cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Семенова, Лидия Васильевна
Весе-влак нерген возымыжо
·        Пеледышлан – пеледыш нерген [муро конкурс] // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 2. С. 29.
·        Пашаже иктак – марий паша // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 2. С. 30-32.
·        Эмлызе да туныктышо // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 2. С. 34-37.
·        Журналыште – ӱдырамаш кыдеж // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 3-4. С. 13-14.
·        Илышым йӧратымаш виктара [Айварова Н. Г.] // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 3-4. С. 30-32.
·        Моторлыклан оза [фотограф Петр Николаевич Васильев] // Ямде лий. 2018. 14 июль. С. 1.
·        Праздник валенка = Портышкем пайрем // Этноузоры Марий Эл. 2018. Вып. 1. С. 6-11.
·        Пӱртӱс муро / И. Ямбердов дене Л. Семенова мутланен // Ямде лий. 2019. 19 янв. С. 4.
·        «Коҥга пазар» пайремышкет мияльым // Марийский мир = Марий сандалык. 2019. № 1. С. 11-13.
·        Тый улат ныжыл йӱр // Марийский мир = Марий сандалык. 2019. № 1. С. 14-15.
·        Морко Таня // Марийский мир = Марий сандалык. 2019. № 2. С. 31-36.
·        Зима сломала ногу // Этноузоры Марий Эл. 2019. Вып. 2. С. 104-109.
·        «Пӱртӱсым пагалыман, тунам чыла сай лиеш» [Ираида Александровна Степанован Пермь кундемыш миен коштмыж нерген] / марлаш Лидия Семенова кусарен // Марий Эл. 2019. 23 авг. С. 17; 30 авг. С. 17.
·        Ӱдырамаш ава да озавате гына огыл... / И. Степанова, Э. Куклина, Л. Семёнова // Марийский мир = Марий сандалык. 2020. № 1. С. 28-30.
·        Таҥем, таҥем, каласе мыланем... // Марийский мир = Марий сандалык. 2020. № 3. С. 44.
·        Кок театр – кок шулдыр // Марийский мир = Марий сандалык. 2020. № 2. С. 18-20.
·        Край, где куница играет // Журналистика и медиарынок. 2020. № 8-9. С. 20-28.
Кусарымаш паша
·        Линдгрен А. Пеппи кужычулка: йомак-повесть / Л.Семенова марлаҥден // Ямде лий. 2007. 20 янв.
·        Козлова Е. Юзо шинчалык: йомак-повесть / Л. Семенова марлаҥден // Ямде лий. 2009. 27 июнь. С. 4; 25 июль. С. 4; 29 авг. С. 4; 31 окт. С. 4; 5 дек. С. 4.
Илышыже да творчествыже нерген литератур
·        Камвозын, уэш кынелын, ончык ошкылман ["Ямде лий" газет редакцийын тӱҥ редакторжо Л.В. Семенова дене вашмутланымаш] / И. Степанова ямдылен // Кугарня. 2006. 7 июль.
·         Тале вуйлатыше, пелаш, ава ["Ямде лий" газет редакцийын тӱҥ редакторжо Л. Семенова дене вашмутланымаш] / Л. Камалетдинова мутланен // Марий Эл. 2006. 15 дек.
·        «Ямде лий» газетнан тӱҥ редакторжо Лидия Васильевна Семеновалан – 50 ий // Ямде лий. 2012. 24 нояб. С. 7.
·        Морко вел ӱдыр: прозаик, журналист Л. Семеновалан - 50 ий // Ончыко. 2012. № 11. С. 137.
·        Глушкова З. Шӱҥ-чон гыч лекше сылнылык ["Ямде лий" газет редакцийын тӱҥ редакторжо Л.В. Семеновалан – 50 ий] // Марий Эл. 2012. 1 дек.
·        Титов А. Чапшылан келшыше пайрем ["Ямде лий" газет редакцийын тӱҥ редакторжо, прозаик Л.В. Семеновалан – 50] // Марий Эл. 2012. 11 дек. С. 5.
·        Софронова Л. В. Л. Семенован пиалан йӧратымаш нерген ойлымашыже-влак: проблематике, шонымаш да поэтике // Студенческая наука и XXI век. 2017. № 2. С. 175-179.
·        Глушкова З. «Йӧрате мыйым! Йӧрате...» [рецензий] // Марий Эл. 2012. 13 дек. С. 7.
·        Бояринова Г. Йӧрате мыйым! Марий сылнымутышто у йогын // Марий Эл. 2013. 29 авг.
Чап
·        ВЛКСМ марий обкомын чап грамотыжо (1989).
·        Марий Эл Республикын печать да информаций шотышто кугыжаныш комитетын почётан грамотыжо (1996).
·        Марий Эл Республик президентын таумутшо (2000).
·        Россий Федерацийын илышкыл вияҥмаш да паша министерствын таумутшо (2001).
·        Тӱвыра пашаеҥ-влакын Марий реском профсоюзын почетан грамотыжо (2004).
·        Марий Эл Республикын тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министерствын чапкагазше (2004).
·        «Йыван Кырля 1909–2009» шарнымаш медаль (2009).
·        «Вячеслав Абукаев-Эмгак» шарнымаш медаль (2019).
·        «Марий Элыште суаплыклан» орденын медальже (2021).
Кылвер
1.     '''От автора – лично | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл''' nbmariel.ru
Астрахань
Астрахань (Астрахань, Әстерхан) — Российысе ола, Астрахань велын да Астрахань оласе йырвелын рӱдолаже, Каспий регионын тӱҥ тӱвыра, туныктыш, торгайымаш да вуйлатымаш рӱдерже. Российысе исторический олан спискышкыже пура.
Географий
Ола Астрахань велын кечывалвелныже, Юл эҥер дельтын йӱдвел ужашыштыже верланен. Оласе район-влак Юлын кок серыштыжат улыт: Советский, Кировский да Ленинский район шола серыште, Трусовский — пурла серыште. Олан рӱдыжӧ Кировский районыште верланен.
Астраханьын исторический рӱдыжӧ икмыняр тошто кварталлан шелалтеш: Ош Ола, Суас Слободко, Кугу Исад, Селений, Оржа да тулеч молат. Тыгай районыште революций деч ончычсо архитектур аралалт кодеш.
Калык
Кызыт олаште 530 тӱжем еҥ ила, нунын коклаштыже руш, суас, казах, ногай, калмык да шуко моло калык.
Транспорт
Астраханьыште кӱртньыгорно вокзал, автовокзал, аэропорт да эҥер порт уло. Кажне кечын Москош, Санкт-Петербургыш, Казахстаныш рейс-влак ышталтыт.
Категорий:Астрахань
1855
Кö колен
Категорий:1855
Шуйка
Шуйка мут ончыктен кертеш:
204
204 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:204Категорий:III курым
Киев
Киев (Київ) - ола Украиныште, Украинын рӱдолаже.
