cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малмыж кундем
Географий
*
Лицензий
Лицензий (  litentia - кертыж, кӧнымаш) —
Лицензирований —
Лицензиар —
Лицензиат —
Бали теҥыз
Ба́ли теҥыз, (Балийское море, море Ба́ли, Bali Sea, Laut Bali) — Тыныс тептеҥызын отро-влак кокласе теҥызше. Ява отро ден Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура отро-влак коклаште верланен. Кумыдкшо 40 тӱжем км², покшел келгыт 411 м. Вӱдын температуржо 27-28°C.
Категорий:Тыныс тептеҥыз Категорий:Теҥызла
Торбеево кундем
Торбеево кундем (Торбеевский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Торбеево.
Ҟ
Ҟ, ҟ — кириллик тиште. 26-шо тиште Абхаз тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
151
Кӧ колен
Категорий:151Категорий:II курым
1220
1220 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1220Категорий:XIII курым
1221
1221 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1221Категорий:XIII курым
152
152 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:152Категорий:II курым
Герасимов, Михаил Степанович
Микай (Г. Микай) (Михаил Степанович Герасимов) (, Россий иперий, Илна губерний, Алабога уезд, Элнет ял —, Совет Ушем, Татар АССР, Камша кундем, Элнет  ял) — марий серызе, почеламутчо, басньывозызо, туныктышо, сотемдарче, РСФСР Паша Талешке (1924).
Шочмо кечыже
Шочын 1885 ийын… Тыште вик икымше йодыш лектеш: кунам (могай числаште) шочын поэт? Ик вереат поэтын шочмо кечыже чын палемдыме огыл. Шукынжо тошто стиль манмет дене 25 сентябрьым ончыктеныт, тугеже, у стиль дене — 7 октябрь лектеш. Микай шкеже, мыняр палена тудын возымыжым але тÿрлö документым, нигуштат ни тиде числам, ни весым ончыктен огытыл. Мом ышташ? Кодеш ÿшанаш ик официальный кагазлан – тиде Озаҥ оласе учительский семинарийым тунем пытарыме нерген 903 номеран Свидетельство (1905 ий, 2 майыште Микайын кидышкыже кучыктымо). Свидетельствын оригиналже (кузе палемдыме копийыштыже) Вятский губерний, Елабуга уездысе инспекцийын архивыштыже аралалтеш. Тушто возымо: «Свидетельство. Предъявитель сего, Михаил Степанович Герасимов, сын крестьянина из черемис дер. Ильнети Кураковской вол., Елабужского уезда, Вятской губ., родившийся 22-го сентября 1885 года и обучавшийся в Елабужской Второклассной Учительской Школе…». Шонена, ÿшанаш гына кодеш: ожно вет пашавиктем (делопроизводство) удан каен шоген огыл (мо гынат, тыгай документым тунамсе черкын кагазше деч посна, метрикет деч посна, пуэн кертын огытыл).
Тугеже, Микай 1885 ий идым тылзын 22-шо кечынже, а кызытсе стиль дене — шыжа тылзын 4-ше кечынже шочын.
Тукымвожшо
Марпа (Микайын аваже) пошкудо Кугу Йырсе ял гыч (кызыт Удмуртийышке пура) улан, пашаче, кугу тукымвожан насыл гыч лекше лийын. Ял калык (Микайын пелашыжат — Пали) тиде кугу капан ӱдырамашым суртым, озанлыкым кучен моштышо еҥлан шотленыт. Кӱлеш годым Марпа пеҥгыде койышыжым ончыктен кертын. Микайын ачажат, «Чапи айзи», аваж нарак огыл гынат, шкешотан оза улмыжым колымешкыже (1938) мондаш пуэн огыл (Чапи 1862 — 1938 ийлаште илен).
Чапи ден Марпан икшывышт чылаже 5 лийын:
Микай — эн кугуракышт.
Ванюшка (1887 — 192(?)) — кугыжан армийын офицерже, 20-шо ийлаште,  Колчак дене пырля чакнымыж годым, йомын — вес элышке логалын ман гычат шокта ыле. Ванюшкан Миклай эргыже, кок ӱдыр уныкашт да ятыр кугезе уныкашт кодыныт.
Васька (Василий Степанович) (1898 — 1973). Озаҥыште Юридический институтым тунем пытарен, Поранчаште, Марий Тӱрекыште, Моркышто да Шернурышто ондак уголовный розыск, вара адвокат пашам наҥгаен шоген. Кок эргыже лийын – офицер-влак Лёвик ден Володя (Всеволод). Уныкашт (Володя деч) да кугезе уныкашт-влак Киров олаште илат.
Оксиня (Ксенья Степановна Степанова-Красноперова) (1895 — 1981), курымжо мучко туныктышылан пашам ыштен, шке жапыштыже кызытсе Агрыз районысо Кӱанэҥер ден Кӧлӧгеш яллаште Иван шольыж дене школым почын. Тунемдыме марийжым туныктен шуктен да туныктышымак ыштен, куд йочаж гыч нылытше туныктышо лийын. Чапи тукымым эн чот пойдарыше Оксинян 21 уныкаже, 33 кугезе уныкаже да (тачысе кечылан) 23 кугезе-кугезе уныкаже Россий деч посна Английыште, Австрийыште, Болгарийыште, Германийыште илат. Койышыж дене, ешым, озанлыкым кучен моштымыж дене Оксиня Марпа аваже гайрак лийын. Иван (1907 — 1946). Туныктышо пашам Агрыз кундемыште Кӧлӧгеш ялыште тӱҥалын. Ты пашам ышташ Микай изаже ден Оксиня акаже полшеныт. Школ Ишаев Семенын (Третьяков Олегын кочажын) пӧртыштыжӧ лийын. 1930 ийыште сурт йӱлен Асанова Сапьян ойлымаж гычын, пожар годым Элнет марий книгажлакым луктын да вӱд воктен ойгырен шончен: «Ынде кушто туныкташ тӱҥалам? Вургемымат ыш код». Вара школ вес суртышко (Эштыганын) куснен. Ик жап гыч Буймыш куснен, тушто ешаҥын. Вара, Марий кундемыш куснымек, колымешкыже Сотнур кыдалаш школышто туныктен.
Ҧ
Ҧ, ҧ — кириллик тиште. 34-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Герасимов, Михаил Степанович
Ешыже
Настий — Михаил Степановичын икымше йӧратымашыже. Нуно коктынат икте-весым пешак чот йӧратеныт, но Настий садак марлан лектын огыл – суртлан начар шешке лиям манын. Настийжым йомдырымыжым Микай нелын чытен, садлан «Сӧйын пӧлакше» поэтический произведенийыштыже шке йӧсылыкшым ончыктен: "Чон йӧсӧ ден кок вере Миял тольым таҥ ончаш. Налдымашын мый туге Коштым таҥемым мондаш." Опрось (Ефросинья) — Микайын икымше ватыже. Пырля кужын илен огытыл, ик ныл тылзым веле, Опрось Михаил Степанович деч ойырлен каен. Эргым ыштен, но эргыже шочмыжо деч вара колен.
Ҧ
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Герасимов, Михаил Степанович
Ешыже
Палий (Соловьева Пелагея Яковлевна) — Микайын кокымшо ватыже (10 ийлан самырыкрак лийын).
