cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сеспель (ял)
Сеспель (Сеспель, Çеçпĕл) — Российыште Чувашийын Каҥаш кундемыштыже верланыше Сеспель ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 511 еҥ (2010 ий).
Тукай, Габдулла
Габдулла Тукай (, Кошлауч —, Озаҥ) — суас почеламутчо.
Сеспель (ял)
Верланыме вер
Каҥаш ял деч 15 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Тукай, Габдулла
Кылвер-влак
Категорий:Суас почеламутчо-влак
Сеспель (ял)
Важ-влак
Категорий:Каҥаш кундемысе илымверла
Изи Шопкер
Изи Шопкер (Малое Онучино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 18 еҥ (2003 ий), 11 еҥ (2010 ий)
Верланыме вер
Тамаксола деч 1,5 километр кечывалвел-эрвел могырно Сереньга эҥерын вӱдмучашыштыже верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Козьмодемьянск
Козьмодемьянск (Козьмодемьянск) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2010 ий).
Петров
Петро́в (Петро́ва) — Российыште да Болгарийыште кумдан шарлыше тукымлӱм. Болгарийыште йӱк пералтыш (Пе́тров, Пе́трова) семын шындалтеш. Тукымлӱм Пӧтыр (Пётр, Петър) лӱм деч чоҥалтын. Руш тукымлӱм-влак коклаште 10-шо верым айла.
Козьмодемьянск
Верланыме вер
Михайловка ял деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Петров
Тукымлӱм лекме
Тукымлӱм лӱм деч шочын.
Южо Петровмыт — российысе титулдымо дворян тукым.
Кумдан палыме еҥ-влак
Категорий:Тукым-влак Категорий:Тукымлӱм-влак
247
247 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:247Категорий:III курым
1329
1329 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1329Категорий:XIV курым
1330
1330 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1330Категорий:XIV курым
Абдулов, Александр Саликович
Александр Абдулов (Александр Саликович Абдулов) (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кугу Соказа ял) – марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.
Тунеммаш
Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш педагогик институтышто налын, 1983-шо ийыште тунем пытарен. Вара Россий Федераций Президент пеленысе кугыжаныш службын Российысе академийыш пурен, 2000-ше ий марте шинчымашым поген.
Мер паша
90-ше ийлаште Александр Абдулов мер паша толкын кӱшныжӧ лийын манаш лиеш. Тудын да йолташыже-влакын тыршымышт дене «У вий» самырык тукым ушем чоҥалтын (1989), «Марий Ушем» организацийым илышыш ылыжтыше-влак кокла гыч улеш (1990). Кунам Финн-угор калык-влакын самырык ассоциацийышт (МАФУН) чоҥалтын - Александр Абдуловым икымше президентшылан сайленыт. Тыгак Мер Каҥашын погынъеҥже улеш.
ОК ВЛКСМ-ын лектор тӱшкалан вуйын шоген, «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжылан ыштен (1991-1994). Ты жапыштак Марий телевиденийыште, Марий Эл Республик президентын администрацийыштыже тыршен. 1997 ий гыч «Марий Эл» газетыште тыршаш тӱҥалеш.
Важ-влак
Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий историк-влак Категорий:Марий Эл Республикын сулло журналистше-влак Категорий:«Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже дене наградитлалтше-влак
248
248 ий — III курымын ийже.
Парат
Парат (Яшел Үзән, Yäşel Üzän; Зеленодольск) — ола Суас Элыште, Россий. Парат кундемын рӱдыжӧ.
Категорий:Парат
Ошытъял
Ошытъял (Ошутъялы) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кожласола деч 9 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Философий
Философий — тӱҥ фундаментальне проблеме нерген шанче, проблеме тыгай ыҥ-влак дене кылдалтын: илыш, палымаш, ак, амал, уш-акыл да йылме. Тыгай ыҥым шымлыше вес йӧн деч ойытемалтеш: философий нуным критикле шымла.
Акрет философий (600 мемнан курым деч ончыч – 500 мемнан курым)
Акрет философий - тиде Грек да Рим туняште философий, 585 ий мемнан курым деч ончыч тӱҥалын да 6 курым марте лийын. Чӱчкыдын кум ужашыш шеледалтеш: Сократ осыгечын, Платон да Аристотель пагыт, да Аристотель деч вара пагыт (Элленистик). Нылымше ужашым южгунам ешарат: Неоплатонысе, да Варасе Акрет жапын Христиан филосов-влак. Эн сулло: Платон да Аристотель.
Тиде жапыште сравоч философий метод шымлалтын: шинчаончалтышыш критикле шот, причин да аргументаций деке ӱжыктымаш.
Тыгодсо философий (1900 – кызыт)
Категорий:Философий
Урал федерал йырвел
Урал федерал йырвел, тыгак Уралвел федерал йырвел лийын кертеш (Ура́льский федера́льный о́круг) — Российын Урал да Касвел Сибирь ужашлаштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Йырвелын кумдыкшо Немыч Эл, Франций, Ушымо Королевстве, Испаний эл-влакын пырля шотлымо кумдык деч кугурак.
Кумдык - 1 788 900 км², Россий Федераций кумдык деч 10,5 % айла. Урал федерал йырвелысе предприятийла гыч погымо налог Россий бюджетын кумшо ужашыжым тема.
Рӱдер — Екатеринбург.
