cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Толстой, Лев Николаевич
Илыш ден чеверласымыже
Эрдене 31 октябрьыште (13 ноябрьыште) Л. Н. Толстой и сопровождающий шамыч каеныт Шамордино гыч Козельскыш, кушто шинчыныт уже вокзалыш толшо 12 номеран поездышвес южный могырыш. Билетым шичме годым налын шуктен огытыл; Белева дек миен шумеке, билетым волово станций марте налыныт. Сопровождавший шамыч вара тоже каласеныт что нимогай цельже путешествийын лийын огыл.
Лев Толстойын черланымым пален налме вызыватлен кугу переполохым кузе кугу кругыштотыгак и член святейший Синода. Тудын тажалык состоянийже и положенийже, кычкырме лийын тайный синода заседаний кушто обер прокурорын Лукояновыншындалтын йодыш церковьын отношенийже Лев Толстой дек на случай шулыкан пытартышшылан.
Лев Николаевичым утараш толашеныт куд вращ шамыч, но нунытын полшаш йодмышлан тудо каласен: юмо чыла ышта. Кунам тудын деч йодыныт мом тудо шкеже ыштынеже каласен: «мылам чтобы иктат ынже мешае манын».
7 (20) ноябрьыште куд час да вич минутлан арня неле и орланыше болезнь деч вара Лев Николаевич колен, начальник станцийын Озолинын портыштыже.
9 ноябрьыште 1910 ийыште Ясный Поляныште погыненыт ала мыняр тужем айдеме тояш Лев Толстойым. Погынышо коклаште йолташ шамыч лийыныт, поклоник тудын творществыжын, местный крестьян шамыч и москва гыч студент шамыч, эше тыгак кугыжаныш орган гычпредставитель шамычи местный полицейсский шамыч, Ясный поляныш колтышо власть гыч, кудо лудыныт что мучаштлалмаш церемоний Толстой дене права ваштареш заявлений лектын кертеш и возможно йоген лектеш демонстрацийыш. Тидын деч моло Российыште тиде икымше публичный похороны лийын свяченник деч посна Толстойын шкенжын пожеланийже. Ужатыше шамыч шып тычмаш порядок дене шып мурен ужатеныт станций гыч усадьбе марте толстойын гробшым. Калык очередьыш шогалыныт, шып пуреныт комнатыш кушто чеверласеныт кап дене.
10 (23) ноябрьыште 1910 ийыште Л. Н. Толстойым тоеныт Ясный Поляныште ,кожлаште овраг турыште, кушто изиж годым изаж ден пырля кычалын «ужар тоям», эскерыше секретым, кудо ыштен чыла еным пиаланым. Кунам колоткам покойный дене волтеныт могилыш, чыла толшо шамыч благоговейно преклонили пулвуйым.
1913 ийыште январьыште письмам возымо графиньылан С. А. Толстой 22 декабрьыште 1912 ийыште кушто тудо подтвердила известийым печать нерген, могилыштыже тыдын пелашыжын ыштыме священникын отпеванийже.
Категорий:Руш серызе-влак
Калашников, Михаил Степанович
Михаил Калашников, Кожер Микал (Михаил Степанович Калашников) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Тойметсола ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, МарНИИ-н директоржо (1946 — 1951), СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Михаил Калашников 1912 ийын кылме тылзын 2-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Тойметсола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
1735
Кӧ колен
Категорий:1735
Селигер
Селигер (Осташковысо ер; Серегѣръ) — лӱмлӧ ер системе Российыште, Тверь велыште да Новгород велыште верланен. Эн кугу келгытже 24 м.
Этимологий
Ерысе лӱм Selkäjärvi — «кӱкшака ер» гыч, але Särkijärvi — «шереҥге ер» гыч.
Важ-влак
Категорий:Новгород велысе ерла Категорий:Тверь велысе ерла
Поланвондер
Поланвондер (калинник; кусты калины) — нугыдын (пырля) кушкын шогышо поланвондо-влак.
Важ-влак
Категорий:Эмыж вондер-влак
Шигабуддин Марджани
Шигабуддин Марджани (1818-1889 ий) — суас калыкын историк. Озаҥ ден Булгарын историй нерген книган автор. Атня кундемышто ден Арск кундемышто Шигабуддин Марджаниын музей уло. Категорий:Историй
Йоханнесбург
Йоханнесбург (Johannesburg, Johannesburg, Johannesburg, iGoli, iRhawutini) — эн кугу ола КАРыште, Гаутенгын рӱдолаже.
Категорий:Йоханнесбург Категорий:Миллионер-олала
Шараҥге (посёлко)
Шараҥге (Шӓрӓнгӓ; Шаранга) - ола сынан посёлко Угарман велыште, Российыште. Шараҥге кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 6,6 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Угарман велысе ола сынан посёлкыла Категорий:Шараҥге кундем
428
428 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:428Категорий:V курым
1734
Кӧ колен
Категорий:1734
Красное (Золочев кундем)
Красное (Красне) — Украиныште Львов велыште Золочев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 6 451 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Шуйка (Провой кундем)
Шуйка (Шуйка) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 132 еҥ (1998 ий), 102 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шемшӱргӧ ял деч 2 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Коракъял
Коракъял мут ончыктен кертеш:
Христианлык
Тыгак ончо
*
Починки кундем (Угарман вел)
*
1733
Кӧ колен
Категорий:1733
Кугу Шап
Кугу Шап (Большие Шапы) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Озакъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 51 еҥ (2002 ий), 53 еҥ (2010 ий) , 45 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кыдал Озакъял ял деч 8 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Донгхой (аэропорт)
Донгхой (Sân bay Đồng Hới, Dong Hoi Airport) — Донгхойн калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш ныл аэропорт Вьетнамыште.
Палемдымаш
Категорий:Вьетнам
Азансола
Азансола (Азансола) — Российыште Киров велын Тужа кундемыштыже верланыше Тужа ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 97 еҥ (2002 ий), 72 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тужа ола сынан посёлко деч 2.5 километр (4 км — авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Тужа кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
429
429 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:429Категорий:V курым
Шамьярский
Шамьярский (Шамьярский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 12 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1961 ийыште Шамьярский посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Тумер
Тумер (дубрава,дубняк, дубовый лес) — нугыдын (пырля) кушкын шогышо тумо-влак але утларакшым тумо гыч гына лийын шогышо лышташан чодыра.