Тунемме корныжо
1893–1898 ийлаште Микай Элнет тӱҥалтыш (церковно-приходской, варарак – миссионерский) школышто тунемеш. 1898 ийыште, школым Похвальный лист дене пытарымеке, 14 ияшак школышто туныкташ тӱҥалеш. 1900 ийыште Алабогашке (Елабугышко) «Второклассный учительский школыш» тунемаш пура. Тиде школышто тунемаш куштылго лийын огыл: руш йылмым сайын палыме деч посна эше тунеммылан шагал огыл тӱлаш кӱлын. Тыште Микайын тунемшыже, вара, колымекше, тудын олмеш школ директор лийше И.Ф. Филипповын шарнымашыже моткочак кӱлешан: «… тунеммылан ий еда кажне тунемше школышко 13 пуд уржа ложашым, 9 пуд пареҥгым, моло тӱрлӧ продуктым да 50 теҥге оксам пуышаш улмаш…». Садлан тиде школым пытарымек, Микай шонымыжо семын умбакыже тунем кертын огыл. Лач 1905 ийыште веле тунемде, экстерн дене, Озаҥысе Учительский Семинарийыште «Учитель сельскаго инородческаго начальнаго училища» лӱмым да Свитедельствым налеш. Тыге тудо 1903 ий гыч колымешкыже (1944), шке шочмо кундемыштыже (армийыште кум ий арам йомдарыме жапым шотлаш огыл гын) пашам ыштен.
Микай - «революционер» да салтак
«1904 ийыште япон сӧй тӱҥале… Тунам революций нерген ойлымым колын омыл. Мый шкетак кугыжа ваштареш лийынам шонышым…Тӱрлӧ умылыдымаш 1905 ийы деч вара рашеме. Кугыжа ваштареш мый шкет огыл, а армий, революционер-влак шогеныт. 1905 ийыште тарваныше революций мыйын шинчам почо. Революционер-влак дене кыл кучаш тӱҥальым. Книга, листовка, газет-влак шукуемыч. Ту ийыштак марла почеламут-влакым серышым: «Рестаным», варарак «Ӱмырым», молымат. Чынжым гын, мый чылажымат шке шинчам дене ужым: тюрьма шаланымымат, эрык дене илаш тӱҥалмымат. 1905-1908 ий кокла – пеш неле пагыт. Тӱрлӧ вере – арест, тюрьма. Забастовкыым кугыжан власть вий дене темдалеш. Кошташат, шонашат, илашат шыгыр. Туге гынат, ола да заводла гыч толын, кожлаште да монь митингым погат. Ме, самырык-влак, нимо деч лӱдмаш уке – митингыш эн ончыч миена. 1915 ийыште кугыжан армийыш нальыч да 1918 ий марте фронтлаште лийынам. Эмганышым, тазалык йомо. Фронт гыч пӧртылмешкем, рядовой лийым. Офицерлан тунемаш каяш шым кӧнӧ». Тидын шотышто Москошто 1925 ийыште лекше «Модра пеледеш» сылнымут аршашыште тудын редакторжо (С.Г. Чавайн) Микайын кӱчык биографийжым пуэн да тыге палемден: «Микай – марий кресаньык…1903 гыч тӱҥалын ты марте ялысе учитыллан шога… Куго сар (сӧй) годым салтаклан налытат 1915-1918 ийлаште эре тыглай салтакак лийын, кӱрылтде ганьак окопышто кия. Тудо шке тыге манеш: «Мынь ганемак учитыл-влак, шӧртньӧ погонным чиен, осалыш лекмыштым ужын, мый аписар лиймем ыш шу. Ик тыгань уичтыл гыч лийше аписар мыйым изиш гына ыш лӱйӧ, садлан салтаклак мыйым йӧратат ыле». 1915 ийын 25 сентябрьыште Микай сареш эмгана. Ты кечым тудо весканрак «Йолташ» манме почеламутеш ончыктен… Кызыт Микай Элентысе РЛКСМ ячейке пеленсе мланде паша тунемме кружокым вуйлата (шке партийыште ок шого). Тыгайрак вот Микайын туныктымо да творческий паша корнышкыжо шыҥен пурышо изирак «революций» эпизод. «1904 ий 20 декабрьыште кугыжан ваштареш первый почеламутым шолып гына серышым. Серымемлан шкат лӱдым. Тунамак кушкед йӱлатышым. Чылажым кызыт ом шарне, тыгай тӱҥалтышан ыле: "Еш деч мемнам ойыркаленыт, Вара сӧйыш наҥгаеныт. Кола калык, эмгана… Шужен, кылмен черлана… Осал вуйлык – мӱндырнӧ, Шокшо, мотор – пӧртыштӧ…"
Школ, туныктымо паша
Микай тошто школышто мо сай улмыжым налын, кертмыж семын кучылтын, шке у программым ышташ тӱҥалеш. Кугыжан архивыште 1918 ий 11 июньыштак марий йылме дене возымо ик тетрадь аралалтеш. Тушто Микай марий глагол-влак нерген моткоч оҥай конспект-влакым: «Условно-желательное наклонение», «Многократный вид глагола» тема-влакым ыштен. А Элнет школын изи тоштер-пӧлемыштыже тудын руш йылме да литература дене 1935-1936 тунемме ийын II пелийжылан кӱжгӱ тетрадеш ыштыме поурочныйплан-влак аралалтыт. Микай шке «статусшым» кӱшнӧ кучен: туныктышо-предметник (марий ден руш йылмым да сылнымутым наҥгаен), вуйлатыше-организатор (курымжо мучко школ директор да «Тул» газетым лукмаште инициатор), ял илыш да тунемме пашам чоҥымаште активист (Элнетыште колхозым ыштыме гыч тӱҥалын колмешкыже ревизионный комиссийым вуйлатен да калык образованийын Уездный отделыште марий школ-влакын инспекторжо лийын), «мланде паша» кружокым вуйлатен, медициным сайын пален. 1932 ийыште Элнетыште шымияш школ почылтеш, а вич ий гыч, 1936 ий март тылзыште (аралалтше копийыштыже числаже палемдыме огыл) Татарстан Республикысе Калык Комиссариат Советшын (СНК) кыдалаш школым почмо нерген пунчалже лектын. Тиде документым Бондюжский РИК 1936 ий 16 майысе лукмо шке Пунчалжым Микайлан колтен.
Микай 1938 ийыште Алабога педагогический училище пелен кӱчык жаплан туныктышо-влакым поген, педпрактикымат Элнет школыштак эртарен. Тыге Кугу сар тӱҥалме жаплан Элнет школ ӱшанлын пеҥгыде йолышто шоген – туныктышат ситен, тунемшыжат 300 утла (312) лийын.
Микайын эше 1905 ийыштак Озаҥысе Учительский семинарийыште экстерн дене налме «Учитель сельскаго инородческаго начальнаго училища» Свидетельство деч посна моло официальный кагазше лийын огыл. Садлан 1936 ийыште тудлан тыгай документым кучыктат:
Кугу Отечественный сар жапыште Элнет школ палынак шагалемеш. Микай 1942 ий 23 мартыште воза: «Таче 23 март, леверак…Школышто пеш йӱштӧ, кид кылма. Сӧйышкӧ тачат 7 еҥ налылте, эрла адак коктын кая. Учитель кокла гыч Иванов ден Искаков налылтыч – ынде визытын гына кодна школеш – мый, А.Платонов, Е.Березкин, ӱдыржӧ да Маньой».
