cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мухин, Владимир Алексеевич
В. А. Мухин — семинарист
Тунемме ий-влак 1905 ий дене келшен толыныт. Семинарист-влак Казаньысе пашазе дене пырля революционный шÿлышым авалтеныт. В. А. Мухин Казаньыште революционный литература дене палыме лиеш да шолып политический кружокын пашаштыже участвоватлаш тÿҥалеш. Семинарист-влак К. Марксын, Ф. Энгельсын пашаж дене палыме лийыныт.
Серызе — туныктышо
Семинарийым пытарымеке, В. Мухин ялысе туныктышо лиеш. Ондак Унчо школышто ыштен, вара Помар двухклассный школышто. Кресаньык коклаште тудо эреак общественный ден естественно-научный шинчымашым шаркален, тунемше-влак гыч шогышо хорым ыштен.
Кугыжан армийыште да мер пашаште
Икымше тÿнямбал сар тÿҥалмеке, В. Мухиным кугыжан армийыш налыт да училищыш тунемаш колтат. 1916 ийыште прапорщик школым тунем пытара да взвод командир лиеш.
Тиман почиҥга
Тиман почиҥга (Тимино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 110 еҥ (2004 ий), 131 еҥ (2010 ий).
Мухин, Владимир Алексеевич
Кугыжан армийыште да мер пашаште
Февральский буржуазный революцийын кечылаштыже тудо полкысо салтак комитетым вуйлата. 1917 ий август гыч Румынский фронтышто лиеш. Тушто революционный шÿлышан салтак-влакын влиянийышт почеш большевик-влак деке кусна. Октябрь революций жапыште, революций ваштареш кайыше генерал ден офицерым арестоватлыме деч вара, 9 армийысе илышыш 29 корпусын командиржылан сайлалтеш. Шукат ок эрте тиде корпус Социалистический гвардий лÿмым налеш да ошо-влак ваштареш кучедалаш тÿҥалеш.
Тиман почиҥга
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 0,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Мухин, Владимир Алексеевич
Кугыжан армийыште да мер пашаште
Ондак шоненыт: Татаро-Башкирский Республикышке татар ден башкир-влак гына пурат. Но совещаний кайыме дене Юл воктенысе моло калык нергенат шоналташ кÿлын. В. Мухин совещанийыш толшо-влакым шке калыкшын наказше дене палымым ыштен, Татаро-Башкирский Республикым ыштыме нерген шонымашым марий-влак сайлан шотлат манын, ончыкылык республикын границыжым кугемдаш ойым луктын, тушко марий-влакымат пурташ ойлен. Мухин правительственный комиссийын составышкыже пура, Татаро-Башкирский Совет Республикым ышташ полшаш тÿҥалеш. Тиде автономный республикым ышташ граждансар чаракым шынден.
Тиман почиҥга
Ял лӱм
Яллан негызым «Тима» лӱман еҥ пыштен.
Мухин, Владимир Алексеевич
Кугыжан армийыште да мер пашаште
Средний Поволжье ден Приуральем ошо-влак деч утарыме деч вара, у исторический условийыште, Башкир, Татар автономный республика, Чуваш, Марий, Удмурт автономный область-влак шочыт. Шуко йодышыжым Мухинлан иза-шольо республикын представительышт дене пырля кутыраш логалын.
Тиман почиҥга
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Мухин, Владимир Алексеевич
Кугыжан армийыште да мер пашаште
Марий центральный отдел Марий кундемыште шуко школым, педагогический курсым, художественный академийым, театрым почаш задачым шынден, журналым, книгам, брошюрым лукташ, газет изданийым кугемдаш ыштен. 1918 ий 24 сентябрьыште Наркомнацын марий отделже пелен печать подотдел почылтын, а тудым вуйлаташ В. А. Мухиным шогалтеныт.
«Йошкар кече» газетын тÿҥ редакторжо
1918 ий 1 октябрь гыч «Йошкар кече» марий коммунист газет лекташ тÿҥалын. Мухин тÿҥ редакторжо лийын. Тидын годымак «Ӱжара» газетым редактироватлен улмаш. Тунам «Ӱжара» литературный, культурно-просветительский изданий лийын шуын.
«Йошкар кече» марий калыкын чумыр общественный вийжым чумырен. Тудын страницылаштыже тÿҥ редактор чÿчкыдынак возгален. Пеш неле философский проблемымат тыглай айдемылан умылаш лийышын ойлен.
Шочмо калыклан Совет правительствын, партий съездын пунчалжым умылтарен, научный коммунизмымн идейжым шыҥдарен, тудо чÿчкыдынак шке ойжым поэтический очерк дене, агитстихотворений дене, пьеса-инсценировка («Кö титакан?», «Марий да Совет», «Поян да йорло», «Йошкар кече») дене шуен. Колчак фронтыш кайыше йошкарармеец-влаклан кажне митингыште В. Мухинын спектакльжым шынденыт.
1919 ийыште Мухин коммунист партий радамыш пура. Ик жап РКП Казань губком пелен марий секцийым вуйлатен, вара фронтышко, Йошкар Армийышке каен.
Эрвел фронтышто Колчак ваштареш кучедалме годым армийысе «Красный солдат» газетым редактироватла. Азинын дивизийыштыже политотделыште пашам ышта.
1920 ийыште тудо пеш нелын черлана да шочмо велышкыже пöртылеш, марий коммунист-влакын Всероссийский конференцийыштышт участвоватла.
Мухин Марий автономийын кÿкшö постыштыжо
Социалистический революций жапысе заслугыжым, мемнан кундемыште национальный политикым илышыш пуртымаште рольжым шотыш налын, партий, Совет правительство тунам ыштыме. Марий автономийыште кÿкшö постым пуэныт. 1921 ий январьыште ВЦИК Президиумын пунчалже почеш тудо Марий автономный областьын Ревком составышке пурен. А пел ий гыч облисполком Президиумын составышкыже сайленыт да областьысе калык образований отделым вуйлаташ шогалтеныт. Тиде жапыштак марий партий обкомын пропоганда да агитаций отделжым вуйлатен, «Голос мари», «Йошкар кече» областной партийын газетым редактироватлен. 1922 ий тÿҥалтыште Марий партий обкомын ответственный (первый) секретарьжын пашажым шуктен. Варарак Татар партий обкомын марий секцийыштыже ыштен, рабфакыште туныктен да Казаньысе университет пелен марий рабфакым вуйлатен. Тиде жапыштак педагогический институтышто тунемын. 1930 ийыште, Москваште Эрвел калык-влакын институтшо пелен аспиратнурым тунемме деч вара, марий научно-шымлыше институт директор лиеш. Педагогический инситутышто философийым, зарубежный литературым, театральный студийыште музыка теорийым туныкта. 1927 ийыште Мухин ВКП ХV съездын пашаштыже уна семын лиеш.
