cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балахна кундем
Балахна кундем (Балахнинский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Балахна.
*
A (латин тиште)
А, а — латин тиште. 1-ше тиште тиштер-влакыште.
Йӱд
Йӱд — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап; жапын кужытшо, кунам палемдыме точкышто керек-могай кавасе телан (планет, тудын спутникше-влак да т.м.) рӱдӧ волгалтарышыже (Кечыже) каватӱр деч ӱлнӧ лийын шога (кумдан палемдыме годым). «Йӱдын кужытшо» палемдыме точкылан тудын широтаже, планетын (керек-могай небесный телан) орбите плоскостьшо тудын пӧрдмӧ рӱдыжӧ деке тайналтмыже да рӱдӧ волгалтарышын да пӧрдмӧ рӱждыжын кокласе лукшо деч зависитла. Небесный тела-влакын кечышт да йӱдышт терминатор дене ужашлалтыт. Кече системе планет-влакын пӧрдмӧ рӱдышт нунын орбите плоскостьышт деке вияшым колтымо гай огыт лий, сандене йӱд-влакын кужытшым нунын Кече йыр пӧрдмӧ ийгот пагытышт вашталта. Икгай кужытан кече да йӱд кечытӧр жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке вияшым колтымо гай лийын шогат; эн кужу кече да эн кӱчык йӱд (але мӧҥгешла) кечышогымаш жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке эн кугын тайналтын шога. Полярный круг-влак деч кӱшнӧ лийын шогышо широталаште йӱдын кужытшо кечын кужытшым эртен кертеш (полярный йӱд). Полярный йӱдын кужытшо полярный кругысо ик сутка гыч полюсысо пелий марте шуйна. Кече каватӱр деч 18° деч ӱлко волымыжо годым астрономически йӱд шуэш. Кечын каватӱр деч кӱшнӧ улмыжо годым — кече. Жап, кунам Кече каватӱр йымаке уже волен лиеш, но шалатыме кечыйолжо шекланыше деке эше миен шуэдылеш, рӱмбалгыш манын лӱмдат. Кунам тиде лук (18°) ок шуалт, йӱд ошо манын лӱмдалтеш (ош йӱд).
Дэвдатт Паттанаик
Дэвдатт Паттанаик - Индуизм нерген книга-влакын авторжо, врач ден шанчызе. Альма-матер: Mumbai University ден Grant Medicine College.
Кузьмансола
Кузьмансола мут ончыктен кертеш:
Токтай-Марий
Токтай-Марий (Туктаево) – Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше Балтач ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2002 ий), 143 еҥ (2009 ий) , 115 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Балтач сола деч 8,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно
Яллан негызым 1795 ий 12 апрельыште пыштеныт. Калыкчот: 65 еҥ (1795 ий).
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Балтач кундемысе илымверла
459
459 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:459Категорий:V курым
Берегомет
Категорий:Черновцы велысе ола сынан посёлкыла
Кузьмансола (посёлко)
Кузьмансола (Кузьмансола, Кузьмино) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Козиково ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 30 еҥ (2002 ий), 18 еҥ (2010 ий).
Ясиня
Ясиня (Ясіня) — Украиныште Закарпатье велыште Рахов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 8 576 еҥ (2021 ий).
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
Кузьмансола (посёлко)
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 12 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Песнь про купца Калашникова (фильм)
Песнь про купца Калашникова — Российысе кинофильм. Режиссёр — Василий Гончаров.
Марий Шолэҥер (Марий Тӱрек кундем)
Марий Шолэҥер (Мари-Шолнер) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 149 еҥ (2000 ий), 119 еҥ (2010 ий).
Цветково
Цветково (Цветково) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Марий Шолэҥер (Марий Тӱрек кундем)
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Цветково
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 4 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Анектохил
Анектохил (Anoectochilus) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын да Океанийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 50 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Эр-Рияд
Эр-Рияд (الرياض) — Сауд Аравийын рӱдолаже.
Категорий:Эр-Рияд Категорий:Миллионер-олала
Новая Ивановка
Новая Ивановка (Новая Ивановка) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Першотравенск (Житомир вел)
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Трудовик
Трудовик (Трудовик) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Верланыме вер
Усола ял деч 5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Кӧкыш
Кӧкыш (Кәкүш) (Кокуш) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Ӱлыл Качмаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 344 еҥ (2002 ий), 369 еҥ (2009 ий) , 284 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калтаса сола деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Марий диаспоро
Марий диаспоро — Марий мланде деч посна марий илыме верла да марий тӧнеж-влак.
Важ-влак
*
Богар
Богар (Тамил кылла போகர்) - Тамил калыкын сиддхаржо. "Богар 7000" книган авторжо. Катарагама Индуизм тынын храмыште медитация,алхимия, янтра дизайн ден Крийя-Йоган туныктышо лийын.
Категорий:Тын
Тува
Тува Республик (Тыва Республика, Республика Тува) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Категорий:Тува
Нурвел
Нурвел (Нурбель) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко воктене кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Нурвел ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын. Кызыт Шернур ола сынан посёлкын Коммунистический уремын ужашыже лиеш.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
B (латин тиште)
B, b — латин тиште. 2-шо тиште тиштер-влакыште.
Кузнеч
Кузнеч (Кузнецы) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 394 еҥ (2002 ий), 327 еҥ (2010 ий).
460
460 ий — V курымын ийже.
Кузнеч
Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 15 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно
Кузнеч ял гыч Марий Элыште кумдан палыме «Весела кова-влак» мурышо ансамбль да мурызо, семмастар Анатолий Куклин.
Ял воктен Лемде вӱд йоген эрта. Ондак Ленин лӱмеш колхоз пашам ыштен. Кызыт колхоз йӧршеш пытен. Ялыште шуко урем уло. Кажне уремын шкенжын лумжо уло. Мутлан: Якшов урем, Изи урем, Колхоз урем, Кугу урем да т.м.
Тӱвыра паша да туныктыш
Ялыште тыгак клуб пашам ышта, школ уло. Тунемше-влак индешымше класс марте ушакылым пойдарат. Но кызыт, шагал тунемшылан кӧра, школым петыраш шонат. Клубышто кажне шуматкечын самырык-влаклан «Марий party» каныш кас эртаралтеш.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Русская свадьба XVI столетия
Русская свадьба XVI столетия — Российысе кинофильм. Режиссёр — Василий Гончаров.
Покшел Чирки
Покшел Чирки (Средние Чирки) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Чирки ял деч 0,5 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Покшел Чирки Ӱлыл Чирки, Кӱшыл Чирки, Изи Чирки ялла дене пырля ик пырляштарыме Чирки ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Марий Вӱрзымнольо
Марий Вӱрзымнольо (Мари-Уржумноля) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 8,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1965 ийыште Марий Вӱрзымнольо ял Вӱрзымнольо ял деке ушалтын.