Кугу лектышан шурно
Сергей Светлаков - шоен, телевизор, актёр, продюсер, сценарист
Александр Ӱй Дене телевизор, телепродюсер
Семон Алтов-писатель юморист
Алексей Балабанов-кинорежиссёр, продюсер, сценарист
Юрий Лозневой-мурызо, композитор
Александр Малинин-мурызо
Игорь Алтушкин-амалкалче, негызлыше да директор-влакын советыштын председательышт. Мер пашаеҥ да мер пашаеҥ
Калыкчот
2002 ийлан Урал федерал йырвелыште 12 млн 373 тӱж. 926 еҥ илен, тиде Российыште илыше-влакын чотышт деч 8,52 %. Калык-влак:
Кылвер-влак
* Категорий:Федерал йырвел-влак Категорий:Йырвелла
1331
1331 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1331Категорий:XIV курым
249
249 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:249Категорий:III курым
1925
Кӧ колен
Категорий:1925
Моркэҥер
Моркэҥер (Моркинер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 25 еҥ (2005 ий), 28 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калий ял деч 7 километр йӱдвел могырно верланен. Ял гоч Савак эҥер йоген эрта.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Порашпиляк
Порашпиляк (Паражбеляк) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 62 еҥ (2003 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Сотнур сола деч 3 километр (авто дене — 5 км) кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Пораш лӱман негызым пыштыше еҥ пуэн. Тудлан кожлан, кореман, шуко памашан вер келшен, илаш кодын.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Саратов
Саратов (Сары тау (Саре курык гыч) Саратов) — ола Российыште, Саратов велын рӱдыжӧ. Саратов — калыкчот шотышто латкудымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Саратов
Саранск
Саранск ола Мордовийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Категорий:Саранск
1332
1332 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1332Категорий:XIV курым
1333
1333 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1333Категорий:XIV курым
Мумбаи
Мумбаи (मुंबई, मुम्बई, Mumbai; 1995 ий марте ола лӱмжӧ Бомбей (Bombay) лийын) — эн кугу ола Индийыште, Махараштрын рӱдолаже.
Категорий:Мумбаи Категорий:Миллионер-олала
1926
Кӧ колен
Категорий:1926
250
250 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:250Категорий:III курым
Сонар
Сонар (охота) — янлыкым але кайыкым кычалмаш, поктымаш да кучымаш. Кызыт сонарышке палемдыме верыште гына кошташ лиеш — кеч пычал, кеч, кеч сонар кайык дене — садыгак. Сонарыште янлыкым кучышо кайыкым сонарзе лӱмдат. Сонарыш шылым, коям, межым, коваштым, луым, тӱкым, мамыкым налашлан коштыт. Тыгак, сонар паша дене лӱдыктышӧ, осал але утыждене шарлыше янлыкым пытарат. Но сонар радамыш янлыкым пуштмаш гына огыл пура. Вес вере кусарашлан, ашнашлан янлыкым кучымаш сонарак лӱмдалтеш.
Акрет годсек сонар дене шуко йӱла кылдалтын.
Марий Эл Республикыште
Пӱртӱсыштӧ илыше да сонар объект радамыш пуртымо ир янлык да кайык-влак кугыжаныш сонар фондыш пурат.
Марий Элыште имменной разовый лицензий почеш ир сӧснам, шордым, маскам, шурмаҥшым (рысь), нергым (барсук), луйым (куница), умдырым (бобр), американ шашкым (американская норка), сузым (глухарь), кӱдырым (тетерев) кучаш лиеш.
Моло янлык-влакым почеш кучат (рывыж, роклуй (хорёк), ур, ондатр, ош мераҥ ден шем мераҥ, комбо, лудо-влак, музо (рябчик), кӧгерчен, курмызак (вальдшнеп), юмынтага (бекас), пулдырчо (перепел), чодыра лудо (дупель).
Сонар тургым
Любитель сонар Марий Эл Республикыште кум тургымлан шелалтеш:
Эртымгорно
Марий-влак акрет годсек сонар дене кочкын иленыт. Юлсер кундемын да Урал мландын пӱртӱс сонарзе-влакын пашаштлан шарлаш йӧным пуэн. Булгар, Озаҥ да руш пазарлаште марий-влак шуко дене янлык коваштым ужаленыт. Оксамат акрет жапыште коваште дене шотленыт. Тыге 1 ыр окса 3 ур коваште дене алмашталтын (5 ыр — 17 ур, 10 ыр — 35 ур).
«Казанская история» курымсерышыште (XVI-шо курым) вӱтла да какшан марий-влак нерген возымо:
XVII—XVIII курымласе кагазлаште возгалыме, кузе марий-влаклан «умдыр поктымаш» (бобровый гон), «лудо ваптыш» (утиный перевес) йӧзакым да пошлиным тӱлаш логалын. XVIII—XIX-ше курымлашсе шымлызе-влак марий сонарзе да колызо-влакым пеш кугу мастар семын акленыт. Черемис-влак салтак коклаште тале пикшызе семын чапланеныт. Коваштым шӱташ огыл манын, марий сонарзе пикш дене урын шинчашкыже мӱндыр гыч логал кертын. Тидлан чоткыдо пикш йоҥеж кӱлеш лийын. 2009 ийыште Марий Республикын мер пашаеҥже Пётр Журавлев Марий Самырыктукымын Икымше Погынымашыште меря калыкын пикш йоҥежшым ончыктен. Тошто сӱрет почеш тиде йоҥежым мастар-влаклан ыштыктен. Виян айдеме гына тудын дене пикшым колтен кертеш.
Марий-влак урым кучымо годым чӱчкыдын мутык пикшым кучылтыныт — тыгай пикш урын коваштыжым шӱтен огыл, но янлыкым аҥыртараш але пушташ ситен. Южгунам пикшын кӱртньӧ мучашыжым кӱлеш семын пӱчкыныт — тыгай пикш йӱкым луктын чоҥештен, янлык ӧрмалгымыж дене тарваныде тиде шӱшкалтыме йӱкым колыштын. Южо янлыкым, лӧдӧ, оҥго, оптыш дене кученыт. Лудо-влаклан лудо ваптышым ыштеныт — ер але эҥер воктене олыкым кумда ваптыш дене леведыныт. Кайык-влак тиде ваптышыш логалыныт.
Кӱдыр, сузо-влакым кучашлан кугу комдо дене пайдаланеныт. Леведышышышт покшечын кучыкталтын. Ик тӱрышкыжӧ иктаж-могай пырчым але емыжым оптеныт. Кайык, чоҥештен толын, кочкаш шинчын, да комдо кӧргыш логалын — леведыш тудым петырен.
