Ефремов,_Георгий_Захарович
Илья Васильев. Макарсолан эргыже
Морко поселко ден Шеҥше села кокласе кугорно кок велнат шем чодыра. Ӱмылан, юалге. Тудо акрет годсо шке мурыжым иктутыш кожге мура. Кÿшнö, вуй ÿмбалне, ош пыл лаштык-влак койыт, ала-кушко эркын ийыт. Шеҥшыш иктаж куд меҥгым миен шуде, корно пурла велыш лупшалте. Тыштат чодыран лоп вер. Теве чара пасу тÿрыш толын лекна. Кумдыкеш ужар нур шарла. Пасу вес велне, курык чоҥгалаште – ял-влак. Тиде – Вуртем вел. Тосметсола школ йыр коштын савырнышым. Урем велысе чашма меҥгылаште йошкар флажок-влак мардежеш ловыкталтыт. Кÿшнö, кандалге капка ÿмбалне, палыме писательын портретше волгалтеш. Ӱлнырак шолдыра буква дене возымо: «Горельская восьмилетняя школа имени Георгия Ефруша». Георгий Ефруш – уэмше марий ялым моктен мурышо писатель. Тиде школеш пионерыш, вара Ленинский комсомол радамыш пурен. Кок шольыжо – Зоил ден Веней пырляк кушкыныт. Кызыт Зоил Смоленск олаште фельдшер, а Веней – Калинин лÿмеш совхозышто агроном. Нунын кумылзак авашт 1968 ийыште колен. Илыш йыжыҥлаш шуаралтше пагалыме ачашт индешлу ийым темен, кудывечыш, олма садыш, шаршудо дене тÿрлалтше уремыш лектын коштеш. Оҥай тугай кугыза… Нунын шочмо-кушмо Макарсолаш кечывал эртымек иже логальым. Ефрушмытын суртышт ял покшелне, курык тайылыште, у капкаж дене ойыртемалт шинча. Сöрал серган окнаж дене коремысе памаш вÿдым да посна шогылтшо пушеҥгым эскерышыла коеш. Тудын ончылно ныл лаштыра писте, ик шоҥго ÿепу шып шогат. Аҥысыр йолгорно памаш дек порсын ярымла шуйнен вола. Тыште, Г. Ефрушын манмыжла, « эрат-касат ош вургеман ÿдырамаш-влак вÿдвара дене вÿдым нумалыт, комбо тÿшкала погынен шогалын, шке шÿмыштым пасылтарыше мутым ваш-ваш кышкат». Вуйыш «Эҥыремышвот» пьесыже толын пура, кокымшо кыдежысе икымше сÿретан ремаркым тыге возен: « Корем сер. Сер ÿмбалне пушеҥге-влак шогат. Келге корем пундаште памаш вÿд йогалта. Памаш йыр пече». Лач тиде сÿретымак Макарсола воктенысе коремыште уэш вашлийым. Чыла лишыл, палыме. Пöртыш пурымем годым писательын ачаже ончыл пöлем омса шеҥгелне койкышто шинча ыле. Веней эргыже ден яштката капан шешкыже толмем нерген увертарышт. Кандалге тувыржым, шем брюкыжым тöрлатен, кугызай салтакла вийнен шогале. Шапалге чурийже, эр покшым гай ош ÿпшö, лыжган мутланымыже ушан-шотан улмыжым палдарат. Кап-кылже пешыже кугу огыл гынат, тöпката вачан, изиш пÿгыррак. Вигак пале: эше йол ÿмбалне пеҥгыдын шогылтеш. Тудын ойжо гыч раш: пелашыжат шкеж гаяк йоча-влаклан шокшо, патыр шÿман, книгаче да пашалан нойыдымо ава лийын. Садланак огыл мо Георгий «Тойватыр кугызан ешыже» ойлымашын первый вариантыштыже авам тыге сÿретлен: «…Тойватыр кугызан пелашыже илалше гынат, йытыра койышан, яндар чурийвылышан, пашалан чулым. « Мый ом чоялане,- манеш тудо,- кеч-кöланат порым шонем. Летчик эргыжын оҥайын койын шинчымыжым ужын, веселан да ласкан шыргыжалеш…» Да, писательын аваже возаш шуко материалым пуэн. Пусаксола ял гыч Макарсолаш марлан толмекше, эн ончыл ÿдырамашлан шотленыт. М.Ю. Лермонтовын «Мцыри» поэмыж гыч ик ужашым марла каласкалаш йöратен. Георгий почеламутым тунам ик гана веле огыл возен. Но нигунамат печатлен огыл. Шольын йодмылан ойлен: - Кызыт, Зоил, лудаш ит йод, иктаж гана ямдылалт шуам да возен пуэм. Почеламут кенеташте ок шоч, а шÿм вургыжаш тÿҥалмеке веле тÿжвак чымалт лектеш. Ачаже йоча-влакын альбомыш Н.