cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илибаева, Мария Каликаевна
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак
1746
Кӧ колен
Категорий:1746
Миклай почиҥга
Миклай почиҥга (Никуленки) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 8 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Никул» лӱман еҥ пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
419
419 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:419Категорий:V курым
Кутко
Кутко (Formicidae) — шыҥа-копшаҥге.
Тыгак ончо
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
1745
Кӧ колен
Категорий:1745
Когарш
Когарш (Tinea) — шыҥа-копшаҥге.
Категорий:Лыве-влак
Спасское кундем (Угарман вел)
Спасское кундем (Спасский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Спасское.
*
420
420 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:420Категорий:V курым
421
421 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:421Категорий:V курым
Кугу Шуарсола
Кугу Шуарсола (Большая Шуарсола) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1958 ийыште Кугу Шуарсола ял Изи Шуарсола ял дене пырля ик пырляштарыме Шуарсола ялыш савырненыт.
Изи Агытан
Изи Агытан (Бәләкәй Ҡураз) (Малокуразово) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Красный Холм ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 190 еҥ (2002 ий), 203 еҥ (2009 ий) , 150 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калтаса сола деч 22 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Кутюн
Кутюн (Кутюна, Архипкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Изи Агытан
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Кутюн
Верланыме вер
Кулаково сола деч 4 километр тораште лийын шоген.
Ататюрк, Мустафа Кемаль
Ататюрк, Мустафа Кемаль (Mustafa Kemal Atatürk, * 1881 - 10. 11. 1938) - Турцийын президентше да премьер-министрже.
Важ-влак
Категорий:Политик-влак Категорий:Турций
1744
Кӧ колен
Категорий:1744
Китне
Китне (Марий Китне) (Мари-Китня) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 315 еҥ (2000 ий), 310 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Йошкар-Ола (станций)
Йошкар-Ола (Якшар-Хала; Йошкар-Ола) — кӱртньыгорно станций РКК-ын Горькийысе кӱртньӧ корнышто. Йошкар-Олаште верланен.
Икымше поезд Йошкар-Олашке 1928 ийыште толын. А таче тышеч кече еда икмыняр поезд мундыр кундемлаш каяш тарвана. «Марий Эл» фирма поезд Российын рӱдолашкыже писын намиен шукта.
Миссо
Ми́ссо (Misso) – Вырумаа уездыште верланыше Рыуге волостьыш пурышо посёлко.
Верланыме вер
Таллинн деч 300 километр да Выру деч 50 километр тораште, Вырумаа уездын кечывалвел-эрвел ужашыштыже верланен.
Историй
Эстонийын верысе шкевиктемже-влакын 2017-ше ийысе администраций реформышт деч ончыч тыгаяк лӱман Миссо волостьыш пурен да тудын администраций рӱдерже лийын.
2011-ше ийлан тиде посёлкышто 205 еҥ ила. Тудо Рига – Псков машинагорнышто верлана.
Ондак муниципалитет лийшын кугу ужашыже Хаанджа-Карула каныме верыш пурен. Тыште Хино, Кисеярве ландшафт заповедник-влак, Пуллиярве заповедник, Парму пӱртӱслӧ заповедник да ужаш дене Кирикумяэ ландшафт заповедник верланеныт.
Миссошто школ ден йочасад уло.
Лӱмлӧ еҥ-влак:
Категорий:Эстонийысе посёлкыла
422
422 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:422Категорий:V курым
Чоҥышо
Строитель — профессий, пашаеҥ искусственный йырвелын объектше-влакым да инфраструктурым чоҥа.
Лопшаҥге
Лопшаҥге (Vespa) — шыҥа-копшаҥге.
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Мӱкш
Мӱкш (Anthophila. Мӱкш-влак кӱшылйамагатыш пура, Apoidea) —. Тӱняште 20 тӱжем наре мӱкш тӱрлык уло. Антарктидым шотыш налде, мӱкш-влакым Мландын кеч могай лукыштыжо муаш лиеш. Нектарым да кочкыт, нектар - вийым, пеледыш пурак -  да моло кӱлешан  пуа. Нектарым погаш мӱкш кужу нержым пайдалана. Кажне мӱкшын кок мужыр шулдыржо уло. Шеҥгел шулдыр мужыржо изирак.
Шыркаҥдымаш
Мӱкш паша денже пеледше кушкыл-влаклан шукемаш полша. Нектар да пеледыш пуракым погымо годым ик пеледыш гыч весыш чоҥештылеш, капштыже кушшо ӱп дене пеледыш пуракым пога. Ӱп коклашке пеледыш пурак пижеш. Мӱкш шке мӱшкыржым йол денже эрыкта да пеледыш пуракым шеҥгел йол коклаште верланыше калташке пога.
Пелдыш пурак ден нектар иктеш варалтыт, тиде нугыдым караш оптат, ӱмбакыже мӱкш муным пыштат, вара караш петыратлтеш. Ялозанлыклан мӱкш-влак кугу пайдам кондат. Мӱйым ыштыме дене гына огыл, пеледышым шыркаҥдымаш - моткоч кугу пайда. шыжым ик кечыште 2000 муным пышта, мӱй погымо жапыште 1000 гыч 1500 муно марте.
Южо мӱкш тӱрлык-влак пеледыш пурак олмеш пеледыш ӱйым гына погат. А Meliponini лӱман мӱкш тӱшка колышо шыҥа-копшаҥгым кочкыт - пеледыш пуракым огыт пого. Нунын уке.
Тыгак ончо
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Телефон
Телефо́н (греч. τῆλε «убалне» + φωνή «йӱк») — тора кужытышто йӱкым колтымо да налме аппарат.
Кызыт
Тачысе кечылан тыгай телефон-влак улыт:
Тугак ончо
IP телефон Категорий:Технологий
1743
Кӧ колен
Категорий:1743
Харьков вел
Рӱдола — Харьков.
Ростов вел, Белгород вел, Луганск вел, Днепропетровск вел, Полтава вел, Сумы вел да Донецк вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
2012
Кӧ колен
Категорий:2012
Ханты-Манси автоном йырвел — Югра
Эн кугу ола-влак
Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Югра
Магеров
Магеров (Магерів) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 005 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Нью-Гэмпшир
Нью-Гэмпшир (New Hampshire) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык — 24,217 тӱж. км². Калык чот — 1 318 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Конкорд ола.
