cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
15 пургыж
Пайрем да памятный дате-влак
Пургыж тылзын латвизымше кечыже Россий кумдыкышто воин-интернационалист–влакын шарнымаш кече семын палемдалтеш. Тиде кечын 1989 ийыште Афганистан гыч совет войскам луктыныт.
Лӱмгече
Пургыж тылзын латвизымше кечынже Гавриил, Зинаида, Иосиф, Фаустин – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 15 кечынже колышо-влак
Иванов, Константин Анатольевич
Константин Иванов (Константин Анатольевич Иванов) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) – марий балет артист, балет туныктышо, балетмейстер, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло артистше (1998), Россий Федерацийын сулло артистше (2001), Марий Эл Республикын Калык артистше (2004), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Эрик Сапаев лӱмеш Марий кугыжаныш опер да балет театрын, Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрже (2017), Марий Эл Республикысе театр пашаеҥ-влакын усталык ушемыштын вуйлатышыже (2021).
Илыш корныжо
Константин Иванов 1973 ийын сорла тылзын 10-шо кечынже кечын Марий АССР Йошкар-Олаште шочын.
Бисмарк, Отто фон
Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шӧнхаузен (Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen) (1 Вӱдшор 1815 — 30 Сӱрем 1898 ий) — кугыжа, политик, кугыжаныш пашаеҥ, Кокымшо рейх Герман империйын икымше канцлерже, "кӱртньӧ канцлер" лӱмым сулен.
Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак Категорий:Немыч Эл
1070
1070 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1070Категорий:XI курым
Ижевӱд (Пижмын эҥерйолжо)
Ижевӱд (Иж) — Российыште Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 80 километр.
76
76 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:76Категорий:I курым
Ижевӱд (Пижмын эҥерйолжо)
Категорий:Киров велысе эҥерла
Функиелла
Функиелла (Funkiella) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 4 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1576
Кӧ колен
Категорий:1576Категорий:XVI курым
Репьёв, Дмитрий Петрович
Дмитрий Петрович Репьёв ( — ) — руш театр актёр. Марий Эл Республикын калык артистше (2002).
Кылвер-влак
Категорий:Руш актёр-влак
Марий чынвозыш
Марий чынвозышто икмыняр виктарчык-влак улыт. Чылам тудым марий йылме кнагаште ончалаш лиеш. Тыште икмыняр виктарчык-влак ӱлнӧ возымо.
Мутышто пытартыш  возен моштымаш
1. Пералтыш о, у, ё, ю йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште о возалтеш. Мутлан: шо́кшо, о́жно, во́лгыдо, ю́жышто.
2. Пералтыш ӧ, ӱ йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште ӧ йӱкпале возалтеш. Мутлан: шӧ́ртньӧ, мӱ́ндырнӧ, кӱ́ртньӧ.
27 кылме
27 кылме (27 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 331-ше кече (кужемдыме ийлаште — 332-шо). Идалык пытыме марте 34 кече кодеш.
Марий чынвозыш
Мутышто пытартыш  возен моштымаш
3. Пералтыш а, я, э, е, и, ы йоҥйӱк ӱмбалан возеш гын, мут мучаште е йӱкпале возалтеш. Мутлан: ка́нде, я́лже, э́лыште, е́че, пи́сте, ты́ште.
27 кылме
Пайрем да памятный дате-влак
Кылме тылзын 27 кечынже теҥыз пехотын пайремже палемдалтеш.
Лӱмгече
Кылме тылзын 27 кечынже Александр, Алексей, Анна, Аристарх, Василий, Виктор, Гаврила, Григорий, Дмитрий, Михаил, Николай, Пётр, Сергей, Фёдор, Филипп да Иосиф–влакын лӱм кечышт.
Марий чынвозыш
Мутышто ъ ден ь йӱкпале-влакым возымаш
Ъ ден ь йӱкпале-влак нимогай йӱкым огыт ончыкто.
Ъ йӱкпале возалтеш:
27 кылме
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Марий чынвозыш
Мутышто ъ ден ь йӱкпале-влакым возымаш
Ь йӱкпале возалтеш:
27 кылме
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 кылме
Марий чынвозыш
Негыз
Категорий:Чынвозыш
Шашке
Шашке (Mustela lutreola) — Европын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 373-430 (узо), 352-400 (ава) мм, почше 153-190 (узо), 150-180 (ава) мм, нелытше 550-800 г.
Тыгак ончо
Категорий:Йос-влак
1073
1073 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1073Категорий:XI курым
1640 ийла
→ XVII курым
Литератур
Категорий:1640 ийла
1072
1072 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1072Категорий:XI курым
Корембал (Кукнур ял шотан илем)
Корембал (Зарека) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял. Кукнур солаш пурен.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1074
Кӧ колен
Категорий:1074Категорий:XI курым
Элнеттӱр (Юлсер кундем)
Элнеттӱр (Ильнетуры) – Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 386 (2003 ий), 364 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нурсола деч 2 километр кечывалвел-касвелне Элнет эҥерын шола серыштыже верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «элнет» + «тӱр» = «элнеттӱр», Элнет эҥерын сер тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Марий орфографий мутер (2011)
Марий орфографий мутер (2011) — 2011 ийыште савыктыме у редакций почеш марий орфографий мутер. Книгашке орфографий ден пунктуаций правил-влак, орфографий мутер пуреныт. Нуным 1992 ийысе «Марий орфографий мутер» да 1972 ийысе тыгаяк книгаште савыкталтше пунктуаций правил-влак негызеш ямдылыме. Тыгодым икмыняр вашталтышым, тӧрлатымашым, ешартышым ыштыме. Мутер марла возышо да лудшо чыла еҥлан пӧлеклалтын. Йылмым, литературым да историйым научнын шымлыше В.М. Васильев лӱмеш марий институт мутерын у редакцийыжым ямдылен. Чылажге кнагаште 367 лаштык уло. Тираж - 5000 экземпляр. Книга ГУП РМЭ «Типография Правительства Республики Марий Эл» типографийыште савыкталтын. ISBN: 978-5-94950-059-0.