1921 ийыште, просвещений пашаеҥ-влакын съездыштышт ойлышыжла, тудо ончыкыжым марий оперым, художественный ден хореографический училищылам ыштыме нерген шонкален. Симфонический оркестр нерген шонен, марий театрын сценыштыже классик-влакын произведенийыштым шындаш ÿжын. Эше 20-шо ийлаштак первый марий лудшаш книгам ямдылен, нуно шке жапыштыже областьысе школлаште тунемме учебникым алмаштеныт. Тидын годымак Мухин школысо воспитаний нерген тÿрлö методический статьям возен. Тудын вуйлатыме Марий научно-шымлыше институт экономикын, биологийын, историйын, этнографийын проблемылажым шымлен. 1930 ий гыч 1936 ий марте МарНИИ Госплан дене пырля тылзыште ик гана «МАО» журналым луктын, 1929 ий гыч 1933 ий марте — «Марий илыш» научно-популярный журналым. Шуко номерын редакторжо В.А.Мухин лийын.
МарНИИ-н директоржо
Мемнан республикын экономикыжым шымлаш тудо кугу вниманийым ойырен. МарНИИ директор улмыж годымак промышленность ден ял озанлык вияҥме йодышым шымлен. Шуко статьялаште техника, экономика, механизаций да тунамсе производствым уэмдыме нерген раш шоналташ ÿжын. Марий торфяниклан эҥертен, кугу ГРЭС-ым ышташ, Юл воктене кагаз комбинатым ышташ ÿжын.
1931 ийыште савыкталтше статьяште тудо ончыкылыкын тул энергийже нерген шонкала, атомный энергий нерген ойла, провода деч посна магнитный волна дене колтымо энергий нерген шонкала.
Тыгай тÿрлö — тÿрлö шымлымашым наҥгайымыжым тыге умылтарыман очыни: высший образованийым тудо химико-биологический факультетыште калык образованийын эн кÿкшö институтыштыжо налын, варажым восточно-педагогический институтышто тунемын, а аспирантурым филологий дене пытарен.
Шанче пашаже
«Марий коммунист-влак» 1922 ий, «Марий область ден ревкомым ыштыме нерген»-1926 ий, «Ф. Дзержинский Вяткысе ссылкыште»-1933 ий, «Совет автономий корнышто».
Никитин, Владимир Илларионович
Владимир Илларионович Никитин — марий театр актёр. Россий Федерацийын сулло артистше (2006).
Кылвер-влак
Категорий:Марий актёр-влак
Мухин, Владимир Алексеевич
Сылнымут творчествыже
Н. Мухинын почеламутлаштыже тудо А.Кольцов ден И.Никитинын пеш кугу влиянийжым ужын. Але шочаш гына тÿҥалше серыше марий литературын калык деке чак шогымыжым В. Мухин художественный творчествын партийностьшын проблемыж дене пеш чак кылден ончен.
«Социалистический реализм» термин лекме деч ончычак В. Мухин литературын практический опытшым иктешлаш тÿҥалын, варарак социалистический реализмын эстетикыжым ямдылымашке кугу полышым пуэн, марий национальный искусствышто литературоведенийлан негызым пыштен. Калыкын устный творчествын художественный поянлыкшылан фольклорым шымлыше семын икмыняр статьяштыже анализым ыштен. Кугун палыме марий ученый живопись да театральный искусство проблема нергенат шонкален.
Облоно вуйлатышылан ыштымыже годым, тудо пеле профессиональныйлан шотлатлтше марий театр пелен кугу квалификациян актер-влакым ямдылаш студийым почмо шотышто шуко тыршен. Тудо тыге шотлен: национальный искусствылан умбакыжат кушкашыже калыклан шке шочмо мландыж нерген кинофильмат кÿлеш. В. Мухин тÿҥалтышыж почеш «Восток кино» Москвасе студий марий калыкын илышыж гыч «Марий Кужер» фильмым сниматлаш тÿҥалын. Тудо первый кохоз-влакым ыштыме нерген каласкала. Тиде фильмын идейжым да статьяжымат В. Мухин ямдылен. Фильмыште тÿҥ роль-влакымат марий артист-влак А. Янай, П. Тойдемар да молат модыныт.
Владимир Мухин марий литературышто поэт, прозаик да драматург семын пеш волгыдо кышам коден. Лудшо-влаклан тудо В.Сави семынат палыме, Марий литературын классикше М. Шкетан ик публистический статьяштыже возен: «Чавайн шочмо сылнымутан корным почын, а Н. Мухин ден В. Сави тиде корным кумдаҥдаш полшеныт...».
В. Мухин революций деч ончычак возаш тÿҥалын. Руш йылме дене возымо тудын первый статья дене очеркше-влак ял кундемысе тÿрлö изданийлаш савыкталтыныт. 1917 ийыште «Ӱжара» газетеш тудо Буковинысе украин калык нерген очерк-влак циклым савыктен. 1918 ий гыч тÿҥалын В. Сави кызытсе жаплан келшыше 10 утла почеламут, ойлымаш да пьеса сборникым луктын. Мутлан, «Йÿд» поэмыште (1926 ий ) у тÿнясе айдемын шочмыжым, социалистический илышын эржым романтический чия дене ончыктен. Тиде пеш чапле поэтический произведений тыгай сÿрет дене пыта: кресаньыкын шÿкшӧ пöртыштыжö эр ÿжара годым эрге шочеш. Эр кече пöрт кöргыш ончалеш да икшывылан йолжым лыжган шуя, пуйто каласынеже: тек тудо мыйынат эргым лиеш. Поэтын кумылжо почеш, рвезе онарле куатым пога да волгыдо кече деке кидшым шуя. Поэт тидым тыге умылтара: тиде рвезе тÿням уэмдыше да чыла шемерын изаже лийшаш,тÿнян моторжо лийшаш. Поэмысе страницыласе сÿрет айдемым космический кÿкшыт марте нöлтен да Кугу Октябрьын исторический значенийжым палемден. «Йÿд» поэмыште революционный жапын шÿлышыжö рашак шижалтеш, Октябрьын пеш кугу пашажлан гимн шокта.
«Келшена» почеламутыштыжо В. Сави марий ден руш кокласе пеш кугу келшымашым, тиде келшымашланак кöра нунын сеҥылтдымашын пеҥгыдемда.
Ӱмыржын пытартыш ийлаштыже В. Мухин-Сави историко-революционный темылан икмыняр ойлымаш ден очеркым возен. Тиде — «Муро орлаҥге», «Камзай изай», « Намысым пытарышт», « Композитор Палантай» да молат. Юл сереш Марий кагаз комбинатым чоҥышо-влаклан пöлеклалтше «Целлюлоза» романым возен. Тудын рукописьше аралалт кодын огыл. Архивласе документла, йолташыже-влакын шарнымашышт да печатьысе уверла гыч пален налме: тудо «Марийская литература периода гражданской войны» сылнымутым шымлыме монографийым ямдылыме пашажым 1936 ийлан мучашыш шуктен. Марий йылмын научный грамматикыжым возен, марий фольклорын антологийжым чумырымо шотышто ямдылыме пашам шуктен. Шымлыше-влак группа дене пырля марий кундемын историйже нерген очерк-влак книгам (пеш ожнысо жап гыч социализмын сеҥымыже марте) ямдылен.
Владимир Алексеевич йоча литературыланат кугу вниманийым ойырен. Учебник-влак деч посна тудо «Изи коммунист», «Илыш йÿк», «Лавыра», «Сурт кайык», «Чодыра да нур», «У вий» да моло лудшаш книгам луктын.