Важ-влак
Категорий:Чодыран типше-влак
Чотнур
Чотнур (Цатныр, Цатнуры) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кулаково сола воктене лийын шоген.
Эртымгорно
Кулаково сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Ивановка (Оршанке кундем)
Ивановка (Ивановка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-шо кечынже Ивановка ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Гвадалахара (Мексико)
Гвадалахара  (Guadalajara) — ола, Мексикын рӱдыжӧ.
Категорий:Мехико Категорий:Миллионер-олала
Roman Rain
Roman Rain — российысе darkwave тӱшка Санкт-Петербург ола гыч.
Эртымгорно
2007 ийыште Роман Рэин шкетын Владивосток гыч Санкт-Петербургыш илашлан кая, кушто кокымшо альбомым «31,0345 Years of Dread» Dizzaster лейблыште луктеш.
2008 ийыште «Рождённая Реять Бесплотность» альбом лӱмеш гастроль-турым ышта. Тиде тур годым Das Ich да Gothika тӱшка-влак дене пырля мура.
Нью-Йорк (штат)
Нью-Йорк (New York) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык — 141,300 тӱж. км². Калык чот — 19 465 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Олбани ола.
Roman Rain
Эртымгорно
2009 ийыште Слот тӱшкан муролан ремикс-влакым воза. CrazY JulieT тӱшкалан дебют альбомым возаш полша, да тун ден пырля Россиыште, Украиныште да Молдавийыште концерт-влакым пуат.
2010 ийыште тӱшка Wave-Gotik-Treffen-2010 готик мурын фестивалиште мура.
Нью-Йорк (штат)
Категорий:Нью-Йорк (штат)
Roman Rain
Эртымгорно
2010 ийыште «СОЮЗ» леблыште «Роман Рэйн» альбом лектеш. Тунамак «Королева» муролан режиссёр Ярослав Денисов видеоклипым ышта.
Кылвер-влак
Категорий:Семлык тӱшка-влак
Пормо
Пормо (Tabanidae) — шыҥа-копшаҥге.
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
1732
Кӧ колен
Категорий:1732
Ленин премий
Ленин премий, Ленин лӱмеш премий (Ленинская премия) — Совет Ушемыште илыше еҥлан кучыктымо ик эн кугу кӱкшытан пӧлек. Шанче пашаште, техника, сылнымут аланыште, сымыктышыште, архитектурышто кугу кӱкшытыш шуышо еҥ-влаклан пуалтын.
Эртымгорно
В.И. Ленин лӱмеш премий-влакым 23 Пеледыш 1925 ийыште ЦК ВКП(б)-н да СССР калык комиссар-влак Каҥашын постановленийышт почеш негызленыт. Тӱҥалтышыште шанче пашаште ойыртемалтмылан гына пуалтын.
15 Сорла 1956 ийыште ЦК КПСС да СССР министр-влак Каҥаш Ленин премийым илаҥдарашлан постановленийым луктыныт. Ленин лӱмеш премий кажне ийын В.И. Ленинын шочмо кечынже — 22 Вӱдшорышто кучыкталтын. 1957 ийыште шанче пашалан, архитектур да техникым чоҥымылан, сылнымутышто да сымыктышыште ойыртемалтмылан пуаш тӱҥалыныт. 1960 ийыште Ӱярня тылзын журналистика да публицистика аланыште тыршыше-влакланат Ленин премий кучыкталташ тӱҥалын.
Тӱҥалтышыште 42 премий пуалтын. 1961 ий гыч ик ийдалыклан 76 премий марте иканаште кучыкталт кертын. 1967 ийыште премий чот 30 марте иземын. Лауреатлан диплом, оҥыш пыжыктыме шӧртньӧ медаль да окса премий кучыкталтын. 1961 ий гыч ик премийлан 7500 теҥге пуалтын.
Категорий:Совет Ушем премий-влак Категорий:Ленин
Кас
Кас (вечер) — суткан ужашыже, кече пытыме да йӱд тӱҥалме годымсо жап; Кече шичме годымсо жап; тыглай гын, каслан, 6-шо —7-ше шагат гыч тӱҥалын пелйӱд марте жапым шотлат.
Категорий:Жап
Поранча (эҥер)
Поранча (Параньгинка, Бәрәңге) — эҥер Марий Элыште, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 21 километр.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Сторожинец
Сторожинец (Сторожинець) — Украиныште Черновцы велыште Черновцы кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 14 248 еҥ (2021 ий).
Категорий:Черновцы велысе олала
Осипаҥа
Осипаҥа (Починок Осипаново) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 4 километр кечывалвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Осип» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Осипаҥа ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Изи Меркуши почиҥга
Эртымгорно
1940 ийыште Изи Меркуши почиҥга ял Ворончихино ял деке ушалтын.
Пигурык
Пигурык (Пикурка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 18 еҥ (2000 ий), 24 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Лажъял деч 1 километр касвел-эрвел могырно Лаж эҥерын шола серыштыже верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок мут гыч лектын: «Пи» + «курык» = «Пи(к)урык». «Пигурык» — курык воктене Пи эҥерын серыштыже верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1731
Кӧ колен
Категорий:1731
Люблин
Люблин (Lublin) — ола Польшышто, Люблин воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 339 784 еҥ (2019 ий).
Савер
Савер (Савер Мучаш) (Сабер) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Кужэҥер ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 35 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 3,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Батьево
Батьево (Батьово) — Украиныште Закарпатье велыште Берегово кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 035 еҥ (2021 ий).
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
430
430 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:430Категорий:V курым
Комары
Комары (Комары) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марково ял деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1985 ийыште кылме тылзын 28-ше кечынже Комары ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кантата
Кантата (cantata, саntareдеч — мураш) — солист-влаклан, хорлан да оркестрлан вокально-инструментальный произведений.
