cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Степанов, Ипатий Степанович
Туткар пагыт
ВЛКСМ обкомын икымше секретарьже Георгий Микин, Малмыж марий, каласен: «Мухиным пытарыме дене национализм пытен манын шоныман огыл, эше Чавайн, Олык Ипай, Шабдар Осып да молат улыт». Тудо Ипай нерген шукыракат ойлен кертеш ыле. Вет пленум почылтмо ден ончыч гына, 17 ӱярня кечын, ВЛКСМ Йошкар-Ола горкомын бюроштыжо да вара пленумыштыжо поэтым чот почкеныт, тудым комсомол гыч поктен луктыныт, обком член радам гыч кораҥденыт. Микинат тушто лийын, трибун гыч каласен: «Налаш писатель организацийым. Ала-кöжö Олык Ипайым комсомол поэт манаш тÿҥалын. Тыгай лÿмым тудлан нигö пуэн огыл. Олык Ипай шке пашаж дене тушман-влаклан полшен. Олык Ипайым арален кодышаш верч комсомол организаций мом каласен кертеш? Нимомат... Молан комсомол радамыште Олык Ипай гай ÿшанле огыл еҥ-влак шогеныт? «
Писатель ушем вуйлатышылан шукерте огыл шогалтыме Василий Патраш (В.М. Петухов) 27  правленийын кумдаҥдыме заседанийжым пога. Тушто кок тÿҥ йодышым ончат: Октябрь революцийын 20-шо идалыкшылан Маргизын паша планже; марий литературышто буржуазный национализмын косажым куклен лукмо нерген. Мутат уке, рÿдö верым кокымшо йодыш налын. Тудым каҥашыме годым эн чотшо Николай Тишинлан логалын. Тыгак А. Пекпатырлан (А. Алёшкинлан), Я. Ялкайнлан, И. Осминлан шокшым пуртеныт. Заседанийыште Я. Ялкайнын Олык Ипай нерген шонымашыжым лагерь гыч 1938 ий ÿярня тылзыште СССР НКВД нарком Ежовлан да 1939 ий идым тылзыште Сталинлан возымо серышлаж гыч пален кертына. Сталинлан колтымо письмаштат Эрыкан тыгеракак воза: ме йолташ ыльна, ваш келшен пашам ыштенна, но элнан тушманже лияш шоналтенат огынал. Каласаш кÿлеш, 1930-шо ийлаште поэтын творчествыжым эн келгын да кумдан лачак тудо, А. Эрыкан, шымлен: 1936 ий кеҥежым "Рвезе коммунист" газетеш "Олык Ипай нерген ик-кок мут" ден "Талантын пеледмыже" статьялам савыктен. Олык Ипай 1933 ийысе ик почеламутшым "Ал. Эрыкан йолташлан" пöлеклен. Правленийын заседанийыштыже лийше самырык автор-влак, тыгак Ипайжат 25 ияш гына улмаш – тудын ончылно шке шонымыштым ойлаш тоштын огытыл. Мо-гынат, протоколышто нунын мутышт ончыкталтын огыл. Коло кече гыч ушем правлений уэш погыненыт, рвезе поэт-влак ончычсо кумирышт ÿмбак кÿм чолган кышкеныт. Нуно паленыт: Ипайым уже поген налме.
Сылнымут корныжо
1928 ийыште «У вий» журналеш Олык Ипайын «Комсомолын мурыжо» лӱман икымше почеламутшо лектеш. Изиш варарак «Муралтена мо вара?» почеламут савыкталтеш, тудо пеш вашке калык коклаште шарла да йӧратыме мурышко савырна. Сай тӱҥалтыш рвезе авторым кумылаҥда, утларак возаш тарата.Тӱҥалтыш жапыште Олык Ипай почеламут дене пырля ойлымашымат сера, рушла гыч икмыняр пьесым кусара. Но поэзий тудын чумыр мурпамаштыже вигак рӱдӧ верым налеш.
Моско пагытыште шагал огыл возымыжо Москваште лекше «Марий ял» газетеш савыкталтеш. Редактор Максим Кузнецов (Апшат Макси) эре поро каҥашым пуэн да икымше сборникым ямдылаш таратен. Тунамак Олык Ипай талантан поэт да киноартист Йыван Кырля дене палыме лиеш, нуно первый почеламут сборникыштым ямдылат «Ме ударне улына» (1931 ий, Москва).
Йошкар-Олаште, «Рвезе коммунист» редакцийыште пашам ыштымыж годым, Ипай колхоз ден заводлашке лектын коштеш, лудшо-влак ончылно выступатла. Тиде поэтын усталыкшым нöлтал колташ чот полша. Лишыл жапыште марий калыкын йӧратыме мурызышкыжо савырна. Руш кусарыше-влак Олык Ипайын возымыжым кусарат да «Огонёк» журналеш, «Горьковская коммуна», «Молодой ленинец», «Марийская правда» газетлаште печатлен луктыт. Олык Ипайын марий сылнымутыштыжо Н. Тишин семынак индустрий темым виян нöлта. Тыге тудо «Индустрийын вӱржö» поэмым, марий пашазе класс шочмо нерген шуко почеламутым, мурым воза.
Индустрий темылан серымыж годым марий пашазын шуаралтмыжым, куатле ешышке ойыраш лийдымын ушнымыжым чын факт-влак негызеш «Маргрэслан» (1933) кӱчык поэмыштыже ончыктен кертын. Индустрий нерген возымыжо але шукыж годым риторика сынан лийын, поэт фактым ушештарыме дене серлаген. Первый жапыште тудын возымаштыже агитаций шотан произведений-влак кугу верым налыныт. Поэт сылнымут дене сöрастарен каласышаш олмеш чÿчкыдын лозунг-влакым рифмоватлен. Ятыр годым шке произведенийжым тудо кугурак мурызылан подражаен возен, южгунамже еҥ дечат «кÿсынлен» да содержанийым кушеч налмыжым ончыктыде коден.
Ага тылзе мучаште МАО-со Писатель ушемын икымше конференцийже ныл кече пашам ыштен. Тиде кугу погын лÿмеш поэт творческий программе сынан «Мыйын мурем» почеламутым серен: "Мурем мыйын кайыже уэмше яллаш, мурем мыйын лудшо колхозник таҥем... Комсомол билетан поэтлан могай сай пиал комсомолын пагалыме мурызо лияш! Мемнан йукна дене йонгалтше у ял. Тыге вет, у муро йолташ? У муро, мый тыйым пашашке ÿжам: у йÿк ден йоҥгалтын тый тол..." Тиде почеламутым Олык Ипай погынымашын трибунжо гыч лудын. Конференцийыште тудым «У вий» журналын секретарьжылан, П.Карпов-Пунчерскийым отвественный редакторлан шогалтат.
