cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Контекст меню
Контекст меню (context menu, контекст меню) — рашемдыме объектлан келшен толшо команде лӱмеран меню; тӱҥ шотышто тудо компьютер коляигын тӱҥ огыл полдышыжым але Shift+F10 полдыш комбинацийым темдалмеке почылтеш.
Контроллер
Контроллер (controller — регулятор, управляющее устройство, контроллер) — рӱдӧ процессор ден тӱжвалявала-шамычым але кыл канал-влакым ушышо ӱзгар, тыгодым тудо процессорым тӱжвалявалам виктарыме деч утара.
Категорий:Информатике
2007
Кӧ колен
Категорий:2007
400 ийла
Важ-влак
Категорий:400 ийлаКатегорий:V курым
1325
Кӧ колен
Категорий:1325
Кугу кӱкшытан программлымаш йылме
Кугу кӱкшытан программлымаш йылме (высокоуровневый язык программирования (язык программирования высокого уровня)) — айдемылан йӧнанрак лудашыже да кучылташыже алгоритмым возен ончыкташ ыштыме программлымаш йылме.
Категорий:Информатике
Курсор
Категорий:Информатике
Фрида Кало
15 ияш школыш тунемаш пура.Медециным тунемеш.200 йоча гыч 35 ӱдыр лийын.Тудын дене кугешнаш тӱҥалыныт. Тыштак тудо икымше гана шке пелашыжым вашлиеш.
17 ияш тудо машина аварийыш логалеш. Да нелын сусырга. Лач тидын деч вара тудо икымше гана ачаж деч кистычкым да лаштыкым йодеш. Пелашыжыт сӱретче лийын. Нунын коклаште кугу ийгот лийын гыныт,ваш келшен йратен,аклен иленыт.
1940 ийыште сӱретше -влак выставкыш лектедш тӱҥалыныт. илышыж дене шодо пувлме верч чеверласа. 1955 ий гыч "Канде пӧрт" тудын лӱмеш тоштерыш савырнен.
Категорий:Мексикан сӱретче-влак
Украин йылме
Украин алфавит (1990 ийысе редакций почеш):
Категорий:Украин йылме
788
788 ий — VIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:788Категорий:VIII курым
2008
Кӧ колен
Категорий:2008
Куснымаш
Куснымаш (переход) — тӱҥалтыш текстысе кодын верланыме радамже деч ойыртемалтше почелалыкыште программым шуктымаш.
Категорий:Информатике
Ниагаре вӱдшуҥгалтыш
Ниагаре вӱдшуҥгалтыш (Niagara Falls) — вӱдшуҥгалтыш тӱшка Ниагаре эҥерыште. Категорий:Вӱдшуҥгалтыш-влак Канадыште Категорий:Вӱдшуҥгалтыш-влак УАШ-ыште
Кылдамга
Кылдамга (значок) — пайдаланышылан объектыш (файл, программе, диск да т.м.) шуаш йӧнештарыше изи сӱрет сынан интерфейсэлемент.
Категорий:Информатике
Кычалше машин
Кычалше машин (поисковая машина (поиско́вый движо́к)) — кычалше системе-влакын пашаштым вораҥдарыше программе комплекс.
Категорий:Информатике
Кылдыш
Кылдыш (привязка) — вашталтылше, ыҥ, функций да оператор-влакын лӱм комбинацийышт; комбинаций шукыж годым вашталтылшын лектышыжым мӧҥгешла пӧртылта.
789
Кӧ колен
Категорий:789Категорий:VIII курым
Калык-влак кокласе информаций кече
Кылме тылзын 26 кечын Калык-влак кокласе информатизаций академийын темлымыж почеш Тӱнямбалсе информаций кече (World Information Day) палемдалтеш. Информаций - мут дене, серыш гоч але вес йӧн дене ик еҥ деч весылан колтымо шинчымаш (мутлан, ала могай сигнал дене).
Информаций айдемылан эре кӱлеш ыле. Но ХХ-шо курымышто шанче пашан чот шарлымыж да вияҥмыжлан кӧра информацийын кӱлешлыкше эше чот кугемын.
Категорий:Пайрем-влак
Кычалше робот
Кычалше робот (поиско́вый ро́бот («веб-пау́к», краулер)) — кычалше системын ик ужашыже; кычалше системын серверыштыже ыҥпалыпогыш интервот лаштыклам ярымлыме нерген информацийым пуртышо программе.
1315
Кӧ колен
Категорий:1315
2009
Кӧ колен
Категорий:2009
Шочмо нерген таныккагаз
Шочмо нерген таныккагаз - йоча шочмым регистрацийыш пуртымо нерген пеҥгыдемыше кагаз. Тиде документыште йоча да ача-ава нерген возымо. Шочмо нерген таныккагаз йочан 14 ийым теммешкыже ик тӱҥ улмым палдарыше документ.
Таныккагаз нерген
ХХ курым мучаште шочмо нерген таныккагаз изирак ужар тӱсан кнага семын лийын. Кызытсе жаплан тиде А4 кугытан кагаз да вӱд тамга-влак дене палемдалтше документ. Шочмо нерген таныккагазыште серий ден номер палемдалтеш.
Шочмо нерген таныккагазым возымаш
Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым кид денат, возышо машине полшымо денат сераш лиеш. Данный-влак кид дене возалтыт гын, лудаш йӧрышо канде але шем тӱсан возымо пасте дене погалтшаш улыт. Возышо машине але компьютер дене данный-влак палемдалтыт гын, шем тӱсан чия дене возалтшаш улыт. Возымо чиян, пастын качествыже сай лийшаш. Документыште возымо пале-влак аралалтме жапыште лудаш йӧрышо кодшаш улыт. Шочмо нерген таныккагазыш данный-влакым пуртымо годым тӧрлатылмаш амыртымаш мут кӱчыкемдымаш лийшаш огыл.
Шочмо нерген таныккагазышке Ешшот серкалыме пӧлкан пашаеҥже але таныккагазым пуышо вес кугыжаныш кучемын (мутлан консульствын) пашаеҥже кидпалым пыштышаш. Кидпале воктене тукым лӱм, лӱм, ача лӱм рашемдалт возалтшаш да печать дене пеҥгыдемдалтшаш.
Кызытсе жаплан шочмо нерген таныккагазыште ача-аван графа кумыл дене возалтеш, але удыралтыш пале шындалтеш. пуымо годым шочмо нерген таныккагаз пелен посна калыкым ончыктышо кагаз пуалтеш, а таныккагазыште тидын нерген пале кодеш. 2007 ий февраль тылзе гыч тыгай кагаз-влакым огыт пу, шочмо нерген таныккагазыште вес могырым йочан эллык нерген штамп шындалтеш. Тошто эллык нерген палемдымашан кагазын йочан 14 ийым теммыж марте юридик вийже уло, сандене тудым вашталташ нимолан.
Шочмо нерген таныккагазым налме радам
Категорий:Юриспруденций
Парагвай
Парагвай (Paraguay, Paraguái) — эл Кечывалвел Америкыште.
Категорий:Парагвай
Гуарани йылме
Гуарани йылме (гуаранила avañe'ẽ, guaraní) — тупи-гуаранисо йылме.
Гуарани йылме Тупи-гуаранисо йылме-влак
790
790 ий — VIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:790Категорий:VIII курым
410 ийла
410-ше ийла — V курымын кокымше, 410 ий гыч тӱҥалеш 419 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:410 ийлаКатегорий:V курым
Континент
Контине́нт (continens деч) — чыла могырым теҥыз але тептеҥыз-влак дене авыралт шогышо пеш кугу мланде ужаш. Континент мут дене пырля материк мутым иктӧр кучылташ лиеш.