Тыгыде янлыкым (мераҥым, луйым) мераҥ ваптыш дене кученыт. Нуным кычкырен, йӱкым луктын, ваптыш велыш поктеныт. Мераҥ ваптыш арверын кугытшо 20-30х5 м, тудым пушеҥге укшыш сакеныт, янлык ваптыш йымалне кудал эртымыже годым — ваптыш дене леведыныт.
Вынемыште кийыше маска ваштареш пий дене каеныт. Пий-шамыч маскам кынелтеныт, а вынем лекмашыште тудым сонарзе-влак умдо дене вашлийыныт. Тыгак маскам атер дене кученыт, атерым пушеҥге деке кылденыт.
Йӱла почеш марий-влаклан йӱксым, ир комбым, турням чокым пушташ да кочкаш чарыме.
Тыгак ончо
Категорий:Сонар Категорий:Марий Категорий:Википедий:Сай статья
Кармазин, Гурий Гаврилович
Гурий Эвайн (Гурий Гаврилович Карамзин) (чимарий лÿмжö — Эвай Кутлукай (Кутлубай Ибаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пÿрö уезд, Чураев волость Эшым (кызыт Эшым) ял — ) — марий серызе, йылмызе, шанчызе, кусарыше, туныктышо, фольклорист,, этнограф, мер пашаеҥ.
Илыш корныжо
Гурий Эвайн 1882 ий ӱярня тылзын 15-ше кечынже (юлиян календарь дене — ӱярня тылзын 28-ше кечынже) Россий империй Ӱпӧ губерний Пÿрö уезд Чураев волость Эшым (кызыт Эшым) ялыште кресаньык ешеш шочын.
Ачаж ден аваже моло семынак мланде паша дене пöрдыныт, киндым куштеныт, кужун вучымо эргыштымат ты пашаланак йöршö лийже манын, онченыт. Ондак Гурий ялысе школышто тунемын, тудым 1896 ийыште тунем пытарен. Тыге рвезе тÿҥалтыш шинчымашым налын. Книгалан шÿман рвезым тиде гына, мутат уке, куандарен огыл. Но революций деч ончыч марий йочалан шинчымаш тÿняш кок корно веле лийын: инородческий манме учительский але духовный семинарийыш. Г. Кармазин учительский семинарийым ойырен налын. Тыге 1896 ийыште сорла тылзын 20-шо кечынже Гурий Кармазин Пÿрö оласе учительский семинарийыш тунемаш пурен да 1901 ийыште пеледыш тылзын 8-ше кечынже тунем лектын. Пÿрыштак тынеш пурен, да тыге Эвай Кутлукай Гурий Гаврилович Кармазиныш савырнен. Векат, тынеш пурымыж годым тудлан кресача шотеш Пÿрö уездысе калык училище-влакын инспекторышт Гавриил Евстафьевич Кармазин лийын – чимарий икшывылан шке фамилийжым пуэн.
Тиддеч вара самырык туныктышо шкеж гаяк марий йоча-влаклан шинчымашым пуаш тÿҥалеш, лу ий утла эрвел марий коклаште тÿрлö школлаште туныктышылан шога. А 1912 ийыште марий кундемышке кусна да туныктымо пашам умбакыже шуя.
1918 ийыште, армий гыч пöртылмекыже, Томск уездыште адак школ пашаш кусна. Тыште тудо 1923 ий марте ила. Школлаште туныкта, инспекторлан шога, Томск губернийысе просвещений пашаеҥ ушемын правленийыштыже уполномоченный лиеш.
1918 ийыште Гурий Кармазин Озаҥ университетыш тунемаш пура да экстерн дене тунем лектеш.
1923 ийыште Гурий Гаврилович марий кундемыш пöртылеш. Краснококшайскыште Г. Г. Кармазин ончыч Мароблоно пеленсе научно-методический бюрон секретарьже лийын.
1926 ийыште Г.Г. Кармазин Москош илаш кусна. Тыште тудо 1926-1927 ийлаште комвузышто марий йылмым туныкта. Тышечынак Москосо Эрвел калык-влак Институтын РАНИОН (Российская ассоциация научно-исследовательских институтов общественных наук) пеленсе аспирантурыш пура. Тыште академик Н. Я. Маррын вуйлатымыж почеш наукым шымлаш тунемеш. 1929 ийыште аспирантурым тунем пытара да Озаҥ олаш Восточно-педагогический институтыш пашам ышташ толеш, марий йылмым туныкташ тÿҥалеш, доцент лÿмым налеш.
1930 ийыште, МарНИИ-м почмек, Йошкар-Олаш пöртылеш да МарНИИ-ште шанче пашаеҥ лиеш. Тушто йылме секторышто пашам вияҥден колтен, марий йылмым шанче могырым талын шымлен. Гурий Гаврилович тушто ÿмыржö кÿрылтмешке тыршен.
Г. Г. Кармазин – туныктышо
1901 ийыште, Пÿрö семинарийым пытарымеке, самырык туныктышо шкеж гаяк марий йоча-влаклан шинчымашым пуаш тÿҥалеш. Лу ий утла эрвел марий коклаште тÿрлö школлаште туныктышылан шога.
1908-1910 ийлаште Г. Кармазин марий тÿҥалтыш школлан лудшаш книгам (хрестоматийым) ямдылен. Тушко тудо калык мурым, йомакым, туштым лыҥ пуртен. Учебникшылан ятыр ойлымашым К. Ушинскийын, Л. Толстойын, В. Водовозовын хрестоматийлашт гыч налын.
