cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
14 кылме
Калык пале
Козьма да Дамианын кечыже. Тиде кечын идалыклан пытартыш суан-влакым эртареныт. Марлан кайыдыме ÿдыр-влак ÿдырсий пайремыш чумыргеныт. Поян еҥ-влак нужна родо-тукымыштлан, пошкудыштлан пöлек шотеш чывым пуэныт.
Категорий:14 кылме
Апакаев, Пётр Андреевич
Пётр Апакаев (Пётр Андреевич Апакаев) (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Тошто Оръямучаш ял –, Йошкар-Ола) – марий серызе, туныктышо, кусарыше, шанчызе, педагогике шанче кандидат (1972), профессор (1993), педагогике шанче доктор (1999), Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1963), МССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1991), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (2003).
Илыш корныжо
Пётр Апакаев 1936 ийын сорла тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Тошто Оръямучаш ялеш шочын.
Паша корныжо областьысе комитетыште тӱҥалын, вара шанче да шымлыше институтышто шуйнен, но 1986-шо ийыште Марий кугыжаныш педагогике институтын тӱҥалтыш шинчымаш педагогик кафедрын вуйлатышыжлан шогалын да 15 ий тиде сомылым шуктен шоген. 20 утла книган авторжо. Йошкар-Олаште ила.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше-влак
Пушкина, Наталья Васильевна
Наталья Пушкина (Наталья Васильевна Пушкина) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Марий Кужер ял) — тӱвыра, мер да политик пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2020). Марий Мер Каҥаш-ын йыжъеҥже (2008 ий гыч), «Республикысе Марий тӱвыра рӱдер»-ын директоржо (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч).
Илыш корныжо
Наталья Пушкина 1979 ийын идым тылзын 18-ше кечынже Морко кундем Марий Кужер ялеш шочын. Визымше классыште тунеммыж годым ешыж дене пырля пошкудо Ердӱр ялыш илаш куснен, санденак, южгунам Наташа Пушкинан шочмо верже семын Ердӱр ялым возат.
2004 ийыште – Н.К. Крупская лӱмеш Марий кыжаныш педагогике институтым «Марий йылмым да литературым, руш йылмым да литературым туныктышо» специальность дене тунем лектын.
2015 ийыште – Марий кугыжаныш университетым «Филологий магистр» специальность дене тунем лектын.
2018 ийыште – Поволжский кугыжаныш технологический университет-ым «кугыжаныш да муниципал управлений» специальность дене тунем лектын.
1997 – 1999 ийла – Йошкар-Оласе 16-шо №-ан Чоҥышо управленийын штукатур-малярже.
2005 – 2015 ийла – «Марий Эл Радио»-н тӱҥ редакторжо.
2008 ий гыч – Марий Мер Каҥаш-ын йыжъеҥже.
2015 ий гыч – Марий Элысе «Республикысе Марий тӱвыра рӱдер»-ын директоржо.
2019 ий гыч – Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше.
Наталья Пушкина «Саскавий» ӱдырамаш ушемын йыжъеҥже. «У вий» самырык-влакын ушемыштлан негызым пуышо-влак коклаште лийын. Марий КВН-ым лач тудак шке йолташыж-влак дене пырля тӱҥалын. У семын шонымыж дене марий концерт да дискотеке-влаклан у шӱлыш дене у сыным пуэн, у формат-влакым тӱвыра мероприятий-влаклан темлен. Тыгак, икымше марий мюзиклым тудын сценарийже почеш шындыме.
Тукымлӱм нерген
Тукымлӱмжым ачаж деч налын, ачаже – коваж деч. Ачаже интернатыште кушкын, тушто тудым кован фамилийже почеш возеныт. Марлан лекмыж деч вара тудо Эстонийыш стажировкыш ик ийлан кайышаш лийын. Чыла кагаз-влакым ӱдыр фамилийжылан возеныт, сандене, ЗАГС-ыште шке фамилийжым вашталтен огыл. Йошкар-Олаш пӧртылмыжо деч вара ты фамилий денак кодын.
Муро-влак
Наташа Пушкина мурызо семын шуаралтын. Чыныжым, тиддеч ончычат ятыр муро-проектлаште йӱкшым колышташ йӧн лийын, но 2010 ий гыч сольный проектшым тӱҥалеш. 2012 ий гыч эше «Волгыдо» эстраде муро ансамбльым чумыра, тудын дене пырля гастрольлашке коштеш. Дмитрий Чайников, Володя Матвеев дене пырля мурым возеныт.
Важ-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погыын депутатше-влак Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Марий радиовӱдышӧ-влак Категорий:Марий режиссёр-влак
1010
1010 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1010Категорий:XI курым
1011
1011 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1011Категорий:XI курым
1559
1559 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1559Категорий:XVI курым
Ош маска
Ош маска (Ursus maritimus) – Йӱдвел Евразийын да Америкын Ursidae йамагатын гыч кугу маска. Нелытше 400—450 (узо) але 200—300 (ава) кг.
Туркменистан
Туркменистан (Türkmenistan) — Центральный Азийыште верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже — Ашхабад.
Категорий:Туркменистан
Долгая Старица
Долгая Старица (Долгая Старица) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Черноозёрский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 35 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Черное Озеро посёлко деч 17 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Краснов, Сергей Архипович
Элнет Сергей (С.Эл., С.Элн., С.Красн., К.Э.) (Сергей Архипович Краснов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Азъял ял —, Марий АССР, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, литератор, мер пашаеҥ.
Илыш корныжо
Сылнымут пашам 1920-ше ийыште тӱҥалын. «Йошкар кече» газетыш ялысе илыш нерген селькор семын шуко очеркым, статьям возен. «У вий», «Арлан ден Кестен» журналлаште тудын ойлымаш да моло произведенийлажым савыктен шогеныт. 1936-ше ийыште серызын «У вий» журналеш «Илымаш шолеш» повесть гыч ужашыже савыкталт лектын. Но повесть возен пытаралтде кодын. 1937-ше ий декабрь тылзыште серызым контрреволюций пашам вӱда манын кучен наҥгаеныт да вес ий январь тылзыште лӱен пуштыныт.