Континент-влак:
Number of continents
*
1305
Кӧ колен
Категорий:1305
Анри Матисс
Анри Матисс (Henri Matisse) — француз сӱретче, скульптор, фовизм йогынышто тыршен. Тӱс да сын гоч айдемын чоншыжмашыжым колта. Йӱдвел Францийыште шочын. Тудо 1869 ий 31 декабрьште шочын. Изиж годсек сӱретлаш йӧратен. Аваже тидым ужын, эргыжын ончыкылыкшым шоналтен, чим налын пуэн. Тидын деч вара Анри Матис кугу кумыл дене сӱретлаш тӱҥалеш. Но ачаже тореш лийын.
Моткоч чот пӱртӱсым йӧратен, да шукыжым картина-влакшым тиде темылан пӧлеклен.Тудо француз сӱретче, тиде элыште тудо моткоч палыме. Анри Матис шкенжым Пикассо да Марсель дене таҥастарен. Нунат моткоч тале сӱретче лийыныт.
1887 ийыште тудо Парижыш миен коштеш. Шуко улан тунемеш. Эше сайрак сӱретлаш тӱҥалеш.1897 ийыште Матисс Австрийыш кая да вич картиным воза. Визытше гыч, кокытшым ужала. Тидын деч вара тудо эше палыме лиеш.
Но чамане каласаш логалеш, 1954 ийыште 3 ноябрьште илыш дене чеверласа.
Категорий:Француз сӱретче-влак
Курыкмарий
Курыкмарий калык — финн-угор калык. Южо шанчыеҥ-влак олык марий калык гыч лекмыж нерген ойлат, южо-влак йӧршын вес калык улмо нерген возат. Тӱҥ шотышто Марий Эл Республикын Курыкмарий кундемыштыже илат. Иван IV кунам Озаҥ ханстве ваштареш сарым тӱҥалын курыкмарий-влак тудын салтак-влак радамыш шке пуреныт. Акпарс лужавуй Озаҥ олам сеҥен налаш полшен. Курыкмарий-влакын шке вургемышт, калык мурышт, культурышт уло. Категорий:Марий
Шашкеэҥер
Шашкеэҥер (Шашкаенер) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «шашке» (норка) + «эҥер» = «шашкеэҥер».
Эртымгорно
1980-ан ийлаште Шашкеэҥер ял пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Ладин йылме
Ладин йылме (ладинла ladin) — индоевропысо (роман) йылме.
Ладин йылме Роман йылме-влак
791
791 ий — VIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:791Категорий:VIII курым
Украина
Украина (Україна) — Европысо эл.
Категорий:Украина
Кундем
Кундем (тыгак район) — административ вершӧр иктык. Кундем-влак республиклашке, веллашке, крайлашке пурат. Кугу ола-влакын тыгак оласе кундем-влак улыт.
Категорий:Кундемла
Микеланджело
Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни (Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni) — Итальян Ренессансын скульптор, сӱретче, архитектор, почеламутчо да инжинер.Микеланжело 6 март 1475 ийыште Тосканск олаште, нужна ешыште шочын кушкын. 1488 ийыште ачаже тудым художниклан тунемаш колта.Тушто тудо ик ий тунемеш.Ик ий деч вара тудо скульптур школыш Лоренцо де Медичиш тунемаш пура. 1490 ий гыч 1492 ий марте Медичи йолташже дене ила.Тиде жапышт е тудын тыгай пашаже лектеш: "Мадонна около лестницы", "Битва кентавров". Медичи колмеке тудо 1492 ийыште монгыжо портылеш.
1494-1495 ийла гыч Микеланжело Болонье олаште, Арки святого Дминика скульптурым ышташ туналеш.Тудын пашаже-влак:скульптур "алтаря Пиколомини", "Давид", "12 апостолов", "Святым Матфеем", и т.м. Микеланжело 18 февраль 1564 ийыште Рим олаште колен.
Микеланжело шке пашаштыже пеш кугу пашам коден. Тудын пашаже кок ола дене кылдалтын-Флоренция ден Рим.Тудо пеш талантан скульптор лийын.Римыште тудын "Пьета" (1498-1499) ийлаште скульптуржо шочын. Тудын пашаже кызытат музейыште аралалт кодын.
Категорий:Итальян сӱретче-влак
Латин йылме
Латин йылме (латинла lingua Latīna) — пытыше индоевропысо (роман) йылме.
Латин йылме Роман йылме-влак Категорий:Пытыше йылме-влак
Пикассо, Пабло
Пабло Пикассо (Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso) — испан сӱретче, скульптор, Кубизм йогынлан негызым пыштен. Шочын Шыжа тызын 25-ше кечыштыже 1881 ийыште.Кубизм направленийым шочыктен.Пикассо шуко скульптур,керамика,график шотышто пашам ыштен.20-шо курымын тӱвыражлан тӱҥалтышым пыштен.шке курымыштыжо тудын коло тӱжем утла пашажым шотлен.Эксперт-шамыч тудым эн шергакан сӱретче сымын акленыт.2008 ийыште тудын пашажым ужалыме лектыш 262 млн долларыш шуын.Испан йӱла почеш тудо кок фамилиян лийын:иктыже ачажын-Руис,аважын -Пикассо.Шке шочмо суртыштыжо,кудыжо Мерсед площадьыште верланен,тоштер пӧртым почмо,тудын лӱмжымак нумалеш.1891 ийыште ачаже Ла-Коруньеште туныктышылан пашам ышта,садлан ешыже вес верыш илыш кусна,тыште Пабло Искусство школышто тунемеш.1895 ийыште Барселоныш илаш кусна.Тыште Пикассо Ла-Лонхасе Искусство школышко тунемаш пура ,тыште тудо экзаменым сайын куча.1900-ше ийыште Пикассо шке йолташыж Касахемас дене Парижыш кая.Тиде жапыште тудын илышыштыже шуко нелылык вашлиялтеш,да йолташыже шкенжын ӱмыржым лугыч ышта.1902-1904 ийыште тудо шке пашаштыже шоҥгылыкым,колымашым,нужналыкым ончыкта.Тудын сӱретыштыже пелганде тӱс озалана.Шукыжо Эль Грекон пашажым шарныкта.1905 ийыште "Девочка на шаре" сӱретым воза .Тыште тудо клоуным,акробатым да шуко волгыдо тӱсым пуртен.
Категорий:Испан сӱретче-влак
20 ага
20 ага (20 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 140-ше (кужемдыме ийлаште — 141-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 225 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 20 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 20 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 20 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:20 ага
Куяр
Географий
Йошкар-Ола деч кечывалвел-эрвелкыла 14 меҥге тораште верланен. Кум корно уло: Зеленый Дол – Йошкар-Ола кӱртньӧ, Озаҥысе тракт да Изи Какшан эҥер вӱд корно. Изи Какшан эҥерын серыштыже верланен.
Эртымгорно
1910 ийыште гына тыште илымверым чоҥашт тӱҥӓлыныт.