XVII курымышто ик йӱклан возымо вокальный сочинений кантата лӱмдалтын. А тыгай сынанак инструментальный сочиненийым соната лӱмденыт. Опера шарлыме дене Италийыште кантатаат шыҥдаралташ тӱҥалын. Ынде шкет мурымашын ик номерым гына огыл кантатыш пурташ тӱҥалыныт. Кантатыш хор, речитатив-влакым, арий-влакым, а вара оркестр дене пырля дуэт-влакым пурташ тӱҥалыныт. Кантатым концерт-влакыште да черкылаште йоҥгалтарат. Поснак духовный кантата протестант черкылаште шарлен.
Марий кантата-влак
Марий семлызе-влак кокла гыч кантатым возымо дене Андрей Яковлевич Эшпай да моло-влак чапланеныт.
Категорий:Сымыктыш Категорий:Сем
Дашаватара Мандир
Дашаватара Мандир - Индийыште, Уттар-Прадеш штатышто, Деогарх кундемыште уло ден Дшханси ола деч 113 км Вишну Юмон храм. Дашаватар Мандир квадрат формашто. Дашаватар Мандир марла лу аватарын храм уло. Фото-влак
Викиувер: Марий кугыжаныш университетыште Википедий шотышто семинар эртен
Таче, шыжа тылзын 30-шо кечынже, Марий кугыжаныш университетыште "Марий йылме электрон кумдыкышто" семинар эртен. Мероприятийыште тӱҥ шотышто Марий Википедий нерген мутланеныт: кузе у лаштыкым ышташ, кузе Марий Википедийыште улшо статьям тӧрлаташ, кузе Викиклатыш фото але видеом але вес медиа файлым пурташ.
Категорий:Викиувер
Шараҥге кундем
Шараҥге кундем (Шӓрӓнгӓ кымдем; Шарангский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Шараҥге ола сынан посёлко.
*
Шудышырчык
Шудышырчык (Мӧртага) (Tettigonioidea) — шыҥа-копшаҥге.
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Окса иктык
Окса иктык (Валюто; Currency) — вес элысе окса.
Тугак ончо
*
1730
Кӧ колен
Категорий:1730
CrazY JulieT
CrazY JulieT — украинысе рок-тӱшка, кудо шке стильым ыштеныт, кудым Fairy Wave лӱмдат. Тиде стилийыште gothic rock, industrial, darkwave, synthpop и да классик жанр-влакым шижаш лиеш.
Состав
Evadam (Роман Грабар) — мурызо, текст-влак, сем, Fairy Wave стильын авторже да тӱшкан вуйлатыже. 2002-2007 ийыте тӱшкан составже эре вашталтен. Тӱшкалан Mytho5 и Green Cat музыкант-шамыч полшеныт.
2007 ий:
2008 ий:
тиде ийыштак:
Кылвер-влак
Категорий:Семлык тӱшка-влак
Марий Эл Республикын сулло артистше
Марий Эл Республикын сулло артистше (Заслуженный артист Республики Марий Эл) — Марий Эл Республикыште пуымо чап лӱм. Марий Эл Республик сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱм семынак тиде чап лӱм тӱвыраште келге кышам кодымылан, супле пашам ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер, мурызо-влаклан пуалтеш. Чап лӱмым налше айдеме сымыктыш аланыште 10 ий деч шагалрак огыл пашам ыштышаш. Балет, классик, калык танец артист-влаклан, духовой оркестр солист-влакын солистыштлан - вич ий деч шагалрак огыл ыштыман.
Палемдымаш-влак
Категорий:Чап лӱм-влак
1729
Кӧ колен
Категорий:1729
Изи Чарнур
Изи Чарнур (Малый Царанур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Ӱштымбал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 85 (2005 ий), 124 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (Los Angeles, Los Ángeles, также известен как L.A. и City of Angels — Суксо-влакын олашт) — эн кугу ола Калифорнийыште.
Категорий:Лос-Анджелес Категорий:Миллионер-олала
Сваминараян Джаянти
Сваминараян Джаянти Индуизмын Сваминараян туныктышо тынын пайрем. Сваминараян Джаянти пайремыште театр, Сваминараян тынын лекция, Сваминараян мантран муро-влак уло.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Перевоз кундем
*
Гнездычев
Гнездычев (Гніздичів) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 123 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Йошкар Люнда
Верланыме вер
Марьино сола деч 5,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Кугу Ашламаш
Кугу Ашламаш (Большой Ашламаш) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 95 еҥ (2002 ий), 82 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Роҥго ял деч 5 километр эрвел могырно Изи Кундыш эҥер воктене верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1728
Кӧ колен
Категорий:1728
Шопкер
Важ-влак
Категорий:Чодыран типше-влак
431
431 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:431Категорий:V курым
Вистино
Вистино (Вистино, Viistinä) — ял Ленинград велыште, Кингисепп кундемыште. Вистино ял шотан илемын рӱдыжӧ.
Кече шичмаш
Кече шичмаш (закат или заход) — Кечын каватӱр йымак шылмыже. Кече шичмаш Кече лекмаш деч волгыдырак, утларакшым йошкарге да нарынчалге (оранжевый) тӱсанрак. Кече мучко Кече мландыӱмбалым ырыкта, вӱдыжгылык шагалемеш, мардежын писылыкше кугемеш, южыш пурак нӧлталалтеш. Но шукыж годым, Кече лекмаш да Кече шичмаш шекланышын географический верже деч зависитла.
Тугак ончо
Категорий:Жап
Ош лыве
Ош лыве (Ковышта лыве; Pieris brassicae) — шыҥа-копшаҥге, лыве.
Гордий кылдыш
Кызыт иктаж пеш сложный пашам писын, йӧршын шуктымым «Гордий кылдышым руал шуэн» маныт.
Категорий:Акрет грек мифологий
Йӱдвел Корей
Йӱдвел Корей (조선민주주의인민공화국) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Пхеньян
*
Ласточкина, Елена Григорьевна
Елена Григорьевна Ласточкина (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кожласола ял) – марий йылмызе, фольклорист, философий шанче доктор (урал йылме-влак дене) (2016). Олык Ипай лӱмеш сылнымут, тӱвыра да сымыктыш пашаште Марий Эл Республикысе самырык-влаклан Кугыжаныш премийын лауреатше (2022).