Тугеже фотокартычкыште ончыктымо 12 еҥ гыч кок ӱдырамаш да кум шоҥго туныктышо веле кодыныт.
Микайым ужатен уло Элнет да йырге марий калык, Элнет школ. Латик ий гыч, 5 июньышто Элнет школ оралтыште Микайлан Чапкӱым шогалтеныт.
Басне-влак:
'И.А. Крыловын гыч:'
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий басньывозызо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:РСФСР Паша Талешке-влак
Ҩ
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
153
153 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:153Категорий:II курым
1222
1222 ий — XIII курымын ийже.
Ҵ
Ҵ, ҵ — кириллик тиште. 49-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1222
Кӧ колен
Категорий:1222Категорий:XIII курым
Американ ош мераҥ
Американ ош мераҥ (Lepus americanus ) – Йӱдвел Америкыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч мераҥ. Капше 41–52 см, почше 3–5 см, нелытше 1,5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мераҥ-влак
154
154 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:154Категорий:II курым
1223
1223 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1223Категорий:XIII курым
АККОНД
АККОНД — российысе кондитер фабрике, Шовакшэҥер, Чуваший.
Категорий:Кондитер ыштыквер-влак Российыште Категорий:Шовакшэҥер
Ҭ
Ҭ, ҭ — кириллик тиште. 39-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Железнодорожный
Категорий:Балашиха
Йывансола (Юлсер кундем)
Йывансола (Ивансола) (Малое Иваново) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 еҥ (2002 ий), 121 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Карай ял деч 4 километр йӱдвел могырно верланен. Ялын кок могырныжат — корем-влак. Кажне коремыште — памаш, Кугу памаш да Изи памаш. Кугу памаш вӱд дене воктен шогышо ял калык пайдалана. Ял воктен кок куп уло: Изи Васлий куп да Уйкуп, кудыжо-влак торфым разрабатыватлыме деч вара ерыш савырненыт.
Ял лӱм
Легенде почеш, ялын лӱмжӧ негызым пыштыше Йыван лӱман еҥын лӱмжӧ гыч лектын. Икымше пӧртым тудо чоҥен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Кутыр
Кутыр (Кутыр) — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже лийын шогышо пытыше марий ял.
Историй
Пелемеш сола воктене лийын.
Важ-влак
Категорий:Суас Элысе марий илымверла Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
Теньгушево кундем
*
Антилопа мераҥ
Антилопа мераҥ (Lepus alleni ) – Йӱдвел Америкыште (Мексика да УАШ) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 45–60 см, почше 3–10 см, нелытше 5 кг.
Ӡ
Ӡ, ӡ — кириллик тиште. 19-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Спасск кундем (Суас Эл)
Спасск кундем (Спас районы, Спасский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Болгар ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): руш-влак (67,6%), руш-влак (29,5%), чуваш-влак (1,7%).
Административ шеледымаш
Спасск кундемыште 1 ола шотан илем да 18 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Марий калыкын шочмыжо
Акретсе марий калыкын кок тӱрлӧ культур гыч шочмыжо курык да олык марий-влак кокласе ойыртемлан тӱҥалтышым ыштен. Курык марий-влак городецкий калык дек утларак лишыл улыт, а олык марий-влак – азелинский дек.
Акрет марий-влакын илыме кумдыкышт
Черемис-влакын илыме верышт кызытсе Марий Элын мландыж деч касвел да кечывалвел-касвел могырым кумдарак улмаж. Нуно Вӱтлам да Вӱтла-Виче эҥер коклам веле огыл, тыгак Вӱтлан касвел могыржымат айленыт улмаш. Тыге нуно Унчо эҥер воктене меря племена-влак дене пошкудо лийыныт. Марий-влак Юлын кок серыштыже иленыт. Нунын мландышт Озаҥ деч Ока эҥерын аҥже марте шуйнен. А кечывалвелне кызытсе Курыкмарий кундемыште веле огыл, тыгак йӱдвел Чувашийын мландыштыжат иленыт. Йӱдвел чек Киров велысе Какшар ола воктене эртен.
Родо калык кыл
Тиде акретсе жап гычак марий йылмыш тюрк шомак-влак (калык, эрык да т.м.) пураш тӱҥалыныт. Марий айдемын тужвал тӱсшат, чурий сынжат утларак монголлан келшышын вияҥын.
Марий-влакым шегыремдымаш
Кугезе марий-влакын первобытный илышышт пеш эркын шаланен. Нуно шке кугыжанышым чумырен кертын огытыл. Тыге тӱҥалтыш гычак марий калыкым неле пӱрымаш вучен. Ты жапыште марий мланде воктен утларак тале, утларак виян сарзе-влак иленыт. Нуно марий айдемым шыгыремдылаш тӱҥалыныт. Хазар-влак, Юл да Чолман воктен илыше булгар-влак, татар-монгол-влак марий мландым шке кид йымакышт налыныт. А касвел могырым славян-влак толын шыгыремдылыныт. Ожнысо марий калык шуко чотан лийын да кумда мландым айлен. Но нуным эрвел гыч тюрк-влак шӱкеныт, касвел могырым славян-влак поктылыныт. Садлан нуно шагалемыныт да илыме мландыштат иземын.
Категорий:Марий эртымгорно
Марий-влак нерген икымше палемдымаш
Кажне пеҥгыдем шушо калыкын шкенжым шке лӱмдымӧ шомакше уло. Пошкудыжат тудым шке семынже лӱмден. Марий-влак нерген икымше гана X курымышто (961 ий) возымо: хазар каган Иосиф шке серышыштыже тудлан йозакым тӱлышӧ калык коклаште «цармис» манын ончыкта. Марийын тыгаяк лӱмжӧ моло пошкудо калык йылмыштат аралалтын: чуваш йылмыште – «сярмыс», татар йылмыште – «чирмыш», руш йылмыште – «черемис».
Руш летописьыште
Руш калыкыште черемис нерген икымше гана XII курым тӱҥалтышыште ушештарат. Тидыже славян-влакын IX курымысо илышыштым сӱретлыше «Повесть временных лет» летопись лийын. Возышо еҥ эрвелне илыше пошкужышт нерген тыге палемда:
«Черемис» мут нерген
Цармис да черемис – ик мут улыт, но тӱрлӧ йылмылаште тӱрлын йоҥгат. Тиде мутын кузе шочмыж нерген тӱрлӧ ой уло. Но ӱшандарыше вашмут але мартеат уке. Шомакын какымшо «мис» ужашыже айдеме манмым ончыкта. Тидын дене келшаш лиеш: финн да эстон йылмылаште «mies». Тугеже икымше - айдемын могай улмыжым палемдышаш. Шымлызе-влак тӱрлӧ вашмутым темлат: сарзе, эрвел, чодыраште илыше, купышто илыше, «Сар (Чер)» племена гыч да т.м.
Тыге пошкудо-влакын марийым лӱмдымӧ «черемис» шомакын кузе шочымыжо раш огыл. Но тиде шомакыште нимогай лӱмдылтышат, айдемым мыскылмашат лийын огыл. Палемдыме умылтарымаш-влак кокла гыч чын деке эн лишне «чодырасе айдеме» ой шога.