Пурлык
Посёлкышто кум памятник уло: икымше Студенка эҥер воктенысе памаш, Крешын вӱдлан тушко коштыт, кокымшо – ИЛ-4 самолетын фюзеляжше. Самолет 1944 ийыште тыште камвозын. Кумшо – школ кудывечыште шогалтыме обелиск. Кӧ Кугу Ачаэл Сарыште ты поселко гыч колен – нунын лӱмыштым кӱыштӧ возымо.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Агростофиллум
Агростофиллум (Agrostophyllum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Мадагаскарын Азийын да Океанийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 91 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Ава кече
Кылме тылзын 28 кечынже Ава кече палемдалтеш. Ава кечым чыла эллаште пайремлат. Мемнан Кугыжанышыште Россий Федераций президент Б.Н. Ельцинын 120-шо № кӱштыкшӧ почеш Кылме тылзын пытартыш рушарнян Ава кече пайремлалтеш. Кӱштык "О Дне матери" маналтеш, Шорыкйол тылзын 30-шо кечынже 1998-ше ийыште лектын.
Кугыжаныш Думын ӱдырамаш, еш да самырык тукым паша шотышто Комитет Ава кечым палемдаш тӱҥалме темлымаш дене лектын. Кӱштыкын текстше:
Но тиде кӱштык лекме почеш российысе ава-влак шке пайремыштым налыныт.
Кивач
Кивач (Kivačču, Kivatsu) — вӱдшуҥгалтыш Карелий Республикыште, Россий.
Категорий:Вӱдшуҥгалтыш-влак Российыште
420 ийла
420-ше ийла — V курымын кумшыжо, 420 ий гыч тӱҥалеш 429 ийыште мучашлалтеш.
Октябрьский (Морко кундем)
Октябрьский (Октябрьский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Октябрьский ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1300 еҥ (2004 ий), 1175 еҥ (2010 ий).
Эртымгорно
1946 ийыште Теле тылзын Сӱзлэҥер гыч 137 репортироватлыме немыч-влакым конденыт. Нуным «Мушмари» чодраозанлыкын «Леушинский» чодыра озанлыкын 28 номеран кварталын тӱшкагудышто  вераҥденыт. Тиде вер ончыкылыкышто «Октябрьский» лӱман чодрапункт — «Октябрьский» ялкаҥашын рӱдыжӧ, Морко кундемыш пурымо омса лиеш.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Лужа
Лужа́ (тошт.) - ик верыште пырля илыше икмыняр родо-тукымын ушемже. Лужан эн кугу еҥже лужавуй улмаш.
Категорий:Административ иктык-влак
Шемпамаш
Шемпамаш мут ончыктен кертеш:
Тула вел
Тула вел (Тульская область) — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 25,7 тӱж. км². Калык чот - 1 532 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Тула ола.
Категорий:Тула вел
Литва йылме
Литва йылме (литвала lietuvių kalba) — индоевропысо (балтик) йылме.
Литва йылме Балтик йылме-влак
Килинги-Нымме
Килинги-Нымме (Kilingi-Nõmme) — ола Эстонийыште. Калыкчот: 1 634 еҥ (2021 ий).
Категорий:Эстонийысе олала
792
792 ий — VIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:792Категорий:VIII курым
Люксембург йылме
Люксембург йылме (люксембургла Lëtzebuergesch) — индоевропысо (герман) йылме.
Категорий:Люксембург йылме Категорий:Герман йылме-влак
20 вӱдшор
20 вӱдшор (20 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 110-шо (кужемдыме ийлаште — 111-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 255 кече кодеш.
Астрономический объект
Астрономический объект (Кавасе тело) — космический пространствыште шке семын формироватлалтше материальный объект. Астрономический объект-влак деке почаншӱдыр, планет, метеорит, астероид, шӱдыр-влакым да молым пурташ лиеш. Кавасе тело-влакым астрономий шымла.
20 вӱдшор
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечысе событий-влак Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечынже мо лийын
Астрономический объект
Тугак ончо
Категорий:Астрономический объект-влак
20 вӱдшор
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 20 кечынже колышо-влак
Калык пале
Акулинан кечыже. Тиде кечын йÿр йÿрын гын, кокияш шурно сайын ок шоч – маныныт. Йÿдым каваште шÿдыр-влак чолгыжын йÿлат гын, кеҥежым снеге ден поҥго сай шочеш.
Категорий:вӱдшор
Рембрандт
Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рей (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606—1669) — нидерланд сӱретче.
Категорий:Нидерланд сӱретче-влак
Пярну
Категорий:Пярну
Латыш йылме
Латыш йылме (латышла latviešu valoda) — индоевропысо (балтик) йылме. Латвий кугыжанышын тӱҥ йылмыже тыгак европысо ушемыш пурышо йылме тӱшка гычын иктыже. Шочмо йылме семын тунямбалне латыш йылме дене 1, миллион еҥ кутыра Латвий элын 60 % илыше-влак. Пытартыш жапыште латыш йылме дене кутырышо еҥ-влакын чотышт иземын молан манаш гын Латвий деч моло эллаште тиде йылме дене кутырышо - влакым шыгыремдылыт.
Кузе шочын
Моло европысо йылме семынак латыш йылме индоевропысо ешыш пурышо йылме ойыртемым нумалеш. XX курым марте Кечывалвел Балтикысе кундемыштелатыш да моло европысо йылме ик тушкаш пурен шогеныт, но мемнан эра деч ончыч 20 да X курымлаште нуно кок кугу тӱшклан пайлалтыныт – касвел германийысе да балтославян йылме тӱшкалан.
Латыш йылме Балтик йылме-влак
Мимар Синан
Мимар Синан — Осман Империйыште эн палыме архитектор да инженер. 1538 ий гыч тӱҥалын Сулейман I султанын чонымашыжым вуйлатен.
Категорий:Архитектор Категорий:Инженер
Питер Пауль Рубенс
Питер Пауль Рубенс (Pieter Paul Rubens, 1577 Пеледыш 28 – 640 Ага 30) — нидерландысе сӱретче, Барокко стильын тӧрштылшӧ.
Категорий:Нидерланд сӱретче-влак Категорий:Барокко
Веласкес, Диего
Диего Веласкес (Diego Rodríguez de Silva y Velázquez 1599 Пеледыш 6 – 1660 Сорла 6) — испан сӱретче, Барокко годым пашам ыштен, портретым сӱретлен. Испан кугыжа ешым сӱретлен, тугат вес палыме европысо еҥым сӱретлен.