Редколлегий
Редколлегийыш кызыт Марий Элыште марий йылмым шымлыше шанчызе-влак ушненыт. И.Г. Иванов (отв. редактор), И.С. Галкин, Ю.В. Андуганов, Е.М. Андрианова, Л.И. Барцева, В.И. Вершинин, В.Г. Гаврилова, Э.В. Гусева, З.К. Иванова, Н.И. Исанбаев, М.Н. Кузнецова, О.А. Сергеев, С.С. Сибатрова
Ончылмут
Пытартыш гана марий орфографий мутер 1992 ийыште савыкталтын. Ончычсо мутер-влак дене таҥастарымаште тудо ятырлан кугу лийын, марий мут поянлыкым тичмашынрак ончыктен. Возымо шотышто, тыгак серыме йылмым кутырымо деке лишемдыме шотыштат, икмыняр у ошкылым ыштен. Эн ончычак тиде йыгырмут ден руш йылме гыч кӱсынлымӧ шомак-влакым авалтен. Но мутер чылажымак мучаш марте рашемден шуктен огыл. Марий Эл Республик Виктер 2000 ийыште марла возымым тӧремдаш 17 еҥан орфографий комиссийым пеҥгыдемден. Комиссий кугу сомылым шуктен, туге гынат икымше гана ямдылыме правил-влак ден мутер савыкталтын огытыл. Амалже южо йылмызын йыгырмут ден кӱсынлымӧ шомак-влакым серымаш дене келшыдымышт лийын. Садлан виктер пеленсе йылме комиссий правил ден мутерым тӧрлаташ да савыкташ ямдылаш эше икмыняр гана тӱрлӧ комиссий ден редколлегийым ыштен. Пытартыш редколлегий тӧрлатыме пашам поснак тӱткын шуктен. Тыгеракын, правил-влак ден мутерым ямдылымаште, каҥашымаште ятыр йылмызе ден мер пашаеҥ тыршен да книга, моткоч кугу тергымашым эртымеке веле, ош тӱняш лекташ корным налын. Правил-влакым Марий Эл Республик Виктерын пунчалже дене пеҥгыдемдыме.
Вес йылме гыч пурышо мут-влакым возымаш
19. Марий йылмыште пеҥгыдемдалтше мут-влак ойлымо семынак возалтыт: бронь, вочко, газет, галанке, грамот, десятин, зубил, калош, кампет, карт, каструль, комет, котлет, кутыр, матер, минут, музык, одеял, парт, планет, плацкарт, покрывал, помазе, пошлин, правил, просек, простынь, пружин, пустынь, раке, секунд, сигарет, сирен, ситце, сукара, трахом, тренча, чаж, шале, шепка, школ, шпал, штук да т.м.
20. Мут мучаште -ия, -ие, -уя олмеш марий йылмыште -ий, -уй возалтеш: Австралия – Австралий, Карелия – Карелий, Финляндия – Финляндий, биология – биологий, партия – партий, революция – революций, станция – станций, филология – филологий, химия – химий; деепричастие – деепричастий, действие – действий, занятие – занятий, звание – званий, наречие – наречий; статуя – статуй.
21. -ея дене пытыше мутлаште пералтыш е гласный ӱмбак возеш гын, марий йылмыште -ей возалтеш: аллея – аллей, ассамблея – ассамблей, бакалея – бакалей, батарея – батарей, галерея – галерей, лотерея – лотерей, оранжерея – оранжерей, траншея – траншей, эпопея – эпопей; пералтыш я гласный ӱмбак возеш гын, мут вашталтде возалтеш: колея, шлея.
22. Пералтышдыме -ая, -ое дене пытыше лӱм мут да род дене вашталтше пале мут-влак -ый дене возалтыт: котельная – котельный, прачечная – прачечный, приёмная – приёмный; сказуемое – сказуемый; заочная, заочное – заочный; пералтышан  -ая дене пытыше мут-влак  -ой дене возалтыт: запятая – запятой, мастерская – мастерской, накладная – накладной. Но: свая – свай.
23. Мут мучашысе пералтышдыме -ок, -ек олмеш марий йылмыште -ко, -ке возалтыт: ботинок – ботинке, напиток – напитке, окурок – окурко, осколок – осколко, посёлок – посёлко, рынок – рынке, снимок – снимке, список – списке, турок – турко, перешеек – перешейке. Но: замок, игрек, кубок, хлопок.
24. Пералтышан гласный дене пытыше мут-влак вашталтде возалтыт: глава, госпожа, графа, копна, судья, драже, мулине, резюме, фойе, шоссе, сырьё, городки (модыш), духи, жалюзи, жюри, коньки, носки, такси, домино, кино, метро, трико, кенгуру, табу.
25. Мут мучашысе пералтышдыме а гласный ӱмбак марий йылмыште пералтыш возеш гын, а вашталтде возалтеш: буква – буква, вера – вера, воронка – вороҥга, книга – книга, котомка – котомка, машина – машина, посыпка – посипка, пуля – пуля, решётка – решотка, ручка – ручка, трубка – трупка, чарка – чарка, чернила – чернила.
26. Кок мутлончан мутышто мучашысе пералтышан о олмеш марий йылмыште пералтышан, а каласалтме годым а возалтеш: ведро – ведра, звено – звена, клеймо – клейма, окно – окна, перо – пера, право – права, село – села, сукно  – сукна, число – числа.
27. Мут мучашысе пералтышдыме а, о гласный-влак гармонийлан келыштаралт возалтыт. Пытартыш деч кокымшо мутлончышто о, ё, у, ю гласный-влак лийыт гын,  мут мучаште о возалтеш: гиперболо, катастрофо, копировко, посольство, амёбо, клеёнко, расчёско, преамбуло, пушко, сауно, фабуло, шпулько, шлюпко, юрто; а, е, и, ы, э, я гласный-влак лийыт гын, мут мучаште  е возалтеш: бригаде, кантате, кожанке, мелодраме, авансцене, капелле, кресле, обществе, спортсменке, творчестве, министерстве, немке, актрисе, директиве, логике, облепихе, повидле, рознице, рубрике, таблице, топливе, электронике, дыне, косынке, открытке, пустыне, поэме, зарядке, сеялке, солярке, памятке, фляге. Но: лира, муза (поэзийыште), ода (почеламут), меря (калык), роза (пеледыш), эра, республик, коммун.
-ра дене пытыше мутлаште мучаш  а гласный ок возалт: гитар, сигар, гидросфер, камер, опер, фанер, метафор, фитофтор, штор, аспирантур, литератур, скульптур, фигур, алгебр, зебр, домр, канистр, кафедр, пудр, ондатр, эскадр, цифр.
29. Руш йылмысе шуко чот форман мут-влак марий йылмыште шкет чот формо дене возалтыт: алименты – алимент, брюки – брюко, каникулы – каникул, клипсы – клипс, консервы – консерве, макароны – макарон, нары – нар, обои – обой, рейтузы – рейтуз, сутки – сутка, тефтели – тефтель, трусики – трусик, финансы – финанс, чулки – чулка, шаровары – шаровар, шахматы – шахмат, шпроты – шпрот, ясли – ясле. Но: джунгли.
