cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ашнак
Ашнак (Ашнак) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Шордӱр ял деч 9 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1960-ан ийла тӱҥалтыше Ашнак посёлко пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Шляпкино
Шляпкино (Шляпкино) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
2002 ийыште Шляпкино ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Кугуван
Кугуван (Кугуван) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 17 еҥ (2002 ий), 21 еҥ (2010 ий) , 10 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 11 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Дзерен
Категорий:Янлык
Павасола
Павасола (Бабай) (Бабаево) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Калмиямучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 387 еҥ (2002 ий), 418 еҥ (2009 ий) , 336 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калтаса сола деч 25 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Коканд
Коканд (Qo‘qon, Қўқон) — ола Узбекистаныште, Фергана велыште.
Категорий:Коканд
504
Кӧ колен
Категорий:504Категорий:VI курым
Великие Коровинцы
Великие Коровинцы (Великі Коровинці) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 102 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Комсомольск-на-Амуре
Комсомольск-на-Амуре (Амур ӱмбалне Комсомольск гыч; Комсомольск-на-Амуре) - ола Российыште, Хабаровск мландыште.
Комсомольск-на-Амуре — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдер.
Эртымгорно
Категорий:Комсомольск-на-Амуре
Эл
Эл — ала-могай калыкын шочмо вер.
*
Ядыково
Ядыково (Ядыково) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 3 километр касвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Микишкин, Вениамин Тимофеевич
Вениамин Микишкин (Вениамин Тимофеевич Микишкин) (, РСФСР, Башкир АССР, Краснокам кундем, Ушмен ял) — марий серызе, кусарыше, журналист, драматург.
Илыш корныжо
Вениамин Микишкин 1952 ийын кылме тылзын 11-ше кечынже Башкир АССР Краснокам кундем Ушмен ялеш туныктышо ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Бипиннула
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Йылмышанчым шымлыше институт
Йылмышанчым шымлыше институт (Институт лингвистических исследований РАН) — Санкт-Петербургышто верланыше шанче тӧнеж, Российын эн тӱҥ йылмышанче рӱдер-влак гыч иктыже.
Структур
ЙШИ-ште 6 пӧлка, 2 лабораторий, ик рӱдер да ик жаплан коллектив уло.
Тыгак институтышто руш йылме службо пашам ышта. Ты службыш тӱлыде телефон дене йыҥгырташ да кеч-могай йылмысе йодышым рашемдаш лиеш.
Важ-влак
Категорий:Шанче ушнык-влак Российыште
506
506 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:506Категорий:VI курым
Гари (У Роҥго кундем)
Гари (Гари) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Ургакш посёлко деч 14 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1984 ийыште Гари ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын. .
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Краснополье (Россоны кундем)
Краснополье (Краснаполле) — Белоруссийыште Витебск велыште Россоны кундемыштыже верланыше ял. Калыкчот: 685 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер
Россоны деч 34 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Литератур
Категорий:Россоны кундемысе илымверла
Корембал (Чылдемыр ял шотан илем)
Корембал (Большая Лужала) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Верланыме вер
Чылдемыр сола деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Корембал дене Вичкудо ялла ик илыме верыш ушненыт — Лужалу ялыш.
Дикдик
Дикдик (Madoqua) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. 4 тӱрлӧ кож еш уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Корембал (Чылдемыр ял шотан илем)
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Шундаенки
Шундаенки (Шундаенки) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 2 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Шундаенки ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Арвыч (ер)
Арвыч (Арвыч, Арбуч) — Марий Элыште ер. Тудо Курыкмарий кундемыште верланен.
Категорий:Марий Элысе ерла Категорий:Курыкмарий кундем
Овдасола (Морко кундем)
Овдасола (Абдаево) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 284 еҥ (2004 ий), 239 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кокласола деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.
Эртык
Яллан негызым XVI курымыште пыштыме.
Инфраструктур
Тошто клуб пу гычын ышталтын ыле, 2000 ийыште ялыште у кермыч клубым почмо. Тугат ялыште кок кевыт уло: ик кугыжаныш, весыже верысе.
Уремла
Ялыште кум урем уло. Кажне уремын марий калык да официал руш лӱмжо уло:
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кугу Памъял
Кугу Памъял (Кого Пӓмйӓл; Большие Памъялы) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше ял. Кумъя ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 229 еҥ (2004 ий), 228 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 16 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
507
507 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:507Категорий:VI курым
1-ше №-ан Совет вакш илем
1-ше №-ан Совет вакш (Селение Советская мельница №1) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 2 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште 1-ше №-ан Совет вакш илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Майский (Йӱрнӧ кундем)
Майский (Майский) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 17 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1994 ийыште вӱдшор тылзын 26-шо кечынже Майский посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Тектэҥер (Марий Тӱрек кундем)
Тектэҥер (Курбатово, Татар Шолкеры) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 11 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Пиштерсола
Верланыме вер
Нужъял ял деч 1,5 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште Пиштерсола ял Яныкайсола ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Парсаево
Парсаево (Парсаево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Памашсола деч 5 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1965 ийыште Парсаево ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Тэзе (тиште)
Тэзе́ (Taizé) — христиан экуменик тиште Тэзе ялыште, Сона да Луара француз департаментыште, Бургундий.
Негыз
Категорий:Христианлык Францийыште Категорий:Христиан экуменизм
Сергач кундем
Сергач кундем (Сергачский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сергач.
*
Кременец
Кременец (Кременець) — ола Украиныште Тернополь велыште. Кременец кундемын рӱдерже. Калыкчот: 20 674 еҥ (2021 ий).
Категорий:Тернополь велысе олала
Марий Лажмарий
Марий Лажмарий (Мари-Ляжмарь) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 116 еҥ (2003 ий), 85 еҥ (2010 ий).
Юмбылак
Юмбылак (Иванбеляк) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшамарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 112 еҥ (2004 ий), 102 еҥ (2010 ий).
Марий Лажмарий
Верланыме вер
Руш Лажмарий ял деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Юмбылак
Верланыме вер
Какшамарий ял деч 19 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Марий Лажмарий
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Юмбылак
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
508
508 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:508Категорий:VI курым
Бой Джордж
Бой Джордж (але George Alan O'Dowd) – мурызо, композитор, DJ ден модан дизайнер. Бой Джорджын Гаудия-вайшнавизм нерген муро уло.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Балашихе
Балашихе (Балашиха) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 222 тӱж. еҥ наре. Эн кугу ола Моско велыште.
Категорий:Моско велысе олала
Жираф
Жираф (Giraffa camelopardalis) – Африкын Giraffidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Шӧр пукшышо
Прохоров, Михаил Дмитриевич
Прохоров Михаил Дмитриевич (Михаил Дмитриевич Прохоров,*3 Ага 1965, Моско) - российысе бизнесмен да политик.