Краснов С.А. Сергей Элнет псевдонимым 1923-ше ий гыч кучылташ тӱҥалын. Южгунамже тудо кӱчыкын С.Эл., С.Элн., С.Красн, К.Э. веле возен. Морко районысо Азъял кыдалаш школ тудын лӱмжым нумалеш.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Веселов, Пётр Яковлевич
Пётр Веселов-Сталь (Пётр Яковлевич Веселов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Сарансола ял) — курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
1926-ше ийыште Шур Педтехникумым тунем лектын. 1930-ше ийыште Москошто пашам ыштен, курыкмарий йылме дене лекше книга-влакын редакторжо лийын. Литератур пашажым 1927-ше ий гыч тӱҥалын. Социализм шӱлышан произведенийлам возкален, прозышто виян лийын.
1941-ше ийыште шыжым Моско олам калык ополнений дене пырля аралаш каен да йомын.
Негыз
Категорий:Марий серызе-влак
1012
1012 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1012Категорий:XI курым
60
60 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:60Категорий:I курым
1013
1013 ий — XI курымын ийже.
Кабул
Кабул (کابل, ) — Афганистанын рӱдолаже да эн кугу олаже. Ты годым кугыжанышын политик, экономик, транспорт, финанс да тӱвыра рӱдер.
Палемдымаш-влак
* Категорий:Миллионер-олала
25 теле
25 теле (25 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 359-ше (кужемдыме ийлаште — 360-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 6 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 25 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 25 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:25 теле
Кукнур (Шернур кундем)
Кукнур (Кукнур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше сола. Кукнур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 719 еҥ (2005 ий), 795 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 40 километр йӱдвел могырно верланен. .
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1560
1560 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1560Категорий:XVI курым
Йыраҥъял
Йыраҥъял (Очаково) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 109 еҥ (2002 ий), 95 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шарача сола деч 1,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын марий лӱмжӧ воктен йогышо Йыраҥ (Яранка) эҥерын лӱмжӧ деч лектын. Ялым негызлыше еҥын лӱмжӧ Эчак лийын, сандене яллан руш лӱмым пыштымышт годым «Очаково» маныныт. Чынрак лиеш ыле «Эчаково».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
1014
1014 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1014Категорий:XI курым
Халеб
Халеб (حَلَبُ Халеб, Հալեպ Халеб, Αλέππο, Βέροια, Beroea) — ола, Сирийын эн кугу олаже.
Тыгак ончо
Категорий:Халеб
14 пеледыш
14 пеледыш (14 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 165-ше (кужемдыме ийлаште — 166-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 200 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 14 кечынже колышо-влак
Палемдымаш-влак
Категорий:пеледыш
Новосёлово (Оршанке кундем)
Новосёлово (Новосёлово) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 4 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Новосёлово ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Спорт
Спорт – мер илышын да капкультурын ужашыже, таҥасымаш да таҥасымаш-влаклан ямдылалтмаш гыч чоҥалтеш. Чӱчкыдын таҥасымаш модмаш сыным налеш, но спорт радамыш эжо пурышо модмаш-влакым кап тазалыкым саемдышылан шотлаш ок лий мутлан: покер, шахмат, шашке. Нуно ушакылым пойдарат.
Спорт тӱрлык-влак
ончалаш
Новосёлово (Оршанке кундем)
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Новосёлово
Новосёлово мут ончыктен кертеш:
Кӱрен маска
Кӱрен маска (Ursus arctos) – Евразийын да Америкын Ursidae йамагатын гыч кугу маска. Европыште эн кугу янлык. Нелытше 300—780 кг.
Фоминых, Татьяна Юрьевна
Татьяна Фоминых (Татьяна Юрьевна Фоминых) (, Россий Федераций, Марий АССР, У Торъял кундем, Токтарсола ял) — марий, мурызо, туныктышо.
Илыш корныжо
Татьяна Фоминых 1995 ийын сорла тылзын 20-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Токтарсола ялеш шочын. Верысе школышто нылымше класс марте тунемын. Вара Йошкар-Олаш толын, Национальный президент школыш тунемаш пурен, икмыняр жап гыч И.С.Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш тунемаш куснен. Кызыт Калыкле президент-школ интернатыште туныктышылан пашам ышта. Тыгак "Марий кундем" ансамбльыште шокта.
Кылвер-влак
Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Кӱрен маска
Ӱлылтӱрлык-влак
Азийыште :
25 шорыкйол
25 шорыкйол (25 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 25-ше кечыже. Идалык пытыме марте 340 (кужемдыме ийлаште — 341) кече кодеш.
Кӱрен маска
Ӱлылтӱрлык-влак
Йӱдвел Америкыште :
25 шорыкйол
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 25 кечысе событий-влак
Кӱрен маска
Ӱлылтӱрлык-влак
Йӱдвел Африккыште :
Категорий:Маска-влак
25 шорыкйол
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 25 кечынже колышо-влак
Кузьмин, Евгений Петрович
Евгений Петрович Кузьмин (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Усурт ял) — марий шанчызе, историк, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2009), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011), Марий Эл Республикысе Виктер Вуйлатышын икымше алмаштышыже (2022).
Илыш корныжо
Евгений Кузьмин 1977 ийын шорыкйол тылзын 3-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Усурт ялеш шочын.
2017-2022 - В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын директоржо
2019-2022 - Марий Эл Республик шымше созыв Кугыжаныш Погынын депутатше, Марий Эл Республик Кугыжаныш Погын Вуйлатышын тӱҥ пашам коден кайыде ыштыше Алмаштышыже (2019-2022).
Кылвер-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий калык конгрессын вуйлатышыже-влак
61
61 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:61Категорий:I курым
Лиманское
Лиманское (Лиманське) — Украиныште Одесса велыште Раздельная кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 185 еҥ (2021 ий).
Категорий:Одесса велысе ола сынан посёлкыла
1016
1016 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1016Категорий:XI курым
1017
1017 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1017Категорий:XI курым
1561
1561 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1561Категорий:XVI курым
19-ше чодыра участок посёлко
19-ше чодыра участок посёлко (Посёлок 19-й лесоучасток) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
14 пургыж
14 пургыж (14 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 45-ше кечыже. Идалык пытыме марте 320 (кужемдыме ийлаште — 321) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 14 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:14 пургыж
Балтаси кундем
Балтаси кундем (Балтаса кундем; Балтач районы, Балтасинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Балтаси ола сынан посёлко.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (85%), удмурт-влак (11,9%), руш-влак (1,7%).