30. -ье мучашан мут-влак (тышкак вершӧр лӱм-влакат пурат) вочмык дене вашталтме годым тыгакак возалтыт: Закавказье – Закавказьеште; Ставрополье – Ставропольеште, Ставропольем; ателье – ательен, ательешке; досье – досьем, досьеште; двоеборье – двоеборьеште, двоеборьем; многоборье – многоборьеште, многоборьем. Но: варене – вареньылан, вареньым; печене – печеньылан, печеньым; плате – платьылан, платьым, платьыште.
31. ь дене пытыше кӱсынлымӧ мутым вашталтыме да тудын деч у шомакым ыштыме годым согласный-влак да ы гласный ончылно тиде буква возалтеш: печать – печатьлан, печатьым, печатьыште, печатьге, печатьдыме, печатьысе; сирень – сиреньлан, сиреньым, сиреньыште, сиреньге; -е, -я гласный-влак ончылно -ь ок возалт: печать – печатеш, печатем, печатет, печатян; сирень – сиренеш, сиренем, сиренет, сиренян, сиренят. Но: дробь – дробан, дроблан.
32. Руш йылме гыч пурышо вершӧр лӱм-влак руш йылмысе семынак возалтыт: Аргентина, Бирма, Куба, Луанда, Польша, Украина, Иваново, Пенза, Камчатка, Сахара, Данилово, Сидорово, Ягодка (ял).
Южо ола-влакын марий лӱмышт уло, нуно марла возалт кертыт: Вӱрзым, Ильна, Моско, Озаҥ, Пӱрӧ, Угарман, Ӱпӧ.
Мут мучашысе пералтышдыме а, о  гласный-влак мутым вашталтыме годым ойлымо семынак ы  гласный дене алмашталт возалтыт: Польша – Польшын, Польшышто; Камчатка – Камчаткым, Камчаткышке; Сидорово – Сидоровышко, Сидоровышто.
33. Кореш (дефис) дене возалтше вершӧр лӱм, фамилий-влак руш йыл- мысе семынак возалтыт: Австро-Венгрий, Орехово-Зуево, Петропавловск-на-Камчатке, Франкфурт-на-Майне, Мамин-Сибиряк, Новиков-Прибой, Соловьёв-Седой.
Палемдыше мутан марий вершӧр лӱм-влак кореш деч посна возалтыт: Мари-Турек – Марий Турек, Мари-Билямор – Марий Пыламарий, Руду-Шургуял – Рӱдӧ Шӱргыял. Но: Тат-Китне,Тат-Шолкер, Тат-Чодыраял.
34. Руш йылмысе род, падеж да шуко чот форман вершӧр лӱм-влак шке тӱсыштым арален коден але кусаралт возалтыт: Белая Церковь, Большое Гнездо, Ясная Поляна, Великие Луки, Минеральные Воды, Поро Ӱшан мыс, Ӱлыл Тагил, Шнуй Елена отро, Беринг пролив, Балтик теҥыз, Баренц теҥыз, Лаптевмыт теҥыз, Коммунар урем, Сӧрал урем, Йошкар Армий урем, Чодыра урем, Тыныслык урем, Икымше май урем, Совет урем, Строитель урем, Сеҥымаш бульвар.
Кылвер-влак
Категорий:Марий йылме
Зайниев, Гельсий Зайниевич
Гельсий Зайниев (Гельсий Зайниевич Зайниев) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кульчубай ял) – марий серызе, журналист, кусарыше, литературовед, краевед, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1988), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2002), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1999), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006, 2016).
Илыш корныжо
Гельсий Зайниев 1940 ийын шорыкйол тылзын 8-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кульчубай ялеш кресаньык ешеш шочын. Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй-филологий факультетшым тунем пытарен. Журналист корныжо «Марий коммуна» газет гыч тÿҥалын. Тушто 23 ий утла тыршен. Корреспондент, тÿвыра, сымыктыш да сылнымут пöлкам вуйлатыше, ответственый секретарь, кусарыше лийын. Вара кум ий наре «Кече» журналыште тÿҥ редакторын алмаштышыжлан ыштен. 1993-2005 ийлаште – «Ончыко» журналысе пöлкан редакторжо. Г.З. Зайниев – марий сылнымутын да сымыктышын палыме еҥже-влакын биографийыштым шымлыше, 300 наре материалын авторжо (тушто марий сылнымут историйже почылтеш), С.Г. Чавайн лÿмеш национальный библиотекын кажне ийын савыктыме «Календарь знаменательных и памятных дат Марий Эл» савыктышын чолга участникше. Гельсий Зайниевич ик гана веле огыл «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше лийын: 2006 ийыште – «Илыш муро» кнгигалан, 2012 ийыште – «Колымшо курым» книгалан
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше-влак Категорий:М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше-влак
Зигопеталум
Зигопеталум (Zygopetalum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 15 еш куэ уло.
1650 ийла
→ XVII курым
Литератур
Категорий:1650 ийла
Подгорица
Подгорица - Черногорийын рӱдолаже.
Категорий:Шемкурык Элысе олала
Еремеев, Никандр Сергеевич
Никандр Лекайн (Никандр Сергеевич Еремеев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кораксола (кызыт Кораксола) ял –, Йошкар-Ола) – марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), Марий АССР-ын Калык серызыже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Американ шашке
Американ шашке (Neovison vison) – Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи сонар янлык. Капше 34–45 (узо), 31-37.5 (ава) см, почше 15.6-24.7 (узо), 14.8-21.5 (ава) мм, нелытше 500-1580 (узо), 400-780 (ава) г.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
Еремеев, Никандр Сергеевич
Йоча да тунемме жап
«Ачам,Сергей Григорьевич, лудын, возен моштен огыл,пасу паша дене илен,киндым ончен куштен. Авам,Евдокия Ивановна, ачам семынак грамотдымо ыле, но ӱмыржӧ кӱчык лийын: 30 ияшак колен колтыш, мемнам, ныл йочажым, тулыкеш кодыш. Мылам тунам кум ий гына ыле. Ме аван порылыкшым ужде кушкынна», – тыге  возен шке шарнымашыштыже 1947 ийыште автор.
Ончыклык писатель ача суртышто илымыж годым сайжым пеш шагал ужын. Изинек шуко ойго-йӧсым, орлыкым чыташ логалын.
Революций деч вара Кораксола школыш 18 ияш марий рвезе Иван Данилов туныкташ толеш. Тудо шке гыч шонен возаш йӧратыше-влакым чумыра, кружокым почеш. «У илыш» журналым кид дене серен луктедат. Тушан Никандр Еремеев 5 ойлымашыжым вераҥда.
Синьковский, Юрий Александрович
Юрий Александрович Синьковский — руш театр актёр. Марий Эл Республикын калык артистше (2005).