Литератур
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Викиувер: Кушто улат- туштак йӱклен кертат
Республикысе Кугыжаныш Погыныш депутат-влакым сайлымаште кушто улмо верыште йӱклаш шонышо сайлыше-влак 7-ше сентябрь марте Рӱдӧ сайлыме комиссий деч йодмашым налын кертыт.
Республикыште илыше кажне еҥ лишыл да йӧнанрак сайлыме участкын спискышкыже пурташ йодмашым возен кертеш.
Категорий:Викиувер
Верашэҥер
Верашэҥер (Вӓрäшӓнгӹр, Верашангер) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 186 еҥ (2001 ий), 139 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Цератохилус
Цератохилус (Ceratochilus biglandulosus) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Индонезийын (Ява да Суматра) шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Категорий:Орхидей-влак
Марий Чодыра
«Марий Чодыра» Кугыжаныш пӱртӱс парк (Госуда́рственный приро́дный национа́льный парк «Мари́й Чодра́») — Марий Элын кечывалвел-эрвелныже Суас Эл воктене лийын шогышо кугыжаныш парк. Юлсер, Провой, Морко кундемлаште верланен. Йошкар-Ола марте — 60 километр, Юлсер-Ола марте — 30 километр.
1985 ийын идым тылзын 13-шо кечынже негызленыт.
Эҥерла
Парк гоч Элнет тӱҥ эҥер йоген эрта, молышт — Элнет эҥерын эҥерйолжо-влак: Ӱшӱт, Пӧт, Ӱбӧ, Вончо да т. м.
Ерла
Марий Чодыра шкенжын ерлаже дене чаплана, нуно чыла — карстовый улыт.
Ерла: Ялчык, Сузак Ер, Кӱчыкъер, Вакшъер, Мушан Ер, Конан Ер, Тот Ер, Шуть Ер, Куж Ер, Йыргеж Ер, Кугу Ер да т. м.
Флора
Кушкылышто — иман-лышташан чодырала. Кӱкшака курыкан верлаште ваштаран, пистеран, кожеран тумерла, тӧрверлаште — кожеран, пӱнчеран, пистеран, тумеран, ваштаран, шопкеран, шолеран чодырала, вӱд воктетсе олыклаште — тумерла шаланеныт. Шопкеран, куэран, кожеран пӱнчерла вашлиялтыт. Шудан куп-влак шуко верым налын огытыл. 50 наре кушкыл Марий Эл флорын шуэ видышкыже пура.
Фауна
Янлык-влак: пӱчӧ, ур, урымдо, сур мераҥ, йос, коляйос, чодыра пушара, чодыра луй, умдыр (угыч акклиматизироватленыт), вӱдколя. Тугак маска дене пире верештыт.
Кайык-влак: кӱдыр, сузо, музо, шалеҥге, чывывараш, амырт, пӱркыт, кугылудо, претлудо.
Ялчык Ер
Тӱҥ статья: Ялчык Ер
Кӱчыкъер
Тӱҥ статья: Кӱчыкъер
Мушан Ер
Тӱҥ статья: Мушэҥер ер
Сузак Ер
Тӱҥ статья: Сузак Ер
Ваштаран Курык
Тыште тыгай лӱман санаторий, Ужар Памаш, Пугачёв Тумо верланеныт.
Заповедник-влак
Марий Чодыран касвел-эрвел ужашыже эн чот аралыме территорийыште лийын шога, тушко йолын да керек-могай технике дене пураш лиймашым чарыме. Тушко Шуть Ер да Ӱбӧ эҥерын ужашыже пурат. Куж Ер ден Йыргеж Ер ерла тушко огыт пуро гынат, заповедникым аралыше-влак нунымат эскерен шогат.
Кылвер-влак
Категорий:Марий Элын аралыме пӱртӱс территорийже-влак
Луков, Парамон Павлович
Луков Паю (Парамон Павлович Луков) (, Росий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Кугэҥер ял —, Марий АССР, Шернур кундем, Койсола ял) — марий серызе, туныктышо, драматург, Марий АССР-ын сулло туныктышыжо (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Луков Паю 1915 ийын теле тылзын 8-ше кечынже Росий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Кугэҥер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий драматург-влак
Ямбердов, Иван Михайлович
Йыван Ямбердэ (Иван Михайлович Ямбердов), РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Чодыраял ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1983), МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1991), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1993), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2004).
Илыш корныжо
Йыван Ямбердэ 1955 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Юлсер кундем Чодыраял ялыште шочын. Икымше урокым сӱретлымаш ден Национальный Президентский школ-интернатыште налын. Вара тунеммашым Йошкар-Оласе сӱретче училищыште шуэн. 1975 ийыште училищым тунем лекмек, Москосо В.И. Суриков лӱмеш Кугыжаныш акдемический художественный институтыш тунемаш пурен. 1981–1983 ийлаште Совет Армий радамыште служитлен. 1983 ийыште тудым Россий Сӱретче-влак ушемыш пуртат.
Пактай
Верланыме вер
Чылдемыр сола деч 4 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Опалик выселке
Опалик выселке (Выселок Опалиха) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Эртымгорно
1958 ийыште Опалик выселке Опалик ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Лужаны (Черновцы вел)
Лужаны (Лужани) — Украиныште Черновцы велыште Черновцы кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 879 еҥ (2021 ий).
Категорий:Черновцы велысе ола сынан посёлкыла
Гомель
Категорий:Гомель
Сеченово кундем
Сеченово кундем (Сеченовский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сеченово.
*
Тройца
Тройца (Троицк) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марково ял деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийла тӱҥалтыште Тройца ял Ивансола ял деке ушалтын. .
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Софронов Ваштаршу
Верланыме вер
Вечын сола деч 7 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1976 ийыште ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
C (латин тиште)
C, c — латин тиште. 3-шо тиште тиштер-влакыште.