Важ-влак
Категорий:Руш политик-влак Категорий:Бизнесмен-влак
Часамла
Часамла — юмылан кумалаш ыштыме изи пӧрт.
Категорий:Христианлык
Йомак-влак
Марий калык йомак
Марий ойпогын ик тÿҥ ужашыже – йомак – илышыште лийын кертдымым сÿретлыше калык устный ойлымаш. Йомак-влак аллегорий йöнын полшымыж дене калыкын социальный илышыж нерген, еҥ-влак кокласе кыл нерген ойлат, порылыкым, чыным, пашам да шочмо элым йöратымашым, келшымашым чапландарат да тидын годымак осалым, шоям, йогым, икте-весе коклаште келшыдымашым шылталат.
Марий-влак калык ойпогын тиде жанржым лÿмдаш тÿрлö терминым кучылтыт: йомак, ямак, шоя, шая, нÿж. Утларакшым калык коклаште «йомак» шомак шарлен. Кокымшо «шоя» терминже лач Морко кундемыште веле кучылталтеш, а «нÿж» шомакым Киров областьысе Шурма да Уржум районлаште вашлияш лиеш.
«Йомак» термин марий йылмыште тюрк калык-влакын ойпогышт гыч пурен манын шонаш амал уло. Мутлан, пошкыррт да татар фольклорышто тиде шомак дене тушто жанрым ончыктат, а Сибирь кундемыште илыше татар-влак марий-влак семынак эше йомакымат тыге ойлат.
Йомакын калык коклаште ик тукым гыч вес тукымыш шарлен толмаштыже шке ойыртемже уло. Кугезына-влак посна шомакын юзо вийжылан ÿшаненыт. Йомакысе осал вий-влакын лÿмыштым йÿкын ойлымеке, нуно иктаж-могай эҥгекым ыштен кертыт манын шоненыт. Садлан йомак колтышо шкенжым йомак деч, тудын персонаж-влак деч йöршеш ойыраш тыршен, нуным Ю мут дене шкеж деч ойырен. Йомакын мучашыже «йомак умбак – мый тембак» тидымак ончыкта. Йомакым колтышо йомакым шке лÿмжö дене огыл, а вес еҥ лÿм дене колтен, пуйто тудо еҥ тиде йомакыште ойлалтме нерген ужын-колын. Тидлан кöра шуко йомак тыге тÿҥалын: «Ожно илен улмаш ик марий».
Йомакым идалыкын посна жапыштыже гына колтеныт: теле толмеке, кунам пундыш ÿмбак упш кÿжгыт лум возын, тунам веле кугезе йÿла почеш йомакым колташ лиеш улмаш. Шошым, мландыште лум шулен пытымек, йомакым колтымым чарненыт. Тиде йÿлам иктаж-кö, палыде, пудыртен гын, тудлан тошто мут дене тыгерак шижтареныт: «Пундыш ÿмбак лум вочмеш йомак колташ ок лий». Морко кундемысе марий-влак тиде калык мутым эше утларак рашемденыт: «Омарта ÿмбак лум вочмеш шоя шойышташ ок лий (ок йöрö), кожлаш аҥыргет». Шернур вел марий-влак тыге ойленыт: «Кеҥежым йомак колташ ок лий, сай огыл».
Йомакым идалыкын тÿрлö жапыштыже колташ ок йöрö манме чарымашын шке амалже лийын. Шукыж годым тиде марий еҥын ешыжын тазалыкше, мланде дене кылдалтше озанлык пашаже да сурт вольык тÿлымö жап дене кылдалтын. Мутлан, шошым шорык пачам ыштышаш, ушкал презылшаш годым, йомак колтымым йöршеш чарненыт: вольыклан нелылык толын кертеш манын шоненыт. Пöртыштö черле еҥ улмо годымат йомакым колташ ок лий улмаш.
Йомакым колташ да туштым тушташ эн сай жаплан Шорыуйол пайрем кас-влак шотлалтыныт. Кугыеҥ-влак веле огыл, ÿдыр-каче-влакат, посна погынен, мурен-куштымо коклаште йомакымат колташ жапым муыныт. Тематике шотышто тыште тÿҥ шотышто кайык да янлык-влак нерген йомак-влак лийыныт.
Шорыкйол эртымеке, йомак колтымашат иземын. Тетла лÿмын погынымашым ыштен огытыл, ялысе илыш адак тошто корнышкыжак возын. Южгунам гына южо иктаж пöртыштö йомакым колаш лийын, туге гынат тудо Шорыкйол годымсо оҥайлыкшым йомдарен.
Шошым, лум каяш тÿҥалмеке, марий-влакын йомак колтымым чарнымышт нунын пÿртÿс деке чак улмышт дене умылтаралтеш. Кугезына-влакын шонымышт почеш, шошым чумыр тÿня уло порылыкшо дене помыжалтеш, мланде дене кылдалтше озанлык паша тургым тÿҥалеш. Йомакым колтымо дене юзо осал шÿлышым тарваташ лиеш. Пашам ыштыме годым нуным кожгаташ ок йöрö, сурт лишкат кондыман огыл манын ойленыт.
Марий йомакын ик ойыртемалтше сынжылан тудын диалог формо дене чоҥалтмыжым да тÿшка вержым мурен ойлымашым шотлыман. Тыгай ойыртем икмыняр иктешлымашым ышташ полша. Эн ондак марий йомакын утларак тошто (архаичный), писе да пÿсö сюжетан, сылне улмыжым ончыкта. Тидым моло пошкудо калыкын фольклоржо дене таҥастарымаште раш коеш. Марийын кеч-могай йомакыштыжат диалог элемент шуко уло, а южо йомакын тичмаш сюжетше йодышлан вашмут семын чоҥалтын. Ты шотышто янлык-влак нерген да илыш-йÿлам сÿретлыше йомак-влак утларак сöрал улыт.
Палемдаш кÿлеш, йомак тачат шке кÿлешлыкшым йомдарен огыл. Кызыт тушто ятыр вашталтышым ужаш лиеш: акрет годсо посна деталь, элемент-влак йомын толыт, поэтикыжат у тÿсым налын. Туге гынат, йомак шкежын поро, волгыдо, илышым умылаш туныктышо содержанийже да илаш полшышо куатше дене колыштшо еҥын, утларакшым йоча-влакын кумылыштым савыра. Садлан марий калык шке йомакше-влакым ок мондо да умбакыжат шарен толеш. Кызытсе жапыште йомак эпосын шарлен толмо йöнжö кумдаҥын, у формым налын. Йомак-влак книга, журнал, газет, радио, телевидений гоч шарлат, посна, шуко тиражан книга дене марла веле огыл, тыгак руш да моло калык йылмылашкат кусаралт лектыт.
Йомак-влак образ, сюжет, чоҥалтме шот дене тÿрлö улыт. Нуным тыгай тÿшкалан шелаш лиеш:
•	янлык, вольык, кайык (животный) тÿня нерген;
•	юзо (волшебный) йомак;
•	илыш-йÿла йомак (еш да мер илыш але социально-бытовой).
