cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оҥартышмут
Оҥартыш мутын синонимийже
Перыме, кырыме, совымо годым монь турло йук шергылт кая, адакат онартыш мут тидлан посна-посна синоним ешым пога: пырлоч, чолт, роп, шлоп, тын, дун, шулт, шолт, йон, кыт-кыт, йошт, шырлоп, ток-ток, туп, дуб, пызльоп, лоч, шроп, чжок, шып-шоп, полт да ятыр молат. Макси толын энерта - капка тукылымо. Рун-рун тукалтен кычкыралеш ... (Д. Орай. ¬Тутыра. вошт, 90). Торчан тояж дене шолтик-шолтик пералтен, верышкыже миен шогале (В. Юксерн. Атаманыч, 71). Омсам тык¬-тык-тык пералтышат, шешкышт тунамак почын пуртыш, манеш (Н. Лекайн. Куртньо вий, 63). Тыгодым ала-ко окнам колт-колт¬-колт пералтыш (В. Косоротов. Илыш ушан, 38). «А-а-а, тый мый¬ым пуштат!». - чол-л муралт кайыш шурго, вес могырым чол! (Н. Лекайн. Кугезе мланде. 104). Но райыш ом шу: трук шен¬гечын ушкалыше саде пермак чыр-рон сакалта мылам «кнечым». (Ю. Галютин.-«Ончыко», 5№,1979, 81).
26 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 26 кечысе событий-влак
Оҥартышмут
Оҥартыш мутын синонимийже
Колышталына кайык йукым. Марий шушпык, мутлан, кузе гына ок муро! Тиде - писатель-влакын эн йоратыме кайыкышт. Теве южо семже: Коремыште, арама лонгаште, куэран идым печыште, ломберан пакчаште шушпык шушка: «Чийоп -чоп - чоп, чийоп-чоп-чоп» (Д. Орай. Осып Ваня, 28). Эре колыштмет гына шуэш сар шушпыкын латкок лукын кадыртылын чиопкен налмы¬жым: «Чип-чоп! Чип-чоп! Чопин-чопин! Чопи-чо-чо-чо-чо! Чоп!» (В. Сапаев. Кудырчан йур годым, 173). Коракынат шке йук аршашыже уло: «Кор-рак, кор-рак!..» - кычкыра шоло вуйышто корак (С. Чавайн, 72). Тыге икмыняр жап шинчылте да карал колтыш: «Кар-р! Кар-р!» ( В.Иванов. Арслан, 46). Теве шырчык толеш, шем корак коак-коак! манеш. (М. Шкетан.349). Эрдене эр туго лектым, ончем – мемнан пакча куэ вуйышто кр-рак-рак магырен шинчат (Шабдар Осып. Кориш, 101).
Теле Олимпий модмаш - Сочи 2014
Тыгак ончо
Категорий:Теле Олимпий модмаш
26 ӱярня
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Оҥартышмут
Оҥартыш мутын синонимийже
А марий агытан кузе соралын муралта: «Кукурекре-э-эк! – лыкын-лукын шуйдарен, агытан муралта (М. Шкетан . 110). « Ку-ку-ре-ку-у! » - йуд пычкемышым шелын, агытан йук шергылте (А. Асаев. Ошвичыжат йуксыжат, 136). «Кекырек-кыпе-эк, поран петыр-ре-эн». -ялын шагатше ... муралта (Я. Ялкайн. Кечан кече. 52). Купеч шуйжым шуялта, логар аным парня мучаш дене тукалта да агытан йукым луктеш: «Кы-кырик-кыри-ик!» (В. Исенеков. Вуд умбалне, 116). (Ведат кугыза) кидшым агытан шулдыр семын лупшен, онжым кадыртыш да муралтыш: «Ке-крек-кре-э-эк! ¬Мунет кушто, турка вуй! - Пе-трен-крем» (В. Иванов. Тутан, 159). «Ку-ку-ру-туред-эк!» -слободаште агытан, йук (М. Шкетан. 59).
26 ӱярня
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 ӱярня
Оҥартышмут
Оҥартыш мутын синонимийже
Эсогыл шудышырчыкынат кумыл семже лык-лукан: Ала-кушто, ял ордыжто, шудышырчык, шыр-чыр-чыр шке улмыжым палдара (Д. Орай. Осып Ваня, 102). Олыкышто шудышырчык чырык-чырык йыгылен шинча. (Д. Орай. Чолга шудыр, 90). Тудо ала-кушто кашын-кашын, чыр-р-р муралта, вашке шудо жап шушашым шижтара (Н. Лекайн. Куртньо вий, 196).
Пият турлын опталта, мутлан: Лачак капка йымачын, Потырын ошкылмо йукшылан льып-ляп ыштен, пий-влак опталтат (М. Шкетан, 44). Вольык такыр кожерыште ньык-няк, ньык-няк шокта, ала-кон пийже мераным покта (М. Шкетан, 267). Эчук (пийла). Ав, ав, ав, р-р-р ... (М. Шкетан, 120). Стапан Йыванын ола пийже, капка ончыч тарванен, хам-хам хам, хам-хам-хам ляпкашат тунале (Н. Лекайн. Куртньо вий. 153 ). Адак Онтон кугызан ола шуян кугу пийже, урем орол коштмым шижын, кок-кум гана уп-уп! ышта (Д. Орай. Осып Ваня, 102). Кенета, мундырнат огыл, шыде пий оптымыла гав-гав шоктен кодо (А.Бик. Тул-вуд вошт, 145). Тудын йукшо чарныдыме ам-ам-ам шокта (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 30). Тудо чиялтыме серган окна йымак мияш туналын ыле, гом! гом! шоктыш (туштак, 160). Эчан капкам почаш туналын ыле, хом-хом шоктыш. (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 76).
М. Шкетанлан ужаван йукшо теве кузе йыжынлалтеш: бых-х, хо-хо-хо-хо-хо-хо, кха-кха-кха, кх-кх-кх, хр-хр, кха-ха-ха-ха (М. Шкетан, 377).
Чонан-влак веле огыл, чондымо предметат турло йук семже дене йылмыш онартыш мут лийын пурен.
Турло онгыр – турло сем, но садыгак синоним еш иктак: Шарнем, мемнан обществыш волостной старшина Мартынов шкеак тройка дене, йынгыран пугым лон-лон-лон мурыктен, староста дене кудал пурыш (Н. Лекайн. Мондалтдыме умыр, 24). Пугышто кечыше онгыр, мыйын кумыл волымемым шижме гай, тиде гана шулыкын гына йукым лукто: йын-йон, йын-йын, йы-йон… (А. Волков. Каче-влак, 112). Кечывал жапыште кылдин- кылдин онгыр йук шоктыш (Д. Орай. Осып Ваня, 82). Тошкалмыж едат алдий-алдий шуй онгыржым мурыла йуклыкта (Д. Орай. Осып Ваня, 79).
Йылгыжме тусын синоним ешыже шке шотан: чыл-чыл, йыл-йыл, йыли-юли, чыли-чули, йыл-юл, йылде-йылде, тулеч молат. Каваште шудыр-влак чыл-чыл-чыл йулат (Д. Орай. Осып Ваня, 24). … Тужем дене шудыр-влак чыли-чули волгалтыт (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 188).