Илыш корныжо
Елена Ласточкина 1986 ийыште кылме тылзын 7-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Кожласола ялыште шочын.
2004–2009 ийла – англичан да марий пӧлкасе историй-филологий факультетыште, вара Марий кугыжаныш университетын институт финно-угроведенийыште тунемеш.
Университетым тунем пытарымеке, 2009 ийыште Советский район Кельмаксола ялыште англичан йылмым туныкта.
2009–2011 ийла – Марий кугыжаныш университетын ректоратыштыже документоведлан пашам ышта да тыштак юристлан тунемеш.
2011–2016 ийла – Эстонийыште Тарту университетын докторантурыштыже тунемеш. 2013 ийыште Тарту университетын финн-угор пӧлкаштыже студент-влаклан марий йылмым туныкта. Шанче вуйлатышыже-влак: профессор Герсон Клумп, доцент Тыну Сейленталь да профессор А.Н. Куклин. Нунын полшымышт дене марий йылмыште омонимым шымла. Шымлымаш пашан лектышыжым «Марий йылмыште омонимын лексик-семантике ойыртемышт» лӱман философий докторлык диссертаций (урал йылме-влак дене) семын 2016 ийыште Тарту университетыште, чумыр йылмышанче совет заседанийыште, арала.​ ​
Елена Григорьевна лексикологий, йылмышанче, этнолингвистике да фольклор деке шке шанче кумылжым луктеш. Докторантурым тунем пытарымеке, тудо Марий кугыжаныш университетыште марий йылме да литератур кафедрыште пашам ышта. Тыгак 2016 ий гыч «Марий школ» лабораторийыште да «Марий йылме» научно-образовательный йылме технологий рӱдерыште пашам ыштен. 2017 ий гыч Марий Элысе «Мегатех» лицейыште марий йылме дене туныктышо улеш.
Кылвер-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак
Александров, Эдуард Васильевич
Эдуард Васильевич Александров (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Сотнур сола) – тӱвыра да мер пашаеҥ, марий Оньыжа, Марий калык конгрессын вуйлатышыже (2011-2016), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016).
Донгхой
Донгхой (Thành phố Đồng Hới) — ола Вьетнамыште. Олан калыкчотшо 118.340 еҥ (2010).
Категорий:Вьетнамысе олала
Александров, Эдуард Васильевич
Важ-влак
Категорий:Марий Оньыжа-влак Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак Категорий:Марий калык конгрессын вуйлатышыже-влак Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак Категорий:«Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже дене наградитлалтше-влак
Марий Оньыжа
Марий Оньыжа — Мер каҥаш ын Председательже. Тудым Марий калык Погын сайла але кораҥда.
Угыч лийше Председатель Погын ончылно мутым куча, шот да кӱлеш семын пашам ышташ сӧра.
Оньыжа Мер каҥашын лӱмжӧ дене ойла. Тидын годымак ушемын паша радамым палемда, Марий калык погынын кӱштымыжым шукта.
Кылвер-влак
Марий Мер каҥашын сайтше.
432
432 ий — V курымын ийже.
Викиувер:Александр Евстифеев Республикысе правительствым уэмден
Марий Эл Республик Вуйлатыше Александр Евстифеев «Марий Эл Республикысе исполнительный орган-влакын ышталтмышт нерген» указышке кидпалым пыштен. Тыге тудо кундемысе правительствым уэмден. Туге гынат правительствым тичмашын уэмдымаш 21 ноябрь марте эрта.
"МедиаПотокын" сайтыштыже лудаш Категорий:Викиувер
Ошымшӱлыш
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Малиновка (Йӱксар ял шотан илем)
Малиновка (Малиновка) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 4 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1942 ийыште Малиновка хутор шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Марий Усть-Маш
Марий Усть-Маш (Марийский Усть-Маш) – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Усть-Маш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 211 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Красноуфимск ола деч 37 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Красноуфимск йырвелысе илымверла
Кече лекмаш
Кече лекмаш (восход) — Кечын каватӱр ӱмбак лекмыже.
Сидыр почиҥга
Сидыр почиҥга (Сидорово) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2003 ий), 33 еҥ (2010 ий).
Кече лекмаш
Толкынын тодылалтмыжылан (преломлентие, рефракция) верчын Кечын шичмыжым да Кечын лекмыжым шкеланыме жап-влак Кечын каватӱр воктене лийын шогымо жап дене огыт келше.
Важ-влак
Категорий:Жап
Сидыр почиҥга
Верланыме вер
Олор ял деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Заставна
Заставна (Заставна) — Украиныште Черновцы велыште Черновцы кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 7 889 еҥ (2021 ий).
Сидыр почиҥга
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Заставна
Категорий:Черновцы велысе олала
Кушнанур
Кушнанур (Кушнанур) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 42 еҥ (1989 ий), 11 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Юр кундем
Юр кундем (Ветлужский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Юр ола.
*
Полдыран
Полдыран (Полдыран) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 133 еҥ (2005 ий), 140 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Лажъял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно Тамшэҥер ял воктене верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым полдран (рушла «борщевик», зонтик пеледышан ешыш пурышо шудо) мут пуэн.
Кугу Шаганур
Кугу Шаганур (Большой Шаганур) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 23 еҥ (2000 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Distemper
Ссылки
Категорий:Семлык тӱшка-влак
1727
Кӧ колен
Категорий:1727
Викиувер:«Ӱдырсий» 2017
29 октябрьыште Йошкар-Олаште Республик кӱкшытан «Ӱдырсий» конкурс эртен. Тиде конкурсышто 7 марий ӱдыр «Марий Пампалче» лӱмым сеҥен налаш манын шке йоргалыкыштым, чулымлыкыштым ончыктеныт. Сеҥымашыш Курыкмарий район гыч Валентина Петрова лектын.