Категорий:Латин тиштерын тиштыже-влак
Вишневский, Семён Алексеевич
Семён Вишневский (Семён Алексеевич Вишневский) (, Юлсер кундем, Черкысола ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1969), Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1983), I степенян Ачамланде сар, Калык-влакын Келшымашышт да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Ӱмыргорно
Юлсер кундем Черкысола (кызыт Памар) ялысе йорло кресаньык ешеш шочын. 20 ияш годымжак Совет Армий радамыш ушнен да сарыштат кредалаш пернен. Лач тиде шучко жапыште тудо поэт семын чапланен. Паша корныжо тӱвыра министерстве, «Пачемыш» журнал редакций, писатель ушем дене кылдалтын. Тудын коло утла книгаже марий да руш йылме дене лектын. Тушто Шочмо Эл, марий калык, пӱртӱс поянлык, пелед тӱзланыше кундемын сылнылыкыштым сӱретлен ончыктымо. Возымыжым украин, эстон, белорус, суас, венгр, болгар, финн, да моло калык-влакын йылмышкат кусарыме. 1969 ий гыч Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо. 1983 ийыште Марий АССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Илыш корныжо да творчествыже
Семен Вишневский илыме ӱмырыштыжӧ шукым ужын, шучко сар корным эртен, тыныс илышын тамжымат сайын пален. Тудын илыш-корныжо, илыш пӱрымашыже, илыш сугыньжо тыгай шонымаш гыч лектын: Ачием мылам тыге ойлен:
Лач йолгорнышто шагал пурак,
А лектат кугорныш, савырнен,
Ошемеш шижде шем тувырат.
- Рокемат кугорнышто, - ит ман.
Ит коран йолгорныш кенета.
Шем рокеш шочеш вет ош шыдаҥ,
Кӱ полатым мланде ден ыштат.
Ит кышкылт виетым мардежеш…
Илышыже ӧрдыжеш кодеш.
Ыҥлышым чыла, илен-илен,
Шерым-кочым ужым ятырак.
Таче ынде сайын мый палем:
Неле корно ден каяш куштылгырак. Тудым поэт «Ачием мылам ойлен» почеламутыштыжо варажым ончыктен. Илыш сугынь шӱмеш возын, тудым шарнымыже, тудым шотыш налмыже Семен Вишневскийлан шонымашкыже шуаш ушан эҥертыш лийыныт. Тудо марий калык поэт марте кушкеш, садлан тыге ойлашат праваже лиеш: Мый пиалан улам – марий айдеме,
Марий чодыра лоҥгаште кушшо еҥ,
Моктен мурем нӧлталтше кумыл дене
Родной эл дене пырля Республикем
(«Республикем») Поэтын шочмо верже Волжский район Помар кундемысе Черкысола ял. Шочмо кундемыште – йырваш чодыра да алан, кумда пасу да келге корем-влак. Тудыжым кӱтӱчӧ рвезе кече еда ужын. Ик могырым – пӱртӱсын поянлыкше, моторлыкшо, вес могырым – нужна, кӱтӱчӧ илыш. Но рвезе кушкын, ушым поген, илышым умылаш тыршен, тунемын да кугу айдеме лияш шонен. Тыге кончен кӱтӱчӧ Семенлан ончыклык илышыже. Рвезе шке таҥаш йолташыже-влак дене икте дене ойыртемалтын: кечыгут шомакым пелештыде шонен коштын кертын, вара шонымашыжым кагазеш возалтен. Садлан кидыштыже сола дене пырля эреак книга лийын: то А.Пушкинын, то И.Тургеневын, то А.Чеховын. Южгунам марий писатель-влакынат сылнымут аршашышт верештын.
С.Вишневский сылнымут литератур деке кумылан кушкын, поснак поэзийым йӧратен. Эше тӱҥалтыш классыштак, рвезын нылымше классыште тунеммыж годым, теве мо лийын (тудо ӱмырешлан ушешыже кодын):
Ик кечын… шокшо вургем укелан кӧра мӧҥгыштӧ шинчем, шке орлыкем нерген, пӧртым йоҥгалтарен, уло йӱкын мурем…
Туныктышо Н.И.Иванов мемнан деке толын да мыйын ойлен мурымем пӧртӧнчылнӧ колышт шоген улмаш…
Школышто ормаш паша лийын кайыш. Перемен годым мыйым йолташем-влак пырдыжгазет деке намиен шогалтышт.
- Тиде почеламутым тый возенат?
А вет мый нимогай почеламутымат возен омыл. Нуно ышт ӱшане.
Шойыштат, молан вик от ойло манын, мый декем пижедылаш тӱҥальыч. Мыйын шинчавӱдемат лекте. Тыгодым мемнан деке Николай Иванович толын шогале да каласыш:
- Семен чыным ойла, почеламутым тудо возен огыл, мурым гына мурен. Мый колышт шогенам да возен налынам, шомакшым пырдыжгазетыш пуэнам…
Тылеч вара ятыр ий эртен. Но Николай Ивановичым мый алят яндар шӱм дене шарнем. Почеламут дене кеч-куштат эн лишыл шӱм йолташ лийын кодын…
«Коден кӱтӱм, каяш Йошкар-Олашке латкуд ияш йоча мый тарванем»
С.Вишневский ялысе школым тунем лекме деч вара Помар шымияш школышко кошташ тӱҥалеш, тудым пытарымеке, ик ий наре Провойышто (Звениговышто) верланыше «Красный волгарь» заводышто столярлан тунемеш. Умбакыжат шинчымашым налаш шонымаш тудым Йошкар-Оласе музыкально-театральный техникумыш конда.
Уэш ялемым ончалде шым керт:
Вет тушто мыйын йолташ-влак кодыт.
Кодеш – кеч шӱкшӧ –
Шочмо-кушмо пӧрт… - тыге шарнен воза поэт автобиографий сынан «Мӱндыр корно» поэмыштыже.
Музыкально-театральный училищыште тунемме жапыште С.Вишневский музык, искусство, сылнымутан литератур деке шӱмаҥеш. Лӱмлӧ композитор, музыкант-влак тиде учебный заведенийыште пашам ыштеныт. Нунын коклаште А.И.Искандаров, Н.А.Сидушкин, Я.А.Эшпай… Училищыште ончыклык актер-влакымат ямдыленыт. Семен дене ик жапыште тунемыныт И.Россыгин, Г.Пушкин, А.Страусова… Марий театр йол ӱмбак шогал шуктен… Олаште литератур илыш шолын. С.Чавайн, Н.Мухин, М.Шкетан, Шабдар Осып да моло лӱмлӧ писатель да поэт-влак дене пырля самырык вий сылнымут тӱняшке толеш. Артист лияш ямдылалтше рвезе поэзий деке утларак шӱмаҥеш.1936 ийыште, тунемме жапыштак, «Теле кече» первый почеламутшо Звениговышто лекше «Марий пролетар» газетеш савыкталтеш. Тылеч вара кумылаҥше поэтын «Шӱшпык», «Скрипка», «Лирика» почеламутшо-влак шочыт. Садлан музыкально-театральный училище деч вара тудо шке вийжым «Марий коммуна» газет редакцийыште тергаш тӱҥалеш. 1940 ийыште коло ияш рвезе Йошкар Армийыш служитлаш кая.