Колымшо ийлаште В. Сави «У илыш» журналеш марий поэзий нерген кок статьям савыктен — «С. Г. Чавайнын 1905—1909 ийласе произведенийже-влак» да «Марий поэт-влак». Чавайн нерген статья-20-30 ийласе марий литературышто эн сай литературоведческий произведений. Тышечак марий литературышто писатель-влакын творчествыштым тунемме тÿҥалеш. 1928-1930 ийлаште В. Сави руш изданийыште «Первые шаги марийской литературы», «Марийская литература в 1917 году» статья-влакым савыкта. Тиде ийлаштак «Йошкар кече» газетеш, «У вий» журналеш марий йылме дене «Марий литературым ыштыме шотышто мом палаш кÿлеш» (1929 ий), «Марий литературын кызытсе корныжо» (1930 ий), «Марий литературым кузе вияҥдаш» (1931 ий) статьяже-влак лектыныт. Нине статьяште сылнымутын партийностьшо да идейностьшо шотышто йодышлан поснак кугу вниманийым ойырен.
1938 ий 10 майыште В.А.Мухин уке лийын. Витле ий теммешкыже ик тылзе утларак гына илен шуктен огыл. Тудын деятельностьшо писательын да учёныйын кугу талантшын эн кÿшнö улмыж годым кÿрылтын. Учёныйын илыш корныжо пеш неле да келшыдыме лийын. Творческий кÿкшытышкыжö В.А.Мухин шкенжын идейный да художественный кушмаштыже улшо нелылыкым сеҥен толын. Но эн тÿҥ шотыштыжо тудо шкенжын шÿмжылан, шке жапшылан эреак уын лийын, шке калыкшын кумылжо дене илен, общественный деятельын да писательын чумыр талантшым калык пашан сеҥымашыжлан пуэн.
Мухин-Сави Писатель ушемыште 1934 ий гычак шоген.
Йоча литературышто тыршымыже
В.Мухин-Сави шуко произведенийым пÿртÿс нерген возен. Пÿртÿсым чын художник семын йöрата да тудым сÿретлаш эн ныжылге шомакым муэш. Чоян шыргыжалын, кумыл нöлталын каласкала. Тидын годым ятыр поэтический корныжо калыкмутым шарныкта. Мутлан, «Коля» почеламут диалоган калык йомаклан моткоч келшен толеш. Мераҥын пирылан ойлымыжо гын, чылт йоча шотлышмут гае: «Пире, пире йолагай
Ӧрдыж корныш кораҥ кай!
Мыйым тые лÿдыктет!
Шинчавÿдым йоктарет!» «Йоча ден Сарси» почеламутышто кайык йÿкым оҥарен моштымыжо поснак куандара: «Ушет тыйын чырык чоло, чырык чоло». А кузе сöралын кайыкым йöратен возымо «Шÿшпык муро» почеламутышто. Тиде произведений оҥайын лудалтеш, сылнын йоҥга.
Граждан сар жапысе поэзийже
Революций у айдемым шочыкта-граждан сар жапысе поэзийын ик эн тÿҥ идейже, шонымашыже. Тиде жапыште В. Сави «Йÿд» поэмым возаш тÿҥалеш (чумыр поэмыже 1926 ийыште печатлалт лектын). Поэт революций волгыдеш, эрык кече куатеш чылт у айдеме-тÿнян озаже шочмым кумыл нöлтын, кугу пафос дене сÿретлен пуэн. Йöсым, шем йÿд ойгым сеҥен, у айдеме шочеш. В.Сави тудлан куанен возен: Изи илыш-изи эрге,
Ава модыш-чевер иге,
Тÿням веле ужалале,
Тудым кече шупшалале.
Марий вате тидым ужо,
Куаналын шыргыжале:
«Чевер кечын эрге лийже»,
Эркын тудо пелештале. Эр кече годым шочшо айдемым саламлен, эр кечылан куанен, поэт манеш: Эй, аза,
Таза лий!
Чевер кечын эрге лий
Нужна еҥын таҥже лий!
Тый кушкат,
Тый шуат,
Ушан, тале, сай лият,
Чылалан йолташ лият! Марий поэтын чолга образше-путынь тÿня тургымым иктешлыше образше, революций саманын кумылжо дене иктыш ушнен, марий поэзийыш 1917-1920 ийласе руш поэзийын, вес эл поэзийын традицийыштым ешарен. Адакшым кече эркын-Кечамышын образше шочмо фольклорна гыч «Йÿд» поэмыш вончен.
Поэт фольклор образым космос пафосан шонымаш дене иктыш ушышыла чумыр марий сылнымутын муро кумылжылан моштен эҥертен. Молан манаш гын революций саманысе марий поэзий агитлозунгым, абстракле ойым фольклор чия дене иктыш ушен. «Айдеме» шомак тунам «марий» шомак дене моткоч чын йыгыре вераҥын.
Музык дек шÿман улмыжо
Музыкым В.Сави нимо деч чот йöратен. Устан рояльым, пианином шоктен. 1912 ийыште калык хорын регентше (директоржо) лияш экзаменым Озаҥыште экстерн дене сдатлен. В.Сави-тÿҥалтыш марий композитор кокла гыч иктыже. Тудо ятыр почеламутлан семым келыштарен. Н. Мухинын «Куралше» почеламутшылан семым келштарен. Мурыжо 1918 ийыште «Ӱжара» газетеш печатлалт лектын. Композитор пашаштыже Владимир Алесеевич шкенжым эре уым кычалше новатор семын ончыктен. Тудо марий профессиональный музыка шочмо жапыште традиционный пентатоника, йÿк радам гыч кораҥаш, диатоникын йöнжö дене пайдаланаш тоштын, тыге марий семын ямжым шке семынже вияҥден. В.Сави марий музыкым руш да моло калык музыка негызеш пойдараш, талыштараш кÿлеш манын шонен. 1921 ийыште марий туныктышо-влак съездыште ойлен: «Мыланна шкенан симфонический оркестрна, балетна кÿлеш». А 1925—1926 ийлаште, Облонам вуйлатымыж годым, тиде ойлымыжым илышыш пурташ пижын. Историй документла гыч палена, И.Палантайын колымыже деч 2 идалык ончыч С.Чавайнын «Окавий» повестьше негызеш марла оперым сераш пижын, либреттом. Либбреттон текстше аралалт кодын огыл, но 1927 ийыште тиде либретто гыч ик мурым книгаш савыктыме.
Теве тиде муро: Олык тÿрын сылнылайже
Чевер снеге лиялеш.
Чашкер кöрган йытыраже
Виян тумо лиялеш.
Чевер снеге тумо деке
Эркын-эркын тошкалеш.
Чевер снеге-Окавийже
Акпаш веке сöралеш (вуйым савалеш).
Виян тумо сай Акнашыже
Ӱдыр веке сöралеш.
Лöза тумо, чевер снеге
Ваш-ваш ончен сай илат.
Акнаш ден Окавийже
Икте-весым йöратат. В.Сави марий музыкым научно шымлен, ятыр статьям печатлен. «Марий калык музыка», «И. Палантайын творчествыже», «Марий революционный фольклор» да молат.