"Марий тӱвыра рӱдерын" лаштыкыштыже лудаш Категорий:Викиувер
Курган (ола)
Курган (Курган) — ола Российыште, Курган велын рӱдыжӧ.
Кожаев, Николай Васильевич
Николай Кожаев (Николай Васильевич Кожаев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Манаҥмучаш ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1976), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Николай Кожаев 1920 ийын сӱрем тылзын 8-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Манаҥмучаш ялыште кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Октябрьский (Курыкмарий кундем)
Октябрьский (Октябрьский, Октябрьский) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 319 еҥ (2001 ий), 332 еҥ (2014 ий).
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кучко лесничестве
Кучко лесничестве (Кучкинское Лесничество) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Озакъял ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 28 еҥ (2002 ий), 17 еҥ (2010 ий) , 11 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кыдал Озакъял ял деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Хальмахера теҥыз
Хальмахера теҥыз — Тыныс тептеҥызыште верланыше отро-влак кокласе теҥыз. Хальмахера, Оби отро-влак и Чендравасих пелотро. Кумдыкшо 75 тӱж. км², кокласе келгыт 747 м наре, эн кугу келгыт - 2072 м шуеш. Кӱјыл вӱдын температурыжо Сорла тылзыште 25,7 °С наре, Ага тылзыште 28,6 °С марте лиеда. Шинчаллык 34-34,6 ‰. Тӱҥ порт Соронг (У Гвиней отро)
Категорий:Хальмахера теҥыз
Кошканур
Верланыме вер
Тужа ола сынан посёлко деч 2.5 километр (3.5 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Тужа кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Оленёв, Владимир Иванович
Владимир Иванович Оленёв (, Марий АССР, Юлсер-Ола) — философий шанче кандидат, профессор, журналист, почетный радист, Марий Эл Республикын сулло журналистше.
Илыш корно
Ончыч тӱрлӧ газет редакцийыште литсотрудниклан пашам ыштен, а 1971-ше ий гыч комсомол пашаш куснен. 27 ий ончыч телевидений да радиовещаний комитетын вуйлатышыжлан шогалын, вара «Марий Эл» телерадиокомпанийын вуйлатышыжлан тыршен.
Кылвер-влак
Категорий:Марий журналист-влак
Заказник
Заказник — кумдык (ойырен налме вер), кушто янлык-влакын чотыштым арален кодымо амал дене чумыр сонар паша але посна янлыкым сонарлаш чаралтеш.
Кылвер-влак
*
Хорват йылме
Хорват йылме (хорватла hrvatski jezik) — индоевропысо (славян) йылме.
Йылме
Категорий:Хорват йылме
Лодзь
Лодзь (Łódź) — ола Польшышто, Лодзь воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 682 679 еҥ (2019 ий).
Палемдымаш-влак
Категорий:Лодзь
433
433 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:433Категорий:V курым
Гайдай, Леонид Иович
Леонид Иович Гайдай (, Свободный —, Моско) — актёр, режиссёр, сценарист, Совет Ушемын Калык артистше (1989).
Павыл почиҥга (Шернур кундем)
Верланыме вер
Кукнур сола деч 8 километр тораште лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Павыл» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Павыл почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1726
Кӧ колен
Категорий:1726
Илупаипатту Нилакандесварар Ковил
Илуппаипатту Нилакандешварар Ковил (Тамил кылла:இலுப்பைபட்டு நீலகண்டேஸ்வரர் கோயில்) Индийыште, Тамилнадыште, Нагапаттинам кундемыште Индуизм тынын Шива Юмон ден Шива Юмон еҥгажен Амиртхавалли Юмон храм.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Ялпай
Ялпай (Ялпай) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 169 еҥ (1998 ий), 144 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шемшӱргӧ ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Великий Бычков
Великий Бычков (Великий Бичків) — Украиныште Закарпатье велыште Рахов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 9 266 еҥ (2021 ий).
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
Лобаны
Лобаны (Лобаны) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Какшанмучаш сола деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Лобанов» тукымлӱман еҥ-влак пыштеныт.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1989 ийыште шыжа тылзын 20-ше кечынже Лобаны ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
1725
Кӧ колен
Категорий:1725
434
Кӧ колен
Категорий:434Категорий:V курым
Йомшо Эҥер
Йомшо Эҥер (Елшинер) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 4 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Подкамень
Подкамень (Підкамінь) — Украиныште Львов велыште Золочев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 032 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Володарск кундем (Угарман вел)
Володарск кундем (Володарский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Володарск.
*
Кукшо Корем
Кукшо Корем (Сухой Овраг) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марково ял деч 6 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Кукшо Корем ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Некрагол
Некрагол (Acipenser) - некрагол тӱча гыч кол.
Категорий:Шинчалдыме вӱдысӧ кол-влак
Изи Савэҥер
Изи Савэҥер (Малый Сабанер) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 3 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1987 ийыште Изи Савэҥер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Чирки (Оршанке кундем)
Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 25 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ӱпӧ губерний
Ӱпӧ губерний (Уфи́мская губе́рния) — Россий империйын административ единицыже. Губернский ола — Ӱпӧ. Оренбург губернийым Ӱпӧ да Оренбург губерний-влаклан шелме дене 1865 ийыште чоҥымо.
Эртык
XX курым тӱҥалтышыште тиде мландыште 122 005 км² кумдыкышто 2 567 тысяч еҥ илен.
Совет жапыште
Ӱярня тылзын 20 кечынже 1919 ийыште «Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии» келшыкым пеҥгыдемденыт, тудын почеш Изи Башкирийын (Малая Башкирия) Яланский кантоным негыленыт. Челябинск уездын Катайский, Сарт-Калымовский, Сарт-Абдрашитовский да Карасевский волостьшо-влак пуреныт. 23 Ӱярняште 1919 ийыште Бирский уездын кечывалвел-касвелысе ужашыже, Стерлитамак уездын йӱдвел-эрвелысе ужашыже-влак Башкир АССРышке пуреныт.
Калык
1897 ийыште возалтмаш почеш Ӱпӧ губернийыште тыгай калык илен: :
Йошкар-Ола оласе йырвел
Йошкар-Ола оласе йырвел (Городской округ Йошкар-Ола) — Марий Эл Республикын муниципал иктыкше.
