cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гадиатов, Гани Газизович
Пашам ыштыме жап
1962 ийыште Йошкар-Олашке толеш, заводыш пашашке пура
1967 да 1968 ийлаште, кеҥеж каныш жапыште, «Ончыко» журнал редакцийыште литератур редакторлан пашам ыштен.
1976 ий ÿярня тылзын  Маргиз гыч СП правленийыш куснен, литератур консультант лийын.
СССР СП членыш пурташ кушкын шуын манын, ондак правленийыште, вара писатель погынымаште кид нӧлтен йÿкленыт. Лукмо пÿнчалым пенгыдемдаш Москошко РСФСР писатель ушемыш колтеныт. Но тушечын 1977 ий ÿярня тÿҥалтыште келшыдыме ойпидыш толын: «Воздержаться до создания новых, более значимых произведений».
1992 ийыште погымо материалым Москошко колтат. Но тыланыме вашмутым ты ганаят вучен ок шукто.
Ешыже
Армийыш Бази лÿман шÿмбелже ужатен.
Тошто таҥже весе дене пиалым муын, тиддеч вара Ганин шÿмжым Торасолан вес моторжо – Малика Мурзанаева – сымыстарен.
1964 ийыште тудын дене ушнен. Пӧртым чоҥенын, кок йочашт шочын: 1965 ий кеҥежым – Эрик, вич ий гыч – Люда. Эргыжын лÿмым «Акпатыр» икымше марий оперын авторжо деч «налын». Тудын ик тылзаш лийме кечын «Эргымлан» почеламутым серен: "Шочынат тый, Эрик, лачак тылзе ончыч, 'Но ачатлан шуко шыматаш ыш перне…''" 1984 ий шошым Ганин ешыже кугу ойгыш логальыч. Профтехучилище деч вара заводыш пашаш пурышо эргышт икымше пашадарым налме кечын изи сийым поген – кугурак-влак йодыныт. Тушеч ошкыл толшыла машина йымак логалын, а шофер полшен огыл, шылын кудалын. Рвезым вара иже муыныт да эмлымверыш наҥгаеныт. Латкандаш ияш рвезым мланде шке помышкыжо налын. Поэт тидын шотышто пеш чот ойгырен.
Перестройко пагыт Ганин чоныштыжо поэтым помыжалтарен, тудо шуко да виян сераш туҥалын. 1992 ийыште погымо материалым Москошко колтат. Но тыланыме вашмутым ты ганат вучен ок шукто.
1995 ий июль покшелне Ганимыт суртышто кугу пайрем лие – пелашыжын 50 ийыш шуын. Пайрем деч вара иктаж вич кече эртымек, Гани уремыш лекмыж годым йӧндымын камвозын, вуйжо дене кÿэш пералтын, «вашкеполыш»  эмлымверыш нангаен. Тушан 22 июльышто шÿмжӧ шогалын. Вич кече гыч Турун шÿгарлашке, эргыж воктеке, пыштеныт. Икмыняр ий гыч пелашыже памятникым ыштыктен шындыш. Москосо литератерный чиновник-влаклан  ÿчым ыштыме семын тушто Ганин фамилийже ончылно «Поэт» шомак волгалтеш.
Г. Гадиатовын Людмила ÿдыржӧ пединститутым тунем лектын, пелашыже - врач. Саратов кундемысе Балаково олаште илат. Кок йочашт уло. Малика коваштат тушкак куснен – йыгыре улшо пачерыште ила.
Оҥай факт-влак
Поэтын кочаже Казиз лÿман лийын. Тугеже лÿмнерым Газизов Гани Гадиатович манын серыман ыле, но ала-молан мӧҥгешла ыштеныт. Тидат веле огыл, тÿҥалтыш публикацийлаште авторын лÿмжо тыге ончыкталтын:  Гайний (але Ганий) Гадиятов. Вара иже Торасола эрге лÿмешыже ныл буквам веле коден, а фамилийыштыже «я» алмеш "а" буквам сереныт.
Сылнымут корныжо
Г. Гадиатов 1950-ше ийла тÿналтыште серкалаш пижын.
1965 ий поэтлан кугу куаным кондыш – шошым «Рвезе кумыл» икымше книгаже лектын. «Рвезе кумыл» шинчаш перныде ыш код: «Марий коммунеш» В. Исинеков, «Рвезе коммунистеш» Н. Яметов аклыммутыштым савыктышт. Ойышт тÿҥ шотышто моктымо шотан ыле.
Памашсола (Морко ола шотан илем)
Памашсола (Ближний Кужнур) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Гадиатов, Гани Газизович
Сылнымут корныжо
Ятыр стихше йӧратымаш кумыл дене шÿла. Кокытшым вуймут пелен палемдыме: М.М. – лан. Рашемдаш гын, ÿмыр пелаш лийше таҥжылан – Малика Мурзанаевалан. «Кечывал шÿдыр» лÿман текстыште лудына: Мый ужынам тÿняште тудым (шÿдырым),
Памашсола (Морко ола шотан илем)
Верланыме вер
Нуръял ял деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Гадиатов, Гани Газизович
Сылнымут корныжо
Эре ужам раш: йÿд – кечат
Памашсола (Морко ола шотан илем)
Эртымгорно
1973-ан ийыште Памашсола ял Кожласола ял дене пырля ик пырляштарыме Кужнур ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Гадиатов, Гани Газизович
Сылнымут корныжо
Пиал тул ден йÿла волгалтын.
Таҥем, тый шÿдыр гай улат!
«Таҥемлан» стихат тыгайракак семан:
Ом кычал мый весым тетла еҥ коклаште,
Илышем сӧрастарыше шкетын улат.
Жап эрта – вучымаш теҥыз толкын коклаште
Тый уэш мый декем шыргыжалын толат. 1970 ий мучаште, Гадиатовын «Кумыл оҥгыр» сборникше ош тÿняш тольо. Икымше деч кум пачаш поян, кÿжгӧ. Тыште автор иканаште изи да кугу формын мастарже семын почылто: кандаш корнан ятыр стих да «тÿҥ большевик» поэме пурталтын. Кÿчыкшым сераш Расул Гамзатов кумылаҥден, тудо вет кандаш корнаным шуко возен. Кÿчыкын ойлаш гын, у книга – илыш да пагыт нерген лирике шонкалымаш. Тÿналтыш стихыште автор тыге сера: «Кеч ик мурем гына  калыкем дек ушна гын, мый тÿняште лиям пиалан!» Ятыр ончыч С. Вишневският тыгеракак манын: «Шÿм гыч шÿмыш ик мутем шуэш гын, пиалан лиям мый тидланат».