Олык Ипайын тÿҥалтыш произведенийлаж кокла гыч эн виянлан «Пиал» почеламутшо шотлалтеш. Поэт изиж годымак чал, черле кочаже деч сугынь ойым колын: «Каваште пиалым кычал». А уныкаже тиде сугынь дене ок кӧнӧ: "Илышын кочо тораште – умбалне: Йÿлыш да шулыш Октябрь тулеш. Пиалже улмашын мландÿмбалне, Пиалже мемнан деч лектеш." Шочмо кундемым, марий ялым моктен, пÿтынь тÿнямбал поэзийлан эҥертен, поэт шке калыкшылан чапле деч чапле шÿм мурыжым пӧлеклен, тыге 30-шо ийла кыдалне «Пайрем», «Ильичын лампыже йÿла», «Шем чодыра да пасу», «Элнет» почеламутлам савыктен луктын.
Олык Ипай калык ойпогым пеш йӧратен, тыге поэтын перож йымач «Пире» сылне йомак, тоштыеҥ шомак негызеш серыме «Актуган», «Айдар» поэме-влак шочыныт. Фольклорым аклен, поэт кугешнен ойлен: "Куэрла кайык деч мый тунемым Муро семым шÿм-кылыш погаш." Олык Ипай А. Пушкинын, Н. Некрасовын, В. Маяковскийын произведений-влакыштым устан кусарен.
Олык Ипай 1935–1937 ийлаште эпос сынан произведенийым возышыжла лирике шÿлышан ятыр почеламутым возен: «Шыже кечын», «Тыланет», «Йолташем», «Ош висвисым тые кÿрлын», «Кок муро».
Почеламутым рушлат возаш тÿҥалын. Тыге тудо шкенжын икмыняр почеламутшым, Йыван Кырлян почеламутлажым рушлашке кусарен, нуным Горький оласе газетлаште савыктен.
Шарнымаш
Комсомоллан пел курым темме жапыште 1968 ийыште ВЛКСМ Марий обком республикысе самырык талант-влакым кумылаҥдышашлан премийым негызлаш да тудлан Олык Ипайын лÿмжым пуаш пунчалын. Икымше лауреат лÿмым семлызе Эрик Сапаевлан да почеламутчо Валентин Колумблан пуэныт.
Тыгак поэтын шочмо-кушмо кундемысе Кумыжъял школ 2002 ий годсек Олык Ипайын лÿмжым нумалеш.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Комсомольск (Иваново вел)
Комсомольск (Комсомольск) - ола Иваново велыште, Российыште. Калыкчот 8,7 тӱж. еҥ наре.
9 ага
9 ага (9 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 129-ше (кужемдыме ийлаште — 130-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 236 кече кодеш.
Комсомольск (Иваново вел)
Категорий:Иваново велысе олала
9 ага
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 9 кечысе событий-влак
Пермион
Пермио́н (Энрике Перми физик тукымлӱм гыч) — кызытсе шанче почеш: чоҥышо тӱҥлык пырче-влак. Кварке, электрон, нейтрон, протон, нейтрино пермион-влак улыт.
Категорий:Тӱҥлык пырче * Категорий:Том физике
9 ага
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 9 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:9 ага
Ультракӱчык толкын
Ультракӱчык толкын (УКТ, метр толкын-влак) — Радиотолкын диапазон.
Категорий:Радиотолкын диапазон-влак
Том физике
Том физике (ядерная физика) --
Владимир вел
Владимир вел (Владимирская область) — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 29,084 тӱж. меҥ². Калык чот - 1 365 тӱж. еҥ (2019). Административ рӱдер — Владимир ола.
Категорий:Владимир вел
Љ
Љ, љ — кириллик тиште.
12 пеледыш
12 пеледыш (12 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 163-шо (кужемдыме ийлаште — 164-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 202 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 12 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 12 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 пеледыш
Тӱҥлык пырче физике
Тӱҥлык пырче физике (физика элементарных частиц --
Категорий:Тӱҥлык пырче физике
Вӱд поло
Вӱд по́ло — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Кок команде вӱдыштӧ иен мечым тавалышын капкашке пурташ тыршат. Модмаш бассейныште эрта.
Модмаш нерген
Ик команде деч иканаште модмашышке шым еҥ ушна. Куд модшо да ик капкаорол. Ийымаш упшын тӱсшым шеревам кудалтен ойырат. Капкаорол-влак 1 але 13, тыгак 15 номеран йошкар тӱсан упшым чийышаш улыт. Командылаште модмаш годым модшо-влак коклаште вашталтыш лийын кертеш.
Модмаш ныл ужаш гыч шога. Олимпийысе вӱд поло модмашыште ик ужаш 8 минут шуйна. Модмашым кӱчык жаплан шогалтат гын, жап шотлымашымат шогалтат. Ик командын кидыштыже мече 30 секунд деч шукырак лийышаш огыл. Кажне гана кунам ик команде мечым тавалышын капка велышкыж кудалтен голым пурташ тырша, секундомерын ончыктымыжым ӱштыт, да мече кучымо жапым ноль гыч шотлаш тӱҥалыт. Командылан мечым кучашлан угыч 30 секундо пуалтеш. Кажне команде тӱҥ жапыште минуто кужытан кок тайм-аутым да ешарыме жапыште ик тайм-аутым налын кертеш. Но лач мечым кучышо команде гына тайм-аутым налын кертеш.
Командын ик модшыжо капкаорол пашам шукта. Тудо гына мечым кок кид дене кучен кертеш. Моло модшо-влак дене таҥастарымашште капкаорол пасун шке пелыштыже эре лийышаш.
Модшо-влак пасым пуен шке йолташыштлан меым колтен кертыт, лиеш, мечым ончылнет шӱкен, ончыко ияш. Кӧ мечым ок кучо, тудым тӱкаш ок лий. Кунам мечым кучышо еҥ валке кержалтеш, тудлан мечым вӱд йымалне кучаш ок лий. Кугу йоҥылышым ыштымылан модшым 20 секундлан але тавалышын атаке пытыме марте вӱд гыч луктыт. Штраф жап эртымеке спортсмен угыч бассейныш пӧртылеш. Йоҥылыш кугу огыл гын эрыкан кудалтымашлан йӧным пуат. Эрыкан кудалтымашым тавалышын капкашкыжат колтен кертыт, капка мӱндырнӧ гын пас-влак дене мечым модылтат. Вӱд поло модмашште уло вич метрын правилыже. штраф кудалтымаш-влак капка деч вич метр тораште эртат. Тыгай кудалтымаш жапым шуйкалыде эртышаш. Тыгак, 3 кораҥдымашым налше спортсмен ийымаш упшыжым кудашеш да анык модшо-влакын теҥгылыш модмаш пытыме марте шинчеш.
Эртымгорно
Вӱд поло дене шуко эллаште модыт, но эн кугу пагалымашым модмаш Венгрийыште да ондаксе Югославийыште сулен.
Киги кундем
Киги кундем (Кигинский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Верхние Киги.
*
1520 ийла
1520-ше ийла — XVI курымын кумшыжо, 1520 ий гыч тӱҥалеш 1529 ийыште мучашлалтеш.