1912 ий мучаште Гурий Гаврилович Марий кундемын Вӱрзым уездышкыже толеш. Шочмо кундем деч öрдыжкö куснашыже тудым революций тургым тарватен. Пÿрö оласе революций демократ-влак дене кылым кучымыжлан, тÿрлö листовкым шемер калык коклаште шолып шаркалымыжлан 1908 ийыште полиций тудым арестоватлен, да Гурий Кармазин ик жап тюрьмаште шинчен. Тюрьма гыч лекмекыже, кугыжан чиновник-влак Ӱпö губернийыште туныкташыже эрыкым пуэн огытылат, эрык шонымашан туныктышылан пошкудо Виче губернийыш каяшыже логалын. Ончыч Китня (кызыт Марий Тӱрек кундемыште), вара Ядыкплак (кызыт У Торъял кундемыште) черемис училищылаште туныктен. Тушко шымлызе ик оҥай шонымаш дене миен: марий йылмын наречийжым шымлаш. Историй документла гыч пале: Гурий Гаврилович 1905-1908 ийлаште Озаҥ университет пеленсе эртымгорно, археологий, этнографий обществыш эрвел марий илыш йÿла нерген возымо материаллам колтыл шоген.
Гурий Кармазин Пошкырт Элын Дӱртӱлö ялыштыжат 2 классан училищым вуйлатен.
Революций деч вара Томск губернийысе школлаште ыштен, а 1924 ийыште Йошкар-Олаш толын. Марий кундемыште Кармазин педагогический институтын преподавательже лийын, марий совпартшколышто туныктен.
20-шо ийла мучаште Озаҥысе восточно-педагогический институтышто марий йылмым туныктен. Чумыр туныктымо пашаже 20 ий утла шуйнен. Тиде жапыште Гурий Гаврилович марий йылме дене ятыр учебникым серен.
Туныктымо
Г. Г.Кармазинын возымо икымше учебникше – «Тÿҥалтыш марла букварь» – эше 1914 ийыштак лектын. Тиде ийыштак школлан возымо икымше книга-влак шочыныт. Нуным Г. Г. Кармазин да В.М. Васильев ямдыленыт. Книга-влакын лÿмышт – «Наглядный черемисский букварь и первая книга для чтения на луговом наречии», «Наглядный черемисский букварь и первая книга для чтения на восточном наречии». Нуно 1914 ийыште Озаҥыште савыкталтыныт. Варажым саемдыме букварь 1918-1929 ийлаште эше шуко гана лектеден.
20-шо ийлаште кугыеҥ-влакым туныкташ «Тунемза, тунемза, тунемза» (1924), «У пасу» (1925), изирак-влаклан «Мут пале» (1925), «Тунем» (1927, 1929) букварь-влакым савыктен луктын, кок ужашан «Тÿҥалтыш кнага» (1930) лÿман учебникше печатлалтын. Кугыеҥ-влаклан тыгак «Материалы к изучению марийского языка» книгаже 1925 ийыште савыкталтын. Г. Кармазин чылаже 9 букварьым ямдылен.
Но тунемше-влаклан возымо эн кугу кнагаже «Марий йылмэ лончыш» лийын да 1926 ийыште 2 том дене лектын. 1929 ийыште тудо угыч савыкталтын. Тиде кнага школлан веле огыл, шанчыланат кÿлешан лийын. Тудо марий йылмым икымше гана тÿрлö могырым шымлен ончыктен.
20-шо ийлаште школлан ямдылыме учебниклаштыже шке гыч возымо почеламутым, ойлымашлам пуртен. Шке учебникше-влаклан Г. Эвайн «Ю», «Агроном», «Илья», «Корак модыш», «Лавыра Шумат» да моло изи ойлымашлам возен. 1935 ийыште Моско олаште «Марий грамматик. Морфологий» книга савыкталтын.
Г. Г. Кармазин – шанчызе
Гурий Гаврилович 20-шо ийласе йылме чоҥымашын чолга участникше лийын. Тудо марий кундемыш 1924 ийыште толын да вигак йылме пашан рÿдö йогынышкыжо верештын. Шочмо калыкше верч тургыжланыше еҥ йылме вийныктарыме пашаш вуйжыге шуҥгалтын, марий йылмым илышыш пуртымаште (тунам тыгай термин лийын) ик эн тале йылмызе лийын. Тудын кидше да пÿсö ушыжо логалде тунам, 20-30 ийлаште, ик йылме сомылат ышталтын огыл, манаш лиеш. Тудо В. М. Васильев семынак чыла вере шуын, уш-акылже чылалан ситен, мутерым пойдарымаш ма тиде але марла возымашым тöремдымаш, школлан учебниклам ямдылкалымаш але шанче пашам виктарымаш. Но эн келге кышам тудо марий илышыште литератур йылмым вораҥдыме сомылжо дене коден. Марий литератур йылмым вияҥдыме корнышто Г. Г. Кармазин кок кугу суапым ыштен коден.
Тыштыжат, туштыжат тудо шкенжым тале йылмызе, марий йылмын ончыкылык корныжым чын ужын моштышо шанчызе семын ончыктен. Тудын тыршымыжлан кöра тунамсе марий йылме ятырлан ончык тошкалын, лывырген-сöрастаралтын, у, социализм илышым чоҥаш йöрышыш савырнен.
Шанче статьяже да книгаже-влак
Марий йылмышанче тÿняш Г.Г. Кармазин 1918 ийыште толын. Тунам шымлышын «Основы транскрипции языка мари» лÿман статьяже Озаҥ олаште савыкталтын. Тыште Кармазин марий фонетике ден грамматикын южо могыржым шымлен лектын. 20-шо ийлаште утларак шымлымаш пашам тÿҥалын. 1924 ийыште Гурий Гаврилович марий кундемыш толын. Лач тиде жапыште йылме йодыш нерген кугу ÿчашымаш каен шоген. Тудат йылмым чоҥымо пашаш кумылын ушнен. Облоно-н шанче-методика бюрож пелен улшо у мутым ыштыше комиссийыш пурен. 1924 ийыште лингвистике терминын да литератур йылмыш пуртышаш шомак-влакын спискыштым ямдылен. Национальный паша вияҥмаш тÿҥалме годым фольклор да диалектологий материалым поген, шке гыч шонен, тунемме пособий-влакым возен.