Оҥартыш мут финн-угор йылмылаште
Финн-угор йылмышанчыште онартыш мутым шымлымаште сай туналтышым Д. В. Бубрирх ыштен. Автор шке пашаж дене кум тун йодышлан вашмутым пуа: эн ончычак, тудо изобразительный мут-влакын грамматике ойыртемыштым шымла; вара фонетике тусыштым почын ончыкта; пытартышлан, семантике поянлыкышт дене палдара.
Чын, Д.В.Бубрих онартыш мутым междометий радамыште онча. Чыла междометийым тудо кум тушкалан шелеш:
Теорий могырым аклыме годым ученыйын пашаже моткоч кулешаныш лектеш. Г. Е. Корнилов деч ятыр ончычак Д. В. Бубрихлан «звукоподражание» термин келшен огыл. Тудо Н. И. Ашмаринын темлыме «мимема» шомаклан энерта да воза: «звукоподражение» термин чын огыл, вет мимема йукым гына огыл, тыгак движенийым, кузе коймым («световой впечатленийым»), тыгак эмоцийым да чонлан кузе чучмым ончыкта. Тыгодымак Д. В. Бубрих шижтара: нине мут-влакым междометий манашат кугу йонылыш, молан манаш гын мимемын междометий деч торлен шогышо раш значенийже, морфологий, синтаксис да стилистике ойыртемже уло. Тидым шотыш налын, Д. В. Бубрих мимемым изобразительный мут манаш темла.
Коми йылмысе изобразительный мутлам тудо грамматике, фонетике да семантике могырым шымла. Ученый эн очычак нунын семантикыштым тичмашын умылтарен пуа. Изобразительный мут-влак, манеш автор, действенный ситуацийын турло могыржым колмо, ужмо але шижме семын ончыктен пуат. Действийым рашемден шогымыштлан кора изобразительный мут-влак шкештат турло йон полшымо дене действийым ончыктен шогымо марте нолталтыт». Тыге шуэн лиеда, манеш ученый да тидыжым мут ыштыме йон семын ончаш темла. Ужмым да шижмым йук семын ончыктышо изобразительный мутыш савыраш лиеш, моланже раш: вет изобразительный мутлаште, манеш Д.В.Дубрик, тради¬ционно-условный момент моткоч сайын каласалтын. Колмо негызеш турло движений ончыкталтеш - кырыме, лупшымо, почкымо, тодыштмо, курыштмо, пучкедыме, удыркалыме, йыгыме да т. м. Нуно торжа але ныжылге йук эффектым ыштат. Шижмым ончыктышо изобразительный мут-влак вес кок тушка дене танастарымаште шагалрак шарленыт. Колмым да ужмым ончыктышо изобразительный мут-влак икте-весышт деч чот ойыртемалтыт. Кажныжын, шкенжын посна изи туняже уло.
Действенный ситуацийын тиде але вес моментше, манеш, Д. В. Бубрих шижме негызеш моло кок тушка деч пеш шуэн он¬чыкталтеш, садлан, вик ойлаш гын, посна тушкам огытат ыште, колмым ончыктымо ден иктак улыт манаш лиеш.
Изобразительный мутын иктешлыше вийже путырак изи, палемда Д.В. Бубрих. «Изобразительный шомак, мутлан, лач тыг¬лай кырымым веле ок пале, тудлан шотлен пытараш лийдыме чыла турло кырыме йон уло. Тудо тыглай гына волен вочмым ок пале, тудлан шотлен пытараш лийдыме чыла турло волен вочмо йон уло. Тудо тыглай гына коштмым ок пале, а шотлен пытараш лийдыме чыла турло коштмо йон уло. Тудо шып шинчымым ок пале, а шотлен пытараш лийдыме чыла турло шып шинчыме йон уло.»
Д. В. Бубрих изобразительный мутын вес тусшымат палемда: тыгай шомак каласыме предметын, явленийын ойыртемыштым ончыктен ок керт. Изобразительный мутлан лач тыглай пучмаш уке, а пучмо годым лекше йук уло. Тудлан лач тыглай йулымаш уке, а йулымо годым лекше йук уло. Тудлан шужымаш уке, а шу¬жымо тус уло. Тудлан куан уке, а шыргыжше тус уло да молат. Вес семын ойлаш гын изобразительный мут-влак ужмо, колмо, шижме предмет ден явлений умбач мунчалтен гына каят, а нунын коргышкышт огыт пуро. Нуно объективный тунясе йук-йуаным, волгалтмым да перкалалтмым ончыктат, но тиде объективный тунян корго ойыртемжым але огыт палдаре. Садланак изобразитель¬ный мут-влак чын лийше ситуацийын турло жапшым веле ончык¬тат, но предметше дене палымым огыт ыште. Нуно предмет нерген шижтарен, предметын образшым суретлен пуэн гына кертыт. Но тиде шижтарымашыже адакат предмет дене лийше ситуа¬ций дене веле кылдалтеш. Предметын образше чын, ситуацийын образше негызеш ышталтеш. «Изобразительный мут-влаклан тыглай предмет, чын ситуаций деч ордыжысо предмет уке».
Але марте онартыш мут нерген тыге раш ойлымым вашлиял¬тын огыл ыле. Д.В. Бубрих онартыш мутым, чылт у семын шеле¬ден, йоршеш вес турло кум тушкашке ойыра: 1) ужмым, 2) кол¬мым да 3) шижмым ончыктышо онартыш мут-влак нерген ойла. Онартыш мутын иктешлыше вийжым ученый ончычсо деч путы¬рак онайын почын пуа, нине шомак тушкам кузе чын шымлы¬шаш корным раш ончыкта.
Онартыш мутым шукертак шымлыше-влак коклашге В. И. Алатыревын лумжо вашлиялтеш. Изобразительный мутлан, ав¬торын шонымаштыже, «междометий» термин йоршеш келшен ок тол: тудым мут коклашке огыт «кышкылт», предложенийыште тудлан могай-гынат верым ойырат. Удмурт йылмыште наречий категорий уло, изобразительный медометный повтор-влакат тиде категорийышкак ушалтыт да изобразительный междометно-наре¬чный повтор лийыт. Нунын синтаксический позицийышт - умыландарыше членын верже.
Ышталтмышт шот дене нине изобразительный междометно-на¬речный повтор-влакым В. И. Алатырев кок тушкалан шелеш: 1) де¬формированный огыл - йоршеш икгай ужашан повтор-влак, мутлан, тёп-тёп - вуд чучалтышын йук образше; 2) деформирован¬ный - кокымшо ужашыште йук вашталтышан повтор-влак, мутлан, тып-топ - шыдыланен писын ошкылмын йук образше. Значенийышт дене нуно адакат кок тушкаланак шелалтыт: 1) турло йук образым ончыктышо междометно-наречный повтор-¬влак, мутлан, чир-чир - чарган кычкырымын йук образше; айдемын, вольыкын да чондымо предметын тарванылмыштым, кузе коймыштым да молымат ужмым ончыктышо междометно-наречный повтор-влак, мутлан, тутьвать айдемын, вольыкын, кайыкын онайын ошкылмыштым ончыкта.