Еремеев, Никандр Сергеевич
Йоча да тунемме жап
1916–1920 ийлаште Никандр Кораксола тӱҥалтыш школышто тунемын. 1920 ийыште, кумшо классыште тунеммыж годым, ойлымашым возкалаш тӧчен, туныктышыжлан, Мария Федотоновналан, ончыктен. Тыге тудо сылнымут корныш тошкалеш. Тау мутым шке йоратыме туныктышыжлан «Мария Федотовна» очеркыштыже каласен.
Синьковский, Юрий Александрович
Кылвер-влак
Категорий:Руш актёр-влак
Еремеев, Никандр Сергеевич
Йоча да тунемме жап
1923–1924 ийлаште Морко столярный школышто тунемеш, 1925–1927 ийлаште совпартшколышто шуаралтын. Моркысо столярный школ, Чарласе совпартшкол Никандр Сергеевичын йылмыжым лывырташ, уш-акылжым пӱсемдаш полшеныт.
Арест
Лекайн арестоватлыме 1932 ийыште Марий область ГПУ-н распоряжений почеш. ГПУ-н пунчалже почеш тудым Карелийыш кучен колтеныт. Тыге Никандр Сергеевич кум ий наре жапым (1932–1935 ийлаште) лагерьыште, Беломор-Балтий каналым чоҥымаште, рестан семын эртара, репрессий атмаш логалеш. 1931 ий мучаште Лекайнын «Калинин колхоз» очеркшым Марий савыктыш печатлен луктын. Книган лектын шумыж деч ончычак самырык писательын лӱмжӧ йыр лавыран манеш-манешым чумыртылаш тӱҥалыныт. Кычалтылше, кӧраныше, пургедше еҥ-влак тӱҥалше писательым колхоз гыч луктыт, суд да казамат марте шуктат.
Лекайным Калинин лӱмеш колхоз нерген очеркыштыже «кулак агент, подкулачник-влакым» моктен возымылан титакленыт. Книгаште йылморгаж-влак колхозым почшо Пашкановым амал деч посна кулак агентыш, подкулачникыш луктыныт.
Пашам ыштыме жап
1927–1931 ийлаште Морко, Йоплан школлаште грамотылан еҥ-влакым туныктен.
1935–1938 ийлаште «Ленин ой» газет редакцийыште литературный пашаеҥ семын тыршен. 1939–1941 ийлаште редакций секретарьын сомылжым шуктен.
1941–1945 ийлаште писатель фронтышто тушман ваштареш кредалеш. Шучко сар чыла лугыч ышта. Ондак Н. Лекайн бронебойщик лиеш, ятыр гана сар  йолташыже-влак дене пырля тушманын танкшым пытара. Тушман дене кредалмаште Никандр Сергеевич тале да лӱддымӧ боец семын ойыртемалтын.
1947–1949 ийлаште «Марий коммуна» газет редакцийыште ял озанлык пӧлкам вуйлатен.
1949–1950 ийлаште Партий курсышто шинчымашыжым нӧлтен.
1950–1952 «Марий коммуна» газет редакцийыште тӱвыра да сымыктыш пӧлкам вуйлатен.
1952–1953 ийлаште Радиокомитетыште пытартыш увер редактор лийын.
1953–1958 ийлаште сылнымутчо, творческий пашаеҥ семын тыршен.
1957 ийыште Н. Лекайнлан Марий АССР-ын Калык серызыже лӱмым пуэныт. Тиде годым шочмо сылнымутым вияҥдымаште чот тыршымыжым, сеҥымашыш шумыжым шотыш налыныт. Сылнымут усталыкым поген шуктышо серызе кугу шонымаш дене илен: тудо «Кугезе мланде», «Кӱртньӧ вий», «Кугу сарын тулыштыжо» кум романым ик сюжет дене чак кылден чоҥаш шонен. Тыге трилогий шочын.
1958–1960 ийлаште «Ончыко» журналын литератур редакторжо лийын.
1959 ийыште Н.Лекайн элысе серызе-влакын кумшо лийын. Кумдан палыме руш писатель М. Шолохов да ятыр моло дене вашлийын кутырен, чонжо у куатле шонымаш дене пойдаралтын. Но вашке тудо пагар чер дене нелын черланен.
1960 ийын пургыж тылзын 15-ше кечынже уста серызым пытартыш корныш ужатеныт. Н. Лекайнын волгыдо лӱмжӧ огеш мондалт, тудо мемнан коклаште ила.
Никандр Лекайн суд деч поснак шинчен лекташыже пернен гынат, тудым лӱмжым общество шкеак реабилитироватлен, чапшым совет печать ден историй науко арален коденыт.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий АССР-ын Калык серызыже-влак
1076
1076 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1076Категорий:XI курым
Доцент
Доце́нт (лат. docens (docentis) «туныктышо») — вузышто преподавательын учёный званийже да должностьшо; тыгак тиде должностьышто пашам ыштыше еҥ.
Важ-влак
Марий кугыжаныш унииверситет;
Юл кундемысе технологий университет. Категорий:Шанчызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
77
77 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:77Категорий:I курым
1670
Кӧ колен
Категорий:1670
Айова
Айова (Iowa) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 145,743 тӱж. км². Калык чот - 3 062 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Де-Мойн ола.
Категорий:Айова
1078
1078 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1078Категорий:XI курым
1077
1077 ий — XI курымын ийже.
1577
1577 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1577Категорий:XVI курым
Нурда (Провой кундем)
Нурда (Нурда) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 33 еҥ (2004 ий), 20 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Петухов, Виталий Альбертович
Виталий Петухов (Виль Мамут, Кыйыр Витали) (Виталий Альбертович Петухов) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Кугу Сӧреманэҥер ял – ) – курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1979), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1997), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2014).
Илыш корныжо
Виталий Петухов 1954 ийын пургыж тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Кугу Сӧреманэҥер ялеш шочын. Кузнецово кыдалаш школым тунем лекмеке, 1971 ийыште пединститутыш историко-филологический факультетыш тунемаш пурен.
1975 ий гыч Куженер районысо «Заря» газет редакцийыште журналист пашаже тӱҥалын. Тыште тудо тыглай корреспондент гыч тӱҥ редактор марте кушкын.
Икымше поэтический ошкылжо Курыкмарий районысо «Ленин корны» газетеш, 1969 ийыште «Ямде лий» республикысе йоча газетеш почеламут-влак савыкталтме дене кылдалтын. Умбакыже «Ончыко» журналыште, коллективный сборниклаште почеламутлаже чӱчкыдын савыкталтыныт. Посна книга дене «Шылдыран ивлӓ» (1982), «Со пуры лижӹ!» (1990) Марий книга савыктыш полшымо дене лектыныт. «У сем» журналеш тӱрлӧ ийыште савыктыме тыгай поэме-шамычше уло: «Ӹлӹмӹ жепем», «Кугилӓ», «Шам», «Атаман». Руш йылмышке кусарыме икмыняр почеламутшо сборниклаште савыкталтыныт: «Середина земли родной» («Свременник», 1987), «Край марийский, земля Онара» («Советский писатель», 1989). В. Петухов финн-угор поэт-влакын почеламутыштым, тӱрлӧ статьям да публицистикым курыкмарий йылмышке ятыр кусарен.