Административ шеледымаш
Балтаси кундемыште 1 ола шотан илем да 18 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Панда (ыҥ-влак)
Панда мут ончыктен кертеш:
1018
Кӧ колен
Категорий:1018Категорий:XI курым
Калининград
Калининград (Калининград; Królewiec, Karaliaučius) — ола Российыште, Калининград велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Калининград
Пиштэҥер
Пиштэҥер (Изи Марий) (Пиштенгер) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Марково ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2005 ий), 9 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марково ял деч 5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ-влак ушымо кок марий мут-влак гыч лектыныт: «пиште» + «эҥер» = «пиштэҥер».
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кӱрзӧ
Кӱрзӧ (Яңы Аҡбулат) (Новоакбулатово) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кӱрзӧ ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 536 еҥ (2002 ий), 537 еҥ (2009 ий) , 514 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 10 километр кечывалвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Почешмут
Почешмут — ойлончышто самостоятельный мут-влак кокласе кылым ончыктышо служебный ойлымаш ужаш. Почешмут ок вашталт. Южганум лица супикс дене каласалтеш. Ойлончышто йыжыҥже ок лий, но вес мут дене пырля ойлончо йыжыҥ составыш пура.
Почешмут тӱрлӧ знаменательный ойлымаш ужаш дене пырля каласалтеш:
Шкет почешмут-влак: дене, деран, деч, деке, гыч, гоч, семын, гай, годым, марте, даҥыт, йотке, наре, еда, гана, кӧра, верч, чоло, виса, нерген, утла, пачаш, шотышто да молат.
Йыжыҥан почешмут-влак: деч ончыч, деч вара, деч посна, деч гоч, дене пырля.
Наречий гыч лийше почешмут-влак
Ятыр почешмут наречий гыч лийын: вашеш, ваштареш, воктене, воктеч, гоч, йыр, вошт, почеш, олмеш, пелен, йымалне, йымаке, йымалан, йымачын, лишне, лишан, лишыч, лишке, покшелне, покшеке, покшелан, покшеч, ончылно, ончыко, ончылан, ончыч, ӱмбалне, ӱмбаке, ӱмбач, ӱмбалан, шеҥгеке да молат.
Нуно наречий семынат почешмут семынак кучылталтыт. Икте-весышт деч ойыраш ойлончышто мут-влак кокласе кыл полша.
Почешмутын лицаште каласалтмыже
Лӱммутан кучылталтмыште лийа супикс-влак кок семын кучалталтыт — лӱммутышто але почешмутышто, мутлан: вует гыч — вуй гычет, тупышт гыч — туп гычышт.
Олмештышмутан южо кучылталтмыште лица супикс почеш мутышто гына каласалтеш, мутлан: мый денем, тый денет.
Почешмутым да пеленсе мутым возен моштымаш
Паша гыч мастарлык памаш шочеш. (В. Колумб) ''Авай! Айдеме тыйым пӱтынь ӱмырлан эр кече гаяк шӱмыштӧ ашна. (С. Николаев) Нимо деч гоч ом чыте тулым...'' (В. Колумб)
Пушкин, Александр Сергеевич
Пушкин, Александр Сергеевич ( — ) — руш почеламутшо.
Лиймаш
Александр Сергеевич Пушкинын лекмыже толеш пӱтыралтше дворян Пушкин тукым деч, нӧлталалтше генеалогический легенде почеш «Марий дек чын» ратше, кызытсе Александр Невский. Пушкин ик гана гына возен огыл шке тукымжым, шке стихиштыже прозыштыжо; тудо ужын шке тукымыштыжо ончычсо тукымын образецшым, чын «аристократийым», чын шке элланже служитльышым. Ик гана огыл тудо куснен шке аважын образышкыже африканец Абрам Петрович Ганибал, кудо слуга лийын и Петр Первыйым воспитатлен, а вара военный инженер и генерал лийын.
Кочаже кочаж почеш Лев Александрович-артилерий полковник, гвардий капитан. Ачаже — Сергей Львович Пушкин (1767—1848), светский острослов и поэт — йоратыше. Пушкинын аваже — Надежда Осиповна (1775—1836), Ганибалын внучкыже. Дядяже ачаж почеш, Василий Львович (1766—1830), лийын палыме поэт карамзинын кругыштыжо. Йоча коклагыч Сергей Львович и Надежда Осиповна, Александр деч молыжо, илен лектыныт ӱдыржӧ Ольга (павлищевалан марлан лектын (1797—1868) и эргыже Лев (1805—1852).
Йоча пагыт
Пушкин шочын 26 майыште 1799 ийыште Москва олаште. Метриченский черке книгаште Богоявление Елеховышто (кузыт тудын месташте шога Богоявленский собор) 8 июнышто 1799 ий тиде деч моло гычч ввозымо.
Кӱчыкэҥер (ыҥ-влак)
Кӱчыкэҥер мут ончыктен кертеш:
Пушкин, Александр Сергеевич
Йоча пагыт
Кегеж тылзыште 1805—1810 поэт лийше эре коваж дене жапым эртарен аваж корно почеш, Мария Алексеевна Ганибал (1745—1818) мосва воктелсе Захарова селаште, Звенигород воктене. Эр йоча ужмаш ончыкталтын икымше пушкинын возымаш поэмыштыже, варарак возымыжо (монах 1813, бова 1814), лицейский стихотворенийыште «Юдинлан колтымо» (1815) омо». Коваже возен, ом пале мо лектеш тудын деч.
Рвезылык
Лицей жапыште Пушкинын шуко стихотворный произведений шамычше ышталтыныт. Тудым франсузкий поэт шамыч 17—18 тукымшо шӱмаҥденыт, кудын творществыштен изиж годым палме лийын, ачажын библиотекыж гыч книгам лудын. Йоратыме самырык Пушкинын Вольтер ден Парни писатель — шамыч лийыныт. Тудын эр лирикыштыже ушалтыныт французкий и руш классицизмын традицийже. Пушкинын туныктышо Батюшков лийыныт мастар «куштылго поэзийыште» и главный отечественный романтизмыште. Пушкинын лирикыже 1813—1815 ийысе периодыште мотив ден ушалтын илышын виян каймыж дене, кудо каласен ӱмӧ шумым наслаждений бытия куан дене. 1816 ий деч, Жуковский почеш тудо Элигий дек миен йодын, кушто кушкеш тиде мотивлан жанр: тӱрлӧ йоратымаш, самырыкым ончымаш, чон шижмаш. Пушкинын лирикыже подражательный, тич литератур штамп и условность, туге гынат шагал огыл уже тунамтӱҥалше поэт ойырен шке корныжым.замыкатльыде тиде камеран поэзийлан, Пушкин ончен йосырак темым, калыклан кӱлешан. «шоналтымаш Царский селаште (1814), сеҥен налме Державинын одобренийжым — 1812 ий тӱҥалтыште Пушкин стихотворенийым тудын ончылно лудын, 1812 ийысе Отечественный сарлан куснысо. Стихотворений 1815 ийыште «Российский музеум» кагазыште лектын,тичмаш авторын подписьшылан. А. Пушкинын колтымыжо «Лицинию» ончыкталтын кызытсе Россий илыш, кушто йоратыше деспот образыште Аракцев лектын. Уже шке тӱҥалтыш творщеский корныштыжо тудо интерес лектын руш писатель-сатирик — шамыч эртыше век гыч. Фонвизинын влиянийже шижалтеш Пушкинын сатирический поэмыже» Тень Фонвизина» (1815); Радищевын творществыштыже пижын» Бова» (1814) и «Безверие».