Янлык нерген йомак эн тошто улеш. Тушто марийын йÿлаже, сонарзе илышыже, янлык культ, икманаш, пÿртÿс дене кылже, тудым аклымыже койын шога. Садлан шке жапыштыже тудын тÿҥ задачыжлан илыш опытым да пÿртÿс илыш нерген погымо шинчымашым тукым гыч тукымыш шарымаш шотлалтын. Ондак чодырасе янлык, кайык, кол нерген кÿчык, проста ойлымаш-влак шочыныт. Илен толын художественный мышлений вияҥме дене нуно йомакыш савырненыт. Тыгай йомаклаште тÿрлö янлык: маска, пире, рывыж, мераҥ, шоҥшо; кайыквусо: лудо, комбо, йÿксö, вараш, пöрткайык тÿҥ образ улыт. Нунын илышышт да койышышт гоч еҥ-влакын илышышт ончыкталтеш. Арам огыл янлык, вольык айдеме семын ила, ойла, койышлана.
Юзо йомак моло йомак тÿшка деч шке чоҥалтмыж дене ойыртемалтеш. Юзо йомакыште тÿҥалтыш, покшел да мучаш формул-влак улыт.
Эрсексер
Эрсексер (Кыльыкъял) (Эрсексир, Кыльыкал, Вессир, Куликалы Вторые) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2001 ий), 39 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Йомак-влак
Тÿҥалтыш формулышто герой-влак нерген увертаралтеш. Мутлан, «Иленыт улмаш куваж ден кугызаже» але «Ожно иленыт ик кугыза ден куваже».
Покшел формул марий йомакыште чылт марла йоҥга: «кочкыт-йÿыт, малаш возыт; эр лиеш – мален кынелыт, кочкыт-йÿыт». Тыгодым марий йомакыште руш йомак гыч пурышо формулат вашлиялтеш: «шуко-шагал кая…» (таҥ. «долго ли, коротко ли идет…»).
Мучаш формул: йомак – умбак, мый – тембак. Юзо йомаклаште марий калыкын тÿня да илыш нерген акрет годсо умылымашыжым вашлийына, поро, волгыдо вий дене шем, осал вийын ваштарешла шогымыштым ужына.
Илыш-йÿла дене кылдалтше йомак-влак моло дене таҥастарымаште варарак шочыныт. Нуно шочмо калыкнан илыш-касышыжым – еш кокласе вашкылым, посна айдеме ден мер кокласе кылым, озанлык пашан тÿрлö шöрынжым, еш илышыште ÿдырамашын пöръеҥ дене тöр огыл улмыжым, посна еҥын ситыдымашыжым, йöрдымö койышыжым – почын ончыктат да чыла тиде уто-ситым, воштылын, тöрлаш ÿжыт. Тыгай йомак-влакын негызыштышт – кажне кечын лийын шогышо событий-влак. Тыште юзо да шонен лукмо образ-влак уке улыт, илыш гыч налме герой-влак сÿретлалтыт.
Шуко йомак сатир сынан. Тушто йолагай, ораде, чоя, ондален пояш тыршыше да моло йöрдымö койышан еҥ-влакым калык воштылын ойла.
Илыш-йÿла йомак чоҥалтме шотышто – проста, повествований кутырымо йылме дене вÿдалтеш. Сюжет утларакшым ик эпизод гыч шога, действий писын эрта, уэш-пачаш каласалтше сÿрет шагал годым вашлиялтеш, событий-влак койдарчык сынан, шотлан толдымо (нелепый), воштылтышым лукшо улыт. Йомакысе положительный герой чыла нелылыкым шке мастарлыкшылан, чулымлыкшылан, пÿсö да чоя уш-акылан улмыжлан кöра сеҥен лектеш.
Губино (Морко кундем)
Эртымгорно
1973-ан ийыште Губино посёлко шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Монастырь
Монастырь — монах ден монашка-влакын тын тиштышт. Тыгай тиштын черкыже да илыме оралтыже.
Категорий:Христианлык
Губино
Губино мут ончыктен кертеш:
509
Кӧ колен
Категорий:509Категорий:VI курым
Ӱжара
Ӱжара — Кече лекме деч ончыч але Кече шичме деч вара каватӱрым чот волгалтарыме.
Категорий:Метеорологий Категорий:Сутка
Ушаково (Оршанке кундем)
Ушаково (Ушаково) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Каракша ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 15 еҥ (2004 ий), 14 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 2 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Тузло (отро)
Тузло (Тузла; Тузла; Tuzla, Тузла) — отро Российыште, Крым Республикыште.
Романов (Житомир вел)
Романов (Романів) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 800 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Ушаково
Ушаково мут ончыктен кертеш:
Окапи
Окапи (Okapia johnstoni) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Шӧр пукшышо
.tr
.tr - тиде top-level domain кодеш Турций Интернет.
Пекеттӧрем
Пекеттӧрем (Пекеттӧрем, Атюловский) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо выселке. Калыкчот: 19 еҥ (2001 ий), 8 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 7 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Шереметьево (Оршанке кундем)
Шереметьево (Шереметьево) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Упшо сола деч 1,5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1966 ийыште Шереметьево илем пытен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Эдирне
Эдирне ( (Edirne), (Эдирне), (Odrín), (Одрин), (Једрене) (Adrianopoja), (Drinápoly) (Άδριανούπολις), (Ադրիանոպոլը), (Адріянопал), (Едірне), (Adrianopol), (أدرنة) (Adrianopol), (Ədirnə), (Одрин)) - Кечвалвел-ервел Турцийыште ола да Эдирне ильын чыла чыла кундемже.
Турцийыште эн кугу шымше ола. Олан калыкчотшо 165.979 еҥ (2017).
Эдирне олаште Эдирне ильын сентр кундем-влак: Энез, Хавса, Ипсала, Кешан, Лалапаша, Мериция, Сӱлӧглу, Узункӧпрӱ.
*
Зюганов, Геннадий Андреевич
Зюганов Геннадий Андреевич (Геннадий Андреевич Зюганов,*26 Пеледыш 1944) - российысе политик. Россий Федерацийын Коммунист партийжеысе Рӱдӧ комитетын председательже (с 1995).
Важ-влак
Категорий:Руш политик-влак
Миронов, Василий Никифорович
Василий Миронов (Василий Никифорович Миронов) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Унчо сола —, РСФСР, Марий Эл, Морко ола сынын посёлко) — марий серызе, почеламутчо.
.gr
.gr - тиде top-level domain кодеш Греций Интернет.
Миронов, Василий Никифорович
Илыш корныжо
Василий Миронов 1947 ийын шорыкйол тылзын 27-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Унчо солаш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
510
510 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:510Категорий:VI курым
Анатомий
Анатомий ( ἀνα- — кӱшно да — «пӱчкаш», «руаш») — организм-влакын капым да тудын пай-шамычым шымлыше биологийын ужашыже.