23 теле
23 теле (23 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 357-ше (кужемдыме ийлаште — 358-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 8 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 23 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 23 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 23 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:23 теле
Ԕ
Ԕ, ԕ — кириллик тиште.
1927 ий марте мокша йылмыште кучылталтше тиште.
Купсола (Тошто Торъял ял шотан илем)
Купсола (Пычай) (Купсола) – Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 74 еҥ (2003 ий), 53 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тошто Торъял сола деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно Лемде эҥерын шола серыштыже верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
1530 ийла
1530-ше ийла — XVI курымын нылымше, 1530 ий гыч тӱҥалеш 1539 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1530 ийлаКатегорий:XVI курым
Касвел Виргиний
Касвел Виргиний (West Virginia) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 62,755 тӱж. км². Калык чот - 1 855 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер —  Чарлстон ола.
Категорий:Касвел Виргиний
Президент
Президент Кугыжаныш але территорий-административ образований вуйлатше, иктаж могай коллегий орган, мер ушем але коммерций организаций председатель. Чынжым, президентым сайлышаш улыт. Южо эллаште (мутлан, УАШышто да Турцийыште тиде пашам шуктышо айдемылан ӱмыр мучкылан тиде чап лӱмым кодат. Президент виктарымаш кугыжанышлаште президент эше исполнительный кучемын озаже улеш, парламентан кугыжанышлаште - лач кугыжаныш вуйлатыше гына. Южо эллаште, конституций почеш, президент эше вуйлатыше сомылым шукта.
Мут нерген
Президент мут мемнан йылмыш "ончылшинчыше" семын кусаралтеш (лат. prae (ончылно) + sedere (шинчаш)), руш "председатель" мут тиде латин терминын кусарымашыже лийын. Тачысе "мер ушем президент", "фирме президент" да т.м. тиде мут декак лишеммым ончыктат.
Эртымгорно
"Кугыжаныш вуйлатыше" шотышто "президент" мутым Америкыште кучылташ тӱҥалыныт, кунам американ колоний-влак шке эрык верч кучедалыныт. Икымше президент Джордж Вашингтон "Континент конгресс президент" лӱмым гына нумалын. Британ Кугыжа ваштареш шогалше штатын -влак погынымашын председательже сомылым шуктен. Вара гына, кунам 1787 ийысе конституцийым ямдыленыт, "президент" мутым Конгресс деч ойыреныт, да уло кугыжаныш вуйлатыше семын тудым кучалташ тӱҥалыныт. Экс-президент - президент пашаште тыршаш чарныше айдеме. Вице-президент - президентын, президент деч вара кокымшо еҥ.
Тыгак ончо
Категорий:Профессий-влак
Шулин
Шулин (Шулындино) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 0,5 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1992 ийыште теле тылзын 24-ше кечынже Шулин ял У Роҥго ола сынан посёлко деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
929
929 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:929Категорий:X курым
Гондурас
Гондурас (Honduras) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Гондурас
Какшар
Какшар (йӱдв.-касв. Кӓкшӓр; Котельнич) – Российыште Киров велын Какшар кундемыштыже верланыше ола. Какшар кундемын рӱдерже. Калыкчот – 24979 еҥ (2010), 23 966 еҥ (2017).
Верланыме вер
Ильна ола деч 78 километр (120 – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе олала Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Какшар кундемысе илымверла Категорий:Какшар
930
930 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:930Категорий:X курым
Ԣ
Ԣ, ԣ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Кугу Мушко
Кугу Мушко (Большая Мушка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 268 еҥ (2005 ий), 290 еҥ (2010 ий).
Эртымгорно
Кугу Мушко ялыште шуко палыме да чапланыше еҥ шочын-кушкын.
Кугу Мушко ял шӱвыр мастарже-влак дене ожнысек чапым налын. Мутлан, Филипп ден Игнатий Шабердинмыт нерген чылан палат. Нунын суапле пашаштым кызыт Кугу Мушко ялын эше ик шӱвырзыжö Виталий Чемышев шуя. “Кугу Коклала школышто тунеммем годымак шӱвырым шокташ тунемынам. Шӱвыремже кочам, Демид Чемышев дечак кодын. Ожнысо семӱзгар сайрак да утларак йоҥгыдо йӱкан», — ойла семмастар. Виталий Михайлович Шернур поселкышто ила. Шуко ансамбльыште мастарлыкым ончыктен да репертуарым сылнештарен. Шернур районысо культура пöртын «Пöлек», Кукнур кундемын «Пеледыш», Лажъялын «Ӱжара», Чылдемырын «Олык марий» ансамбльлашкышт коштын, чолга участник лийын. Тудын шӱвыр дене шоктымыжым Чехословакийыште, Финляндийыште ужын, колыштын кертыныт.
Кугу Мушко ялыште шым шочшан ешыште мурызо Алевтина Волкова шочын-кушкын. Кандаш классым тунем лекмыж деч вара Ежово селасе ял озанлык техникумыш тунемаш толын да ветеринар специальностьым налын. Вара шочмо кундемысе «Дружба» колхозыш пӧртылын, вольыкым эмлымаште тыршен. «Фермыште пашам ыштыше-влак пеш писе да поро улыт ыле. Тушто 10 ий пырля ваш умылен, келшен иленна. Нунылан почеламутым лудынам, кунамже кажныштлан посна пӧлеклен серенам. Кызытат иктажше ден ужына гын, самырык пагытнам шарналтена. Изи Торешкӱвар рвезе Игорь Волков дене еш пиалым муым. Кум ӱдырым ончен куштышна. Эн лишыл еҥем мыйым курымешлан коден кайыш, ош тӱня дене чеверласыш. Чон ойгем поэзий корно дене гына лыпландарем», - каласкален Алевтина. Шернур кундемым коден, Волковмыт ешым илыш-корно Медведево районысо Ежово селашке конден. Тушто сылнымут деке шӱман улшо ӱдырамаш верысе тӱвыра пӧрт пелен «Журавушка» ансамбльыш ушнен. Алевтина Волкова пеш тыматле кумылан айдеме. Лыжган мутлана, шкенжым чием шотыштат пеш арун да чаткан куча. Вольык фермыште пашам ыштен манынат от шоно. «Мылам изинек ушкал лӱшташ келшен. Авам, Ульяна Фёдоровна Ямбаршева, кеч-могай пашалан шӱмаҥден моштен. Туддеч ончыч ушкал лӱшташ куржын лектам ыле. Вольыкым пеш йӧратем. Эмганат гын, айдеме семынак чаманем», - ойла Алевтина. Ныл уныкаж пелен самырык кова илыш ямым налеш да уло куатшым нунылан пӧлекла.