Шымлызе марий йылмын эртымгорныжым ончен лектын да теоретический материалжым кумдан шымлен. Кармазинын тыгай пашаже-влак возалтыныт: «О склонении имен существительных и об установлении количественных падежей в марийском языке» («МАО» журналеш), «Из истории финно-угорских гласных в исходе именительного падежа единственного числа имен с двусложной основой в марийском языке» (аспирантурышто тунеммыж годым возен, тудо 1928 ийыште СССР Наука академийын 10-шо номеран «Доклады» бюллетеньыштыже савыкталтын) да тулеч моло.
30-шо ийла тÿҥалтыште тудо ятыр шанче статьям рушла возен да тÿрлö шымлыме паша сборникешат, посна брошюра денат савыктен луктын. («О происхождении словообразовательных суффиксов глаголов в марийском языке» (1931), «Практические задачи по развитию марийского языка», «Основные положения построения марийского алфавита», «Об орфографии, фонетике и морфологии марийского языка», «Падежи в марийском языке», «Парные и сложные слова в марийском языке», «Принципы построения грамматики марийского языка» да молат).
1936 ийыште лекше «Сборник статей по марийскому языку» книгаштыже ятыр статьяжым чумырен.
Г. Г. Кармазинын «У илыш», «Туныктымо паша», «Марий илыш» журналлаш, «Марий ял», «Йошкар кече» газетлаш шочмо йылмын поянлыкше, вий-куатше, мут чоҥымо йöнжö нерген шуко статьям луктын.
Кармазинын теоретический шымлымашыж нерген ойлымо годым тудын «Марий йылмэ лончыш» кок томан книгажым öрдыжеш кодаш ок лий. Тудо школлан ямдылыме книга семын савыкталтын гынат, кÿлешлыкше школ учебник кышкар гоч торашке вончен. Тыште шке шотан ятыр шонымаш уло, марий грамматикым у семын ончалмаш палдырна.
1937 ийыште Йошкар-Олаште йылме шотышто шанче конференций лийын. Тыштат тÿҥ докладым Г. Г. Кармазин ыштен. Тунам тудо орфографийыште, фонетикыште да морфологийыште улшо ятыр йодышым нöлталын да шанче могырым умылтарен пуэн.
1926 ийыште Москошто ССРУ калык-влак рÿдӧ савыктышеш Г. Кармазинын «Марий йылмэ лончыш» (1-ше кыдэж ден 2-шо кыдэж) лектын. Тиде марла возымо икымше марий грамматике. «Марий йылмэ лончыш» кок книгажге 1929 ийыште Москошто уэш савыкталт лектын.
У мут-влак
Краснококшайскысе Облисполком пелен 1924 ийыште шанче-методике бюром ыштыме улмаш. Тудын тÿҥ пашаже – литератур йылмым у илышлан келыштарен вияҥдаш. Бюро пелен лÿмын мут кычалше комиссий ышталтын. У мут-влакым шочыктымаш, тÿрлö термин-влакым кычалмаш тудын тÿҥ сомылжо лийын. Комиссийыш В. Васильев, Г. Кармазин, Ф. Егоров пуреныт. Г. Кармазин тиде комиссийын ик эн тале еҥже лийын. Тудо марий йылмым ятыр у шомак дене пойдарен.
Газет дене журналлаште номер еда тудын ыштыме у мутлаже савыкталтыныт. 1923 ийыште «Йошкар кече» газетеш марий йылмыш пуртышаш мут пуалтын. Нунын кокла гыч шукынжо марий йылмылан моткоч келшен толыныт да кутырымаште тунам кумдан кучылталтыныт.
Моткоч марла йоҥгалтыт да умылтараш лийше улыт.
А кызытсе грамматике термин-влакым чылаштым гаяк Г. Г. Кармазин шонен луктын. Ынде кажне тунемшылан лÿм мут, пале мут, почеш мут, ой, кореш, пуртымо мут да тулеч моло термин-влакат палыме улыт. Тыгеракын, нине шомак-влак уста йылмызын икшывыже улыт манаш лиеш. Шымлызе у мут-влакым моло шанчыланат шонен луктын.
Литератур йылмым вияҥдымаш
Шанчызе литератур йылме верч тургыжланен, тудо сылнын йоҥгалтше манын, шонен. Литератур йылмым вияҥдымаште Кармазинын надырже моткоч кугу. Ондак тудо марий йылме гыч чыла йот мут-влакым кораҥдаш шонен пыштен, пуйто тыге йылме «яндар» лиеш. Но вараже тиде шонымаш деч кораҥын. Марий йылмым вияҥдашлан чыла йӧнымат кучылтман манын ÿшанен. Эн ондак мут ышталтмым да диалект поянлыкым шотыш налын.
Но южгунамже йоҥылышымат ыштен. Мутлан, литератур йылмылан эн сай негыз семын эрвел диалектым шотлен. Тудо манын, пуйто тудым латин алфавит дене возашат утларак йöнлö. Марий сылнымут йылмын вияҥаш тÿҥалмын икымше пагытыштыже Гурий Гаврилович моткоч чот тыршен, марий возыктышым ыштымаште чолгалыкым ончыктен, а пÿтынь марий литератур йылмым ыштыме годым орографийым уэмдымаште эн кугу надырже коеш.
Литератур йылмым вияҥдыме шотышто Г. Г. Кармазин кок кугу суапым ыштен коден. Нунын кокла гыч иктыже – марий йылмын мутвундыжым пойдарымаш. 20-шо ийлаште тудо марий йылмыш ятыр у мутым пуртен, иктыштым шке гыч шонен луктын, весыштым, значенийыштым вашталтен, у илышлан келыштарен, кумшыштын – суффикс значенийыштым кумдаҥден. Икманаш, тÿрлö семын йöнештарылын, йылмынам у шомак дене пойдараш шонен.