Литератур
Привес М. Г., Лысенков Н. К. Анатомия человека. — 11-е переработанное и дополненное. — Гиппократ. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8232-0192-3
Загорская, Елена Иосифовна
Елена Загорская (Елена Иосифовна Загорская) (1943 пеледыш 10, Германийыште нацист-влак, Перелозай) — совет да итальян мурызо. Марий АССР-ын сулло артисткыже (1980 ий).
Кылвер-влак
Категорий:Мурызо-влак
Кечытӧр
Кечытӧр (равноде́нствие) — кунам Кечын рудыжӧ эклиптикыште пӧрдмыж годым кава экваторым эрта.
Шошымсо кечытӧр 20 Ӱярня але 21 Ӱярняште толеш, кунам Кече Кечывалвел полушарий гыч Йӱдвел полушарийыш кусна, а шыжымсе 22 Идым але 23 Идымыште толеш, кунам тудо Йӱдвел полушарий гыч Кечывалвел полушарийыш кусна. Тиде кечылаште уло Мландыште (полюс-влакым шотлыде) кечын кужытшо йӱд кужыт дене иктак. Шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне лектеш да касвелне шинчеш. Шошымсо кечышогымаш деч вара (Йӱдвел полушарийыште) эрвел деч йӱдвелнырак лектеш, а шыжымсе деч вара — эрвел деч кечывалвелнырак.
Шошымсо да шыжымсе кечытӧр астрономийысе жапым шотлаш полша. Мутлан, кок шошымсо кечытӧр кокласе жап "тропик идалык" семын лӱмдалтеш, астрономийыште тудым жапым шотлымашыште кучылтыт. Тропик идалык 365, 2422 сутка шуйна. Юлиан кечышот 365¼ сутка шуйна. Кужемдыме ий кечышотым шке верышкыже шында ыле, а григориан кечышотышто 400 ий жапыште 3 кечылан гына йоҥылыш лиеш.
Тыгак ончо
Категорий:Астрономий
Куптӱр (Маскасола кундем)
Куптӱр (Куптур) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 53 еҥ (2002 ий), 42 еҥ (2010 ий) , 45 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 8 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Изи Осташ
Изи Осташ (Малый Вочканур) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 9 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Изи Осташ ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Юргем
Юргем (Айглово) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 7 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1960-ан ийла тӱҥалтыште Юргем ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Мозамбикыште Индуизм
Мозамбикыште Индуист 500 ий утла илат. Васко да Гаман книгаште Ilha de Moçambique верыште Индуист нерген информаций уло. Шуко Индуист сатулымашыште ыштат. Кызыт Мапуто олаште Индуизм тынын центр уло.
Литература
* Blanche D'Souza (2008), Harnessing the Trade Winds: The Story of the Centuries Old Indian Trade with East Africa, Using the Monsoon Winds, ISBN 978-9966712325 * Encyclopedia Americana (1965), Volume 15 * Denise Cush, Catherine A. Robinson and Michael York (2007), Encyclopedia of Hinduism, Routledge, ISBN 978-0700712670 Категорий:Тын
Пижай почиҥга
Пижай почиҥга (Сидоркин почиҥга) (Сидоркино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ориби
Ориби (Ourebia ourebi) – Африкын Bovidae йамагатын гыч янлык.
Пижай почиҥга
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 11 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Ориби
Ӱлылтӱрлык-влак
13 наре ӱлылтӱрлык-влак.
Категорий:Янлык
Пижай почиҥга
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Пижай почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Рованиеми
Рованиеми (Rovaniemi) — ола Финляндийыште. Калыкчот: 64 535 еҥ (2021 ий).
Шепетовка
Категорий:Хмельницкий велысе олала
Рованиеми
Категорий:Финляндийысе олала
511
511 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:511Категорий:VI курым
Олор
Олор (Олоры) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 945 еҥ (2003 ий), 847 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Поранча ола сынан посёлко деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым «орол» (охрана) мут пуэн. Легенде почеш Озаҥ ханын сарзыже-влакын толымашышт деч утлашлан крестьян-влак ял воктеке оролышо-влакым шогалтедылыныт.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Wave-Gotik-Treffen
Wave-Gotik-Treffen, WGT (das Treffen «вашлиймаш» мутым палемда) — тӱнямбал, эн кугу, кажне ийысе 1992 ий гыч, готик муро да усталык фестиваль.
Вер-влак
Клуб-влак да концерт площадке-влак:
Лейпцигын тӱҥ клубже.
Туат площадке паркын территорийыште.
Кылвер-влак
Категорий:Немыч Элын фестиваль-влак Категорий:готик муро фестиваль Категорий:Гот-влак (субкультур) Категорий:Лейпциг
Частице
Частице - мутын але предложенийын значенийжым рашемдыше  да грамматически рашемдыше  да грамматический формым ыштыше служебный ойлымаш ужаш.
Ефремов, Тихон Ефремович
Тихон Ефремов (Т. Уньжинский, Унчо Епрем, Ирысе, Йырсе, Колышт Шогышо, Умылышо, Ефремовский, Ош Мари, Кожламари, Туссо, Фин) (Тихон Ефремович Ефремов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Унчо сола –, Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, этнограф, фольклорист, журналист, туныктышо, мер пашаеҥ, икымше «Кынелза, шогалза!» марий гимнын авторжо.
Частице
Частицын ойлымаш ужаш ойыртемже
Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак изиш весемда: Вет таза енын  илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш путынек аралалт кодеш. Но вет шомак тудым виянденрак  каласаш полша. Кок мутышто -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат  частице улыт. Нуно предложений ден посна мутлан  ешартыш вийым пуат. «Тунемде, чылажымат умылен налде, у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.
Ефремов, Тихон Ефремович
Илыш корныжо
Тихон Ефремов 1868 ийын ага тылзын 12-шо кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Унчо солаш кресаньык ешеш шочын.
Тихон Ефремовын ешыже
Ачаже икмарда озанлыкым кучен. Ватым кок гана налын. Икымше вате деч кум эрге да кум шешке, тылеч посна марлан кайыше кок ÿдыр лийыныт. Т. Ефремовын шоҥго аваже ачажын кокымшо ватыже лийын. Аваже тылеч ончычат марлан лектын да, йочам ыштыдеак, пелаш деч посна кодын. Тихон аважын ик шочшыжо гына лийын. Кугурак лиймекыже Тихон шке аважым шарналтен возен: Авам индеш ий ончыч колен гынат, тудым тачат моткоч чот йöратем, тудын нерген шÿм шулыде да шинчавÿд лекде шарналтен ом керт. Авамым нигö деч чот пагаленам да перегенам, тудым тойымо годым шÿгар колоткажлан тувырашым ыштенам. Тидын марте тыгайым марий коклаште нигöат ыштен огыл… Мыйын чоныштем мо сайже уло гын, тиде чылажат – авам деч. Ефремовмытын ик кудывечыштак кок пöртышт лийын. Тушто марий йÿла да марий койыш дене шындаралтше илыш шолшо памашла шолын шоген.