Важ-влак
Категорий:Киев Категорий:Миллионер-олала
Брисбен
Брисбен (Brisbane — ола Австралийыште. Квинслендын рӱдолаже.
Категорий:Брисбен Категорий:Миллионер-олала
Стрельников, Илья Николаевич
Илья Стрельников (Илья Николаевич Стрельников) (, Россий империй, Ильна губерний, Яраҥ уезд, Какшанмучаш ял –, Йошкар- Ола) – марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939).
Илыш корныжо
Илья Стрельников 1908 ийын сӱрем тылзын 26-шо кечынже Россий империй Ильна губерний Яраҥ уезд Какшанмучаш ялеш кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
206
206 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:206Категорий:III курым
Дербент
Дербент (Дербент; Дәрбәнд, Dərbənd; Дербенд; Кьвевар, Дарбанд — «аҥысыр капка» гыч; - Дербент, Шагьур, Цалли; ; Дарбант, Чурул — «кӱ [ола]») — ола Российыште, Дагестаныште. Калыкчот 119 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Дербент
1277
1277 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1277Категорий:XIII курым
Памашсола
Памашсола мут ончыктен кертеш:
1856
Кӧ колен
Категорий:1856
Смольников, Алексей Степанович
1980 ийыште Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше лийын.
Кылвер-влак
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Гуанако
Гуанако (Lama guanicoe) – Кечывалвел Америкыште (Перу, Боливий, Эквадор, Колумбий, Чили да Аргентина) тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 120—175 см, почше 15—25 см, нелытше 115—140 кг.
Категорий:Тӱе-влак
Тайний
Тайний (Tainia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 37 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
207
207 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:207Категорий:III курым
Виргиний
Виргиний (Virginia) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 110,785 тӱж. км². Калык чот - 8 097 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Ричмонд ола.
1857
Кö колен
Категорий:1857
30 идым
30 идым (30 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 273-шо (кужемдыме ийлаште — 274-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 92 кече кодеш.
Лӱмгече
Идым тылзын кумлымшо кечынже Софья, Вера, Любовь да Надежда-влакын лӱмгечышт палемдалтеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Вера, Надежда, Любовь да Софиям шарныме кече. Ожно тиде кечын чыла ӱдырамаш-влакым саламленыт, поснак ешан да шочшан-влакым. Ӱдырамаш-влаклан ты кечын шорташат лиеш улмаш, тыге нуно чоныштым лыпландареныт.
Категорий:30 идым
18 сӱрем
18 сӱрем (18 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 199-ше (кужемдыме ийлаште — 200-шӧ) кечыже. Идалык пытыме марте 166 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:18 сӱрем
1858
Кö колен
Категорий:1858
1278
1278 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1278Категорий:XIII курым
Черкесск
Черкесск (Черкесск; Шэрджэс къалэ) — ола Российыште, Карачай-Черкесийын рӱдыжӧ. Калыкчот 121 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Черкесск
1279
1279 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1279Категорий:XIII курым
Армавир (ола, Россий)
Армавир (Армавир) - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу кӱртньыгорно станций. Калыкчот 191 тӱж. еҥ наре.
Тыгеак ончо
Категорий:Краснодар мландысе олала
Глиняны
Категорий:Львов велысе олала
Южинский чодырам аралыме пӧрт
Южинский чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Южинский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 5 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Янык
Янык мут ончыктен кертеш:
1859
Кö колен
Категорий:1859
Сан-Франциско
Сан-Франциско (San Francisco) — ола Калифорнийыште, УАШ. Калыкчот 815 тӱж. еҥ наре.
Шӱргыял (Морко кундем)
Шӱргыял (Янситово) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 108 еҥ (2003 ий), 77 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кораксола ял деч 4 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Шамносола
Шамносола (Шамисола) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 4 еҥ (2005 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Гари
Янык мут ончыктен кертеш:
Шамносола
Верланыме вер
Токспай сола деч 10 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пӱнчерйымал
Пӱнчерйымал мут ончыктен кертеш:
1861
Кö колен
Категорий:1861
Йошкарэҥер
Йошкарэҥер мут ончыктен кертеш:
208
208 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:208Категорий:III курым
Унур (Юлсер кундем)
Верланыме вер
Памар сола деч 3 километр кечывалвел могырно верланен.
Хутор лӱм
Хуторын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «у» + «нур» = «унур».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
1862
Кö колен
Категорий:1862
1280
1280 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1280Категорий:XIII курым
Марий Шолэҥер
Марий Шолэҥер мут ончыктен кертеш:
Антосифон
Антосифон (Anthosiphon) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, кушшо пеледыш.
Сыра
Сыра́ — алкоголь радамыш пурышо напитке, сыра ру (дрожжи) дене руштам (сусло) шуыктымо дене ышталтеш, эн чӱчкыдын умлам (хмель) ешарат. Тӱняште чӱчкыдын йӱымӧ шотышто тиде напитке вӱд да чай деч вара кумшо верым налеш.
Негыз
Категорий:Сыра
Антосифон
Категорий:Орхидей-влак
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Валентина Изилянова (Валентина Михайдаровна Изилянова) (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Андреевка ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1994), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2016).
Илыш корныжо
Валентина Изилянова 1959 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Андреевка ялеш кресаньык ешеш шочын.
Ончыко (журнал)
Ончыко — марла-рушла лекше сылнымут да мер-политик журнал. 1926 ий гыч савыкталтеш. Шке лӱмжым ик гана веле огыл вашталтен («У вий», «Родина верч», «Марий альманах»).
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
Кайрак школ деч вара Благовещенский педучилищыште тунемын.
Дубровка (Кужэҥер кундем)
Дубровка (Дубровка) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2005 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Ончыко (журнал)
Журналыште марий да Марий Элыште илыше серызе, поэт-влакын почеламут, проза да драматургический произведений-влакышт савыкталтыт, тыгак лӱмлӧ тӱвыра пашаеҥ, шанчызе, критик-влакын статьяшт, марий композитор-влакысе произведенийыштын нотышт печатлалтыт. Журналым Марий Эл Республикыште да вес кундемлаште марий-влакын тӱшкан илыме верлаштыт лудыт.
209
209 ий — III курымын ийже.
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1979 ий – «Ом керт монден» лӱман икымше почеламутшо лектеш.
1983 ий – икымше почеламут сборникше – А. Сенькова дене пырля погымо «Пу кидетым, йолташ» книга – савыкталтеш.
Ончыко (журнал)
Эртык
«Ончыко» журналлан негызым «Йошкар кече» газетын пашаеҥже влак — С.Элнет, М.Шкетан, П.Ланов и Э.Савинов пыштеныт.