Оласе йырвелын административ рӱдерже — Йошкар-Ола.
Административ шеледымаш
Оласе йырвелыште 11 илымвер: 1 ола — Йошкар-Ола, 1 сола — Семонсола, 1 посёлко — Нольо да 8 ял уло.
*
Перекоп
Перекоп (Перекоп) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йӱрнӧ ола сынан посёлко деч 25 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Перекоп ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Шуршо
Шуршо (Siphonaptera) — шулдыран шукш-копшаҥге тӱшка гыч, шокшо вӱран янлыкын да вольыкын вӱрйӱшыжӧ. Кокымшо шуршо шулдырдымо. Нуно чылт келыштаралтын процессыште фазы имагинальный эктопаразитизм шулдыр йомдарышым. Шуршо узкоспециализированный умшам аппарат ойыртемалтше, покро вӱржла шӱтен да насасывание сӧрымыжлан оза.
Тиде жапыште ученый возен 2086 тӱсым, сыным пуртат 4 поянлыкше (Zhang, 2013). Отряд-влак тукым 200 наре, 15 ешыш иктыш уша. Тыглай еш шуршо (Pulicidae) тӱсым пуртем, экономике да медицине значениян улыт: irritans Pulex, Ctenocephalides felis, canis Ctenocephalides, Spilopsyllus cuniculi, Xenopsylla cheopis — тиде шуршо еҥ, пырыс, пий, кролик комакланат да, келшен толеш. Шуршо британийысе тоштер коллекцийыште улыт, Чарльз энтомолог да банкир Ротшильд британийысе поген.
Генетике
Шуршо хромосома лушкыдо у чот вашталтеш: 3 гыч 10 марте. Медицине да шуко значениян лийын гынат, увер доступен цитогенетический 7 таксон веле. Куд хромосома системе таҥастараш лиеш таксон кӱвар улмашын, кӱвар кокыт гыч кудыжо хромосома XY, а нылымше — шуко кӱвар хромосома, характеристикыже, тудым boreidae siphonaptera ассоциацийышт дене кучен, тудым кӱварыш хромосома тыгак шуко уло. Тидын марте у деч у группышто чот ӧрын musculi аутос 3 leptopsylla prasadi 10 xenopsylla.
Койышыжым ойыртемын
Шуршо ийыште оза муэш пыжашым да нуно чыланат тургымышто лиеш, ыште, мланде ӱмбалне (урын, кайык), мланде, мландыште (рожын рокмераҥ, суслик, комаголя, янлык да моло песчанка). Тыге, шуршо тӱҥ оза янлык шотлалтын, кудыштыжо чыла шыл садыгак илыш жаплан шотлалтын. Шуршо шуко пидам (100 утла тӱрлӧ видше) дене янлык, шыл ий жапыште гына кучылташ палемдыме. Кайык-влак пыжашышкышт шуко иге лекме жапыште да жапыште поснак муным шуршо насиживание. Эсогыл кайык пыжашым муын лий, шуршо кужу жаплан кодыныт. Вольык дене, шылын ок йӧрӧ, шуршо изи тӱсшӧ чот пидаш (30 деч шагал). Тиде «стационарын» калтам пудий да индостаныште. Улшо нелылыкым кузе тыге уэш озажым муын, нунын могырым эреак коштеш.
Узо кузе кочкеш, тугак аван. Икмыняр шагат марте Кровососание 1 минут дене шуйнен. Xenopsylla тукым-влакын представительышт, Echidnophaga, да южо весышт дене уто вӱр йӱшӧ Ctenocephalides, тудо эре тыге ок мо шулыктарен шуктышым. Моло видше (canis Ctenocephalides, felis Ctenocephalides, Leptopsylla segnis и др.) чӱчкыдынак йӧратыме кочкышыштым налын. Но, лочо вӱр, кап ок пу эрыкым кудалыштеш да нуным озашт коден каеныт. Южо (Ctenophthalmus тукым гыч, Neopsylla да молат) тӱнен илаш пыжашышкышт шуко кочкыш да приёмым эртарат озаже шуэ сонарыште. Водывычыраҥге ая дене кыл пеҥгыде оза деке шуршо гына шижалтеш. Ойыртемле шуршо тынар шуко огыл вет, кертна вашлиймаш-влак, тӱҥ оза деч посна, янлык да моло тӱрлӧ видыштыже.
Кучедалме йӧнна
Инсектицид йӧн дене ышталтше паша жапыште мемнан илыме помещенийлан да шуршым пытара. Муным пытареныт, муныжат да левий шукшкудым поген кажне кечын вӱдыжгыш. Шуршо эфир ӱй-влакым кучылташ отпугивание — репеллент, мутлан, ӱй кочо арымшудым.
Тӱрлӧ препарат-влакым кучылтмо ваштареш кучедалме шуршо инсектицидный мӧҥгысӧ янлык, в частности, шампунь, таблетке да перметрин ашнат, спиносад ашнат.
Правовой рӱдер зоозащита шонымаш почеш, тиде йӧн эн пайдалылан шотлалтеш пӧлемыште улшо илыме помещенийым ваштареш кучедалаш эре шуршо (мутлан, пырыс), обрабатыватлыме кужу инсектицидный йӧным ыштен. Шуршо чыла янлык да пеш писын куснылаш тыгайым колынам. Вес ончылно тидлан йӧн сай, молан манаш гын, йӧнжӧ дене обрабатыватлыме годым эре кудо кодыныт пӱргал помещенийым ӱмбал, вара адак могай шуршо гыч лекмеке, тудо ик гана пурл айдемын але янлыкын, адак тӱлена. Уло пырысем, инсектицидный йӧн дене обрабатыватлыме, ынде аза огыл тиде шуршо пошен ыле, а пырыс-влакын кап колаш лиеш.