Кучедалмаш дене чемпион Алла Тымбаршева. Пермьыште вольный борьба дене Российын первенствыштыже Алла шке ийготан-влак коклаште икымше верым сеҥен налын. Тушто 1992-1994 ийлаште шочшо 24 ӱдыр вийжым терген. Кучедалмаш куштылгыжак лийын  огыл. Тренерже Виталий Шабердин воспитанницыжым техникылан сайын туныктен. Ӱдырат тыршыше, пеҥгыде койыш-шоктышан. Тиде тудлан черетан турнир гына лийын, вет чолга марий ӱдыр тиддеч ончычат тыгай кӱкшытан таҥасымашлаште призерыш лектын. А ты первенство деч ончыч спортсменка Москваште кучедалмаш дене V Российысе фестивальыште кокымшо лийын. Тушто тудо ныл вашпижмаште иктыштыже веле сеҥалтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ӎ
Ӎ, ӎ — кириллик тиште. Тиде тиштым кильдин йылмыште веле кучылтат.
1540 ийла
1540-ше ийла — XVI курымын визымше, 1540 ий гыч тӱҥалеш 1549 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1540 ийлаКатегорий:XVI курым
Шопке
Шопке (Populus tremula) – яшката тӱҥан, яклака ужар-ошалге шӱман, 35 м наре кӱкшытан лышташан пушеҥге. Диаметрже дене 1 м кӱжгӧ лийын кертеш. 80-90 ий, южгунам 150 ий марте ила, а шоҥго шопке пушеҥге-влак шуэн вашлиялтыт, молан манаш гын чӱчкыдын черлана. Лышташыже йыргешке, мучашыже мутыкрак але кошар-мутык, кужу чара вурган, вурго тӱҥжӧ кок велым лаптыргыше гай.
Шопке Марий Элыште чыла вере кушкеш, тудым Евразийын юалге да йӱштӧ верлаште вашлияш лиеш. Шопке чыла тӱрлӧ чодыраште кушкеш. Шукыж годым тудым чодыра тӱрыштӧ, чодыра аланыште, куэрыште ужаш лиеш. Коклан изирак яндар шопкерат вашлиялтеш. Шопке утларак вӱдыжгӧ мландым йӧрата.
Изи мардеж годымат лышташ-влакше выр-выр-выр модыт. Шопкен тыгай ойыртемжым мут мастар-влак шке ойпогылаштышт моткоч устан сӱретлат. Налза, мутлан, С. Г. Чавайнын кумдан палыме «Чодыра йӱк» почеламутшым. Теве кузе тудо пушеҥге-влакын йӱкланымыштым оҥартыш мут дене ончыкта:
Сӧрастарыме амал дене садыште тудым огыт шынде, но вӱд поргем тӱреш, мланде ынже сӱмырлӧ манын, шопкем шындылыт. Шопке писын кушкеш.
Тӱрлӧ вере илыше марий-влакын кутырымаштышт ты пушеҥгын лӱмжӧ тыгай сынан: олык, эрвел марий-влакын шопке; Юлын пурла серыштыже илыше курык марий-влакын шапки; шола серысе да Шараҥге (Нижегород обл.) марий-шамычын шапи; Яраҥ (Киров обл.), Тоншай (Нижегород обл.) марий-влакын шапке.
Категорий:Пушеҥге-влак
12 пургыж
12 пургыж (12 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 43-шо кечыже. Идалык пытыме марте 322 (кужемдыме ийлаште — 323) кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 12 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 пургыж
Волгоград вел
Волгоград вел (Волгоградская область) — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 112,877 тӱж. меҥ². Калык чот - 2 507 тӱж. еҥ (2019). Административ рӱдер — Волгоград ола.
Категорий:Волгоград вел
932
932 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:932Категорий:X курым
Элнет (роман)
Элнет — марий сылнымутлан негызым пыштыше, серызе Сергей Григорьевич Чавайнын романже. Романым тӱрлӧ йылмылашке (руш, финн) кусарыме. 1908-1917 ийысе марий-влакын илышышт, шонымашышт нерген роман. Икымше ужашым 1936 ийыште савыктыме, кокымшо ужаш 1963 ийыште, Чавайнын колымыж деч вара савыкталтын.
Кокымшо ужашын йоммыж нерген
Романын кокымшо ужашыже йомын ыле. Марий Эл кугыжаныш архив фондышто "Элнетын" кокымшо книгажым Ахмет Асылбаевич Асылбаев почеламутчо да сылнымут критик муын кертыт.
Кылвер-влак
- Марий Викитекыште "Элнет" романын текстше: w:(Чавайн) Элнет/Икымше ужаш
Категорий:Марий сылнымут произведений-влак Категорий:Марий Эл
Эмен улмылык
Эме́н у́лмылык (агрегатное состояние) -- тӱрлӧ койыш-влакше. Кузе эмен шке да  аралыме кертмыжым ончыкта.
Эмен улмылык-влак
*
931
931 ий — X курымын ийже.
Суаппез-влак
Суаппе‘з-влак — суапле, VIII тӱшкан рӱдӧ ӱлылтӱшкажын тичмашнек темше s- да p- шӱман химий тӱҥлык-влак. Нуно дек ушнат:
934
Кӧ колен
Категорий:934Категорий:X курым
Суаппез-влак
Суаппез-влак аяр огытыл. Такшым, ару суаппез йырюжышто шопештыш укелыклан кӧра айдеме илен ок керт.
Кылвер
*
Эсмекплак
Эсмекплак (Отар) (Исменцы) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше сола. Эсмекплак ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 875 еҥ (2001 ий), 1194 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Провой ола деч 15 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
933
933 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:933Категорий:X курым
Какшар кундем
Какшар кундем (йӱдв.-касв. Кӓкшӓр кундем; Котельничский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Какшар. Калыкчот 31,7 тӱж. еҥ наре.
Чотмут
Чотмут — настан мыняр улмыжым, радам вержым да числам ончыктышо ойлымаш ужаш. Чотмут мыняр? мынярымше? могай? йодышлан вашмутым пуа.
Лӱммут ончылно чотмут ок вашталт. Моло годым дене вашталтеш. Лӱммут деч посна кучылталтше чотмут ойлончышто тӱрлӧ лиеш.
Абукаева, Любовь Алексеевна
Любовь Алексеевна Абукаева (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан район, Шаде Шогертен ял) – марий шанчызе, йылмызе, почеламутчо, фольклорист, туныктышо, профессор, филологий шанче кандидат (1996), филологий шанче доктор (2005), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2021).