«Кумыл оҥгыр» книгаште сылнымут синтаксис сӧралештеш. Анафор йӧн корнылам икгай мут дене тÿналаш полша да шонымым утыр вияҥден каласаш йӧным пуа.
1975 ийыште Гани Гадиатовын вес книгаже лектын – «Оҥгыран Оргамак».
Чыла шотыштат «Оҥгыран оргамак» ойыртемалтеш. Тудо поэтын йонгыдо йÿкшым, сылнымут вийым налмыжым рашрак палдара. Шинчаш вик перныше сай ойыртемже – сылнымут синтаксис пойдаралымаште. Строфам оҥайын чоным тÿрлӧ йӧн шонымым виянрак, сӧралынрак каласен пуаш полша. Мутлан, южо почеламутышто кажне мургорным икгай шомак але мут мужыр тÿҥалеш. Тыге пачаш-пачаш каласалтыт: «Тый ит сыре...», «Ида ӧр…» , «Ида ӧр мыланем...»
«Оҥгаран оргамак» мурпогышто синтаксический параллелизм ончычсо деч кумданрак да виянрак йонгалтеш, мутлан: Ужынам гын – мо титакше?
Вашлиям гын – мо уда?
Мутланем гын – мо асамже?
Шупшалам – мо сомылда? Кӧ поэтын книгаже-влакын лÿмыштым тÿсленрак лудын, тудо ужде кодын огыл: автор тыштат ойыртемалт моштен. Икымше книга вуймутысо кокымшо шомак («Рвезе кумыл») кокымшо книган лÿмжылан тÿналтыш лийын – «Кумыл оҥгыр». А кокымшо книган вуймутшо гыч кокымшо аршашын лÿмтамгаже шочын – «Оҥгыран оргамак». Гадиатов марий йÿлам, кугезе койышым, фольклорым рвезынек сайынак пален, ты шотышто чонжым, уш-акылжым пойдараш студент жапыште уста фольклорист Виталий Акцорин дене пыдля тÿрлӧ вере ойпого чинчым шымлен-чумырен коштмыжо ятыр полшен. Тиде палымыже «Алдиар» оперылан либреттым серымыж годым полшен, векат. Либреттым сераш композиторын аваже Ольга Ивановна Герасимова таратен. Тудо кужу жап ола воктенсе Шойбулак школышто марий йылме ден литературым туныктен, студент илышыште Колумбын лишыл таҥже лийын, шкежат серкален да возышо влакым, ты шотышто Ганим сайын пален.
Сонет – тÿнямбал поэзийын эн неле формыжо, арам огыл итальян йылме гыч лекше «сонетто» «пенгыде форма» манмым ончыкта, но сонет шке кужу курымыштыжо шкенжым эше ик гана да курымешлан нелемден – сонет аршаш лÿман тулечат чоткыдо кышкар формым налын. Теве тиде кышкар кӧргышко Гани Гадиатоват икана да пеҥгыдын пурен шинчын да марий мурышто тудын илаш праван улмыжо уло вийын ончыкташ пижын.
Книгашке кум шÿдо утла сонетым пуртымо, тушечын нылле кандашыже сонет аршашым ыштат, тугеже кум сонет аршаш уло.
Гани Гадиатов ача-ава тукымын, тачысе икшыве илыш нерген нелын азапланыме шонкалымаш нерген возен. «Ача ден икшыве» манме шукертсе  проблемым рончымо корным кычалеш, ваш умылымо кылым оҥарынеже. Тиде мемнан тачысе гражданский парымна, тиде парымым сулымаште позий ӧрдыжан шоген койын ок керт, Гадиатов тыгай чыным пешак ÿшанлын да ÿшандарен почеш. О поро таҥ! Ит ман: «Ит темле шке ойгетым»
Тыгак тек весын шÿмы ок воч тулвуйла. Кок шÿм кава гыч толшо юзо шÿдырла
Нолта тек шочшыда чап лÿмжым насыл велын.
Тичмаш тÿня саламлыш тудын шочмо кечым,
Чаткан шке илыш корным рашемдаш эрла…
Ала сайрак ончал шым шукто тÿрло велым?
Мыняр гынат ыҥлен, висен тушечын нальым:
Чон дене ужын раш чын корнышко шогальым,
Шкем ямдылен пашазе суртышко пураш.
Но, мом ыштет, огеш лий ужын пӧртылаш:
«ушан изаже – влакын» кумылым ужмаште
Ужатышна пытартыш корнына мучашке. Тÿняште тÿжем поэтын тÿжем лончын шымлен рашемдаш тӧчымо ик проблеме уло – поэт да тудын Музаже. Поэт эре мурен ок иле, пелашыжат эре тудым ончен шыргыж ок шинче. Но – мурылан шочман, но – ешлан илыман. Адакшым тиде еш моло-влаклан микроскоп яндашке пыштыме дене иктак: чыла коеш, чылан ужнешт, чылан аклат. Теве тыгай экстремальный ситуацийышке Музан верже да мучашдыме нелылыкше нерген шонкала Гани Гадиатов, нимом ок шылте – весым огыл, шкенжымак орла, весын орланымым ужын, шке орлана.
Автор неле деч ок лÿд да тудым шылташ ок тӧчӧ. Тыгае – «Илем тыланет рвезештын» цикл. Ала нигунам ом лий ыле поэт,
Пеле йӧратен, порын игылтын воштыл
От эрте гын весе дек мыйын воктеч;
Чатка шыже тÿсым чоя шинчаштет
Ом уж гын тунамсе лышташ поран годым;
Огеш левед ыле гын тудым ик водын
Ош йÿкӧ пун гай лум, тÿкнен вачышкет…
Тек шошо кечат ынже шулыкто тудым,
Чÿктен кажне укшышко лай ужар тудым,
Пÿргал йот пеледыш шыркам чонышкет.