Категорий:Испан сӱретче-влак Категорий:Барокко
Семёнов, Владимир Павлович
Педтехникум деч вара илыш
Ятыр ий эртымеке, самырык автор изи годсо ойган илышыжым икмыняр изи ойлымаш гоч ончыктен пуэн. Тыге сералтыныт «Изачан порыжо», «Эргылыкеш», «Кÿчаш» да молат. 1930 ийыште Козьмодемьянск оласе педтехникумым тунем пытарен, литературылан шÿман рвезе печать пашам ышташ тÿҥалеш. Ондак «Кыралшы» газетын корреспондентше лийын. Чÿчкыдынак яллашке кошташ логалын. Тыште тудо социализм ваштареш уло шыдын шогышо кулак-влакын осал пашам ыштымыштым шагал огыл ужын. Шижын шоген: тушман шке позицийжым пеҥгыдын арала, нимом чаманыде, ялысе коммунист, ончыл еҥ-влакым пуштеда, суртыштым йÿлата, моло шакше пашам ышта. Поян ваштареш шке статьяже, репортажше, очеркше дене тушман ваштареш кучедалын. Возымыж гыч кресаньык-влак пален налыныт: тушман кашак ялын социализм корныш вончымыж ваштареш шога, тидлан чыла чаракым ышта, тошто властьым пöртылаш тöча. Варажым Марий издательствын Курык марий филиалыштыже пашам ышта, филиалын вуйлатышыжланат шога. 20-30-шо ийлаште яллаште грамотан еҥ шагалрак лийын, сандене колхоз шочмо погытыште ятыр писательлан коллективизаций пашаш кычкалташ нерген. Мутлан, Н. Мухин шочмо Олыкъялыштыже «Поэтнур» колхозым почын. Элнет Сергей Морко вел Азъялыште «Патыр» колхозын председательжылан сайлалтын. М. Шкетан Тошто Крешынысе «Онар» колхозым йол ÿмбак шогалташ ятыр полшен. В. Сузыят илышын куатле толкынжо деч öрдыжеш кодын огыл. Шочмо Сарапай ялыштыже артельым чумыратат, тудым, район газетын корреспондентшым, колхоз вуйлатышылан толаш ÿжыт. Владимир Павлович вуйым ок шупш. Ик ий наре жап ты пашаште лиймыже озанлык илышын йыжыҥлажым, ялысе класс кучедалмашым ойыртемжым келгынрак пален налаш полша. Председательлан ыштыме паша тудлан шке шотан практикум лийын. Владимир Павловичым шÿмжö эреак литература пашашке ÿжын. Ик талук колхозым вуйлатымеке, тудо адак газет пашашке пöртылеш да Кугу Отечественный сарыш кайымешкыже редакцийыште, издательствылаште тырша. Сарын икымше кечылаж гычак фронтыш кая, фашист-влак ваштареш талын кредалеш. Сар корно писательын илыш умылымашыжым, уш-акылжым пÿсемда. Ялысе илышым пеш сайын палымыж денак ойлымаш ден повесть-влакым возаш тÿҥалеш. Илышын вияҥын да сылнешт толмыжым шижын налше кресаньык-влак у илыш верч талын шогат.
Мухин, Николай Семёнович
Николай Мухин (Николай Семёнович Мухин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Олыкъял ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Семёнов, Владимир Павлович
30-шо ийласе произведенийже
Кумлымшо ийлаште возымо «Таган Стьопан», «Вакш йоҥышта», «Тошто годым», «Ондри Йыван», «Идымыште» да моло ойлымашлаште ме кок классын – тушман ден йорло-незер-влакын – нигунам келшаш лийдымын кредалмыштым ужына. «Кÿтÿчö», «Лÿен шуымо ÿшан», «Тунемше-влакын кучедалмышт» да молат лудшо-влаклан келшат. «Шайыштмашвлӓ» лÿман икымше книгажым В. Сузы 1934 ийыште луктеш. Кум ий гыч «Таган Стьопан» повестьше посна книга дене савыкталтеш. Владимир Сузын кумлымшо ийласе произведенийже-влак нерген шке жапыштыже филологий наука кандидат К. Малинова тыге палемден ыле: «… Нуно чынжымак лийше але тыгерак лийын кертшашлык материал негызеш возалтыныт, сюжетышт дене проста улыт. Герой-влакат шукын огытыл. Автор шке произведенийжым тÿҥ шотышто социальный конфликт негызеш чоҥа. Ойлымаш кужу жапым ок авалте, действий лийме верат раш. Ойырен налме событий ден факт-влак писательын мом каласаш шонымыжлан, произведенийын идейжылан лач келшен толыт. В. Сузы шке творчествыштыже илышыште улшо у, волгыдо шÿлышым, ондак наҥгайыше вийым мокта, айдемын шÿм-чоныш, айдемын ушыш порылык верч вуйын шогаш кÿлмö нерген шонымашым шыҥдара. Тыге сай койыш-шоктышлан, ончыл шонымашлан вияҥашышт, тÿрлö торым, тошто йÿлам сеҥашышт полша». 1939 ий июльышто самырык прзаикым Писатель ушемыш пуртат. Тиде ийыштак, декабрьыште, Владимир Павлович писатель-влакын республиканский конференцийыштышт курык марий литератор-влакын творчествышт нерген содокладым ышта.
Мухин, Николай Семёнович
Йоча да тунемме жапше
Ачаже, Семён Алексеевич (1862—1895), ялысе учитель улмаш. Тудо Озаҥ оласе учительский семинарийым тунем пытарен. Аваже — лудын-возен моштыдымо ӱдырамаш.
1970-ше ийлаште Кугорнымбал Шале (Кугу Кульял) ялеш земский школ почылтын. Семен Алексеевич пытартыш ийлаже марте йоча-влакым Кугу Кульялыште туныктен илен. Тыште тудо тале просветитель улмыжым очыктен, шуко рвезым тунемаш, книгам лудаш таратен. Ялысе туныктышын тунам пашадарже изи лийын, садлан, ешым ашнен лукташ манын, кресаньык пашамат ыштен. Моло еҥ семынак мландым курал-ӱден, нужналык гыч лекташ тӱрлӧ  семынат тыршен. Кресаньык пашашак нелын черланен да, шоҥго лийын шудеак, 1895 ийыште ӱмыр лугыч колен.
Вич ийыш тошкалше Миклай тулыкеш кодеш. Поэтын аваже, кум изи ньога дене тулыкеш кодмеке, вес марийым пуртен. Ача лийше пеш осал логалын. Тудо кече еда гаяк йӱын, ешыжым кырен. Микалылан — эн кугурак икшывылан — шуко орлыкым ужашыже верештын. «Автобиографийыштыже» Н. С. Мухин возен: «Ты шучко жапым шарнаш йӧсӧ, шарнаш неле. У ача деч вес икшыве-влак каяш тӱҥальыч. Куд эрге, ик ӱдыр — манаш веле! Кугу ачан икшывыже иктат шотышто ыш лий. Кочмо-йӱмӧ годымат мыйын вер «ӱдырамаш пусак» ыле. Оккӱлланак бляхан ӱштӧ дене кыралтмым ойлашат шучко. Телым йӱштӧ чатламаште шудо лоҥгаште малышым, чара йоланым уремыш кожен лукмаш ала-мыняр пачаш лиеден. Икана, кеҥежым, ачам лийшем, йол гыч кучен, тавышке унчыли сакалтыш. Пий илыш. Чын, авамже мемнам чамана, мемнан верч ыле, садланак тудын ӱпшат ыш код — изи марийже кӱрын пытарыш».
Неле илышым сеҥыме йӧным, ачаже семынак, тунеммаште ужын. 1898 ийыште кандаш ияш йоча, изачаж деч шылын, Арын школыш (двухклассный училищыш) тунемаш пура, а 1903 ийыште тудым пытара. Тиде тунемме жапше нерген поэт тыге шарна: «Кум меҥге коклаш, шӱкшӧ, тумышанайзям мыжерым чиен, йыдалым пидын, шӱкшӧ картуз дене, чатлама йӱштыштӧ коштым. Тунемме годым арнялан ик сукып киндым чыкен каемат, куд ужашлан кӱзӧ дене пайлен кочкам ыле. Кинде деч моло эше пареҥгыжат ыш лий…».
Кок ий смола завдышто пашам ышта да кеҥежым кӱтӱм кӱта. 1905 ийыште Унчо селасе Святитель Гурийын школыштыжо тунемаш тӱҥалеш. Унчо школ моло школла деч прогрессивный шӱлышан лийын. Тыште С. Г. Чавайн, И. П. Петров, В. Н. Никифоров, А. К. Эшкинин, Д. Ф. Соколов да моло лӱмлӧ еҥ-влакат тунемыныт. Нуным революционер-влак: П. Г. Григорьев, В. А. Мухин да кумдан палыме Н. Ф. Бутенин — туныктеныт.