Коми-зырян йылмысе изобразительный мут-влакым шымлен, М. Сахарова нуным турло ойлымаш ужаш еда шеледа: изобразительный наречий, изобразительный глагол да изобразительный междометий нерген ойла. Авторын шонымашыштыже, тыгак изобразительный лум мут ден изобразительный пале мут вашлиялтыт. Но онартыш мутын посна ойлымаш ужаш лийын кертмыж нерген М. Сахарован пашаштыже ик шомакымат каласыме огыл.
Варажым тыгаяк шеледымаш коми грамматикыш кусна: онартыш мут то изобразительный наречий ужашыште, то изобразительный междометий ужашыште ончалтеш. Глаголым «звуковой, зрительный да моторный признак» могырым рашемдыше наречийым коми грамматика изобразительный наречийлан шотла. Пуртус йукым, вольык, янлык, кайык кычкырымым да айдемын кап-кыл пашаж дене кылдалтше йукым онарыше «звукоподражательный мут-влак» изобразительный междометий лийыт.
Тиде корно денак удмурт грамматика ошкылеш. Тудат определительный наречий радамыш изобразительный мутлам пурта, междометий тушкаште «звукоподражательный междометийым» онча.
Тыгак коми-пермяк грамматика пеш чын ышта: изобразительный мутым тыште посна лексико-грамматический мут тушка семын ончат. Значений шот дене чылаштымат кок кугу тушкалан шелыт: 1) звукоизобразительный да 2) образоизобразительный мут-влак.
Коми-пермяк йылмысе онартыш мутым А.С. Кривощекова-Гантман шымла. Тудат изобразительный мутлам тыгаяк кок тушкаште онча.
Онартыш мут шуко гынат, финн ден венгр грамматика-влакын авторышт нуным посна ойлымаш ужашыш огыт ойыро. К.Е. Майтинская, мутлан, венгр йылмысе междометий радамыште звукоподражательный да изобразительный мут тушкам палемден, кум примерым пуа. Финн грамматикыштат междометий ужашыште шекланенрак каласыме: «Звукоподражательный да описательный мут-влакым посна ойыраш лиеш, нуно шке грамматический ойыртемышт дене междометий дек лишемыт. Тыгай шомак-влакым ономатопоэтический маныт. Нуно ни шижмашым, ни кумылым огыт ончыкто. Междометий семынак предложенийын посна членже лийын огыт керт».
Саам йылмысе онартыш мут дене В.В. Сенкевич-Гудкова палдара. Тудо изобразительный мутым сам йылмыште моткоч шуко улмыжым палемда. Саам йылме, манеш автор, ятыр турло фонема ден нунын вариантыштлан путырак поян. Ты поянлык дене вокализмат, консонантизмат ик семынак ойыртемалтыт. Кажне фонемын турло-турло количественный да качественный вариантше шуко уло. Лач тидыже саам йылмыште йук онартышлан тувыргын пеледалташыже сай негыз лийын. Тиде поянлыкым автор значений шот дене кок кугу тушкалан шеледа:
GNU проект
GNU проект (The GNU Project) — эрыкан программный обеспеченийым шонен лукмо проект. Шуко шкешотан проект-влакын ушалтмышт дене ышталтын. GNU проектым кумдан палыме программист Ричард Столлман 27 Идым 1983 ийыште тӱҥалын. Категорий:Информатике
Оҥартышмут
Оҥартыш мут финн-угор йылмылаште
Онартыш мутым финн-угор языкознанийыште шымлыме историйым кучыкын ончен лекма гыч раш лиеш: тыштат келге вашмутым вучышо йодыш але ятыр. Эсогыл ойлымаш ужаш системыште тудын вержымат чылаж годым кулеш семын палемден шуктымо огыл. Южо грамматикыже (мордва, удмурт, коми) онартыш мутым я наречий, я междометий дене луга.
Оҥартыш мутын ойыртемже
Предложенийыште оҥартышмутын синтаксический рольжо турло-турло. Утларакше действийын кузе лиймы¬жым умылтара, садлан глагол пелен кучылталтеш, мут¬лан: Сава-влак йыл-йол, йыл-йол веле койыт... (С.. Ч.). Леваш умбалым йур кыж-гыж-гыж мурыкта (М. Ш.). Омса кочырик почылтеш (А. Э.) Южгунам свай менге курыштмо шокта. Рут-рут-рут ондак шокта да вара шодыр-р шоктен шургалтеш ... Адак ик семын шыж-ж-ж манын, ий кая... (М. Ш.).
Действийын кузе ышталтмыжым умландарыше член лияш - онартышмутын тун синтаксический функцийже. Но тудо тыгак лиеш:
Оҥартышмут предложений коргыш ойыраш лийдыме ужаш семын пурталтеш да эреак могай-гынат член лиеш, но шкетынат кучылталт кертеш да тичмаш предложени¬йым ышта, мутлан: Вуй умбалнынак шушпык шушкалтыш: «Тли-тли-тли, тли, чоп-чоп-чоп, чоп, тли-чоп, тли-чоп, тли-¬чоп ... » (В. И.). «Чип-чи, чип-чи!» - манын, кож вуйышто киса мурен шинча (С. Ч.). «Дуп-дуп-дуп!» - шоктыш пулдырышто (Я. Я.). Лин-лин-лин!.. Урем корго онгыр йук дене шергылтеш (А. В.). «Трьрьрьрь!» - кондуктор шушкалтыш (А. Айз.).
Оҥартыш мутын ик значениян да шуко значениян лиймыже
Моло знаменательный ойлымаш ужаш дене танастарымаште утларак конкретный лексический значениян улмыштлан кора оҥартышмут-влак кокла гыч шукышт ик значениян гына улыт. Нуно илышын могай-гынат ик палыжлан мут образ сыным пуат. Тыгай шомак-влак чыла лексико-семантический тушкаште ваш¬лиялтыт. Оҥартышмут полшымо дене, мутлан, мыланна шке йукыш¬тым пуат: ам-ам, ав-ав - пий, мо-о - презе, му-у - ушкал, хрю-хрю - сосна, кыт-кыдет - чыве, кукареку - агытан, чи-чирик - порткайык, ку-ку - куку, кор-рак - корак. Чондымо предмет-влакынат шке йук палышт уло: кылдин-кылдин - куслен, рия-рия - шувырын, туп-туп -тумырын, лин-лин – онгырын, дон-дон - чанын. Ятыр моло явлений йук онартыш дене сыл¬нештаралтеш, мутлан: апчи - турвычмо, йын - йын - йонгалтме, груп - йорлмо, гур-р - мугыралтыме, шоик - шушкалтыме.
Ужмо суретынат посна-посна тусшо волгалтеш, мутлан: йыл-¬йыл - йылгыжме, кыч-куч - писын тарванылме, лыбе-лыбе -¬ турво тарваныме, мызыр-музыр - юватылынрак, пыкше тарва¬нылме, мыгыль-мугыль - вудакан коймо, муль-ль - шорын, окымеш ончале, шыргыжалме.