Мухинын «Нимодымын мурыжо» почеламутым возен шынден. Тидлан Зоил ден Георгий путырак чот йывыртеныт. Веней, пел йола тöрштылын, «урам» кычкырен. Тидлан Матра кува öрынат, нунын деч лыжган йодын: - Мом тынаре воштылыда? - Почеламутым, - Зоил кÿчыкын вашештен. – Мый нигунамат тыгайым лудын омыл да…Колышт: Уке пöртат, вольыкат, Шупшал колташ ватемат. Лачак уло ÿмбалнем Шокте гае мыжерем… …Георгий, ачажын тÿрлö кагаз оражым шерын шинчылтшыжла, Степняк-Кравчинскийын революционер-влак нерген возымо книгажым муын. Моткоч келшен… Ача шке корныжым каласкален. Тудо Георгий эргыж шочмо деч вара, февральский революций годым, Баку олаште лазарет канцелярийыште военный писарьлан служитлен, большевик-влак дек чÿчкыдын коштын. Нуныжо эрык верч кузе кучедалаш кÿлмö нерген каҥашеныт. Лазаретыш кажне кечын иктын-коктын толын каеныт. Сусыр салтак, офицер дене мутланеныт. Администраций уна-влакым йÿштын, сырен вашлийын. Тидлан Ефремовын чонжо моткоч чот корштен,капшылан нелын чучын. Тыгодым ик большевик дене тамакым пырля шупшмыжлан выговорымат тушкалтен пуэныт. Ефремов, сырен гынат, йÿкым луктын огыл. Ик кечын тудлан дежуритлаш пернен. Делопроизводитель лазарет гыч кок салтакым, ик унтер- офицерым выписатлаш шÿден да черле ватыж деке ола тÿрысö суртыш каен. Дежурный писарьлан чÿчкыдын лазаретыш пурен кошташ пернен, мо ышталтеш – чыла пален. Эсогыл унтер-офицер Тимофей Степановын Урал марий улмыжымат, большевик-влак дене кыл кучымыжымат шинчен. Степанов патыр кап-кылан, йошкар öрышан улмаш. Фронтеш сусыргымекше, куд тылзе наре тыште эмлалтын. Кечывал деч вара тудым выписатленыт. Ефремов спискым тергаш тÿҥалын – öрмыж дене йошкарген шинчын. Спискыште, Степановын фамилийже тураште, «частьыш пöртылаш» палемдыме. Неужели тудо фронтыш кая? - Тиде буржуй властьын шÿдымыж почеш ыштыме, - шÿлыкын каласен Степанов. – Мый, Сакар йолташ, фронтыш ом кай, тышеч вигак шочмо-кушмо кундемыш шикшалатам. Тек тиде – ультиматум, изи забастовка лийже! - Мыят тыгак ыштем, Чимка йолташ! – Ефремов ылыжын. Унтер-офицер куанен, кидшым кучен. Кас рÿмбык Баку ола ÿмбак волымек, Ефремов тудым ужатен колтен. Тылеч вара шкежат отпускыш каен да тыш пöртылын огыл. А ялыште тудым волостьысо мланде паша отдел вуйлатышылан сайленыт. Тÿрлö контрреволюционный группа-влак талышнен ылыжыныт. Нунын ваштареш чот кучедалаш пернен. Тидым шарналтышыла, Ефремов ош ÿпан вуйжым савалта: - Чыла неле пашамат ышташ перныш, тÿрлö илышымат ужым. Тиде жапысе илыш гыч Георгий пьесым возаш ямдылалте. Мыйым «Патыр кугыза» лÿм дене возынеже ыле. Тÿҥалтыш кыдежысе сÿретше лач мемнан кундемысе илышым ончыктышаш ыле. Тышан «Патыр кугыза», виян агитатор, марий-влак дене митингым эртара. Шонымыжым илышыш пуртен ыш керт. Макарсола ден Тосметсолам келге Шувыш корем ойыра. Тосметсола касвелнырак, лоп верым айла. Лач кечывалвелныже, пакча шеҥгелне, изи курык да чоҥга койыт. Нунын покшеч йошкар шун йöршан йолгорно кугорныш ушна. Тиде корно дене чомала тöрштыл-модын, изи Георгий Горельский тÿҥалтыш школыш коштын. Йоча-влак тудым моткоч пагаленыт, шкежат нуным йöратен, чулым, ушан улмышт дене кугешнен. Шÿм-чонжо нигöмат ондален огыл, эре поро деч поро пашам ышташ тыршен. Уроклан сайын ямдылалтын, шуко лудын. Садланак чыла предмет дене сайын тунемын. 1931 ийыште школым пытарымек, рвезым ачаж дене пырля туныкташ шогалтеныт. Ачаже, учитель, тидлан öрын огыл. « Ну, мо,ынде Йорги лÿметым вашталташ перна ала-мо, - эргыжым кумылаҥден, вуйым ниялтен. – Тыйым Георгий Захарович манаш логалеш!» Методикым шереш, урокым чоҥымо шотышто ачаж деч тунемеш, кустовой совещанийыш коштеш, комсомол радамыш пура. Колхозысо молодежьым шке йырже чумыра, драмкружокым почеш, пошкудо ялысе колхозник-влак ончылно выступатла. Ик йÿштö теле кастене погынымаште тудым пырдыж газет редакторлан темлат. - Эргым, - аваже манын, - шке пашат дене ачатымат эртен кает ала-мос… -Уке, авай, - Георгий воштылалын, - ачам вет кугу опытан. Мый эше изи учитель веле улам.