Кылвер-влак
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Силиго
Категорий:Италийысе олала
Тумер (Юлсер кундем)
Тумер (У Тумер) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Верланыме вер
Сотнур сола деч 7 километр касвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан лӱмым «тумер» мут пуэн.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште сӱрем тылзын 30-шо кечынже Тумер ден Челюскино ялла ик илыме верыш ушненыт. Пырляштарыме яллан «У Тумер» лӱмым пуэныт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Сӱгӧ
Сӱгӧ але Сӱгыгол, Нурангол (Acipenser ruthenus — «Руш некрагол») - некрагол тӱча гыч кол.
Категорий:Шинчалдыме вӱдысӧ кол-влак
Тошто Крешын
Тошто Крешын (Старое Крещено) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял. Тошто Крешын ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 436 еҥ (2003 ий), 433 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 16 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ӱпӧ (аэропорт)
Ӱпӧ (Международный аэропорт Уфа, Өфө халыҡ-ара аэропорты) — калык-влак кокласе аэропорт Ӱпӧштӧ, Пошкырт Эл, Россий.
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Ӱпӧштӧ
Худжанд
Худжанд (Хуҷанд,, , Ἀλεξάνδρεια Ἐσχάτη) — ола Таджикистаныште Согд велын рӱдолаже.
Категорий:Худжанд
Яндемыр почиҥга
Яндемыр почиҥга (Тошкемнур) (Тошкемнур) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2003 ий), 33 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Олор ял деч 3,5 километр кечывалвел- касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Википедий
Википе́дий (Wikipedia) — эрыкан, пырля ыштыме шукыйылман интернетысе энциклопедий. Тиде проектлан Wikimedia Foundation оксам ойыра. Тудын лӱмжӧ кок мут гыч шога: вики (сайт-влакым пырля ышташлан технологий), да энциклопедий. Чыла тӱняште кумылан-влак Википедийын 13 амион статьяжым пырля возеныт. Кызыт кажне еҥ интернет гоч Википедийыш пурен да чыла лаштык гаяк тӧрлатен кертеш. Англичан Википедийым 2001 иыйште Джимми Уэйлс да Ларри Сенглер тӱҥалыныт. Кызыт интернетыште Википедий эн кугу да эн палыме энциклопедий.
Изи калыклан Википедий йылмым да йӱлам аралыме шотышто ик эн кугу кугу ӱзгар улеш.
Важ
Категорий:Википедий
Финн-угор калык-влак
Калыкчот
Финн-угор калык-влак кок тӱшкалан шелалтыт: финн да угор пӧлкалан.
Чылаже финн-угор калык-влакын чотышт 25 миллион наре еҥыш шуэш. Нунын кокла гыч: венгр-влак — 14 миллион, финн-влак — 5 миллион, эстон-влак — 1 миллион, мордва — 843 тӱж., одо — 637 тӱж., марий — 604 тӱжем наре еҥ.
Генетике
Шанчызе-генетик-влакын шымлымышт почеш, балтик тӱшка Кечывалвел Сивыр гыч Эрвел Европыш 10 тӱжем ий ончыч куснен. У верыште балто-финн ӱлыл тӱшкалан негызым пыштен. Юлсерысе да Чолманысе (камские) финн-влак Эрвел Европыш 4 тӱжем ий ончыч толыныт.
Константинур высылке
Константинур высылке (Выселок Константинур) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Эртымгорно
1941 ийлаште Константинур высылке илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Солотвино
Солотвино (Солотвино) — Украиныште Закарпатье велыште Тячев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 8 715 еҥ (2021 ий).
Изи Торешкӱвар
Изи Торешкӱвар (Средний Торешкюбар) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 171 еҥ (2005 ий), 182 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Лажъял деч 3 километр кечывалвел могырно Нольык эҥерын пурла серыштыже верланен.
Шатки кундем
Шатки кундем (Шатковский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Шатки.
*
Амаш
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кужмарий
Кужмарий мут ончыктен кертеш:
Кӱшыл Кукшо Корем
Кӱшыл Кукшо Корем (Верхний Сухой Овраг) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марково ял деч 6 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950 ийыште Кӱшыл Кукшо Корем ял Ӱлыл Кукшо Корем ял дене пырля ик пырляштарыме Кукшо Корем ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Нур (ыҥ-влак)
Нур мут ончыктен кертеш:
Кугу Чарнур
Кугу Чарнур (Большой Царанур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Ӱштымбал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 153 (2005 ий), 124 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Йӱдвел полушарий
Йӱдвел полушарий (Северное полушарие) — Мландын экватор деч йӱдвел могыр ужашыже. Кеҥеж Йӱдвел полушарийыште пеледыш тылзе гыч сорла тылзе марте, а теле — теле тылзе гыч пургыж тылзе марте. Изи зонысо Кориолисын вийжылан верчын Йӱдвел полушарийыште тӱтан-влакат эре шола велыш, шагат умдо ваштареш,  пӧрдыт. Йӱдвел полушарийыште Кечывалвел полушарий деч шукырак мланде лийын шога (67% да 33%).
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо континент да эл-влак
Континент-влак:
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо Африка элла:
Ирак
Ирак (العِرَاق‎) — эл Азийысе.
Йӱдвел полушарий
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо континент да эл-влак
Йӱдвел полушарийыште верланыше йӱдвел Океанийысе элла:
Ирак
Рӱдолаже Багдад.
Йӱдвел полушарий
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо континент да эл-влак
Йӱдвел полушарийыште лийн шогышо Кечывалвел Америка элла:
Ирак
Категорий:Ирак
Яковлева, Лариса Николаевна
Лариса Николаевна Яковлева (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Йошкар-Памаш ял) – марий туныктышо, мер-политик пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Марий Оньыжа (2008 – 2012), Российысе Марий-влакын федерал калыкле-тӱвыра автономийын председательже (2014 ий кылме тылзе гыч), Марий Элыште айдемын праваж шотышто уполномоченный (2016–2019), Марий Эл Республикын шымше созыв Кугыжаныш Погынжын депутатше (2019 ий гыч).
Пурсанур
Пурсанур (Кузнецово) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше сола. Пурсанур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1730 еҥ (2002 ий), 1672 еҥ (2010 ий) , 1711 еҥ (2013 ий).