Шем почиҥга
Шем почиҥга (Клубеничное Поле) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 51 еҥ (2005 ий), 42 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 3 километр йӱдвел могырно Чӱкшӧ эҥерын шола серыштыже верланен.
Волгоград
Волгоград (Юлысо ола) (Волгоград) — ола, тошто руш лӱм - Царицын. Волгоград - калыкчот шотышто латкокымшо ола Российыште, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Волгоград Категорий:Российысе миллионер-олала
156
156 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:156Категорий:II курым
1224
1224 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1224Категорий:XIII курым
1226
1226 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1226Категорий:XIII курым
Ҋ
Ҋ, ҋ — кириллик тиште. 14-ше тиште Кильдин саам тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
157
157 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:157Категорий:II курым
Арктика мераҥ
Арктика мераҥ (Lepus arcticus ) – Йӱдвел Америкыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 55–70 см, почше 3–10 см, нелытше 4–5.5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мераҥ-влак
Серпухов
Серпухов (Серпухов) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 126 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
Сталин премий
Сталин лӱмеш премийын лауреатше:
Категорий:Премийын лауреатше
Логинов, Иван Иванович
Осмин Йыван (Мин. Йыван, И.Ошкер, И.Иванов) (Иван Иванович Логинов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кушнэҥер ял) —, Марий Эл, Провой кундем, Кушнэҥер ял) — серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (1997).
Илыш корныжо
Осмин Йыван – марий поэзийын кугу мастарже. М. Казаков манмыла – ура чонан мурызо. Тудак шке йолташыж нерген тыге манын: Кеч-могай темым тарвата гынат, поэт тушко уло шÿмжым пышта, лирический шÿлышым пуа. Чын мастар  тыгаяк лийман. Осминын поэзийыштыже тыглай сылне мут гына огыл, поро шонымаш, герой дек шÿмаҥдыше ойсавыртыш, ныжыл шомак поснак сымыстарат; нуно огыт лий гын, поэзийын чыла ямже йомеш ыле». Осмин Йыван 1915 ийын вӱдшор тылзын 3-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кушнэҥер ялыште кресаньык ешеш шочын. Ванёкын (ялыште тудым тыге маныныт) йоча жапше шочмо кундемын сылне пÿртÿсшö дене, чодыра, олык, ер да эҥер-влак дене пеш чак кылдалтын. Илен-толын, шочмо кундем, кугезе мланде нерген теме писательын мурпашаштыже кугу верым налын. Поэтын шочмо кундемыште мланде ошма йöршан, тудо сай лектыш дене куандарен кертын огыл, сандене еҥ- влак  оксам ышташ моло йöным кычалыныт: колым кученыт, сонарыш коштыныт, чодырам руэныт. Ванёк чыла тидым изинек тунем кушкын. Да эше тудо книгалан моткоч шÿман лийын, С. Чавайнын, Н. Мухинын, О. Шабдарын почеламутшым поснак сот йöратен. Йоча да самырык годым ужмо- колмо, шонен коштмо да лудмо негызеш вараже шуко почеламут («Муро ден жап», «Керебеляк», «Элнет», «Пÿнчерыште» , «Шочмо мланде» да молат) почын. Йоча годсо илышыжым, школышто тунеммыжым шарнен, шоҥгеммекше, поэт тыге возен:"Ала-кушечын у вий пурыш Туле гай капыш. Кечыйол. Модеш яндар вÿд дене урылт Йочан шинчаштыже мочол? Ме чарайолын, чаравуйын Тöрген, шижде тул гай ошмам, Столовыйышко куржна – школыш – Ваш перкален кÿмыж совлам."Керебеляк тÿҥалтыш школым тунем пытарыше эргым ачаже Йошкар-Оласе марий семилеткыш намиен коден. Но латкок ияш йочалан еш деч тораште илаш неле лийын, сандене кокымшо ийжылан Ванёкым туш колтен огытыл. Суртоза эргыжым Ярамарий ялыш, ватыжын шольыж дек, наҥгаен коден. Ончыкылык поэт тушто илен, а тунемаш пошкудо Сотнурыш, шымияш школыш, коштын.
Иван Логиновлан  ушан педагог-влак логалыныт. Теве тÿҥалтыш школышто С. Чавайнын ялже гыч Никифор Сидорович Сидоров, икымше марий сÿретче Е. Д. Атлашкинан шÿжарже Татьяна Дмитриевна, Чавайнын Озаҥ семинарий годсо йолташыже Иван Васильевич Коротков туныктеныт. Нуно творческий кумылан, икшывым умылен да тудын чонышкыжо корным муын моштышо еҥ лийыныт. Сотнурышто тунемме ийлаште Ванёклан ачаже ик  радаман гармоньым налын пуэн. Тиде жап гыч ты семÿзгар Логиновын ÿмырашлык  йолташышкыже савырнен.
Эргын тунемашак шонымыжлан ачаже тореш лийын огыл. Тыге шымияш школ деч вара Ваня Логинов Йошкар-Оласе педтехникумыш тунемаш пурен. Вес ийжылан техникум Звениговыш кусаралтын. Тыште шинчымашым погаш, творчески кушкаш уда огыл йöн лийын. Лач студент улмо жапыште кресаньык эрге Ванёк поэзийлан чот шÿмаҥын. 1931 ий декабрьыште «Марий ял» газетеш «Осмин» подпись дене «У муро» лÿман почеламутшо (поэтын ош тÿням ужмо икымше мурсаскаже) савыкталтын. Шке тукымысо кугезын лÿмжö гыч ыштыме тиде фамилий вараже писательын тÿҥ псевдонимышкыже савырнен.
Педтехникум деч вара «Марий коммуна» газет редакцийыште корреспондентлан пашам ыштен. Тунам редакцийыште кугу опытан журналист-влак пашам ыштеныт. Тыште тÿҥалше  литератор Осмин Йыванлан илышым утларак кумда ончалтыш дене авалтен аклаш, тыгак шке возымым савыкташат сай йöн лийын.
1935 ий паша корныш шогалме дене веле огыл ушеш кодын. Лач тунам коло ияш авторын «У тукым» лÿман икымше сборникше лектын.
158
Кӧ колен
Категорий:158Категорий:II курым
Логинов, Иван Иванович
Илыш корныжо
Тугодсо пуламыр пагытыште  илыш толкын Осминым тыш да туш кышкылтын. Редакцийыште талук утларак ыштымек, Йошкар-Ола лишнысе Шеклянур школышто марий йылме ден литературым ик талук туныктен. Тунамак Москосо Литератур институтышто заочно тунемаш тÿҥалын. 1938 ий март гыч 1940 ий июнь пытымешке Татар АССР-ысе Элнет кыдалаш школышто пашам ыштен. Творчестве нергенат монден огыл. 1940 ийыште «Рвезе ÿмыр» кокымшо книгаже савыкталтын.