Частице
Частицын значенийже
Значенийышт да кучылталтме ойыртемышт ден частице - влак кок тÿшкалан шелалтыт :
Ефремов, Тихон Ефремович
Тунемме паша
Шуко еҥан ешыште кушшо йоча вич ияш улмыж годымак школыш кошташ тÿналын. А Унчо школ марий гай шагал еҥан калык-влакым туныктышаш верч лым лийде тыршыше просветитель Н. И. Ильминскийын тыршымыжлан кöра 1871 ийыште почылтын. Тудын нерген Ефремов вескана тыге серен: «Унчо школым кугу ушан еҥ Николай Иванович Ильминский почын. Николай Иванович илымыж годым тÿрлö калыклан порым шуко ыштен. Юмылан тау: тудын ыштыме порыжо марий калыкланат кодын… школым почаш шонымыж годым эн лук, эн пусак, эн пычкемыш верым кычалын. Тыгай пычкемыш верым – Унчым муын… Кузе волгыдо шÿдыр йÿдым волгалтарен шога, тугак Унчо школат марий-шамычлан полшен… Унчышто тунемше-шамыч шукышт еныш лектын улыт».
Ялысе школ деч вара латкум ияш Тикын Унчо деч 75 менге торашке, Озаныш, кая да тусо учитель семинарийыш тунемаш пура. Куд ий гыч тичмаш курсым пытарен лектешат, ондак Морко кундемысе Семисолаште туныкта, вара Унчышко кусна. Самырык туныктышын усталыкше нерген поро ой Озанышкат миен шуэш, да 1890 ийыште тудым учитель семинарий пеленсе школыш пашам ышташ ÿжыт. Тыште икмыняр жап гыч шке илышыжым религий дене кылда – дьякон лиеш, а вара Тихон Ефремовичлан Унчо школын (а тудыжо Марий рÿдö школ маналтын, шнуй Гурий братствын оксаж кÿшеш илен) вуйлатышыжлан шогалташ темлат. Тыгай верыште шогышо еҥ священник лийшаш улмаш. Тыге Ефремов 1900 ийыште Тикын ачашке савырна. Калык коклаште тудым бачышка Тикын Епремыч маныныт.
Частице
Частицын значенийже
Рашемдыше частице – влак шуко тÿрлö улыт. Палемдымаш. Лончылымо годым чылаштымат « рашемдыше частице» манмат сита, тыгыде тÿшкажым ойлыдеат кодаш лиеш. Мутын, мут сочетанийын але предложенийын значенийжым рашемдыше : мо, а, вара, мо вара, чай, дыр, докан, веле, гына, эсогыл, але, лач, чылт, чын, шол, -я, -ян, -с, -ыс, -ат, -ак, лай, теве, вот, уна. Грамматический формым ыштыше : ом, от, ок, огеш, она, ода, огыт, шым, шыч, ыш, ышна, ышда, ышт, ит, ида, ынже, ынем, ынет, ынеже, ынена, ынеда, ынешт да молат.
Ефремов, Тихон Ефремович
Тунемме паша
Школысо ныл классыште 120 наре тунемше лийын, тышеч пеле чолыжо – Унчо гычак, молыжо – öрдыж ял ден уездла гыч. Мутат уке, кумалме йÿлалан тыште кугу вер ойыралтын. Тидын нерген школ вуйлатыше 1912 ийыште тыге возен: «Марий-шамыч шуко вере, Христосын туныктымыжым шинчыде, пычкемыште илат, да Унчо школышто марий икшыве-шамычым вералан да кумалаш сайын туныктат. Юмым кумалме паша тыгай: Юмым шукырак кумалат гын, молитва шомак кöргышкö шукырак шына, шагал кумалат гын, шагал шына. Садлан верчын Унчо школышто тунемше-шамычым вераланат, кумалашат сайын кынелын, шÿргым мушкыт да Юмым кумалыт. Адак моло годым вот кунам кумалыт: кочкаш-йÿаш шичме деч ончыч, кочкын-йÿын теммеке; тунемаш туҥалме годым, тунем чарныме годым. Эн пытартышлан малаш вочмо деч ончыч кумалыт. Эрдене-кастене кумалме годым молитвам пелыжым руш йылме дене кумалыт, а пелыжым – марла йылме дене. Марий йылме дене молитва шомак кöргышкö шыныже манын кумалыт… Тидлан верчынак священникат шке черке мутшым, проповедьшым рушла йылме денат, марла йылме денат каласа…».
Унчо школышто марий йылме религийын пайдажлан гына огыл кучылталтын. Моло вере чылажымат рушла туныктеныт гын, Ефремовын вуйлатыме школышто ача-ава йылмылан эреак мелын лийыныт. Арам огыл поэт Николай Мухин, тыште тунеммыжым шарналтен, 1918 ийыште тыге серен: «Унчо воктен братский манме школышто ныл ий тунеммем ушыштем тачысе гай раш. Братский школ манмаште тунам пелыже утла марла книга улыт ыле, кызытат тугак дыр. Школ ончышыжо Унчо марий Тихон ачана ыле, да марла лудаш, возаш туныкташ тырша ыле. Тунемше рвезе-влак марла лудшаш вуйыштым кудалтат ыле, школ пытарымекыштат, марла книгам йодын налын, ешыштлан умыландарен лудыт ыле. Марла возымылан чыланат шÿман улыт ыле. Кернак, рвезе-влаклан керек-могай марла книгам пу, тыланет рашкалтарен лудын пуат ыле. Лудмыштым колыда гын, теат, шинчадам карен, ялтак öрыда ыле. Теве тыланда шке ужмем-колмем. Марла лудаш Тихон ача семын моло тÿрлö школыштат туныкташ тыршат гын, еҥ-влак «марла лудаш йöсö, умылашыжат ок лий» манме мутым умша гычшат огыт лук ыле…Тихон ачанан толашымыжым шонен, шкенан марий кнага верч кöргем дене шуко гана шортынам. Марла возымым кидышкыда налын, ынлаш шонен, чÿчкыдынрак лудына гын, тыгай ойым пелешташ огыда ыле».
Горная Поляна
Верланыме вер
Шнаран ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ефремов, Тихон Ефремович
Тунемме паша
Диаконлан шогымо кокымшо ийыштак ватыже колен колтен. Пеш эр пелаш деч посна кодын, коктын улыжат вич ийым гына илен шуктеныт.