Коро теҥыз
Коро — Тыныс тептеҥызын кечывалвел-касвелныже Фиджи архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Шке лӱмжым Коро отро деч налын.
Ончыко (журнал)
Эртык
1926 ий 31 июльышто «У вий» литературно-художественный журнал ош тӱням ужын — «Йошкар кече» (кызытсе «Марий Эл») газет олмеш 20 лаштыкан изи сылнымут книга лийын. Лудшо-влак тудым яра налыныт, 1550 экз. тираже дене лекше журналыште М.Шкетанын, Э.Савиновын, Р.Онарын ойылмашышт-влак, Н.Мухинын, П.Лановын, С.Элнетын почеламутышт-влак савыкталтыныт.
Коро теҥыз
Категорий:Тыныс тептеҥыз
Ончыко (журнал)
Эртык
1936 ийыште, репрессий жапыште, журнал ик жаплан лекмым чарнен. 1936 ийыште «У вий» журнал «Пиалан илыш» альманахыш савырнен, 1953 ий мучаш марте савыкталтын. 1942—1945 ийлаште журнал «Родина верч» маналтын, вара «Марий альманах» лӱм дене савыкталтын. 1942 ийысе нылымше номер гыч тудо ончычсо лӱмжым пӧртылтен — «Пиалан илыш».
1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене лектеш.
1281
1281 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1281Категорий:XIII курым
Ончыко (журнал)
Эртык
Тудым редакцийын тистышкыже РСФСР писатель ушем вуйлатыше Сергей Михалков пижыктен.
Кылвер-влак
Категорий:Марий йылме дене журнал-влак
Руш йылме
Руш йылме — россий федерацийын кугыжаныш йылме, кок кугыжаныш йылме кокла гыч иктыже Белоруссий, Казахстан гыч ик официал йылме, Литератур да южо моло эллаште ушнышо тӱнямбал евразий тӱҥ йылмылан рӱдӧ, эрвел европышто, ондакысе совет ушемын, ик йылме гыч куд паша ООН, ЮНЕСКО да моло калык кокласе организаций.
209
Кӧ колен
Категорий:209Категорий:III курым
Панголин
Панголин (Manis ) – Азийыште да Африккыште панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи да кугу янлык. Капше 30—88 см, почше 28—88 см, нелытше 4,5—27 кг. Чылаже 8 еш куэ уло.
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1987 ий – «Турий, ит мондо пасуэм!» книгаже савыкталтеш.
Виче Алан
Виче Алан (Вятские Поляны) – Российыште Киров велын Виче Алан кундемыштыже верланыше ола. Виче Алан кундемын да Виче Алан ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 35 162 еҥ (2010), 32 817 еҥ (2017).
Черных, Семён Яковлевич
Семён Черных (Семён Яковлевич Черных) (, РСФСР, Марий автоном область, Шернур кундем, Кугэҥер ял –, Йошкар-Ола) – марий серызе, туныктышо, шанчызе, йылмызе, профессор (1993), филологий шанче доктор (1997), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2000).
Виче Алан
Верланыме вер
Ильна ола деч 277 километр (330 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Дубровка (Кужэҥер кундем)
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Семён Черных 1929 ий 11 июнышто Шернур район Кугэҥер ялыште кресаньык ешыште шочын.
Первый шинчымашым Койсола шымияш школышто налын. Туныктышо-шамыч Семён Яковлевичым чӱчкыдынак пример шотеш конденыт, моткоч тыршен тунемше, маныныт.
1943 ийыште, шымияш школым тунем пытарен, латныл ияш Семон шке ялыштыже ик ий наре бригадирлан пашам ыштен. Но самырык рвезын вуйыштыжо ончыкыжат тунемаш кӱлмӧ нерген шоныш пӧрдын. 1944 ий шыжым Шернур педучилищыш пура. Кум ий гыч тӱҥалтыш школ учитель специальностян дипломым налеш. Но туныктышо лияш пӱралтын огыл улмаш.
1947 ийыште Семён Яковлевич Йошкр-Олаш толеш. Кӱшыл шинчымашым Марий пединститутышто поген, филологий факультетыште марий йылме да литератур туныктышым ямдылыме пӧлкаште тунемын. Студентше годымак шымлыме пашалан кумылаҥын. Тудын дене пырля ты жапыште икмыняр ончыкылык лӱмлӧ еҥ тунемын: Г. Патрушев, А. Юзыкайн, К. Медяков, Г. Бекешев, В. Тимофеева. 1951 ийыште институтым тунем пытарыме нерген дипломым кучыктат, туштыжо серыме: «Присваивается квалификация «Учитель марийского языка и литературы, русского языка и литературы». Самырык еҥлан Шернур район Кукнур кыдалаш школыш туныкташ каяш направленийым пуат. Но чон науко корныш ӱжын.
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1988 ий гыч – СССР Писатель ушемын йыжъеҥже.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Кодшо курым 50-ше ий тӱҥалтыште пединститутышто руш да йот эл литератур кафедр пелен аспирантур почылтеш. Семён Яковлевич, конкурс гоч эртен, ты кафедрын аспирантше лиеш. Научный вуйлатышылан Озаҥ университетын профессоржым, филологий науко доктор А.Н. Вознесенскийым пеҥгыдемдат. Но ик идалык гыч С.Я. Черных Москвашке, Ломоносов лӱмеш кугыжаныш университетыш кусна. МГУ-што шукерте огыл СССР-ысе литературым шымлыме у кафедрым почыныт. Ты кафедр пелен аспирантур пашам ышташ тӱҥалын. Йошкар-Ола гыч куснышо аспирантынтын вуйлатышыже филологий науко доктор, профессор К. А. Зелинский лийын.
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1989–1991 ийла – Москва, А.М. Горький лӱмеш литератур институт пелен кӱшыл курс.
1994 ий – Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лиеш.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Филологий науко кандидат лӱмым сулен налше С.Я. Черных Н.К.Крупская лӱмеш Марий педагогике институтыш пӧртылеш, студент-влаклан руш да марий литератур дене лекцийым лудаш тӱҥалеш. Историй-филологий факультетыште деканын алмаштышыжылан ышта.
Дубровка (Кужэҥер кундем)
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1995 ий – рушла «Песнецвет» книгаже лектеш.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
1956 ийыште тудым партий обкомын шӱдымыж почеш МарНИИ-шке литератур секторым вуйлаташ кусарат, тыште кум ият пеле тыршен. Ятыр статьям возен. Вашке тудо шымлыме аланыште пеҥгыдын йол ӱмбак шогалын. C.Я. Черных науко йогынышто кумда шинчаончалтышан, моткоч тыршен ыштыше шанчыеҥ лийын.