Тудо ийын кеҥежым Йошкар-Олашке пöртылынат, ик жап Писатель ушемыште литератур консультант лийын. Тушеч МарНИИ-ш шанче пашаеҥлан куснен. Дирекций тудлан калык муро книгам чумыраш шÿден. Поэт мо кÿштымым шуктен, но мурпого 1945 ийыште гына савыкталтын. 1938 ий мучаште марий альманах лекташ тÿҥалын. Ондакше тудым И. Музуров ден В. Эльмар редактироватленыт. Нунын армийыш кайымекышт, ты пашам Осминлан кучыктен пуэныт. Тиде жаплан тудо СССР писатель ушем член (1940 ий теле тылзе гыч) лийын. Сар тÿҥалме ийын кумшо – «Йöратем» лÿман – книгаже лектын.
Иван Иванович 60 ий утла шуйнышо творчестве корныштыжо шке лÿмнержым книгалаштыже кок семын ончыктен. 1945 ий марте сборниклаже («У тукым», «Рвезе ÿмыр», «Йöратем», «Онар» да «Алал кумыл дене») «Осмин Йыван» подпись дене савыкталтыныт. Икшывылан серыме   «Шочмо мланде» книгаште (1948 ий) автор «И. Осминыш» савырнен. Тыге чырык курым утла шуйнен. Тиде пагытыште мурызын лу утла сборникше калык коклашке шарлен. Иктешлыме ойпого шотан «Йыжыҥан муро» книга (1976 ий) комеш автор адакат рвезе годсо лÿмжым шынден: «Осмин Йыван». Тиде вашталтышым ышташ писательым самырык тосшо, Валентин Колумб, таратен манын шонаш лиеш. 1974 ий вÿдшорын тудлан, «Ончыко» журналын тÿҥ редакторжылан, колтымо письмаштыже Иван Иванович тыге возен: «Тый Осмин Йыван манын савыкташ йöратет. Айда тыйын семынак лийже!» Литератур пашаште сеҥымашке шумыжлан 1946 ий июньышто Иван Ивановичым «За трудовую доблесть» медаль дене палемдалтын. Но вашке тудын вуй ÿмбалныже шем пыл чумырген: суд поэтым совет власть ваштареш шолып кучедалшылан шотлен да лу ийлан четлык коклашке шындаш пунчалын. Чыным муаш манын, Осмин тÿрлö инстанцийыш возкален, но ниможат полшен огыл. Сталинын колымекше срокшым вич ий марте кÿчыкемдат, да марий калыкын мурызо эргыже эрыкыш лектеш, Башкирийысе степьыште у оламчоҥыма гыч Йошкар-Олашке, ешыж дек, пöртылеш. Арам йомшо жапым пöртылташ тыршыме семын, 1957 ийыште иканаште кок книгам луктеш ( «Мыйын шулдырем», «Кава ден мланде коклаште»). Вара – эше да эше. Октябрь революций деч изиш ончыч шочшо писатель ÿмыржын тÿҥ ужашыжым совет жапыште илен эртарен. 70 ий утла коклаште элна чыла шотыштат ончыко тошкалын, калыкын илышыже саемын, у айдеме кушкын. Но творчествылан тичмаш эрык лийын огыл. Литератур ден сымыктыш мастар-влаклан шке пашаштым Компартийын политикыжлан келыштарен шогаш пернен. Тидлан кöра шочыныт Осминынат «Ленин партий программым пуэн мыланна, коммунизмыште ме илаш тÿҥалына», «Чоҥештена ме коммунизмын кечыш ик ешыште изижат, кугужат», «Кеч толын теле, но элемым чот ырыкта шÿмбел ЦК» гай шуко строка. Мом ыштет, тыгай моктеммуро деч посна тунам ик сборникымат печатьыш колтен огытыл.
Элыштына цензурым пытарымеке, Иван Иванович, 75 ийым эртыше аксакал, шкенжын илыш книгажым – «Кава ден мланде коклаште» кугу шарнымашым – сераш шинчын. Тиде роман – хронике 1993-1995 ийлаште ужашын-ужашын «Ончыко» журналеш печатлалтын, да тÿҥалтыш кок книгаже 1996 ийыште посна савыктыш дене лектын. Чаманен ойлаш перна, тазалыкше начареммылан кöра писатель шке пашажым мучашке шуктен кертын огыл. Шарнымаш ойпого поэтын вич ий шуйышо тамык деч вара Йошкар-Олашке пöртылмö сÿрет дене пыта.
Осмин Йыван марий лудшым тÿнямбалсе да СССР-ын калык-влакын литературышт дене палдарыме шотышто кугу пашам ыштен. Иван Иванович тыгай «Акпатыр» икымше марий оперым шочыкташ полшен. Тудо да кок йолташыже (Г. Матюковский ден М. Якимов) С. Чавайнын драмыже негызеш Эрик Сапаевын опержылан виян либреттым сереныт. Вес семастар-влак: А. Искандаров, К. Смирнов, Н. Сидушкин, И. Кузьмин да молат – Осмин Йыванын ятыр почеламутшым сылне мурыш савыреныт.
Варашрак кодын гынат, сылнымут мастарын пашажым, усталыкшым кучем кÿкшытыштö кÿлеш семын аклыме. 1993 ий теле тылзын тудлан марий Эл Республикын С.Г. Чавайн лÿмеш Кугыжаныш премийжым, а 1997 ий 24 пургыжын Марий Эл Республикын калык поэтше лÿмым пуымо. Но илышаш кечыже шагал кодын улмаш: тудо ийынак, 6 вÿдшöрын, шÿмжö кырымым чарнен. Иван Ивановичым шочмо кундемешыже тойымо. Жапын-жапын тушто Осмин лудмаш эртаралтеш.
Кусарыме сомыл
Шке гыч возымо дене пырля И. Осмин марий лудшо-влакым моло иза-шольо калыкын сылнымутшо дене палдарымаштат ятыр тыршен. Тудын ик пайдале ойыртемжым палемдыман: тудо оригиналын ямжым лийме семын аныклаш тырша, но тунамак марий йылмылан келыштара. Пример шотеш англичан В. Шекспирын, испан Лопе да Веган, Н. Гогольын, В. Гусевын пьесыштым, И. Тургеневын повестьлажым, тÿнямбал, руш да совет класик-влакын почеламутыштым кусарымыжым ушештараш лиеш. Посна ойыртемалт шога «Шÿдö поэт» сборник (1962 ий). Тушко Осмин ден Миклай Казаков тÿнясе калык-влакын эн тале поэтыштым, мурсаскаштым чумыреныт.
1227
1227 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1227Категорий:XIII курым
Абакан
Абакан (Ағбан; Абакан) — ола Хакасийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Категорий:Абакан
Тундра мераҥ
Тундра мераҥ (Lepus othus ) – касвел Аляскыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 70 см, нелытше 7 кг.
Категорий:Мераҥ-влак
1805
Кӧ колен
Категорий:1805
Олеся Журакивська
Олеся Журакивська (13 сорла 1973, Киев, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — украин актриса.
Категорий:1973 ийыште шочшо-влак
Тимофеева, Зоя Александровна
Зоя Висвис (Зоя Александровна Тимофеева) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Ӱшӱттӱр ял) — марий серызе, почеламутчо, журналист.