80-ше ийлан пелыж гыч В.Петухов прозылан шукырак жапым ойыраш тӱҥалын. Тудо «Ӓкрӓм», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» роман-влакым возен да 1998 ийыште С.Чавайн лӱмеш Марий Эл республикын Кугыжаныш премийым сулен налын. Тудо тыгак эше «Ончыко» журнал премийын лауреат да А.С. Пушкинын 200 ий лӱмгечыжлан пӧлеклалтше творческий конкурсышто сеҥыше лийын.
Журналистикыште сай пашам ыштымыж дене «заслуженный журналист Республики Марий Эл» лӱмым налын.
1979 ий гыч Российысе журналист ушемын членже, 1991 ий гыч Российысе писатель-влак ушемын членже лийын.
12 январь 2016 ийыште Виталий Петуховын ӱмыржӧ кӱрылтын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Заводской
Заводской (Заводской) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 240 еҥ (2000 ий), 136 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Зигостатес
Зигостатес (Zygostates) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын (Бразилий) шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 29 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1079
1079 ий — XI курымын ийже.
15 сорла
15 cорла (15 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 227-ше (кужемдыме ийлаште — 228-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 138 кече кодеш.
1079
Кӧ колен
Категорий:1079Категорий:XI курым
Солонгой
Солонгой (Mustela altaica) – Азийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи сонар янлык. Капше 22–28, почше 9-14 мм, нелытше 220-350 (узо) , 120-220 (ава) г.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
15 сорла
Лӱмгече
Танле (православный) лӱм-влак:
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 15 кечынже колышо-влак
Пижме (Вичын эҥерйолжо)
Пижме (Пижма) — Российыште Киров да Угарман веллаште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 305 километр.
Категорий:Киров велысе эҥерла Категорий:Угарман велысе эҥерла
78
78 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:78Категорий:I курым
Пирогов, Геннадий Михайлович
Геннадий Пирогов (Макартук Геня) (Геннадий Михайлович Пирогов) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Тошто Торъял ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо
Геннадий Пирогов 1936 ийын сӱрем тылзын 4-ше кечынже У Торъял кундем Тошто Торъял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Тембал Корембал
Тембал Корембал (Зарека-1) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Тембал Корембал ден Умбал Корембал ялла ик илыме пырляштарыме Корембал ялыш савырненыт. 1983 ий гыч Корембал ял Кукнур сола деке ушнымыжо деч вара Тембал Корембал Кукнур солан «Заречная-1» уремышкыже савырнен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Американ нерге
Американ нерге (Taxidea taxus) – Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 42-74 см, почше 10-16 см, нелытше 9 (узо), 7 (ава) кг.
Категорий:Йос-влак
Шем теҥыз
Шем теҥыз (Черное море, Амшын Еиқәа, შავი ზღვა, Karadeniz, Μαύρον Θάλασσα, Εύξεινος Πόντος, Черно море, Marea Neagră, Чорне море, Qara deñiz) — Атлантик тептеҥыз бассейнын теҥызше.
1080
1080 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1080Категорий:XI курым
Пелота
Пело́та (баскла — pilota) — спорт модмаш, теннисын родыжо.
Мечым каучук гыч ыштат, коваштым йыр пӱтыралыт. Тыгай мечым пелота лӱмдат — тышечак модмашын лӱмжо шочын.
Пелота модмашым Олимпиадын программышкыже ик гана, 1900-шо ийыште пуртеныт.
Эртымгорно
XII курым гыч тӱналын, пелота модмаш дене Испаний мландыште, Баск кундемыште модыт. Кызыт модмаш Мексике, Кубо, Италий, УАШ марте шарлен. Акрет годсо йӱла почеш, пелота дене поръен-влак гына модыт. Ондак пелота мечым тыге ыштеныт: изи кӱйым шорык межыш пӱтыралыныт. А вара, чот темден, валчын коваште дене леведыт. Мечын нелытше -100 грамм наре. Кунам ракетке олмеш тыгай мечым кид копа дене перат — копа пуалын кертеш.
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Пыжанъю (эҥер)
Категорий:Киров велысе эҥерла
Йоаний
Йоаний (Yoania) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 4 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1081
1081 ий — XI курымын ийже.
1082
Кӧ колен
Категорий:1082Категорий:XI курым
1081
Кӧ колен
Категорий:1081Категорий:XI курым
Теледу
Категорий:Йос-влак
1578
1578 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1578Категорий:XVI курым
1083
1083 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1083Категорий:XI курым
15 сӱрем
15 сӱрем (15 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 196-шо (кужемдыме ийлаште — 197-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 169 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:15 сӱрем
Нурото
Нурото (Нурото) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Яктерлӱвал ял деч 2 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1940 ийыште шыжа тылзын 27-ше кечынже Нурото ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Абхаз йылме
Абхаз йылме (абхазский язык, абх. ) — абхаз калыкын йылмыже, Абхазий, Турций, Лишыл Эрвелын эллаштыже (Иорданий, Сирий, Ирак) Российыште шарлен. Родо йылмылан абазин, адыг (черкесс), убых йылме-влак шотлалтыт, но тачысе кечылан нуно пытеныт.
Категорий:Йылме-влак Евразийыште Категорий:Абхазий
Кӱчыкъер (посёлко)
Кӱчыкъер (Кичиер) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 284 (2002 ий), 210 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нурсола деч 5 километр йӱдвелне Кӱчыкъерын серже воктене верланыше посёлко.
Ял лӱм
Посёлкын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӱчык» + «ер» = «кӱчыкер», «кӱчык» «ер»ын серже воктене верланыше посёлко.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Грузин йылме
Грузин йылме (грузинский язык, ქართული ენა, картули эна) — картвел йылме тӱшкасе йылме, Грузийын официал йылмыже, Кавказыште икмыняр калыкын литератур йылмылан шотлалтеш.
Грузийын йылме грузин тиштер негызеш возымашым кучылтеш. Кутырышо-влакын чотышт — Грузийыште 4 млн еҥ утла, да моло эллаште икмыняр шӱдӧ тӱжем еҥ (тӱҥ шотышто Россий, УАШ, Иран да Турцийыште).