Шижмым ончыктышо оҥартышмут коклаште ик значениян шомак-влак вашлиялтыт, мутлан: копыж - каплан кузе чучмым ончыкта, шуй - шумлан. Тыгодымак турло лексический значенийым каласен пуаш ку¬чылталтше оҥартышмутат шагал огыл. Нунын иктешлыше куа¬тышт икмыняр шарла, но садыгак ойлымо конкретный ситуаций дене чак кылдалтеш. Мутлан, выж-вуж оҥартышмут, контекст¬лан келшышын шке значенийжым вашталтылын, турло ойыш пурталт кертеш да ончыкта:
Южгунамже (икымше примерысе гай) колмо ден ужмо сурет ваш ушалтеш, -мутлан: Калык выж-вуж шаланаш тунале (Ф. Майоров. «Ончыко». 3№, 1980, 50). Лач тыгаяк выж-ж шомакын лексический значений ешыже, мутлан:
Эше кок Оҥартышмутым ончалына: выр-выр да выр-выр-выр. Нунат йылмышкына пеленышт турло значенийым пуртеныт да ончыктат:
Ик значенийжат, шуко значенийжат Оҥартышмутын моло шомак дене кузе кылдалт шогымыж гыч лектын шогат. Тидым адакше воктенсе моло ой умылен-пален налаш полша. Шуко значений улмо годым нунын коклаште южгунамже ваш лишемдаш лийдымыла чучшо-влакат вашлиялтыт. Чынак, ужмо, колмо да шижме икте-весышт деч кугун торлен шогат. Но Оҥартышмутын турло-турло значенийжылан садыгак могай-гынат ик семантический кылым муаш лиеш. Садлан веле ик шомакын шуко значенийже нерген ойлаш ситыше амал лектеш.
Оҥартыш мутын чоҥалтмыже
Тиде йодышым марий наукышто эн ончыч Ф. И. Гордеев шымлен. «Современный марийский язык. Морфология» (1961) книгаште оҥартышмутым лончылымыж годым тудо тыгай пос¬на ужашым пуа: «Морфологические особенности подражатель¬ных слов.» Но автор чынже дене морфологический ойыртемым огыл, а оҥартышмутын структура тусшым почын пуа. Садлан, конешне, шке формыжым вашталтыше шомак тыште иктат ок пуалт. Структура могырым ончышыжла, Ф. И. Гордеев кум тушкам палемда:
Вара Ф. И. Гордеев нине тушка-влакын значений ойыртемышт нерген кучыкын ойла. Шкет оҥартышмут-влак дене танастарымаште, манеш тудо, пачаш-пачаш каласалтше шомак-влак он¬чыктымо явленийын писын эртымыжым палдарат. Нунын дек шке значенийышт дене мужыран оҥартышмут-влак лишем шо¬гат. Нинышт ончыктымо явленийын писылыкше дене пырля икшырымын огыл эртымыжым суретлат. Шке шонымыжым автор тыгай примерла дене пенгыдемда: Рвезе кыж-кож торштен кынелеш (Шабдар Осып. Кориш, 13). Потырын ошкылмо йукшылан льып-ляп ыштен, пий-влак опталтат (М. Шкетан. Эренер, 27).
Но ала-мо шот дене Ф. И. Гордеев пытартышлан наречиян предложенийым пуа: «Каврий тырын-турын, тырын-турын лие (С. Чавайн. Ойпого, 145). Раш, тыште -ын суффиксан наречий пурталтын. Тудо тур лум мут гыч лийын.
Умбакыже автор гласный йук вашталтышан мужыран оҥартышмут-влакым ушештара: кокымшо ужашысе о, у, у а глас¬ный-влаклан икымше ужашыште эреак ы гласный келшен шога, манеш тудо. Мутлан: Устембалне мо улым кып-коп пурлеш (Д. Орай. Тутыра вошт, 27). Поезд тарвана, каяш кулшо скоростьым налын кылт-калт, кылт-калт каен колта (Д. Орай. Чол¬га шудыр, 149).
Ф. И. Гордеев тыгак гласныйышт да туналтыш согласный¬ышт дене ойыртемалтше мужыран оҥартышмут-влакым палем¬да, но лач исключений семын веле ончыкта, мутлан: Порт кок¬лам эрыктымет, вольыкым ончымет, кочкаш-йуаш ямдылымет, тылеч моло кырча-марча пашат эре мариян ватын умбалныже кия (Шабдар Осып. Удырамаш корно, 61). Эвай арик-турик ни-можымат ыштен огыл (М. Шкетан. Эренер, 16).
Адакат Ф. И. Гордеевын тиде «исключений» манмыж дене нигузе келшаш ок лий. Молан манаш гын, гласный ден согласный алмаштышан тыгай шомак, авторын манмыжла «икмыняр» гына огыл шол, а ятырак погына. Икманаш, оҥартышмут ышталтме посна йон раш палдырна. Тидын нерген ме изиш варарак каласена. Конешне, Ф.И.Гордеевын шымлымыж дене серлагашат ли¬еш ыле. Тудо оҥартышмутын чоналтме ойыртемжым тун шо¬тышто чын почын пуэн. Но йодышым кумданрак да келгынрак ончалме годым - вашталтышымат ятыр ешараш амал ситышын уло.
Эн ончычак классификаций нерген мутым луктына. Ф. И. Гордеевын ойжым ме огына коранде, а рашемдена гына.
Оҥартышмут-влакын чоналтме да йылмыште кучылталтме ойыртемыштым шотын налын, нуным мемнан шонымаште, тугай кум кугу тушкашке ойыраш лиеш; простой, сложный да составной. Нине термин-влак шомакын чоналтме тусшым утла¬рак чын почын пуат да йылме наукышто кумдан кучылталтше семын келшен толыт. Кажне тушкаште тыгыдырак моло тушкам палемдаш лиеш.
Простой оҥартышмут-влак ик мут тунан улыт. Йук ойыртемышт дене нуным кок тушкалан шелын кертына.
Иктыже - йук вашталтдыме простой оҥартышмут-влак, мутлан: Рома упшыжымат кувар умбак бырлоп! кудалта (М. Шке¬тан,135). Пагул, тон шогалын, ала-мом шоналта, вара, нимом ыштыде, кидшым рузалеш да адак ошкылеш (М. Шкетан. IV, 302). Эвай орткышо гай кок кидше дене кок эрдыжым роп перен колта (М. Шкетан. IV, 18). Остап ден Микале, чурк лийын, ончал колтат - Епишым ужыт (М. Шкетан, 241). Шодыр шоктыктен, туто пырче идым чараш шерланен возеш, да озажат тудын ончалеш (М. Шкетан, 82). Шодыр шоктыктен, Водыр юмона-влакым омсаш кышка (М. Шкетан, 53). Шенгелне шыдырок шокта (М. Шкетан, 273). Ала-кон урем капкаже кылдырдок шокта (М. Шкетан, 15).
Вес тушкаже - йук вашталтышан простой оҥартышмут-влак. Нунат турло улыт:
Сложный Оҥартышмут-влак икгай, лишыл але турло мутвож-влакын мужыралтмышт дене лийыт, садлан нуным мужыран оҥартышмут-влак манашат йонылыш огыл. Ышталтме ойырте¬мышт дене нунат турло тушкашке чумыралтыт.