Илыш корныжо
Зоя Висвис 1966 ийын сорла тылзын 31-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Ӱшӱттӱр ялеш шым икшыван ешеш шочын. Аваже Роза Александровна Тимофеева колхозышто тӱрлӧ пашам ыштен, ачаже Александр Тимофеевич ӱмыржӧ мучко инженер-механиклан тыршен. Йоча пагыт — эн весела, мондаш лийдыме жап. Шарнем, ачам командировко дене олаш чӱчкыдын коштын. Кажне толмыжлан мешак дене киндым конда ыле, шӱйыштыжӧ клендыр кылдыш кечен. Кинде шултышыш сакыран вӱдым йыгалтена да уремыште кочкын коштына ыле. Могай тутло!
Дашев
Дашев (Дашів) — Украиныште Винница велыште Гайсин кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 774 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Тимофеева, Зоя Александровна
Илыш корныжо
Ачам пеҥгыде койыш-шоктышан лийын, утым кутыраш йӧратен огыл. Лач пайрем годым изиш подылеш да кумылжо пушкыдемеш, йӧратыме “Семисола покшелне кугу тумет шогылден” мурым муралта ыле. Такшым марла мураш-кушташ ачам ден авам уста лийыныт. Нуным эре сӱаныш ӱжыныт. Ачам парня вуйыш шогалын тавалта ыле. Чаманен каласыман, тудын ӱмыржӧ кӱчык лийын, 60 ияшак колтен. Чон таче кечынат шортеш, ачамым ӧндалме, тудын деч каҥашым йодмо шуэш. А авам 80 ияш гынат, кызытат пайрем годым муралтыде, кушталтыде огеш чыте.
1228
1228 ий — XIII курымын ийже.
Тимофеева, Зоя Александровна
Илыш корныжо
Ялыште йоча-влак пашалан вашке тунемыт. Ме, школышто тунемше-влак, колхоз пасуш полшаш коштына ыле: сакырушмен йыраҥыште шӱкшудым кӱрынна, шыжым пареҥгым погаш полшенна. Пашам ыштымылан кечшудым пуат ыле. Куанже тунам мучашдыме лийын.
Изнур школышто тунемынам. Эн ончыч нулевой классыш коштынам. Икымше туныктышем Валентина Платоновнам эре порын шарналтем. Куэ гай ладыра капкылан, кужу ӱппунеман, ошалге шӱргывылышан ӱдырамаш тунам мыланем чылт Лумӱдыр гай койын. Тудо пӱртӱс лоҥгаш тунемше-влакым чӱчкыдын коштыктен. Йырым-йырысе моторлыкым ужаш туныктен. Тудак, очыни, сылнымутлан кумылаҥден. Визымше классыште тунеммем годым теле нерген икымше почеламутем шочын. Вероника Сидоркина йолташ ӱдырем (тудо мурызо семынат палыме) дене коктын Ӱшӱттӱр гыч Изнурыш телым йолгорно дене ошкылна. Игече сай. Кажне тошкалмылан йол йымалне кычор-кочор шокта. Пасу лум чинче дене йылгыжеш. Тунар чот мыланем тиде сӱрет келшен. Возымо почеламутем марий йылме ден литературым туныктышо Елизавета Егоровна Кудряшовалан ончыктенам. Тудо икымше “мелнам” мокталтен. Тылеч вара мыланем школ илыш дене палдарыше тӱрлӧ заметкым возаш ойлен. “Ямде лий” газетыш колтеда ыле. Йоча газетым кажне арнян чон вургыжын вученам, почтальоным ял вуйыш налаш куржам ыле. Иктаж заметкем, почеламутем лектын гын, эн ончыч ачамлан ончыктенам. Газет редакций чӱчкыдын возымемлан ятыр гана книга пӧлекым ыштен. Тунам шкемым эн пиаланла шотленам, пуйто шулдыраҥынам да поэзийлан утыр кумылаҥынам.
1228
Кӧ колен
Категорий:1228Категорий:XIII курым
Тимофеева, Зоя Александровна
Илыш корныжо
Йоча годым ӱдыр-рвезе-влак пошкудо яллаште, фермыште концертым ончыкташ коштынна. Тимуровский командыште лийынна. Тӱрлӧ пушеҥгым шынденна (тачат нуно шогат), коча-кова-влаклан вӱдым кондаш, пакчаште шӱкшудым эрыкташ, пум шелышташ полышкаленна. Шочмо ялысе Вакшъерым кажне гана шӱкшак деч эрыктенна, вӱдшӧ ару да яндар ыле. Кызыт тудо кошкен. З.Тимофеева изинек сылнылык тӱнялан кумылан кушкын. Тыште Рита акажын надырже поснак кугу. Рита акам мыйым ончыкылык артистым ужын. Тудо мыйым чодыраш я олыкыш пырля наҥгая да пӱртӱсын “мутланымыжым” колышташ туныктен. Микрофон олмеш скакалкым кучыкта да марий мурым муралте манеш ыле. Тудак мыйым Йошкар-Оласе президент школ-интернатыш тунемаш конден. Мый пеш вожылшо лийынам. Мыланем пианино дене шокташ кӱлын, а мый семӱзгаржымат лач телевизорышто ужынам, нотымат пален омыл. Тыге мӧҥгеш, ялыш пӧртылынна.
Такшым ик жап сӱретче лияш шоненам. Изинек сӱретлаш йӧратем. Мӧҥгысӧ коҥгам, урем капкам сӱрет-влак дене сӧрастаренам. Но пӱрымаш вес векыла савырен. Школ деч вара пединститутыш руш йылме ден литературым туныктышылан тунемаш пуренам. Ялысе йочалан тунам туныктышо-влак авторитет лийыныт. Но шке профессием дене пашам ыштен омыл. Визымше курсышто тунемме годым Света ӱдырем шочын. Изиш кушмекше, йочасадыш воспитательлан пашаш пуренам. Вара ММЗ-ын тӱшкагудыштыжо воспитатель лийынам, заводышто ыштыше еҥ-влак дене пашам ыштенам. У ий пайремым пырля эре вашлийынна, актовый залыште кугу ӱстелым погена ыле. Ик еш семын, вашла полшен, куан ден йӧсым пайлен, иленна. Тӱшкагудышто писатель, поэт, мурызо, композитор да Марий Элыште палыме моло еҥ-влак дене вашлиймашым эртаренам.
Журналист паша оҥай, но пашадар изи, адакшым еш илышыште неле положенийлан кӧра паша верем вашталташ перныш. 2005 ийыште шке вием дене “Бизнес в Марий Эл” рекламе газетын икымше номержым луктынам. Ынде 11 ий тиде пашам шуктем. Света ӱдырем полшен шога. Тудо МОСИ-н экономике факультетшым тунем пытарен. Ӱдырем мыйын пурла кидем. Шуко паша кызыт тудын вачӱмбакше возын. Ончыч пашаеҥ-влак редакцийыш шке рекламым пуат ыле, кызыт тидын шотышто нелынрак паша кая. Но ме тыршена, мемнам палат, мыланна ӱшанат, тидыже эн тӱҥ. Пытартыш жапыште Зоя Александровна мыскара сынан почеламут-влакым утларак возаш тӱҥалын. Нуным “Чылажат куандарыше, лишыл” почеламут сборникышкыже чумырымо. Пеш оҥай да весела, кызытсе саманлан келшыше улыт. Мыскарам моткоч йӧратем. Вероника йолташ ӱдырем дене коктын, капка ончылно теҥгылыште шинчен, тыманмеш мыскара йӧре тӱрлӧ рольым модына ыле. Йырым йырна еҥ-влак эре погынен воштылын колыштыныт.