Илыш корныжо
Л. А. Абукаева 1969 ийын теле тылзын 25-ше кечынже Башкир АССР Мишкан район Шаде Шогертен ялеш шочын. Ондак Нерге кыдалаш школышто, варажым Ӱпӧ оласе 73 №-ан школышто шинчымашым поген. 1987-ше ийыште школым ший медаль дене тунем лектын да Башкир кугыжаныш университетыште тунеммыжым шуен. 1990-ше ийыште марий йылмым, литературым да фольклорым келгынрак шымлашлан Марий кугыжаныш университетышке кусна. 1992-шо ийыште, университетым йошкар диплом дене тунем пытарымеке, тыштак руш да чумыр йылмышанче кафедрыште преподавательлан тыршаш тӱҥалеш. 1993-шо ий гыч 1996-шо ий марте аспирантурышто шинчымашым пога. 1996-шо ийыште «Марий йылмыште шеледалтдыме структуран сложноподчинённый предложений-влак» теме дене кандидатлык диссертацийым арала да филологий шанче кандидат лӱмым налеш. 2004-ше ийыште Марий кугыжаныш университетысе финн-угор йылме-влак кафедр пелен улшо докторантуржым тунем пытара. Университетыште руш йылме да чумыр йылмышанче кафедрын доцентше лиеш. Л.А. Абукаеван докторлык диссертаций темыже: «Марий йылмыште экспрессивный синтаксический савыртыш-влак». Шанче пашам тудо 2005-ше ий теле тылзын 16-шо кечыштыже арала. Шанче консультантше – филологий шанче доктор, профессор Юрий Владимирович Андуганов лийын. Мутат уке, Любовь Алексеевна моткоч уста, виян марий йылмызе. Тудо шочмо йылмынам вияҥдымаште изи огыл надырым пыштен. Л.А. Абукаева Марий Элысе йылме-влак шотышто комиссийын, «Вестник Марийского университета» журналын редколлегий членже. 2006-шо да 2012-шо ийлаште Марий Эл Республикын Кугыжаныш погынжын чап гармотыж дене палемдалтын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Махачкала
Махачкала (МахIачхъала, Магьачкъеле, Мягьячгъала,, Магьачкъала, МахІачкъала, Анжи , Mahaçqala) — ола Дагестанын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Важ-влак
Категорий:Махачкала
9 вӱдшор
9 вӱдшор (9 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 99-ше (кужемдыме ийлаште — 100-шӧ) кечыже. Идалык пытыме марте 266 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 9 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 9 кечынже колышо-влак
Калык пале
Матрона Солунскаян кечыже. Тиде кечын ожно вынерым ошемденыт. Эрден эрак куэмым лум ÿмбак шарен оптеныт – вашке лум шулен йомеш – сандене озавате-влак тиде йÿлам шукташак тыршеныт. Шнуй матрона деч калык реве сайын шочшо манын сöрвален йодын.
Категорий:9 вӱдшор
Какшар кундем
Географий
Категорий:Какшар кундем
23 шорыкйол
23 шорыкйол (23 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 23-шо кечыже. Идалык пытыме марте 342 (кужемдыме ийлаште — 343) кече кодеш.
Лӱмгече
Григорий, Макар, Павел, Феофан, Мария
Чотмут
Чотмутын ышталтмыже
Ышталтме ойыртемышт дене чотмут-влак тыгай лийыт: тыглай, йыгыр да йыжыҥан.
23 шорыкйол
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 23 кечысе событий-влак
Шӱльӧ Ярамарий
Верланыме вер
Шнаран сола деч 6 километр кечывалвел могырно верланен.
23 шорыкйол
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 23 кечынже шочшо-влак
Чотмут
Чотмутын ышталтмыже
Тыглай чотмут-влак иктышт тӱҥ чотмут улыт, мутлан: ик, коко, шӱдӧ; весышт супикс дене ышталтыт, мутлан: икымше, нылымше.
Шӱльӧ Ярамарий
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
23 шорыкйол
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 23 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:23 шорыкйол
Чотмут
Чотмутын ышталтмыже
Йыгыр чотмут-влак кок йӧн дене ышталтыт:
Йыжыҥан чотмут-влак икте деч шукырак чотмутым пырля каласыме дене ышталтыт, мутлан: шӱдӧ лу, кумло нылыт, шӱдӧ нылле визыт. Йыжыҥан чотмутышто тыглайат, йыгыраят лийыт.
Кугу Кетек
Верланыме вер
Малмыж ола деч 21 километр (28 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.
Чотмут
Чотмутын ышталтмыже
Йыжыҥан чотмутыш пурышо чотмут-влак посна возалтыт, мутлан: тӱжем индеш шӱдӧ индешле кумыт.
Раш огыл числам ончыктышо мужыран йыгыр чотмут-влак кореш гоч сералтыт, мутлан: кум-ныл, лу-латкок, шымле-кандашле.
Кугу Кетек
Важ-влак
Категорий:Малмыж кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Чотмут
Шотлымо чотмут
Мыняре? йодышлан вашмутым пуышо чотмутым шотлымо чотмут маныт.
Шотлымо чотмут-влак икте гыч индеше марте кӱчык да кужу сынан улыт: ик - икте, кок - кокыт, кум - кумыт, ныл - нылыт, вич - визыт, куд - кудыт, шым - шымыт, кандаш - кандаше, индеш - индеше. Моло чотмутым ыштыме годымат нуно кӱчык да кужу сынанак лийыт, мутлан: латик - латикте, коло вич - коло визыт.
Шотлымо чотмут лӱммут ончылно шогымыж годым кӱчык сынан лиеш, мутлан: кок кнага, вич йоча.
Чотмутын пералтышдыме пытартыш е, о але ӧ родительный, дательный, винительный, местный да направительный вочмыклаште ы йӱкыш савырна да ы йӱкпале возалтеш, а обстоятельственный вочмыкыште лектын возеш, мутлан: шӱдӧ, шӱдын, шӱдылан, шӱдым, шӱдыштӧ, шӱдышкӧ, но: шӱдеш.
дене пытыше чотмутлаште родительный, винительный, местный да направительный вочмык мучашышт ы йӱкпале дене тӱҥалеш, мутлан: визытын, визытым, визытыште, визытышке.
Местный да направительный вочмыкла мучаште пытартыш йоҥйӱк-влак муттӱҥысӧ пералтышан йоҥйӱклан келыштаралт возалтыт, мутлан: ныллышке, кудлышто, шӱдыштӧ.
Шотлымо чотмутын ышталтмыже
Луан чотмут-влак единицан чотмутыш лу чотмутым ушымо дене ышталтыныт, тыгодым пытартыш у йоҥйӱк муттӱҥысӧ пералтышлан кӧра тӱрлын вашталтын: коло (кок+лу), нылле (ныл+лу).
Радам чотмут
Йоҥйӱк дене пытыше шотлымо чотмутыш -мше (-мшо, -мшӧ) супикс ушалтеш, мутлан: витле - витлымше, коло - колымшо, шӱдымшӧ.
Шотлышо чотмутын пытартыш [м] йӱкшӧ дене супиксын тӱҥалтыш [м] йӱкшӧ ваш ушалтыт: кумшо, шымше, тӱжемше. Состав дене лончылымо годым кум, шым, тӱжем мутвожым да -мшо (-мше) супиксым каласыман.
Соҥйӱк дене пытыше чотмутыш -ымше (-ымшо) супикс ешаралтеш, мутлан: ик - икымше, кок - кокымшо, ныл - нылымше.
Радам чотмут лӱммут деч посна кучылталтмыж годым веле вочмык дене вашталтеш, мутлан: Латкандаш ийым темен, латиндешымшыжлан Сергей элым аралаш шке кумылын кая. (Д. Орай)
Йыжыҥан радам чотмутышто пытартыш мутшо вочмык дене вашталтеш, мутлан: шӱдӧ коло кумшылан.