Июлыште 1814 ийыште Пушкин икымше гана печатьыште выступатлен лекме Москвасе журналыште «Вестник Европы». Латкумымшо номерышто стихотворений печатьлыме «друг лан — стихотворцу», возалтын псевдоним ден Александр Н.
Самырык
1817 ийыште Пушкин лицейжым пытарен. Тидын деч вара тудо театырм йӧратен шында. 1819 ийыште литературын членже лиеш, кудыжо «Зеленая лампа» маналтеш. 1818 ийыште Пушкинын «К Чаадаеву» почеламутшо лектеш. Тыгак 1818 ийыште «Н. Я. Плюсковой», «Вольность», 1819 ийыште «Деревня». Тиде жапыштак тудо «Руслан и людмила» поэмым тӱҥалеш.
Колымо жапше
Пытыдыме кутырмаш пелашыжын ачаж дене А. С. Пушкиным сырыктеныт. Аважын колмыж деч вара чыла улмыжым тавален ноен (1836). Шыжын кумшо кечыжын Пушкинын йолташ — влак декше кагаз толеден.Тушто ватыжым осал мут дене возымо ыле. Эрлашыжым тудо кагаз нерген пален налын да чот шыдешкен. Тудо пален... Тиде Дантес лийын. Нылымше эрдене тудо Дантеслан серышым колтен. Тушто тудо дуэльыш ӱжын. Ик арня дуэльым ыштен огытыл. Варажым Дантель Пушкинын ватыжын акажым марлан налын. Но тиде дуэльым чарен огыл. Дуэль пургыж тылзын 27 кечынже лийын шем эҥер воктене. Пушкиным Дантес ранитлен. Тудо жапыште тиде ранениже чот лӱдмашан лийын. Икмыняр жап эртымеке Пушкин илыш ден чеверласен.
А. С. Пушкинын ешыже
ПУшкинын кок йочаже лийын. Ӱдыр — Наталья, эрге — Александр.Пушкинын родыжо шуко вере илат. СШАште, Английыште, Германийыште, Бельгийыште. Александр але ксанрович Пушкин кызыт Бельгийыште ила.
1836—1837 ийла
Шошым 1836 ийыште Пушкинын аваже колен. Тудым Надежда Осиповна манын лӱмденыт. С. Пушкин пытартыш ийлаштыже гына аваж деке шӱмаҥын. Тиде шучко увер Пушкинлан пеш нелын эртен. Тудо шкетын гына аважым пытартыш корныш ужатен. Иктат лийын огыл. 1836 ийыште тудо французкий мурым кусарен. Кеҥежым Пушкинпытартыш цикылжым воза.
Чурийвылыш
Пушкиным пеш мотор рвезылан шотлаш огеш лий. Кужу лийын огыл, 166 см веле. Шемалге чуриян, чурийже оҥай ыле. Шинчаончалтышыже чевер да яндар. Икманаш, поро айдеме.
1820 ийыште майыште поэме печатлялт лектын, и ужын турло, пеш благожелательныйым огыл,кутырмым. Пушкинын высылкыж деч вара поэме йыр учашымак лектыныт. Южо критик шымыч кугу канонсым иземдымылан верчын пеш келшен огытыл. «Руслан и Людмила» ушымо руш — француз йылме приемым выраженийжым, просторечий дене и фольклорный стилистикыжым ужын упрекым и аралыше могырым демократический калык литературышто. Тыгай нареканий Д. Зыков серышыште лийын, литературын Катенина последовательын, «Отечествын эргыже» возен лыкмо.
Югышто (1820—1824)
У слыжба месташ каймыж годым Александр Сергеевич воспаление легких дене черлана, Днепырыште йуштылжмеке. Торланаш манын Раевский шамыч луктын май мучаште 1820 ийыште черле поэтым шкенышт дене Кавказыш и вара Крымыш. Корнышто Раевскийын семьяже и А. С. Пушкин шогалыт Таганрогышто, эртыше градоначальникин П. А. Папковын портыштыже.
1523
Негыз
Категорий:1523
Пушкин, Александр Сергеевич
Крымыште
16 августышто 1820 ийыште Пушкин Феодосийышке толын, тудо лев изажлан возен. Кок кече гыч Пушкин Раевский дене пырля Гурзувыш вуд дене каен. Пушкин Гурзуфыштеала мыняр арням гына эртаренкенежым и шыжым 1820 ийыште. Раевсский ден пырля тудо шогылын герцог Ришелье портыште; поэтлан тушто мезононт пуалтын, запад гыч лекше. Гурзуфыште илше, поэт шуко прогулкым ыштен сер воктел кужытшо ден и курыкыш, кудо кокла гыч лийыныт кушыл ден кудалме Аю-Дага кушылышкыже и пуш дене кудалме Суук-Су мыс деке.
Гурзуфышто Пушкин пашам ыштен «кавказ пленник» позмыжым, возен эше ала мынярлирический стихотворенийым; южышт нунын кокла гыч Н. Н. Раевскийын удыршамычыжлан — Екатерина, Елена, и Мария лан возалтыныт. Тыште поэтын лектын поэме замысылже «Бахчисарайский фонтан»и «Евгений Онегин» роман. Илыш мучашыштыже тудо крым нерген шарналтен: «Тушто мыйын Онегинын колыбельже». Сентябрьыште 1820 ийыште Симферопыль кайме корныштыжо Бахчисараеште лийын. Сентябрь покшелне Пушкин арнянар Симферопольыште жапым эртарен, таврический губернаторын Баранов Александр Николаевичын портыштыже, шонго палмыже поэтын Петербург гыч. Шке ужмыжым Крымыш толмыжым Пушкин налын «Путешествий Онегинын» возен, кудо туналтыш гыч пурен «Евгений Онегин» поэме составыш приложений семын пурен.