Категорий:Грузий Категорий:Российысе йылме-влак Категорий:Йылме-влак
УЕФА Чемпион Лиге
УЕФА Чемпио́н Ли́ге (UEFA Champions League) — УЕФА ушемын эн лӱмлӧ Европо кӱкшытысӧ клуб-влак кокласе футбол турнир. Кажне ийын эрта. Чемпион лигым 1955-ше ийыште чоҥеныт. Европышто эн виян футбол клуб-влак тушто таҥасат. Сандене тӱҥалтышыште тудым "Европо чемпион-влакын Кубокышт лӱмденыт". А кызытсе лӱмым 1992-шо ийыште гына налын. Чемпион Лигыште мадридысе «Реал» эн шуко гана сеҥымашым налын – 9 гана.
Эртымгорно
Европо Чемпион-влакын Кубокышт таҥасымашым эртараш 1955 ийыште журналист Габриель Ано шонен пыштен. Йолташыж дене пырля Европын Кубокшым эртареныт. Вара таҥасымаш-влак УЕФА ушемын лӱм денже эртаралтыныт. Шуко жап эртыме радам тыгае ыле: кажне кугыжаныш деч ик эн виян клуб толын. Кок модмаш деч вара кок клуб гыч иктыже таҥасымаш гыч кораҥын. Чыла куштылго ыле, сеҥалтат – мӧҥгӧ кает. 1992 ий гыч УЕФА эртарыме радамым вашталта. Ынде команде-влак эн ончыч тӱшкаште таҥасат. Турниржат Чемпион Лиге лӱмым налын. Кызыт УЕФА-ште тошто да кызытсе жаплан тиде чемпионатым ок пайле. Ончыч кок тӱшка гына лийын, кок ий гыч ныл тӱшкашке команде-влакым пуртылыныт. 1997 ий гыч турнирыште 6 тӱшка лие. 1998 ийыште Чемпион Лиге эн кугу оксам кондышо футбол таҥасымашышке савырнен. УЕФА, куанымыж дене, матч-влакым шукемден. Ныл тургым почыла Чемпион Лигыште матч-влак йӱдшӧ-кечыже эртеныт. Мутат уке, калык тиддеч ноен. Ончаш чарненыт, УЕФА-лан окса толмо иземын. Тунам гына матч-влакын чотыштым иземденыт. Да эше ик саемдымашым 13 ий ончыч вучен шуктышна. Шке элыште чемпион лӱмым налше-влакым гына огыл турнирыш пуртеныт. Тыге ик кугыжаныш деч ныл команде марте таҥасымашшке ушнен кертеш.
Таҥасымашын чапмурыжлан Фредерик Гендельын «Священник Садок» семым ойыреныт. Чемпион Лиге турнирын кажне матч деч оныч лач тиде сем йоҥга, кунам футбол стадион покшелне кугу тистым шарат…
Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
1084
1084 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1084Категорий:XI курым
Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже
Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже — вещественле симметрий матрицын чыла шке ыҥжым да чыла шке вектор-влакым муашлан шотпал йӧн. Тиде йӧным Карл Густав Йакоб Йакоби икымше гана 1846 ийыште темлен.
Алгоритм нерген
Шонкалена, A - тиде симметрий матрице да G = G(i,j,θ) - тиде Гивенсын савыралмашын матрицыже. Тунам:
симметрий улеш да A матрицелан келшыше улеш.
Тылеч гоч, A′ матрицыште тыгай тӱҥлык-влак улыт:
кушто s = sin(θ) да c = cos(θ).
Нуно келшыше улыт, садлан A да A′ икгай Фробениусын нормыжым кучат ||·||F, туге гынат ме θ тыгайым ойырен кертына: A′ij = 0, туге гын A′ матрицыште диагональыште шогышо тӱҥлык-влакын квадратын чумыржо утларак лиеш:
Тидым укелыкыш савырена, да тидым луктын налына:
Лектышыже сайрак лийже манын, Aij - эн кугу диагональыште огыл шогышо тӱҥлык лийшаш, тидым pivot лӱмдат.
Шкеыҥжым муашлан Йакобин йӧнже тыгай савырымашым ала-мыняр пачаш ышта, тумарте матрице симметрий наре лиеш. Тунам диагональыште шогышо тӱҥлык-влак A матрицын чын шкеыҥже-влак наре лийыт.
Алгоритм
Ӱлно возымо алгоритм Якобин йӧнжым ончыкта. Тудо C++ йылме дене возымо. Тиде алгоритм шкеыҥжым гына муэш. Шкевекторжым муашлат керек-могай СЛАУ рашемдашлан алгоритмым кучаш лиеш. Мутлан, ик эн изи алгоритм - Гаус йӧн. Тиде йӧн почеш матрицым кумлукан сыныш савыраш кӱлеш, варажым шкевекторым муаш неле огыл.
Укелыкыш савырыме тӱҥлыкым кузе ойырен налаш лиеш
Чылаже тудым кум йӧн дене ойырен налаш лиеш:
Негыз
Категорий: Шотпал йӧн
15 теле
15 теле (15 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 349-ше (кужемдыме ийлаште — 350-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 16 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Танле календарь почеш Аввакумын кечыже.
Категорий:15 теле
1086
1086 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1086Категорий:XI курым
Доминика
Доминика (Dominica) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Доминика
Марий автоном вел
Марий автоном вел — территориал вел, ССРУ-н ужашыже. 1920 ийыште Кылме тылзын 4-шо кечыныште ыштыме, 1936 ийыште Теле тылзын 5 кечыныште Марий АССР-ыш кусарыме.
Шочмаш
1918 ийыште Российым авалтен. Марий калыкат тидепуламыр деч ӧрдыжеш кодын кертын огыл. Поснак эрвел марий коклаште кугу шеледымаш лийын. "Ошо"-влак кундемыштышт озаланыме годым шукын нунын армийыш логалыныт: кӧ шке кумылжо дене, кӧ виеш. Тыгодым тӱжем дене марий-шамыч Йошкар Армийыште лийыныт.
Вес могырым, марий яллаштат ваш-ваш шогымаш шочын. Большевик партий да Совет яллашке "кулак"-шамычын "уто" кидым погаш пычалан продотряд-влакым колтеныт. Нунылан полшаш "йорло комитет" (йорком, рушла комбед)-влакым чумыреныт, тушко тӱҥ шотышто йолагай, еҥ кӱшеш илаш йӧратыше, аракалогар, шотдымо еҥ-влак ушненыт. Нунылан, кидышкышт саркуралым кучыктен, "поян"-шамычын киндыштым кычалыктеныт. Шуко вере ял калыкын чытышыже пытен, да тудо продотряд-влак ваштареш восстанийым тарватен (Ямангаш, Оршанке да т.м.).
