cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Агавайрем пайрем
Кастене лÿҥгалтыш да тÿрлö моло модыш дене модыт. «Солык пуэн» модыш дене Агавайрем пайремыште гына модыныт.
«Солык пуэн»
Ӱдыр-каче-влак уремлан кутынь рат дене шогалыт. Ик мучаш гыч коктын лектын, вес мучашышке, солык кучен шогышо деке куржыт.
Шочмо ял памаш улмо годым
Ок кÿл мыланем пуч вÿдет.
73
73 ий — I курымын ийже.
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Агавайрем пайрем
Ок кÿл пазар солыкет.
73
Кӧ колен
Категорий:73Категорий:I курым
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Агавайрем пайрем
„Лÿҥгалтыш”
Тошто марийын паша пайремже, Агавайрем денат кылдалтше. Каныш годым самырык тукым лÿҥгалтыш йыр погына. Кажныже ик чиялтыме муным пуа да шÿм-чонжым пырткыкта. Агавайрем кумалмаш гыч пöртылын, кочкын-йÿын теммекышт, чыланат уремыш лектыт, идымышке каят да муным лакылашке пöрдыктен, муно ден муно але мече дене ваш ыштен модыныт. Эн торашке пöрдын кайыше муно мландым иландарымым да шурно озым кужу лийшашым ончыктен. Южо вере муным кÿшкö кудалтен модыныт. Эн кÿшкö кудалтышын илышыже утларак воранышашым ончыктен. Тыште шер теммеке, адак агавайрем отыш каят да лÿҥгалтышыште жапым эртарат. Лÿҥгалтыше-влак тореш кашта деч кÿшкырак кÿзаш тыршеныт. Пуйто тыге ыштыме дене чонет утларак кана да пашалан чулым лият, шурно озымет кÿкшö лиеш. Агавайрем деч вара лÿҥгалтышым шалатен йÿлалтат улмаш.
Семык пайрем
Семык – шочмо калыкнан ик эн жаплыме да йöратыме пайремже. Семык толмо дене кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йÿлам конда. Нуно эше кугезына-влакын тыглай огыл тÿня умылымашышт дене, еш кокласе илыш дене кылдалтыныт. Ожнысо йÿла радам тыгак мер калыкын илыш радамжым йöнештарен колташ, родо-тукым дене пеҥгыде кылым кучен, келшен илаш полшен.
Йÿла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамым кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш.
Вÿргечын да изарнян – пайремын тÿҥ кечылаштыже, кугезына-влак вес тÿняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончашке пуртеныт, тукымышт дене пырля уштеныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чÿктен, уштымо кочкыш-йÿыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт.
Вÿргече гыч изарняш вончымо йÿд осал вийын озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кöгöн дене омсам петыреныт, тулым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым ороленыт, тÿрлö йÿк-йÿаным луктын, осал шÿлышым поктеныт. Самырык-влак ты йÿдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ÿмбак кÿзен, тÿньык рожым петыреныт, мончаште вÿд подым кумыктен кертыныт. Варажым тÿшкан олыкыш воленыт да ÿжара нöлтмеш модын, мурен-куштен эртареныт, ÿдыр-влак пеледышым погеныт.
Пайрем годым калык ятыр ойöрöм эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ÿдырамаш-влак шÿртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл. Ты чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тÿтаным пасушко конден кертын. Кугарня, калыкыште тудым лопка Семык маныныт, тÿшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык кÿсле, шÿвыр сем почеш капкылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак самырык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чÿчкыдынак сÿанымат тарватеныт. Шуматкечын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тынеш пурышо марий-влак рушарнян Трочыным пайремленыт, а шочмо – мланде шочмо кечылан шотлалтын. Тидын деч вара яра кеҥеж але сыҥса жап (уржа пеледме, шыркам колтымо пагыт) тÿҥалын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын.
Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, но туге гынат посна йÿла-влак аралалт кодыныт. [Информант Р.И. Бойкова, 1932-шо ийыште шочын].
Аза шочмаш да ньогам рӱпшымӧ муро-влак
Марий калыкын азам ыштыме йÿлаже ÿдырамашын да азан илышышт деч лÿдыкшым кораҥдыме негызеш чоҥалтын. У айдемылан поро пÿрымашым сугыньлен, родо-тукымын ешыште изи айдемым вашлийме кумылым, пиалым да ÿшаным шындарен. Тыгай йÿла шот айдемын шуко курымла дене виян толмо моштымашыжым иктыш чумырен. Аза шочмо кеч-могай ешыште кугу деч кугу куан. Калык ожнысек тыге ойлен: «Йоча сурткöргылан ямым пурта», «Йоча – еш эҥертыш». Ожно марий ÿдырамаш шуко йочам ыштен. «Кугу еш дене илаш куштылго»,- маныныт. Сандене ÿдыр-каче ушнымо кечын «индеш эрган, шым ÿдыран лийза» манын тыланеныт. Аза эше шочын огыл, а ÿдырамаш тудын тазалыкше нерген ончылгоч шонен,азапланен. Йочаже куштылгын шочшо, таза лийже манын,тудо шуко тошто йÿлан кÿштымыжым шуктен, эн ончыч шкенжым арален,эскерен.
Ончыкылык авалан мом ышташ ок йöрö:
1.Сöснам чумалаш ок лий – азан тупышто сöснашу лиеш.
2.Кандыра гоч вончаш ок йöрö – кылымде шоло азан шÿйжö йыр пÿтырналтеш.
3.Кандырам ÿшталаш ок лий – кандыран мыняр пунемже, ÿдырамашлан тунар йöсö лиеш.
4.Помышто шÿртым але весым аралаш ок лий – йочан шыгыле шочеш.
5.Кадыр тоя, вÿдвара гоч вончаш огеш лий – аза пÿгыр шочеш.
Тыге, ойöрö-влакым кучылтын, калык самырык тукымым туныктен.