Кишиневышто
Сентябрьыште гына тудо кишиневышке толын. У начальник снисходително Пушкинын службыжлан лийын, шуку жап дене разрешитлен тудлан унала кошташ йолташ шамыч деке, Киевыш каяш, путешествоватляш молдавийыште и Одессыш толаш (1821 ийыште). Кишиневыште Пушкин пура масонский ложышко, мо нерген шкеже воза шкенжын дневникыштыже. Если поэмыже «Руслан и люмила» лийын школын итогшо сай руш поэт шамычын то икымшыже «южный поэме» Пушкинын «Кавказский пленник» (1822) шынден тудым чыла глава кызытсе руш литературо, конден заслуженный палымем икымше поэтын, алмаштдыме тудлан мучаш 1820 ийлаште. Варарак 1830ше ийлаште налын эпитетым «Руш Байрон»
Варарак лектеш вес «южный поэме» «Бахчисарайский фонтан» (1824). Поэма лектын фрагментан, пуйто шулышо шкенжын коргыштыже ала мо кутырен пытарме, мо и пуен тудлан особый моторлыкым, возбуждающий лудмо восприятийыште пенгыде эмоциональный пасум. П. Я. Вяземский возен Москва гыч тидын шот нерген.
Пока июльышто 1823 ийыште Пушкин Одессыш служитляш каяш тырша граф Воронцовын канцелярийышкыже. Именно тиде жапыште тудо шкенжым шоналта профессиональный литератор семын. Начальникын ватыжым ухаживатльымыже а может быть и роман тудын дене и государств слубо йордыме виянденыт тудын отношенийжым Воронцов дене.
Ныл ий лиймеке пушкинын югышто — у роман этап кушмо поэт семын. Тиде жапыште Пушкин палыме лиеш Байронын и Шеньенын творществыж ден. Байронын личность деке пижмеке, шке чын ойлымыж дене поэт «уш гыч каен» тудын деч. Икымше стихотворенийже, тудын сылкыште лукмыжо Элегия лийын» Йорыкталтын кечывал волгалтарыме», подзаголовыкыште пушкин отмечатлен: «Байронлан подражатльыме»
25 шыжа
25 шыжа (25 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 298-ше (кужемдыме ийлаште — 299-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 67 кече кодеш.
Пушкин, Александр Сергеевич
Михайловский
Икымше самырык поэт тыште кенежым лийын 1817 ийыште, кузе шкеже возен тудын ик шкенжын автобиографийыштыже, очарован лийын. 1824 ийыште Москвасе полиций дене Пушкины ник письмажым почмо лийын, кушто тудо возен «атеистичесский туннеме» нерген возен. Тиде причинылан лийын поэтын отставкыжлан 8 июльышто 1824 ийышто службо деч. Тудым колтеныт шкенжын аважын именийышкыже, и эртарен тушто кок ий — тиде эн кужу Пушкинын лиймыже Михайловскийыш.
25 шыжа
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 25 кечысе событий-влак
Пушкин, Александр Сергеевич
Михайловский
Шагал жап гыч Пушкинын Михайловскийыш толмыж деч вара тудын ачаж ден пеш кугу ячымаш лиеш. Шыже мучашыште Пушкинын чыла тукымжо Михайовский гыч каеныт.
Ангарск
Ангарск (Ангарск) — ола Российыште, Иркутск велыште.
Пушкин, Александр Сергеевич
Михайловский
Вопреки йолташ шамычын людмышт ден, шкетын ялыште кодмо Пушкинлан губительный лийын огыл. Ончыде посна неле шонымаш, икымше Михайловский шыже поэтлан плодотворный лийын, тудо шуко лудын, шонен, пашам ыштен. Пушкин чучкыдын сосед деке коштын имений дене П. А. Осипов-Тригорскийыштеи библиотекы дене кучылтын. Михайловский сылке гыч и пытартыш илышыж марте тыдым ушен йолташотношенийже Осипов дене и член тудын кугу семьяж ден. Тригорскийыште 1826 ийыште Пушкин ваш лийын Йылмысе ен дене, стих шамыч кудо лийыныт тудлан палыме 1824 ий гычын.
Ангарск
Категорий:Ангарск
Пушкин, Александр Сергеевич
Михайловский
Пушкин пытара туналше Одессыште стихотворенийым «Кутырымо книгам ужалышын поэт дене», кушто формулирует шкенжын профециональный кредожым, «море дек» — лирический шонымаш айдеме судьба дене Наполеон эпоха и Байронын, осал вуйлатыше историй обстоятельствым личность умбалне», «Цыгане» (1827 ийыште) шуя возаш романым стихи ден. Шыжым 1824 ийыште тудо пашам туналеш автобиографичесский возымашым, кодымым эн туналтыш кишиневский порышто, и сюжетым шона калык драмым «Борис Годунов» (пытарыме 1825 возен лукмо 1831), воза мыскара поэмым «Граф Нулин». Чыла Михайловский поэтым ыштыме иктаж шудо произведений.
25 шыжа
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Пушкин, Александр Сергеевич
Михайловский
1825 ийыште вашлиеш Тигорскийште Осиповын племяницыжым Анну Керн, кудылан кузе налме лудаш посвящает стихотворенийым «мый шарнем сайпагытым»
Тылзе гыч пытарме деч вара тудо толын «турмам коден кодышо»и Михайловкыште эртарен иктаж тылзым. Вес ий шамычым поэт чучкыдын толын тышке, каналташоласе илыш деч и возаш свободышто. Михайловскийыште 1827 ийыште Пушкин туналын романым «Арап Петра Великого».
Сылке деч вара
Кастене 3 гыч 4 сентябрьыште 1826 ийыште Михайловскийышке толеш нарочный псков губерний гыч Б. А. Адеркаса: Пушкин фельдьегеря ужатыме почеш Москваш толшаш лийын, кушто тудо жапыште Николай 1 лийын, короноватльыме 22 августышто.