Вет шым чыте мые могай гына йÿштым,
Чыла пургыш – куртым шÿмем гычын ÿштын? Садлан тыланет лийнем мурызо шкет! «Авамлан» аршаш утларак традиционный, но сонетын технически неле шоктеж вошт ме тиде проблемымат у семын да у шинча дене лудын, а керек-момат у семын ончалын гына акыллан у задачым шындаш лиеш. Неле шке ават нерген сераш, тиде материал пешак вашке поэтым сентиментышке шÿкал кертеш. Гани тидын дечын лÿдын огыл, тудын сонетысе Аваже – илыш ава юмава. Палем, авай, кечан мотор кумда тÿняште
Чылам  йочажап илыш теҥызыш луктш.
Пернен шокшат, йÿштат – ом шылте чон лукеш,
Чаҥга куанымат мый шÿмыштем ом ашне.
Мо лийын, мо эртен, чыла ратлен ойлаш гын,
О, неле! Но чон йодмым ом керт шуктыде:
Ачий уламыс шкат, кеч кушкым ачаде;
Ок пыште илыш тыйын вачышкет титакшым.
Ача мылам – Ача, тылат, - пиалын алже,
Садлан вет кодо аралалт ош кечына.
Итак мондал: кеч мыйым Тылзе шкеж дек ÿжшӧ –
Илет воктенемак, кучем лÿметым кÿшнӧ,
Тек мурышко ок варне шучко сем гына. Гадиатов куштылгын лудшылан ок сере, сандене авторын  поэзий  йылмыже келгышке онча: подлежащий – сказуемый коклаште второстепенный член конструкций дене гына ок сергале, тудын ойжо кужу, нелемдыме, кунамже период марте шуйна, сандене ик ончалмаште почеламут кӧргым вик от поч, ой тÿҥалтышке угыч пӧртылаш перна. .
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
1310
Кӧ колен
Категорий:1310Категорий:XIV курым
Мамык почан мангуст
Мамык почан мангуст (Bdeogale crassicauda) – Африккыште (Кений да Танзаний) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 40—50 см, нелытше 0.9–1.6 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мангуст-влак
Коломно
Категорий:Моско велысе олала
Нӧрӧ (ер, Ярославль вел)
Нӧрӧ ер (Ростовысо ер;, Неро) — Ярославль велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Ростов кундемыште. Ростов ола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 51,7 наре км². А келгытше 3,6 метрыш шуэш.
Этимологий
Меря мут *n'ero — марла «куп» гыч. Сибирьыште Вологодский областьын 5-ше эҥерже Да Норо Остров остров меря йылмыште шем шемын коеш
Важ-влак
Категорий:Ярославль велысе ерла Категорий:Ростов кундем
Новый Роздол
Новый Роздол (Новий Розділ) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 29 425 еҥ (2021 ий).
Джексон мангуст
Джексон мангуст (Bdeogale jacksoni) – Африккыште (Кений, Танзаний да Уганде) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 50 см, нелытше 2–3 кг.
Категорий:Мангуст-влак
Н (кириллик тиште)
Н, н — кириллик тиште. 15-ше тиште Олык марий да 16-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
30 шорыкйол
30 шорыкйол (30 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 30-шо кечыже. Идалык пытыме марте 335 (кужемдыме ийлаште — 336) кече кодеш.
Лӱмгече
Шорыкйол тылзын кумлымшо кечынже Антон, Евлампия да Серафима-влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 шорыкйол
Кожласола (Тамаксола ял шотан илем)
Верланыме вер
Калий ял деч 1 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
1916
Кӧ колен
Категорий:1916
Трисетелла
Трисетелла (Trisetella) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Браилов (ола сынан посёлко)
Браилов (Браїлів) — Украиныште Винница велыште Жмеринка кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 574 еҥ (2021 ий).
Байкал
Байкал - тӱнямбалне эн келге ер, Эрвел Сивырыште, Иркутск велыште верланен. Эн кугу келгытже 1642 м.
Тыгак ончо
Категорий:Бурятийысе ерла Категорий:Иркутск велысе ерла
1311
1311 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1311Категорий:XIV курым
Сила Цзиньпина（习近平）
Категорий:Китай
236
236 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:236Категорий:III курым
Самойлов, Владислав Гурьевич
Владислав Самойлов (Владислав Гурьевич Самойлов) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Чермышъял ял —, Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо
Виталий Петухов 1963 ийын шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Курыкмарий кундем Чермышъял ялеш кресаньык ешеш шочын.
Туапсе
Туапсе (Туапсе; Туапсэ) - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 63 тӱж. еҥ наре.
Самойлов, Владислав Гурьевич
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Марий Элын эртыкше
Эртымгорно
Финнугор калык-влак акрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел да покшел Российын ужаштыштыже верланен иленыт. Марий Эл верланыме верыштыже шуко акрет годсо арвер-влак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мемнан курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ ханство жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш летопись-влак дене кылдалтын.
Марий-шамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марий-шамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге руш-влак нунын дек ончыл (касвел) марий-шамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марий-шамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суас-шамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Юлысо Булгарий дене, кудо тунам кызытсе Татарстан олмышто верланен, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалыкше кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марий-влак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марий-шамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.
IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Киев Русьысо славян-шамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Нӧрӧ ола, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Угарман. Эркын-эркын касвел марий Христианлыкыш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥ-влак куржыт эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидын жапыште марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калык-шамыч сеҥышыш лектыт, варажым Иван Грозный ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курык марий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олык марий-влак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шовакшэҥер олалан, 1583 ийыште — Чыкмалан, 1584 ийыште — Чарлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шынчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карман-влакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Турцийыш да Крымыш куснаш логалын.
1872 ийыште Озаҥ олаште туныктышо семинарий почылтеш. Тушто Юл кундемысе чыла калыкым, тидын шотышто марий-влакымат, туныкташ тÿҥалыт. Тиде марий калыкын илышыштыже кугу ошкылым ончыко ышташ полшен. Марий школ-влак почылтыт, марий кнага-влак савыкталтыт, тыгак тунемме кнага-влакат. 1917 ийысе Пургыж революций кугыжан кучемжым сӱмырал шуа. Тыге марий калыкланат моло дене иктӧр кертыжан (равноправный) лияш, шке вийжым чумырен, эрыкыш, волгыдо илышыш лекташ корно почылтеш. 1917 ий сорла тылзыште Ӱпӧ губернийын Пӱрӧ олаштыже икымше Марий Погын эртен.