Руш йылме
Йылме код-влак:
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Семён Яковлевич тунамсе Совет ушемын тӱрлӧ вузлаштыже туныктен ончен. 1958–1960-шо ийлаште Узбекистанысе Кашка-Дарьинский пединститутышто лекцийым лудын.
1963–1964-ше ийлаште Казахстаныште ондак Семипалатинский педвузышто доцент лийын, руш да вес элласе литературым туныктен.
1964–1971-ше ийлаште Сакен Сейфулин лӱмеш Целиноградский пединститутышто тыршен, вес элласе литературым туныктен, икмыняр ий филологий факультетын деканже лийын, руш да йот йылме кафедрым вуйлатен.
Е.Н. Мустаевын статьяж гыч: «Ты лӱмлӧ учёныйын илыш-корныжо, суапле паша лектышыж нерген ойлена гын, эше ик йыжыҥ нерген каласаш кӱлеш. Тиде – Черныхмыт еш. Калык ойла: могай вож, тугаяк кушкыл, вожшо пеҥгыде – кушкылжат виян.
– Ачам моткоч тале пӧръеҥ, йол ӱмбалне пеҥгыдын шогышо марий ыле, – шарналтен Семён Яковлевич. Шочшо-влакшат ачажын лӱмжым волтен огытыл. Семонын шольыжо Петр кумло ий шке колхозыштыжо «Техпомощь» автомашинам виктарен, эҥгекыш логалше трактористлан, комбайнёрлан, технике дене пашам ыштыше моло еҥланат эре полшен шоген. Кугэҥер могырышто Петр Яковлевич моткоч пагалыме еҥ лийын.
Зинаида Яковлевна Черных, шӱжарже, пединститутым тунем пытарен, эре школышто пашам ыштен, йоча-влаклан историйым туныктен.Кызыт тудо сулен налме канышыште, Йошкар-Олаште ила. Кодшо курымын 50-ше ийла мучаштыже Зинаида Яковлевна дене пырля тачысе Параньга районысо Кугу Пумарий школышто пырля пашам ыштышна. Уста туныктышо семын ойыртемалтын. Мураш, кушташ мастар ыле. Чӱчкыдынак концертыште выступатлен. Вара тудым марий телевидинийыш ӱжаш тӱҥальыч. Канде экран гоч икана веле огыл калык мурым устан йоҥгалтарыш.
Семён Яковлевич шкежат мураш кумылан лийын. Тачат шарнем: пайрем ӱстел коклаште эре гаяк ик мурым йоҥгалтара ыле.
Калык ойла, ой, ойла,-
Мутшо шарла, ой, шарла-а-а.
Руш йылме
Руш йылмысе тиште-влак:
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Шуко еҥын шуко мутшым
Руш йылме
Кызытсе руш тиштер 1918 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо 33 буква гыч шога. Ужар тӱс дене ончыктымо тиште-влак тиштерыш огыт пуро, нуно мутерлаште, учебниклаште кучылталтыт да пералтыш дене гласныйым ончыктат.
Виче Алан
Важ-влак
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Виче Алан кундемысе илымверла Категорий:Виче Алан
Плутон
Плутон (134340 Pluto; палыже:  ден  ) — Кече системыште ик эн кугу карлик планете, транснептун объект, 9/10 кугыт дене кече йыр пӧрдшӧ кавасе объект. Ондак Плутон планете тӱшкашке пурен, но кызыт астроном-влак тудым Койпер поясыште эн кугу карлик планетылан шотлат.
Руш йылме
Важ-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак Категорий:Руш йылме Категорий:Украинысе йылме-влак Категорий:Белоруссийысе йылме-влак Категорий:Казахстанысе йылме-влак
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1998 ий – почеламутшо-влак Эстонийыште (Таллинныште) Neli marilannat» лÿман тӱшка сборникеш савыкталтыт.
2005 ий ˗ «Йӱк ото» книгаже лектеш.
2009 ий – «Кавашке серыш» книгаже лектеш.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Колышт илаш тӱҥалат гын,
Ӱмырнажат эртен кая-а-а.
Ой, ший йӱла, ший йӱла,
Ӱштӧ мучаш ший йӱла,
Плутон
Койпер астероид поясын моло объект семынак, Плутон шукыжым ий да кӱ породо-влак дечын шога да тудо палынак изи: Тылзе дечын нелытше 5 пачаш куштылгырак, кугытшо дене — 3 пачаш. Плутонын пӧрдмӧ орбитыже кугу эксцентрицетан да эклиптика шотышто чот тайныше.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Шуматкечын, рушарня ваштареш
Плутон
Орбитын эксцентричностьлан кӧра, Плутон кече деке 29,6 луаш астрономический единице (4,4 миллиард километрлан) лишемеш.Тиде Нептун планете дечынат лишкырак. Тунамак тудо 49,3 астрономический единицылан (7,4 миллиард километрлан) торлен кая. Плутон да тудын Харон спутникшым кокыте планете семын ончат, нине планете вистемын барирӱдыжӧ объект-влак дечын тораште верланен. Калык кокласе астрономический ушемын ойлымыж почеш, вашке Плутонын спутникше Харон спутник лиймым чарна. ТУдлан сандалык реестрыште посна лӱмым, кодым пуат. Плутонын тыгак эше кум изи спутникше уло: Никта ден Гидра.Нуным 2005 ийыште почыныт да P4-эн изи 2011 ий 20 июльышто шымлымашке логалын.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Йорга еҥын чон йӱла.
Плутон
1930 ийыште почмо дечын вара 2006 ий марте Плутон Кече системын 9 планетыжлан шотлалтын. Но 20 курым мучаште 21 курым тӱҥалтыште астроном-влак шуко сандалык объект-влакым почын шымленыт. Нунын коклаште Квавар,Седна, Эридам палемден кодаш лиеш. Эрида Плутон дечын 27% нелырак. 2006 ийыште Калык кокласе астрономический ушем "Планета" терминлан умылтарымашым пуен. Тиде умылатарымаш Плутон планетылан келшен толын огыл, сандене тудым карликовый планете тӱшкаш пуртеныт. Тудлан № 134340 номерым пуеныт Изи планете влакын каталог почеш.
Одо Элысе марий илымверла
Одо Элысе марий илымверла:
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
«Тиде ачамын мурыжо, – манеш ыле. – Пеш тошто марий муро». Кокымшо куплетын пытартыш корныжым южгунам вес семын савыралын: «Йорга еҥын» олмеш «Йорга ватын» ышталын. Мура ыле мучаште южо шомакын гласныйжым шуйдарен, речетатив семын, семжым лыкын-лукын кадыртылын огыл. Ожно, векат, марий-влак тыге муреныт. Мурымыж годым эре гаяк пурла йолжо дене кӱварым роп-роп тошкалеш ыле.