Марий калыкын уста эргыже Владимир Алесеевич Мухин (В. Сави) изинекак музыкым йöратен. Куд ияшыж годым нота почеш семым мурен кертын. Нотым палаш тудым ялысе учитель-Семон изаже туныктен. Шкенжын шарнымашыштыже В. Мухин тыге воза: «Моцартын «Кеҥеж кас» мурыжым мурымем ялысе калыклан пеш келшен, а вет ончычшо пошкудо-влак нотылан тунеммым оккÿллан шотленыт, эсогыл урядниклан вуйым шийнешт улмаш. Тидым умылаш лиеш: але марте нота почеш мурымым ялыште ик ганат колын огытыл».
Музыклан Владимир Алексеевич Озаҥ учительский семинарийыште тунеммыж годым кыртмен пижеш, хор дене мурымашым шымла. Тиде жапыштак тудо Озаҥ оласе газетлаште да Петербургышто арня еда лекше «Вестник знания» журналыште марий нерген статья ден информацийым печатла. Тыгат школлаште хор дене мурымо нергенат воза. В.Мухин рояль, скрипка дене устан шоктен моштен.
В. А. Мухин первый марий композитор-влак кокла гыч иктыже. Тудын улыжат «Ӱжара» газетеш печатлалтше кок мурыжо гына аралалт кодын.
В. А. Мухин шкенжым музыковед семынат ончыктен. «МАО-лан 15 ий» юбилей сборникыште Совет власть жапыште музыкын вияҥ толмыж нерген обзорым ыштен. Палантай лÿмеш погымо научный сессийыште доклад дене выступатлен. Тудо Палантайын творчествыжым кÿкшын аклен, да композиторын чын корнышто улмыж нерген ойлен. А 1936 ийыште «Палантай» лÿман чапле очеркым возен. Мухин марий искусство техникумышто театральный отделенийыште музыкальный грамотылан туныктен.
В. А. Мухинын лÿмжö марий шемерлан шуко поро, чапле паша дене палыме. Тудо уста общественный деятель, тале организатор, пагалыме педагог да ученый лийын. Марий культурым вияҥдымаште тыршымыже поснак кугу.
Тудо ончыкылык писатель да учёный шемер калыкым орлык деч утараш лийын, эн ондак пычкемышым сеҥаш, чыла еҥым грамотылан туныкташ кÿлешлан шотлен.
Просветительский пашаже школыш туныкташ кайымекыже чот вияҥеш. Семинарий деч вара Унчо ден Помар школлаште ышта, сылнымутым йöраташ йоча-влакым туныкта. Унчышто тунемше поэт Н. Мухин шарнымыж гыч пале: «Владимир Алексеевич урок годым тунемше-влаклан рушла гыч тÿрлö почеламутым, кÿчык ойлымашым кусараш пуэн. Тыгодым шкеат кусарен. Шкенжын хрестоматийлаштыже савыктыме ятыр произведенийым Н. Некрасовын «Мазай кочай да мераҥ», А. Кольцовын «Йолагайлан» почеламутыштым да молымат». Писательын ик эн сылне произведенийжылан «Муро орлаҥге» (1935) шотлалтеш. Автор каклык мурын шочмыжым, кеҥеж пÿртÿсын тÿрлö семын йÿкланымыжым пеш сылнын почын пуэн.
В. Мухин революций деч ончычак возаш тÿҥалын. Руш йылме дене возымо тудын первый статьяже ден очеркше-влак ял кундемысе тÿрлö изданийлаш савкталтыныт. 1917 ийыште «Ӱжара» газетеш тудо Буковинысе украин калык нерген очерк-влак цикылым савыктен. 1918 ий гыч тÿҥалын В. Сави кызытсе жаплан келшыше 10 утла почеламут, ойлымаш да пьеса сборникым луктын. Мутлан, «Йÿд» поэмыште (1926 ий) у тÿнясе айдемын шочмыжым, социалистический илышын эржым романтический чия дене ончыктен. Тиде пеш чапле поэтический произведений тыгай сÿрет дене пыта: кресаньык шÿкшӧ пöртыштыжö эр ÿжара годым эрге шочеш. Эр кече пöрт кöргыш ончалеш да икшывылан йолжым лыжган шуя, пуйто каласынеже:тек тудо мыйынат эргем лиеш. Поэтын кумылжо почеш, рвезе онарле куатым пога да волгыдо кече деке кидшым шуя. Поэт тидым тыге умылтара: тиде рвезе тÿням уэмдыше да чыла шемерын изаже лийшаш. Тÿнян моторжо лийшаш. Поэмысе страницыласе сÿрет айдемым космический кÿкшкыт марте нöлтен да Кугу Октябрьын исторический значенийжым палемден. «Йÿд» поэмыште революционный жапын шÿлышыжö рашак шижалтеш, Октябрьын пеш кугу пашажлан гимн шокта.
«Келшена» почеламутыштыжо В.Сави марий ден руш кокласе пеш кугу келшымашым, тиде келшымашланак кöра нунын сеҥаллтдымыштым пеҥгыдемда.
Ӱмыржын пытартыш ийлаштыже В. Мухин-Сави историко-революционный темылан икмыняр ойлымаш ден очеркым возен. Тиде — «Муро орлаҥге». «Камзай изай», «Намысым пытарышт», «Композитор Палантай» да молат. Юл сереш Марий кагаз комбинатым чоҥышо-влаклан пöлöклалтше «Целлюлоза» романым возен. Тудын рукописьше аралалт кодын огыл, Архивласе документла, йолташыже-влакын шарнымышт да печатьысе уверла гыч пален налме, тудо «Марийская литература периода гражданской войны» сылнымутым шымлыме монографийым ямдылыме пашажым 1936 ийлан мучашыш шуктен. Марий йылмын научный грамматикыжым возен, марий фольклорын онтологийжым чумырымо шотышто ямдылыме пашам шуктен. Шымлыше-влак группа дене пырля марий кундемын историйже нерген очерк-влак книгам (пеш ожнысо жап гыч социализмын сеҥымыже марте) ямдылен.
Владимир Алеексеевич Мухинын лÿмжö марий шемерлан шуко поро, чапле паша дене палыме. Тудо уста общественный деятель, тале организатор, пагалыме педагог да учёный лийын. Марий культурым вияÿҥдымаште тыршымыже поснак кугу. В.Сави-первый марий писатель кокла гыч иктыже. Тудо С. Чавайн, Н. Мухин, Г. Микай семынак марий сылнымутын тÿҥалтыш корныштыжо шоген. М.Шкетан «Вийна уло мо?» статьяштыже тыге каласен: «Чавайн сылне литературыланна корным почын гын, В. Сави тиде корным кумдаҥдаш полшен».
Владимир Сави 1935 ийыште кум ужашан «Муро орлаҥге» ойлымашым возен. Писательын тиде произведенийже уым кычалше шÿлышан: илышым чын почын ончыктымаш романтизм шÿлыш дене кылдалтын. Автор калык чонышто илыше кугу талантым-поэзий шочмашым-почын ончыктен.