Тунамсе марий мер пашаеҥ-влак чыланат кресаньык еш гыч лектыныт. Яллаште мо ышталтмым ужын, нуно Совет кучемлан ӱшаным йомдараш тӱҥалыныт. Тиде 1918 ий пеледыш тылзыште Озаҥыште эртаралтше Марий калыкын 2-шо погыныштыжо тӱжвак лектын. Совет кучем деке отношенийжым каҥашыме годым тудлан ӱшаным пуаш ӱжшӧ пунчалым ӧрдыжкӧ кораҥденыт да коктеланыме пунчалым луктыныт: чумыр марий калык, шемер кресаньык улмыжлан кӧра, тугай кучемлан ӱшаным пуышаш, кудо шке политикыжым шемер калыклан келшышын виктараш тӱҥалеш. Оҥай: тыгай пунчалым тиддеч ончыч Совет кучем верч чот шогышо кок еҥ - Озаҥ марий комиссар В.А.Мухин да Ӱпӧ марий комиссар А.К.Калистратов - темленыт.
Кокымшо Марий погынын пунчалже почеш Совет правительствыште, калык-влак коклаште пашам виктарыше Калык комиссариат (рушла Наркомнац) пелен, Марий пӧлкам почмо. Тудым вуйлаташ Марий погын И.Н.Коведяев-Умшарым темлен. Но тудо эссер улмаш. Сандене тудым огыл, а большевик-шамыч деке мелын шогышо Н.А.Алексеевым вуйлаташ шогалтеныт.
Идым тылзын 1-ше кече гыч В.А.Мухин ден Н.А. Алексеев Озаҥыште большевик шӱлышан "Йошкар Кече" газетым лукташ тӱҥалыныт, "Ӱжарам" вашке петыреныт.
1918 ий 17 Телыште Н.А.Алексеев тыгай пунчалеш кидым пыштен: "Рӱдӧ Марий ушем марий пролетариат да шемер кресаньыклан йӧрдымӧ мер пашам виктара; сандене тудым эрелан петыраш". "Марий ушем" -влаклан тӱвыра-просветительский паша дене гына серлагаш кӱштымӧ.
Тыге демократий шӱлышан марий ончылъеҥ-влакын эрык верч кучедалаш тарваныме пашашт кӱрылтын. Нунын ончылно ынде неле чон йодыш шогалын: але у кучем дене келшен илаш, але тудын ваштареш шогалаш. Шукыжо, мер-политик корно деч кораҥын, тӱвыра, сылнымут да туныктымо пашалан пижыныт. Вет тидым ышташ у кучем йӧным петырен огыл. Шочмо йылме дене туныктышо школ, газет да кнага лукмо паша шарлен, тоштер да театр почылтыныт. Чыла тиде пашам коммунист-влак тӱткын эскереныт гынат, шочмо калыкын уш-акылжым вияҥдаш полшышо паша ончыл марий еҥ-шамычлан чоныштым лыпландарен.
Элкӧргӧ сар мучаште Совет кучем дене пырля пашам ышташ нунылан эше ик кугу сомыл лектын - Марий автономий нерген йодышым илышыш пурташ.
Эше 1918 ийыштак Совет правительство руш огыл калык-влаклан автономийым сӧрымыжым шукташ тӱҥалын. Тунам Суас-Пошкырт Республикым ыштыме нерген декрет лектын. Икмыняр ӱчашыме-каҥашыме деч вара тушко марий, чуваш да Юл-Урал кундемысе моло калыкымат пурташ келшеныт. Но тунам тиде кундемым Элкӧргӧ сар авалтен, пырля автономийым почаш йӧн лийын огыл. Тышеч "ошо"-влакым поктен колтымо годым Пошкырт Беспублика йол ӱмбак шогалын. Элкӧргӧ сар мучаште лишемме жапыште суас пашаеҥ-влак идалыкат пеле ондак тӱҥалме пашам мучашке шукташ кӱлмӧ нерген мутым тарватеныт. Но ынде пошкыр-шамыч тореш лийыныт. Тунам В.И.Ленин каласен: ме пошкырт-влаклан посна шкевуя республикым пуэнна, тыгаяк пашам моло эрвел калык шотыштат шуена. Тыге марий калыкланат шкевуя кундемым почаш йӧн шочын. Да мер пашаеҥ-влак тыгай пашам ышташ тӱҥалыныт.
1920 ий пургыж тылзыште Озаҥ олаште марий чулым (активный) пашаеҥ-влакын Пӱтынь Российысе погынымаш эртаралтын. Тушто тӱҥ верым Н. А. Алексеевын Марий автономий нерген докладше налын. Тунам тиде йодыш пешыжак раш лийын огыл. Докладыште да пунчалыште марий илыме чыла верым - Кострома губерний гыч тӱҥалын, Пермь мланде марте - автономий дене авалташ шонымаш коеш. Но кузе тидым ышташ? Вет кугыжан кучемын колониальный политикыжлан кӧра марий-влакын илыме верышт тичмаш лийын огыл, нуно шуко вере весе-влак дене варналтыныт.
Картым тыгай верлан ышташ кӱлын, кушто марий-шамыч чот дене пеле утла лийышт. Тунам, иктешлымеке, раш лийын: пӱтынь марий калыкым ик шкевуя кундемыш ойырен лукташ огеш лий; эрвел, тоншай, пижай, малмыж да шуко моло марий ӧрдыжеш кодыт; марий калыкын пеле нарыже веле чумыр велыш ушнен кертеш.
Картам да моло кагазым ямдылыме жапыште Суас республикым (ага тылзыште) да Чуваш автоном велым (пеледыш тылзыште) почмо. Тудлан кӧра Озаҥ губернийым пуженыт, Чыкма уездым Угарманлан кучыктеныт, Чарлам Виче губернийлан пуэныт. Шовакшэҥер уезд пӱтынек (ты шотышто кызытсе Провой кундем да Юлсер кундем ужашыже) Чуваш велыш логалын. Тыгеже, марий-влакын илыме мланде, иктыш чумыралтме олмеш, эше чотрак шаланен.
1920 ий сӱремыште Озаҥыште марий коммунист-влакын Пӱтынь Российысе конференций погынен. В. А. Мухинын докладше автономий нерген йодышым шонымаш-план семын огыл, а вигак ыштышаш паша семын лончылен. Рӱдӧ марий пӧлкам вуйлаташ шогалтыме Сергей Алексеевич Черняковлан Совет правительствылан кӱлеш документ-влакым ямдылаш шӱденыт. Тиде пашаште тудлан А. К. Эшкинин да Н. Ф. Бутенин чот полшеныт. 8 шыжаште "Йошкар Кече" увертанен: Черняков Наркомнацыште Марий автономий шотышто докладым ыштен, ынде кагазым Совнаркомыш колтымо.