«Жап жапым вуча», изи аза ош тÿням ужеш. Марий ешыште азам утларакше мончаште ыштеныт. Тыгодым ÿдырамаш пулвуйышто шоген. Тудын воктене кылымдым пÿчшö кува шогылтын. Аза шочмо годым суртышто чыла петыртыш ден омсам почыныт, кылдышым руденыт, тиде йочалан куштылгын шочашыже полша манын ÿшаненыт. «Эрдене ош тÿням ужын гын, илышыже неле лиеш, а кастене шочшо куштылгын илаш тÿналеш», - манын марий калык. Кугыеҥ-влак изи азалан лÿмым пуаш вашкеныт, а тынеш пурышо ача-ава-влак тынеш пуртеныт. Тыгай койышым нуно тыгерак умылтареныт: икшыве вес тÿняш каен колта гын, лÿм деч посна тушто тудлан неле лиеш, вес илышыште тудо шканже верым ок му. Азам тынеш пурташ черкыш коштыктеныт, тыгай йÿлам шочмыж деч вара 1-2 арня гыч шуктенын, тыгодым христиан йÿла календарьын темлыме лÿм дене лÿмденыт. Чÿчкыдын марий икшывын кок лÿмжö лийын: иктыжым шочмекыже пуэныт, весыжым – тынеш пуртымо годым. Кажне азан кресава ден кресачаже лийшаш улмаш. Ача-аван сурт коклаште пашашт ятырак лийын гынат, шке йочалан жапым эреак муыныт. Поснак малтыме годым ава, йочам кидыш кучен, шке семынже шыматен, рÿпшен муралтен. Икымше кечыла гычак йоча аван йÿкшылан тунемын, малтыме мурым колыштын, аважын чон куанжым шижын. Малтыме мурым тÿҥ шотышто ава мурен, коклан – шольо-шÿжарыштат. Тыге икшырымын, ныжылгын, пачаш-пачаш ойлен, йочам лыпландарен малтеныт.
Папе папе падырашем
Мö-мö толын руалта
Пич чодырашке нангая.
П(ы)сиям, п(ы)сиям, п(ы)сиям, п(ы)сиям,
Кува окса кушто, изи кудо шегалне,
Кöршöк тич, пулдыр тич,
Мыскыр, мыскыр.
Аза ласкан мален помыжалтмек, ава тудым вигак кидыш кучен огыл, чапажым, кидшым, вачыжым ниялтен пелештен:
Кус-кус-кус,
Йолагайже – йол мучашыш,
Пиалже – вуй мучашыш,
Икияш воштыр гай кугу лийын кайже, Кус-кус-кус
О-о-о изием чукаем
Чодыра мераҥ ачат лийже
Кашта помыж ават лийже
Шопке лышташ мелнат лийже
Писте лышташ когыльет лийже
Эпидендрум
Эпидендрум (Epidendrum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел да Central Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1500 еш куэ уло.
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Аза шочмаш да ньогам рӱпшымӧ муро-влак
О-о-о изием чукаем Каен колтем, чеверын.
Эпидендрум
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Аза шочмаш да ньогам рӱпшымӧ муро-влак
Марий калык йÿла азам аралыме шотышто ятыр поянлыкым коден. Аза нерген ойлымо годым, шинчавочмо нерген ойлыде огеш лий. Шинча возын гын, йоча лым лийде шортеш, ок мале. Тидым калыкыште, «осал еҥ ончалын», маныт. Сандене йочам öрдыжъеҥлан ончыктен огытыл. Тыгак йочам мокташ, тудын нерген чот куанен ойлаш огеш лий. А каласенак колтеныт гын, аваже ваштарешыже руалшаш: «Йылмешет кукшо кошар». Азалан шинча вочмек, вÿдыш шÿвалын, тыге ойленыт: Шем шинча, шара шинча, йошкар шинча,
Г. Константинов лӱмеш руш академ драме театр
'''Г. Константинов лӱмеш руш академ драме театр''' (Академический русский театр драмы имени Георгия Константинова) — руш калыкын эн тошто кончерже. Йошкар-Олаште верланен. Шочмо кечыжлан 1937 ийын шотлалтеш.
Лапта
Модмаш нерген
Лапта – кугу кумдыкышто модашлан келшыше спорт толкын. Пасум кок ужашлан шелыт. Ик тӱржым кон маныт гын, весыжым – пöрт лÿмдат. Команде дене модмо спортын видше.
Эртымгорно
Лапта модмашым Российыште тӱжем ий наре палат. Каласаш кӱлеш, ятыр кундемыште тыгайрак сынан модмаш лийын. Кажне кундемыште модмашын шке лӱмжӧ уло. Мутлан, англичан калык – крикет манеш, американ-влак – бейсбол, софтбол семын палат, кубин калык – пелота, румын – ойма манын ойлат, финн-влак – песа пало дене модыт, а теве немыч-влак тиде модмашым шлагбал лӱмдат. Норвегийысе археолог-влак викинг калыкын илыме верыштым шымленыт, да тушто лапта тоям кычал муыныт. Историйым шергалын палдарена, Совет ушемыште 1957 ийыште лапта дене икымше официальный модмаш эртен. Ик ий гыч – ССРУ кÿкшытысö чемпионат лийын. Калыклан тиде модмаш моткоч келшен, да санденак тиде ийыштак тӱжем наре команде шочын. 1959 ийыште лаптам РСФСР калыкын Спартакиаде программышкыже пуртеныт. Туге гынат 1960-1970 ийлаште лапта модмаш шке кушмашыжым да виянмашыжым чарна. Чаманен каласаш логалеш, лаптам пытартыш жапыште мондаш тӱҥалыныт ыле. Тыгодым шукерте огыл Ростов олаште лапта дене Россий кӱкшытысӧ икымше таҥасымаш эртен. А 1995 ийыште чемпионат деч вара лапта модмашын у радамым пеҥгыдемденыт. 1997 ий гыч регионгокласе мер организаций – Российысе руш лапта Федераций пашам ышташ тӱҥалын.
Модмаш радам
Модашлан изи теннис мече да метыр кутышан тоя кӱлеш. Модшо-влак кок командылан шелалтыт: кырыше, да вӱдышö. Кырыше команде гыч ик еҥ: - «кышкыше» (метальщик) пасун тӱрышкыжӧ шогалеш да тоя дене мечым пералта. Тыге модмаш тÿҥалеш. Пералтыме деч вара «кышкыше», тоям шуен, пасун вес тӱрышкыжӧ куржеш, шукта гын – мӧҥгеш куржын пӧртылеш. Пӧртылмӧ годым ваштареш шогышо командын модшо-влак мече дене тиде еҥым эҥерташ тыршат. Огыт эҥерте гын – тиде модшо кон гыч пӧртыш куржын шуеш да угыч тоя дене мечым пералта.
Кон гыч пӧртылмӧ годым тавалыше-влак модшым мече дене эҥертен кертыт гын – команде-влак вер дене вашталтыт. Таҥасымаш пӧртыш логалмылан кая. Иктаж могай команде пӧртыш пурен кертеш гын – тоям налын, мечым пералта. Модышо мӧҥгеш пӧртылеш - тудын командыже ик очком налеш. Кӧ шукырак пога – тудо сеҥышыш лектеш.
Г. Константинов лӱмеш руш академ драме театр
Кылвер-влак
Категорий:Йошкар-Оласе театр-влак
1061
1061 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1061Категорий:XI курым
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Аза шочмаш да ньогам рӱпшымӧ муро-влак
Ала еҥ ойлен, ала еҥ воштылын,
Йöрен огыл.
Вÿд ава, памаш ава, мушкын колто. Вара тиде вÿдым аза ÿмбак пÿргалыныт.