Частице
Частицын значенийже
Грамматический формым ыштыше частице – влак кок тÿшкалан шелалтыт : Шарналтыза : нине частице – влак глаголын могай  наклонений  ден жап формыжым ыштат? Могай шöрымö частице – влакым тыште каласыме огыл? Единственный числаште Множественный числаште Частицым возен моштымаш Лончылымо радам б) вашталтдыме мут, в) шöрымö частицын наклоненийже, жапше, числаже ден   лицаже. Тыге лончылыман Порым палыметым ит шылте. (Калыкмут.)
Горная Поляна
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Частице
Частицын значенийже
Категорий:Йылме
Ефремов, Тихон Ефремович
Тунемме паша
Ватыголышо лийын гынат, вич ий гыч Тихонлан священник лÿмым пуэныт, да службо тошкалтыш дене писын кÿшкӧ кÿзен.
Икымше марий гимн «Кынелза, шогалза!»
1917 ий август тылзыште Озаҥ олаште «Ӱжара» газет леташ тÿҥалеш. Тудын шочмыжым Тихон Ефремович йывыртен вашлиеш. Ушышто пöрдшö шонымашым чатка корнылашке шындарен, вес ийжылан «Марий калыкым волгыдыш ÿжмö мурым» воза. Тудо «Ӱжаран» 19 октябрьысе номерешыже лектеш. Вуймут йымалан рушла палемдыме: «Национальная песня мари «Призыв к свету». Эше ÿлнырак руш йылме денак возен шындыме: «Посвящ. всем бывш.моим ученикам. Священник Тих.Уньжинский». шомак пелен нотыжат уло. Тидын нерген тыге умылтарыме: «Петь против изложенного вдвое скорее, т. е. ¼ такта считая за 1/8».
Зборов
Зборов (Зборів) — Украиныште Тернополь велыште Тернополь кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 6 691 еҥ (2021 ий).
Ефремов, Тихон Ефремович
Икымше марий гимн «Кынелза, шогалза!»
Икымше гана савыкталтше мурын шомакше: "Кынелза, шогалза, кайышаш корно кужу вет. Моло калыкым поктен шуына, нунын дене тöр лийына. Шогалза, торланыза шкендан кайышаш корнышто, Иктылан икте кидым пуэн, чыланат иктöр ошкылза. Почылтса, волгалтса, пычкемышым кодыза, Моло гаяк ош тÿняште чыла пого ден куаныза. Пычкемыште ончынет гын, сорта чÿкташ келшалеш. Ош тÿняште илынет гын, тунем шуаш кÿлдалеш. Тошто годсо шомак-шамыч марийым моктен каласат: Марий калык шагал гынат, шуко лийын керталеш. Таҥ-шамыч, шинчыза теве тиде шомакым: Пого-шамыч кийыме вер — тунем шумо мучаште. Ончыза, шекланыза, тиде паша кугу вет: Вара тунем шуктена гын, пиал муде она код. Колыштса, умылыза, тыланда чын мут ойлалтеш: Угыч, угыч тарванен, угыч, угыч тунемза. Якте вопшыш кÿзен кертше тунем шуын ок керт мо? Тÿня погым кучымаште молым поктен ок шу мо? Изи гынат, чонжо паче. Тошто марий каласен: Марий калык тÿҥалеш гын, сеҥен миен керталеш."
«Марий калыкым волгыдыш ÿжмö муро» еҥ-влакын шинчаш перныде кодын огыл. Тудым тÿрлö вереат тунемаш, почеламут семын лудаш да муро семын мураш тӱҥалыныт. Эрласе кече, ончыкылык пиал, сото илыш нерген шонышо кажне еҥ Т. Ефремовын возымаштыже шкаланже келшыше ойсавыртышым муын. Мурын шомакше ончыко ÿжын гына огыл, тудо кечан саманыш кайыме корным ончыктен…
Варнавино кундем
Варнавино кундем (Варнавинский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Варнавино.
Ефремов, Тихон Ефремович
Икымше марий гимн «Кынелза, шогалза!»
Мурын ош тÿням ужмыж деч вара тылзат пела ток эрте, 1 декабрьыште Озан гуернийысе марий пöлка коллегий лÿмын заседанийым эртара. Тушто РСФСР Наркомнацын марий пöлкажын, губернийысе калык туныктымо пöлкан пашаеҥышт, Озыҥысе кугу школлаште тунемше марий-влак лийыныт. Погынымаште Владимир Алексеевич Мухин «Уньжо бачышкан, Тикын Епремычын, «Марий калыкым волгыдыш ÿжмö мурыж» нерген ынылтарен. Мурыжын кузе возалтмыжым лончылен, ойлен пуымо, чеверлык шотшым, мутыштыжо, семыштыжат марийын шкелык могыржо коймымат ончыктен; шеҥгелан кодшо пычкемыш марийлан ты мурын кÿлеш шотышто лийшашыжымат виктарен пуэн» («Йошкар кече», 1918 ий 17 декабрь).
Варнавино кундем
*
Ефремов, Тихон Ефремович
Икымше марий гимн «Кынелза, шогалза!»
В. А. Мухинын ойлымыжым каҥашен налмеке, погынышо-влак тыге пунчалыныт: Тикын Епремычын мурыжым марий калыкын гимнжылан шотлаш; тудым возымыжлан авторлан таум каласаш; «Марий калыкым волгыдыш ÿжмö мурым» чыла марий школышто туныкташ кӱшташ.
И.С.Палантайын сомылжо
Мурым тунемаш чылалан йöн лийже манын, тудым тунамак посна брошюр семын савыктеныт. Тыгодымак тÿҥалтыш кок шомак – «Кынелза, шогалза!» – вуймутыш савырнен. Тихон Ефремович музыкым сайын пален да шке жапыштыже хор вуйлатышылан ыштен гынат, семым келыштарыме шотышто кугу мастаржак лийын огыл. Сандене мурын марий калык гимныш савырнымекше, тудым Иван Степанович Палантай уста кидше дене тöрлатен, сылнештарен. Тидын нерген ойлымо годым В.Мухинын аклен серыме мутшым ушештараш келшен толеш.
1936 ийыште рушла савыкталтше  «Марий калыкын музыкшо» статьяштыже тудо тыге палемден: «Ефремовын произведенийже-влак марий творческий музыкылан негызым пыштыше И.Палантайын произведенийлаже шочмо деч ончыч йоҥгеныт. Шкенжын икымше произвведенийжым Палантай Ефремовын «Кынелза, шогалза» мурыжым пентатоникын йöнжылан келыштарыме дене шочыктен. Тиде ошкыл сай лектышан, келшен толшо лийын. Тылеч вара Палантай марий музыкальный фольклор йогыныш келгынрак шынен пураш тÿҥалеш».
Тышеч коеш: «Кынелза, шогалза!» мурын авторжо шке пашаж дене первый композиторнам творчествылан кумылаҥден.