Категорий:Нью-Гэмпшир
Кстово кундем
*
Кӧкрем
Кӧкрем (Кокрем) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 32 еҥ (2004 ий), 20 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шордӱр ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.
423
423 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:423Категорий:V курым
Выборг
Выборг (Выборг, Viipuri, Viborg, Wiburg) — ола Ленинград велыште.
Категорий:Ленинград велысе олала
1742
Кӧ колен
Категорий:1742
Хасавюрт
Хасавюрт (Хасавюрт; Хаси-Эвл; Хасавюрт; Хасавюрт; Хасавюрт; Хасав) — ола Российыште, Дагестаныште. Калыкчот 133 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Дагестанысе олала
Манкинер
Манкинер (Манкинер) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 9 еҥ (2003 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Усола ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Профессий
Профе́ссий (лат. professio; profiteor — «шке пашам семын палемдем») — айдемын пашашже, тӱҥ шотышто тудын илаш йӧным пуышо источникше — тиде паша, кудыжлан айдеме пашадарым налеш.
Профессий теорий да практик тунем шуымым йодеш. Категорий:Профессий-влак
Ӱлыл Чотнай
Ӱлыл Чотнай (Ӱл Цотнай, Сибаторкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кулаково сола деч 4 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
1981 ийыште Чотнайсола сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кучедалмаш
Кучедалмаш — бой, сӧй, сарлыме, вурсо, кредалмаш.
Имывор
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Кучедалмаш
Тугак ончо
*
Шемшӱргӧ
Шемшӱргӧ (Какшан вӱд) (Шимшурга) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 319 еҥ (1998 ий), 238 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Провой ола деч 36 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Никольский почиҥга (У Роҥго кундем)
Никольский почиҥга (Большеникольск) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 105 еҥ (2002 ий), 102 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Михайловка ял деч 9 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Шӱшпык (ыҥ-влак)
Шӱшпык мут ончыктен кертеш:
424
424 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:424Категорий:V курым
Йӱдвел Осетий
Йӱдвел Осетий Республик-Аланий (Республикæ Цæгат Ирыстон-Алани, Республика Северная Осетия-Алания) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
*
Шопкер (Йӱксар ял шотан илем)
Шопкер (Осиновка) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 12 километр йӱдвелне лийын шоген.
Поэме
Поэме (ποίημα) — иктаж-могай явала нерген, рифмоватлен возымо кумда повествований ойсаска.
Шопкер (Йӱксар ял шотан илем)
Эртымгорно
1941 ийыште Шопкер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Поэме
Категорий:Мурпаша
Шӱшпык (Кужеҥер кундем)
Шӱшпык (Соловьи) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 25 еҥ (2005 ий), 7 еҥ (2010 ий).
Колотки
Колотки (Колотки) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Кужэҥер ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2010 ий).
Шӱшпык (Кужеҥер кундем)
Верланыме вер
Шорсола ял деч 11 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.
Колотки
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 1 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Шӱшпык (Кужеҥер кундем)
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Колотки
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Койсола
Койсола (Нижний Кугенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 175 еҥ (2005 ий), 190 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугэҥер ял деч 1 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Кой» + «сола» = «Койсола». Яллан негызым «Кой» лӱман ен пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Изи Шап
Изи Шап (Малые Шапы) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Озакъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 91 еҥ (2002 ий), 102 еҥ (2010 ий) , 99 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кыдал Озакъял ял деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Выльып-Леван почиҥга
Выльып-Леван почиҥга (Филипп-Левинцы) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кӱанпамаш ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Выру
Вы́ру (Võru, вырула Võro, 1917-ше ий марте Верро) — эстонийысе ола, Выру волостьын да Вырумаа уездын административ рӱдерышт.
Верланыме вер
Выру тӱрысӧ кечывалвел-эрвел Эстонийын акрет лопысо ӧрыштыжӧ, Тамула ерын йӱдвел-эрвел серыштыже верланен. Таллинн марте 215 километр торалык, Тарту марте — 57 километр. Олан кумдыкшо — 14,01 км2.
Еҥ-влакын чотышт
Департаментын статистикыже почеш 2018 ий 1-ше январьлан Выру олаште 12022 еҥ илен, 2019 ий 1-ше январьлан — 11859.
Экономике
Выру олан экономикыже йӧндартыш, ялозанлык да туризм гыч шога. Йӧнозанлык йӧндартышын кугытшо (20 пашаеҥ деч шукыракан предприятийлаште) 2005-ше ийыште 1,8 млрд крон лийын. Тӱҥ ужаш пушеҥгым ямдылыме да пӧрткӧргысӧ ӱзгар йӧндартыш улеш. 2005-2006 ийлаште кугу предприятий-влакын оксасавыртышт:
Выру олан палыме еҥ-влакше
Категорий:Эстонийысе олала Категорий:Выру
Лаж (Лебяжье кундем)
Лаж (Лаж) – Российыште Киров велын Лебяжье кундемыштыже верланыше Лаж ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 801 еҥ (2002 ий), 621 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Лебяжье ола сынан посёлко деч 29.9 километр (35 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Лебяжье кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
1740
Кӧ колен
Категорий:1740
Челюскино
Челюскино (Челюскино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Верланыме вер
Сотнур сола деч 7 километр касвелне Тумер ял воктене лийын шоген.
Ял лӱм
И. С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым руш путешественник С.И. Челюскинын тукымлӱмжым пуэныт.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште сӱрем тылзын 30-шо кечынже Челюскино ден Тумер ялла ик илыме верыш ушненыт. Пырляштарыме яллан У Тумер лӱмым пуэныт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Краков
Краков (Kraków, полное официал лӱм — Краков рӱдоласе королев ола (Stołeczne Królewskie Miasto Kraków, Cracovia, Krakau) — ола Польшышто.
Тыгеак ончо
Категорий:Краков
Шоптырвондер
Шоптырвондер (заросли смородины, смородинник; кусты смородины, растущие вместе, рядом, в большом количестве) — нугыдын (пырля) кушкын шогышо шоптырвондо-влак.
Важ-влак
Категорий:Эмыж вондер-влак
Исаков, Константин Афанасьевич
Константин Исаков (Константин Афанасьевич Исаков) (, Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Поланур ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, артист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Константин Исаков 1914 ийын ага тылзын 21-ше кечынже Россий империй Илна губерний Яраҥ уезд Поланур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий драматург-влак
Чинданур
Чинданур (Чинданур) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Чинданур ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Тумер (ыҥ-влак)
Тумер мут ончыктен кертеш:
Славско
Славско (Славсько) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 584 еҥ (2021 ий).
