cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Матюков, Геннадий Иванович
Илыш корныжо
Геннадий Матюковский 1945 ийыште сарыште Японий ваштареш кучедалын. 1947 ийыште, армий гыч толмек, Марий пединститутыш пӧртылын, ик жапыштак Москошто Горький лӱмеш литератур институтышто заочно тунемаш тӱҥалын. Студент жапыште шуко почеламутым возен. Да 1949 ийыште «Мир верц» сборникым да посна книга дене «Петю» поэмым луктын. Пединститутым пытармек, Марий шанче-шымлыше институтышто ыштен, вара Марий АССР серызе ушемын ответственный сектетарьжылан сайлалтын. 1953 ий гыч профессиональный серызе лийын, газет редакцийыштат пашам ыштен. Тидын годым шуко возен, почеламут сборник-влакым савыктен луктын. 1967 ийыште Москоште кок ияш Высший литературный курсым пытарен. Вара адакат Серызе ушемын ответственный сектетарьже, а 1970 ий гыч правленийын председательже лийын. «Пачемыш» журналымат вуйлатен шоген. 70-ше ийлаште тыгай книгаже-влак лектыныт: «Ида вашталте мылам шӱмым», «Кум эргы», «Шӱдыр аршаш», 80-ше ийлаште – «Туан сандалык», «Сеҥымаш корно дене» роман. Пытартыш ийлаште «Калевала» карело-финский эпосым марлаш кусарен. Тылеч посна Г. Матюковский шуко критический статьям, очеркым, ойлымашым возен. Курык марий серызе-влакын ойпогыштым иктыш чумырен, тӱрлӧ сборникым луктын. «Почет Тамга» орден да медаль-влак дене палемдалтын, 1972 ийыште «Ида вашталте мылам шӱмым» сборниклан Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийым сулен налын. Чылаже коло утла книган авторжо. 1980 ийыште Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо лӱмым пуымо.
Геннадий Матюковскийын илышыже 1994 ий шорыкйол тылзын 22-шо кечынже кӱрылтын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Презе (зодиак тамга)
Презе — кокымшо зодиак тамга.
Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Презе тамгаште 21 Вӱдшор гыч 21 Ага марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Ага гыч 15 Пеледыш марте улеш.
Планета
Презын планетше — Чолпан.
Пале
Презын палеже ♉.
Тыгак ончо
Категорий:Зодиак тамга-влак
Сан-Хосе (Калифорний)
Сан-Хосе (San Jose) — ола Калифорнийыште, УАШ. Калыкчот 998 тӱж. еҥ наре.
*
Теле Олимпий модмаш - Нагано 1998
Теле Олимпий модыш-влак Нагано 1998 (1998 Winter Olympics,Jeux olympiques d'hiver de 1998).
Категорий:Теле Олимпий модмаш
1148
1148 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1148Категорий:XII курым
Тадасеев, Алексей Кузьмич
Тӓдаси (Алексей Кузьмич Тадасеев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Саткансола ял — 1970) — курыкмарий серызе, почеламутчо, кок Йошкар Тисте орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Тӓдаси 1906 ийын ӱярня тылзын 17-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Саткансола ялеш кресаньык ешеш шочын.
1970 ийыште Рязань олаште колен.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
1598
1598 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1598Категорий:XVI курым
Дебрецен
Дебрецен (Debrecen) — ола Венгрийыште, Хайду-Бихар медьын рӱдолаже. Кок эн кугу ола элыште.
Категорий:Венгрийысе олала
28 теле
28 теле (28 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 362-шо (кужемдыме ийлаште — 363-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 3 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 28 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 28 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 28 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:28 теле
1760 ийла
→ XVIII курым
Мо лийын
Категорий:1760 ийла
Шайбе
Шайбе мутын икмыняр ыҥже уло:
Ша́йбе (Scheibe):
‬‬‬
Кеҥеж Олимпий модмаш - Атланта 1996
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Атланта 1996 (1996 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1996).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Тимофеевский
Тимофеевский (Тимофеевский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо выселке. Калыкчот: 9 еҥ (2004 ий), 9 еҥ (2010 ий).
1149
1149 ий — XII курымын ийже.
Тимофеевский
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1149
Кӧ колен
Категорий:1149Категорий:XII курым
Коми калык
Коми калык (коми войтыр, коми отир, комияс) — Российысе финн-угор калык, Коми мландын тӱп калыкше. 2010 йиыште калыкын чотшо 322691 еҥ лиен. Кызыт коми-влак тӱҥ шотышто Коми Элыште да Пермь мландыште илат, нунын кок рӱдӧ олашт уло - Сыктывкар да Кудымкар. Сандене коми калыкым кок тӱшкаш шелаш лиеш - йӱдвелне зырян коми-влак (228 235 еҥ) да кечвалвелне пермь коми-влак (94 456 еҥ). Коми калык йылмыштак кок регионысе йылмыстандарт шочын - коми (зырян) литературйылме да коми (пермяк) литературйылме.