Дробан чотмут
Дробан чотмут тичмаш настан але числан ужашыжым ончыкта. Тудо ышталтме ойыртемже дене кок тӱшкалан шелалтеш: тыглай да йыжыҥан. Нуно чыланат шотлымо чотмут радамыш пурат.
Дробан йыжыҥан чотмут-влак кок йӧн дене ышталтыт:
Кок чырык манме дробан чотмут кутырымо стильыште веле вашлиялтеш.
Негыз
Категорий:Ойлымаш ужаш
Олыка
Олыка (Олика) — Украиныште Волынь велыште Луцк кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 060 еҥ (2021 ий).
Категорий:Волынь велысе ола сынан посёлкыла
Какшан (ыҥ-влак)
Какшан мут ончыктен кертеш:
Ң
Ң, ң — кириллик тиште. Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
12 сорла
12 cорла (12 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 224-ше (кужемдыме ийлаште — 225-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 141 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 12 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 12 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 сорла
Воронеж вел
Воронеж вел (Воронежская область) — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 52,216 тӱж. меҥ². Калык чот - 2 330 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Воронеж ола.
Категорий:Воронеж вел
Акрет Греций
Акрет Греций (руш. "Древняя Греция") (Эллада; Αρχαία Ελλάδα) — мемнан курым деч III—I тӱжем ий ончыч Балкан пелотрошто, Эгей теҥызын отро-влакыште, Фракий теҥыз серыште, да Изи Азийын касвел теҥыз серыштыже верланыше калык илыме вер.
Федерико Феллини
Федери́ко Фелли́ни (итал. Federico Fellini; 20 январь 1920, Римини — 31 октябрь 1993, Рим) — итальян кинорежиссёр. Каннский фестивальысе «Шӧртньӧ пальме укш» («Золотая пальмовая ветвь») да вич «Оскар» премийже.
Самырык пагыт
Федерико черле икшыве кушкын. Йочаж годым Феллини сценке-влакым шындаш йӧратен: маскым ыштылын, курчакым сӱретлен, костюмым урген. Гастроль дене толшо цирк тудын чонланже еш келшен. Федерико классический шинчымашым налын – Фаошто монастырь школым тунем пытарен. 1937 ийыште Флоренцийыш куснен, куштыжо репортёрлан тунемын, Демоса Боннини йолташыжын «Фебо» фирмыштыже карикатуристлан пашам ыштен. 1938 ийыште Феллини Римышке пӧртылын. Вокзал деч умбалне огыл илен, пошкудыжо китай сатузо, шолыштшо да проститутко лийиныт. Каҥга улмыжлан кӧра Федериком «Ганди» манын лӱмденыт. Тиде пагытыште, газет ден журналлашке сӱрет-влакым колтен, илаш оксам ыштен, варьете, рекламе да изи радиопостановкылан текстым возен.
1938 ий гыч 1942 ий марте антифашизм дене.палыме юмористический «Марк Аврелий» журналыште савыкталтеш. Сценарий-влакым возаш темлымаш деч ончыч шымшӱдӧ наре произведенийже тӱняшке ужын.
Сар жап
Армий деч утлаш манын, Федерико тӱрлӧ чер-влакым симулироватлен. 1943 ийыште ик римский радио дене Феллинин йӧратыше-влак – Чико ден Полина – нерген оҥай передаче каен. Вашке тудлан нине историй-влакым экранышке лукташ темленыт, тыге, Феллини постановко дене пашам ышташ тӱҥалын. Ик мурышыжо мотор Джульетта Мазина лийын. Тудак Федерико Феллинин пелашыже лияш кӧнен. Феллини тудым ик эн тӱҥ вдохновенийлан шотлен.
Сӱан деч вара икмыняр арня эртымек, Джульетта мӱшкыраҥын, но йоҥылыш камвочмылан кӧра, йочаже лектын возын. 1945 ийыште март тылзыште Феллинин эрге шочын, тудым ачажын лӱм дене лӱмденыт. Но изи Федерико лушкыдо тазалыкан лийын, садлан шочмыж деч вара кок арня гыч колен. Тылеч вара Феллини ешын йоча лийын огыл.
Творчество
Кунам Римышке союзный войска пурен, Феллини йолташыже дене изи лавкыште сеҥыше-влаклан шарж дене ужаленыт. Икана нуно дек Роберто Росселлини пурен. Тудо немыч салтак-влак деч колышо рим священник дон Морозини нерген кӱчык кином сниматлынеже улмаш. Феллини темым ккумдаҥден, Серджо Амидеи да Роберто Росселлини дене пырля «Рим, открытый город» фильмлан сценарийым возен. Пиал нунылан шыргыжалын. Фильм неореализмлан тӱҥалтышым пыштен. Федерико кумдан палыме сценарист лийын. Феллини эше икмыняр сценарийым возен, мутлан, Роберто Росселлинин «Пайза» фильмжылан. Тыгак 1948 ийыште Феллини Росселлинин «Любовь» лентыштыже сниматлалтеш.
1950 ийыште Федерико Альберто Латтуада дене пырля шке икымше «Огни варьете» фильмжым шында. Феллини «Белый шейх» (1952) у фильмлан сценарийым возен, режиссёржо Антониони лийшаш улмаш, но пуымо сценарий почеш сниматлаш келшен огыл. Садлан Феллини фильмым шке войзен. Сеҥымашым тиде фильм конден огыл, но моло кокытшо – «Маменькины сынки» ден «Любовь в городе» (коктынат — 1953 ийыште) калык да критика порын вашлийыныт. «Маменькины сынки» 1953 ийыште Венецианский кинофестивальыште «Серебряный лев» премийым налын, да, эн сай шкешотан сценарий манын, «Оскар» премийлан номинироватлен.
Дорога
Эше 1949 ийыште Федерико Феллини «Дорога» фильм деке сценарийым возен, но сниматлаш нигузе йӧным муын кертын огыл. Продюссерым мумеке, Феллини 1953 ий шошо 1954 ий марте пашам ышташ тӱҥалеш, шукыжым пӱртӱсыштӧ сниматлен. Тӱҥ геройлан Федерико Джульетта Мазинам, шке пелашыжым, да Энтони Куиннаим ойырен. Тиде фильм дене паша деч вара Федерико Феллинин психикыже тодылалтеш ,кузе шке авторжо вара ойла, «Чон Чернобыль». Чыла тургым гыч лемылан пӧлек — фильм чылаштлан келшен. 50 деч шукырак награде, нунын коклаште 1957 ийысеВенецианском кинофестивальысе «Серебряный лев» да эн сай йот фильмлан «Оскар» премий. Вий-куат да талант дене ӧрыктарыше итальян режиссерын произведенийже реализмын символический притче деке кораҥмым ончыктен; кызытат кинематографический шедевр улеш. Фильмын сеҥымашыже коммерческий лийын, тидыже Феллини ешлан Париолиште, Римын эн ужар районыштыжо, сай квартирым налаш йӧным ыштен.