1739
Кӧ колен
Категорий:1739
У Роҥго кундем
У Роҥго кундем (Советский район) — Марий Эл Республикысе муниципал район.
Кундем рӱдӧ — У Роҥго (Советский) ола сынан посёлко.
Географий
Кундем Марий Эл покшелне верланен. Йӱдвелне — У Торъял кундем дене, эрвелне — Кужэҥер, кечывалвел-эрвелне — Морко, кечывалвелне — Провой, касвелне — Маскасола, йӱдвел-касвелне — Оршанке кундем-влак дене.
Кумдык — 1421 км² (але 142100 га).
Чодыра
У Роҥго кундемын 25 % мландыштыже (35000 га) чодыра кушкеш. Кож, пӱнчӧ, куэ, шопке-влак тӱҥ шотышто шогат.
Вӱд
Район кумдыкым 869 га вӱд да куп-влак айлат. Тӱҥ шотышто изи эҥер-влак йогат. Эн келге эҥерлан тыште Изи Кундыш да Изи Какшан шотлалтыт.
Эртымгорно
1917 ий марте кундемын кумдыкшо Озаҥ губернийын Царевококшайскысе уездыш,  да Вятский губернийын Уржумысо да Яраҥысе уездлашке пурен.
15 Шорыкйол 1921 ийыште Марий Автоном областьын ревкомжо почеш кум кантон ышталтын: Козьмодемьянскысе, Краснококшайскысе да Шернурысо. Кундемын мландыже Краснококшайскысе да Сернурысо кантонлаште лийын.
25 Шорыкйол 1935 ийыште ВЦИКын кӱштыкшӧ почеш Марий автоном областьыште Ронгинский район ышталтын. Рӱдер — Роҥго сола.
1953 ийыште район рӱдерым Фокино солашке кусарат, 1958 ийыште — Советский (У Роҥго) кугыялышке.
23 Пургыж 1960 ийыште РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Ронгинский район Советский район лӱмым налын.
Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 30 400 еҥ илен. Нунын кокла гыч У Роҥгышто — 10 600 еҥ.
Административ шеледымаш
Районышко Советский да 7  пура:
Пурлык-влак
Кундемыште тӱвыра, пӱртӱс да историйысе 55 памятник уло:
Кылвер-влак
*
Меленка
Меленка (Меленка) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1970-ан ийлаште Меленка ял Йошкар Люнда ял деке ушалтын<.ref>Деревня Меленка.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Богатыри
Богатыри (Богатыри) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Литератур
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Кобылецкая Поляна
Кобылецкая Поляна (Кобилецька Поляна) — Украиныште Закарпатье велыште Рахов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 490 еҥ (2021 ий).
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
Сергеев, Олег Арсентьевич
Олег Арсентьевич Сергеев (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерӱмбал Шале ял) — марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1990), доцент (1995), Финн-угор ушемын йотэлысе (Хельсинки, 2008), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2005).
Илыш корныжо
Олег Арсентьевич 1961 ийын идым тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш шочын. 7 ияш годым Кугорнымбал тÿҥалтыш школышко шинчымашым погаш каен. 4–10 класслам Азъял кыдалаш школышто тунемын. Вара шинчымаш корно Марий кугыжаныш университетысе историй да филологий факультетын марий да руш пöлкашкыже конден. Тушто тудо 1978 ий гыч 1983 ий марте тунемеш. Студент жап моткоч писын эртен.
1983–1986 ийлаште Морко район Азъял кыдалаш школышто марий йылме да литератур туныктышылан пашам ыштен. Шанче тÿняш логалмым Олег Арсентьевич пÿрымаш дене кылда. 2-шо курсышто тунеммыж годым, курс пашам вуйлатыше, профессор Ю. В. Андуганов студент-влакын Тартушто эртаралтше шанче конференцийышкышт колтен. Тушто самырык рвезе кумдан палыме финн-угровед, академик Пауль Аристэ дене палыме лийын. Академик марий студентын талантшым, шымлымаште мастарлыкшым шижын да рвезылан умбакыжат шочмо йылмым йöраташ, тудым шымлаш тыланен. Шке полышыжымат пуаш сöрен, шанче пашан вуйлатышыже лияш кöнен. Тидын деч вара икмыняр ий эртен. Кум ий туныктышо сомылым шуктымеке, 1986 ийыште Олег Арсентьевич Тарту университетысе аспирантурыш тунемаш пурен. Шанче вуйлатышыже П. Аристэ лийын. Тудын моштен вуйлатымыж почеш «XVIII–XIX курымласе кид дене возымо марий мутер-влак» тема почеш кандидатлык диссертацийым возен да арален.
Молан лач тиде темым ойырен йылмызе тыге умылтара: «Кеч-кунамат тошто эн шерге. Савыкталтдыме, возен кодымо оҥай материал калыклан палыде кийышаш огыл. Тудым кычалаш кужу жап, чытыш кÿлыт. Тÿрлö ола мучко кудалышташ, архивлаште пургедаш, пурак гыч тудым кычал лукташ – кугу куан. Шке ужын, тушто шке лийын гына тидым, очыни, умылет. Материал кöргыштö 200 ий ожнысо марий мутвундо могай лиймым калыклан палаш моткоч кугу пиал». Шымлызым лач ты корныш шогалтымаште П. Аристэн надырже кугу. Тудым шарналтен, Олег Арсентьевич тыге манеш: «Пагалыме профессорем П. Аристэлан кöра мый тыште шинчем. Тудо ачам гай, кочам гай ыле».
1989 ийыште МарГУ-со историй да филологий факультетыш пашам ышташ толеш. Тушто тудлан, тыглай ассистент гыч тÿҥалын, финн-угор йылме-влак кафедрым вуйлатыше, деканын алмаштышыже сомылым шукташ логалеш. Кÿшыл школышто туныктымо дене пырля шымлымаш пашамат умбакыже шуя. Вет кеч-могай туныктышо шымлызе лийшаш. Тидын годым тудо наукым веле огыл, туныктымо методикымат, студентлан теорий да практикымат намиен шуктышаш. Икманаш, туныктымо ден шымлыме паша эре пырля ошкылшаш улыт.