Тыгак йук алмаштышан сложный оҥартышмутлаште кокым¬шо ужашыже пачаш-пачаш каласалтеш, мутлан: Руданше тошто перо кагаз умбалне кор-гор-гор муралтеш (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 214). Самбар ончылно куд мужыр чай чукыр волгалт шинча, порт гыч ошкыл колтымо годым кыр-гыр-гыр шоктен кодыт (Д. Орай. Чолга шудыр, 24). Макси ден Тимош ... коклан йукын воштыл колтат, енлан шоктыдымын кыж-гыж-гыж ойлен кият (Д. Орай. Тутыра вошт, 21); Ялыште пожар деч кодшо моло порт-влакат тыр-дыр-дыр-дыр-р! чытырналтыт ... (Н. Лекайн. Кугу сары тулыштыжо, 387). Сложный мутын туналтышыжат пачаш-пачаш каласалт кертеш, мутлан: Тудо (турий) тыге мура: «Тури-тур-тур! Тури¬-тур-тур!» (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 235). Аэроплан местечко умбач савырнен толят, то-то-тот йукланаш тунале (Н. Ле¬кайн. Куртньо вий, 33).
Составной оҥартышмут-влак шке структурыштышт турло посна шомакым ушен шогат. Тыште кок тушкам ончыкташ лиеш: ушем мутдымо да ушем мутан.
Тыге, оҥартышмутым структура ойыртемже дене посна тушкалан шеледыме годым простой, сложный да составной манме термин-влак утларак чын лийыт.
Оҥартыш мутын йылмым сорастарыме куатше
Онартыш мутын йылмым сорастарыме вий-куатше чылт кугу Юлын гай. Келге-келге. Кумда-кумда. Нимучашдыме. Арамак огыл писатель-влак шке возымыштым ылыжташ лумынак онартыш мутым икте почеш весым сылнырак деч сылныракым пуэныт.
Ятыр оҥартышмут-влакым почеламутлаште муаш лиеш. С.Чавайн «Кенеж» почеламутыштыжо оҥартышмутым пеш моштен кучылтын. Антонов Ивукын «Шошо муро» почеламутыштыжо, А.Богдановын «Весела почеламут» книгаж гыч «Йылмызе кайык» почеламутыштыжо, М.Ивановын «Эр пеледыш» почеламут книгаж гыч «Зоопарк» луман почеламутыштыжо мастарын кучылтмо.
С.Чавайнын «Чодыра йук» почеламутыштыжо оҥартышмут чодыралан сылне семым пуа. Тиде пуртус суретым автор калыкын кумылжылан келшышын ончыктен, калыкын ойгыж дене кылден. Тиде почеламут 1908 ийыште возалтын.
С.Чавайнын «Ужара» почеламутыштыжат оҥартышмутым муын кертына.
Э. Анисимовын «Пиалан куэ» почеламутыштыжо тыгай оҥартышмутым вашлийына.
В.Гороховын «Кайык-шулдыран тана» циклже гыч турня нерген почеламутыштат Оҥартышмутым ужына.
А.Федоровын пеш онай «Полдыш» луман почеламутшо уло. Тыштат оҥартышмутым палемдыман.
Оҥартышмутын сылнымут функцийже тыште турло сынан. Тудо эн ончычак синтаксичесний параллелизм йонын негызше: кажне строфа туналтышым ик радам дене чонымо. Тыге вес йон шочын - строфасе синтаксический анафора: чыла строфам туналтыш гыч оҥартышмут дене тузландарыме. Ваш-ваш ик кылдыш дене чоткыдын ушалтше, шинча ончылно ылыжалтше сурет шочын. Йук сылнылыкше симфоний сынан. Кажне корнышто оҥартышмутын рольжо - действий лийме моторлыкым каласен пуаш. А тиде моторлыкын келге вожшо - калык поэ¬зийыште калык шум дене ырыктен перегыме мурышто:
суан муро ожнысек марий чоным, вучка. Шарлака вожеш поэт у сынан муро-пушенгым куштен, шке кумылжо дене атыландарен. Оҥартышмутын действийым сорастарыме куатше лач тыгай почеламутлаште веле тичмашын почылтеш манаш ок лий. Посна ойсавыртышлаштат тудын ямже сайын аралалт кодеш. Илыш корнышто ошкыл еда вашлиялтше йук-йуан сылнымут пашаште у шулдырым налеш-тичмаш мурпаша образым чонымаште кулешан ужаш лиеш. Теве лудмо гутлаште писын вашталтше йук сем шергылт кая - шыдешкыше енын ура писылыкше палдырна:
Шонкалаш турлын лиеш гынат, утларакше ик шонымашке толын лектына: мардеж гай писылыкын куатше – йук онартыш. «чот-чот-чот» тавыме сем деч ок ойыртемалт. Оҥартышмут чучкыдынак айдемын паша тургыжмым ончыктышо йон семын вашлиялтеш да турло-турло сомыл йукым чонанше суретыш савыра. Мутлан, апшаткудын мурыжо:
Йук онартыш предложений тусшо денак мыскара суретлан келшен толеш:
Чонан-влакат шке йукышт дене мурпаша погым пойдарат да сылнештарат. Теве турий муро оҥартышмут шулдыр дене йырым-йыр шарла:
Энгек-туткарыш логалше талгыдын йол йукшо мут дене пырля йонгалт толеш:
Оҥартышмут-влак шонымашым иктешлен-кошартен каласыме йон семын кучылталтыныт. Нуно, глаголым алмаштен, глаголын куатшым кусынлен, ойым чаткан чонаш полшат. Эн шергаканже – сылнылык да рашлык.
Йук суретым Оҥартышмут дене турлаш В.Колумб уш-акыл сескемжым чаманен огыл.
Оҥартышмутым эллипсан ойсавыртышлашке пуртылаш Ю.Галютин тале.
Почеламут корно-влакын йонгалтме йукышт сылнештше манын, Оҥартышмут-влак нуным онгылат, мутлан:
Поэзийыште веле огыл, прозыштат Оҥартышмутын эстетический функцийже раш коеш. Тудлан кора илышын турло йыжынже шинчаш чулымын суретлалт кодшо сыным налеш, пылышлан онайын йонгалтше куат дене ойыплана. Мутлан, Д. Орай воза: «Шершот йукат шергылтеш, шылт, шолт-шолт, шылт, шолт-шолт веле шокта» (Осып Ваня, 9). Уто шомак деч посна умылена: паша шолеш.
Оҥартышмут дене ылыжше моло суретым ончалына: Ончыч оралте умбал шыр-шыр шоктен гын, ындыже шор-р шоктен, кугу йукым луктеш (Н. Лекайн. Кугезе мланде, 134). Вара чыр-чор лийын, дур-дур-дур сургалте (туштак, 35). Томкан-томкан ужар куэрын кудыр вуйжо Ономорко марий ватын, Шернур марий деке унала толын, тайныштал шогылт колтымыжла лый-й-луй-й лийылден, лыж-лыж-лыж муралта (Д. Орай. Тутыра вошт, 25).
Ятыр оҥартышмутан предложенийым М.Шкетанын «Лукаш» ойлымашыштыже, И. Одарын «Таргылтыш» ойлымашыштыже йоча-влакын суанла модмышт – чылажат событийым онайым умылаш йоным ышта. А. Федоровын «Пинь-пинь» ден «Зинь-Зинь» йомаклаштыже ужына.