«Унчо школ чылт марий пушан школ ыле, тыште марий йылме кӱлеш йылмыланак шотлалте. Тыште поэзийым йӧраташ туҥалмемлан П. Г. Григорьев, В. А. Мухин да Т. Е. Ефремовлан каласыде ок лий. Утларакше П. Г. Григорьев тыршыш. Тудо, шарнем, первыйрак рушла гыч тӱрлӧ почеламутым, басньым, моло тӱрлымат марлашке кусарыкта ыле…» — возен шке шарнымашыштыже Н. С. Мухин.
Паша да мер илыш
1909 ийыште Н. Мухин Озаҥ семинарийыште учитель правам налаш экстерн дене экзаменым куча. Экзаменым кучымекыже, Н. Мухин тыгай документым налеш:
«Свидетельство № 387
''Предъявитель сего Мухин Николай Семёнович, крестьянин деревни Олыкъял Себе-Усадской волости Царевококшайского уезда Казанской губернии, родившийся ноября 12 1890 года, ныне на основании утвержденного мая 21 1874 года Министерством Народного просвещения дополнительной статьей к правилам о специальных испытаниях по Министерству Народного просвещения подвергшись полному испытанию в Педагогическом Совете Казанского учительского Семинария и выдержав оное удовлетворительно, удостоен звания учителя инородческого начального училища для черемис. В удостоверении чего и дано ему, МУХИНУ, настоящее свидетельство за надлежащими подписями и с приложением печати семинарии. Следующие за настоящее свидетельство по положению деньги три рубля взысканы.''
''Казань, февраля 24 дня, 1910 года. Подписи: Богданов, Михеев, Николаев, Салонский, Емельянов, Ерлыгина, Федоров»''
Тиде документ Н. К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогик институтын архивыштыже аралалт кодын. Документ гыч раш коеш: Н. Мухин деч экзаменым приниматленыт марий да чуваш историк Н. В. Никольский, удмурт просветитель, тале педагог И. С. Михеев, ончыкылык этнографий профессор А. И. Емельянов. Нуно ончыл шонымашан еҥ лийыныт.
Учительский семинарийыш экзаменым сдатлыме жапыште тудо летератор-просветитель В. М. Васильевым икымше гана вашлийын да варажым тудын дене кылым кучен шогаш туҥалын, фольклор материалым: калык мурым, тоштыеҥ мутым, йомак-влакым — поген, Васильев деке колтен шоген. А Мухинын колтен шогымо материалжым В. М. Васильев «Марла календареш» печатлен. «Кайык-шамыч» ден «Йолагай ден Пулагай» йомакшым 1909 ийыште лукмо «Марла ойлымаш-влак» сборникышкыже пуртен. Тыге Н. С. Мухинын возымыжо (авторын фамилийжым ончыктыде) икымше гана печатлалтын.
1911 ийыштe Н. С. Мухин Турун кундeмысе церковно-приходской школышко пашам ышташ кусна. Тудо тыштат икшыве-влакым марла туныкташ тӱҥалеш. Ялыce туныктышo пeш вашке чылалан палыме да пагалыме еҥ лиeш. Тудын дек кас еда изижат-кугужат пoгыненыт, туныктышо нунылан «Марла календарьым», газетым лудын, поро каҥашым пуэн шоген, шкe йыpже у шӱлышан рвезе-влакым поген.
Самырык туныктышын илыш-койышыжо священник Теминлан келшен огыл, тудын пашажым теpгаш пижын. Школышто марла туныктымым чараш кӱштен, учительын ӱстeлже гыч марла книга-влакым луктын кудалтен.
1915 ийыште Н. Мухиным кугыжан сарышке колтaт. Поэтым Карпат курык лоҥгаш, окопыш, намиен пуртеныт. Тудо шарнымашыштыже воза: «Арнят ыш шу, намиен чыкышт рок вынемыш. Ончылнет, шеҥгелнет — рок пырдыж, йол йымалне сӧсна кийме гай лавыра кышал, кӱшыч йӱржӧ чарныде опта, шокте гай шинель гоч могырыш вӱд вита, юалге мардеж пуалеш, кӧргӧ чоным чытырыкта». Вараже Озаҥ олаште служитла. Но тыштат тудо тӱҥалме пашажым кудалтен огыл, у деч у почеламут-влакым возен, Турун кундeмысе чолга да у шoнымaшан йолташыже-влак дене кылым кучен шоген. Теве нyнын лӱмышт: Г. Орлов, Ф. Данилов, Н. Кириллов, Д. Митрофанов, С. Савинов.
Кугу Октябрь революцийым Н. С. Мухин куaнен вашлиеш. Салтак гыч пӧртылшыжла, тудo Озаҥ олaште лекше «Ӱжара» газет редакцийыш пура, «Марий калык, помыжалт!» почеламутшым пуэн кода. Тудо 1917 ий 20 Телын лекше «Ӱжара» газетеш савыкталтын.
Пӧртылмекше, Н. С. Мухин угычын Турун школышто туныкташ тӱҥалеш. Тыгодымак кундемыште Совет властьым ыштыме пашашке уло кумылын ушна, калык коклаште у илышым чоҥымо нерген кумда умылтарымаш пашам виктара, иктыш ушнаш ӱжеш. Тыге тудо 1918 ий 24 апрельыште Турун обществыште калык сходым эртара, тушто докладым ышта. Совет властьым почмо нерген пунчалым увертара. Тыштак ялысе Советыш членым да делегат-влакым ойырен сайлат.
1918 ий 28 Пеледышын Роҥго селаште туныктышо-влакын погынымашышт лиеш, тушто почеламутшо-влакым лудеш. Тыште В. А. Мухин, Л. Я. Мендияров, П. Г. Григорьев, А. Ф. Конаков лийыныт да марий кундемыште калык образований, шанче да культур пашам вияҥден колтымо нерген йодышым каҥашеныт.
1924—1931 ийлаште Арын школышто туныктымыж годым Н. С. Мухин литературно-художественный кружокым почеш, тунемше-влакым тушко ушен, «У вий» журналым луктын шога. Тиде пагытыштак эше лу наре пьесым, шуко почеламут ден поэме-влакым воза. 1926 ийыште Москаваште  «Ӱҥышӧ деч ӱш лектеш» пьесым посна книга дене савыкта, 1928 ийыште «Почеламут» лӱман сборникым Йошкар-Олаште луктеш.
Эше салтак улмыж годымак поэт «Ӱжара», «Йошкар салтак», «Марий Эл» газет-влак дене лишыл кылым кучен, «Йошкар кече» газетын ик тӱҥ корреспондентше лийын, ик жап ты редакцийыште пашам ыштен. «Колхоз вий», «Колхоз йӱк» газетлаш, «У вий», «У илыш», «Марий ӱдырамаш» журналлаш шке произведенийлажым савыктен шоген.
Н. С. Мухин уста просветитель да писатель веле огыл, тале организатор семын кумдан палыме лийын. Тудын тыгай улмыдо эше 1911 ий гычак, Турун кундемыште туныктымо пашаштыжак, палдырнен. Алсола школышто пашам ыштымыж годым тудо марий театрлан шыркаҥашыже, а варажым кушкашыже уло кумылын полша, сылнымут да драматический кружок-влакым почеш да вуйлата. Арын школышто туныкымо жапыште тудо С. Г. Чавайн дене пырля тошто коса ваштареш кучедалын, у илыш-йӱлам калык коклашке шыраҥден. Нуно Морко кундемыште ий еда «Йошкар пеледыш» пайремым эртареныт, «ликбезым» почын, ял калыкым лудаш-возаш туныктеныт, кружок-влакым вӱденыт. 1929 ийыште Н. С. Мухин ялыште коллективизацийым эртарыме пашашке ушна. Шочмо Олыкъялешыже «Поэтнур» колхозым почеш да вуйлатышыже лиеш. Тиде ийынак пошкудо Муналмаш ялеш «Кӱкшнур» колхозым ышта.