Аза шочмо йÿла – ик эн тошто, оҥай. Тудо тыгай шонымаш дене эртаралтын: ош тÿям ужшо йоча таза кушшо, ача-ава деч эн сай койышым налже, аваже шуко шочшым ыштен кертше.
Марий сӱан йӱла да муро-влак
Марий йÿлан ик эн йомартле, чоным куандарыше, ушакылым пойдарыше, вий куатым пуышо орлаҥгыже – марий сÿан. Сÿан – у ешлан негызым пыштыше, ÿдыр ден рвезын йоратымаш кумылыштым пенгыдемдыше пайрем. Айдемын илышыштыже тиде – эн кугу паша. Мужыраҥме йÿла пеш шуко лончан. Тудо пеш келге йÿла почеш эртаралтеш. Сÿан илышыште ешын тÿҥ верым налын шогымыжым умылаш полша, самырык-влакын илышыште у ошкылым ыштымыштым шижтара. Саденак, очыни, ожно марий коклаште ушнен-ойырлен модшо пеш шагал лийын.
Сÿан эртарымаште кум ужашым палемдаш лиеш.
1.Сÿан деч ончычсо пагыт – ÿдырым ончымаш, ÿдырым йÿктымаш («Аважым ончен, ÿдыржым нал, ачажым ончен, марлан кай»);
2.Сÿан кече («Кузе сÿаным эртарет, туге илаш тÿналат»);
3.Сÿан деч варасе пагыт («Оръеҥ мелна когарше лийшаш»).
«Аважым ончен, ÿдыржым нал, ачажым ончен, марлан кай» Сÿан ÿдыр ончымаш гыч тÿналын, тиде йÿлам чыла кундемлаште эртарен огытыл. Тыгодым «Аважым ончен, ÿдыржым нал, ачажым ончен,марлан кай» калык ойым шотыш налыныт. Ожно ÿдырым ончымаш самырык еҥын чурийвылышыжым огыл, тудын уш-акылжым, койышыжым аклыме йöн лийын. Ӱдыр ончаш рвезын ачаже, лишыл родыжо да темлыше миеныт. Вара ÿдыр йÿктымö нерген кутыреныт.
Ӱдыр туларташ (йÿкташ) шуматкечын тарваненыт. Каче, тудын ачаже, тулармарий ден ватыже лишыл родыжо ÿдыр пöртыш миеныт, шке шонымыштым туштен каласеныт. – «Мемнан туна йомын. Шуко ялыш коштын эртарышна, еҥ-влак ойлышт, тудо тендан дене петырыме, ончалнена ыле тудым» Умбакыже тулар-тулаче качым, ача-аважым, нунын поянлыкыштым моктат: «Сурт печыже кышкар гай, чыват пурен-лектын огеш керт. Тынар вольыкшо, комбыжо лудыжо…». Каче ӱдырын ача-аважлан келша гынат, вигак марлан пуаш сӧрен огытыл: «але пеш самырык», «вургемжат ямде огыл», «шуэш, шоҥгак огыл». Чыла тиде традиций почеш ышталтеш: ӱдырын чапшым да акшым нолтыман. Ача-ава вигак пуаш сӧра гын, туларташ толшо-влак шоналтен кертыт: «Пеш вашке келшышт, ала ӱдырын иктаж-могай зиянже уло?». Тулармарий ӱдырлан арака чаркам шуялта да йодын колта: «Йӧратет гын йӱат?». Качыланат тыгак пуат. Нуно йӱмо шотым ыштат. Тыге ӱдыр йӱын да марлан лекташ кумылжым ончыктен. Качылан солыкым, тулармарийлан да тулачылан шовычым пуа. Нунышт удырлан вашеш оксам пуат, сугынь мутым пелештат. Солык шке шотан символ лийын. Каче иктаж амал дене шöрлен гын, ÿдырлан солыкым мöнгеш портылын. Икмыняр жап гыч ÿдырын суртышкыжо качын ача-аваже толыт, кумалтыш нерген келшат, сÿаным кузе да кунам эртарыме нерген мутланат. Тиддеч вара кок ешат сÿанлан ямдылалташ тÿналыт. Тулартыме деч вара ÿдыр ойган, шӱлыкан койын, пуйто тудым моткоч кугу ойго авалтен. «Ӱдырын кайышаш кумылжо уло гын, шортеш», - ойлен марий калык. Шке тукымым, ача-авам, ешым коден, вес тукымыш илаш вончымаш ÿдырым тургыжланен. Тудым тушто кузе вашлийыт, жаплаш, пагалаш тÿҥалыт мо, чаманаш але тудын ÿмбак öрдыжъеҥ семын шöрын ончаш тÿҥалыт? Айдеме шке илышыштыже ик йыжыҥ гыч весыш вонча, ÿдыр гыч ватыш савырна. Сÿан деч вара самырык ÿдырамашым шке лÿмжо дене ойлымым чарненыт, марийжын лÿмжӧ дене лÿмденыт (кызыт ÿдырамаш пöръеҥын тукымлӱмжым налеш).
«Сÿаным кузе эртарет, туге илаш тӱҥалат» Марий сÿан – моткоч сылне, чоным куандарыше йÿла. Марий калык кугарня кечым эн пиаланлан шотлен, сандене ÿдырым тиде кечын конден пурташ ямдылалтын. Сÿан калык кастене качын суртышкыжо погынен. Карт кугыза кумалтыш мутым пелештен, тазалыкым, пиалым, сÿаным сайын эртарен колташ йодын. Качын ачаже тыгай сугыньым ойлен: «Мÿй корно дене кайыза, ÿй корно дене толза. Пиал дене коштын толза. Корныштыда вес сÿаным вашлийыда гын, киндым вашталтыза». Сÿанвуй сÿан калыкым пукшен-йÿктен, ÿдыр ялыш тарватен. Сÿан мужырышто кеч-кунамат ик еҥ ситышаш огыл улмаш, вет сÿан калык ÿдыр кондаш, мужырым ышташ шонымаш дене каен. Ӱдыр суртыш миен шумек сÿан калык капка ончылно мура-чÿчка.
Корным йодын толын онал,
Пöртдам йодын пурен онал.
Шкендан сайдам,ӱдырлан моторжым
Ужын - колде толын онал.
Ужар выньыкым конден улына,
Кудо каштадам пуэда?
Волгенче гай качым конден улына ,
Кудо ӱдырдам пуэда?
Ачаж ден аважым
Ӱстел покшек шындена,
Изаж ден еҥгажым
Почеш мияш ӱжына.