Вес суапше – марла возымым тöрлатылмаш. Тыштат тунам ятыр тöрсыр лийын. Г. Г. Кармазин нуным кертмыж семын кораҥден шоген. Тыштыжат, туштыжат тудо шкенжым тале йылмызе, марий йылмын ончыкылык корныжым чын ужын моштышо шанчызе семын ончыктен. Тудын тыршымыжлан кöра тунамсе марий йылме утларак ончык тошкалын, лывырген-сöрастаралтын.
Орфографийым да алфавитым тöрлатымаш
Г. Г. Кармазин 1925 ийыште лукмо икымше марий орфографийын авторжо лийын. Ты орфографийым тунамсе марла возымашым шуко шотышто тöремден. Тыште Г. Г. Кармазин л' ден н' йÿкым ончыкташ посна буквам пуртен, я, ю, е, ё буква-влакым алфавит гыч кораҥден, кÿсынлымö мут-влакым марлаҥден возаш темлен. Тиде орфографий марла серымаште 1938 ийысе йылме реформо марте кучылталтын. Шуко шотышто тудо марий йылмылан келшыше лийын.
Марла серымашым латинлымаш
Эн ондак просвещений пашаеҥ-влакын II-шо погыныштыжо Кармазин латин тиштерым марий йылмылан келыштараш ок лий манын шонымаш дене палдарен, но вара, 30-шо ийлаште, Г. Г. Кармазин марла серымашым латинлаш тöчышö-влакын онаеҥышкышт савырнен. Тыге тудо 30-шо ийла кыдалне руш тиштер негызеш келыштарыме орфографийым саемден тöрлаташ пижын. 1937 ийысе конференций вашеш марий орфографийын тöрлатыме проектшым тöремдаш пижын, латин графике негызеш у марий тиштерым ямдылен. Тудо 36 буква гыч шоген. Тыге у шонымо проект В. А. Мухин ден И.С. Капитоновын проектышт ваштареш виктаралтын. Алфавитым марий йылмылан пеш моштен келыштарыме, йе, йо, йу, йа кылдыш-влакымак кодаш мутым лукмо улмаш. Но чыла шонымаш проектешак веле кодын. Тиде толкын тунам вашке шарлен шуктен огыл, лывыжген да 1933 ийыште йöршеш чарнен.
Южышт Г. Г. Кармазиным латинлаш тöчымыжлан титаклат. Но тыштат тудын йоҥылышыжо уке. Тиде толкын тунам пÿтынь Совет Ушем мучко тарванен улмаш – Г. Г. Кармазин улыжат ты йогын почеш веле каен. Тиде толкынын вашке шолдыргымекыже, Кармазин ончыч тошкымо корнышкыжо угыч вончен.
Фольклорым погымаш
Гурий Кармазин изи годсекак калык ойпого деке шÿмаҥын улмаш. Изи Гурий пошкудыжо-влак деч сылне калык мурым, оҥай йомакым, шулдыран мутым, шоныктышо туштым колын, шÿм-кылешыже поген. Калык поэзий, тÿрлö шке шотан йÿла чонжым куандарен, шуко уым пален налаш полшен. Школышто тунеммыж годым тÿрлö йомакым, мурым, легендым, такмакым, калыкмутым уло кумылын погаш тÿҥалын. Варажым, туныктымо пашам шуктымо годым, ятыр калык ойым чумырен.
1905 ийыште Озаҥыште Финляндий гыч толшо Ӱрйö да тудын пелашыже Илоно Вихманмыт дене палыме лийын, вара фольклорым погымо шотышто утларак тыршаш тÿҥалын. Шке материалжым тудо Финляндийыш, Финн-угор обществын фондышкыжо, 1910 ийыште шкеак намиен. Тыште финн шымлызе-влак дене вашлийын мутланен, каҥашым налын, погымо материалжым нунылан пуэн коден. Тиде сборникым 1931 ийыште немыч йылме дене «Марийские песни» манын лукмо, тудын редакторжо кумдан палыме финн шанчызе Ӱ. Вихманн лийын. Тушко 233 эрвелмарий муро да авторын шкенжын «Марий муро нерген» немычла возымо ончылмутшо пурталтын. Муро-влакым марла финн-угор транскрипций дене пуымо, тудо латин шрифтеш негызлалтын.
1906-1910 ийлаште Г. Кармазин шочмо кундемыштыже 500 утла калык мурым поген, варажымат ешарен толын. Чумырымо мураршашыже «Народное творчество и обычаи мари» кнагаште 1931 ийыште савыкталт лектын.
«Марла календарь» дене кыл
«Марла календарьын» лекташ тÿҥалмекыже, шуко самырык еҥ тиде савыктышыш шке возымыжым пуэн. Журнал йыр Озаҥыште тунемше марий рвезе-влак – П. П. Глезденёв, С. Г. Чавайн, Н. С. Мухин – погыненыт. Нунын коклаште Г. Эвайнат лийын. Календарь лаштыкеш нунын шагал огыл ойлымаш, почеламут, басне да йомакышт лектын.
Журнал редактор
Г. Кармазин «Куралше» («Пахарь») ялозанлык марий журналын редакторжо лийын. Тудо 1918 ийыште Озаҥ олаште лектын шоген. Журнал ял озанлык паша нерген возымым савыктен, шемер калыкым волгыдо илышыш ÿжын шоген.
Г. Г. Кармазин – кусарыше
Гурий Гаврилович шочмо калыкын тÿвыра илышыштыже эше революций деч ончычсо жапыштак литератор-кусарыше семын палыме улмаш. 1917 ий деч ончыч тудо икмыняр почеламут ден ойлымашым возен, рушла гыч ятыр почеламутым, мурым кусарен. Нуно «Марла календарьыште», букварьыштыже лектыныт, но шукыжо савыкталтде кодыныт.