Одо Элысе марий илымверла
Эртымгорно
XX-шо курымысо еҥшотлымаш почеш Одо Элыште илыше марий-влакын чотышт: XXI-ше курымышто:
Плутон
Плутон лӱмеш Мландыштына химий ужашлан лӱмым пуеныт: плутоний.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Кажне еҥ илыме курымыштыжо поро пашаж дене могай-гынат кышам кодышаш. Иктын надырже изирак, весын тудо шӱдырла йӱла. Тыгай еҥын лӱмжӧ калык ушеш кужу жаплан кодеш. Лач тыгай айдеме ыле Семён Яковлевич Черных. Тудын лӱмжӧ дене кугешна марий калык».
Одо Элысе марий илымверла
Важ-влак
*
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Семён Черных илыш дене 2012 ийын шыжа тылзын 20-шо кечынже чеверласен.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий серызе-влак Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Калипсо (кушкыл)
Калипсо (Calypso bulbosa) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Йӱдвел Евразийын да Йӱдвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Плутон
Планетым почмо эртымгорно
1840-ше ийлаште астроном Урбен Леверье Нептун да Уран планете дечын тораште улшо эше икмыняр сандалык объект нерген мутым луктын. 19 курымышто умбакыже Нептуным да Ураным шымлымаш ончыктен: Уранын орбитын трук вашталт кайымылан Нептун веле огыл титакан, а вес планете.
Мэунт-Вильсон обсерваторий тыгак Плутон планетым почмаште тыршен да 1919 ийыште кугу почмашым ыштен. Но адак нигӧ уто тӱткышым ойырен огыл. Лачак тиде ийын милтон Хьюмасон Плутоным фотопластинкыш луктын. Ик снимокышто Плутон фотпластинке эмульсийын локтылалтме верышке логалын, а вес снимокышто планете ужашыж дене вес шӱдырышкӧ возын. 1930-шо ийыштат Плутоным архив снимокышкат пыкше гына палдырнен.
Но 10 Констанций Лоуэллын титаклен лу ийлан четлык коклашке петыреныт, сандене "Х" планетым кычалме сомыл йӧршеш чарнен. Лачак 1929 ийыште обсерваторий вуйлатыше Весто Мелвин Слайфер астроном Клайд томболан уэш планетым кычалаш куштыкым пуен.
Томбон тӱн задачылан йӱд кава гычын мужыр дене кок арнялан ик гана налме фото-влакым шымлымаш, нуным таҥастарымаш шотлалтын. Таҥастарашлан Блинк компаратор наста шотлалтын. Тудо пеш вашке кок пластинке-влакым вашталтен кертын, сандене пластинкыште кодшо сандалык объект формо-влакын вашталтме раш койын. 1930 ий пургыж 18 кечын кок ий жап шымлымеке Томбо каваште кугу писылык дене кайыше объектым ужын кертын. Шорыкйолын 23 гыч 29 кече жапыште налме фото влакым шымлымеке тгай иктешлымашым ышташ йӧн лектын.1930 ийыште ӱярня 13 кечынже обсерваторий моло рашемдыше фото-влакым налмеке, Гарвардский колледжын обсераторийышке телеграфым колтен. Тидлан Томбо астрономым Астрономий ушем шӧртньӧ медаль дене палемден.
Лӱм
Почмо планетылан лӱмым пуаш Лоуэллын обсерваторийлан ушаненыт. Планетылан лӱм-влакым обсерваторийын пашаеҥже-влак кычалыныт. Лоуэллын ватыже "Зевс" лумым пуаш темлен, тыгак "персиваль" "Лоуэлл" лумым пуашланат темлымаш-влак пурен шогеныт. Но погнымаште тыгай лӱм-влакым шӧреныт.
Официально Плутон лӱм планетылан 1930 ий 24 мартыште пеҥгыдемдалтын. Но тылеч ончыч Миенрва, Кронос, да Плутон лӱм-влак шотышто сайлысмаш эртен Лоуэлл обсерваторийысе пашаеҥ-влак коклаште.
Плутонын астрономий P ден L  гычын шогышо монограмме шотлалтеш. Астрологий могырым Пултоным Нептунын ӱжватажым ушештара: кум пӱан сар курал (Трезубец). Лачак покшел пӱй олмеш оҥго.
Китай, Японий, Корей, Вьетнамысе йылмылаште Плутон "Мланде йымалсе кугыжанышын шӱдыр" семын кусаралтеш. Тиде вариантым 1930 ийыште япон астроном Хоэй Нодзири темлен.
"X" планетым кычалмаш
Плутоным почмеке,шуко шанчыеҥ-влак умбакыжым вес планетым кычалаш тӱҥалыныт. Вет изи нелытлан да изи кугытлан кӧра Плутон нигузе Уранын орбитыжым чот тыге вашталтен кертын огыл. 1978 ийыште Плутонын спутникшым-Хароным почмеке, планетын нелытшым висаш йӧн лектын. Тыге Плутон Мланде нелытын 0,2% веле лийын.
"Х" альтернатив планетым умбакыже кычалыныт, но тиде кычалмаш сеҥымашым конден огыл. 1989 ийыште Нептун воктечын "Вояджер-2" сандалык аппарат чоҥештен эртен. Мландышке колтымо даный почеш пале лийын, лачак Нептун планете Уранын орбитыжым чот ваштлатен шога. Тыге "Х" планетым кычалме кӱлешлык йомын.
Плутонын орбитыже
Плутонын орбитыже моло планете-влак дене таҥастарымаште чот ойыртемалтеш. Тудо эклиптике деке чот савырныще да кугу градцсан эллипсым ушештара. Кече системыште моло планете-влакын орбитышт йыргешке эклиптике деке изишак веле савырынше. Кече дечын Плутон марте кокла кужыт 4,425 гычын 7,375 миллиард километр марте. Сандалык кужыт дене ончаш гын тиде 29,6 гычын 49,3 астрономический единице марте лиеш. Кече гычын волгыдо Пултон марте 5 шагат наре кая, тынарак жап Плутон воктечын сандалык аппарат гычын колтымо радиотолкынын Мланде мартек миен шуаш кулеш. Плутон южгунам Нептун дечын Кече деке лишкырак мия. Пытартыш гана тыгай Плутон дене 1979 ий пургыжын 7 кечыж гычын 1999 ий пургыжын 11 кечыже марте лийын.
Категорий:Планете-влак
Руш Шолэҥер
Руш Шолэҥер мут ончыктен кертеш:
1863
Кӧ колен
Категорий:1863
1864
Кӧ колен
Категорий:1864
210
210 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:210Категорий:III курым
18 теле
18 теле (18 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 352-шо (кужемдыме ийлаште — 353-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 13 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Савван кечыже.