30-шо ийлаште Арын школ пелен ШКМ-ым (школа крестьянской молодёжи) почыныт. Тыште Н. С. Мухин марий йылме ден литературым туныктен, тунемше-влакым шочмо йылмым, литературым йӧраташ кумылаҥден шоген. Областной педкурсын тунамсе вуйлатышыже М. В. Свистунов теве могай характеристикым пуэн: «Арын ШКМ пеленсе областной педкурсын туныктышыжо Н. С. Мухин пашаште шке усталыкшым, келге шинчымашыжым, кугу педагог да сай организатор улмыжым раш ончыкта. Литературный да художественный кружокын пашажым виктарымаште тудо кугу мастарлыкшым, шуко вийжым пыштен да у сеҥымашке шуын. Педагогический курсын пашаштыже икшыве-влакым воспитатлымаште у шинчымашым эреак шыҥдарен шога, лабораторно-исследовательский йӧным кумдан кучылтеш…» (Арх. МГПИ, д. 1129, л. 5).
1931 ийыште марий агропединститутыш тунемаш пура. Июнь тылзыште Москваште национальный школлан книгам возышо автор-влакын коференцийыштышт лийын. Тушто Н. К. Крупская да А. В. Луночарский дене вашлийын.
А 1932 ийыште В. Т. Соколов да моло-влак дене пырля 5-ше ий тунемше-влаклан «Марий йылме» учебникым савыктен луктеш. Тиде ийынак эше 4-ше классыште тунемше-влаклан « Марий йылме» книгам савыкта.
1933 ий гыч Н. С. Мухин Морко селасе медрабфакын завучшылан ышташ тӱҥалеш. Ынде тудо марий кудемлан кӱлеш специалист-влакым — врачым, туныктышым — ямдылымаште уло кумылын тырша. А 1935 ий гыч, рабфакым вес верыш кусарымек, Морко педтехникумыш кусна.
Н. С. Мухин 1924 ий гыч Марий пролетар писатель-влак ассоциаций член лиеш, а 1934 ийыште тудым СССР писатель-влак ушем радамыш пуртат. 1936 ийыште поэтын пашам ыштаж тӱҥалмыжылан 30 ий темеш. Тиде ийын юбиляр Москошто «Эрык саска» почеламут сборникшым савыктен луктеш.
Лач тиде пагытыштак элыштына у илышым чоҥышо ончылъеҥ-влакын вуй ӱмбалнышт шем пыл палыдымын оварген. Шуко, моткоч шуко калыкым амал деч посна титаклен репрессироватлаш тӱҥалыныт. Тыге Н. С. Мухинымат «калык тушман» манын лӱмденыт да 1937 ий 18 Ӱярнян Морко пачережыже арестоватленыт. Тиде ийынак, 11 Кылмын кастене, тудым Йошкар-Олаш лӱен пуштыныт. А эше ик тылзе наре эртымек, поэтын пелашыжым, М. С. Мухинамат, лу ийлан Йӱдвел йӱштӧ кундемыш кучен колтеныт, ныл изи икшыве тулыкеш кодын.
1956 ийыште, колымшо партийный съезд деч вара, Николай Семёновичым реабилитироватлыме, Писатель ушемыште восстановитлыме.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Петухов, Василий Михайлович
Василий Патраш (Василий Михайлович Петухов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ял —, Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).
Илыш корныжо
Василий Патраш 1905 ийын кылме тылзын 28-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Кугу Сӧреманэҥер ялыште нужна ешеш шочын, шуко жап шкежат тарзе лийын.
Мер паша
Избач, сельсоветын секретарьжылан ыштен, комсомол пашаште шуаралтын.
Колымаш
Шкеж гаяк уста еҥ-влак семынак репрессийыш логалын. 1938 ийын кылме тылзын 28 кечынже Василий Патрашым да эше икмыняр марий тӱвыра пашаеҥым лӱен пуштыныт.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Тӱнямбалсе олала калыкчот почеш
Важ-влак
*
Абу Нувас
Абу Нувас аль-Хасан бен Хани аль-Хаками — араб почеламутчо, тугат перс йылме дене возен, Ахваз олаште (Персий) шочын. Ачаже араб лийын, аваже - перс.
Категорий:Почеламутчо
Фрэнк Ллойд Райт
Фрэнк Ллойд Райт (Frank Lloyd Wright 1867 Пеледыш 8 — 1959 Вӱдшӧр 9) — америкысе архитектор, интерьер дизайнер, серызе да туныктышо, 1000 утла сооруженийым шонен луктын да 500 пашам шуктын пытарен. Тудын философийже - органик архитектур.
Категорий:Архитектор
Шынчара кундем
Шынчара кундем (Санчурский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шынчара. Калыкчот 11,3 тӱж. еҥ наре.
Географий
Шынчара кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Кугу Какшан, Кугу Кундыш, эҥерла йогат.
Негыз
Категорий:Шынчара кундем
Энди Уорхол
Энди Уорхол (Andy Warhol 1928 6 Сорла – 1987 22 Пургыж) — америкысе сӱретче, продюсер, дизайнер, серызе, поп-арт йогыныште палыме еҥ. Уорхолын илышыже нерген икмыняр фильмым ыштыме.
Категорий:Американ сӱретче-влак
Туймо (Чолманын эҥерйолжо)
Туймо (Туймы; Туйма, Тойма) — Российыште Одо да Суас Эллаште йогышо эҥер, Чолман эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 121 километр.
Категорий:Одо Элысе эҥерла Категорий:Суас Элысе эҥерла
430 ийла
430-ше ийла — V курымын нылымше, 430 ий гыч тӱҥалеш 439 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:430 ийлаКатегорий:V курым
Кугу Пӱнчылӱвал
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 2 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийын сорла тылзыштыже Кугу Пӱнчылӱвал ден Изи Пӱнчылӱвал ялла ик пырляштарыме Сосновка ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Посёлко
Посёлко – илем, ял деч кугырак, да ола гыч изирак улеш.
Категорий:Илымвер Категорий:Административ иктык-влак
Мацуо Басӧ
Мацуо Басӧ (松尾芭蕉), шочмыж годым лӱм - Киндзаку (松尾 金作) — япон почеламутчо, Эдо периодышто эн пагалыме.
Категорий:Почеламутчо
Марий Сеснур
Марий Сеснур (Мари-Сеснур) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 67 еҥ (2003 ий), 52 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Марий Пижай
Марий Пижай (Малый Пижай) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 29 еҥ (2005 ий), 28 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 15 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Пижай эҥер пуэн. «Марий Пижай» — Пижай эҥер воктене верланыше марий-влак.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Трояны
Категорий:Польшысо илымверла
АИВ
АИВ (Айдемын иммунодефицит вирус) --- АИВ-инфекций черым шочыктарыше вирус, тудын пытартыш стадийже НИДС --- Налме иммунитет дефицит синдром (руш. СПИД --- Синдром приобретенного иммунодефицита) семын палыме.