Кармазин Л. Толстойын, Д. Ушинскийын ойлымашыштым, А. Кольцовын «Что ты спишь, мужичок?» («Йолагайлан») почеламутшым марий йылмыш кусарен.
«Марий пионер марш»
Г. Эвайнын Совет власть жапысе серыме произведенийлаж гыч эн сайже – «Марий пионер марш». Тиде почеламутлан композитор И. Палантай мотор семым йöнештарен. Г. Эвайнын пионер маршыштыже совет пионер-влакын икымше мурыштлан («Взвейтесь кострами, синие ночи») келыштаралтмыже шижалтеш. Поэтат, композиторжат руш пионер мурын текстшыланат, семжыланат эҥертеныт. «Марий пионер марш» шомак содержанийже денат, сем интонацийже денат «Взвейтесь кострами, синие ночи» мурым икмочоло ушештара.
«Марий пионер марш» 30-шо ийлаште тÿҥалтыш школлан лукмо хрестоматийышке, икшывылык муро сборниклашке чÿчкыдын пурталтын. Но ындыжым Г. Эвайн угыч ик почеламутымат возен огыл. Тудын творчествыжын эн чот вияҥме пагытше – 1908-1918 ийла.
«Вувер кува» йомак-поэме
1908 ийыште «Вувер кува» йомак-поэмыже шочын. Тиде произведений вес ийынже «1910 ийлан лукмо марла календареш» савыкталт лектын. Тиде произведенийым тудо А. С. Пушкинын «Шöртньö кол ден колызо нерген йомакше» негызеш возен, но пÿтынек марий илыш, марий калык ойпого шотеш келыштарен. Марий поэт колызым «йокрок серын мурызыжо» семын сÿретлен. Поэме 1910 ийыште Г. Икумарийын (Леонтьевын) погымо «Марий калыкын туштыжо, йомакше, тошто мутшо» сборникыштыже угыч савыкталтын. Варажым йомак-поэме 1917 ийыште «Марий мут» антологийыш пурталтын, тудым В. М. Васильев чумырен улмаш. Поэтын илымыж годымак тудо 5 гана тÿрлö сборниклаште савыкталтын. 1965 ийыште Марий книга савыктыш «Вувер кува» поэмым посна книга дене луктын, тудым сÿретче Л. Аказеев сылне сÿрет дене сöрастарен.
"Вувер кува" йомак-поэме
''А.С. Пушкин семын''
Лум лумдымо верыште,
Илал тöча колызо,
Йокрок серын мурызо.
Тудын уло куваже,
Ӱдырамаш-осалже.
Шоҥго колым кучалеш,
Кол логалмым вучалеш.
Шупшын луктеш мурдажым,
Луктын кышка ненчыжым.
Адак мурдам колталеш,
Мöҥгышкыжö пöртылеш.
Эр миялын ончалеш,
Яра мурдам лукталеш.
Мокым луктын кышкалын,
Уэш мурдам пышталын.
Эрден миен лугылда –
Ший кол пижын легылда.
Шке изи, шке чевер,
Кок шинчаже тул-чевер,
Тупшо шийын йÿлалеш,
Капше шöртньын коялеш.
«Павай, мыйым утарал,
Ош кугыза аптыраныш,
Кок шинчажым ялт карыш:
«Вуй тÿҥалын ошемаш,
Кол йÿк колшашат улмаш.
Пöртыл, кае, мий теркет,
Шочмо-кушмо верышкет,
Порылыкем ит мондал,
Кÿлеш годым ит кодал», –
Манын, шоҥго кутыра,
Изи колжым утара.
Пöртыл шуэш эр чайлан,
Ойлен пуа куважлан:
«Юмем колтен рыскалым:
Мый кучышым ший колым.
Кок шинчаже тул-чевер.
Еҥ гаяк ойлен мошта,
251
251 ий — III курымын ийже.
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Кутырашат пеш уста.
251
Кӧ колен
Категорий:251Категорий:III курым
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Шийым-шöртньым сулале,
Мом йодам – пуа ыле.
Мые тудым чаманальым,
Вÿдыш уэш колтальым.
Кино
Кино — рок-тӱшка.
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Чон шон'геммеш илыже».
Кино
Кылвер-влак
Категорий:Руш рок-тӱшка
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
«Ай, ораде, шотдымо,
Вует чылт акылдыме.
Шидияр кордон
Шидияр кордон (Кордон Шидияр) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Тувыр волна шелылден.
Волым нал, мий, йодылден!»
Кугыза пÿгырналеш,
Ойгырен шÿлалталеш.
1334
1334 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1334Категорий:XIV курым
Шидияр кордон
Эртымгорно
Шидияр кордон илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Лектын кая серышке,
Кол кучымо верышке.
Теҥыз вÿдым ончалеш,
1336
1336 ий — XIV курымын ийже.
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Изи колым вучалеш.
«Мо кÿлеш гын, колызо?» –
Манын йодеш ший колжо.
Упшым налын йылерак,
Шидияр кордон
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Ойла коча вашкерак:
«Суртыштемже – томаша.
Кувам вурса, каргаша.
1336
Кӧ колен
Категорий:1336Категорий:XIV курым
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Илен-илен, вол шеле.
У, сай волым пу ыле!»
Теҥыз вÿдшö пеш ласкан
Ший деч ошын йылгыжеш.
Чевер почшым кожгатал,
Изи колжо пелешта:
«Ит шорт тые, ит муҥае2
Теркет пöртыл веле, кае.
Лиеш тыйын у волет,
Йывырталеш кумылет».
Налаш лектеш куваже.
У вол ямде куважлан,
Угыч пижеш шоҥгыжлан:
Ономастике
Ономастике (ὀνομαστική гыч — лӱмым пуымо усталык) — лингвистике шанчын ужашыже, чыла тӱрлӧ лӱмым шымла, нунын ончыктымашым да кузе лиймыштым умылтара. Топонимике, мутлан, ономастикын ужашыже улеш, географий лӱм-влакым шымла.