Тиддеч вара сÿан калыкым кудывечыш пуртат. Ӱдырын ачаже сÿан калыкым йÿкта. Вара качыжым, сÿанвуйым ÿстелтöрыш шында. Сÿан калык мураш-кушташ тÿҥалеш. Ӱдырын родо тукымжо сÿан калыкым унала ÿжын наҥгая. Ӱдырым лукмо деч ончыч ÿдыр-качым ÿстелтöрыш шындат, ÿдырын ачаже нунылан поро сугыньым пуат. Каче ÿдырын аваж помышыш икмыняр оксам пуа. Тыге ÿдыр пöръеҥын ватышкыже савырнен.
Ой, кертна вет, кертна вет
15 кылме
Лӱмгече
Кылме тылзын латвизымше кечынже Аффоний, Константин, Маркиан да Пигасий – влакын лӱм кечышт.
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Марий сӱан йӱла да муро-влак
Ӱдырым ватыш савырен, – моктанен мурен сÿан калык.
15 кылме
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 15 кечынже колышо-влак
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Пытартыш корныш ужатымаш
«Шочмо деч кодын огынал гын, колымо деч огына код», – ойла марий калык. Чынак, айдемылан ты тÿня гыч кайыде илаш пÿралтын огыл. Жап толын шумек, тудлан илыш дене чеверласаш логалеш. Тойымо йÿла – тиде ик эн тошто, курымла дене виян толшо йÿла. Шке тукымышто колышо еҥым пагаленыт, тудо илыше-влаклан полшен кертеш манын ÿшаненыт. Марий-влакын колымаш илыш пытыме дене кылдалты огыл. Колымеке, айдемын чонжо вес тÿняш вонча. Вес тÿня – колышо-влакын тÿняшт. Тудо тушто тошто семынак илаш тÿҥалеш манын ÿшаненыт. Сандене, колышо дене пырля колоткаш кум тÿрлö арверым пыштеныт:
1.Аралыше: тынеш пурышын – ырес, тынеш пурыдымын – ший окса, пызле укш, тоя, име ден шÿртö.
15 кылме
Калык пале
Акиндин да Пигасийын кечыже. Ты кечын сурт водыжлан посна тÿткышым ойыреныт. Тудлан лÿмын пучымышым шолтеныт.
N-грам
n-грам але n-gram — n тӱҥлык гыч шогышо почелалык гыч кӧргӧпочелалык. Тӱҥлык шотеш фонеме, мутлончо, йӱкпале, мут але base pair, программылан кӱлешлык семеш. 1 кугыт дене n-грам ӱниграм (unigram) маналтеш, 2 кугыт дене - биграм (bigram) (але эше южгунам - диграм (digram)); 3 кугыт дене - кумграм (trigram), 4 кугыт дене да тудын деч кугурак - n-грам (n-gram) маналтеш. Южо n-грам негызлыме йылме модель-влак - тиде (n-1) Марков модель улыт.
15 кылме
Калык пале
Категорий:15 кылме
N-грам
N-грам - тиде тыгай почелалык-влакыште могай шушышо тӱҥлык лиеш тогыдаяшлан вероятностян модель. n-грам тӱрлӧ илыше йылмым процесслыме модельлаште кучалталтеш.
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Пытартыш корныш ужатымаш
2.Айдеме паша ден кылдалтше ÿзгар: пöръеҥлан – плотник ÿзгар, кÿзö; ÿдырамашлан – вынер, шÿртö, име, йочалан – модыш.
N-грам
Мутлан
Ӱлнӧ, мутлан, англичан йылмылан Google n-грам корпус гыч мут йыжыҥан 3-грамм да 4-грамм-влак (логалше чот дене) :
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Пытартыш корныш ужатымаш
3.Илышыште кучылтмо ÿзгар: шокшо вургем, шерге да молат.
N-грам
Мутлан
4-грам-влак
Важ-влак
Категорий:Илыше йылмым процесслымаш Категорий:Корпус йылмышанче Категорий:Вероятностне модель
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Пытартыш корныш ужатымаш
«У тылзе ÿмырым кÿчыкемда» Илалшырак еҥ-влак шонгемме семын шкеныштым вес тÿняш каяш ямдылат. Нуно шуко тошто ойын кÿштымыжым шуктат. Кÿчым шала огыт кышке, уке гын вес тÿняште погаш колтат. Чиктен пыштышаш вургемым тошто тылзын ямдылат, у тылзын ямдылет гын, ÿмырет кÿчыкемеш, манын ойленыт. Колымаш жап лишеммым марий-влак ончылгоч омо але тÿрлöпале полшымо дене шижыныт. Омо дене пÿ лекме, у пöртым чоҥымо, сÿаным ыштыме сай омылан шотлалтын огыл. Сандене, тыгай омым, еҥлан ойлыде, уремысе меҥгым чумалын, «меҥгылан омо лийже», манын, пелештыман, але пий ден пырысым ниялтыман.
Пале-влак:
1.Нер мучаш лÿгышта гын, колышым колат.
2.Кÿч кушмым чарна гын, вашке колет.
3.Пий урмыжеш гын, колышо лиеш.
4.Коҥга кутынек шелеш гын, колышо лектеш.
5.Кайык пöртыш пура гын, але тöрзам тÿкалта гын, ойго лиеш.