Шанче паша
1981 ий гыч тачысе кече марте лексикографийым, лексикологийым, марий возыктышын историйжым, мут ышталтмашым, марий йылмын стилистикыжым шымлен. 170 утла пашаже савыкталтын. Тушеч 10 книга ты тÿням ужын. Тылеч посна шымлызе 120 утла тÿрлö конференцийыште, симпозиумышто, ныл финн-угор тÿнямбал конгрессыште вийжым, уш-акылжым терген. Изи але кугу ма, вичкыж але кÿжгö ма, кажне пашаже чон гыч лекше, шке шочшо гай йöратыме, вучымо. Кажныже шуко вийым, чытышым, жапым йодын. Тидым чыла еш кумыл, ешыште икте-весым умылымаш, келшымаш пуэн шогат. Тыгак шочмо йылмын вийжат, тораште илен коштмат, П. Аристэн примержат шымлыме курыкыш кыртмен кÿзаш йодыныт.
Тыгак тудо университетын студентше-влаклан программа ден методика пашам возен. 1996–1998 ийлаште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий пöлкаште деканын заместительже тунемме паша дене лиеш. А 1999–2003 ийлаште деканын заместительже воспитательный паша дене лиеш.
«Йылмызе лияш нимо деч чот шочмо йылмым йöратыман, тудын вийжым, ямжым шижын моштыман. Калыклан йылме дене кутырен моштымаш пеш шагал. Эн тÿнжо айдемын чоныштыжо чын мутланымаш, чын возымаш, шочмо йылме верч йÿлымаш лийшаш улыт. Марий мут – шöртньö гай. Сандене ынже шапалге, ынже вульо манын, тиде шöртньым аралаш кÿлеш. Тунам веле йылмына вийым налеш, мотор пеледыш гай пеледалтеш», – тыге чын, яндар марий йылме верч Олег Арсентьевич коляна. Самырык-влаклан тудым тунемаш да тунемаш тылана.
9 сентябрьыште, 50 ияш лÿмгечыжым марий шанче тÿняште палыме шымлызе, филологий наука кандидат, доцент Олег Арсентьевич Сергеев палемден. Марий йылмым виянден колтымаште, тошто марий возыктышым калык ончыко лукмаште тудын суапше моткоч кугу. Олег Арсентьевич тале шымлызе веле огыл, тыгак уста туныктышо да марий шÿлышан, калык верч шогышо айдеме.
Кызыт Олег Арсентьевич МарНИИЯЛИ-ште пашам ышта. 2013 ий гыч институтын йылме пӧлкажым вуйлата. XIX–XX курымла тÿҥалтыште лекше кусарыме паша-влакым йылмыштым шымла. Чÿчкыдын у книга дене куандара: ÿмаште «Марий йылме. Стилистика» книгаже лекте, тений «Марла- рушла биологий термин» мутерже ош тÿням ужо.
Негыз
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Герца
Герца (Герца) — Украиныште Черновцы велыште Черновцы кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 2 118 еҥ (2021 ий).
Категорий:Черновцы велысе олала
Хельсинки
Хельсинки (Helsinki, Helsingfors) — Финляндийын рӱдолаже.
Категорий:Хельсинки
426
426 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:426Категорий:V курым
1738
Кӧ колен
Категорий:1738
Пекпулат
Пекпулат (Пекпулатово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 28 еҥ (2005 ий), 28 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугэҥер ял деч 4 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым «Пекпулат» лӱман еҥ пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Омылькан
Омылькан (Эштыкэҥер) (Омелькино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 3 километр йӱдвелне лийын шоген.
Нью-Джерси
Нью-Джерси (New Jersey) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 22,608 тӱж. км². Калык чот - 8 821 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Трентон ола.
Категорий:Нью-Джерси
Омылькан
Ял лӱм
Яллан негызым «Омылька» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Омылькан ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Аристэ, Пауль Александрович
Пауль Александрович Аристэ (Paul Ariste, 1905–1990) – йылмызе-шанчызе, талантан туныктышо, Эстон Республикысе шанче академийын академикше, Тарту университетын профессоржо, Америкысе лингвист ассоциацийын еҥжылан шотлалтын, ятыр йот университетын почётан профессоржо. Этнографийым, археологийым, фольклорым келгын шымлен, пашаштыже кумдан кучылтын. Марий калыкын тӱвыражым вияҥдымаште келге кышам коден.
Вроцлав
Вроцлав (Wrocław) — ола Польшышто, Ӱлыл Силезия воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 641 607 еҥ (2019 ий).
Аристэ, Пауль Александрович
Шанче паша
Пауль Аристэ лу йылме наре пален, кутырен моштен, шке шанче пашажым эстон йылме деч посна немыч, англичан, руш, финн, швед, латыш, лив йылмыла дене возен. Эрзя-мордва, венгр йылмыла денат начар огыл ойлен. Пауль Аристэ шымлыме пашаже-влак тӱҥ шотышто Балтик теҥыз воктенсе финн-угор-влаклан пӧлеклалтыныт, поснак эстон ден водь йылме-влак дене кугу специалист лийын. Тудын тӱҥ корныжо экспериментальный да сравнительно-исторический фонетика, но этимолог да грамматист семынат кугу чапым налын. Ученыйын возымыж гыч тыгай шымлымаш-влакым ончыкташ лиеш: “Водь йылме грамматика”, “Эстон йылмын фонетикыже”, “Некоторые заметки по фонетике коми языка”. Пытартыш жапыште водь йылме мутерым ыштымаште чот тыршен. “Советское финно-угроведение” журналын икымше номерже гычак Пауль Аристэ тӱҥ редактор лийын.
Вроцлав
Палемдымаш-влак
Категорий:Вроцлав
Аристэ, Пауль Александрович
Палыме тунемшыже-влак
Марий кундем гычын икымше аспирант-влак Лидия Петровна Васикова да Иван Степанович Галкин лийыныт. Тидын дечын вара Аристэн школжым Иван Иванов, Георгий Валитов, Валентин Васильев да шуко молат эртеныт.
Категорий:Эстон йылмызе-влак
Рональд МакДональд
Рональд МакДональд (Ronald McDonald) McDonald's.
1737
Кӧ колен
Категорий:1737
Кугу Оваснур
Кугу Оваснур (Большой Абаснур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кызытсе Солнечный посёлко верыште лийын шоген.