Но тӱрлӧ комиссийлаште тиде йодышым почеш-почеш угыч лончыленыт. Н. Ф. Бутенин вара шарналтен: "Ме шӱлыкаҥынна, вет Шыжа революций кумшо идалыкше лӱмеш шочмо калыклан сай пӧлекым пуаш чот тыршена". Чылажат ямде лийын огыл гынат, содыки тыгай пӧлекым ыштен кертыныт. Пайрем деч ончыч, 2 кылмыште, Совнаркомын эше ик заседанийже лийын. Тушто Черняковын докладше почеш Марий автономий нерген декретеш В. И. Ленин кидшым пыштен, а 4 кылмыште тудым ВЦИК вуйлатыше М. И. Калинин пеҥгыдемден.
Но тиде декретыште автономийым увертарыме гына. Ончыктымо огыл: могай вер-влак шкевуя велыш пурат, могай тудын рӱдӧ олаже, вуйлатыше. Сандене С. А. Черняков у декретым ямдылен, да тудым 25 кылмыште пеҥгыдемдыме. Марий автономвелыш Чыкма да Чарла уезд-шамыч, Вӱрзым, Яраҥ, Шурдӱҥ уезд-влакын ужашышт пурталтыныт; рӱдӧ олалан Чарлам увертарыме. Тидын годым Шавашар уездыш пурышо Юлын шола серысе марий мланде шотышто коктеланен возымо: тиде йодышым МАО да ЧАО-н вуйлатыше илтарман-влак, пырля каҥашен, келшен, решатлымаш улыт.
Ынде 25 кылмысе декретыште ончыктымо верлам иктыш чумыраш кӱлын. Шорыкйол-пургыжыште тидым ыштыме. Велым кум кантонлан пайлыме: Йошкаркакшан (Краснококшайский), Чыкма (Козьмодемьянский) да Шернур (Сернурский). Да "Шкевуя Марий кундемым" чумырен шуктымым пайрем семын палемдыме шуын. Ревкомын пунчалже почеш тыгай пайремым 1 ӱярняште эртарыме. Шабдар Осып марий калыклан йывыртыме илыш толеш манмылан ӱшанен, куанен возен (а Иван Степанови Ключников-Палантай) тидлан чапле семым серен):
Ме кызыт, 1960 ий гыч тӱҥалын, Марий автономий кечым 4 кылмыште,декрет лукмо кечын, палемдена. 1931 ий марте 1 ӱярняште палемденыт, а вара шуко ий пеледышын 20-шо кечыласе рушарнян пайремым эртареныт. Молан?
1921 ий 21-24 пеледышыште Совет-влакын Марий кундемысе 1-ше съездышт эртаралтын. Тиде погынын пашаж дене Марий автоном велым чоҥымо организационный пашам мучашлыме. Делегат-влак ончылно И. П. Петров Ревкомын пашаже нерген докладым ыштен. Ыштыме пашам иктешлен, съезд шушаш жапыште ышталшаш шуко йодышым каҥашен: калыкым шужен колымаш деч утараш, шолдыргышо озанлыкым тӧрлаташ, тӱвырам, туныктымо пашам вияҥден колташ.
Декрет дене "кӱшыч" шогалтыме Ревком олмеш велын исполкомжым тунамсе Конституций дене келшышын съезд сайлен. Тудым вуйлаташ ик ой дене И. П. Петровым шогалтеныт, исполком президиумыш В. А. Мухин, С. А. Черняков да моло ончылъеҥ сайлалтыныт.
Жап тунам пеш неле лийын. Но тунамсе пашеҥ-влак, ончыкылыклан ӱшанен, шке вийыштым, уш-акыл куатыштым, моштымыштым калык илышым сӧрастарымашке пыштеныт. Автономий марий калыклан озанлык да тӱвыра илышым, тунемме пашам вияҥдаш йӧным пуэн.
Негыз
Категорий:Марий Эл
Чемпион Лиге
Чемпион Лиге — (руш. Лига Чемпионов) спорт таҥасымаш-влак радам.
Категорий:Спорт
1579
1579 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1579Категорий:XVI курым
Исанбаев, Николай Исанбаевич
Николай Исанбаевич Исанбаев (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Ӱлыл Качмаш ял – ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1955), филологий шанче доктор (1993), профессор (2002), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1999), Финн-угор ушемын йотэлысе (Финляндий).
Илыш корныжо
Николай Исанбаевич Исанбаев 1929 ийын пургыж тылзын 27 кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Ӱлыл Качмаш ялеш шочын.
Ондак шочмо ялыштыже тӱҥалтыш, вара Калтаса кыдалаш школышто тунемын. Тыште шым классым пытарымеке, Краснокам марий педучилищыш пурен. 1948 ийыште тудым сайын пытарен. Ӱшаным пуышо студент семын тудлан институтыш каяш направленийым пуэныт. Тыге рвезыеҥ тиде ийынак чапланыше Марий пединститутын марий йылме да литератур пӧлкашкыже верештеш. Институтышто тыршен тунемеш, марий тӱвыра да йылме деке шӱмаҥеш, шымлымаш пашалан кумылан улмыжым ончыкта. Сандене 1952 ийыште, институтым сайын пытарымекыже, тудым вигак аспирантурыш колтат. Тыге тудо Москош, Языкознаний институтын аспирантурышкыжо логалеш.
Тыште тӱнамбал лӱман кугу шанчызе Б. А. Серебренниковын школышкыжо верештеш. Тунам, 50-ше ийла тӱҥалтыште, провинций гыч толшо рвезылан, да эше руш еҥлан, рӱдоласе лӱмлӧ шанче тӧнежыш логалаш куштылго лийын огыл. Тушко верешташ келге шинчымашым, тӱвыргӧ уш-акыл куат кӱлын. Тидыже самырык рвезе лийын. Садлан тудо, чыла чаракым сеҥен лектын, Совет Ушемысе йылмешанчын тӱҥ рӱдерышкыже пурен кертын. Тыште шанчын оргажан корнышкыжо лӱдде шуҥгалтше самырык марий рвезын шымлымаш усталыкше почылтеш. 1955 ийыште Николай Исанбаевич аспирантурым пытара да тиде ийыштак «Марий йылмыште Н-деепричастий» темылан кандидатлык диссертацийым чаплын арала, шке таҥашыже марий-влак кокла гыч йылме дене ончыч шанче кандидат лӱмым налеш. Самырык ученыйым, шымлызе усталыкшым ужын, тышанак, ССРУ Шанче академийым Языкознаний институтешыже, шанче пашаеҥлан кодат. Тыште тымарте ик марий еҥат шанче пашаеҥ семын ыштен огыл. Николай Исанбаевич марий кокла гыч икымше лийын, тушто марий-влакланат корным почын.