Самырык еҥ ÿмыр лугыч кола гын, юмын кумылжо дене кола, манын, умылтареныт. Тунам, «тудым юмо шкеж деке налын», манын, ойлат. Айдеме шке колымашыжым шижын гын, родо-тукымжым ужын да нуныла поро ойым, чон шÿдымыжым сугыньлен. Чеверласыме годым кöлан капшым мушкаш, могай вургемым чикташ, кушан тояш, кö тудын вургемжым нылле годым чийышаш нерген каласен коден. Иктаж-кö колымеке, пöртыштö вигак сортам чÿктат. Колышын ÿмыржö умбакыжат шуйна манын, колоткам тудын пӧртшылан шотлен ыштеныт. «Теве тылат пöртым ыштена, тудо тыланет келшыдымын чучеш гын, ит сыре», - манын пелештеныт. Колышо ÿдырамашлан шовырым чиктеныт. Шовыр шке шотан шулдыр, тудын дене колышо каваш кÿза, чонжо, лыве але кайык семын вес тÿняш чоҥешта. Ӱдыръеҥым, вес тÿняште марлан кайыже манын, сÿан вургем дене тоеныт. Колышым пöртыштö кужун кучаш тыршен огытыл. Ик шотшо дене марий-влак колышым жапленыт, туге гынат лÿдыныт, сандене капшым вашке тояш тыршеныт. Марий-влак колышым изарнян огыт тойо, тиде кече неле, вÿран кечылан шотлалтын. Ешыште икшыве-влак лийыныт гын, нуным колотка гоч колтеныт. Тыге йоча колышо деч огеш лÿд манын ÿшаненыт. Колышым сурт гыч лукмо деч ончыч кажныже колотка тÿрым кид дене логалаш тыршен, тыге колышын пиалжым кодаш йодыныт. Колоткам лукмеке, чывым руалыныт да онченыт, кудо могырыш куржеш. Кудывече велыш – эше колышо лектеш. Колышын капше кийыман колоткам шукыж годым ял мучаш марте нумалын наҥгаеныт. Ваштареш толшо икымше еҥлан солыкым кучыктеныт. Шуко еҥ тыгай солыкым налаш лÿдеш. Но тидын деч лÿдман огыл, мöҥгешла, тиде колышын пиалже тыланда кодеш, маныт. Шÿгарыш колоткам волтымо деч ончыч ший оксам кышкеныт. Колоткам кидшовыч дене волтеныт. Солыкым шÿгарым кÿнчышö-влаклан шеледен пуэныт. Тидыжым колышо еҥын ешыжлан йöсö ынже лий манын ыштеныт (ойгым шеледен пуыман). Тыгай солыкым кид ÿшташлан веле кучылтыныт. Шÿгарла гыч вигак мöгö каяш огеш лий. Колышым тоен толмо деч вара кидым-шÿргым мушкыныт. Колышо еҥым уштеныт, кочкыныт-йÿыныт, ойган чоныштым лыпландареныт. Тылеч вара кайыше еҥым нылне кече марте кажне кечын, сортам чÿктен, уштеныт, «шужо» манын сийленыт. Тÿшкан погынен шарымаш колымо кече деч вара кумшо (кумытшым чÿктымаш), шымше (шымытшым чÿктымаш) кечын эртен. Колышым уштымо эн кугу кечылан «нылне кече» шотлалтеш. Нылле пайремлан колышын ешыже ончычак ямдылалташ тÿналеш: шуко сийым ямдылат, родо-тукымым ÿжыт. Толшо-влак пеленышт тÿрлö сийым кондат, кочкыт-йÿыт. Марий-влак колышын чонжо нылле пайрем деч вара эрелан вес тÿняшке вонча манын ÿшаненыт. Тудо шке илышыж нерген омо гоч гына увертарен кертыт. Марий-влак шке кугезе годсо йÿлам арален коденыт. Родо-тукым кажне кайыше нерген тургыжланен, вес тÿняш вончаш тудлан йöным ыштен, тыгодым шкеж нергенат азапланен, тоштыеҥ-влак деч ойго, орлык, чер деч аралаш йодын, кажне кечын ыштен шогымо сомылым йöнештараш ÿжын. [Информант З. М. Кузнецова, 1940-шо ийыште шочын].
Йӱледӱр (У Роҥго кундем)
Йӱледӱр (Юледур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 30 еҥ (2004 ий), 21 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кельмаксола ял деч 8 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1062
Кӧ колен
Категорий:1062Категорий:XI курым
Тумеръял
Тумеръял (Дубовляны) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 7 еҥ (2003 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шулко сола деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Москвина, Лидия Павловна
Лидия Павловна Москвина (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Курыкӱмбал ял - 2020 пеледыш 24, Йошкар-Ола) – марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат (1998), доцент (2002), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2009).
Илыш корныжо
Лидия Москвина 1958 ийын шорыкйол тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Курыкӱмбал ялеш шочын.
Оршанке педагогике училищым пытарен, тӱҥалтыш школ туныктышо квалификацийым налеш. 1977–1978 ийлаште Советский районысо Руясола школышто воспитальлан пашам ышта.
1978–1983 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш марий кугыжаныш педагогике институтын историй факультетыште тунемеш; отличий диплом дене институтым пытара, историй, обществоведений да англичан йылмым туныктышо квалификацийым налеш.
1987–1993 ийлаште Марий кугыжаныш педагогике институтышто полиэкономий кафедрыште пашам ышта.
1993–1996 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште аспирантурышто тунемеш. 1998 ийыште Озаҥ оласе кугыжаныш университетыште «Отечественная история» специальность дене кандидатлык диссертацийым арала. Диссертаций темыже: «Формирование и деятельность марийской национальной интеллигенции в конце XIX – начале XX вв.» (шанче вуйлатышыже – профессор К.Н. Сануков).
1997–1999 ийлаште Москвасе национальный проблем шотышто институтын марий филиалыштыже, а 1999– 2008 ийлаште Марий образований институтышто, социал да экономике шанче-влак кафедрыштыже, варажым 2009 ийыште  марий филологий да культурологий кафедрыште доцент лиеш.
2002 ийыште регион историй кафедрын доцентше званийым налеш.
2009 ий гыч тӱҥалын 2018 ий марте Марий кугыжаныш университетыште, тӱвыра да сымыктыш кафедрыште, доцентлан пашам ышта.
Кызыт сулен налме канышыште улеш.
Кылвер-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий историк-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
1573
1573 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1573Категорий:XVI курым
Константинов, Георгий Викторович
Литератур
Категорий:Руш режиссёр-влак
Гренада
Гренада (Grenada) — эл Йӱдвел Америкыште.
Гренадский отро-Влак Америкысе ий 1498 ийыште тудым Колумб дене почмо. Отро индейице ден карба-влак лийыныт. Отрошто икымше европысо илем-влак испанцуз, вара француз да англичан лийыныт.
Комментарий
Категорий:Гренада
Троллейбус
Троллейбус але Тӱканорва (Trolley bus гыч) — мер транспорт.
* Категорий:Общественный транспорт Категорий:Электротранспорт Категорий:Экологически чистый транспорт
1063
1063 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1063Категорий:XI курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лондон 2012
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Лондон 2012 (2012 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 2012).
Олам сайлымаш
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Бродецкое (Винница вел)
Бродецкое (Бродецьке) — Украиныште Винница велыште Хмельник кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 178 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Рушродо
Рушродо (Рушродо) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 124 еҥ (2003 ий), 120 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 2 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Шийсола
Шийсола (Ромашкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 57 (2002 ий), 61 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нурсола деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ нерген тыгай легенде уло. Негызым пыштыше пӧръеҥ верым кычалын эҥер воктен кайымыж годым вӱдлан куанен тыге кычкырал колтен:
Пешак келшен тиде вер. Илаш кодын. Илен-толын ялын лӱмжӧ «Шийсола»ш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
27 вӱдшор
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 27 кечынже колышо-влак
Кугу Кӱльшӧ
Кугу Кӱльшӧ (Большая Кульша) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2003 ий), 6 еҥ (2010 ий).
27 вӱдшор
Калык пале
Шнуй Мартынын кечыже. Тиде кечын рывыж-влак шканышт у вынемым кÿнчат маныт. Сандене сонарзе-влак рывыж кучаш чодыраш каеныт. Марий калык гын тиде кечын коракым эскерен: кöн пöртшö воктен корак кычкыра – тушто колышо лектеш маныныт.