Сар да поэзий. «Тышакын кодын рвезылык жапем»
Сар корно С.Вишневскийын кӱчык лийын огыл. Фашист войскан мемнан элыш керылт пурымыж годым тудо границыште служитлен. «Жлобин лишне пурышна ме бойыш, шем тушман ваштареш атакыш коштынна»,- возен поэт варажым. Тудын частьше Белоруссий мланде вошт пеш неле бой-влак дене чакнен толын. 1942 ийыште С. Вишневский Москваште военно-политический училищым тунем пытара да адакат фронтыш кая, а 1944 ийыште, офицер школым тунем лектын, Ленинградым аралымаште кучедалеш, нелын сусырга, тидыже 1945 ий январьыште лийын. Тудо пел ий наре госпитальыште лиеш. Тушман дене лӱдде кредалмыжлан офицер С.Вишневскийым Йошкар Шӱдыр орден да «Лӱддымылыклан» медаль дене наградитлат.
С.Вишневскийын сар корныж гыч эпизодым кондена:
«Салтак-влак ий ӱмбалне киеныт. Тораштырак лейтенант Вишневский, командирын полышкалышыже, верланен… Семен Вишневский чынак самырык – улыжат коло кум ийым илен ош тӱняште. Туге гынат йоча пагытше, чарайолын модын-воштыл куржталме жапше путырак шеҥгелан кодмыла чучеш, пуйто тудлан коло кумыт огыл, а нылле ият эртен. Мом ыштет, сар титакан, уш-акылым пеш вашкен шынден, илыш лончым умылаш туныктен…
Тушман тиде вер гыч чакнаш шонен огыл, очыни. Дотым, дзотым ятыр ыштен, келге окопым кӱнчен, мландышке миным шылтен оптен. Кеч-могай вер гыч лишем – немыч-влак автомат гыч пулям йӱр семын шӱведеныт, а йолйымалне трук мине пудешт каен.
Командир сусырген, младший лейтенант Иван Рудометов геройла колен…
- Йолташ-влак! Атакыш! – кынел шогалын, Семен Алексеевич кычкырале да нигӧ деч ончыч тушман ӱмбак автоматым виктыш. Оҥ ден оҥ, штык ден штык ваштареш лийыч. Кӧн шӱм-кылже пеҥгыдырак, кӧн шинчаже пӱсырак, кӧн йыжыҥже луш ок лий? Немыч-влак ышт чыте, савырнен куржыч. А тушманын орудийже алят ок лыплане, мине почеш миным, снаряд почеш снарядым кышка. Вишневский салтак-влаклан мландӱмбак возаш веле огыл кушта, тудо шӱм-чонжо дене шижеш: мыняр жап кияш да кунам вес верыш тарванен куржаш кулеш. Тушманлан угычын залп дене лӱяш куд-шым секунд ямдылалтман. Тидыжак совет салтак-влакым утарен. Почеламутым возышо еҥ гына тынар кучык жапым уш дене шотлен моштен. Вишневский бой гыч нигӧ деч почеш лектын. Илыше кодмылан да тушманым сеҥымылан салтак-влак куанен воштылыныт. Семен Алексеевичым «мемнан командирна» маныныт, а командований тудым «За отвагу» медаль дене наградитлен». (Владимир Савицкийын «Ночь перед рассветом» книгаж гыч налме.)
С.Вишневский сар жапыште творческий корныш пеҥгыдын шогалеш. Кучедалме тул коклаште тудын йӱкшӧ вияҥеш, пеҥгыдемеш. 1943 ийыште «Фронтовой корно» луман первый сборникше савыкталтеш. Тушко латшым почеламут пура. Тудын лирический геройжо сеҥымашлан ушана: Ме сеҥена!
Мемнан тиде мланде!
Сеҥаш вӱр фашизмым
Ӱжеш элна мемнам
(«Ме сеҥена») Тиде кредалме корнышто салтак шкет огыл. Тудын боевой йолташыже уло. Тудо кеч-куштат пеленже – тулыштат, вӱдыштат кидше гыч ок воч боевой винтовкыжо («Боевой йолташем»). Салтак кумылым серыш-влак нӧлтат, кредалаш вийым пуат («Миена», «Вучал, сеҥен мием»).
1943 ийыште возышо моло фронтовик семынак С.Вишневский Йошкар-Олашке писатель-влак погынымашке толеш. Шочмо кундемыш толмыж нерген тудат почеламутым воза. «Родной олаште» лӱм дене тудым «Марий коммуна» газетеш печатлат. Вара почеламут поэтын кокымшо («Эрвел мардеж», 1944) сборникешыже «Уэш Йошкар-Олаште» лӱм дене лектеш. Шке еҥ-влак коклашке, шочмо-кушмо верлашке верештмыжлан поэт куана, уремыште эртыше кажне еҥ дене саламлатмыже шуэш.
Сборник кок ужашан. Икымше ужашыш («Сар деч ончыч») сар деч ончыч возымо почеламут-влак пуреныт, автор тыныс илыш, поро шонымашан йолташ-влак нерген воза, М.Казаковлан, И.Осминлан почеламут-влакым пӧлекла.
Поэт шочмо кундемын пӱртӱсшым мокта («Чодыра лоҥгаште»). Кечыгут чодыраште кайык-шамыч мурат, ӱдыр-каче тушко погынен толыт. «Теве могай сылне илыш ыле сар деч ончыч», - пуйто ойла автор. Але теве тудо «Теҥыз» дене чеверласа (А.Пушкин семын), тушко угыч толаш сӧра. «Скрипка» лӱман почеламутым Западный Украина ден Западный Белоруссийым сар деч ончыч утарымылан пӧлекла. Ынде тушто скрипка ойган семым огыл, эрык мурым шокта.
«Ленинград ӱмбалне йӱд» почеламутышто автор олам аралаш толшо салтакым ончыкта: йӱд, йӱр, пычкемыш. Жапын-жапын прожектор-влак олам волгалтарат. Но Йӱдвошт
Йӱр вошт
Ленинградым
«Мардеж» балладыште пӱртӱс вият мемнан салтак-влаклан полша манын, автор ончыкта. Йӱштӧ мардеж фашист-влакым кылмыкта. Почеламут тӱҥалтышыште лу-лучко фашист корно дене кая. А почеламут мучаште: Корно дене мардеж веле
Ынде шкетын кургыжеш. Авторын сар жапысе творчествыжым иктешлен, тидым каласаш кӱлеш: поэт почеламут-влакшым неле фронтовой илышыште возен, туге-гынат шке йӱкшым муын – тудын творчествыже ончычак палемдалтше лирика корно дене вияҥ толын толын.