Категорий:18 теле
30 кылме
30 кылме (30 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 334-ше (кужемдыме ийлаште 335) кечыже. Идалык пытыме марте 31 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Кӧ колен
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 кылме
1282
1282 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1282Категорий:XIII курым
1865
Кӧ колен
Категорий:1865
Ош Холунице (ола)
Ош Холунице (Белая Холуница) — ола Киров велыште, Российыште. Ош Холунице кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот — 10,8 тӱж. наре еҥ.
Минданао теҥыз
Миндана́о (Бохол; Bohol) — Тыныс тептеҥызын Филиппин архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Касвелне Сулу теҥыз дене ушалтеш. Келгыт 1975 м марте. Лӱмым Минданао отро деч налын.
Категорий:Тыныс тептеҥыз
211
211 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:211Категорий:III курым
Богословский, Дмитрий Фёдорович
Димитрий Орай (Чорай, Дим. Орай, Орай) (Дмитрий Фёдорович Богословский) (, Россий империй, Илна губерний, Вӱрзым уезд, Марий Пижай ял —, Марий АССР, Марий Тӱрек кундем, Косолоп сола) — марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Димитрий Орай 1901 ий идым тылзын 18-ше кечынже Россий империй, Илна губерний, Вӱрзым уезд, Марий Пижай ялыште шочын.
Йоча жапше
Аваже Прасковья Васильева (Васлий Проска) – марий ӱдырамаш. Ачаже  Фёдор Алексеевич (ялыште чыланат тудым Элексе Вӧдыр маныныт)  Иванов фамилиян лийын. Тӱҥалтыш школышто тунеммыж годым ончыкылык писателят ачаж семын Иванов фамилий дене коштын. Тунам илыш пеш неле лийын, калык йӧрлын илен. Оксам ышташ шонымаш дене суртоза Федор Иванов Урал велыш лектын кая, тусо Богословск кундемыште ик жап пашам ыштен ила. Тушечын шкаланже у фамилийым конда – Богословскийыш савырна.
Дим. Орай 1909–1913 ийлаште Удельно-Пижайский начальный земский училищыште тунемын. Тудо ик кӱчык автобиографийжын черновикешыже йоча пагытше нерген тыге возен: «1909 ийыште мыйым школыш пуышт. Пасу гоч куржталаш кӱлын, а вургем лийын огыл. Мый школышко рожын упш дене коштынам, пиж деч посна, а шокшо йолчием нерген ойлыманат огыл. Мыйын кӱрыкем лийын огыл, но тудым ышташ туныктышем Степанова Анна Федоровна полшен. 1913 ийыште нылияш курсан земский училищым сайын тунем пытарыме неген свидетельствым нальым, чыла визытан отметке дене. Умбакыже  тунемын кертын омыл: окса лийын огыл».
«Те паледа, мый тошто школышто ныл ий веле тунемынам, – ойлен Дим. Орай 1939 ийыште. – Южо еҥже тыге шонен: Орайын образованийже кугу огыл. Писательыш лектын огеш шу, литература деч ишке семын ӧрдыжкӧ кораҥеш. Но мыйын туп шеҥгелнем коло ий погымо шинчымаш – Октябрь революций деч вара коло ий мылам шуко пуэн. Ӱшаненам да ончыкыжымат ӱшанем: кумылет лиеш гын, шинчымашымат погаш, пашамат ышташ лиеш. Мый писатель лӱмым налшашлан огыл возенам да возем, социализмым чоҥаш партий ден правительствылан полшаш шонем».
Дим. Орай рвезе тӱҥалтыш школым сайын пытарен гынат, умбакыже тунемаш каен кертын огыл. 1914 ийыште империализм сар тӱҥалын. Йорло ешын илышыже эше начарештын.
Пашам ыштыме жап
Дим. Орай йорло кресаньык ешеш шочын. Ешыже йӧсын илен, садлан тудлан изинекак озанлык пашам ышташ логалын.
1915 ийыште Дим. Орай, латныл ияш рвезе, Кузнецовский волостной правленийышке переписчиклан пура. Тудын сомылжо – деловой кагаз-влакым возгалаш. Паша, илыш тудым ятырлан туныктат, ончыкылык писатель шуко лудеш, шке шинчымашыжым эреак нӧлтен шога. Очыни, тышечынак литературым йӧратымашыже шочын.
1918 ийыште тудо волисполкомын земельный отделыштыже секретарьлан ышташ тӱҥалын, а 1919 ий гыч Уржумысо уездный статбюрошто статистик лийын.
1920–1921 ийлаште Дим. Орай Йошкар Армий радамыш кая. Службым ожно ачажын илен коштмо вер-шӧрыштӧ  – Уралыште – эрта. Салтак илышыже мӧҥгысыж деч шагал ойыртемалтын, вет тудо полковой штабын писарьже лийын. Но черле улмыжлан кӧра мӧҥгыжӧ пӧртылеш да адак волисполкомышто пашам ышта, ик жап туныктышылан шога. Дмитрий Федорович Шернур ден Мари-Турекысе земотделлаште секретарьлан шоген, сельсовет ден кантисполком секретарьлан ыштен, тӱҥалтыш школышто талук туныктен.
1936 ий кеҥежым Дим. Орай Косолапово районысо газет редакцийыште ответственный секретарьлан ышташ тӱҥалеш. Тыште писатель самырык автор-влаклан кертмын полшен да шкежат шуко возен.
1941 ий июнь тылзе. Марий республикын колымшо идалыкшым пайремлыме годым Дмитрий Федоровичлан Марий АССР Верховный Совет Президиумын Почетный грамотыжым пуымо.
Сар корно
Шыжым,1941 ийыште, Кугу Отечественный сар тӱҥалмеке, фронтыш логалеш. Тудо Волхов ден Ленинград фронтлаште кредалын. Ондак техник-интендант, вара старший лейтенант лийын. Жап эртыме семын тазалыкше утыр начаремын. 1942 ий 14 вӱдшорын возен: «Мыйын коштмо годым шӱлаш нелемеш, шӱм кылткаш тӱҥалеш». Военно-врачебный комиссий офицерым запасыш колташ пунчалеш. Тылеч ончыч, 1943 ий 13–14 теле тылзын  партий Марий обком писатель-влакын республикысе конференцийыштым эртарен. Моло поэт да писатель-влак дене пырля Дим. Орайымат фронт гыч кӱчык жаплан погынымашыш ӱжыныт. Тушто докладым каҥашыме годым шокшо мутшым ойлен.
Сарыште  лиймыж годымат Дим. Орай возен шоген. Статья ден  очерклаштыже  совет айдемын, уло калыкын патриотизм кумылжым почын пуаш тыршен. Родина ончылно ыштыме заслугыжым шотыш налын, тудлан кум правительстве наградым пуымо.
Писательын сар корныжо кузе эртыме нерген 1941–1943 ийлаште фронт гыч шочмо вер-шӧрыш колтымо серышыже-влак гоч пален налаш лиеш. Тудо ешыжлан, родо-тукымжылан, йолташыже-влаклан кок шӱдӧ наре серышым колтеден.