Марий автоном вел
1920 ийыште Кылме тылзын 4-шо кечынже Марий автоном велым ыштыме нерген декретым луктыныт. Марий автоном вел кум контоныш шеледалтын: Йошкаркакшан (Краснококшайский), Чыкма (Козьмодемьянский) да Шернур (Сернурский).
Марий АССР
1936 ийыште Теле тылзын 5 кечынже Марий АССР-ыш савырыме. Марий автономийым ыштыме дене марий йылме кугыжаныш статусым налын. Марий тӱвыра, сылнымут, савык, школ виянаш тӱҥалыныт. 1930–шо ийлаште педагогике, чодыра технике институт-влак почылтыныт, йылмым, сылнымутым да эртыкым шымлыше марий институт пашам ышташ тӱҥалын, театр почылтын.
Марий Эл Республик
1990 ий гыч Марий Эл Республик лиеш. 1920 ийлаште кок иктӧркертыжан йылме шырым шынденыт: олыкмарий йылме да курыкмарий йылме. Тыгодым марий йылмыште тыгак кугу кундемойвлак уло (касвел-йӱдвел, малмыж, эрвел) да шуко верысе кутыртыш. 1930 ийлаште, моло калык республиквлак дене тӧр, чыла марий интеллигентвлакым пытарен улыт. Эркын-эркын марийвлак республикыште шагалемын толеш, марий йылме политик пызырымашлан кӧра руш йылме дене вашталтыме.
Категорий:Марий Элын эртыкше
Краснодар (ыҥ-влак)
Краснодар мут ончыктен кертеш:
Мӱндырэрвел федерал йырвел
Мӱндырэрвел федерал йырвел (Дальневосточный федеральный округ) — Российын Мӱндыр Эрвел (Дальний Восток) ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын. Администраций Хабаровск олаште верланен.
Калык-влак да калыкчот
2002 ийысе еҥшотлымаш почеш, 6 амион 692 тӱж. 865 еҥ ила. Россий калык чот деч тиде 4,61 %. Калык-влак:
Кылвер-влак
Категорий:Федерал йырвел-влак Категорий:Мӱндырэрвел федерал йырвел Категорий:Йырвелла
1917
Кӧ колен
Категорий:1917
1312
1312 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1312Категорий:XIV курым
Отар (Провой кундем)
Отар (Отары) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше выселке.
Верланыме вер
Чуваш Отар ял воктен лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Отар выселке Чуваш Отар ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Нӧрӧ (ер, Кострома вел)
Нӧрӧ ер (Галичысе ер;, Галичское озеро) — Кострома велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Галич кундемыште. Галич ола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 75,4 наре км². А келгытше 5 метрыш шуэш.
Этимологий
Меря мут *n'eron — марла «купын» гыч.
Важ-влак
Категорий:Кострома велысе ерла Категорий:Ростов кундем
237
237 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:237Категорий:III курым
1313
1313 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1313Категорий:XIV курым
Нӧрӧ
Нӧрӧ мут ончыктен кертеш:
Шем йол мангуст
Категорий:Мангуст-влак
Элпанур
Элпанур (Ильпанур) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Элпанур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 698 еҥ (2003 ий), 656 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Поранча посёлко деч 10 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Элпа» + «нур» = «Элпанур». Яллан негызым «Элпа» лӱман марий пыштен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Мостиска
Мостиска (Мостиська) — Украиныште Львов велыште Яворов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 16 945 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Владимир (ола)
Владимир (Владимир) — ола, Владимир велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Сан-Томе да Принсипи
Сан-Томе да Принсипи (São Tomé e Príncipe) — эл Африкыште.
Рӱдолаже Сан-Томе.
30 шыжа
30 шыжа (30 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 303-шо (кужемдыме ийлаште — 304-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 62 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 шыжа
Куршамбал
Куршамбал (Куршембал) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 137 еҥ (2003 ий), 103 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым Курша эҥер пуэн. «Куршамбал» — Курша эҥер умбалне верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Гантимуровмыт
Гантимуровмыт (Гантимуровы) — Руш он фамилий, Эвенкийын Оньыжа-влакын тукымышт.
1314
1314 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1314Категорий:XIV курым
Соловьёв, Юрий Ильич
Юрий Соловьёв (Юрий Косатан) (Юрий Ильич Соловьёв) (, Марий АССР, Шернур кундем, Купсола ял) – марий серызе, журналист, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), Шабдар Осып лӱмеш премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2009).
Илыш корныжо
Юрий Соловьёв 1962 ийын пеледыш тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Купсола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Шабдар Осып лӱмеш премийын лауреатше-влак
Oomph!
Oomph! — немыч рок-тӱшка Вольфсбург ола гыч. Тӱшка Neue Deutsche Härte, Industrial metal да EBM жанр-влакыште модеш.
Кылвер-влак
Категорий:Немыч Элысе рок-тӱшка-влак Категорий:EBM-тӱшка-влак Категорий:Индастриал-метал-тӱшка-влак Категорий:Семлык тӱшка-влак
Колышо теҥыз
Колышо теҥыз (Асфальт теҥыз, Содом теҥыз; ים המלח Ям ha-мэлах — «Шинчалын теҥызже»; البَحْر المَيّت ’Аль-Бахр Аль-Маййит — «Колышо теҥыз») — Израильыште, Палестиныште да Иорданийыште эн кугу ер. Тудын кумдыкшо 810 наре уш².
Лаж Кукмарий
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Лаж Кукмарий ял Лажмучаш ял дене пырля ик пырляштарыме Гуляево ялыш савырненыт.
1918
Кӧ колен
Категорий:1918
238
238 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:238Категорий:III курым
Тоннель
Тоннель (tonnelle tonneau гыч — «вочко»; Туннель) — мланде йымач кайыше корно.
1316
1316 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1316Категорий:XIV курым
Тоннель
Категорий:Тоннель
1919
Кӧ колен
Категорий:1919
1317
1317 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1317Категорий:XIV курым
Кузиманза
Кузиманза (Crossarchus) – Африккыште (Гана, Кот-д’Ивуар, Либерий да Сьерра-Леоне) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 30-45 см, почше 15-32 см, нелытше 0,5-2 кг. Чылаже 4 еш куэ уло.