Эртымгорно
1961 ийыште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Викиувер: Марий Элыште газым пуртымо паша умбакыже шуйна
'''Республикым газифицироватлыме шотышто штабын заседанийже лийын. Тудым Марий Эл правительствым вуйлатышын икымше алмаштышыже Александр Сальников «Газпромын» еҥже- влак дене пырля эртарен. Тушто шуктымо пашам иктешлыме да Россий Прездентын кундемлаште догазификацийым виктарыме шотышто кӱштымашыжым кузе шуктен толмо нерген мутланыме.'''
Тений чылаже изи куатан 11 распределительный газпучым чоҥаш кӱлеш, а 2023-шо ийыште кум пучым, 24-ше ийыште 18 газпучым чоҥаш палемдыме. Догазификаций план-графикыш ныл тӱжем утла суртым пуртымо. А газым пуртыдымо пӧрт куд тӱжемат 966-ыт шотлалтеш. Калык газым пурташ йодмашым пуаш ок вашке. Молан манаш гын, ятыр пӧртшын погылан права шотышто документше ямде огыл.
«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш Категорий:Викиувер
Китньымучаш
Китньымучаш (Китнемучаш, Агачи) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 115 еҥ (2000 ий), 114 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
1736
Кӧ колен
Категорий:1736
Эҥыжвондер
Эҥыжвондер (малинник; заросли, кусты малины) — нугыдын (пырля) кушкын шогышо эҥыжвондо-влак.
Важ-влак
Категорий:Эмыж вондер-влак
BAPS Шри Сваминараян Мандир
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Шоптырэҥер
Шоптырэҥер (Шоптранер) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2004 ий), 9 еҥ (2010 ий). .
Верланыме вер
Вечын ял деч 9 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «шоптыр» + «эҥер» = «шоптырэҥер».
Эртымгорно
Негызым Трубичата ял гыч толшо-влак пыштеныт. 1869-ше ийыште 14 суртышто 47 пöръеҥ да 96 ÿдырамаш иленыт гын 2004-ше ийыште эртыше почеш ялыште 3 сурт веле кодын.
1931-ше ий 30-шо ӱярня тылзыште «Крестьянин» колхозым почмо. Икымше Иван Михайлович Леухин лийын. Кугу Ачамланде сар тÿналмеке, ял гыч фронтыш 60 еҥ каен, 25 патыр веле пöртылын.
1957-ше ийыште пожар лиймылан кöра, пел ял йÿлен, тиде амал денак ял калык вес вере илаш кусненыт.
Лÿмлö еҥ-влак: Кугу Ачамланде сарын участникше – Пётр Васильевич Леухин да молат.
Пурлыклан: Ронга эҥер, ялысе вер-шöр шотлалтыт.
427
427 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:427Категорий:V курым
Каспийск
Каспийск (Каспийск) — ола Российыште, Дагестаныште.
Категорий:Дагестанысе олала
Пижма
Пижма (Пижма) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял. Пижма ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 697 еҥ (2002 ий), 614 еҥ (2010 ий) , 654 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 50 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Сутка
Сутка (столкновение, стык, «стык дня и ночи») значений гыч — жапым висыме единице, Мландын шке рӱдыжӧ йыр пӧрдмын ик оборотшо.
Тыглай ойлымаште суткам «кече» манын лӱмдат.
Сутка ужашлалтеш 24 шагатлан (1440 минутлан, але 86400 секундлан) да эр, кече, кас, йӱд гыч шога.
Календарный сутка гыч арня да тылзе шогат.
Тугак ончо
Категорий:Жап
Марий Памаш
Марий Памаш (Одо сола) (Марийские Ключики) – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Марий Памаш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 452 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Красноуфимск ола деч 20 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Красноуфимск йырвелысе илымверла
Калиев, Юрий Алексеевич
Юрий Алексеевич Калиев (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Нерге ял –, Пӱрӧ ола) – марий шанчызе, философ, туныктышо, философий шанче кандидат (1989), философий шанче доктор (2004), профессор (2006).
Илыш корныжо
Юрий Алексеевич Калиев 1957 ийын шорыкйол тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Нерге ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Кугу Шоръял
Кугу Шоръял (Большой Шоръял) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 134 еҥ (2004 ий), 93 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Красный Май
Красный Май (Красный Май, Красный Май) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо выселке. Калыкчот: 19 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 15 километр кечывалвел могырно верланен.
Викиувер: Звенигово мастар-влак Марий Элын картыжым тӱрлат
'''Звениговысо мастар-влак Марий Элын карте ден гербшым тӱрлат. Республикыштына «Российын тӱрлымӧ картыже» проектым шыҥдараш тӱналыныт. Проектын шонымашыже - тӱрлымӧ радына семын элнан кугу картыжым ыштымаш.'''
Тудын посна ужашыже-влак кажне регионын ойыртемжым,  тудлан келшен толшо тӱржым да ыштыме техникыжым почын ончыктат. Республикыштына тиде почётан пашам шукташ Звениговысо калык мастар-влакын Пӧртшын уста кидан еҥыштлан ӱшанен пуымо.
Шке эскизыштлан тӱрлызӧ-влак республикын маскалан келшен толшо контуржым, республикын гербшым налыныт. Гербшын ший кумдыкыштыжо кынелше маскам сӱретлыме. Тӱҥ орнаментлан кайыкын сӱретше кучылталтеш. Молан манаш гын, тошто легенде почеш марий калык лудо деч шарлен, - умылтарат Мастар-влакын Пӧртыштышт.
Сабанур
Сабанур (Сабанур) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2003 ий), 11 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Усола ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын: «саба» + «нур» = «сабанур». «Саба» — Савак эҥер лӱм гыч.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Калмаш
Калмаш (Ҡалмаш) (Калмаш) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Калтаса ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 627 еҥ (2002 ий), 601 еҥ (2009 ий) , 503 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калтаса сола деч 7 километр эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Руш танле черке
Руш Танле Черке (РТЧ, Москосо патриархат) (Русская православная церковь, РПЦ) - танле христиан черке Российыште, Украиныште, Белоруссийшто да Молдовышто.
Епархий-влак
...
Толстой, Лев Николаевич
Лекмыже
Дворянский ола гыч лектын, легендарный источник гыч палыме 1351 ий гыч. Тудын тукымжо ачажын корныж гыч, граф Петр Андреевич Толстой, палыме шке рольжо дене царевич Алексей Петрович паша дене, молан шагал Тайный канцелярий паша дене. Прауныкажын черта-шамычше Петр Андреевичын, Илья Андреевичын, пуалтыныт «Сар да мир» поро чонаным, непрактичный шоҥго граф Росстовлан.