Тыныс илыш
1945 ий кеҥежым, госпиталь деч вара, С.Вишневский Марий кундемыш пӧртылеш, ик жап колхозышто пашам ышта. 1947 ийыште угыч «Марий коммуна» редакцийыш толеш. 1948-1952 ийлаште Марпединститутын йылме да литератур факультетыштыже тунемеш. Аудиторийлаште творческий илыш шолын. «Моло деч кугурак ийготан нине литератор-влакын тунемме пагытыште факультетысе сылнымут кружокын пашаже поснак ылыж кайыш. Нунын почеламутыштым, моло возымыштым лудмо, лончылымо кас лиеден», - шарна В.Т.Тимофеева.
Институт деч вара С.Вишневский радиокомитетыште редакторлан пашам ышта. 1953-1958 ийлаште марий писатель-влак ушемын ответственный секретарьже лиеш, вара республикын тӱвыра министерствыштыже инспекторлан ятыр ий шога, 1966-1968 ийлаште «Пачемыш» журнал редакцийыште, вара адакат писатель-влак ушемыште тырша. 1973 ийыште пенсийыш лектеш. Но моло писатель-поэт семынак творческий пашажым пытартыш кечылаж марте огеш кудалте. Ий гыч ийыш икте почеш весе книгаже-влак марла да рушла Йошкар-Олаште да Москваште печатлалт лектыт.
С.Вишневский кӱшнӧ ончыктымо книга-влак деч посна лудшо-влаклан «Шӱм гыч шӱмыш» (1957), «Тыйын лӱмеш» (1962), «Йӧратем» (1964), «Ӱшанем» (1970), «Рвезылык сем» (1973), «Шӱм волгыдо» (1980), «Шулдыран муро» (1983), «Шарналтыме муро» (1990) да моло дене палыме лийыт. Чыла тиде сбор
деч ӧрдыжтӧ шоген кертын огытыл. Но лудшо-влак тудым поэт-лирик семын палат. Шочмо эл, тудын поян пӱртӱсшӧ, шочмо калыкше, келшымаш да йӧратымаш – нине тема-влак поэтын почеламутлаштыже тӱрлӧ могыр гыч, тӱрлӧ семын ончыкталтыт. Ий гыч ийыш поэтын мастарлыкше кушкеш, лудшын кумылжым тарвата, да тудо у деч у йӧным кычалеш.
Теве «Шӱм гыч шӱмыш» книгажым налаш. Тудын ончылмут семын возымо тыгай лӱманак почеламутыштыжо «шӱм гыч шӱмыш ик мутем шуэш гын, пиалан лиям мый тидланат» манеш автор. Тудо шке возымашкыже шуын.
Поэтын возымо произведенийже-влак кокла гыч поснак сюжетан почеламут-влак ойыртемалтыт. Айдемын илышыж гыч иктаж-могай ойыртемым налын, тудын негызеш тичмаш образым сӱретлен ончыкта. Мутлан «Кочай» почеламутыштыжо шоҥго колхозник пасушко озым кушмым ончаш лектеш. Ожнысо илышыжым шарналтен, кочан логарышкыже кочо комыля толеш, но тудым колхоз пасу куандара, вет тиде пасун озажлан тудо шкенжымат шотла. Мутат уке, ожнысо марий кресаньыклан йол ӱмбак пеҥгыдын шогалше колхозлаште илыш каньыле лийын: Кочамын чал пондашыжым Лыжга мардеж вӱчка. А кӱшнӧ – пыл пундашыште – Турий мурен чӱчка, - Кочан куан кумылжым почын, мучашла почеламутшым автор.
Поэт-лирик С.Вишневский еҥ-влакын ваш-ваш келшымашышт, йӧратымашышт нерген кугу чон шижмаш дене воза. Лачак тыгай почеламут-влак мурышко савырненыт. Тиде чылан палыме «Натале», «Ял мучаште», «Ик ӱдыр ялыштем ила», «Тыйын лӱмеш», «Тол, йӧратымаш», «Кеҥеж эрдене» да моткоч ныжылге «Тылат», тудлан пеш сылне семым Э.Сапаев возен: Тылат, йӧраталме, мондалтдыме, лишыл, Шӱмем, йӱлалтарыше шерге тулан, Пеледыш аршаш гай мурем мыйын лийже, Вет тудо, таҥем, пӧлеклалтын тылат. Нине муро-влаклан талантан марий композитор-влак К.Смирнов, А.Искандаров,  А.Эшпай,  Э.Сапаев, Е. Волков, И.Молотов да молат семым возеныт.
Келшымаш, йӧратымаш – айдеме илышым волгалтарыше, эреак кумылаҥден шогышо кугу вий. Икте-весым пагалымаш, йӧратымаш – илышыште эн кӱлешан. Тудо мыланна чыла нелылыкым, йӧсым сеҥаш полша. Тиде шонымаш поснак авторын «Йӧратем» сборникыштыже палдырна. Йӧратымаш тема тушто тӱҥ верым налын. «Ик кечымат илен ом керт тӱняште йӧратымаш ок лий гын пеленем», - манеш поэт. Поро, келге йӧратымаш кече гай ырыкта, илышым волгалта, пиалым конда. («Йӧратем», «Таҥем чоя»).
Поэт шолын шогышо илышым, тудым тӱзатыше айдемым, шочмо-кушмо элым моктен мура. Шочмо кундемын тӱзланымыжым келгынрак, сылнынрак ончыкташ поэт чӱкыдын пӱртӱс сӱретым кучылтеш. Мутлан, «Шошо» почеламутышто сад-пакча пеледме шошо толмым веле огыл, илыш уэммым ончыкта: Да, йолташ-влак, шошо мемнан элыш Кажне ийын самырык толеш. Пӱртӱс темылан поэтын мурышко савырныше ик почеламутшым палемдыман – «Кеҥеж эрдене»: «Мӱндырнӧ кече лектеш, шыргыж кынелеш, шудышто лупс шӧртньын йылгыжеш». Ӱдыр ден рвезе чапле шурным ончен-куштеныт, садлан нуно, куанен, каласен кертыт: Ой, могай сае, ой, могай сае
Илышнаже пеледеш, - манеш автор.