Алчевск
Алчевск (Алчевськ; Алчевск) — Украиныште Луганск велыште ола.
Категорий:Луганск велысе олала
1318
1318 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1318Категорий:XIV курым
239
239 ий — III курымын ийже.
Кутасова, Валентина Евгеньевна
Валентина Евгеньевна Кутасова (, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Какшамарий ял) – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (2000), доцент (2009), заслуженный работник образования Марий Эл (2021).
Илыш да паша корныжо
Валентина Кутасова 1953 ийын ага тылзын 22-шо кечынже Марий АССР Провой кундем Какшамарий ялеш шочын.
1970 ийыште Какшамарий кылдалаш школым тунем лектеш.
1987–1989 ийлаште Горький оласе кӱшыл партий школышто, «Преподаватель общественных дисциплин» специальность дене, тунемеш.
1995–1999 ийлаште Россий Федерацийын Президентше пеленсе Российысе кугыжаныш службо академийыште аспирантурышто тунемеш.
2000 ийыште тиде академийыштак кандидатлык диссертацийым арала да историй шанче кандидат ученый степеньым налеш. Диссертацийжын темыже «Финно-угорские народы Поволжья и Приуралья в составе Российского государства: проблемы дореволюционной историографии».
2009 ийыште тӱвыра да сымыктыш кафедрын доцентше ученый званийым налеш.
Паша корныжо Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институт гыч тӱҥалеш.
1975–1978 ийлаште тудо кугурак библиотекарь пашам шукта.
1978–1990 ийлаште Ленинский КПСС райкомышто, Йошкар-Оласе КПСС горкомышто библиотекым вуйлата, инструкторлан пашам ышта, политпросвещений кабинетым вуйлата, пропаганде да агитаций отделым вуйлатышын алмаштышыже лиеш.
1900–1991 ийлаште Йошкар-Оласе централизованный библиотек системыште отделым вуйлата.
1991–2001 ийлаште С.Г. Чавайн лӱмеш Калыкле книгагудышто тӱҥ библиотекарь, ученый секретарь пашам ышта, рукопись да редкий книга отделым вуйлата.
2001–2005 ийлаште Марий Эл Республик Виктерыште консультант-полышкалше лиеш.
2000 ий гыч Марий кугыжаныш университетыште, тӱвыра да сымыктыш факультетыште, доцентлан пашам ышта. Кызыт социал да тӱвыра технологий кафедрын доцентше улеш.
2001–2006 ийлаште очерков «История сел и деревень Республики Марий Эл» документ сборникым ямдылыше да савыктыше координационный советын членже лиеш.
В. Е. Кутасова – 110 шымлымаш пашан авторжо. Тудо кок коллективный монографийын, 4 тунемме да методике пособийын, «Библиография краеведческой литературы» дисциплине дене электрон тунемме да методике комплектын, 5 библиографий указательын авторжо улеш.
Шанче интересше-влак: ачамланде историографиий, источниковедений, Поволжье ден Приурал калык-влакын историйже, поышкалышые историй дисциплин-влак, книган историйже, краеведческий библиографий, историй биографий.
Кылвер-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий историк-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Бобрка
Бобрка (Бібрка) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 3 817 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Коҥго кузиманза
Коҥго кузиманза (Crossarchus alexandri) – Африккыште (Рӱдыафрика Республик, Уганде, Коҥго [Заир] да Демократикле Коҥго Республик) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 35-44 см, почше 23-32 см, нелытше 1-2 кг.
Категорий:Мангуст-влак
30 ӱярня
30 ӱярня (30 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 89-ше (кужемдыме ийлаште — 90-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 276 кече кодеш.
Черненко, Константин Устинович
Черненко, Константин Устинович (, — ) - ССРУн генсекше.
30 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 30 кечысе событий-влак
Режиссёр
Режиссёр (régisseur — «заведующий», rego — «виктарем» деч) — спектакльым, киносӱретым, радиопередачым да монь ямдылыше еҥ, сымыктыш пашаеҥ, театр, кинематограф, телевидений, цирк, эстрадыште тыршен кертеш.
30 ӱярня
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Режиссёр
Икымше гана Российыште «режиссёр» мутым В. И. Даль шке мутерыштыже умылтара: «Актер-влакым вуйлатыше, модмашым, представленийым виктарыше, мом пуаш, мом шындаш ойырышо, роль-влакым пуедыше». Режиссёр паша театр пелен шочын. Вара XX курым тӱҥалтыште режиссуро киношко куснен. Тидлан шке вийыштым шуко пыштеныт: Чарли Чаплин, Д. У. Гриффит, Г. В. Пабст.
Южгунам спектакль але кинофильмым ик режиссёр веле огыл шында. Тидын годым тӱҥ режиссёр (чыла пашам вуйлатыше да виктарыше) «режиссёр-постановщик» лӱмдалтеш, тудын лишыл творческий полышкалышыже — «режиссёр» лиеш. Изирак пашам «режиссёр-ассистент» але «режиссёрын ассистентше» шукта.
Кажне сымыктыш пашаште режиссёр тӱҥ пашам ок шукто, мутлан, балетыште тӱҥ пашам балетмейстер ышта.
30 ӱярня
Калык пале
Категорий:30 ӱярня
Режиссёр
Режиссёр паша Марий Элыште
Марий кинематограф але ты жаплан кугу вийым поген шуктен огыл. Туге гынат, марий режиссёр-влак ятырын улыт. Тидлан шуко театр улмо полша. Икымше ошкылым режиссёр пашалан тунеммашыште Марий Элыште Тӱвыра да сымыктыш колледж полшен кертеш. Тушто театр режиссёрлан туныктат. Марий Элысе театрлаште тыршыше режиссёр-влак тӱҥ шотышто чылан Россий кӱкшытан театр сымыктышлан тунемме верлаште шинчымашым погеныт.
Палемдымаш-влак
Категорий:Профессий-влак *
Куракино
Куракино (Матародо) (Куракино) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше сола. Куракино ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 382 еҥ (2003 ий), 372 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Поранча посёлко деч 8 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
1319
1319 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1319Категорий:XIV курым
Индиана
Индиана (Indiana) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 94,321 тӱж. км². Калык чот - 6 517 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Индианаполис ола.