Владимир Сузын «Вакш йонышта» ойлымашыж гыч икмыняр тыгай предложений-влакым палемдаш лиеш. Йыл-юл волгенче койын колта. Теве кудырчо йук утларак кугун дурр-р-р шоктен колтыш. Йорышо тамак сигаркыжым понар тул гыч пижыктымыж годым тул йорен кайыш, ту жапыште кудырчо йук тьор-р-р шергылте, пылышешыжат чон-н-н веле мурен кодо, вакш омса шолт шоктыш, почылт кайыш.
Оҥартыш мут-влакым туштышто кучылтмаш
Оҥартышмутын кулешлыкше нерген ойлымо годым, тидымат палемдыман. Оҥартышмутын значенийже моткоч кугу. Тудым сылнымутан произведенийыште веле огыл калык фольклорыштат ужаш лиеш. Теве, мутлан, калыкмутым налаш.
Негыз
Категорий:Ойлымаш ужаш
Эрыкан ПВ фонд
Эрыкан ПВ фонд (Free Software Foundation, FSF, фонд свобо́дного програ́ммного обеспе́чения) — Ричард Столлманын 1985 ий шыжа тылзын ыштыме коммерцийдыме организацийже. Тудо эрыкан программе вораҥдыш толкынлан да утларакшым GNU проектлан полшашлан ышталтын.
Категорий:Информатике
71
71 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:71Категорий:I курым
Лесохимзавод посёлко
Лесохимзавод посёлко (Посёлок Лесохимзавод) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже Шолэҥер посёлко деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Анадырь
Анадырь (Кагыргын; Анадырь) - Российыште ола, Чукот автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Чукот автоном йырвелысе олала
Григориан кечышот
Григориан кечышот ик суткалан садыгак вараш кодеш, но тиде сутка 10 000 ий жапыште погына (юлиан кечышотышто — 128 ийыште).
Тылзе-влак
Григориан кечышот почеш идалык 12 тылзылан шелалтеш, тылзыште 28 гыч 31 кече марте лийын кертеш.
Эртымгорно
Юлиан кечышот почеш илымеке, калык шижын — пагыт пайрем-влак кечышотлан келшен огыт тол. Мутлан, шошо кечешогымаш дене Кугече кечым палемденыт, но Кугечылан тылзе темшаш. А каваште тылзе нигузе тиде жаплан темын шуктен огыл. Григорий XIII деч ончыч проектым Павел III ден Пий IV шукташ тыршеныт, но пашашт лектышан лийын огыл. Григорий XIII папан йодмыж почеш реформым Христофор Клавиус ден Луиджи Лилио астроном-влак ямдыленыт.
Тыге, жап эртыме дене юлиан кечышот григориан кечышот деч чотрак да чотрак ойыртемалтеш: кажне 100 ий жапыште ик суткалан.
1583 ийыште Григорий XIII Константинопольысе Иеремия II патриархлан у кечышотыш куснаш темлымаш дене серышым колтен. Константинопольышто у кечышот дене келшен огытыл.
Российыште григориан кечышотым 1918 ийыште Совнаркомын декретше почеш пуртеныт. Тыге 1918 ийыште 31 Шорыкйол деч вара вигак 14 Пургыж тӱҥалын.
Нурсола (Юлсер кундем)
Нурсола (Полевая) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 788 (2002 ий), 926 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 20 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Григориан кечышот
Эртымгорно
1923 ий гыч черке-влак (Руш, Иерусалим, Грузий, Серб, Афон черке-влакым шотлыде) григориан кечышотлан келшыше у юлиан кечышотыш куснат. Тихон патриарх Руш танле черкыш тудым 1923 ийыште 15 Шыжан пуртен ыле, но Черкыште тидын ваштареш шогалыныт, сандене Тихон у кечышотым жаплан кораҥден. У стиль РТЧ-ште 24 1948 ийыште Танле черке-влакын Москосо каҥашыштышт луктыныт: Кугечым юлиан кечышот почеш шотлыман. Кызыт григориан кечышот почеш Кугечым Финн танле черке пайремла.
Тыгак ончо
Категорий:Кечышот
Нурсола (Юлсер кундем)
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Сымыктыш
Сымыктыш — процесс кунам тӱҥлык-влакым ик радамлыкыш уста ушнат, але тиде процессын лектыш. Тыгай паша айдемын шижмашым, шонымашым але чоншижмашым луктын ончыкта. Сымыктыш тӱрлӧ айдемын ойыртемалтше пашам, ыштымашым да ончыктымашым ушнеш: мурым, семым, сылнымутым, фильмым, скульптурым да сӱретым. Сымыктышын ыҥжым философийын эстетик ужаш шымла.
Тугак эше сымыктыш да шанче - тӱням шымлымашлан кок йон-влак улыт маныт. .
Важ-влак
*
Мишкан (ыҥ-влак)
Мишкан мут ончыктен кертеш:
1057
1057 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1057Категорий:XI курым
Шагат ӱштӧ
Шагат ӱштӧ-влак — Мландын регион-влак, кушто икгай верысе жап налме.
Кылвер
(Google Earthлан пале файл KMZ)
27 ага
27 ага (27 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 147-ше (кужемдыме ийлаште — 148-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 218 кече кодеш.
Лӱмгече
Ага тылзын коло шымше кечынже Леонтий, Максим, Марк, Никита–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 ага
Иваново
Иваново (Иваново) — ола, Иваново велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Куэр почиҥга (Шернур кундем)
Куэр почиҥга (Березники) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 54 еҥ (2003 ий), 65 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 0,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
«Куэр почиҥга» — куэр воктене верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Беляев, Константин Иванович
Константин Беляев (Константин Иванович Беляев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Юнго Кугушӱргӧ ял —, Козьмодемьянск) — курыкмарий серызе, почеламутчо, семлызе, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Константин Беляев 1910 ий теле тылзын 21-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Юнго Кугушӱргӧ ялыште шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий почеламутчо-влак Категорий: Марий семлызе-влак
1058
1058 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1058Категорий:XI курым
Линне Карыл
Линне Карыл (Carl von Linné) ( — ) — швед ботаник,, зоолог, кызытсе биномиал номенклатур да биологий классификацийлан негызым пыштыше шанчызе. Тыгак экологий шанчылан негызым пыштен.
Илышыже
Линне Карыл Кечывалвел Швецийыште, Смоланд кундемыште верланыше Росхульт ялыште 1707 ийыште, ага тылзын 23 кечынже шочын. Ачаже - Нильс Ингемарссон Линне (швед. Nicolaus (Nils) Ingemarsson Linnæus, 1674-1748), ялысе юмынеҥ (священник); аваже - Кристина Линне (Бродерсония) (швед. Christina Linnæa (Brodersonia), 1688-1733), ялысе юмынеҥын (священникын) ӱдыржӧ.
1709 ийыште еш Стенбронхульт олашке илаш куснен. Тушто Нильс Линне пӧрт воктеныже изи садым ончаш туҥалын. Йоча жап годсекак Карыл пӱртӱс кушкылым ончаш тунемын.