Яковлева, Лариса Николаевна
Илыш корныжо
Лариса Николаевна 1963 ийын пургыж тылзын 3-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Йошкар-Памаш ялеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжын депутатше-влак Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак Категорий:Марий Оньыжа-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Пурсанур
Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Провой кундем
Провой кундем, Звенигово район (Звениговский район) — Марий Эл Республикын муниципал районжо.
Кундемын административ рӱдерже — Провой ола.
Каласаш кӱлеш рӱдолан лӱмжӧ калыкыште тӱҥ шотышто Звениге семын палыме, Провой лӱм мондалтме гай лийын. Марла савыктыме у картыште рӱдола Провой лӱмым нумалеш.
Географий
Провой кундем Юл эҥерын шола серыштыже верланен, кечывалвелне Юл гоч Чуваш республик дене пошкудо улеш, касвелне — Килемар кундем, йӱдвелне — Маскасола да У Роҥго кундемла, эрвелне — Морко да Юлсер кундемла дене чек уло.
Кундем кумдык — 2 748 км² (але 274 800 га). 81,4 % мландыште чодра кушкеш, 11,3 % — куралме вер.
Ял озанлык
1 Шорыкйол 2004 ийыште ты кундемыште 21 ялозанлык да келыштарыше лийын. Тӱҥ паша вольыкым ончымо шотышто ышталтеш. Ты кундемыште Российын ик эн поян ялозанлык ыштыквер пашам ышта — «Совхоз Звениговский» да тудын пелен «Звениговский мясокомбинат».
Административ шеледымаш
Кундемыште 3 ола шотан илымвер, 7 ял шотан илымвер, 83 илымвер (нунын кокла гыч район кӱкшытан 1 ола — Звенигово, 2 ола сынан посёлко уло — Лушмара (Красногорский) да Сӱзлэҥер уло.
Тунеммывер-влак
2004 ийыште Провой кундемыште чылажге:
Тыгакак, кундемыште уло:
Тӱвыра тӧнеж-влак
Районышто 9 наре мурышо да куштышо калык ансамбль уло.
*
Нур (Тужа кундем)
Нур (Ныр) – Российыште Киров велын Тужа кундемыштыже верланыше Нур ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 531 еҥ (2002 ий), 434 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тужа ола сынан посёлко деч 11.5 километр (15 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.
Ключников-Палантай, Иван Степанович
Иван Степанович Ключников-Палантай, марла — Палантай Сапан Йыван (24 Вӱдшор 1886, Провой кундем Какшамарий ял — 11 Пеледыш 1926, Моско) — марий семлызе, профессионал марий музыклан негызым пыштыше еҥ.
Илышкорно
Иван Палантай 1886 ий 24 Вӱдшорышто Провой кундемысе Какшамарий ялеш шочын. Озаҥ оласе сылнысем училище пеленсе регент-влакым ямдылыше курсым 1909 ийыште да Петербургысо Придворный капелла пеленсе дирижор-влак курсым 1915 ийыште тунем пытарен. Тыгак Моско консерваторийыште тунемын.
Чирки
Чирки мут ончыктен кертеш:
Ключников-Палантай, Иван Степанович
Илышкорно
1909-1915 Палантай Пермь губернийысе Усолье да Лысва олалаште ила да пашам ышта.
1918 ийыште Чарлаш (Краснококшайскыш) пӧртылеш, учитель семинарийыште мурымашым да музыкым туныкта.
1925 ийыште Марий автоном велын 5-ияш лӱмгечыжым пайремлаш чот ямдылалтыныт. Палантай 180 еҥан хорым пайремыште мураш ямдылен.
Чот нелын черланымыжлан кӧра Палантай 11 Пеледыш 1926 ийыште Москошто колен. Иван Степановичым Ваганьковский шӱгарыште тоеныт. 1972 ийыште колоткажым Йошкар-Олаш конденыт да Туруновский шӱгарште угыч тоен пыштеныт.
Соболевский
Соболевский (Соболевский) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Озакъял ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 165 еҥ (2002 ий), 153 еҥ (2010 ий) , 178 еҥ (2014 ий).
Ключников-Палантай, Иван Степанович
Алмашлӱм нерген
Шымлызе-влак кок умылтарымашым пуат. Иван Степановичын йӧратыме туныктышыжо Бобров лийын. А тудын кочаже Палантай лӱман лийын. Иван Степанович шке туныктышыжым пагален, шарнен. Сандене тудын тукымлӱмжым налын манын иктышт ойлат. А весышт — Палантай псевдонимым кугезе тукымжо дене умылтарат.
Тыгак ончо
Категорий:Марий семлызе-влак
Соболевский
Верланыме вер
Кыдал Озакъял ял деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Кужмарий (У Роҥго кундем)
Кужмарий (Люперсола) (Кужмара) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола. Кужмарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 622 еҥ (2004 ий), 391 еҥ (2010 ий).
Натальинск
Натальинск (Натальинск) – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Натальинск ял шотан илемыш пурышо ола сынан посёлко. Калыкчот: 1602 еҥ (2010 ий).
Кужмарий (У Роҥго кундем)
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 23 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Натальинск
Верланыме вер
Красноуфимск ола деч 37 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кужмарий (У Роҥго кундем)
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Натальинск
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Красноуфимск йырвелысе илымверла
Озаҥ (ыҥ-влак)
Озаҥ мут ончыктен кертеш:
Кӱшыл Тӱрек
Кӱшыл Тӱрек (Верхний Турек) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 234 еҥ (2000 ий), 220 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.
Кечывалвел Китай теҥыз
Кечывалвел Китай теҥыз (Южно-Китайское море, Laut China Selatan, Biển Đông, 南海, Dagat Luzon, Laut Cina Selatan) — Тыныс тептеҥызыште верланыше, пелепетыралтше теҥыз. Индокитай пелотро, Калимантан, Палаван, Лусон, Тайвать отро-влак коклаште верланен.
Кумдык — 3 537 289 км², эн кугу келгыт — 5560 м, вӱд шинчаллык (соленость) — 32-34 ‰. Кеҥежым да шыжым чӱчкыдын тайфун-влак лиедат.
Эн кугу отро — Хайнань.