Кугу Кӱльшӧ
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 7 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
27 вӱдшор
Калык пале
Категорий:27 вӱдшор
Американ умдыр
Американ умдыр (Castor canadensis ) – Йӱдвел  Америкын умдыр-влак (Castoridae) йамагатын гыч кугу умдыр. Сонар янлык. Капше 1 м, нелытше 20 (15—35) кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Умдыр-влак
1064
1064 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1064Категорий:XI курым
Кӧлленштайний
Кӧлленштайний (Koellensteinia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 20 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Tokio Hotel
Tokio Hotel — немыч рок-тӱшка.
Фото-галерей
Категорий:Рок-тӱшка
Тверь
Тверь (Тверь) — ола, Тверь велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Тверь
74
74 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:74Категорий:I курым
Саврань
Саврань (Саврань) — Украиныште Одесса велыште Подольск кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 6 264 еҥ (2021 ий).
Севастополь
Севастополь (Севастополь; Севастополь) - ола Украиныште, Крым пелотрошто.
Категорий:Севастополь
Лӧк
Лӧк (Нижняя Солянка) — Российыште Пермь мландын Кишерть кундемыштыже верланыше Андреево ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 34 еҥ (2010 ий).
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пермь мландысе марий илымверла Категорий:Суксо кундемысе илымверла
27 идым
27 идым (27 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 270-ше (кужемдыме ийлаште — 271-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 95 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 идым
Клюшко
Клюшко — шайбан хоккей, бенди, мече хоккейыште, флорболышто да эше икмыняр спорт тӱрлыкыштӧ пасушто шайбым але мечым поктылашлан кучылтмо спорт арвер.
Шайбан хоккейыште
Шайбан хоккейыште тиде спорт арвер шайбым наҥгайме, пасым пуымо, да капка велыш перымылан кучылталтеш. Клюшкын кужутшо 150-200 см. наре. Тудын вургыжо уло, ӱлнӧ тиде вурго кумдаҥеш да вӱчкыжемеш. Кумда, вӱчкыж мучашыжым тӱҥгыртымӧ - тудым лӱмдат. Ыргака-н кужутшо 25-40 см наре. Лач тудак шайбе дене тӱкналтеш. Ик клюшко весе деч ойыртемалтеш, вет модшо-влак тӱрлӧ капан улыт, шолагай ден пурлагай-влаклан тӱрлӧ клюшко кӱлыт. Клюшко вурго да ыргака коклаште 135°-ан луко кодеш. Клюшкын вургыжо чоткыдо, тыгодымак лывырге, сандене профессионал клюшко дене шайбым пераш куштылгырак. Ыргакым чӱчкыдын тӱҥгыртат - модшо тыгай клюшко дене шайбым ий валчын нӧлтал кертеш. Шола да пурла велышкат тӱҥгыртат - тыште шола кид да пурла кид дене кучышо-влак шкаланышт келшышым ойырат. Капкаоролын клюшкыжо пасу модшын клюшкыж деч изиш ойыртемалтеш. Тудын ыргакаже кумдарак, вурго да ыргака коклаште луко изирак. Но ыштыме йӧн, кучылтмо материал когынек клюшкыштат икгай.
Эртымгорно
Ондак шайбан хоккейлан клюшко-влакым ваштар але вӱдуа гыч ыштылыныт, но тиде пу материал толмо иземын, сандене, вара куэ да тумо пушеҥгым гына кучылтыныт. 1920-шо ийла гыч лач тумо гыч гына клюшко-влак ышталтыныт. 1920 гыч 2000-ше ийла коклаште клюшкым ыштыме технологий вашталтын. 1940-ше ий гыч вургым лончылен ыштат. 1960-ше ийла гыч клюшым стекловолокна материал дене ӱмбачын леведыт. Тыгак, лач 1960-шо ийлаштак модшо-влак шке клюшкыштын ыргажым тӱҥгыртылаш тӱҥалыныт. 1980-ше ийлаште клюшкым ыштыше-влак икымше гана алюминийым ыштымашште кучылтыныт. Но алюминий клюшко утыждене пеҥгыде лийын, шайбым тудын дене шижаш ок лий. Сандене ышттыше-влак вургым - алюминий гыч, а ыргакам - пу гыч ышташ тӱҥалыныт. Ыргака вашталт кертын. Тыгай клюшко чот шарлен. Кызыт клюшко-влакым композит материал-влак гыч ыштат (стекловолокна, углерод волокна, кевлар). Композит клюшко-влак куштылгырак улыт, нуным тӱрлӧ сынан да форманым ыштат. Но тыглай клюшко дене таҥастарымашште акше шергырак.
Категорий:Спорт арвер
15 пеледыш
15 пеледыш (15 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 166-шо (кужемдыме ийлаште — 167-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 199 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 15 кечынже колышо-влак
Гавань
Гавань — карап-влаклан шогалаш йӧнештарыме вер.
Категорий:Вӱдлукла
Шведова, Нина Васильевна
Нина Васильевна Шведова ( — ) — руш театр актриса. Марий АССР-ын калык артистше (1988).
Кылвер-влак
Категорий:Руш актёр-влак
Юшнарань
Юшнарань (Юшнарань) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Литератур
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1066
1066 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1066Категорий:XI курым
Немыч
Не́мыч калык (Deutsche) — герман калык, Немыч Элыште (Германий) илыше-влак кокла гыч эн кугу калык. Пырля чот 85 млн. наре. Немыч йылме дене кутырат.
Категорий:Немыч Эл *
Соланъер
Соланъер (Солонер) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 26 еҥ (2003 ий), 18 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шулко сола деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Пеледыш пайрем
Пеледыш пайрем (Пеледӹш айо) - пеледыш тылзын эртаралтше кугу пайрем. Атеизм жапыште пеледыш пайрем агавайремым вашталтен ыле. Кызыт Пеледыш пайрем - мер пайрем улеш, да Агавайрем - юмынйӱла пайрем. Тӱрлӧ калыкын икгаяк пайремже уло, суас-влак Сабантуйым пайремлат, чуваш-влакын тиде пайрем Акатуй маналтеш.
Пайремын шарлыме кумдыкшо
Пеледыш пайрем Марий Элыште да тудын деч ӧрдыжтӧ (Суас Элыште, Пошкырт Элыште, Киров велыште, Свердловск велыште, Моско олаште, Санкт-Петербург олаште, Пермь олаште, Шовакшэҥер олаште) илыше марий калыкын пайремже.
Эртарыме жап
Пеледыш пайрем шошо ага пашам пытарымеке эртаралтеш да авалтыме кумдыкым шотыш налын чоҥалтеш: ончыч яллаште, вара район ден олалаште пайремлат.