Ночи Кабирии
Шагал палыме «Мошенники» (1955) фильм деч вара Феллини адакат ик шедеврым сниматла — «Ночи Кабирии» (1957). Героинян (тудым Джульетта Мазина модын) порылыкыштыжо да трагический ӱшанымаштыже Феллини Поро ден Осалын кучедалмаште ала-могай нимучашдыме мистический ыҥым кычалын.
Сладкая жизнь
Федерико Феллинин кӱкшӧ точкылан 1960 ийысе «Сладкая жизнь» фильм лийын. Тудым «экономический ӧрмаш» шужен ийым итальян калыкын философский притче семын ончыман. Шонат, Феллини эн ончыч илыш могай кӱлдымӧ, пуста, шкет илымаш да шкет кодмаш калыкын торлен илыме нерген ончыктынеже улмаш. Шке Феллини тидден ок келше. Режиссёр илыш мондалтыме тат гыч шога, кудыжым шере вино семын йӱмӧ шуэш. Но шукыжым обществылан вызов манын шотленыт. Йырваш тынар шуко.нужнан илыше улмеке, уто-ситыш нерген кузе шонаш лиеш? Но Феллини умылтарынеже улмаш, илышын шерыжым кажне еҥ тамлен кертеш, тудым пален налаш гына кӱлеш.
Ватикане картине нерген шӱкшын ойленыт, поснак стриптиз сцене келшыдымашым луктын. Газета «Оссерваторе романо» фильмлан «Омерзительная жизнь» лӱмым пуэн, кугу статьялам возен, тудым чараш йодын, да кажныжым, кӧ тудым ончен, черке еч кораҥдаш манын.
5 февраля 1960 ийыште Капитоль де Миланыште премьера годым ик ончен шиныше авторын чурийышкыже шӱвалын. Марчелло геройым йӱшӧ, развратник, тунеядец маныныт… Ала-кӧжӧ фильмым йӱлалташ темлен, а Феллини деч итальян гражданствым шупшын налаш. «Сладкая жизнь» йот элыште да Италийын демократический ужашшылан келшымылан кӧра оппенент-влак чарналтыныт. Варажым «Сладкую жизнь» фильмым итальян кинон кугу эпохын символ манын лӱмденыт.
Картине «Шӧртньӧ пальме укш» («Золотая пальмовая ветвь») премийым Каннысе фестивальыште сеҥе налын, уло тӱнясе кинематографист-влаклан моткоч кӱлешан лийын.Тиде киношто Марчелло Мастроянни пеш сайын модын. Тиддеч вара Федерико дене пеҥгыде келшымаш да сотрудничество кушкеш. «Марчелло да мый — иктын ужашыже улына», — манын Феллини.
Боккаччо-70
1962 ийыште иканаште ныл режиссёрын фильм лектын — «Боккаччо-70». «Декамерон» саманым нӧлташ тыршен, кажне автор новеллым войзен, кудыжо фильмыште иктешлыше фильм улыт.
Восемь с половиной
Весе, шукыжым автобиографичная сынан«Восемь с половиной» (1963) картине пеш шуко премийым, нунын коклаште эн сай йот фильмлан «Оскар» премийым да Москваште тӱнямбал кинофестивальысе Тӱҥ пӧлекым налын, кудыжлан кӧра Феллини еш икымше гана Совет Ушемыш толын.
Варасе ийла
1980 ийыште Феллини чылажге ныл кином шынден. 1980 ийыште «Город женщин» драма лектын. Тÿҥ рольышто - Мастроянни.
«Джинджер и Фред» (1986): Фреде(Мастроянни) и Джинджер (Мазина) итальян куштызо-влак американ Астер да Роджерс мужырым копироватлен ончыктеныт. Тыгакак «Интервью» (1987), куштыжо Мастроянни Анита Экбер дене «Сладкая жизньыш» пöртылеш.
Феллини
23 шыжа
23 шыжа (23 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 296-шо (кужемдыме ийлаште — 297-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 69 кече кодеш.
1560 ийла
1560-ше ийла — XVI курымын шымше, 1560 ий гыч тӱҥалеш 1569 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1560 ийлаКатегорий:XVI курым
23 шыжа
Лӱмгече
Шыжа тылзын коло кумшо кечынже Андрей, Василий, Иннокентий-влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 23 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 23 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 23 кечынже колышо-влак
9 идым
9 идым (9 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 252-шо (кужемдыме ийлаште — 253-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 113 кече кодеш.
Лӱмгече
Шке лумгечыштым Петр, Сергей, Яков – влак палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 9 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 9 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:9 идым
Ӈ
Ӈ, ӈ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1669
1669 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1669 Категорий:XVII курым
Ԋ
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Кылвер-влак
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
936
936 ий — X курымын ийже.
Њ
Њ, њ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Уа
Уа (Salix) — пушеҥге, Уа ешыш пура.
Категорий:Пушеҥге-влак
Кентукки
Кентукки (Kentucky, Commonwealth of Kentucky) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 104,659 тӱж. км². Калык чот - 4 369 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер —  Франкфорт ола.
Категорий:Кентукки
1590 ийла
1590-ше ийла — XVI курымын луымшо, 1590 ий гыч тӱҥалеш 1599 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1590 ийлаКатегорий:XVI курым
Йочапӧрт
Йочапӧрт — кыдалаш туныктыш тӧнеж.
Категорий:Еш * Категорий:Йоча жап
Шудо хоккей
Шудо хоккей (руш. "хоккей на траве") - кумдан шарлыше спорт тӱрлык, Кеҥеж Олимпий Модмашын программышкыж пура. Калык-влак кокласе шудо хоккей федераций таҥасымаш-влакым эртара. (Federation Intenationale de Hockey, FIH). Шудо хоккейын ик толкынжо уло - индорхоккей, но тудым посна шогышо спорт тӱрлык семын аклат, вет модмо вержат, модмо кумдыкшат, модшо-влаын чотыштат ойыртемалтеш. Шудо хоккей Кугу Британийыште да ондак британийын кид йымалныже улшо эллаште (Индий, Пакистан, Австралий) шарлен. УАШыште да Канадыште тиде модмаш дене колледж да университетлаште ӱдыр-влак модыт.
Эртымгорно
Тыгай сынан модмаш дене Акрет Египет, Акрет Грецийыште эше мемнан курым деч ончыч модыныт. Кызытсе Кугу Британийыште XIX курым мучашште шонен шуктеныт, туддеч вара модмаш чот вашталтын огыл. Шудо хоккей дене икымше тӱнямбал чемпионат 1971 ийыште эртен. Шудо хоккей Олимпиадын программышкыж 1908 ий гыч пурен. Ӱдырамаш-влак олимпиадыште тиде спорт тӱрлык дене 1980-ше ий гыч таҥасат.
stadiums
Стадион - влакым ышташ, чодырам комылям кучылтыт.
Комментарий
Категорий:Хоккей
1620 ийла
1620-ше ийла — XVII курымын кумшыжо, 1620 ий гыч тӱҥалеш 1629 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1620 ийлаКатегорий:XVII курым
Ө
Ө, ө — кириллик тиште.