Ойлымаш лирический описаний дене, калык муро дене пойдаралтын. Садланак тудым прозо дене возымо поэме манаш лиеш. В.Сави шкежат произведенийжым поэмылан шотлен.
Поэмын кум ужашыжат пÿртÿс дене айдемын чак кылдалтмыштым ончыкта. Икымше ужаш «Тÿня мура» маналтеш. Автор марий ÿдырамашын муро гоч пÿртÿс ужмашыжым ончыкта. Ава шке мастарлыкшым эргыжланат пöлеклен. Йыр улшо кушкылым, илышым чонан семынак ужын мошташ туныктен, йочажым поро кумыланым кушта. Кокымшо ужашым В.Сави «Шÿм мура» манын лÿмден. Ужашыште автор тÿнян илышыжым кучен шогышо кугу вийым моштен сÿретла. Чынак, айдеме, шочмекыжак, аважын кугу йöратымашыж дене лÿҥгалтын кушкеш. Тиде нимучашдыме шижмаш йочажым осал дечат, йоҥылыш корно дечат ÿмыржö мучко арала.
Умбакыже пöръеҥ ден ÿдырамаш кокласе йöратымаш сÿретлалатеш. Эвика азажын тÿсыштö пелашыжым ужеш: марийже ден йöратымашыже эргыже декат вончен да самырык ешым моткоч пиаланым ыштен. Йöратымашат сылне деч сылне мурым шочыкта.
«Илыш мура» — маналтеш кумшо ужаш. Тыште йорло марий рвезын кугу олашке тунемаш толмыжо ончыкталтеш. Герой мурын эше вес могыржо дене палыме лиеш: мурак айдемым пытартыш корныш ужата, еҥ-влакым у корнышкат ÿжеш.
Аппак
Аппак (Аппаково) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 210 еҥ (2003 ий), 141 еҥ (2010 ий).
Мухин, Владимир Алексеевич
Музык дек шÿман улмыжо
Тыгеже, В. Сави айдемын ÿмыржö мучко кумылжым нöлтен шогышо вий семын мурым ончыкта. Мура айдеме пÿртÿс вийым, йыр улшо илышым моктен; мура айдеме йöратымашыжлан куанен, ойгыш логалын. Муро корнышто вашлиялтше туткарым сеҥаш, умбакыже илаш вийым ешара. Тидыжым, очыни, ойлымашын тÿҥ шонымашыжлан шотлыман.
Аппак
Верланыме вер
Шулко сола деч 15 километр йӱдвел=эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Мухин, Владимир Алексеевич
Музык дек шÿман улмыжо
Произведений йомак семын возалтын. Кум ужашыштат нойышо герой-влак мален колтат. Омыштышт нунын шонымашышт илыш вийым налыт: пеледыш, кайык-влак мурат, сцене гыч мурышо мотор ÿдыр ял гыч толшо рвезым йöратен шында, чылаштымат муро иктыш чумыра. Таклан огыл ойлымаш шкежат марий калык мурым ушештара. Тыште оҥай таҥастарымаш («ош мамык пун гай», «порсын шовыч гай», «пушеҥге лышташ семын»), эпитет («шыма муро», «шем мардеж»), олицетворений («кече пелештыш», «поҥго тÿшка муралтен колтыш»), йÿкоҥартыш («Выче-ваче...», « Йö-ра! Йöрра!..») вашлиялтыт.
1423
1423 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1423Категорий:XV курым
Тайвань
Тайвань (中華民國) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Тайбэй.
Тайвань
Памашӱмбал
Памашӱмбал (Памаш-Умбал) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 0,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1940-ан ийыште Памашӱмбал ял Ерсола ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Канада
Канада (Canada, Canada) — эл Йӱдвел Америкыште. Тӱняште кокымшо эн кугу кумдыкан эл.
Канаде XVII—XIX курымысо француз ден британ колонийын комплекс семын чумыралтын да 1867 ийыште 1982 ий 1867 ийыште 1982 ий эртен.
Комментарий
Категорий:Канада
337
337 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:337Категорий:IV курым
Шурыгин, Анатолий Алексеевич
Анатолий Алексеевич Шурыгин — марий театр актёр. РСФСР-ын сулло артистше (1985).
Литератур
Категорий:Марий актёр-влак
Долгова, Зинаида Васильевна
Зинаида Долгова (Зинаида Васильевна Долгова) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Ӱшӱттӱр ял) – марий серызе, почеламутчо, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975), Марий АССР-ын сулло артистше (1996), Марий АССР-ын Калык артистше (1999), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (ныл гана).
Илыш корныжо
Зинаида Долгова 1957 ийын теле тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Ӱшӱттӱр ялеш шочын. 1973 ийыште Изнур кыдалаш школым тунем пытарен. Вара Оршанке педагогике училищышке тунемаш пура да 1977 ийыште тунем лектеш. Морко район Кожлаял школышто марий йылме да литературым туныктен. Н.К.Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышко заочно тунемаш пура, ик жапыштак тушто секретарь-машинисткылан пашам ышта. Вара Зинаида Васильевна Савинысе летчик-влакын штабышкышт пашам ышташ кусна, тыштат секретарь-машинисткын сомылжым шукташ тÿҥалеш. 1980 ийыште А.В. Луначарский лÿмеш Кугыжаныш театральный институтышто Россий Федерацийын Калык артистше П.О. Хомскийын курсыштыжо тунемаш тÿҥалеш. 1985 ийыште тиде институтым отличий дене тунем лектеш да М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште пашам ышташ тÿҥалеш.
Зинаида Долгова изиж годымак нунын кундемыш спектакль дене толшо актер-влакын модмыштым ончаш йöратен. Тидын нерген актриса теве кузерак шарналта: «Мемнан деч кум уштыш тораште Немычсола ял. Тушко икана М. Шкетан лÿмеш театр «Кунам ломбо пеледеш» спектакльым конден. Мый, кумшо классыш коштшо йоча, В.С. Янгабышевын модмыжым йöратен шынденам. Марий тувырым чийыше, кугу кÿрен шинчан актерым ужмек, тугай чот актриса лиймем шуын».
Зинаида Долгова – пÿсö койыш-шоктышан актриса. Тудо сылне сын-кунжо да шÿшпык йÿкшö дене ончаш толшо-влакын кумылыштым савыра. Пьесым да шке героиньышт-влакым келгын шижын мошта. Тудын чоҥымо ятыр образ ныжыл кумыл да келге кöргö вий дене ойыртемалтеш.
1994 ийыште актриса Зинаида Долгова театрын тунамсе тÿҥ режиссержо В. Пектеевлан  А. Пудинын «Четвертая Сибелиуса» драмыжым шындымаште полша. Тиде спектакльым Финляндийысе Тампере олаште эртыше театральный фестивальыште ончыктат.
Актриса туныктымо пашаште тыршен: И.С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын театральный отделенийыштыже, а 2000–2005 ийлаште Санкт-Петербургысо театр искусство академийын национальный студийыштыже сценыште кутырымо да актерын мастарлыкше предмет-влакым вÿден.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Кужер
Кужер (Адрак) (Красный Стекловар, Кужеры) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше посёлко. Кужер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1068 еҥ (2004 ий), 846 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 32 километр кечывалвел могырно верланен.