Сар деч вара
1944 ийыште тазалыкше начарештмылан кӧра шочмо кундемышкыже пӧртылеш. Шошым ӱярня тылзын тудо ийынак Дим. Орайым партий радамыш пуртеныт. Писатель тылзе наре Йошкар-Оласе военкоматыште ыштен, вара Косолапово район газет редакцийыш ответственный секретарьлан шогалтеныт, а сӱрем тылзыште редакторлан шогалтеныт.
Тудын ӱмыржӧ 1950 ий 22 январьыште кенета кӱрылтын.
Индий панголин
Категорий:Панголин-влак
Богословский, Дмитрий Фёдорович
Ешыже
Кузе нуно палыме лийыныт? Икана Мария ачаж дене идымыш шурным шияш миеныт. Ачаже ала-могай сомыл дене каен. А Мария Михайловна шола кидпӱанеш мешакымсакаленат, мӧҥгӧ ошкылын. Ваштарешыже кок рвезе толын. Иктыже Токтамыж ялын Макси лийын, весыже – палыдыме. Мария пуракаҥше вургем деч вожылын, нуным вашкерак эртен ошкылын. Икмыняр кече гыч саде палыдыме рвезе тамакым йодмо амал дене Савельев дек пурен. Тыге Мария Савельева пален налын: тудо Пыжай ял Вӧдыр Метрий каче лийын. Тунам Дим. Орай Шернурысо земотделыште пашам ыштен.
Мария Михайловна Богословская шарналта: «Первый ужмо деч вара шукат ыш лий, изирак сӱаным ыштышна. Ондак Пыжайыште иленна, вара Метрий Шернурышто пӧлемым муо да мыйым тушко наҥгайыш. Вес ийжылан Зина ӱдырна шочо. Поче-поче кум ӱдырна – Зина, Ира, Нина –шочыч. Метрий нуным пешак йӧратен. Ӱдыр-влакат ачаштым путырак йӧратат ыле…
Пыжайыште пакча шеҥгелне моткоч сылне куэр ыле. Тудым ачаже, Фёдор Алексеевич, шынден да ончен куштен. Ояр кече годым Метрий куэр йымалсе ӱстел воктене возен шинчен. А йӱран годым монча ончык пурен. Пӧртыштӧ гын йӱдым, ӱдыр-влакын малаш вочмекышт, воза ыле».
Оҥай факт-влак
Дим. Орай  маска деч лӱдмыла школ деч лӱдын, вет туныктышо-влакын сукыктен шинчыктымышт, линейке дене кырымышт, ӱпым, пылышым кӱрмышт нерген ойлымым шуко гана колын. Метрийын да молынат пиалешышт  Удельный Пыжайыш Уржум вел руш ӱдыр Анна Федоровна Степанова толын. Тунемшаш  ийготан Иванов Метрийын мӧҥгыштӧ шинчымыж нерген пален налмек, туныктышо тудым ӱжаш рвезе-влакым колтен. Умбакыже мо да кузе лийме нерген  Дим. Орай тыге возен:
«Эрлашыжым авай мыйым вӱдыш да школыш наҥгайыш. Школ капкашке пурымекына, ваштарешем шем сарафанан рвезе ӱдырамаш лекте. Пулышем гыч кучыш да ала-мом шыматен ойлен-ойлен пуртыш. Мый лӱмемат каласен моштен омыл, авай каласен коден... Анна Федоровна марий йылмым эркын тунеме, а ме рушла эше огына мошто ыле гынат, ваш-ваш умылена ыле. Ме тудым пагаленна. Кеҥежым, туныкташ тӱҥалмеш, школ гыч кая, ме тудым чаманена да шыжым вучена ыле. Вара, толмыжым ваҥен, ял мучаште вучен шогена ыле… Анна Федоровна, пашадарым шагал налын гынат, мыланем шокшо вургемым ышташ шке оксаж дене полшыш».
Первый заметкыжым Дим. Чорай лӱм дене возен колтен. Но печатлыме годым тиде шолып лӱмын первый букваже лектын возын, сандене вучыдымын у псевдоним – Дим. Орай – лектын шинчын. У лӱм ялкорлан келшен, умбакыже тудо шке статьяжым, ойлымаш ден очеркше-влакым тиде лӱм дене печатлаш тӱҥалын.
Сылнымут корныжо
1925 ийыште Дим. Орайын икымше заметке ден статьяже-влак «Йошкар кече» газетеш лектыныт. Редакцийыш почеламут-влакымат колтеден. Тиде ий гычак тӱҥалын, тудо москосо «Крестьянский газетыш» да «Марий ялыш» возкален. Тыге ялкор гыч журналист корныш логалеш. Тиде жапыште псевдонимже шочеш. Писатель тыге ойлен: «Мый Орайым шонен луктын омыл. Тудо илыш дене кылталт шога. Ачам йорло кресаньык ыле. Тудлан ожно кулак-влакын озанлыкыштышт пашам йӧсланен ышташыже логалын. Тидын годымак шке озанлыкшымат пӱжвӱдым йоктарен кучаш тӧчен. Мыйын ачам пашам ышташ йӧратен. Пашам ыштымыж годым нигунамат тувыр мел кандыражым кылден огыл, а орай коштын. Кечын ырыктымыж ден тудын шӱйжӧ да оҥжо пеш чот йошкарга ыле. Творчество пашат куштылго огыл, возымо годым чот пӱжалташ логалеш. Мыят ачам семын тувыр полдышем мучыштарем. Тыге ачамын пашам тыршен ыштымыжым да шкемын пашам иктешлен, Орай псевдонимым налынам (Марий коммуна. 1966. 18 сент.).
Тудын икмыняр почеламутшо аралалт кодын. Нунын коклаште – «Шыже жап»:
"Чевер кече почешет Вашталтеш игечет. Кузе койын, эй, ужат, Шокшо кечет эрталеш, Коклан веле ончалеш. Вашке йӱштет шуылдалеш, Шокшо манмет мондалтеш. Ок кӱл ыле тувырат, Ынде шагал мыжерат. Мардеж южге пуалеш, Лышташ йыжге йогалеш. Теве комбо, турняжат Шокшо мландыш чоҥештат. Кече кӱчык, йӱд шопка, Тӧтыретпуч йӱк пеш шокта. Шурным налын, нур эрнен, Тудлан калык йывыртен."
Фронт гыч Мария Михайловналан колтымо фотожо шеҥгек тыгак почеламутым возен:
«Йошкар кече» газет редакцийын каҥашыже почеш Дим. Орай прозо деке утларак шӱмаҥын да варажым ятыр ойлымаш ден повестьым возен.