Эргыже Илья Андреевич, Николай Ильич Толстой (1794—1837) Лев Николаевичын ачаже лийын. Южо свойствыжо дене и характеристикыж дене биографий фактше дене тудо Николенко ачаж гай коеш «йоча пагытыште» и «отрочествыште» и Николай Ростовлан «Сар и Мирыште». Но чын илышыште Николай Ильич ойыртемалтын Николай Ростов дечын сай туеммаш дене гына огыл, но и убеждений же дене тудо Николай ик годым служитлаш пуэн огыл. Заграничный походыш руш армийын Наполеон ваштареш кодшын участникше, туштак эше «калык кредалмаште» Лепциг ден и француз-шамыч ден пленыште лийше, но тужечын куржын сеныше, мирым возымо деч вара отставкышке лектын Павлоградский гусарский полкын подполковник чин дене.
Шагал жап гыч отставке деч вара чиновничьий службыш кайяш лийын, икманаш, ачажын долгажлан верчын долговой петыртышыш логалаш огыл манын, Казаньын губернаторлан, колшо следствий злоупотребленийжлан верчын. Ачажын отрицательный примерже Николай Ильичлан полшен лукташ шке илыш идеалжым — шке независимый илыш семья куан дене. Чтобы пужлыше пашажым торлаташ манын, Николай Ильич марлан налеш пеш самырык огыл княжнам Мария Николаевнам Волконский род гыч 1822 ийыште, брак пиалан лийын. Нунытын вич йочашт лийын: Николай (1823—1860), Сергей (1826—1904), Дмитрий (1827—1856), Лев, Мария (1830—1902).
Кочаже Толстойын аваж почеш, екатеринский генерал, Николай Сергеевич Волконский, суровый ригористын ала могай сходствыжо лийын — шонго князь Болконский «сар и мирыште». Аваже Лев Николаевичынала мо дене похож лийын «Война и мирыште» ончыктышо Мариялан, пеш сай кутыршо талантше лийын.
Йоча пагыт
Лев Толстой шочын 28 августышто 1828 ийыште Крапивенский уездыште Тульский губернийыште аважын наследственный именийыште Ясной Поляне. Нылымше йоча семьяштыже лийын. Аваже колен 1830 ийыште пел ий гыч ӱдырже шочмо деч вара «тукым горячке» деч, кузе тунам кутыреныт, кунам Левлан эше кок ийят лийын огыл.
Воспитатлаш тулык кодшо йочам туналын кужу родственницаже Т. А. Ергольская. 1837 ийыште семьяже Москвашке илаш каят, Плющихыште илаш кодшо, но тыге гынат кугырак эргыжлан кӱлеш ыле ямдылалташ университетыш пураш. Шуко жап деч огыл шиждымын ачаже кола, Николай Ильич, пашажым коден пытардыме состоянийыште, и кум изи йоча-шамыч угыч илаш толыныт Ясный Поляныш Егрольский ончымаш йымалне и кокажын ачаж гоч графинья А. М. Остен-Сакен йоча ончышылан шогалтыме. Тыште Лев Николаевич 1840 ий марте кодын, кунам колен графинья Остен-Сакен, йоча-шамыч Казаньыш илаш каеныт, у опекун деке — ачажын акаж деке П. И. Юшков.
Юшковын пӧртшӧ эн веселалан шолтлалтын Казаньыште; чыла семьян членышт кӱшыл шотленыл тужвал йылгыж. «поро мыйын кокам — кутыра Толстой — яндар существо эре кутырен что тудо нимат мылам тыланен кузе, чтобы мыйын лийже связемь марлан лекше удрамаш дене.
Лев Николаевичлан тоже кюлеш лийын йылгыжаш калык коклаште, но тудлан мешаеныт пӱртӱс вожылмаш и внешний привлекателность укелыкше. Тӱрльыже, кузе нунытым пален налеш шке Толстой же «умствованийже» тӱҥ йодышышто мемнан бытие — пиал, колмо, йумо, йӧратымаш, курымлан, — пыштен коденыт палым тудын характеристикыштыже ту илыш эпохыштыжо. Тудын кутырымыже «Отрочествышто» и «Юностьыште» Интерньевын и Нехлюдовын стремленийже шке совершенствованийжылан налме Толстовын шке историйже гыч тудын аксетический попыткыжым тудо жапыште. Чыла тидым, возен критик С. А. Венгеров, конден тушко, что Толстойын лектын, выражений тудын повестьше гыч «Отрощество» привычке эре моральный анализлан, пытарше яндар чувствылан и волгыдо рассудкылан.
Тунемме жап
Тудын образований дене толашен француз Сен-Тома, алмаштыше шкеж дене поро чонан Ресельмана, кудым Толстой ончыктен повестьыште «Йоча пагыт» Карла Иванович лум дене.
1843 ийыште П. И. Юшкова, налын шкежлан опекуншо рольым изи племянник-шамычын и племяницы, конден нунытым Казаньыш. Изашт почеш Николай, Дмитрий и Сергей Лев шонен пураш Император Казань Университетыш, кушто пашам ыштеныт математический факультетышто Лобачевский, а восточныйшто — Ковалевский.
3 октябрьышто 1844 ийыште Лев Толстой студент радамыш пурен восточный разряд словестности своекоштного семын — шке тунеммыжым тулшаш. Пуршаш экзаменыште тудо, в частности, ончыктен мотор результатым обьязательный пурашлан «турецко-татарский йылмыш». Ий результат дене шуктен огыл южо предмет-шамыч дене, чытен кертын огыл эртыше экзаменым и кодаш логалын угыч икымше курсым шымлаш.
Угыч икымше курсым шымлаш огыл манын, тудо юридический факультетыш кая но туштат оценке — шамыч дене южо предмет ден алмашталтын огыл. Эртыме май экзаменым 1846 ийыште кумытлан сдаватльыме и Лев Николаевич кокымшо курсыш тунемаш кая. Лев Николаевич юридический факультетыште кок ий тунемын «тудлан эре йӧсӧ лийын тунемаш вес еҥ-шамычын кутырмыштым — тудо шкеже тунемын, виян, шке пашаж дене» — воза С. А. Толстой шкенжын «Материал и биографий Л. Н. Толстой». 1904 ийыште тудо шарналта «мый икымше ийыште нимат ыштен омыл. Кокымшо ийыште мый тунемаш тӱҥалынам тушто Мейер профессор лийын… Мылам пашам пуэн — танастарымаш «Наказа» Монтескье... Мыйым тиде паша шуманден, и мый ялыш кудалынам, Монтескьем лудаш туналынам, тиде лудмаш почын мылам пундашдыме горизонтым; мый тӱҥалым лудаш Руссом и университетым кудалтышым, тудлан что тунемаш тӱҥалме шуын.