Т. Ефремовын шомакшылан И.Палантай эше ик мурым возен. Тиде «Чевер ӱжара». Тудынат шочмыжо Октябрь революций деч вара лийше вашталтыш дене кылдалтын. 1919 ий 23 февральыште Вятка кундемысе Яраҥ олаште Йошкар Армийын пайремжым эртареныт. Тиде кечым тусо салтак ден офицер-влак дене пырля армий радамыште шогыдымо марий-влакат пайремленыт. Нуно, йошкар флагым нумалын, салтак строй почеш рÿжге ошкылыныт, а ÿмбалнышт муро ийын: "Чевер ÿжара волгалтын, Шем пычкемыш шаланыш. Ош марийын йöратымыже Ынде толын шуылдале…"
Муро шомак шукыштлан палыме лийын, вет тудо тылеч индеш кече ончыч гына Виче кундемысе марий-влакын газетыштышт — «Марий коммунистеш» — савыкталтын. Вуймутшо тыге ончыкталтын: «Марий Марсельеза «Ӱжара». Йымалныже ешарыме: «Марсельеза семын муралтеш». Литературышто ты муро утларакше «Чевер ÿжара» лӱм дене палыме. «Кынелза, шогалза» семынак, «Чевер ÿжарамат» И.Палантай угыч онарен, саемден да «Марла мураш туныктымо савыш» книгашкыже (1923) пуртен.
20-шо ийлаште нине кок муро кумдан шарленыт, чыла вере йоҥгеныт. «Чевер ÿжарам» В. Мухин (Сави) «Кö винамат?» пьесыштыже (1919) да «Изи коммунист» лудшаш книгашке (1922), Сергей Чавайн «У мланде» пьесышкыже (1925) пуртеныт.
Эрыкыш, у корныш ÿжмö муро-влакын чапышт шарлыме дене пырля авторынат лÿмнерже утыр кÿшкö нöлталтын. Тунам, 20-шо ийлаште, айдемын могай ешеш шочын кушмыжым, ончыч кушто да кöлан пашам ыштымыжым пешыжак шотыш налын огытыл. Тÿҥ верыш шынденыт лач иктым: мом ыштен да ышта шочмо калыкын пиалже, поро илышыж лÿмеш? Тиде шот гыч ончалмаште Тихон Ефремович суапле тыршымыж дене ойыртемалтын. Санденак «Йошкар кече» газет 1923 ий 17 майыште тудын нерген тыге серен: «Революций лиймеке, Ефремовын чонжо рудалт кайыме гай куаныш. Тудо марийлан у, волгыдо илыш толшашым шиже, чонжо дене чытыде муралтен колтыш: «Чевер ÿжара волгалте, шем пычкемыш шаланыш. Ош марийын йöратымыже ынде толын шуылдале!» Ош марийын йöратымыжым Ефремоват пеш йӧртатыш. Марий калыкым ончык, волгдышко ÿжаш тÿҥале: «Кынелза, шогалза, кайышаш корно кужу вет… Почылтса, волгалтса, пычкемышым кодыза!.. Марий калык тÿҥалеш гын, сеҥен миен керталеш». Тыге ойлышо еҥ шкежат чын марий огыл мо? Уло чонжо денем марий калыкым ок йöрате мо?
Сылнымут орлаҥге
Т. Ефремов шочмо калыкшым нимо деч чот йöратен, марийым пиал корныш лукшаш вер мо кертмыжым чылажымат ыштен. 1919 ийыште Тихон Ефремович «ÿмбакше шичше неле рокым почкалта» — поп гыч лектеш да тудо ийынак Морко районысо  Шеҥше школышто туныкташ тÿналеш. Кок ий гыч Чарлашке кусна, Маробпечатьын вуйлатышыжлан шогалеш. Тыштат кужун ыштен ок шукто, тудым «Йошкар кече» газет редакцийыш секретарьлан налыт.
1921 ийыште кукшо игече шогымылан кöра Юл кундем ым шужымаш авалта, ятыр еҥ ярнен кола. Тиде неле жапыште Ефремов шужышо-влаклан полшымо пашам виктарен шогышо организацийыш — Маробпомголыш — кусна, тудын уполномоченныйже лиеш, йÿд-кече пашам ышта. А икмыняр ий гыч чыла тидын нерген «Голод и его последствия»брошюрым савыктен луктеш.
Шужен ийын эҥгекше чакнымек, Тихон Ефремович «Йошкар кечыш» пöртылеш. Тунам редакцийыште тудын деч посна кок еҥ гына улмаш. Тиде Сергей Чавайн да Майоров-Шкетан. Иктыже «вуйлатыше редактор», весыже «колтымо возымашым виктарыше секретарь» лийыныт гынат, кумшо пашаеҥ «газетым келыштарен, тöрлатен лукмо» верч вуйын шоген. Кызытсе семын каласымаште, выпускающий да корректор лийын.
Серен йытыран, сöралын, шочмо йылмын поянлыкшым пеш мастарын кучылтын. Лудат да йылме нигушанат ок тÿкнö. Тудын заметкыже почеламутла, почеламутшо мурыла чучеш. Пример шотеш «Марий калык тÿзлана» статья гыч («Йошкар кече», 1922 ий 13 март) ик ужашым темлаш лиеш: «Кайышаш корнына кужу вет, шуктышаш пашана пеш кугу. Моло калыкым поктен шушашна уло, нунын дене тöр лийшашна уло. Вара кузе ыштена? Кидым шарен, öрын шогена мо? Уке!.. Эре йöсö, эре тале ок лий. Илен толын, марий шошо толеш: ломбо пеледеш, шÿшпык мурымо жап шуэш, олык тÿзлана, чевер саска кÿэш». Тудо марий калыкым поро калыкым поро кумылан, яндар чонан лияш ÿжын: "Ой, шÿмбелем-шамыч, Ӱмыр эрта, куржалеш. Ида мондо ты мутем: Осал йомеш, сай кодеш."
Автор ятыр моло возымаштыжат лудшо еҥым, марий шемерым «шÿмбел» манын. Манын гына огыл, шÿмбел шотешак ужын.
Ефремовын прозо дене серымыже южгунамже поэзий сынан лийын. Мутлан, кузе сылнын возалтын «Кокша вуй» йомак гыч тиде ужаш: «Кокша тудлан огеш чакне, шым эргылан каласа: «Шÿй укеште шÿем лие. Ынде каем ужалаш». Тереш опта, имньым кычка, ава тудым ужата. Ик шонымашым вуеш кучен, шÿй дене корныш Кокша кая…».
Ме тÿрло йылман еҥ-влак коклаште келшен илаш, ваш-ваш полшаш да тунемаш кÿлмö нерген ойленна да кызытат ойлена. Пеш чын, нигунам тоштемдыме шонымаш. Тихон Ефремовичат келшымаш верч шоген. Но кузе оҥайын, шке семынже почын пуэн тылеч ончыч тÿжемле пачаш каласыме тиде шонымашым: «Вуеш шушо марий ÿдыр, мурен-мурен, тÿрым тÿрла. Тÿрлымö тÿрышкыжö тудо ужар шÿртымат, йошкаргымат, кÿренымат пÿшкылеш. Келыштарен тÿрла, да тудын тÿржö шинчалан ончаш пеш ямле, пеледыш гае мотор лиеш.