Категорий:Биологий
Ханс Кристиан Андерсен
Ханс Кристиан Андерсен (Hans Christian Andersen 1805 Вӱдшӧр 2, Оденсе, Даний — 1875 Сорла 4, Копенгаген) — датчан серызе, почеламутчо, йомакын авторжо. Хан Христиан Андерсен 2 апрель 1805 ий Оденсе Фюн островыште шочын. Андерсенын ачаже, Ханс Андерсен (1782—1816), кем ургызо лийын, аваже Анна Мари Андерсдаттер, (1775—1833), йорло еш гыч прачке лийын, изи годым тудлан кӱчен кошташ логалын, йорло шамычлан шӱгарыш чыкеныт. Данийыште Андерсенын Королевский тукым гычын лиймыже нерген легенде уло. Молан манаш гын, ончычсо биографийыште Андерсын возен, изи годымжо принц Фритс дене модын, вараже — король Фредерик VII и тудын уремысо йоча коклаште йолташ-влак лийын огытыл — принц гына. Андерсенын принц Фритс дене келшымаш, тудын фантазийже дене келшен, кугу лиймышт годымат шуйнен, мучашын колымыжо марте. Фритсын колымыж деч вара, родо тукым моло деч, Андерслан гына колатка дек мияш лийын. Тиде фантазийын амалже ачажын ойлымашыже-влак лийыныт, тудо корольын родо тукымжо. Изи годымак ончыклык писатель мечтатлаш да шонкалаш йӧратен. Шуко гана шке шонен лукмо спектакльым шынден, кудыж дене вес йоча-влак воштылыныт мыскыленыт. 1816 ийыште Андерсенын ачаже колен, рвезылан шужаш огыл манын, пашам ышташ логалын. Эн ончыч тудо куышын полышкалышыже лийын, вара ургызо дене. Андерсен тамак фабрикыштат пашам ыштен. Изиж годым Ганс Христиан кугу канде шинчан шыпчык йоча лийын, кудо шинчен лукышто, шке йӧратыме модыш — курчак театр дене модын. Курчак театр деке Андерсен варажат шӱмаҥше лийын. Тудо нервный, сырыше да кӧргӧ чонышко налше йоча кушкын. Тудо времаште йоча шамычым школышто кырымаш тыглай пашалан шотлалтын, садлан йоча лӱдын школыш кошташ, вара аваже тудым еврей школыш пуэн. Кушто йоча шамычым кыраш огеш лий улмаш. Тышечын ӱмырешлан Андерсенын еврей калык дене кылже, традиций да культурым палымыже; тудо ала-мыняр йомакым, ойлымашым еврей темылан возен (роман «Only a fiddler (Скрипач гына)» руш йылмыш кусарыме. 14 ияш годым Ханс Копенгагеныш каен.Копенгагеныш самырык рвезе палыме лияш манын каен.Тушто тудо 5 актан пьесым да корольлан серышым возен, тудын изданийлан оксам пуыжо манын.Книгам печатлыме,но нӱгат налын огыл.Хан Христиан Андерсен 4 август 1875 ийыште колен.
Оҥай факт-влак
Категорий:Датчан серызе-влак Категорий:Датчан почеламутчо-влак
Рафаэль Санти
Рафаэль Санти (Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo, — ) — итальян сӱретче, архитектор, Ренессанс йогынышто пашам ыштен.
Йоча да самырык жап
Пеш вашке Рафаэль аваж дене ачажым йомдарен. Аважын лӱмжӧ ыле Марджи Чарла,кудыжо 1501 ийыште колен. Ачаже сӱретче да возышо лийын. Тидлан йӧра Рафаэль икымше опытым ачажын мастерскойыштыжо налын. Икымше пашаже тиде ӱдырамаш аза дене, кудыжо кызыт марте аратыме пӧртыштӧ уло. Тыгак икымше пашашкыже Кум Юмо сӱрет пура; тудым 1499 ий гыч 1500 ий марте сӱретлен.
Тунеммаш
1500 ийыште Рафаэль мастерскойыш толеш, кудыжо Пьетро Перуджино маналтеш. Кудыжо Перуджыштоулеш. Тидлан верчын Рафаэльын икымше пашашт-влак Перуджын стильыштыже улеш. Тиде жапыштак Рафаэль тӱчкыдын мӧҥгыжӧ Перуджо гыч кудалыштеш. Шуко паша ышта да моло еҥ-влак йодмо почешат ышташ логалеш.
Чӱчкыдынак Рафаэль шке стильжым луктеш.Икымше шедеврыже тиде «Обручение Девы Марии Иосифу» (1504) ден «Коронование Марии». Вара тыгай сӱрет-влакше лектеш «Мадонна Конестабиле» (1502—1504), «Святой Георгий, поражающий дракона» (иктаж 1504—1505) да «Портрет Пьетро Бембо» (1504—1506). 1504 ийыште Рафаэль Бальдассар Кастиль дене палыме лиеш.
Флорентийские мадонны Флоренцийыште Рафаель ыштен иктаж 20 Мадонным. Сюжетше икгай:или Мадонна куча изи азам кидыштыже, или воктене модеш Иоанном Креститель ден, чыла мадонна икгай огытыл и отличатлялтешь ава мотор дене(Рафаельын пеш эр аважын колмыжо пеш кугу палым коден чоныштыжо. Кушшо Рафаэльын палмыже конда пеш шуко заказ мадонна — шамычлан, тудо ышта «Мадонну Грандука» (1505), «Мадонну с гвоздиками» (около 1506), «Мадонну под балдахином» (1506—1508). К лучшим произведениям этого периода относятся «Мадонна Террануова» (1504—1505), «Мадонна с щегленком» (1506), «Мадонна с Младенцем и Иоанном Крестителем («Прекрасная садовница»)» (1507—1508).
Ватикан
1508 кокымшо половиныштыже Рафаэль илаш кая Римышке (тушто тудо уло кодшо илышыжым ила) и лиеш Браманте полшомо дене тӱҥ сӱретче ача кудвечыште. Тудлан пуэныт возаш фресками Станцу делла Сеньятура.тиде станицыште Рафаэль воза фрески ончыктышо ныл айдемын пашажым: богословие, юриспруденцию, поэзию и философию — «Диспута» (1508—1509), «Правосудие» (1511), и пеш палме «Парнас» (1509—1510) и «Афинскую школу» (1510—1511). Парнасыште ончыктымо Аполлон индеш музо ден йырже лат кандаш палыме древнегрек, древнерим и итальян поэт-влак. "Тыге стенаште, Бельведер деч йодмаште, тушто кушто Парнас и памаш Геликона, тудо возен кӱшнӧ и курык волмаште тенистый рощым лавровый пушеҥгым, кушто ужаргыштекузе шижат лышташын тарванылмыжым, кошмыштмыж пушкыдо пуал колтымо мардеж, а южыштыжо — мучаштдыме шуко ончыктымо амур ден, мотор чури вылыш ден, тодылыт лавровый укшым, и поген нунытым венокыш, кушкедылме тудо дене курык мучко, кушто чыла петырме чылт юмо дыханий гай — и мотор фигуро,и сайын тудым ончымыжым, пуалтеш див, кузе кертешайдемын гениийже, чыла несовершенствыште простой краске ден, шуаш тудым, тидлан верчын сӱрет коеш илышырак. "Афинский школ" — йылгыжше ыштыме шуко фигуран (иктаж 50 еҥ-влак) тудо композиций кушто ончыктымо тошто философ — шамыч, шукыж кужечын Рафаэль пуэн шке современник — шамычыштын черташтым, мутлан, Платоным возен Леонардо да Винчин образыште, Гераклит Микеланджелын образыштыже, а шогышо пурла тӱрыштӧ Птолемей тудын гай чот коеш фрескин авторжылан. Тушто ончыктымо чыла палыше еҥ — шамыч чыла тӱняште, ваш ваш ӱчашыче чыла верчын. Нуныт коклаште уло Диоген шке мискыж ден,кӱзышӧ тошкалтыште, фигуро — пеш шонымо шке отрешенностьышто и шке моторлыкшылан лиеш мокташ и пеш йӧрыше тудлан вургемже. Моторлыкше ончыктымо астрологи геометров деч кӱшнӧ, циркуль день удралме таблицыште тӱрлӧ фигурым и знакым.