Этимологий
Посёлко лӱм кок марий мут «кужу» да «ер» гыч.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Осыпъял
Осыпъял (Нижний Нольдур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 55 еҥ (2005 ий), 53 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 9 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
338
338 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:338Категорий:IV курым
Стебник
Стебник (Стебник) — Украиныште Львов велыште Дрогобыч кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 20 511 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Сарапул кундем
Сарапул кундем (Сарапульский район) — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Сарапул.
Ковров
Ковров (Ковров) — ола Российыште, Владимир велыште.
Сарапул кундем
*
Ковров
Палемдымаш-влак
Категорий:Владимир велысе олала
Кӱшыл Патам
Кӱшыл Патам (Верхний Потам) – Российыште Свердловск велын Ачит оласе йырвелыштыже верланыше Руш Патам ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 271 еҥ (2010 ий).
1967
Кӧ колен
Категорий:1967
Кӱшыл Патам
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Лаос
Лаос (ປະເທດລາວ) — эл Азийыште. Тиде элын теҥызышке але таптеҥызышке лектышыже уке. Пошкудо эл-влак: йӱдвел-касвелыште Мьянма да Китай, касвелыште Таиланд, кечывалвелыште Камбоджо да эрвелыште Вьетнам.
Рӱдолаже Вьентьян.
Категорий:Лаос
Шӱшпык
Шӱшпык кайык (Luscinia, Соловей) — пӧрткайык отрядысе кайык тукым. Тӱрлӧ классификаций-влак почеш дроздовый але мухоловковый ешыш пурен кертеш.
Мыланна эн сайын палыме шӱшпык кайык латинла "Luscinia luscinia" лӱмдалтеш; кап кужутшо 17 сантиметрыш шуеш, йолжо кужурак, шинчаже кугу, шемалге, пунжо кӱреналге, почшо йошкарге-нарынче.
Европышто да Касвел Азийыште, Кечывалвелне Йӱдвел Кавказ марте шарлен. Телылан йот элыш чоҥештылеш, поснак Африкыште телым эртара. Эҥер лоҥгаште, вӱдвондо, омыж коклаште ила. Пыжашым мландыште але пушеҥгын ӱлыл укшыштыжо, мланде дек лишкырак опта. Ик пыжашыште ужаргырак але кандалгырак тӱсан, шемалгырак пале дене 4-6 муно кия. Ава шӱшпык гына мунышто шинча. Шӱшпык эҥыремышым, шукшым, емыжым кочкеш.
Шӱшпыкым сайын мурымыжлан чот йӧратат. Марий муро, такмак-влакыштат шӱшпык нерген чӱчкыдын мурат.
Шӱшпык пайрем
Марий калыкын ончыч шӱшпык пайремжат лийын. Ага тылзын 15 кечынже — шӱшпык пайрем. Шӱшпык йӱкым куку муро деч кок кече ончыч колат – кеҥежым азап деч посна, нӧлтшӧ кумылын эртарет. Мыскара гын веле: шӱшпык йӱкым икымше колмо годым тувырым кудаш почкалтет гын, шуршо витараш огеш тӱҥал.
Шӱшпык марий тӱвыраште
Ала чонемлан луш лиеш? муро
Мутшо Василий Регеж-Гороховын
Семже Владислав Куприяновын Ой, шӱшпык, Ой, сар шӱшпык, Моткочак йӧсӧ мыланем: Таҥемже, Шӱм таҥемже Каяле, мыйым кудалтен.
Тӱняште, Ош тӱняште Айдемын шӱм пелаш лийшаш. Уке гын, Я уке гын, Лиеш пычкемыш пӱрымаш. Категорий:Кайык
1424
1424 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1424Категорий:XV курым
Анакамптис
Анакамптис (Anacamptis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Евразийын ден Йӱдвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 27 еш куэ уло.
Урлык гибрид-влак
Категорий:Орхидей-влак
339
339 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:339Категорий:IV курым
Николаев (Николаев вел)
Николаев (Миколаїв) — ола Украиныште, Николаев велын рӱдыжӧ.
Категорий:Николаев
Лисицына, Эльвира Семёновна
Эльвира Семёновна Лисицына — марий театр актриса. Марий Эл Республикын Калык артистше (2009).
Пижымбал кундем
Пижымбал кундем (Тоншаевский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Пижымбал ола сынан посёлко.
*
Неман
Литератур
*
Игенчеляр
Игенчеляр (Игенчеляр) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Алашайка ял деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште сорла тылзын 16-ше кечынже Игенчеляр ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
1426
1426 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1426Категорий:XV курым
Херсон
Херсон (Херсон) — ола Украиныште, Херсон велын рӱдыжӧ.
Палемдымаш-влак
Категорий:Херсон
4 сорла
4 cорла (4 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 216-шо (кужемдыме ийлаште — 217-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 149 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 4 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 4 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:4 сорла
340
Кӧ колен
Категорий:340Категорий:IV курым
Альп
Альп але Альп-влак — Европышто эн кӱкшӧ курык тупрӱдӧ, 1 200 наре км кандаш Альпысе эл гоч шарла: Австрий да Словений гоч эрвелне, Швейцарий, Лихтенштейн, Немыч Эл да Франций гоч касвелне, Италий да Монако гоч кечывалвелне. Курык-влак шӱдӧ тӱжем ий ончыч ышталтыныт, кунам Африкысе да Европысо тектоникле плита-влак тӱкнышт. Тунам нӧлталалтше теҥыз йошкын порода-влак кӱкшӧ курык вуйым, мутлан Монбланым да Маттерхорным, ыштеныт. Монблан Франций-Италий чек гай, да Альпын эн кӱкшӧ(4 810,45 м) курык улеш. Альп регионышто шуко 4000 утла м кӱкшытан курык уло.
Категорий:Курык тупрӱдӧ
1968
Кӧ колен
Категорий:1968
Анд
Анд але Анд-влак — эн кужу континентальне курык тупрӱдӧ, Кечывалвел Америкыште верланен. Андын кужутшо 7 000 км, лопкытшо - 200-700 км (18° кечывалвел да 20° кечывалвел лопкыт коклаште эн кумда улеш), кокла кӱкшытшӧ 4 000 м. Анд шым Кечывалвел Америкысе эл гыч шарла: Аргентине, Боливий, Чили, Колумбий, Эквадор, Перу да Венесуэле.
Анд икмыняр ужашыш шеледалтеш, нуно кыдал волем дене ойыралтыт. Андыште икмыняр кӱкшӧ плато верланен, ижо платошто тӱҥ олала верланеныт, мутлан, Кито, Богота, Арекипа, Медельин, Сукре, Мерида, Ла-Пас. Альтиплано плато - Тибетысе плато деч вара тӱняште кокымшо кӱкшытан плато.
Категорий: Курык тупрӱдӧ
Яндимиров, Максим Миронович
Максим Миронович Яндимиров ( — ) — руш театр актёр. Россий Федерацийын сулло артистше (1998).