Категорий:Йылмышанче
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Вует чылт акылдыме:
Ты вол дене мынярак –
Полат кÿлеш вашкерак!»
Шоҥго кая серышке,
Тошто мийыме верышке.
Муҥаен шÿшкалталеш,
Ший кол лекмым вучалеш.
Шоҥго кол ден палласа3,
Вуйжым савен каласа:
Пояш тöчен толаша.
Сога-сога ваш пижеш,
У кÿ полатым йодеш».
Изи колжо каласа:
«Йöра лийже аласа:
Тыйын пöртыл шумешкет,
Лийын шинчеш у пöртет».
Пöртыл шуэш теркыже,
Лийын шинчын у кÿ пöрт –
Кува пижеш йошкарген,
Карме гае пеш сырен:
«Шоҥго исер, сандыме,
Возын колен кертдыме!
Кÿ полатет мынярак,
Куржын миен, йод адак.
Шем еҥ лийын ом иле,
252
252 ий — III курымын ийже.
Йӱдвел Каролина
Йӱдвел Каролине (Illinois) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 149,998 тӱж. км². Калык чот - 12 869 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Спрингфилд ола.
252
Кӧ колен
Категорий:252Категорий:III курым
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Ош дворян лиям ыле!»
Кугыза пÿгырналеш.
Кок шинчажге вÿд налеш.
Мом ышташат ок шинче.
Йӱдвел Каролина
Категорий:Йӱдвел Каролина
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Пулдырыш лектал шинче.
Кынел кая серышке,
Йÿштö мардеж шыплана,
Теҥыз вÿдшö тарвана.
Вÿд пундашке ончалеш.
Шоҥго коллан каласа:
«Кувам адак каргаша,
Пойымо семын сутлана.
Шем пашалан öркана,
Дворян лияш тылана».
Кугыза кадыргале,
Кок шинчажге вÿд нале.
Ош кугызам чаманал,
Тыге ший кол мутлана:
«Ит шоналте, ит муҥае,
Куват тыйын молемеш,
Мом ужылда шинчаже?
Пöртшö темын, лыҥ уна,
Йот еҥ-влакат лыҥ гына.
Тошто шоҥго куваже –
Луй кÿрыкым чиялын,
Шöртньö шергаш – кидыште,
Суран ката – йолышто,
Ик пöрт темын – вургемже,
Вес пöрт темын – шем кулжо.
Изиракшым совкала,
Кугуракшым чумкала.
Шкеже тöреш шинчылден,
Мындер4 воктен возылден.
Толын пура кугыза –
Почылт кая пöрт омса;
Лавыра йыдал йолышто,
Уна-влак ден палласа,
Куважланат каласа!
«Рыскалаҥе ÿмырет –
Реза лие кумылет»5.
Кува йол тошкал ыжгыра –
Шоҥгым тÿгö пастыра6.
Эртал кая вес арня.
Адак кува кычкыра,
Шоҥгым кол дек пастыра:
«Тый каласе колетлан,
Кугыжа лиям эллан!»
Шоҥго ойла куважлан:
«Мом толашет, аваже?
Мом каласа ушанже!
Йöсык7 ойлен от мошто,
Калыкым ит воштылто!»
Кува кынел шогале,
Кошлауч
Кошлауч (Кошлауч, Кушлавыч) — Российыште Суас Элын Арск кундемыштыже верланыше Утар-Аты ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 151 еҥ (2010 ий).
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Орышо пий гай ончале.
Ӱстел оҥам шодыр кыра,
Йолым тошкен кычкыра:
«Э, адак ойлен шогет!
Мыйым туныкташ шонет?!
Тыманмешке миен шу,
Тыманмешке толын шу…»
Кошлауч
Верланыме вер
Арск ял деч 24 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Арск кундемысе илымверла
Кармазин, Гурий Гаврилович
«Вувер кува» йомак-поэме
Ший кол илыме верышке.
Вÿд ÿмбалже шемемеш.
Изи колжым кычкыра.
Теҥыз вÿдшö мÿгыра.
Ойла шоҥго вашкерак:
«Аптыранышым, пытышым.
Тыш коштынат нойышым.
Шÿргем гычын совкала.
Теве куван акылже:
Ош кугыжа лийнеже».
Ит шорт тые, ит муҥае,
Теркет пöртыл веле, кае!
Элым кучен илыза».
Налаш ок лек куваже.
Куржын пура пöртышкö,
Ончал колта тöрышкö.
Карен онча шинчажым,
Огеш пале куважым.
Вичкыж порсын вургемым.
Пешак шуко салтакше.
Тылечак шуко князьше.
Йÿыт, кочкыт, кутырат,
Сарым лукташ каҥашат.
Шоҥго палыш куважым,
Сукен шинче варажым:
«Рыскалаҥе ÿмырет,
Реза лие кумылет?» –
Мÿндырч гына, омса деч.
Кува ышат тарваныл,
Шинча шöржат ыш ончал.
Шоҥгым кÿштыш пастыраш,
Тÿгö луктын чумкалаш.
Поген нальыч кугызам,
Луктын колтышт пöрт омсаш.
Ужшо калык игылтеш,
Умшам карен воштылеш:
«Йыдал полатыш пуре-эн,
Эртен кая ик арня,
Толын шуэш вес арня.
Кува адак, öрканен,
Шоҥгым кычалаш колтен.
Кычал коштыт ик кече,
Муын толыт вес кече
Саде шоҥго кугызам –
Тодеш улмаш у мурдам.
Конден шуктен вес каслан,
Пурен, ойлат куважлан.
Шоҥго пурен шогалеш,
Кува тыге шÿрдылеш:
«Мий, каласе колетлан.
Тöра лиям теҥызлан!
Теҥыз лийже тек суртем,
А ший колетше – кулем!»
Шоҥго пелешташ лÿдеш,
Лектын, кол деке куржеш.
Куржын мия серышке,
Осал мардеж гÿж-ж лектеш,