Еш
Еш — пырля илыше шке тукым еҥ-влак.
*
23 ӱярня
23 ӱярня (23 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 82-шо (кужемдыме ийлаште — 83-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 283 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 23 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 23 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 23 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:23 ӱярня
Курск вел
Курск вел (Курская область) — Россий Федерацийысе регион. Рӱдӧ федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 29,997 тӱж. меҥ². Калык чот - 1 119 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Курск ола.
Категорий:Курск вел
938
938 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:938Категорий:X курым
937
937 ий — X курымын ийже.
Купсола (Маскасола кундем)
Купсола (Пычай) (Купсола) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 175 еҥ (2002 ий), 254 еҥ (2010 ий) , 300 еҥ (2014 ий).
937
Кӧ колен
Категорий:937Категорий:X курым
Купсола (Маскасола кундем)
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Йос
Йос (горностай, Mustela erminea) – Евразий да Америкыште вашлиялтше изи янлык. Шылкочш янлык улеш. Сонарлаш йӱдым лектеш. Марий-влак акрет годсек йосым, лумшым (соболь), коляйосым (ласка) коваштышт верч пуштеденыт. Коваштым начаремдаш огыл манын, ожно сонарзе тыгай янлыкын шинчашкыже логалаш тыршен.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
9 кылме
9 кылме (9 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 313-шо (кужемдыме ийлаште — 314-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 52 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 9 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 9 кечынже колышо-влак
Шӱльӧнур
Шӱльӧнур (Шулянур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1960-ан ийла мучаште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Солабеляк
Солабеляк (Салабеляк) – Российыште Киров велын Яраҥ кундемыштыже верланыше Солабеляк ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 726 еҥ (2002 ий), 544 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Яраҥ ола деч 24.2 километр (32 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно
Соласе лӱм «сола-влак» але «сола бейлик» гыч.
Важ-влак
Категорий:Яраҥ кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
24 ага
24 ага (24 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 144-ше (кужемдыме ийлаште — 145-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 221 кече кодеш.
Лӱмгече
Ага тылзын коло нылымше кечынже Александр, Кирилл, Никодим, Ростислав–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 24 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 24 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Марий кугезына-влак гын, игече вашталтме нерген тыге ойленыт: ночко кеҥежлан куэ вӱд чот йога але сур вараш пыжашым пасу покшелан опта – йӱран кеҥежлан.
Ӫ
Ӫ, ӫ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Иванов, Иван Григорьевич
Иван Григорьевич Иванов (, Кужэҥер кундем, Чодыраял ял —, Йошкар-Ола) – марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче доктор (1975), профессор (1981), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (2002), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1979), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1983, Финляндий), М.А. Кастрен лӱмеш ушемын йыжъеҥже (1990), Гуманитар шанче Академийын действительный, академик (1994), Эстон Республикын 4-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2006), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
Илыш да шанче пашаште тӱҥ йыжыҥлаже
Иван Григорьевич Иванов 1935 ий ага тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Чодыраял ялыште шочын.
Илыш корныжо
Иванов Иван Григорьевич – Марий Эл Республикын сулло шанчыеҥже, тӱвыра да образований лӱмлӧ пашаеҥже. Тудын лӱмжӧ Россий Федерацийын шанче да туныктымо пашаште кумдан пале, пытартыш лучко ий жапыште финн-угор йылмышанчыште ик эн почетан верым налын шоген. Уло пашаже кызытсе сылнымут литератур историй, фонетике, лексике, орфографий, топонимике, диалектологий, этимологий да стилистике проблемым шымлымашке виктаралтын. Тудо йылмышанчын кажне областьышкыже пеш кугу надырым пыштен, тыге марий да финн-угор йылмышанчым у кӱкшытыш нӧлталын. Тудо 28 книгам возен: монографий, вуз учебник, туныктышо да студент-влаклан учебно-методический пособий-влакым, да тыгак 350 утла публикацийже уло. Нунын коклаште статья, отзыв, шонкалымашан статья, рецензий да очерк-влак ятыр.
Школышто тунемме жап
Иван Григорьевич 15 ага (май) 1935 ий Марий АССР Кужэҥер кундем Чодраял ялыште кресаньык ешеш шочын. Тудын йоча пагытше сар жапыште эртен, садланак изинек тудо илышын шере-кочыжым шижын шуктен.
Тотемизм
Тотемизм — южо калыкын культ арверлан шотлалтше янлык, кушкыл, ӱзгар.
4
4 ий — I курымын ийже.
Тотемизм
Категорий:Антропологий
4
Кӧ колен
Категорий:4Категорий:I курым
Иванов, Иван Григорьевич
Школышто тунемме жап
Илышыже неле жапыште эртен гынат, Иван Григорьевич эн ончыч Нурсола тӱҥалтыш школышто, варажым Кугу Царанур шымияш школышто шинчымашым поген. Тиде школым тунем пытарымек, У Торъял педагогический училищыште тунеммым шуарен. Куженер районын школлаштыже 2 ий пашам ыштен. Варажым Н. К. Крупская лӱмеш Марий Кугыжаныш педагогический институтыш тунемаш пура.
Институтышто тунемме жап
Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историко-филологический факультетыштыже тунемме жапыштыже (1955-1960 ийлаште) шуко тӱрлӧ пашам ыштен шоген: мер пашаште чулым лийын, Казахстанын целинный мландым нӧлтымаште тыршен, тунеммаштат киен кодын огыл. Тиде жапыште факультетыште кумдан палыме тыгай педагог-влак туныктеныт: Т. Г. Апатеева, З. Ф. Барцева, Ф. И. Гордеев, Д. И. Козьмина, М. Н. Лебедева, Г. С. Патрушев, Н. Т. Пенгитов, С. Я. Черных, В. И. Юшков да моло. Мутат уке, нуно И. Г. Ивановын ончыкылык илыш корным ойырымаште изи огыл верым налын шогеныт. Эше студент годымак тудо марий йылме дек шӱмаҥын.
Институт деч вара самырык специалист икмыняр жап республикысе «Рвезе коммунист» самырык-влаклан газетын редакцийыштыже пашам ышта. Варажым тудым МарНИИ-шке йылме секторын изирак шанче пашаеҥлан пашам ышташ ӱжыт. Тидыжак, очыни, йылме шымлызе лияш таратен.
Наука корныш лекташ шонымаш тудым Тарту кугыжаныш университетыш (1961-1964) конда. Ту жаплан тиде университет Совет Союзышто финно-угроведенийын рӱдыжӧ лийын. Тыште, Эстонийыште, Иван Григорьевич шке шочмо йылмыжым шымлымаш предмет семын йӧратен шында, марий йылмым вес шинча дене ужаш тӱҥалеш, ик эн тӱҥым умыла: йылмынам кутырышо семын гына огыл ужман, а патриотла да аралышыла перегыман, аралыман. Иктешлымаш семын 1969 ийыште аспирантурышто «Марий йылмын тоншай говорын фонетикыже» темылан кандидатлык диссертацийым арален.