Шочмо кундемын пӱртӱс сӧраллыкшым поэт моло почеламут-влакыштат ончыкта. Тидым ме «Ӱшанем» книгашкыже пуртымо «Ужар тӱс», «Кӱдыроҥгырым рӱзалын», «Шошо эрдене», «Шыже сӱрет» да моло почеламутлаште ужына. Шочмо кундемжылан автор моткоч сӧрал корно-влакым пӧлекла: Кӱдыроҥгырым рӱзалын, Шошо порын шыргыжеш. («Кӱдыроҥгырым рӱзалын».) Але: Кӱсле кылла койын, кава гыч Чымалтын йога шыже йӱр. («Шыже сӱрет».) Нуным возымыж годым автор калык сылнымут творчествылан, тӱҥ шотышто муро-влаклан, эҥерта: Кӱзалальым – курык, Волалальым – олык. Ошкылал колтышым Вӱд воктен. Ок шокто муро, Ок кой ош солык, Кандалге вӱдат Шинче шемем. («Кӱзальым – курык») Марий поэт-влак почеламут возымо у формым – ныл-кандаш корнан кӱчык произведенийым кучылташ тӱҥалыныт. Нуно калыкмутым шарныктат: кӱчыкын каласыме «шулдыран мут» гай улыт. Поэт-влак айдеме койышын тӱрлӧ могыржым, илышын кочо-тамлыжым, ушеш кодшо строкалашке шыҥдарен ончыктат. Марий сылнымутышто тиде жанрым пагалыше-влак коклаште С.Вишневският улеш. Тудын кӱчык почеламут-влакше келге шонымашан, шулдыран ойсавыртыш гай улыт: Пиал толмым пӧртыштет ит вучо, Тудын верчын лек тый кредалаш. А уке гын шкендым ӱмыр мучко Тӱҥалат шудалынак илаш. С. Вишневскийын сылнымут поянлыкыштыже эше ик ойыртемым ончыктыман — тиде мыскара сынан почеламут ден басне-влак. Поэт ятыр жап «Пачемыш» журнал редакцийыште пашам ыштен. Садлан тудын творчествыштыже мыскара ден койдарчык сынан почеламут-влак улмылан ӧрман огыл. Тудо мемнан илышыште улшо турлӧ экшык- влакым пытараш полша, тыгай койышан еҥ-влакым почкалтара: його ден арамлогарым, йӱшӧ ден моктанчыкым, еҥ кӱшеш илаш шонышым, т. м. Тыгак келшымаште, йӧратымаште, еш илышыште улшо тошто койышым тӱжвак луктеш. Тыгай кӱчык почеламут-влак тудын сборниклаштыже шукыж годым посна раздел дене савыкталтыт. У романым возен Лудо,
Лудым, но моткочак лудо, — шӱкшын возышо писатель йолташыжым воштылеш поэт кок корнан почеламутышто. Ик шотшо ден, йӧратымаш
Пун гай куштылго улмаш.
Кӱ гай неле улмыжым
461
461 ий — V курымын ийже.
Вишневский, Семён Алексеевич
Тыныс илыш
Вара гына мый умылышым, — мыскара семын ончыкта тудо куштылго огыл еш илышым. Тиде кок изи почеламут «Рвезылык сем» сборникын «Изи чӱчалтыш-влак» разделыш пуреныт.
Але теве могай пашаеҥ-влакым «пӱшкылеш» автор: Зав кабинетыште коштеш,
А секретарь: «Уке, — манеш, —
Кастене йыҥгыртатыза».
Трупкам кастене мый налам
461
Кӧ колен
Категорий:461Категорий:V курым
Вишневский, Семён Алексеевич
Тыныс илыш
Да саде йӱкымак колам:
«Кудале ала-куш оза». («Шефым арала») С. Вишневский почеламут дене гына огыл, прозо денат шагал огыл возен. 1944 ийыште лекше «Эрвел мардеж» сборникышкак автор прозо дене возымыжым пуртен. Тиде — фронтысо илыш нерген ныл очерк. 1955 ийыште «Ик олаште» ойлымаш книгам савыктен. Тушто автор адакат cap жапысе событий-влакымат сӱретла: «Вашлиймаш», «Гвардий рядовой». Кокымшо ойлымашыже белорус рвезе Василий Лавренчукын подвигше нерген каласкала. Тудо тушман кидыште улшо олашке раз¬ведчик семын кая да пеш кӱлешан сведений-влакым конда. «Вагонышто», «Клава», «Шӧртньӧ кид», «Родо» ойлымашлаште cap деч варасе ял илыш нерген ойла. Нуно содержаний дене оҥай улыт, автор куштылго йылме дене воза да кӱлешан проблеме-влакым тарвата. С. Вишневский шуко почеламут ден поэмыжым рушла печатлен луктын. Москва ден Йошкар-Олаште тудын лу наре кусарыме сборникше лектын: «Родное раздолье» (1953), «Снова лето» (1959), «Память» (1979), «Веселые стихи» (1986), «Звездопад» (1989)... Нуным кумдан палыме руш поэт-влак С. Поделков, Г. Пагирев, С. Мака¬ров, А. Казаков да молат кусареныт.
Эпический сынан произведенийже-влак
Поэтын илыш умылыма- шыже келгемме, мастарлыкше вияҥ кушмо семын тудын поэзийже эпический сыным налеш. Поэт кугу жанран поэзий деке утларак кумылаҥеш. Тыгай произведений-влак авторын мастарлыкше кушмым, илышым, кумдан налын, иктешлен моштымыжым, раш образ-влакым чоҥымыжым ончыктат. Икте почеш весе шочыт тудын «Пиал» (1955-1957), «Ош йӱксӧ» (1962), «Митяй ден Витяй» (1968), «Ӱшанем» (1970), «Мӱндыр корно» (1972), «Рвезылык сем» (1979), «Кочам ойлен» (1990) да моло поэме-влак. Нуно поэтын талантше турлӧ могыран улмыжым ончыктат.
С. Вишневский «Мӱндыр корно» поэмыжым «Рвезылык сем» сборникеш савыктен. Поэмым кугу романтический шӱлыш дене возымо, рвезе жапын семже, шӱлышыжо чонеш пижше, шонаш таратыше, волгыдо, кеч нелылыкат тушто шуко лийын.