“Кугарня” газет редакицийыште пашам ыштыме годым икана “Воштылаш, товатат, сулык огыл” мыскара конкурсышто участватленам. Тунам тӱҥ пӧлек “Лед и пламень” кевыт деч телевизор лийын. Мыланем тӱшкагудышто лачак тудо кӱлын. Тошто телевизорым азыр дене чӱктен ончена ыле. Сценарийым возенам да журналистке Эльвира Терентьева дене изирак сценкым модын ончыктенна. Калык чот воштылын. Ты пайремын организаторжо редакцийна лийын, садлан нимогай пӧлекым налын огынал. Мый конкурсын жюри председательже – режиссер Олег Геннадьевич Иркабаев дек йыҥгыртенам. Тудо мыланем пеш сайын модында, самырык-влаклан театрыш толат гын, конкурс деч посна артисткылан пашаш налам манын. Тудын шомакше кумылым нӧлтен. Тугеже сценыште артист гай модын кертын улына, шоналтышым.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Звер
Звер (Зверево) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2000 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 10 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Шлань
Шлань (Шлань) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Унчо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 500 еҥ (2004 ий), 384 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Унчо сола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Зубова Поляна кундем
Зубова Поляна кундем (Зубово-Полянский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Зубова Поляна.
Шонсола
Шонсола (Ончылсола) (Шонсола) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2004 ий), 34 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кукыктӱр (Пӧтъял ял шотан илем)
Кукыктӱр (Малый Олыкъял) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 9 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Учимсола деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «олык» + «ял» = «олык_ял». «Изи Олыкъял» — олыкышто верланыше изи ял.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Юмызо
Ю́мызо (руш. священник) - калыкыште кучылтмо ыҥ - религий культ пашаеҥ. Иудаизмыште юмызо мутым кучылтмашыште тӱткӧ лийман (кызыт иудаизмыште юмызо уке, раввин-влак юмызылан огыт шотлалт). Рим-католик, танле, моло христиан конфессийлаште юмызо - епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Епископ (архиерей) чиныште улшо айдемым юмызо лӱмдымаш - йоҥылыш.
Чимарий йӱлаште юмызо олмеш онаеҥ-влак улыт.
Православийыште
Епископ ден дьякон кокласе чинан черкысе службым шуктышо еҥ. Таинстве (рукоположений таинстве деч посна), да богослужений эртарен кертеш. Юмызым эше иере́й але пресви́тер (πρεσβυτερος — кугыза, старейшина) лӱмдат. Юмызо чиным архиерей (епископ) рукоположений таинстве пуен кертеш. Тыглай юмызо да илыш дене илыше юмызылан (иеромонах) "Ваше преподобие" манын ойлат, протоирей, игумен ден архимандритлан - "Ваше Высокопреподобие". Калыкыште юмызым чӱчкыдын "бачышка" (батюшка) але "ача" лӱмдат, мутлан, Пагул ача, Миклай ача. Йотэлысе руш танле черкыште пелашан юмызылан "Ваше благословение" ойлат. Российыште юмызым калыкыште чӱчкыдын «поп» лӱмдат. XIX курым мучаш гыч тиде мут лӱмдылтыш семынат кучылталтеш. А 1755-1760 ийла марте тиде официалле званий лийын. Екатерина II-ын юмызо Иван Панфиловын тыршымыж дене кугыжаныш кагазлаште "священник" ден "протоирей" мут-влакым кучылташ тӱҥалыныт. Поп мут грек ылмысе "папас" (юмызо) мут гыч чоҥалтын. У грек йылмыште "паппас" - тиде "папа римысе".
Католицизмыште
Католик черкыште танле йӱла семынак юмызо-влак кокымшо кыдежан священстве радамыш пурат. Юмызо шым таинстве гыч визытым шуктен кертеш. Свяществе (хиротоний) да миропомазаний таинстве-влакым гына нунылан шукташ ок лий. Юмызыш айдемым епископ пурта. Православий семынак юмызо-влак тыште манак (шем духовенстве) да епархий юмызо-влаклан (ош духовенстве) шелалтыт. Католик черкын латин йӱлаште юмызо-влак целибат почеш илышаш улыт. Вес семын каласаш гын - пелаш деч посна. Эрвел католик черкылаште манак да епископ-влак гына целибат почеш илышаш улыт. Юмызылан католик-влак "ача" ("лӱм") манын ойлат. Юмызо-влак йӱла почеш сутаным чийышаш улыт. Литургий годым юмызо альбым, орнатым ("казула" эше лӱмдат) да столам чият.
Протестантизмыште
Протестантизм черке мерым кугыза (руш. старейшина) (пресвитер) да проповедник-влак вуйлатат. Проповедник юмызылан ок шотлалт, тудо службышто тырша. Проповедник-влакым министрант эше лӱмдат. Пресвитер ден министрант-влак консисторийыш пурат. Консисторий черкыш толшо-влаклан йодшыштлан вашмутым пуа, нунылан йӧн лийме дене полша. Протестантизмыште манак да монастырь-влак уке улыт.
Кылвер-влак
Категорий:Профессий-влак
Давша
Давша (Давша) — ял Российыште, Бурятийын Йӱдвел Байкал кундемыште.
Эртымгорно
Категорий:Йӱдвел Байкал кундемысе илымверла
1821
Кӧ колен
Категорий:1821
2 пеледыш
2 пеледыш (2 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 153-шо (кужемдыме ийлаште — 154-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 212 кече кодеш.
Лӱмгече
Пеледыш тылзын кокымшо кечынже Александр, Алексей, Иван, Никита, Тимофей, Эмма – влакын лӱм кечышт.
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:2 пеледыш
Виче Алан кундем
Виче Алан кундем (Вятскополянский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Виче Алан. Калыкчот 31,6 тӱж. еҥ наре.
Географий
Виче Алан кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
Категорий:Виче Алан кундем
Шем Виче
Шем Виче эҥер (Ӱпӧ, Ипон; Уфа, Ҡариҙел) — Ош Вичын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 918 уштыш.
Категорий:Пошкырт Элысе эҥерла Категорий:Свердловск велысе эҥерла Категорий:Челябинск велысе эҥерла
Зайникаев, Александр Шайдуллович
Александр Зайникаев (Александр Шайдуллович Зайникаев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Шоръял ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже.
Илыш корныжо
Александр Зайникаев 1935 ийын теле тылзын 10-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кульчубай ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Лепантопсис
Лепантопсис (Lepanthopsis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 40 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Смоленск
Смоленск (Смоленск) — ола Российыште, Смоленск велын кучем рӱдыжӧ. Смоленск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Палемдымаш-влак
Категорий:Смоленск
Шаде Шогертен
Шаде Шогертен (Яңы Ключево) (Новоключево) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Мишкан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 176 еҥ (2002 ий), 175 еҥ (2009 ий) , 154 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 15 километр касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Ош мераҥ
Ош мераҥ (Lepus timidus ) – Йӱдвел Евразийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 44 - 65 см, нелытше 1,6 - 4,5 кг.