Кылвер-влак
Категорий:Руш актёр-влак
Янцзы
Янцзы, Китайыште Чанцзян гай палыме — Азийыште эн кужу, тӱняште кумшо кужутан эҥер. Цинхайыште Тибетысе тупрӱдӧн ий нальык гыч тӱҥалын эҥер 6 418 км эрвел могырыш йӧга, кечывалвел-касвел да рӱдӧ Китай гоч Эрвел-Китайысе теҥызыште, Шанхай ола велне пыта. Полноводность характеристике почеш, Янзцы - тӱняште эн кугу эҥерла коклаште иктыже улеш. Янцзы эҥер бассейынже кажне кумшо Китай элъеҥлан лукым пуа.
Категорий:Китайысе эҥерла
Токтар (Шернур кундем)
Токтар (Токтарово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 83 еҥ (2004 ий), 93 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Памашсола деч 2 километр касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым «Токтар» лӱман марий пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1427
1427 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1427Категорий:XV курым
1969
Кӧ колен
Категорий:1969
341
341 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:341Категорий:IV курым
Кугу Кугланур
Кугу Кугланур (Большой Кугланур) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Нужавлак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 346 еҥ (2003 ий), 289 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Йорыпин
Йорыпин (Ерофейка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше марий ял.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 6 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Яллан негызым «Йоропи» лӱман марий пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Килиманджаро
Килиманджаро – эн кугу, чулым вулкан Танзанийын юдвел-эрвел могырыштыжо, Африкын теҥыз ӱмбалныже эн чот кугу точкыжо (5895 кв.м). 1902 ий гыч 1918 ий марте Кайзер Вильгельмын чоҥгаже маналтын. Килиманджаро Масаи плоскогорь умбалне нӧлталтеш. Масаи плоскогорь теҥыз ӱмбалне индеш шӱдӧ метр кӱкшытыште верланен. Тудын лиймыж нерген тӱрлӧ шонымашым шонен луктыныт. 2003 ийыште шанчепашаеҥ-влак иктешлымашым ыштеныт, пуйто шулышен пытыше лава Кибон тӱҥ чоҥгаштыже ныл шӱдӧ метр кратер йымалне верланен. Вес чолгалыкше ок прогнозироватлалт, газым гына кышка. Туге гынат, лӱдшык уло, пуйто вулкан сирлен кая, да тиде сирлен каймыже Сент-Хеленс вулкан семынак кугу изверженийым ыштен кертеш. Кодшо ийын Кибошто грунтын икмыняр сирлем ден тарванымаш лийын. Ик тыгай шыркаҥашыштыже «западня брешь» манме шочын шинчын.
Килиманджаро вулканын оформитлыме изверженийже лийын огыл, туге гынат, верысе легенде-влак шӱдӧ витле –кок шӱдӧ ийысе ончыч лийше вулканын чолгалыкше нерген ойлат. Курыкын да Африкын эн чот кугу точкыжлан Кибо вулканын Ухура пикше шотлалтеш, 5895 м, «шым курык» дек пура.
Вулканын историйже
Икымше гана тиде луман курык нерген кокымшо курымышто мутым луктыныт. Нуным Птолемейын географический картыштыже ончыктымо. Но Килиманджаро вулканым почмылан латикымше май 1848 ий шотлалтеш, а икымше гана тудым немыч пастор Иоханес Ребман почын. 1861 ийыште 2500 метр наре кӱкшытыш шуыныт, а 1862 ийыште 4200 метр кӱкшытым эртеныт, 1883, 1884, 1887 ийыште 5270 метр палым ончыктеныт. Чыла тиде кӱкшытым Самуэл Телек шуктен. 5 октябрыште, 1889 немыч путешественник Ганс Мейер австрий альпинист Людвиг Пуртшеллер ден пырля икымше гана чоҥгаш кӱзеныт. 1996 ийыште Маранге олаште але чага калык гыч лекше нунын йолташышт илен ыле-Мзее Лауво (Лаво), тудлан шӱдӧ коло ий утла лийшаш ыле. Мавензи сорлыклалтын 1912 ийыште гына. Нине еҥ Охлер ден Клут лийыныт. «Жизнь, путешествия и работа в восточной Африке» книгаште сӱретлымым муаш лиеш, кузе автор Чарльз Нью 1861 ийыште Килиманджаром сорлыклаш толашен. Тудо тропик шортик ден да куштылго рубашке ден гына лийын. Ӧрмашан огыл, нуно чоҥга марте кӱзен кертын огытыл, туге гынат лум границе марте шуыныт.
Курыкын лӱмжӧ кузе лектын?
Лӱм Килиманджаро суахилий йылме гыч лектын, лишке ончыкта «курык, кудыжо йылгыжеш». Чынжым пале огыл, мом ончыкта Килиманджаро лӱм, тидлан кӧра, икмыняр теории уло. Шукыжо тиде теорий гыч шоналташ гын, тиде мут «kilima» (суахилий йылме гыч «арка, изи курык») мутлан да Njaro мутлан шелалтеш, кудыжо тошто мут суахилий гыч «ошо» але «йылгыжше» манмым ончыкта. Нине теорий-влакын ситыдымашыштлан шотлан тудым, нуно умылтарен пуэн огыт керт, молан сынланаш мут «mlima» олмеш кӱчык «kilimо» мутым кучылтыт. Вес кунештарымаш шона, пуйто Килиманджаро лӱм кичагга йылме гыч, «kilemanjaare» але «kilemajyaro» мут гыч лектын. Тудо «кӧ кайыкым, леопардым сеҥа, тудо караван улеш». Туге гынат тиде теорий факты мок умылтаре: Килиманджаро лӱм кичагго йылмыште кызыт марте кучылталтын огыл.
Альпинизм
Тӱҥ статья: Килиманджара курыкыш нӧлталтмаш. Мавензи чоҥгаш кӱзаш скала дене, лум але ий дене коштмо нӧлталтмаш навыкым налаш кӱлеш. Ваштарешла, эшеат кугу нӧлтышан Укуру пикыш кӱзаш ситышын куштылгылан шотлалтеш, туге гынат акклиматизацилан пеш шуко жап кӱлеш. Кум эн куштылго корно дене: Марангу, Ронгаи, Машаме- альпинистский ямдылалтмаш деч посна кажне таза айдеме кӱзен кертеш.
Вес корно-влак, мутлан, «польский ледник» але «пападняя брешь», нелырак улыт да поснак кӱлеш техникым йодыт. Курыкын экватор дек да кугу поясность деке лишкылан кӧра, кӱзымӧ годым поче-поче поснак чыла климат зона-влакым эрта, кудо мландыште уло. Килиманджаро Африкын эн кугу чоҥга семын «шым чоҥга» проектыш пура. Килиманджаро курыкыш писын кӱзымым практиковатлат. Коло кандашымше сентябрыште 2010 ийыште каталон атлет Килиан Жорне Бургада кӱзымаште тӱнясе рекодым шынден. Тудо Умбва корно дене вич шагат коло кум минут да витле секундышто кӱзен. Волымаш рисын тӱналын, да спортсмен Мвекаш тоын шуын, кӱзен-волымаште, заповедник омса гыч Килиманджаро чоҥга марте да мӧҥгешла, рекордым шынден. Тудо шым шагат да латныл минутышто шуктен. Нӧлтышын кодшо рекордым Казахстан гражданин Андрей Пучинин шынден. 2009 ийыште Маранга корным вич шагат коло ныл минут нылле секундышто эртен.