1716-1727 ийлаште Линне Карыл Векшӧ олаште школышто, вара гимназийыште тунемын. Кугу шинчымашым поген огыл, молан манаш гын, ачаж ден аваж тудым юмынеҥлан туныктынешт ыле, но эрге ботанике да математике деке гына шӱмаҥын. Южо занятийыш кайыме олмеш Карыл кушкыл-шамычым ончаш пӱртӱс лоҥгаш каен.
Юхан Ротман лӱман эмлызе (1684-1763), школышто Карылым логикылан да медицинылан туныктен. Тудак Нильс Линне Карыл эргыжым эмлызылан туныкташ колташ таратен. Шкеак рвезым медицине, физиологий да ботаникылан туныкташ тӱҥалын.
Категорий:Швед-влак Категорий:Швед ботаник-влак
15 идым
15 идым (15 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 258-ше (кужемдыме ийлаште — 259-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 107 кече кодеш.
Лӱмгече
Идымын латвизымше кечынже Антон, Иван да Федот – влак лӱмгечыштым палемдат.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Мамонтийын кечыже. Тиде кечын ожно чыла вольыкым вӱташтак шогыктеныт, тӱжвак лукташ тыршен огытыл, уке гын, вольык вашке черлана – маныныт. Тиде кече деч вара армийыш кайышаш рвезе-влакын пайрем пагытышт тӱҥалын. Ноябрь марте нунылан нимогай пашам ыштыктен огытыл, рекрутлан службо деч ончыч сайын каналташ пуэныт.
Категорий:15 идым
Бояринова, Вера Ильинична
Илыш корныжо
Вера Бояринова 1924 ийын сӱрем тылзын 29-ше кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Кугу Кемсола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий драматург-влак
1571
1571 ий — XVI курымын ийже.
1059
1059 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1059Категорий:XI курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Рио-де-Жанейро 2016
Кеҥеж Олимпий модмаш-влак Рио-де-Жанейро 2016 (2016 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 2016).
Тыгак ончо
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
1060
1060 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1060Категорий:XI курым
72
72 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:72Категорий:I курым
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Шорыкйол пайрем
Шорыкйол толеш пура йÿаш,
Ўярня толеш мунчалташ,
Кугече толеш лÿҥгалташ.
Семык толеш тан кучаш.
Идалыкын икымше пайремжылан Шорыкйол шотлалтеш. У ий деч вара ик арня гыч 7 январь ыште  Шорыкйол пайремлан ямдылалтыт. Икымше кас гычак ÿдыр ден рвезе-влак чумыргеныт, калык ончыко нуно шорыкйол маска лийын лектыныт. Суртоза-влак шорыкйол маска лийын коштшо ÿдыр ден рвезе-влакым пура да пÿкш дене сийленыт.
Шорыкйол годым пеш оҥай театрализованный модыш-шорыкйол маска, тудак Васли-мöчöр лийыныт. Рвезе ден ÿдыр-влак, шолып погынен, шке коклашт гыч иктажшым «маскам» ыштат: вуйышто – тÿрка упш, тÿрлö вынер маске (ончычшо кумыж дене ыштыме), капыште – савырен чиктыме ужга але тулуп, йолышто – портышкем, южгунамже портышкем ÿмбач тÿжвакыла межан коваштым пÿтырымö, кидыштыже тоя. Тудо йÿкымат ок лук – ынышт пале, шкеже маскала тарванылаш тöча. Маскам рвезе -ÿдыр-влак пöрт еда вÿден коштыт, тудлан суртоза-влак тÿрлö йодышым пуат: шурно могай шочеш тÿла, еш кузе илаш тÿҥалеш. Шорыкйол маска мо лийшашым кидше дене, тарванылмыж дене ончыкта, мом умылаш ок лий гын, тудым вÿден коштыктышо «озаже» кусара. Маскам пÿкш, мÿгинде, кампетке, когыльо дене сийлат, пеленже пуэн колтат. Южгунам кугырак рвезе-влак «ия маскам» ыштат да йочам, ÿдырамашым лÿдыктыл коштыт. Кунар тиде пайремыште онай, воштылтышан модыш да кончыш, тунар весела. Шорыкйол арняште ÿдыр-влакын нигунамсе деч мужедме лийын. Вет капеш шушо ÿдыр содоррак марлан лекнеже, мутает гын, киен кодат да шоҥго ÿдыр лият. Тений марлан лекташ пиал лиеш гын, кöлан, мо пашам ыштышылан, поянлан але нужналан, поро чонанлан але ия гай осоллан? Чыла тидым кызыт веле мужедыт, вес кечын мужедме чын огыл. Ӱдыр-влак шорыкйол арняште кузе гына огыт мужед! Теве ик оҥай, пеш раш ончыктышо мужедме йöн. Йолташ ÿдыр-влак кастене ик пöртыш погынат, кÿвар ÿмбалан кумыжым, талингам, чаркам шындылыт, туштыжо окса, кагаз, шурно пырче, вÿд да тулеч молат. Вара кашташте шинчыше малыше чыве-влакым кучен пуртат, кÿвар ÿмбак колтат. Южо ÿдырлан эн чылдырий, эн йорга марий логалеш – ала куанаш, ала шорташ… Чыве-влакет изиш ушым налыт да талиҥга ден кÿмыж коклаште кошташ тÿҥалыт, теве иктым, теве весым чÿҥгалыт. Чыве оксам чÿҥгалеш – ÿдырын марийже поян лиеш, пырчым – киндан, кагазым – кнагаче, вÿдым – арака логар… Южгунам тыгай мужедмашке рвезе-влакымат пуртат. Мужедыт качын пöрт йымалне воштончыш да сорта дене, корнывожышто йÿк йÿаным, окна йымалне пöртысö еҥ-влакын мутыштым колыштыт да тулеч молат. Шорыкйол пытартыш кастенже ÿдыр-влак иктеш погынат, лектыш шорыкйол пурам шолтат, весела пайрем дене чеверласат.
Шорыкйол такмак-влак.
Идалыкеш ик гана
Шорыкйол пайрем толалеш.
Ужар шудо молан шочеш,
Ушкаллан пукшаш огыл мо?
Шорыкйол пайрем молан толеш,
Йÿаш-кочкаш огыл мо?
Айста рÿжгö мурена,
Ӱдыр-рвезе-шамыч.
Айста рÿжгö эртарена
Теле шорыкйол пайремнам.
Ӱярня пайрем
Ӱярня – йор-йор,
Мелна – чыж-чож,
Волак – лып-лоп.
Теле пытымым, шошо толмым Ӱярня пайрем увертарен. Ӱярня пайрем ушкал лийме, ушкал уйым шушмо дене кылдалтын. Ӱарня эре ик числаштак ок тол, куснылеш. Тудым ожнысек Шорыкйол деч шым арня вара шотлат. Пайремым эртараш марий калык ончылгоч ямдылалтын. Кугу пашам ыштен пытарен, мончаш пурен, мелналан руашым шынден, кишан шорым ямдылен. Мемнан районыштына тудым ик арня пайремлат. «Кажне пайремын – шке чесше», ойлат калыкыште. Ӱярня годым ÿстембалне команмелна, нöшмö перемеч, пареҥге перемеч, туара, ÿяча да тулеч молат пушланеныт. Самырык мужыр гын, ача-авашт дек ÿян мелнам кочкаш коштыныт.