Поэмыште «марий интеллигенцийын кушкын толмо корныжым, личность культын озаланымыжлан кӧра марий интеллигенцийын кугу эҥгекыш логалмыжым вием шутымо семын ончыкташ шонем. По¬весть 1934—1955 ийлам авалтышаш... Мӱндыр корно... Латныл ияш йочалан Помар ял гыч Йошкар-Олаш шумеш корно кужун чучын. Но мый повестьым «Мӱндыр корно» манын вес шот дене лӱмденам. Айдемын илышыже — чынже денак мӱндыр корно. Тиде корно умбалне тудо сайымат, нелымат ятыр вашлиеш»,— воза автор. Поэмыште 1930-шо ийласе марий ӱдыр ден рвезе-влак, ончыклык марий интеллигенций, ончыкталтыт. Шке илышыштым искусство дене кылдаш манын, нуно артистлан тунемаш толыныт. Театр пӱртӱс пуымо вий деч посна айдеме деч пеш кугу тыршымашым йодеш. Садлан чыла еҥжат артист лийын ок керт. Поэмыште ончыклык артист-влакын тунеммышт, келшымашышт, йӧратымашышт нерген возымо ушеш кодеш. Тиде фонышто тӱҥ герой Когой Семонын оҥай илыш-корныжо сӱретлалтеш. Семон, Помар кундем дене, шочмо сурт дене, йолташ да пошкудо-влак дене чеверласен, Йошкар-Олашке толын, кастене шкет кодшыжла, палыдыме руш Иван Петрович дене вашлиеш. Тудо рвезым шкеж деке наҥгая, пукша, малтен колта, ялысе вургемжым вашталта да музыкально-театральный училищыште туныктышо Искандаров деке конда. Но Семоным мурызылан тунемаш огыт нал. Рвезе ончыклык артист Илья Россыгинын тыршымыжлан кӧра театральный отделенийыш экзаменым куча, тунемаш пура. Умбакыже произведенийын содержанийже гыч пале: Когой Семон артистат ок лий. Василий Элмар тудлан тыге каласа: «Артист паша гычын эрлак тый утло да мий «Марий коммунышко...» Семон театрым кудалтен кая. Тылеч вара рвезын илышыштыже поче-поче событий-влак эртат: cap корно, творческий паша, Искандаров дене угыч вашлиймаш, тудын дене творческий кыл, у муро-влак, Иван Петрович... Поэме мучаште калык депутат Когой Семон cap деч вара, шуко ий эртымеке, чалемше шоҥго еҥым вашлиеш. Иван Петрович! Вет тудо Йошкар-Олаш первый гана толшо Когой Семоным урем гыч йӱдым шке декше малаш наҥгаен. Тудо личность культ годым репрессийыш логалын гынат, шочмо кундемышкыже пӧртылын. Тазалыкшым, ешыжым йомдарен, но илышлан ӱшаным арален коден. Теве тыгай поэмын канваже. Тиде произведенийым тӱҥалтыш гычак чон вургыжде лудаш огеш лий: ...Кайык-влак
Мурат чашкер лоҥгаште. Ушкал-влак куп воктен Кият ракатланен. Коден кӱтӱм, Каяш Йошкар-Олашке Латкуд ияш йоча мый тарванем. Ныжылгылыкым чонышто шочыкта марла моштышо руш Иван Петровичын касеш шкет кодшо Семоным мӧҥгышкыжӧ наҥгайымыжат: Пич урем дене Эркын кок айдеме — Руш ден марий — ме ошкыл эртена. И пуйто Ӱмыреш эре тыге ме Пеш палыме да лишыл иленна. Семонын мурызо лияш шонымыжо ок шукталт, экзаменыште Искандаровын каласымыжат лӱдшын чонжым корштара: Пелештыш эркын, пеш шыма йӱк дене: — Уке, Семон! Слухет уке, манам. Каяш перна дыр мӧҥгышкет эрдене, Училищышке ме тыйым огына нал. Семон артист ок лий, но, жап эртымеке, тудо «илышын мурызыжо» лиеш: Пижна ме
Искандаров дене пашашке:
Мый мутым, тудо семым кычалеш...
Муралтышна.
Мокталтышна шкенам ме:
«Могае чапле мурым возышна!» «Лаксын ден Эвраш» поэме кугезе марий-влакын илышышт дене палымым ышта. Шукерте ожно нуно пычкемыш чодыраште иленыт, сонарзе да колызо пашам шуктен шогеныт, посна илем-влакым чоҥеныт, тукым дене общиным ыштен, ӱмырыштым эртареныт. Поэтын возымыж почеш, эше тунамак марий-влак коклаште поян ден нужна тӱшкалан шеледалтмаш шарлен толын... Улан-влакше незер-влакым кул семын кученыт да пашам ыштыктен ашненыт.
Нужна Лаксын ден тудын Эвраш эргыже, поян Яндукым чытен кертде, у верыш илаш куснен каят да, чодырам куклен, киндым куштат, сонарзе пашам виктарат. Эвраш Элнетын Ялче ӱдыржым вашлиеш, еш шочеш. Юл лишне, Помар воктене, Лаксын ден Элне¬тын, Эвраш ден Ялчын еш-влакышт илаш тӱҥалыт. Нунын тукым гычак вер-шӧр лӱм-влак шарлат. Вӱдыш пуреҥгайыше Элнет лӱм дене эҥерым лӱмдат. Тыге Помар кундемыште Элнет луман эҥер лиеш. А суртыш пиалым кондышо Ялче лӱмеш Лаксын коча пӱнчер коклаште верланыше, шийла йылгыжше яндар вӱдан ерым Яльчик манын лӱмда. Эврашын Яран эргыже чодырасе ер сереш посна илемым чоҥа, тидланак, очыни, ерын лӱмжат Яран лиеш.
Поэт, калык легендым шотыш налын, кугезе марий-влакын илышыштым почын пуэн.
Бухара
Бухара (Buxoro, Бухоро) — ола Узбекистаныште, Бухара велын рӱдолаже.
Категорий:Бухара
Вишневский, Семён Алексеевич
Эпический сынан произведенийже-влак
С. Вишневский «Митяй ден Витяй» поэмыште йоча-влакын илышышт, ойго-куанышт нерген воза. Тиде произведений гоч автор келшымаш темым йоча-влакын ийгот ойыртемыштлан эҥертен почын пуа. Поэмын тӱҥ шонымашыже — пеҥгыде да ӱшанле йолташ куаным, ойгым лош пайлаш полша, ончыкылан ӱшаным луктеш.
Кок рвезе — Митяй ден Витяй — икте-весым пагален илыше, пошкудо улшо ачашт семынак йолташла келшат, школышто тунемыт, модыт, сурт пашаште тыршат, чулымлыкым ончыктат. Нунын илышыште тӱрлыжат лиеш: ӱчашенат налыт, икте-весышт дене сырен да сӧрасенат кудалтат, но неле жап годым, чыла монден, йолташлан полшаш эре ямде улыт, тыгай годым икте-весе деке утларак лишемыт. Митяйым ойго авалта: аваже кола, ачаже черлана. Витяйын ачаже, шке вӱржым пуэн, Митяйын ачажым утара. Тыште кугурак- влак рвезе-влаклан эре пример лийын кодыт. Ешыште тӧр кушмо Витяй ден Митяйым келшен илыме корныш конда.
«Ош йӱксӧ» поэмыште автор пеш кӱлешан темым нӧлталеш, тиде — рвезе тукымым пашам йӧратышым ончен-куштымаш. Тудын геройжо — илышышке тошкалаш ямдылалтше ӱдыр Зина. Тудо олаште шочын-кушкын, школышто удан тунемеш, мӧҥгыштат па¬шам ышташ ок полшо. Но теве Зинан ачажым ялыш пашам ышташ колтат. Ӱдыр моткоч йокроклана, паша деч посна мӧҥгыштӧ кия. Ялыште тудо Миша лӱман каче дене палыме лиеш, нунын коклаште йӧратымаш тул ылыжеш. Тиде ӱдырын илышыжымат вашталта. Тудо фермыште учётчиклан пашам ышташ тӱҥалеш.