Дим. Орайын икмыше ойлымашлажым тематике шотышто кок тӱшкалан шелаш лиеш: ик тӱшка – бюрократ-влакым койдарен воштылмаш, вес тӱшкаштыже Совет власть жапысе  марий ялын илыш-йӱлажым тошто илыш дене таҥастарен сӱретлыме.
Авторын икымше ойлымашыже – «Йошкар  обоз» –  1929 ийыште, ӱрня тылзын 31-ше кечыжын «Марий ял» газетеш  савыкталтын.
1929 ий 1-ше сӱремыште «Йошкар кече» газетеш «Оптышыш верештын», «Пеледыш пайремым сайын эртарышна» заметкыже-влак первый гана «Орай» псевдоним дене савыкталтыныт. Тиде  ийынак тушан «Сола мучаш дене», «Осып Ваня», «Йомшо кагаз» да «У вий» журналеш «Ача-ава кумыл» ойлымашыже-влак лектыныт.
1930 ийыште Маробиздат Дим. Орайын «Йотештше» повестьшым посна книга дене луктын. Автор тиде произведенийыштыже нэп жапысе илышым чын сӱретлен, тушманле элемент-влак дене кылдалтмыжлан кӧра  йӧрдымӧ корныш логалше Ямет  гай йоҥылышым ышташ огыл манын туныктен. Тӱҥ геройжо – ялысе шемер кокла гыч лекше совет пашаеҥ Ялтаев Ямет. Тудо чон яндарлыкшым, икымше йӧратымашыжым арален ок шукто, лӱмнержым шӱктара, амырта. Писатель тидлан олам титакла; манеш, пуйто марий еҥ ял, пӱртӱс деч торлымыжлан кӧра пужла, локтылалтеш.
Шернур районын «Коммунар» газет редакцийыште ыштыме жапыштыже Дим. Орай «Карш корно» повестьым возаш тӱҥалын да «Чодыраште» ужашыжым «Рвезе коммунар» газетеш, 1931 ий 14 кылмын лекше номерешыже савыктен. Тиде повестьым возымыж годым Орай кок гана творческий командировкыш лектын коштын. Тыгодым тудо шуко материалым поген да иктешлен. Санденак Дим. Орай икымше возымашкыже ятыр вашталтышым пуртен, а южо эпизодым йӧршеш уэш пужен возен. Кок ий гыч, 1933 ийыште, повесть тӱрыснек «У вий» журналеш лектын, а 1935 ийыште Москваште посна книга дене савыкталтын.
«Карш корно» повесть – шкет озанлык-влакым чумырен, колхозым ыштыме жапым ончыктышо сылнымутан произведений. Тудын тӱҥ геройжо Пашер тулык огыл: ача-аваже – Октябрь революций, изаже – оласе пролетариат, шольыжо – ялысе шемер. Тудо у илыш верч кучедалеш.
1933 ийыште Дим. Орайын «Ойлымаш-влак» книгаже Москваште «Художественная литература» издательствыште (ГИХЛ) лектын. Тушко «Сола мучаш дене», «Осып Ваня», «Кӧ керте?», «Йомшо кагаз» ойлымаш-влак пуреныт.
«Кӧ керте?» ойлымашыште Дим. Орай бюрократ-влакын чын илышым ужын моштыдымыштым, Совет властьлан кӧ таҥ, кӧ тушман улмым пален моштыдымыштым ончыкта. Еҥ пӱжвӱд дене илаш тунемше Пондаш Каврий гай чоя еҥ-влакым калык яндар вӱдыш луктеш, чыла титакым тӧрлата, у илышлан чаракым шындаш тӧчышӧ-влакым корно ӱмбач кораҥда.
Тыгай идейымак «Йомшо кагаз» ойлымаште ужаш лиеш. Бюрократизмым автор буржуазный мировоззрений, буржуазный койыш дене кылден. Тидым «Кырманай ден эргыже» ойлымашыште ончыктымо. Революций деч ончыч Кырманай шке эргыжым кугу тиякым, волостной писарьым ышташ шонен пыштен, а шкеже «кугу кевытым почаш» шонен. Империализм сар тӱҥалеш, Октябрь революций рашкалта, тошто строй дене пырля кугу тиякат пыта. Кырманайын эргыже ялсовет секретарь лиеш, но тудлан тиде ок сите: кузе-гынат ялсовет деч кӱшкырак куснаш шона. Кырманаят «кугу лӱман еҥын ачаже» лияш шонен ила. Но мучаш вучыдымын савырна: Микитам паша гыч кораҥдат, судыш пуат, петыренат шындат.
Дим. Орай мыскара ойлымашлаштыже положительный герой-влакым ончыктен огыл, туге гынат положительный вий кажне ойлымаште уло. Тиде – калык. Калык шке нерген гына шонышо-влакым социализм чоҥымо корно ӱмбач кеч-кунамат ӱштыл шуа.
Авторын изи ойлымашлажын вийже – мыскаран ончыктымо образ-влакым илышлан келшышын чын сӱретлен моштымаште.
1932–1935 ийлаште писатель «Оляна» повестьым возен. «У вий» журналеш тудым «Салтак вате Оляна» вуймут дене савыктен. 1935 ийыште Маргосиздат повестьым посна книга дене луктын. «Оляна» – марий сылнымутан литературышто Октябрь революций да граждан сар жапысе марий ӱдырамашын Родина верч, чын верч  кучедалмыжым ончыктышо первый кугу произведений. Писательын повестьыштыже марий ӱдырамашын образшым у семын почын пуымо. «Оляна» повестьын тӱҥжылан, писательын шке ойлымыж почеш, Марий Пижай ялыште лийше событий-влакым кучылтмо. Тылеч посна тудо Токтамыж, Чашкаял. Мари-Кугушень, Вочарма, Пакшай яллаште, Улеево селаште ятыр кӱлешан материалым поген да возымаштыже кучылтын.
Автор «Оляна» повестьыште империализм сар гыч тӱҥалын, граждан сар марте жапым авалтен. Произведенийын тӱҥ геройжо – Оляна. Олянан ачаже ончыл шонымашан еҥ лийын, 1905-1907 ийласе руш революций годым шемер калыкын пиалже верч кредалшыжла колен. Оляна ачаж деч кодшо революций шӱлышан шолып литературым пала. Тудо лудынат, возенат мошта. Тыгодымак тудо моло ӱдырамаш семынак тошто илышын кочыжым шижын шога. Но неле туткар пагытыште илыш йыжыҥлам келгынрак умылаш тӱҥалеш. Ончыч поян-влакым ужмышудымын ончаш тунемеш. Февральысе революций годым тюрьмаш логалеш, Кугу Октябрь тудым эрыкыш луктеш. Тыге эркын Оляна калыкын пиалже верч кучедалмашке ушна, Коммунист партий радамыш пура.