Пайремын кӱлешлыкше
Пеледыш пайрем икымше гана Йошкар Пеледыш пайрем лӱм дене 1920 ийыште Шернур илемыште эртаралтын. У йӱла тиде кундемысе калыкын Агавайрем да Семык пайрем-влакшым алмаштыме, калыкым юмо дечын кораҥдыме семын увертаралтын. Тӱҥалтыш ийлаште Пеледыш пайрем марий калыкын шинчымашыжым нӧлтал колтымаште кугун полшен. XX курымын 20-30-шо ийлаштыже тиде пайрем у илыш йӱлам шыҥдарымаште кугу сомылым шуктен: у шинчымашым, тӱвырам калык чоныш шыҥдарен. Таче Пеледыш пайрем марий калык культурын оыйраш лийдыме поянлыкше улеш. Тиде пайрем пашам чаплын шуктышо калыкым саламла, марий айдемылан марий улмыжым шижаш, умылаш полша, иктеш ушнен, йылмым, муро, куштымаш поянлыкшым, сылне вургем ойыртемжым аралаш кумылаҥда, моло калык дене пырля келшен илаш ӱжеш.
Пайрем йӱла радам
Яллаште Пеледыш пайрем чыла вереат ик семын эрта. Пайрем радам кок ужаш гыч чоҥалтеш: саламлыме да весела кумылым лукшо. Икымше ужашыште, пайремым почмо нерген увертарен, тыстым нӧлталыт, шошо ага пашам иктешлен, ончыл пашаеҥ-влакым саламлат. Кокымшо ужаш верысе артист-влакын мурен-куштымышт дене, Спорт таҥасымаш (волейбол, футбол, имне дене кудалыштмаш), весела таҥасымаш, аттракцион, модыш дене эрта. Курыкмарий кундемыште Пеледыш пайрем годымак Муро пайрем лиеш, тыште республикысе чыла хор-влак иктеш ушнен мурат.
Йошкар-Олаште Пеледыш пайрем чумыр калыкын тӱшкан каныме пайремже семын эрта. Пайрем калык тӱрлӧ вургемым чиен, урем дене эрта, пайрем Каныме паркын тӱҥ верыштыже почылтеш. Тыште калыкым Виктер вуйлатыше-влак, Кугыжаныш Погынын депутатше, Йошкар-Олан мэрже, Тӱҥ онаеҥ саламлат. Нунын ден пырля легенде да преданийысе талешке-влакат салам мутым ойлат. Артист-влакын шӱм пӧлекышт, модыш, таҥасен ӱчашымаш, кучедалмаш, неле кирым нӧлтымаш ончаш толшо калыкланат шке вийым терген ончаш кумылым луктеш.
Пайрем нерген возат
Пеледыш пайремым эртараш шонымаш икымше гана 1920 ий 27 февральыште Вятка губернийысе Малмыж олаште эртыше II калык погынышто шоктен. Тиде шонымаш у курымын шÿлышланже келшыше гай койын. У пайремым Йошкар пеледыш пайрем манын лÿмдаш да Шернур селаште эртараш пунчалыныт. Тудо Семык пайрем олмеш лийшаш улмаш. Пайремым эртараш да тудлан вуйын шогаш Шернурысо педкурсышто туныктышо, драматург да мер пашаеҥ А.Ф. Конаковлан ÿшаныме. 1920 ий 27 майыште Пеледыш пайремыш кок тÿжем наре калык погынен. Ты пайремыштак, манаш лиеш, пайрем эртарымын шке тÿс-ойыртемже почылтын, тиде – официальный, тÿвыра да яра жап эртарыме, спорт ужаш лийын. Пайремын тиде йÿлаже кызытат вашталтын огыл, манын кертына.
Жап эртен. Йошкар пеледыш пайрем уло калыклан келшаш тÿҥалын. Тудо Шернур вел деч умбакылат шарлен. 1923 ийыште МАО-н исполкомжо, пайремын калыклан чот келшымыжым ужын, пайремлан кундемысе статусым пуаш лийын. 1923 ийыштак Йошкар пеледыш пайремым МАО-со паша калыкын революций шÿлышан кечыжлан шотлаш пунчалме. Пайрем кечылан 24 май, изарням, палемденыт. Тудо Семык марий календарь пайрем дене келшен толын. Тыге икымше гана Краснококшайскыште Пеледыш пайрем эртаралтын. Историй тыгыдерыш пурыде палемден кодена: Пеледыш пайрем кугу тÿвыра - сотемдарыше значениян лийын да марий калыкын шке у автономиеш пырляҥмыжлан йöным ыштен. 1931 ийыште национальный кундемласе политик шÿлышан процесс тÿҥалме дене МАО-со Йошкар пеледыш пайрем эртарымым аҥысыр националистический пайрем семын онченыт да тудым эртараш чареныт.
Кумло ий утла шуйнышо кÿрылтыш деч вара 1965 ийыште Пеледыш пайремым уэш шарналтеныт. Марий обком бюрон пунчалже почеш Пеледыш пайремым эртарыме нерген увертареныт. Тудо, шошо ага пытымек, июньын кумшо рушарнянже эртаралтшаш улмаш. Шот почеш пайрем ондак колхоз ден совхозлаште эртен, вара райрÿдерлашке куснен да Йошкар-Олаште республик пайрем семын мучашлалтын. Пайрем эрденак рÿдö уремла дене ошкыл эртыме дене тÿҥалын, вара Пÿнчерыш куснен. Пайремын волгыдо койышыжо лач пÿртÿс лоҥгаште, чодыра, эҥер але ер воктене эртарымаште улмаш. Шымлызе-влакын палемдымышт почеш, уэш илышыш пурышо Пеледыш пайрем кумдан эртарыме совет пайрем сынже дене ойыртемалтын, тунамак шке калык сынжат палдырнен. 1960–1980-ше ийлаште Пеледыш пайрем уло калыкын йöратыме пайремже лийын.
1990-ше ийла гыч Пеледыш пайрем умбакыже вияҥ толеш. Тудо у формо да шонымаш-влак дене сöрастаралтеш. Индеш лу утла ияш историйыштыже традицийым аралыше да палыме калык пайрем лийын кодеш.
Негыз
Категорий:Марий пайрем-влак
Киров велысе марий илымверла
Важ-влак
*
1067
1067 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1067Категорий:XI курым
Лӱдизий
Лӱдизий (Ludisia discolor) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Категорий:Орхидей-влак
Чынвозыш
Чынвозыш -- йылмышанчын ужашыже. Чын возымашлан виктарчык-влакым палемда. Кунам шуко улыт чынвозыш айдеметукымлан ваш-ваш умылаш полша. Садлан чынвозыш - тиде мер кӱлешлык.
Тыгак ончо
Категорий:Чынвозыш
1574
1574 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1574Категорий:XVI курым
Умдыр-влак
Умдыр-влак (Castoridae ) – Евразийын да Америкын Castorimorpha ӱлылтӱчан гыч кугу янлык йамагат.