Категорий:Индиана
Нурмучаш Шайра
Нурмучаш Шайра (Нуршари) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 467 еҥ (2002 ий), 436 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Сотнур сола деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене ялын лӱмжӧ ялын кушто верланымыжым ончыкта. Чынакак, «Нурмучаш Шайра» ял нурын мучашыштыже верланен, умбакыже курыкла тӱҥалыт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Сталино
Сталино (Сталино) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нартас посёлко деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Кугу Ачамланде сар деч вара Сталино ял Кукшо Пыламарий ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
240
240 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:240Категорий:III курым
1320
Кӧ колен
Категорий:1320Категорий:XIV курым
Ангола кузиманза
Ангола кузиманза (Crossarchus ansorgei) – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 32-36 см, почше 21-22 см, нелытше 0,6-1,5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мангуст-влак
Брежнев, Леонид Ильич
Брежнев, Леонид Ильич - ССРУн генсекше.
Кугушен
Кугушен (Кугушень) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше сола. Тамаксола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 168 еҥ (2005 ий), 186 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калий ял деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Шен эҥер пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Яхромо
Яхромо (, Яхрома) — ола Моско велыште, Российыште. Дмитров кундем верланен.
Важ-влак
Категорий:Моско велысе олала Категорий:Дмитров кундем (Моско вел)
31 ага
31 ага (31 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 151-ше (кужемдыме ийлаште — 152-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 214 кече кодеш.
Лӱмгече
Ага тылзын пытартыш кечынже Александра, Андрей, Давид, Денис, Исаак, Клавдия, Матрена, Павел, Петр, Семен, Фаина, Федот, Христина, Юлия–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 31 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 31 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:31 ага
241
241 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:241Категорий:III курым
Чекуры
Чекуры (Чекуры) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо выселке.
Верланыме вер
Провой олан олмыштыжо лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1920
Кӧ колен
Категорий:1920
Йӱдвел-Касвел федерал йырвел
Йӱдвел-Касвел федерал йырвел (Се́веро-За́падный федера́льный о́круг) – Российын европо ужашыжын йӱдвелныже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын. Россий Федерацийын 11 субъектше тыш пура: Карелий ден Коми республик, Архангельск, Вологда, Мурманск, Ленинград, Новгород, Псков, Калининград вел-влак, Ненец автоном йырвел, Санкт-Петербург ола. Йырвелын рӱдерже – федерал кӱкшытан Санкт-Петербург ола.
Геополитике шотышто Йӱдвел-Касвел федерал йырвел пеш сай верыште чоҥалтын – Финляндий, Норвегий, Польша, Эстоний, Латвий, Литва, Беларусь дене пошкудо улеш; Балтик (Балтийское), Ошо (Белое), Баренцев (Баренцево), Кара (Карское) теҥыз серыште верланен.
Россий Федерацийын кумдыкшо деч тиде йырвел 9,8 % айла.
2009 ийлан Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыште 13 462 000 еҥ ила. Олаште илыше-влак шукынрак улыт. Тӱрлӧ калык тыште ила, эн шукынжо руш-влак улыт, тыгак коми, карел, саам, ненец калык-влак гычат шукын улыт.
Экономике
Ненец автоном йырвелыште, Коми мландыште, Архангельск ден Мурманск веллаште шукын ончат, янлык коваште да кол кучымаш дене оксам ыштат. Карелий, Коми Республикын кечывалвелныже, Архангельск велыште, тыгак вольыкым ашнат. Коми Республикыште нефть йӧнозанлык уло, Мурманск велыште кӱртньӧ да никельым луктыт, Карелийыште мраморым, Ленинград, Новгород да Вологдо веллаште - торфым.
Калыкчот
2002 ийлан Йӱдвел-Касвел федерал йырвелыште 13 млн 974 тӱж. 466 еҥ ила, Российыште илыше-влакын чотышт деч тиде 9,63 %. Пелыж деч утла Санкт-Петрбург да Ленинград велыште илат. Калык-влак:
Россий президентын ӱшанъеҥже-влак
* Категорий:Йырвелла
Магадан
Магадан (Магадан) - Российыште ола, Магадан велын кучем рӱдыжӧ.
Тудо элнан касвел ужашыштыже озанлыкын, транспортын да тӱвыран ик эн кӱлешан олаже.
Эртымгорно
Категорий:Магадан
Тогошто Индуизм
Ынде Индуизм Того элыште у тын уло. Индуизм тынын миссионер-влак Гана элын Аккра ола гыч верысе Африка калык еҥ ден Ломе гыч Африка Индуизмын Монастырь гыч еҥ ыле.
242
Кӧ колен
Категорий:242Категорий:III курым
1321
1321 ий — XIV курымын ийже.
Кӱчык почан мангуст
Категорий:Мангуст-влак
Хыров
Хыров (Хирів) — Украиныште Львов велыште Самбор кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 4 167 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
1321
Кӧ колен
Категорий:1321Категорий:XIV курым
Мазама
Лӱмжӧ астек (науатль) mazame (pl) / mazatl (sg) ('пӱчӧ') мут гыч лектын.
Тӱрлык-влак
Категорий:Пӱчӧ-влак
1322
1322 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1322Категорий:XIV курым
1921
Кӧ колен
Категорий:1921
Чудь ер
Чудь ер (але Пейпси да Пейпус; Чудское озеро, Peipsi) — Российыште да Эстонийыште ер.
Категорий:Псков велысе ерла Категорий:Ленинград велысе ерла Категорий:Эстонийысе ерла
Марий Элын территорий шеледымашыже
Олала
Рӱдола: Йошкар-Ола. Олала: Юлсер-Ола, Провой, Чыкма.
Ош почан мангуст
Ош почан мангуст (Ichneumia albicauda) – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 53-71 см, почше 40-47 см, нелытше 2.9-4.2 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мангуст-влак
1323
1323 ий — XIV курымын ийже.
243
243 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:243Категорий:III курым
Виче (эҥер)
Виче эҥер (Илнавӱд; Вятка, Вичӹ, Ватка́, Нократ) — Чолманын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 1314 уштыш.