Икымше кече кумалтыш кечылан шотлалтын. Эрден эрак коҥгаш олтеныт, мелнам куэштыныт. Мелна воктене шокшо шöрым шынденыт, тушко ушкал уйым пыштеныт. Вара суртоза кумалтыш мутым ойлен.
Кокымшо кече курык гыч мунчалтыме кечылан шотлалтын. Ко його огыл, эрден эрак курыкыш миен да мунчалтен волен, свежа вудым конден. Икманаш, шке чолгалыкшым пашаште ончыктен.
Кумшо кече – имне дене кудалышме кече. Имне пугыш яндар йӱкан онгырым сакен, ял мучко мурен-шӱшкен кудал савырненыт.
Ӱярня муро-влак.
Ӱярня, тый, ÿярня,
Сайын тыйым вашлийна.
Ӱй, мÿй, мелна дене,
Ӱача да муно дене
Тыйым меже моктена.
Курык гыч мунчалтена
Да мелнажым кочкына.
Евразий умдыр
Умдыр але вӱдумдыр (Castor fiber) – Евразийын умдыр-влак (Castoridae) йамагатын гыч кугу умдыр да сонар янлык. Нелытше 18 кг.
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Ӱярня пайрем
Ӱярня йор-йор-йор,
Евразий умдыр
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Умдыр-влак
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Ӱярня пайрем
Ой, йор-йор-йор,
Ӱярня йор-йор-йор.
Ӱярня модыш-влак.
«Тöрштылмаш»
Йоча-влак сигнал почеш ик йол ÿмбалне тöрштылын савырнышаш улыт. Сеҥышыш тудо команде лектеш, кудо ончыч савырнен толеш. Издер дене модмаш пеш кугу модмашеш ожнысек Ӱярня пайремыште шотлалтын.
«Издер дене модмаш»
Ик йоча лап шинчын, издер лиеш, весыже кок кидшым кучен шупшын кая. Тыге кок командыжат сигнал почеш каят. Ончыч толшо команде сеҥымашыш лектеш. Тошто калык модыш мутлан тыге ойла: Ӱярня вараште мучаш марте волен кертат – ÿмырет кужу лиеш.
«Вара воктен ошкедымаш»
Кок командысе йоча-влак сигнал почеш кÿварыште кийыше вара воктене ошкедат.
Кугече пайрем
Кугече пайрем нерген посна статья уло Кугече пайремлан ямдылалтмаш сурт кöргым эрыктымаш гыч тÿҥалеш. Коҥга, тÿньык, кÿвар, пырдыж – чылажат ару лийшаш. Кудывечым, уремым, тошкемымат ÿштын шындыман. Шуматкечын нулго укш-влакым омса ÿмбаке, ÿстел йымаке пыштат. Тыгакак шуматкечынак кастене Кугече мончам олтат. Кугече пайрем рушарнян кечын модын, шыргыж лекмыже дене тÿҥалеш. Изижге-кугужге кече лекмым ончышаш. Кече деч шкен «желанийым» ойлет, ушым, тазалыкым йодын кертат. Кугечылан тÿрлö шÿрашан овартыш мелнам, коман мелнам, торык да шыл кöрган когыль-влакым кÿэштыт. Кугечылан тыгак муным чиялтат, кö пеледыш дене, кö шоган дене. Сорта шыште гыч пÿтырымö лийшаш. Пайремлан у ош вургемым чият. Ӱстембаке, ош вынер солыкым шарен, кумалтышым йöрым шке радамже дене шындат: эн ончычак тичмаш сукырым, вара молыжым, пытартышлан пура коркам шындат.
Кугече – ÿшаным кондышо пайрем. Эрдене эр кынелын, могай игече лийшашым умылаш тыршат.Тиде кечын марий-влак, шке кугезыштым шарнен, сортам чÿктеныт, нунын деч тыматле илышым, еш пиалым, сурт поянлыкым йодыныт, тошто марийым кычкырат, колышо лишыл еҥым,родым шарналтат, шужо маныт. Ӱстембаке тÿрлö сийым луктыныт: кужгиндым, туарам, мелнам, шыл когыльым, пурам. Тыгай тошто годсо йÿла дене кылдалт шогышо мурат аралалт кодын:
Куэ лÿҥга, куэ лÿҥга.
Куэ лÿҥга гын, ямле.
Шочшем-влак, мемнан дене
Суртоза, лишыл еҥже-влак могырыш савырнен, шыман шуйдарен муралта:
Ешем-влак, шергаканем-влак,
Шичса, кочса шер теммеш.
Теве чевер муныжымат чиялтенам,
Пуражымат подылде ида кодо. [Информант В. Н. Поликарпова, 1930-шо ийыште шочын].
Агавайрем пайрем
Агавайремым ожнысекак шошо ага паша деч ончыч але пасу пашам пытарен, у тылзе шочмеке эртареныт. Агавайрем – волгыдо пайрем. Тудым кок-кум кечым палемденыт. Нине кечылаште кугу йÿк-йÿан шургымаш, моло уда койыш лийшаш огыл, кочывÿдымат йÿаш огеш лий. «Ава Юмо-влаклан кумалме годым шала койышым кояш огеш лий, тудо шке шотшым пеш эскера, йÿын коштат гын, чыла кумалмет арам лиеш, илышетат кумыкталт кертеш», – ойленыт онаеҥ-влак. Пайрем кечын эр кынелын, мончаш олтат, команмелнам кÿэштыт, торык подкогыльым шолтат, торык дене коҥга когыльым ыштат, туарам, моло кочкышым ямдылат, муным шолтат, но шылан кочкышым огыт ыште, кокымшо кечынже кол шÿрым шолтеныт.
Агавайрем деч ик-кок кече ончыч, кугурак еҥ-влак отыш толын ончал каят, идалык мучко пушеҥге йöрлын гын, тудым корандат, олымбалым, ÿстелым тöрлатен кодат, тул олташ олмым ямдылат. Отышто кугу шоҥго писте шога. Агавайрем кумалтышыш мийыше-влак эн ончычак тиде писте ваштареш шогалыт. Лÿмын келыштарыме верышке тулым олтат. Шоҥго пистын укшешыже 3 тÿрлö солыкым сакат. Писте ваштареш мийыше калык рат дене шогалыт да кажныже тыгай Юмо-влакым сöрвалаш тÿҥалыт: Ош Кугу Юмылан, Кÿдырчö-волгенче Юмылан, Мардеж Онлан, Мланде Авалан лÿмден кумалыт. Кажне Юмылан посна сортам чÿктымö. Мöнгö гыч намийыме тÿҥ кочкышым, сырам, чевер муным, салмамуным пурлын пелештыме. Нине кажне кочкыш гычын изишак катен налыт да тулышко шуат. Чыла тиде кÿшкö Юмо деке кÿзыжö манын шоненыт.
Сорта тул йÿлмым вучен, намийыме кочкышым кочмеке мöнгö тарваненыт. Намийыме кочкышым мöҥгеш кондаш огеш лий. Ото гыч лекме деч ончыч, чыла шÿкым поген тулыш кудалтеныт да вуйым савеныт, вара кум гана ото йыр савырнымеке мöнгö тарваненыт.