Литератыр паша тӱҥалмыже
11 март 1847 ий гыч Толстой Казаньын эмлыме верыштыже лийын, 17 мартыште дневникым вӱдаш тӱҥалеш, кушто, Бенджамен Франклинлан подражатла, шынден шкеж ончылно цельым задачым шке срвершенствований дене, ончыктен кертмыжым и шкенжын неудачыжым пашам ыштымаште, шке ок ситышыжым шонен и шонымо корныжым, шке ыштыме мотив-шамычыжым. Тиде дневникым тудо уло илыш мучкыжо возен.
Эмлалтын пытармек, шошым 1847 ийыште Толстой тунемым кода университетыште и кая Волгыдо Пасуш кодшо тудлан шелме гыч; тудын пашаже тушто «Помещикын эрже» произведенийыште возалтын. Толстой тыршен крестьян-шамыч дене торлаташ у семын отношенийжым. Тудын попыткыжо иктаж моден пытараш винан чувствыжым самырык помещикын калык ончылно тудо ийланак шотлалтеш, кунам лектеш «Антон Горемыка» Д. В. Григоровичын и туналтыш «Охотникын возымыжо» И. С. Тургеневын.
Шыже покшелне 1848 ийыште Толстой Москошто кудалеш, илаш кодын тушко кушто иленыт шуко тудын палымышт «Арбата районышто». Тудо шогалын Ивановын портыштыже Николопесковский переулокыште. Москваште тудо тӱҥалнеже ыле ямдылалташ кандидат экзаменым сдаватляш, но занятий так и туналме огыл. Тидын деч посна тудым шудыралын совсем вес илышын могыржо — светский илышше. Тидын деч моло, москваште Лев Николаевичын телым 1848—1849 ийлаште икымше гана лектын карт дене модмо увлечений лектеш.
Йӧратыме Толстойын композиторже Бах, Гендель и Шопен лийыныт.
Телым 1850—1851 ийлаште возаш тӱҥалеш «йоча пагыт». Мартыште 1851 ийыште воза «Историй тенгечысе кечын». Ныл кече гыч, кунам тудо университетым кода Ясный Поляныш толеш Кавказыште служитльыше Лев Николаевичын изаже, кудо ужын шоляшыжым армий службыш ужын Кавказыш. Лев вигак келшен огыл, пока кугу проигрыш Москваште вияҥден мучаш решенийым. Биограв-шамыч ончыктат сай влиянийым Николай изажын юный и опыт деч посна Левын илышпашаштыже. Изаже кунам ачаж ден аваже лийын огытыл лийын тудлан йолтыше и туныктышыжо.
Долгам тӱлен пытараш манын, кӱлеш ыле иземдаш расходым — и шошым 1851 ийыште Толстой вашкен Москва гыч кудалеш Кавказыш цель деч посна. Вашке тудо пураш шона армий радамыш, но тидлан документ — шамыч ситен огытыл, Москваште кодымо, вучен кудым Толстой вичь тылзе илен Пятигорскыште, простой портыште. Шукырак жапшым тудо эртарен охотышто, казак Епишин дене пырля, ик геройжо «Казаки» повестьше гыч Ерошки лӱм дене ончыкталтше.
Шыжым 1851 ийыште Толстой, Тифписеэзаменым здатлен, пурен юнкерлан 4-ше батарейыш 20-шо артиллерийский бригадыш, шогышо казачьий станцийыште Старогладовский Терека серыште, Кизлярыште. Изиш алмаштмылт дене тудо ончыкталтын «Казаки» повестьыште. Повесть ончыкта кӧргӧ илыш сӱретым куржшо Москва илыш деч самырык баринын. Казачьий станцийыште Толстой угыч тӱҥалеш возаш и июльыште 1852 ийыште редакцийыке колтен тудо жапысе эн популярный «Современник» журналышке икымше ужашым автобиографичесский трилогийым — «изи жап» возалтын инициал дене веле.
«Йоча пагыт» рукописьым налын «Современникын» редакторжо Н. А. Некрасов вигак литературный ценностьшым шижын и возен авторлан любезный серышым, подействовавший тудлан веда ободрящий семын. Серышыште Тургеневлан Некрасов отмечатлен «Тыде у талант и коеш надежный». Возымо палыдыме авторын уже сентябрь мучаште кагазыште лектын. Тидын деч вара тӱҥалше автор воза тетралогийым «ныл эпоха развития» мучаш ужашше «самырык жап» — тыгак и лектын огыл. Тудо шоналтен фабулам «помещикын эрже», «Набега», «Казаков». Возалтме «Современникыште» 18 сентябрьыште 1852 ийыште «йоча пагыт» сай успехым налын; возалме деч вара авторым вигак кориферий дек возаш тӱҥалыныт.
Сарыште лиймыже
Юнкер лиймек, Лев Николаевич кодын кок ий кавказыште кушто участвоватлен шуко горцкий стычкыште и логалын шуко опасностьышке военный кавказ илышлан. Тудо георгиевский крестлан имел правым но шке убежденний же дене тудо пуен шке пырля служитльышылан солдатлан. Крымсский сар туналмек Толстой Дунайсский армийыш каен, участвоватлен Силистрийсский осадыште и ольтеницкий сраженийыште, а ноябрьыште 1854 мучаш 1855-ийыште Севастопольыште лийын.
Шуко жап илен нылымше бастионыште, чучкыдын нападенийлан логалше командоватлен батарея дене Черный кучедалмаште, лийын бомбардировкыште Малахова Кургана штурм жапыште. Толстой чыла илыме йосым ончыде посна, тудо жапыште воза «Кожла руымаш» рассказым воза кушто кавказ ужмыжо ончыкталтеш, и икымше кумыт кокла гыч «Севастополь рассказ гыч», «Севастополь декабрьыште 1854 ийыште». Тиде рассказым тудо колта «Современикыш». Тудо виян лукмо и интерес дене чыла эл дене лудмо лийын, ончыктыше пеш сай впечатленийым ужас сюретым, Севастопыльым аралыше ен шамычлан логалше.рассказ руш император Александр 2 логалын; тудо каласен сайын аралаш офицерым.