25 шыжа
Калык пале
Категорий:25 шыжа
Марий Элысе марий илымверла
Марий Элысе марий илымверла:
Пушкин, Александр Сергеевич
Сылке деч вара
8 сентябрьыште, вигак толмыж деч вара, Пушкиным кондымо император деке личный аудиенцийлан. Николайын Пушкин дене кутырмыжо ,лийын шинча гыч шинчашке. Поэтлан угыч толмыжлан ссылке гыч лийшаш ыле шкенжын кугу покровительство и обычный цензуро деч освобидитльышаш.
Тиде жап лан поэтын творществыже ончыкталтын у савырнымаш. Орвуян исторический и социальный анализ чын дене сочетатлялтеш шонымо йосо чучкыдын мунчалтен кайше рациональный умылтарымаш йырваш туня, мо тема тудын тврществын шижмашыжым лудме шижмашыжым, нангаяширокий пурмаш фантастике, шочыкта горестный, тиде жап гыч черланыше шарнымашым, напряженный интересым колымаш деке.
Тудо жапыштак поэме почеш «потава» критикыште тудын деке отношенийже лудшо ужаш гыч йушто лийын.
1827 ийыште туналын «Андрей шенье» стихотворенийжылан расследований туналын. Кушто ончыктымо лийын14 декабрь 1825 ийысе событий шамыч, 1828 правительствылан палыме лийын кишиневский поэмыже «Гавриилиада». паша тиде лийын кугу повелений дене чарнен Пушкинын умылтарымыж почеш, но поэт почеш шогалтеныт полиций надзорым.
Декабрьыште 1828 ийыште Пушкин палыме лиеш Наталья Гончарова дене Москвасе мотор удыр дене. Шкенжын признаний почешше, тудо йоратен шынден ик гана вашлиймеке. Апрель мучаште 1829 ийыште Федор Толстой Американца предложенийым ыштен Гончаровалан. Палыдыме ваш мутшо удырын аваже, Пушкин мут почеш «ушым йомдарыктыш». Тудо кудалын Паскевичын армийышкыже, Кавказыш, кушто тудо жапыште Турций дене война каен. Шкенжын кудалмыжым тудо возен «Арзрум путешествий».
Болдино
Пушкин шижын илыше алмашталтмым. 1830 ийыште угыч тудын сватовство Наталья Николаевна Гончарова дене пале лийын и шыжым тыдо нижегородский именийыш кая шкенжын ачажын Болдино Кистенево ялын владенийышкыже пураш манын, суянлан ачажын полоклымыже. Холерный карантин шамыч поэтым кученыт кум тылзылан и тиде жап лан лияш перненпалыме Болдинский шыжылан, эн кугу точкылан Пушкинын творществыштыже, кунам тыдын пыстылже гыч лектын тич библиотек произведений шамыч: «Повесть колшо Иван Петрович Белкин», «Опыт драматический тунеммаш», «Евгений Онегинын» мучаш главаже, «Коломнаште порт», «Горюхина селын историйже», «Поп нерген йомак и пашаче балда», иктаж мыняр наброскым критический статьялан и иктаж 30 стихотворений.
«Повесть Белкинан» лийыныт икымше кудо мемнан марте толын шуын пытарыше произведений пушкинын прозыжо,опытшо ышташ кудым ик гана огыл предпринимались. 1821 ийыште тудо сформулироватьлен тун законым шкенжын прозаический повествованийжым: «Чын и кучук-тиде икимше» прозын достоинствыже. Туде йодеш шонош и шонаш-ниныт деч йылгыжше выражений нимолан огыт служитле». Тиде повесть шамыч тыгак шке мемуар семын улыт обыкновенный енын, кудо, нимат кулешаным шке илышыштыже муын огыл, тема шкенжын возымашыжым кутырымо дене колмо историй дене, поразивший тудын воображенийжым шкенжын необычностьше дене. Цикл ончыктен кузе умбачсе направлений Пушкинын творществыже: мучаш куд ийым шкенжын илышыжым тудо шукыжым прозо деке ончыкталтын, кызыт марте развиватлялтме огыл руш художественный прозаический мутым.
Важ-влак
Категорий:Руш серызе-влак
Марий Элысе марий илымверла
Тыгак ончо
Категорий:Марий Элысе илымверла
1020
1020 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1020Категорий:XI курым
1019
1019 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1019Категорий:XI курым
1546
Негыз
Категорий:1546
Гурченко, Людмила Марковна
Людмила Гурченко  (Людми́ла Ма́рковна Гу́рченко; Людми́ла Ма́рківна Гу́рченко) — совет, руш да украин мурызо, актриса.
Людмила Гурченко 1935 ийын 12 Кылме Харьковыште шочын.
Важ-влак
Категорий:Мурызо-влак
Кейптаун
Кейптаун (Cape Town, Kaapstad, iKapa) — кок эн кугу ола КАРыште, Касвел Кап провинцийын рӱдолаже.
Категорий:КАР-ысе олала Категорий:Миллионер-олала
1023
1023 ий — XI курымын ийже.
Изи панда
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Шылгочшо-влак
1023
Кӧ колен
Категорий:1023Категорий:XI курым
1021
1021 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1021Категорий:XI курым
14 сорла
14 cорла (14 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 226-шо (кужемдыме ийлаште — 227-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 139 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 14 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:14 сорла
1022
1022 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1022Категорий:XI курым
Алмамат
Алмамат (Алмаматово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 23 еҥ (2003 ий), 14 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
14 сӱрем
14 сӱрем (14 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 195-ше (кужемдыме ийлаште — 196-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 170 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 14 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:14 сӱрем
Яндылет почиҥга
Яндылет почиҥга (Ильинка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Марково ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2003 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марково ял деч 8 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
25 ӱярня
25 ӱярня (25 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 84-ше (кужемдыме ийлаште — 85-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 281 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 25 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 25 кечынже колышо-влак
Калык пале
Лум тургым пыта. Издер дене кошташ чарненыт. Мланде шулаш тӱҥалеш. Куткошуэ ӱмбалне лум кечывалвел гыч шулаш тӱҥалеш гын кеҥеж кӱчык да йӱштӧ лиеш.
Категорий:25 ӱярня
Черкысола (Кугу Парат ял шотан илем)
Черкысола (Старые Параты) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 301 еҥ (2002 ий), 312 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шарача сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. .
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «черке» + «сола» = «черкесола». Тывеч «Черкысола»ш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
26 ага
26 ага (26 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 146-шо (кужемдыме ийлаште — 147-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 219 кече кодеш.