Категорий:Суас Элысе эҥерла Категорий:Одо Элысе эҥерла Категорий:Киров велысе эҥерла
1922
Кӧ колен
Категорий:1922
Йӱдвел Дакота
Йӱдвел Дакота (Illinois) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 149,998 тӱж. км². Калык чот - 12 869 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Спрингфилд ола.
Категорий:Йӱдвел Дакота
1324
Кӧ колен
Категорий:1324Категорий:XIV курым
1326
1326 ий — XIV курымын ийже.
Кол
Кол (Pisces) – эҥер да теҥгызлаште илен кертеш изи да кугу тупрӱдан янлык.
1326
Кӧ колен
Категорий:1326Категорий:XIV курым
Сыктывкар
Сыктывкар ола Коми Республикын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Категорий:Сыктывкар
244
244 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:244Категорий:III курым
Волаксоласе школ
Волаксоласе кыдалаш школ (Себеусадская средняя школа) — Волаксола ял верланыше школ, Морко кундем, Марий Эл, Россий.
Революций деч ончыч
Школ 1886 ийыште шыжым почылтын. Тунам тудо церковно-приходской маналтын, чылаже 15 йоча веле погынен. Ик туныктышо гына лийын. Тудо Юмын законым, чистописанийым, арифметикым да руш йылмым туныктен. Вара тунемме верлан кресаньык Михаил Николаевич Князевын пӧртшым айленыт. Икымше туныктышо семын Егор Афанасьевич Афанасьевым палемдат (Эҥерӱмбал Шале гыч), туддеч вара изаже Филипп Афанасьевич туныктен. 1900 ийыште школым кресаньык Степан Николаевын пӧртышкыжӧ кусареныт. Иканаште 4 класс почылтын, чылаже 30-35 тунемше коштын, тушеч 5 ӱдыр лийын. 1904 ийыште школ зданийым Онис Осланович Громовын суртышкыжо кусареныт. Тунам Егор Иванович Голубкин туныкташ тӱҥалын.
1914 - 1917 ийлаште кудло утла икшывым Егор Иванович Голубкин, Елизавета Петровна Петрова, Василий Петрович Соколов, Филипп Степанович Степанов туныктеныт. Октябрь революций деч ончыч туныктышо радамыште Сергей Ефимович Ефимов ден Николай Алексеевич Николаев лийыныт. 1916 ийыште Юмын законым марла туныкташ тӱҥалыныт. 1917 ийыште туныктышылан Елизавета Михайловна Михайлова ыштен.
Революций деч вара
1920 - 1923 ийлаште Александр Васильевич Крылов да Сергей Ефимович Ефимов туныктеныт. 1918 - 1928 ийлаште марий йылмылан тӱткышым ойыраш тӱҥалме, чыла предметым марла туныктеныт. 1930 - 1936 ийлаште туныктышылан Пётр Сидорович Сидоров, Капитон Михайлович Михайлов, Анастасия Дмитриевна Дмитриева, Николай Алексеевич Николаев, Иван Павлович Павлов, Василий Александрович Анисимов ыштеныт. Нуно грамотдымылыкым пытарышаш верч тыршеныт. 1936 - 1937 ийлаште школ кок вере - Чодырасолаште да Волаксолаште - верланен. Чодырасолаште Михаил Дмитриев, Волаксолаште Иван Фёдоров туныктеныт. Чылаже 91 йоча шинчымашым поген. Верысе колхоз 1937 ийыште, у школым чоҥаш манын, 2 гектар мландым пуэн, но тӱрлӧ амаллан кӧра ты паша ушнен огыл. Садлан пасушко пареҥгым шынденыт, шӱльым ӱденыт. Икшыве-влакым туныкташ манын, «Маршан патыр» промколхозын клубшым школыш савырат. Тунам вуйлатышылан Александр Петрович Ласточкин ыштен. 1939 ийыште тудым вес вере кусарат. Тышан В. А. Анисимов, Л. Н. Анисимова, А. И. Иванов, М. С. Степанова туныкташ кодыт. 1939 ийыште пӧръеҥ-влак Йошкар Армийыш каят. Кугу <abbr title="Отечественный">Ачамланде сар тӱҥалмеке, школеш ик туныктышо, Л. Н. Анисимова веле кодын. Тудо педагог-влакым кычалын, у коллективым чумырен. Туныктышо ешыш Дария Николаевна Николаева, Анастасия Александровна Ипатова, Матрёна Степановна Степанова ушненыт. 1945 - 1946 ийлаште школым Иван Григорьевич Григорьев вуйлатен. Чылаже 121 тунемше погынен.
1947 - 1961 ийлаште шымияш лийын
Калыкын йодмыж почеш ныл классан школым шымияшыш савыреныт. Эн ондак кок визымше да ик кудымшо класс-влак почылтыныт. Чылаже 187 тунемше да 9 туныктышо лийыныт. Школ директорлан Семён Владимирович Смирновым (Кугу Маршан гыч), завучлан Мария Егоровна Герасимовам (Усола гыч) шогалтеныт. 1951 ийыште пырня гыч у школым чоҥаш тӱҥалыныт. С.В.Смирнов 1947 - 1975 ий марте директор лийын, пеш кугу надырым школын ончыкылыкшым вияҥдымашке пыштен.
1991 - 1992 ийлаште школ кыдалаш лийын
Кыдалаш статусым налмеке, школ у шӱлышым налын. 1993 ий 8 октябрьыште Волаксола воктен, яра пасушко у школым чоҥаш негызым пыштеныт. Тудым нӧлтен шындаш И.И.Букетов ятыр вийжым пуэн. Тудо Волаксолаште ила. Пелашыже, Софья Дмитриевна (биологийым, химийым вӱден) дене коктын суллен налме канышыште улыт.
Тошто школышто туныктышо-влак кокла гыч икмынярыштын лӱмышт: Михаил Гурьевич Логинов, Виктор Порфирьевич Виноградов, Зинаида Дмитриевна Дмитриева, Евдокия Александровна ден Василий Александрович Каменскиймыт, Пётр Алексеевич Варламов, Николай Михайлович Комаров, Земфира Александровна ден Николай Егорович Андреевмыт, Василий Константинович Константинов, Раисия Ивановна Вачаева, Роза Ивановна Апакаева, Галина Никифоровна Акпарсова, Римма Викторовна Павлова, пионервожатыйлан ыштыше Валентина Ивановна Краснова да молат.