1229
1229 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1229Категорий:XIII курым
Савинсола
Савинсола (Савино) — ял Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла
Марбиофарм
Марбиофарм — российысе фармацевтик ыштыквер, Йошкар-Ола, Марий Эл.
Ыштыквер, 1942 ийын, витаминан препаратым ыштен лукмаш верч негызлыме, кызытат (2020 ий-влакын тӱҥалтышыте) ыштыме продукцийжын кугу ужашыже улеш витаминан продукт-влак - эмлык формо ден БАД. Тӱрлӧ вес фармакотерапевтиан группын эмжат лукталтыт.
Ыштыквер шкенле субстанцийжым (чынак, эмлык препаратын йӧнлышӧ эменжым) ыштылеш. Марбиофармыште ыштыме субстанций-влак шуко огыл, 10 чоло. Но нуно гыч южышт Российыште ала-кушто эше огыт ышталт - тиде улыт аскорбиновый, липоевый, янтарный шопыш-влак да сорбит. Марбиофарм - рынке реформа деч ончыч Российыште улшо аскорбиновый шопышым ыштыше шуко ыштыквер гыч пытартыш. Весе тудым ыштен лукмашым пытареныт, але вуйгак пытеныт. А аскорбиновый шопыш - илышлан кӱлешан эмен.
палемдымаш-влак
Категорий:Фармацевтик ыштыквер-влак Российыште Категорий:Йошкар-Олан экономикыже
Тӧткылан уштыш
Тӧткылан уштыш (уш², км², km², тӧтк.уш, тӧтк.км) — кумдыкым висыше иктык.
1 уш² икгай:
Категорий:Математике
160
160 ий — II курымын ийже.
Тарьянов, Иван Иванович
Иван Горный (Иван Иванович Тарьянов) (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Олыктӱр ял –, Йошкар-Ола) – курыкмарий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1984), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо (2003).
Илыш корныжо
Иван Горный 1933 ийын теле тылзын 23-шо кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Олыктӱр ялеш кресаньык ешеш шочын.
Усола кыдалаш школышто тунеммыж годымак чоныштыжо сылнымут сескем ылыжын, почеламутым возаш кумылаҥын. Школым тунем лекмеке, ялысе кресаньык пашам ыштен, мландылан шӱман улшо еҥ-влак нерген утларак пален налын. Колхозышто кыртмен ыштен, вара Маркнигоиздатын Курыкмарий филиалыштыже корректор лийын. 1951 ийыште И. Горный журналист пашашке ушнен. Пӱтынь илышыже да корныжо печать паша дене кылдалтеш: кусарыше, райгазет пӧлкавуй, армий гыч толмек, журналистике Всесоюзный кок ияш леторийыште, КПСС ЦК пелен Кӱкшӧ партшкол (печать пӧлка)...
1992–1997 ийлаште Иван Горный республикысе Писатель ушемын правленийжым вуйлатен. Икманаш, писатель пашам тӱҥ-тӱҥалтыш гычак шке вич парняжла палыше мастар еҥ.
Иван Горный 1940 ийла мучашыште возаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо-влак 1950 ийыште «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманах да газет лаштыклаште печатлатыныт. Курыкмарла кандаш книгаже савыктылтын: почеламут ден ойлымаш, поэме ден легенде, повесть-влак, нуно руш да моло йылмылашке кусаралт лектеденыт. Шкежат олыкмарла гыч курыкмарла йылмыш шуко повестьым, ойлымашым, поэмым, тыгак фольклор погым чумырен. А. Твардовский, А.С. Пушкин, У. Шекспир да молат кусарымаштыже кугу верым налыныт.
И. Горный сылнымут пашажымат эреак вияҥден шоген. Мурызо ятыр почеламутым, поэмым калыклан пӧлеклен. Нуно «Кечӹ лӹвӓлнӹ» («Кече йымалне»), «У и вадны» («У ий кастене»), «Анжалам сӓндӓлӹкем» («Ончалам сандалыкем»), «Мӹнь тӓндӓм ӱжӓм» («Мый тендам ӱжам»), «Ӧфи» да моло сборникышкат чумыралтыныт.
1984 ий гыч тудо Россий Федерацийын писатель ушем членже.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо-влак
Кёльн
Кёльн (Köln; акрет лӱм Colonia Claudia Ara Agrippinensium; Kölle) — ола Немыч Элыште, Йӱдвел Рейн — Вестфалий мландын эн кугу олаже.
* Категорий:Миллионер-олала
2 пургыж
2 пургыж (2 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 33-шо кечыже. Идалык пытыме марте 332 (кужемдыме ийлаште — 333) кече кодеш.
Лӱмгече
Пургыж тылзын кокымшо кечынже Ефим, Инна, Лаврентий, Римма-влакын лӱм кечышт.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:2 пургыж
1822
Кӧ колен
Категорий:1822
Асылбаев, Ахмет Асылбаевич
Ахмет Асаев (Ахмет Асылбаевич Асылбаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Елтек ял –, Йошкар-Ола) – марий серызе, шанчызе, журналист, кусарыше, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1943), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).
Илыш корныжо
Ахмет Асаев 1912 ий пеледыш тылзын 15-ше кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Елтек ялыште кресаньык ешеш шочын.
Бирск оласе педагогический техникумышто, вара Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто шинчымашым поген. 1935 ийыште, институтым тунем пытарымек Марий обком ВЛКСМ-ште инструктор должностьышто лийын, Параньга педучилищын директоржылан тыршен. 1939 ий гыч Марпединститутышто кугурак туныктышо. Кугу Ачамланде сар тӱҥалме годым Совет Армийыште лийын. 1943 ийыште черлан кӧра мӧҥгыжӧ пӧртылмек «Марий коммуна» газет редакцийыште пашам ыштен. Тудо ийынак Марий книга савыктышын вуйлатышыжлан шогалтат. 1946 ий гыч МарНИИ-н шанче пашаеҥже, 1961 ий гыч «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо.
1935 ийыште савыкталташ тӱҥалын. Тыгай статья да монографий-влакым возен: «М. Шкетанын творчествыже» (1935), «Марийская литература периода Отечественной войны» (1945), «Проза М. Шкетана» (1948), «Творчество Г. Ефруша» (1952), «Марий литература нерген» («О марийской литературе») (1957), «С.Г. Чавайн» (1959). Тыгак «Очерки марийской литературы» пашан ик авторжылан шотлалтеш. Тудо кыдалаш школышто тунемше-влаклан хрестоматийым, шочмо йылме дене учебный пособийым ямдылен.
1950-ше ийла гыч тӱҥалын А. Асаев сылнымутан произведений-влакым возаш тӱҥалеш – очерк, ойлымаш, пьесе. Тудыш шукияш паша лектышыжлан «Ошвичыжат, йӱксыжат» роман шотлалтеш, 60-шо ийлаште марий ялын илышыжлан пӧлеклалтше. Возымо пьесыже-влак: «Ӱжара мурызо», «Клятвенная береза» – «Ошвичыжат, йӱксыжат» роман почеш. А. Асаеывын сылнымутан произведенийже, статьяже-влак руш йылме дене лектыныт.
А. Асаев – КПСС-ын, 1943 ий гыч Писатель Ушемын членже лийын. Литератур да печатьым вияҥдымылан Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым пуэныт.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий драматург-влак