Тихон Ефремовичын псевдонимже-влак
У пашаеҥ весын серымыжым савыкташ полшымо дене серлаген огыл, шкежат чÿчкыдын возен. Возен статья ден заметкымат, муро ден почеламутымат, ойлымаш ден очеркымат, рецензийымат. Возымыжо Уньжинский, Йырсе, Ирысе,  Епрем Тикын, Марий, Йошкар марий, Фин, Шÿмбел, Коммунист, да моло псевдоним дене лектеден.
Арам титаклымаш
Совет пашаш, журналист корныш шогалмеке, Тихон Ефремович шке илышыжым партий дене кылдаш шонен пышта, кандидатлан пура. Коммунист семын мом ышташ шонымыж нерген 1924 ий  февральыште теве мом возен: «Марий калыкым совет власть дек лишемдыман, совет илышым чоҥымо пашашке ушыман, тидлан эҥенртен, калыкым культур дек, а культур деч — интернационализм дек, а вара — социализм ден коммунизм дек вÿден наҥгайыман. Партийный дисциплин ден этика ончылно шÿм-чонем да кап-кылем дене яндар улам».
Тунам партий радамым эрыктыме йÿла илышыш кумдан шынен. Тиде амал дене пайдаланен, кажне член ден кандидатым шкешотан «шокшо мончаш» пуртен луктыныт, илышыже да пашаж нерген тÿрлыжымат йодыштыныт. 1925 ийыште тидын гоч Ефремовланат эрташ пернен. Тунам тудо Чарла типографий пеленсе ячейке радамыште шоген. «Партий кандидат семын типографий пашазе-влак ончыло кок гана докладым ыштенам, шефыш налме ялыш кок гана миен коштынам, Октябрь пайремым эртараш полшенам», – ойлен тудо тергыше комиссийлан. Ойлымыжым колыштмо деч вара шуко йодышым пуэныт. Кажныжлан вашмут раш да ÿшандарыше лийын. Йодыштшо-влак мом-гынат удам, лавыраным кöргыч лукташ толашеныт.
Комиссий тыгай пунчалым луктын: «Тергымашым эртышылан шотлаш. Ефремов йолташым религий ваштареш умылтарымаш пашам эртарымашке кумданрак ушнен шогаш кÿлешлан шотлаш. Тыгодымак Ефремов йолташлан шижтараш: ячейкын пашаштыже утларак чулым лийман».
Но тылеч вара талукат ок эрте, Т. Е. Ефремовым коммунист партий радамеш кодаш лийдыме нерген йодыш шындалтеш.
ВКП(б) Марий областной комиссийын партколлегийже тиде йодышым кок кече – 1926 ий 26 да  28 июньышто – каҥашен. Тушто Тихон Ефремовичын ончычсо тунемшыже-влакат (Андрей Эшкинин, Владимир Сави, Н. С. Паткиевич,) лийыныт. Нуно еҥ коклаште колмо тÿрлö манеш-манешым каласкаленыт. Пуйто Ефремов монархический организацийыште шоген, пуйто 1906 ийыште Унчо школын туныктышыжо, революционер П. Эмӓш ÿмбак чоген да вара тудыжо тюрьмаш верештын, пуйто школышто удан пукшеныт да черкыш öкымеш коштыктеныт…
Комиссий член каҥашымашке ÿжмö еҥ-влак туге ойлыштыныт, пуйто ончычсо поп шке коваштыжым вашталтен, партийыш ондален пуртен, моло сулыкан пашамат ыштен. Тихон Ефремович аяран мут оргажлан вашештыде кертын огыл.
Тудо каласен: Да, йолташ-влак, языкан улам – поп лийынам. Но революцийым марий калыкын гимнже да социально-национальный муро-влак дене вашлийынам… Революций нерген ойлаш тÿҥалме деч ончыч шке чоныштем революцийым ыштенам.
Туткарыш логалше еҥ тыгай ойпидыш дене келшен огыл, апелляцийым пуэн, эсогыл Москошкат миен коштын, но лукмо пунчал вашталтде кодын.
Тиде жапыште Ефремов облисполкомын архив полкажым вуйлатышылан ыштен. Партий членыш кандидат гыч лукмеке, паша гычат корандат. Илыш корно тудым адакат туныктымо пашашке – Чарла педтехникумыш – конда. Но тыште шке усталыкшым тичмашын кучылташ эрыкым огыт пу. 1928 ий октябрьыште советско-озанлык аппаратым «эрыктыме» годым Тихон Ефремовичым техникум гыч кожен колтат, «ончычсо поп улат» манын, сайлаш права деч посна кодат. Тидат веле огыл, тудлан ончыкыжо кеч-могай государственный учрежденийышке пашаш пураш корным петырат. Пиалдыме айдемым икте гына изиш лыпландарен: ынде тудлан кудло ий темын. Туге гынат чонжо паша деч посна шинчымым чытен огыл, да Тихон Ефремович йöн лийме семын я школышто, я МарНИИ-ште, я искусство паша управленийыште ыштен. Такшы пашам ыштыде, окса нерген шоныде кертын огыл, молан манаш гын тиде жаплан кок шочшан ача лийын. Вет ятыр ий шкетын, еш деч посна илымек, Тихон Ефремович шкеж деч коло ныл ийлан самырык ватым налын.
Омоним
Омоним - (грек шомак homos "икгай" onyma "лӱм") икгай возалтше да йоҥгалтше, но тӱрлӧ значениян мут. Мутлан: мардеж пуа – рвезе книгам пуа, ÿдыр кушта – аваже шурным кушта, йоча пÿкеныште шинча – тудо йомакым сайын шинча
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
Элыштына социализмым чоҥымо паша шарлен толмо семын калык коклаште «тушманым» кычалме койыш утыр виянеш. Шем умыл Ефремов ÿмбакат возеш. Тудын мо нерген возымыжым, калыклан мо сайым ыштымыжым нигунар шотыш налде, чолга «критик-влак» эн ончыч тенгечысе «сулыкшым» – черкызе лиймыжым – шарналтеныт. Теве кузе возен 1931 ийыште тунамсе самырык поэт Илья Стрельников «Писатель погынымашлан» почеламутыштыжо: "Писатель, поэт, пычалым эрыкте, Ит мондо, уло шем тушман: Ефремов, Егоров, Евсеев – поп тукым, Нуным ялт пытарыман." Чаманаш гына перна: илен-толын, тиде ушдымо ужмаш чыныш савырнен, историк,  поэт да  педагог Фёдор Егорович Егоровымат, краевед, да  этнограф  Тимофей Евсеевымат, Ефремовымат пÿтырен кученыт, кокытшым лÿен пуштыныт, а Егоровын кунам да кузе колымыжо пале огыл.