1995 - 1997 ийлаште школым Вениамин Никифорович Дмитриев вуйлатен. Ӱмыржӧ кӱчык лийын. Тудым кажне тунемшын чонешыже поро кышам кодышо айдеме семын шарнат.
Таче школ у тукымым кушта
1997 ийыште у школын пӱрымашыже пӱтынек самырык вуйлатышын вачӱмбакыже возын. Чодырасолан эргыже, Владимир Валерьянович Николаев, директор лиеш. Таче кечынат тиде чолга да чулым айдемын кумылжо икшыве-влакын пӱрымашыжым вӱчка да ончыкылыкышт верч азаплана. Тидыже тачысе пашаж гычат раш коеш. 2004 ий мартыште специалист-влакым ямдылаш манын, Йошкар-Оласе строительный техникум дене <abbr title="договорым">ойпидышым ыштеныт. Профилян класс-влак почылтмо дене тунемше-шамыч ынде ӧрдыж ялла да кундемла гычат тышке тунемаш толыт. Тӱлыман курсышто тунемме деч вара строительный техникумын кумшо курсышкыжо куснат. <abbr title="Делопроизводитель">Кагазвиктарче, юрист, <abbr title="строитель">чоҥышо пашалан тунем кертыт. Школышто 36 туныктышо тырша. Паша стажыштат южыштын 15-20 ийыш шуеш. Кажнышт шкешотан творческий айдеме улыт. Уло моштымашыштым туныктымо да воспитаний пашашке пыштат. Таче школышто 310 тунемше шинчымашым пога. Воктен улшо 17 да районысо 40 утла ял, пошкуда районла гычат шке икшывыштым ача-ава-влак тиде школыш колтат. Вет нуно палат: йоча ешартыш шинчымашым налеш, шокшо кочкыш деч посна огеш код, интернатыште мала да шонымо кружоклаште мастарлыкшым шуарен кертеш.
Школын паша лектышыжым аклен, Марий Элын <abbr title="Правительствыж">Виктерже деч - 2, <abbr title="Образований">Туныктыш министерстве деч - 7, районысо администраций деч - 10, <abbr title="Районысо туныктыш пӧлка">РОО деч 4 <abbr title="грамотым">чапкагазым кучыктеныт.
Лӱмлӧ выпусникше-влак
Поэт-влак: В. Х. Колумб, Э. В. Анисимов, В. Д. Дмитриев, Т. А. Пчёлкина.
Музыкант-влак: С. Пчёлкин, Е. Александров.
А. А. Каменский, фронт гыч пӧртылмек, война деч вара КГБ системыште ыштен, полковник званиян отставкыш лектын.
Окулист А. Н. Николаев Ленин орден дене палемдалтын.
В. В. Васильев - химий <abbr title="науко">шанче кандидат.
В. В. Каменский - полковник.
Г. В. Васильев - Йошкар-Олан тӱҥ санитар врачше, Йошкар-Оласе Погынымашын председальже лийын.
Категорий:Волаксола Категорий:Школ-влак Морко кундемыште
Лушмара кӱвар посёлко
Лушмара кӱвар посёлко (Посёлок Лушмарский мост) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Тото
Тото (Tinca tinca) – Евразийыште Cyprinidae йамагат гыч кугу кол. Тото эҥерыште илен кертеш. Капше 20-40 см, нелытше 10 кг.
Категорий:Кол-влак
Матвеев, Михаил Иванович
Михаил Матвеев (Михаил Иванович Матвеев) (, РСФСР, Марий АССР, У Роҥго кундем, Кугэҥер ял ) – марий тележурналист, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо (2015–2018), Марий калык конгрессын Вуйлатышыже (2016–2018), Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже (2018 - кызыт марте).
Илыш корныжо
Михаил Матвеев 1970 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Кугэҥер ялеш шочын.
Суздаль
Суздаль (Суздаль) — ола Российыште, Владимир велыште.
Палемдымаш-влак
Категорий:Суздаль Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Памашэҥер (Юлсер кундем)
Памашэҥер (Памашенер) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 181 еҥ (2003 ий), 173 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Сотнур сола деч 2,8 километр кечывалвел-эрвел могырно Ямбаш корем воктене верланен. Ял воктен шуко памаш лектеш, но иктыже посна ойыртемалтын шога, яндар вӱдан эҥер вӱд гай писын йогышо кугу памаш. Ты памаш яллан лӱмым пуэн.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым ушымо кок марий мут пуэн: «памаш» + «эҥер» = «памашэҥер».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Суас Элысе марий илымверла
Суас Элысе марий илымверла:
Важ-влак
*
Пулдырчо
Пулдырчо (Обыкновенный перепел, Coturnix coturnix) — кужу шулдыран, кӱчык почан, пасушто але олыкышто илыше фазан еш гыч кайык. Капше 16—20 см, нелытше 80—145 г.
Шарлымаш
Пулдырчо Европа, Африка, Касвел Азийыште ила. Российыште - эрвелне, Байкал марте. Олыкыштат, курык коклаштат ила. Тӱҥ шотышто Африкыште да Индостаныште телым эртара. Кечывалвелыш Вӱдшор тылзе тӱҥалтышыште толеш, йӱдвелке - Ага тӱҥалтышыште.
Шукеммаш
Кунам шудо кушкын кӱза, пулдырчо кычкыраш тӱҥалеш, узо-влак ава-пулдырчо верч таҥасаш туҥалыт. Пыжашым мландыште оптат. Ава 8-20 муно наре мунычмеке тудым 15-17 кече наре пӱкта, узо деч посна вара пӱктен луктеш. Пулдырчо мунышто шем-кӱреналге пале-влак улыт.
Категорий:Кайык-влак
1923
Кӧ колен
Категорий:1923
1327
1327 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1327Категорий:XIV курым
31 сорла
31 cорла (31 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 243-шо (кужемдыме ийлаште — 244-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 122 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 31 кечысе событий-влак
246
246 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:246Категорий:III курым
31 сорла
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 31 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:31 сорла
1328
1328 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1328Категорий:XIV курым