Лӱмгече
Ага тылзын коло кудымшо кечынже Александр, Василий, Георгий, Егор, Юрий, Ефим, Ирина, Макар, Сергей, Эдуард–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 26 кечысе событий-влак
1024
Кӧ колен
Категорий:1024Категорий:XI курым
26 ага
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 ага
62
62 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:62Категорий:I курым
Шордо
Шордо (Alces alces) – Йӱдвел Евразийын да Йӱдвел Америкын Cervidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 380–720 (узо), 270–360 (ава) кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Йӱдвел Евразийыште :
Йӱдвел Америкыште :
Категорий:Пӱчӧ-влак
Игнатьев, Никон Васильевич
Аргус, Никон Игнатьев (Никон Васильевич Игнатьев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Салымсола ял —, Биробиджан) — курыкмарий серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
1027
1027 ий — XI курымын ийже.
Игнатьев, Никон Васильевич
Илыш корныжо
Никон Игнатьев курыкмарий сылнымутлан негызым пыштыше серызе-классик. Тудо 1895-ше ийыште 1 вӱдшор тылзыште Курыкмарий кундемыште Салымсола ялыште шочын. Эн ончыч пошкудо Картук школышто тунемын, вара Шурдӱҥ воктене улшо монастыр пеленсе кок классаш школыш пурен, но окса укелан кӧра тунем пытарен огыл.
1562
1562 ий — XVI курымын ийже.
Игнатьев, Никон Васильевич
Илыш корныжо
1919-ше ийыште Наркомнацын ӱжмыж почеш Никон Васильевич Озаҥыш каен да «» лӱман икымше курыкмарий газетым лукташ тӱҥалын. Икмыняр жап гыч газетым Чыкма олашке кусареныт. Игнатьев тыштат тыршен да тидын годымак ятыр серен.
1027
Кӧ колен
Категорий:1027Категорий:XI курым
Игнатьев, Никон Васильевич
Тӱҥ произведенийже-влак
Комсомол ӹдӹр : повесть [Дочь комсомола]. Йошкар-Ола, 1980. 112 с.; Йошкар-Ола, 1990. 68 с.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак
1562
Кӧ колен
Категорий:1562Категорий:XVI курым
1026
1026 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1026Категорий:XI курым
Дурбан
Дурбан (Durban, eThekwini — «место у гавани»; тошто лӱм Порт-Наталь, Port Natal) — ола КАРыште, Квазулу-Натальын рӱдолаже.
14 теле
14 теле (14 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 348-ше (кужемдыме ийлаште — 349-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 17 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 14 кечынже колышо-влак
Калык пале
Наумын кечыже - танле календарь почеш. Наум тунемммаште полша, маныт.
Категорий:14 теле
63
63 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:63Категорий:I курым
1028
1028 ий — XI курымын ийже.
Радостное (Одесса вел)
Радостное (Радісне) — Украиныште Одесса велыште Березовка кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 574 еҥ (2021 ий).
Пӱчӧ
Пӱчӧ (Cervus elaphus) – Европын, Изи Азийын да йӱдвел Африкын Cervidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 175 –230 (узо), 160 –210 (ава) кг, нелытше 160 –240 (узо), 120 –170 (ава) кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пӱчӧ-влак
1563
1563 ий — XVI курымын ийже.
1029
1029 ий — XI курымын ийже.
1563
Кӧ колен
Категорий:1563Категорий:XVI курым
1029
Кӧ колен
Категорий:1029Категорий:XI курым
Липецк
Липецк (Липецк) — ола, Липецк велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Липецк
Кудо (спорт)
Таҥасымашын правилыж почеш тыглай кучедалмашын чыла приём дене пайдаланаш лиеш. Тыгак тавалышын капыштыже керек могай верышкыже кырен кертыда, тупым да шоягоремым веле тӱкаш огеш лий. Спортсмен-влакын вуйышт, эн ончыч чурийышт ӧшлӧк дене аралалтеш.
Эртымгорно
Японийыште кучедалмаш-влак шке корныштым Акрет годсо жап гыч тӱҥалыт. Но тыште вес паша. Шукерте огыл, а чынжым, 1981 ийыште Японийыште карате ик эн торжа толкынжо шочын. Тӱҥалтышыште тудо «дайдо дзюку каратэ-до» лӱмдалтын. Марий йылмышке кусараш гын, «карате-до школ гыч Кугу Корныш» семын кусаралтеш. Кучедалмашын тиде толкыным чоҥышо Адзума Такаси философ шинчымашым поген, сандене у кучедалмашын лӱмышкыжӧ тошто китайысе калык мутым пуртен: «Кугу Корныш лектышылан омса уке. Кажне айдеме эн ончыч тиде омсам шке шӱмыштыжӧ чоҥышаш, вара гына шке корно дене Йӧршеш Сайыш (Совершенство) шуышаш». 1991 ийыште Адзума Такаси таҥасымашыш российысе спортсменым Юрий Пироговым пуртен, тыге Российланат, да уло тӱнялан кучедалмашын шке толкынжым почын.
Молан «дайдо дзюку каратэ-до» гыч «кудо» лийын? Калыкгокласе Кудо Федерацийлан Олимпиадыш пураш жап толын шуын. Тидлан «каратэ-до» толкын-влак деч ойыртемалтман ыле. Кудо – карате огыл. Тышке бокс, кикбоксинг, самбо, дзюдо, туэквондо, кекусинкай-карате ушненыт. Кажне кӱрашымаш гыч эн виян, торжа да пайдале приёмым Адзума Такаси ойырен, сандене журналист-влак тиде толкыным утыждене торжа толкын лӱмденыт. «Кудо» толкынышто те йолденат, кидденат кырен кертыда. Тавалышын капыштыже кеч могай верыш логалын кертыда, такшым логарым, шоягоремым, тупым тарваташ огеш лий. Тыгак -шамычым тугымаш чарыме. Аралалташлан спортсмен вуйшко ӧшлӧкым чия. Тиде вуйчием чурийым пластик гыч ыштыме петыртыш дене арала.
Мутат уке, кеч могай, японысо кучедалмаш – тиде философий. Адзума Такаси шке философийжым чоҥен. Каласаш кӱлеш, тиде айдемын туныктышыжо Масутацу Ояма кекусинкай-карате школым чоҥен, а тиде кумдан палыме кучедалмаш.