Повестьым Зинан шарнымашыж семын возымо. Автор Зинан шо- нымашыже, койышыжо сай могырыш вашталтмым оҥайын ончыктен.
С. Вишневскийын лӱмжӧ, тудын творчестве поянлыкше Марий кундем деч торашке шарлен, лудыт тудым руш, белорус, мордва, эстон, болгар, финн, венгр да молат. Тудын лирика сынан поэзийже лудшо-влаклан лишыл, тудо у тукымым шке декше эреак ӱжаш тӱҥалеш. Поэтын возымыжо, сылнымут вий-куатше калыклан пӧлеклалтын. Вет тушто чон моторлык, поро кумыл, келшымаш. Чылажат шочмо калыкшым йӧратымаш гыч лектын шога: Кинде шултыш гай книга-влакемым
Пӧлеклен кодем мый калыкемлан...
Мо улем-укем тылат кодем,
Шӱмлык, чонлык, эрыкан Мландем. С. Вишневскийын илыш-корныжо — айдеме тукымын илыш биографийжын ужашыже. Поэт — чынжымак калыкын эргыже.
Александр Селин. Поэт Семен Вишневскийын шочмыжлан 75 ий
Семен Алексеевич Вишневский марий поэзий ден культурышто пале кышам коден. Шочмыжлан тений 23 майыште шымлу вич ий темеш. Тудым Волжск вел Помар селаште да Передовик ялыште веле огыл, пӱтынь марий калык мурызо поэт семын пала, йӧрата.
Кугу Отечественный сарын первый кечылаж гычак фронтышто ончыч рядо­вой, вара рота командирын алмаштышыже, артиллерий взводын командирже лийын.
30-шо ийла кыдалне возаш тӱҥалын, cap ийлаште «Фронтовой корно», «Эрвел мардеж», «Шӱмем ӱжеш» мурпого-влакым луктын. Марий кугыжаныш пединститутым тунем лекмеке, радиошто, культура министерствыште, Писатель ушемыште ыштен, элысе Литературный фондын Марий республикысе уполномоченныйже лийын.
С.Вишневский «Ош йӱксӧ», «Мӱндыр корно» повестьлам почеламут дене, ятыр поэмым возен. Землякем семын тудын дене эре кылым кученам. Теве 1988 ий 13 мартыште Московский область, Пушкино оласе «Зеленая роща» санаторий гыч мыланем тыге возен: «Таче нылымше кече тыште пӧрдалам. Санаторий чодыраште. Ятыр корпусшо сӱмырлаш тӱҥалын, лач мемнан илыме вер веле ула каеш, а молыжо капитально олмыкталтшаш улыт. Но илаш лиеш, пукшат сайынак, манаш лиеш, эмлыме шотат сай... Москва шотышто. Мыйым кусарыше поэт Трофименко шке пашам пытаренам, мане, а редактор дене вашлийме шотышто эше мутланен омыл. Эн тӱҥжӧ ышталтын — кусарен шуктымо... Кузерак умбакыже лиеш, мый тыланет увертарем. Увер-аҥарым жап шутымет семын мыла­нем возен колто».
А 1989 ий 26 мартыште писатель-влакын Юрмала (Латвий) творчество пӧртышт гыч серышыштыже лудына: «Мый тыште таче кудымшо кече улам. Но ик толмем кече веле сайже ыле. Молышт шыже кече гай чучыт. Окна ончылнем пӱнчер рӱжга, а шола велне, иктаж шӱдӧ метр коклаште, теҥыз шаулен пӧрдеш... Паша: уже вич почеламутым возенам. А эше газетым, книгам лудам. А вот таче, кугече кечын, кумыл саяк огыл, вуй коршта, вий укела чучеш... Рвезе-влаклан саламым каласе. Жапым муат гын, ик-кок мутым удырал. 15 апрель марте толын шуэш».
Семен Алексеевич корнышто лияш йӧратен, мурпашалан уло вийжым пуэн, пытартыш жапыште ий еда у книгам марлат, рушлат луктеден, самырык поэт-влакым кушташ полшен.
Лудшо-влаклан 1990 ийыште илымыж годым Семен Вишневскийын ямдылыме почеламут аршашыжым темлена.
''Ончыко. 1995. № 5. С. 138–139.''
Михаил Сергеев. Сеҥымаш дене пӧртылын салтак
Кугу Отечественный сарын фронтлаштыже тушман ваштареш кредалше землякше-влакым чапландарен, 1943 ийыште Миклай Казаков ик почеламутыштыжо (тудым ӱмыр лугыч колышо поэт Шадт Булатлан пӧлеклен) тыге возен: «Тыйын верч опкын шӱч немычлан ӱчым Калаш­ников таҥ Стрельников, Рожкин, Вишневский шуктат пеш тазан». Тыге тиде почеламут марий писатель-влак кокла гыч тул коклаште лийшым, варарак боевой на­града дене палемдалтше фронтовик-влакын лӱмыштым историеш возаш полшен.
Кужу боевой корным эртыше-влак радамыште — поэт С.А. Вишневский. Сарын первый кечылаж гычак тар шикшым ӱпшынчын веле огыл, тудын вошт эртен, тул йымалне коштын, тушманым талын почкен. Тидын нергенак ойлат оҥыштыжо волгалтше Йошкар Шӱдыр орден, «Лӱддымылыклан» медаль да моло награда.
Поэтын сарыште лиймыже да кредалмыж нерген але шагал палена. Литературовед Семен Черных ик кугу ли­тературно-критический статьяштыже С. А. Вишневскийын фронтовой биографийжым кӱчык абзац дене веле ончыктен:
1941 ий 22 июньышто тыныс илыш дене илыше Совет элыш немецко-фашистский армийын янлыкла керылт пурымекыже, поэт, кидеш оружийым кучен, тушман ваштареш кредалеш. Фронтыштак 1942 ийыште партий радамыш пура. Тунамак Москваште военно-политический училищым тунем пытара да Северо-Западный фронтышто проти­вотанковый рота командирын заместительжылан ышта, а 1944 ийыште офицер курсым тунем лектын, шке взводшо дене Ленинградым аралымаште кучедалеш. Тыште тудо нелын сусырга.
Поэт шкежат шукыж годым «Отечественный войнаште ныл ий жап коштынам» манме дене серлага. А ик пытартыш почеламутыштыжо тыге палемден: Я сылне, сылне огыл,
Омак керт шарналтен.