Сернер
Сернер — аҥысыр кужу сер кагырем.
Ленинск
Ленинск (Ленинский) (Ленинское) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Мишкан ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 348 еҥ (2002 ий), 370 еҥ (2009 ий) , 306 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 9 километр касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Кулёв, Фридрих Григорьевич
Фридрих Григорьевич Кулёв — руш театр актёр. Марий Эл Республикын калык артистше (1998).
Кылвер-влак
Категорий:Руш актёр-влак
Николаевский (Провой кундем)
Николаевский (Николаевский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо выселке. Калыкчот: 148 еҥ (2004 ий), 163 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Смирнов, Кузьма Алексеевич
Кузьма Алексеевич Смирнов (Ошламарий, — ) — XX-шо курымышто ик эн тале марий семлызе, шанче-фольклорист, Шыжа революций дене иктаҥаш лийын.
Йоча пагыт
Ончыкылык семлызын йоча жапше Маскасола кундемыште Шихмамат ялыште эртен. Изинекак гармоньлан шӱмаҥын да кушмыж семын сайын шокташ тунем шуктен. Геннадий Матюковский дене вашлийын мутланымыж годым чон почын каласен: «Пӱтынь тӱням мый сем гоч ужынам». Тидыжак, очыни, рвезым музык дек утларак кумылаҥден да шым ияш улмыж годым, икмыняр меҥгым ончыде, Йошкар-Оласе черкыш куржталын, тысе хорышто мурен.
Тунеммаш
1929 ийыште Поланур тӱҥалтыш школым тунем пытармеке, Кузьма Йошкар-Олашке толеш да Марий кугыжаныш театр сем-театр студийыш пура. Тыге Смирнов Кузьма моло дене пырля тиде техникумын икымше тунемшыже лиеш. 1931 ийыште Смирнов Кузьма марий мурсем-влакым фортепиано почеш хорлан мураш келыштараш да текст дене пырля семым возаш тӱҥалын.
1068
1068 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1068Категорий:XI курым
Смирнов, Кузьма Алексеевич
Тунеммаш
Тиддеч вара Кузьма Смирнов уэш тунемаш кӱлмӧ шонымаш дене ылыжеш да Ленинградысе консерваторийын семлызе-влакым ямдылыме факультетышкыже тунемаш пура. Тунамак кумдан палыме да мастар профессор-влак марий рвезын шкешотан талантшым ужын шуктат. Самырык музыкантын ончыкылык шонымашыжат кумда лийын. Но тиде жапыште сар тӱҥалын.
Сар годым
1941 ий Пеледыш тылзе тӱҥалтыште ополченецлан возалтын, но вашке демобилизоватлалтеш да Йошкар-Олашке пӧртылеш. 1942 ий марте марий филармонийын хористшылан ышта. Лач тиде жапыштак тудым Республикысе семлызе-влак ушемыш пуртат. Варажым Кузьма Смирнов Ташкентыш эвакуироватлыме Ленинградысе консерваторийыш кайынеже ыле, но окса чӱдылык да начар тазалык тидым ышташ огыт пу.
Сар пытыме деч вара
1944 ийыште гына марий музыкант уэш тунемаш тӱҥалеш, но ты гана – Моско консерваторийыште Д.Шостаковичын классыштыже. Лач ты годымак тудо симфонийым возаш пижеш да тыгай паша кышкарым палемда: марий тематик негызеш кугу симфоний произведенийым воза да «Кӱрылтшӧ пайрем» манын лӱмда. 1946 ийыште тунем пытарыме лӱмеш экзаменыште Кузьма Смирнов симфонийын 2 ужашыжым ончыкта. Симфонийым кӱкшын аклыме деч вара Кузьма партитурым Екатеринбургышко колта. Но партитур неле улмылан кӧра дирижор тудым тунемаш торешлана. Семлызелан тиде неле увер лийын. 1947 ий Ӱярня тылзыште Кузьма Смирнов МарНИИште уэш ышташ тӱҥалеш, но ик тылзе гыч, семлызе сомылым шукташ манын, тудым паша гыч кораҥдат. Да 1948 ийыште «Курык марий темылан фантазий» оркестрлан возымо произведенийым мучашла. Тыште тудо 24 вариацийым 2 семын ончыкта.
Пытартыш ийлаште
1951 ийыште Кузьма Смирнов «Марий АССР сымыктышын сулло пашаеҥже» лӱмым пуэныт. 50-ше ийла семлызын усталык илышыже фольклорым погымыж дене ойыртемалтеш. Тудо 700 наре марий калык семым поген да келыштарен.
1963 ийыште Кузьма Алексеевич Смирновын илышыже кӱрылтеш. Тылеч вара тудын произведенийже-влакым шагал годым шоктеныт. Но пытартыш жапыште тудын усталыкшым у семын ончалын аклымаш палдырна.
Возымо произведенийже-влак
Категорий:Марий семлызе-влак
75
Кӧ колен
Категорий:75Категорий:I курым
Калык
Калык 3841 еН (2010 ийысе перепись почеш). Кужмара - 396 еН, Алеево - 125 еН, Кугу Шургумал - 36 еН, КУберсола - 137 еН, Изи Шургумал - 42 еН, Прокопьево - 74 еН, Троицкий - 40 еН, Шулемучаш - 16 еН, Яштородо - 72 еН, Кокла Кодам - 510 еН, Васлисола - 61 еН, КУшыл Кодам - 143 еН, КордемтУр - 143 еН, ЛоваНер - 27 еН, Изи Кодам - 98 еН, Руш Кодам - 104 еН, Шанешкино - 36 еН, Кельмаксола - 338 еН, Кугу Руясола - 225 еН, Воскресенский - 8 еН, Лайсола - 130 еН, Изи Руясола - 17 еН, Шудасола - 182 еН, ЭНерсола - 65 еН, Юледур - 20 еН, Шуарсола - 293 еН, Люперсола - 423 еН, Тошлем - 13 еН, Шуармучаш - 67 еН
Тыгак ончо
Категорий:Социологий
1069
1069 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1069Категорий:XI курым
Крым
Географий
* Категорий:Российысе пелотрола
Умдыр
Умдыр (Castor ) – Евразийын да Америкын умдыр-влак (Castoridae) йамагатын гыч кугу янлык урлык. Чылаже 2 еш куэ уло.
Пуртов почиҥга
Пуртов почиҥга (Пуртово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токспай сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Пуртов» тукымлӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 2004 ийыште сӱрем тылзын 22-шо кечынже Пуртов почиҥга ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
15 пургыж
15 пургыж (15 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 46-шо кечыже. Идалык пытыме марте 319 кече (кужемдыме ийлаште — 320) кече кодеш.