«Кеч мо лийже гынат, нигунам ит сеҥалт. Могай шонымаш дене пытартыш кучедалмашышке лектыт – тыгай шонымаш дене тый кажне кучедалмашышке лекшаш улат», - тыгай мут дене Ояма сеҥымашлан туныктен.
«Рвезе шочын кертеш, туге гынат пӧръеҥ лияшлан тиде шагал, кугу пашам ыштыман. Тыште эн тӱҥ – сеҥымашке шуымаш огыл. Тӱҥжӧ - ыштыме паша».
Чынак, кудо – неле тунеммаш, кудыжым кажне эртен ок керт. Но тыште те йолташым муын кертыда, а йолташ эре полшаш ямде.
Российыште
1994 ийыште Сӱрем тылзын шымше кечынже Моско олаште «Москосо «Дайдо-джуку каратэ-то» федераций регистрацийым эртен. Президент пашам Роман Анашкин шукташ тӱҥалын. Тиде ийынак Россий кӱкшытысӧ калыкгокласе Таҥасымаш эртен. Адзума Такаси пагалыме уна семын ончаш толын. Российысе спортсмен-влакын эн тӱҥ тавалышыже японысо команде лийын. Нунын кокла гыч нигӧ сеҥен огыл.
Вес ийын кокымшо Таҥасымаш эрта. Кучедалмашын Федерацийже кушкеш, вияҥеш, у мастар-влак лектыт, мемнан спортсмен-влак Японийыш таҥасаш кудалыштыт. 1996 ийыште Россий кӱкшытысӧ Кумшо калыкгокласе Таҥасымаш эрта. Тиддеч вара российысе спортсмен-влак японийысе кугу таҥасымашыш каеныт. Япон кучедалше-влак мемнан кучедалше-влакын мастарлыкланже ӧрыныт. Россий гыч толшо кок спортсмен шке категорийыштышт икымше да кокымшо верым айленыт.
2004 ийыште Россий Федерацийыште «Российысе Кудо Федераций» регистрацийым эрта.
2005 ий. Тӱнямбалсе чемпионат. Команде дене Российысе спортсмен-влак икымше верым налыт.
Кудо кучедалмаш гыч приём-влакым ужнеда гын, «Чек», «Я кукла», «Антикиллер», «Полковник», «Удар лотоса» фильмылаште кӱрашымашым эскерен кертыда.
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
64
64 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:64Категорий:I курым
Бугульма кундем
Бугульма кундем (Бөгелмә районы, Бугульминский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
1030
1030 ий — XI курымын ийже.
Бугульма кундем
Кундемын рӱдолаже – Бугульма ола.
1030
Кӧ колен
Категорий:1030Категорий:XI курым
Бугульма кундем
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (49,4%), руш-влак (40%), чуваш-влак (5%), мордва-влак (2,6%).
Административ шеледымаш
Бугульма кундемыште 2 ола шотан илем да 17 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
1031
1031 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1031Категорий:XI курым
14 шорыкйол
14 шорыкйол (14 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 14-ше кечыже. Идалык пытыме марте 351 (кужемдыме ийлаште — 352) кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак
Шорыкйол тылзын латнылымше кечынже Россий Федерацийысе трубопровод войскан кечыже палемдалтеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:14 шорыкйол
Кугыжаныш (биологий)
Кугыжаныш — биологий классификацийыште ик тӱҥ ранг. Ончыч тиде эн кӱшыл ранг ыле. Линне Карыл кок кугыжанышым ойыртемен: янлыкым да кушкылым. Кызыт биологий классификаций чучкыдын вашталтеш. Тӱрлӧ негызыште тӱрлӧ классификаций кучалтеш. Мутлан, 2007 ийыште Фабиен Бурки шке пашам савыктен, кушто тудо 4 тӱҥ эукариот тӱрлык-влакым ойыртема:
26 вӱдшор
26 вӱдшор (26 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 116-шо (кужемдыме ийлаште — 117-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 249 кече кодеш.
Кугыжаныш (биологий)
Тиде ныл таксон-влаклан эше кок таксон-влакым ешараш кӱлеш:
Пытартыш филогенетик шымлымаш-влак тиде классификацийым эше вашталташ кертыт, 18 гыч 30 марте кугыжаныше-влакым ыштен.
Важ-влак
Категорий:Шанче классификаций Категорий:Ботаник номенклатур Категорий:Зоологий номенклатур
26 вӱдшор
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 26 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Фомаидан кечыже. Тиде кечын кресаньык-влак кечыйолшудым погеныт. Рушлаже тудым медуница маныт. Ты шудо дене чайым шолтеныт, салатым ыштыме годымат кучылтыныт. А марий калык гын тиде кечын шинчаланшудым поген да шӱрым шолтен. Кугезына-влак ойöрöм эскереныт: шудым, саскам мландылан тауштыде налаш ок йӧрӧ - шудо-саска деч посна кодат.
Категорий:26 вӱдшор
1564
1564 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1564Категорий:XVI курым
Кукнур (Киров вел)
Кукнур (Кукнур) – Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше Кикнур ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2002 ий), 41 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кикнур ола сынан посёлко деч 3 километр (5 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Аҥанур
Аҥанур (Ананур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 373 еҥ (2003 ий), 407 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «аҥа» + «нур» = «аҥанур».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пузо почиҥга
Пузо почиҥга (Пузя-Лаптево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токспай сола деч 5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Пузо почиҥга ден Кугу Пузо ялла ик пырляштарыме Кугу Пузо ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1032
1032 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1032Категорий:XI курым
14 шыжа
14 шыжа (14 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 287-ше (кужемдыме ийлаште — 288-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 78 кече кодеш.
Пусан
Пусан (부산) — кок эн кугу ола Кечывалвел Корейыште.
Эртымгорно
Категорий:Кечывалвел Корейысе олала Категорий:Миллионер-олала
14 шыжа
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 14 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:14 шыжа
Кудо (ыҥ-влак)
Кудо мут ончыктен кертеш:
26 идым
26 идым (26 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 269-ше (кужемдыме ийлаште — 270-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 96 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 26 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Корнилийын кечыже. Тиде кечын ожно кресаньык-влак пакча гыч кешырым, ревым, ушменым поген пуртеныт. Уке гын, эр кылме чыла саскат нулал кертеш.
Категорий:26 идым
1033
Кӧ колен
Категорий:1033Категорий:XI курым
65
65 ий — I курымын ийже.