Ача Юлийлан Рафаэльын пашаже пеш келшен,эше тунам кунам тудым ыштен пытарме огыл,и ача пуэн живописецлан возаш эше куь станицым,кудым уже тӱҥалшым тушто вес сӱретче, Перуджином и Синьореллим паша дечь кораҥденыт. Кугу пашам ончымек, Рафаэль поген тунемше шамычым,кудышт тудын эскиз почеш ыштеныт кугурак пашам заказ деч, нылымше Константинын станицыже чыла тунемше шамыч возеныт.
Элиодор станцеште уштыме «Изгнание Элиодора из храма» (1511—1512), «Месса в Больсене» (1512), «Аттила под стенами Рима» (1513—1514), но сайракше лийын фреск «Освобождение апостола Петра из темницы» (1513—1514). Шагалрак ончыктымо тудо сӱретыште кушто Петр, утаралтше чыла шиндер деч, тюрма деч лектеш ангел — шамыч ужатен. А тыге же историй ончыктымо Рафаэль окна ончылно чыла стена лектеш тыгай шемырак, кунам ончышо онча тудым ынже йымыктаре манын тыге ыштен.
Алмашталтше 1513 ийыште Юлий Лев тыгак кугун аклен Рафаэльым.
1513—1516 ийыште Рафаэль ача заказ почешь ыштен картоным библий сюжет почешь лу гобеленлан, кудо ямдылалтын Сикстинский капеллалан. Чотырак мотор картон «чудесный улов» (мемнан жап марте 7 картон веле толын шуын).
1514 колен Брамант и Рафаэль лиеш самый кугу архитектор строитлялтме тудо жапыште собор Святого Петра.
Алтарный живописьше
Ончыде кугу ватиканыште пашам,Рафаэль ышта черкылан алтарный образ –шамычым: Святая Цецилия» (1514—1515), «Несение креста» (1516—1517), «Видение Иезекииля (иктаж 1518). Мучаш шедевырже мастарын улеш кугу» Преображение»(1518-1520) сӱрет кушто ончыкталтеш бароккон чертаже ӱлыл сӱретше апостол ден пытарыме Джулио Романо ден Рафаэльын эскиж почеше.
Римын мадонна-влакше
Римыште Рафаэль возен иктаж лу Мадонным. Ончык лектеш шке кугыжанышше ден «Мадонна Альба» (1510), «Мадонна Фолиньо» (1512), «Мадонна с рыбой» (1512—1514), «Мадонна в кресле» (иктаж 1513—1514). Эн кугу Рафаэльын сӱретше шотлалтеш «сикстинская мадонна» (1512—1513).эн феноменальное тиде кугу сӱретыште сӱретчын чыла линийжым ушен моштымыжо чыла тӱсым тагай сай икгайлык, нуныт ыштат иктым гына — мемналан ончаш шӱлыкан Марийын шинчашкыже.
Фотосӱрет-влак
Шуко сӱрет-шамыч религий темылан Рафаэль ыштен портретым. 1512 ийыште Рафаэль воза «портрет папы Юлия 2». Тиде жапыштак тудо пеш палме лиеш, тудо возен ӱй дене Юлий ачан портретшым тыгай илшым и тудлан койышо, кунам калык ончен ӧрыныт, кузе ача ончылно. Ача йыр возымо лийын: «Портрет кардинала Алессандро Фарнезе» (около 1512), «Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси» (иктаж 1517—1518).
Мучашлан Рафаэль сӱретлен шкенжым «Автопортрет с другом» (1518—1520) но тудын картиныштыже пале огыл кӧлан ваче вакше кидым пыштен.
Фарнезийын виллыже
1511 ийыште лектеш фреске «Триумф Галатеи». Рафаэль ончыктен тиде фрескыште пророк — шамычым и сивиллым. Тиде чын денак шотлалтеш эн сай сӱрет чыла мотор коклаштею чын денак ӱдрамаш ден йоча тушто ончыктымо, ойыртемалтеш шке илышыж ден. Тиде сӱрет конден тудлан кугу признанийым илмыж годым и колмыж деч вара. Кодшо фрезкам Рафаэль эскиз почешь возеныт ученик — шамычше.
Архитектур
Пеш кугу значенийым Рафаэль шынден архитектурылан,ушышо творществым Брамантени Палладионю Браманте колмо деч вара Рафаэль налын должностьым архитектор собора св. Петра. Тиде произведений шамычыште Рафаэль ушкален сӱретым и рельефым фасадный декорым особеностьым участокын и воктел зданий шамычым.
Сӱрет ден гравюро-влакше
Аралалт кодын иктаж 400 сӱрет Рафаэльыню нуныт коклаште уло ямдылалтме сӱрет шамыч уло шке произведений шамыч.
Шке Рафаэль гравюро дене пашам ыштен огыл. Но Маркантонио Райьонди ыштен шуко гравюрым сӱрет почеш тидлан верчын мемнан марте толын шуын. Сӱретче шкеже пуеден гравюрошто ышташю Марконтиньо сӱретлен налын огыл а тидын почеш шкенжын сӱретшым ыштылын.
Тунемшыже-влак
Рафаэльын шуко тунемшыже лийын, но иктат кугу художник марте тунемын шуын огыл. Эн тале нуныт гыч Джулио Романо лийын.
Рафаэльын колымашыже
Шанче-влак Рафаэль римский лихорадке дене колен манын шотлат,кудыж дене тудо мландым кӱнчен, кычалмышт годым черланен. Тудо 1520 ийыште вӱдшорын кудымшо кечыштыже колен. Рафаэльлан 37 ий веле лийын.Пантеонышто тоеныт.
Рафаэльын сӱрет живописше
Рафаельын сӱрет-шамычше погат самостоятельный и пытарме творществын областьшым художникын. Профессор Борис Робертович Виппер пуен тыгай определенийым Портретист Рофаэль лан: «Рафаэль лийын пеш сай сӱрет возышо. Ик эн сай кугу сӱретым возышо, икымше чыла сӱрет возышо калык кокла гыч уло историйлан европысе илышлан». Рафаэльын портрет- шамычше шелалтын кок группылан: эр портрет, возымо римыш каймыж деч ончыч, преимущественно флоренций и Леонардо да Винчийын воздействийже почеш, и сӱрет кушшо жап творществыште, Риммыште возымыжо 1508—1520 ийлаште. Рафаэльын возымо сӱрет-шамычше тунемыже уло шке самостоятельный палыже тудлан шке областьыштыже творществыже шукурак шижме ужмо реалистический основ чыла тудын исскуствыжо, кудо составляет ценностьым и привлекательностьым тудын сӱретым. Эр Рафаэльын картиныжлан шолтлалтеш пашаже, ыштыме 1508 ий жап марте.