Эше Николай 1 илыме годым Толстой предполагатлен лукташ офицер-артилерист-шамыч ден пырля «шулдо и палыме» кагазым «Военный листок»,но проектым журналын Толстойлан лукташ логалын огыл: «проект лан мыйын Государьем император Всемилостивейший чыла статьям печатляш «Инвалид» кагазыште лукташ — пеш чот нелын иронизироватлен Толстой тиде шот дене.
Толстой, лӱддымӧ офицер семыни йырваш йылгыжше палыме семын лийын чыла шанс сай карьерым ышташ. Тиден денат, тудын карьерыже пытен возымыжлан сатирический мурылан,алмаштыме солдат семын. Ик мурыжо ниныт кокла гыч возалтын 16 август 1855 ийыште операцийлан, кунам генерал Реад, йонылыш умылен главнокомандующийын приказшым атоковатлен Федюхинын кушытшым. Сразу штурм деч вара 27 августышто Толстой Петербургыш курьер семын каен, кушто тудо пытарен «Севастополь майыште» 1855 ийыште и возен «Севастополь августышто 1855 ийыште» печатлен лукмо икымше номерыште «современник» 1856 ийыште уже тич авторын подписьше дене. «Севастопольский рассказ шамыч» мучаш марте ушыктеныт тудын репутацийжым представитель у литератур тукым семын, и ноябрьыште 1856 ийыште писатель курымлан кода сар службым.
Европо мучко коштмыжо
Петербургышто самырык писатель уло кумыл дене вашлийыныт великосветский салонышто и литературный кружокышто. Эн чот тудо палме лийын И. С. Тургенев дене, ко дене ик жап иленыт ик квартирыште. Тургенев «современник» кружокышто тудым ончыктен, мо деч вара Толстойын лектын йолташ отношенийже тыгай палыме литератор шамыч дене, кузе Н. А. Некрасов, И. С. Гончаров, И. И. Панаев, Д. В. Григорьевич, А. В. Дружинин, В. А. Соллогуб. Тиде жапыште возалтын «Метель», «кок комбо», пытарыме «Севастополь августышто» и «самырык» эртарыме возымо будущий казак шамыч нерген.
Западный Европышто кудалштме — Германий, Франций, Англий, Швейцарий, Италий (1857 и 1860—1861 ийыште) произвели тудлан шюкшю впечатленийым. Шкенжын разочарованийжым европейский образ илышыште тудо кутыра шке рассказыште «Люцерн». Толстойын разочарованийже ужын келге контраст поян и нужна коклаште,кудым тудо кертын ужын мотор внешний петыралтме европейский культур.
Лев Николаевич воза «альберт» повестьым. Иканаште йолташ шамычше огыт чарне орыктараш тудым чудачествыден: шке письмаштыже И. С. Тургеневлан шыжым 1857 ийыште П. В. Анненков кутыра Толстойын проектшым Росий мучко кожлам шындымым, а шке Болткинлан письмаште Лев Толстой кутырен, кузе кодын пеш куанен тудлан, что ыштен огыллитераторым Тургенев советше дене. Но икымше и кокымшо промежуток коклаште писательын кудалштмыж годым пашам возен «Казаки», возен рассказым «Кум колмаш» и романым «Семейное счастье».
Пытартыш романже возалтын «Руш вестникыште» Михаил Катковын. Толстойын сотрудничествыже «Современник» журнал дене эртыше 1852 ий гыч пытен 1859 ийыште. Тиде ийыштак Толстой Литературный фондышто участийым налын. Но илыш тудым исерпыватлен огыл литератур интересым: 22 декабрьыште 1858 ийыште тудо пырт колен огыл маска охотышто. Именно тиде жапыштак тудын пышкемдалын роман Аксинья Базыкина крестьянка дене, план лектеш марлан налаш.
Вес кудалмаште тудым интересоватлен калык образований и учреждений, лийше цельым кузыкташобразовательный уровень пашаче населений. Йодыш калык образований тудо сайын тунемын Германийыште и Францийыште и теорийым и практикым-специалист шамыч ден кутырымаште. Германий палыме ен шамыч кокла гыч тудым чылашт деч шукырак заинтересовал Бертольд Ауэрбах автор семын калык бытиялан посвященный «Шварцвальдский рассказлан» и издатель семын калык календарьым. Брюсельыште лиймыж годым Толстой палыме лиеш Прудоном и Лелевель дене. Лондонышто пурен лектын Герцен дек, лийын Чарлз Дикенсонын лекцийыштыже.
Ик жап гыч Толстой коден педагогический занятийжым. Удырым налме, шке йоча шочмо, план, романым возымо дене «Война и Мир», лу ий лан шукалыныт тудын педагогический мероприятийжым. Лишь 1870 ийыште тӱҥалын лукташ шкенжын «Азбукыжым» и луктын тудым 1872 ийыште а вара луктын «У азбукым» и серий ныл книга гыч «Руш книга лудашлан». Яснополянский школын опытшо кулеш лийын южо отещественный учитель шамычлан.
Война и мир
«Война и мир» лекме предшествовало пашам роман ден «Декабристы» (1860—1861), кудым автор ик гана огыл портылын, но кудым пытардыме кодын. А «Война и мир» пелышкыже лектын лийдыме успех. Отрывокшо роман гыч 1805 ийыште «руш вестникыште»1865 ийыште; 1868 ийыште лектыныт кум тудын ужашыжекудо ден шукерте гыч кодшыжо каеныт кокыт. Икымше ныл том «Война и мир» виян каен, кӱлеш лийын кокымшо изданий, кудолукмо октябрьыште 1868 ийыште. Визымше и кудымшо романын томжо лектыныт ик изданийыште печатлыме уже кугемдыме тираж дене.
Москошто
Кузе воза москвовед Александр Васькин, лев Толстой толын Москваш шудо витле гана. Аралалт кодыныт шуко зданий, ушалтын илышыже и творществыже писательын, уремыште Плющиха, Сивцев Вражек, Воздвженка, Тверская, Нижний Кисловодский переулок, Вознесенский переулок, и наконец, Долгохамовнический переулок, и весе шамыч. Тидын деч моло Водвиженка уремыште Лев николаевичын кочажын портшо лийын.