Кений могыр денат Килиманджаро курыкыш кӱзаш лиеш улмаш. Курык Танзании да Кении границыште верланен. Но пеҥгыдемдымаш почеш нине страна коклаште Танзаний могыр гыч гына кӱзаш лиеш. Кений могыр гыч кӱлешан инфраструктура уке, да полиций пост-влак верланеныт. Нуно несанкционированный нӧлтыш-влакым кораҥдат.
Географий
Килиманджаро Танзанийын эрве-юдвел могырыш, 5891, метр дене висыме почеш, нӧлталтеш. Тидым 2008 ийыште GPS и гравиметрий кылрадам дене висеныт, кодшо кӱлешлыкым британец команда 1952 ийыште 5895 метрыш вашталтеныт. Кӱкшыт, кудыжо 1889 ий гычак висаш ӱзгар лийын, результатше-влак дене, кудыжо шӱдо утла метрлан вашталтын, Африкыште эн кугулан шотлалтеш, да тидым шотыш налын, Килиманджаро «шым кӱкшыт» гыч иктыже улеш. Кений границе деч умбалныжак верланен огыл, тудо курыкын юдвел да эрвел тайылжым эртен кая. Килиманджаро 388 500 гектар куклемым налеш. Курык вулкан конус дене тыртыш форман, йӱдве-касвел гыч кечывалвел-эрве могыр марте шымлу километрлан шарлен, витле километрлан йӱдвел-эрвел гыч кечвалвел-касвел могыр марте шарлен да кум шӱдӧ нылле километрым экватор гыч кечывалвел могырышто верланен. Меру курык шымлу вич километрым кечывалвел-касвел могырышто верланен, а Гения курык, Африкыште кӱкшытше дене кокымшо пик улеш, кум шӱдӧ километрым йӱдвел могырыш. Воктенысе ола, Моши, Танзанийыште курык гыч кечывалвел могырышто верланен. Тиде ола кӱзаш тӱн колтымо точкылан шотлалтеш. Тӱнямбалсе аэропорт Килиманджаро, витле километрым кӱкшыт гыч кечывалвел-касвел могырышто верланыше, 1971 ий гычак кажне регионым чыла парк денат обслуживатла. Додома, Танзанийын столицыже, и Дар-эс-Салам, кок шӱдӧ километрым йӱдве-касвел могырышто верланеныт. Индий теҥызтӱр-курык деч кок шӱдӧ шымле километр. Администраций почеш Килиманджаро Килиманджаро регионышто верланен, Гай, Моши Рураль да Ромбо район-влакым изишак налеш. Тушто эн кугу точка да курыкын шуко ужашыже уло. Вулканым тичмашнек Килиманджарын Национальный паркышкыже пуртеныт.
Топографий
Килиманджаро стратовулкан улеш. Тудо конус форман. Вулкан кум тӱн кӱкшыт гыч шога, Нуным тыгакак чарныше вулканлан шотлат: Шира касвел могырышто 3962 километыр гыч теҥыз ӱмбалне, Кибо, 5891,8 метыр кӱкшытан, покшелне да Мавензи 5149 метыр кӱкшытан эрвел могырышто. Кибошто Кратер Ройш лӱман кратер уло. Тудын диаметрже индеш шӱдӧ метр лиеш, покшелныже йыргыжын конусыжо шога, диаметрже кок шӱдӧ метр. Тудым Аш пит маныт. Тӱн пикым, кудо кратерын кечывалвел могырыштыжо верланен, Угур маныт. Кибон вес кумдан палыме точка-влакше кӧргӧ конус улеш 5835 метр кӱкшытыште, Ганса Майер Точка (англ. Hans Meyer Point), Гилман Точка (англ. Gilman’s Point), Леопардовая точка (англ. Leopaда Point) да Иоганна курык аҥ (англ. Yohanas 'Notch), проводник лӱмнерлан кӧра лӱмденыт. Тиде проводник курыкыш икымше гана нӧлтышым ужатен шоген.
Кечывалвел-касюдвел могырысо кӱкшытын 100000 тӱжем ий ончыч лӱмлӧ нӧлталтыш Западный Проломым шочыктен (англ. Western Breach), Барранко долина деке кӱзышӧ (англ. Barranco Valley). Мавензи Африкыште шке кужытшо дене Кений курык почеш кумшо кӱкшытлан шотлалтеш. Тудо Ганса пик деч, Мейер, Пуртшеллер пик-влак деч, Южный, Нордекла пик деч ойыралтеш. Нунын тӱҥышт гыч икмыняр шелше эрвео могырыш кая, Кугу да Изи Барранкомым пурташ лиеш (англ. Great Barranco, Lesser Barranco). Седло (англ. The Saddle) – плато 3600 гектар куклык дене Мавензи да Кибо коклаште. Шира, кушечын Джонселла Точка ойыралтеш (англ. Johnsell Point), шаланен пытыше пел кратер гыч шога, кушечын кечывалвел да касвел тӱржӧ веле кодыныт. Тудын деч йӱдве-эрвел могыр деке, 6200 гектарыште, курыкын плато формыжо уло.
Гидрологий
Килиманджарын Ледовый шапкыже Кибо кӱкшыт дене сергалыме. 2003 ийыште тудо кок квадратный километр кугытан кумдыкым авалтен. Тудо Фюртванглер ий нальык гыч шога (англ. Furtwängler) кӱкшыт ужашыште, Дригальск ий нальык (англ. Drygalski), Кугу Пенк (англ. Great Penck), Изи Пенк  (англ. Little Penck), Пенгальский (англ. Pengalski),  Лертшер Нотч (англ. Lörtscher Notch), Креднер (англ. Credner), йӱдвел могыр пошышто (англ. Northern Icefield), Барранко ий нальык-влак (англ. Barranco), Стрела (англ. Arrow) и Улиг (англ. Uhlig) касвел могырышто, Балетто ий-нальык-влак (англ. Balletto), Бриллиант (англ. Diamond), Хайм (англ. Heim), Керстен  (англ. Kersten), Декен (англ. Decken), Ребман (англ. Rebmann) и  Ратцель (англ. Ratzel) кечывалвел могыр пошышто  (англ. Southern Icefield), и пытартышлан, эрвел могыр пошырышто (англ. Eastern Icefield).
Хуанхэ
Хуанхэ але Нарынче эҥер — Азийыште кокымшо эн кужу да тӱняште кудымшо эн кужу эҥер, аклыме кужытшо 5464 км. Эҥерын вӱдмучашыже Баян-Хара-Ула курыкышто (касвел Китайын Цинхай провинций) верланен. Эҥерын аҥже Бохай вӱдлукыште улеш, Шаньдун провинцийын Дунъин ола воктен. Хуанхэ эҥерын вӱдкундемже эрвел-касвел монырыш 1900 км наре шарла да йӱдвел-кечывалвел могырыш 1100 наре км. Тудын чумыр вӱдкундем кумдыкшо 742443 наре км2.