Важ-влак
Категорий:Коми Эл Категорий:Коми
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лондон 1908
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Лондон 1908 (1908 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1908).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
99
99 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:99Категорий:I курым
1770 ийла
→ XVIII курым
Мо лийын
Категорий:1770 ийла
Пинжанур
Пинжанур (Новики) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шой сола деч 4 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1999 ийыште пеледыш тылзын 7-ше кечынже Пинжанур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Шорсола
Шорсола (Шорсола) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял. Шорсола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 397 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 18 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
1774
Кӧ колен
Категорий:1774
Кеҥеж Олимпий модмаш - Барселоно 1992
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Барселона 1992 (1992 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1992).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
1150
1150 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1150Категорий:XII курым
Йыгыр (зодиак тамга)
Йыгыр — кумшо зодиак тамга. Астрология шотлалтеш касвел, 21 ага мо лийын йыгыр тамгаште 21 июньышто кече дене висаш. Йыгыр йыгыр шӱдырна знак дене лугаш ок кӱл, тудо 20 июнь гыч 20 июль кече дене улыт.
Планым ышташ, палыза — Меркурий.
Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Йыгыр тамгаште 22 Ага гыч 21 Пеледыш марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Пеледыш гыч 15 Сӱрем марте улеш.
Планет
Йыгырын планетше — Меркурий.
Пале
Йыгырын палыже ♊.
Тыгак ончо
Категорий:Зодиак тамга-влак
Онар
Онар — марий-влакын ик эн шарныме да пагалыме патырже.
Марий калыкын чотшо
XVIII курымышто
XVIII курымышто марий-влакын чотыштат вашталтын. Петр I-ын реформыж деч вара, кугу йозакым палемдымеке, неле илыш, кумдан шарлыме чер, шужен ий-влак шуко марий еҥын ӱмыржым лугыч ыштен. Палынак олык марий-влак шагалемыныт, курык марий-влак тӱшкан эрвеке кусненыт, башкир-влакын мландыштышт тыге эрвел марий-влак шукемыныт. Марий калыкын чотшо 1725-ше ий деч вара гына кугемаш тӱҥалын. Марий калыкын чотшо шочшо айдеме колышо деч шукырак лиймылан кӧра ешаралтын.
Онар
Онар нерген марий сылнымут произведений-влак:
Марий калыкын чотшо
Негыз
Категорий:Марий
Онар
Унчо ял воктене Онарлан чапкӱ шога.
Шурмаҥше
Шурмаҥше (Lynx) – Евразийын да Йӱдвел Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 4 еш куэ уло.
Онар
Тыгак ончо
Категорий:Марий талешке-влак
Шурмаҥше
Тӱрлык-влак
Категорий:Пырыс-влак
Кеҥеж Олимпий модмаш - Сеул 1988
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Сеул 1988 (1988 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1988).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
28 шорыкйол
28 шорыкйол (28 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 28-ше кечыже. Идалык пытыме марте 337 (кужемдыме ийлаште — 338) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 28 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 28 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 28 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:28 шорыкйол
Кожласола (Пӧтъял ял шотан илем)
Кожласола (Петъялы) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 81 еҥ (2003 ий), 83 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӧтъял деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кожла» + «сола» = «кожласола».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
1599
1599 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1599Категорий:XVI курым
Кельмаксола (Йошкар-Ола оласе йырвел)
Кельмаксола (Кельмаково) — ял Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла
Рушэҥер
Верланыме вер
Кукнур сола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно Немда эҥер воктене верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Омар Хайям
Гиясаддин Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибрахим аль-Хайям Нишапури (18 Ага 1048, Нишапур — 4 Теле 1131, туштак) — кумдан палыме перс сылнымутчо, математик, астроном, философ.
Уло тӱня Омар Хайямым «рубаи» ныл корнан почеламут-влак дене пала. Алгебрыште кубический уравненийын классификацийжым чоҥен, конический сечений дене нуным решаен. Ираныште тудым у календарьым чоҥымо дене палат, Иран кечышот европысо кечышот деч чынрак шотла.
Рубаи
Ныл корнан почеламут-влакше дене Хайям кумдан палыме лийын. Тыште мунло, мыскара, оҥай койышыж ончыкталтеш. Шуко жап тиде усталык пашаж нерген ойлалтын огыл, но у жапыште Эдвард Фицджеральд поэт почелатут-влакшым кусарен.
Не спрашивают мяч согласия с броском. По полю носится, гонимый Игроком. Лишь Тот, Кто некогда тебя сюда забросил, — Тому все ведомо, Тот знает обо всем.
Тудын нерген
Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак Категорий:18 Ага Кӧ шочын Категорий:4 Теле Кӧ колен Категорий:Почеламутчо
Яштыродо
Яштыродо (Яштародо) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 99 еҥ (2004 ий), 71 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кужмарий сола деч 1 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Васин, Ким Кириллович
Ким Васин (Ким Кириллович Васин), (, Марий автоном область, Шернур кундем, Шорыкэҥер ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, кусарыше, журналист, филологий шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1978), Чуваш АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1976), Марий АССР-ын Калык серызыже (1984), Йошкар-Олан Почётан гражданинже (1993).
Илыш корныжо
Ким Васин 1924 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш служащий ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак
Халтурино (Марий Тӱрек кундем)
Халтурино (Халтурино) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Хлебниково сола деч 8 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1981 ийыште Халтурино ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Крыжополь
Крыжополь (Крижопіль) — Украиныште Винница велыште Тульчин кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 8 664 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Акпатыр
Акпатыр — Марий Талешке. Акпатырым таче С. Г. Чавайн «Акпатыр» драмыж да Э.Н. Сапаевын «Акпатыр» оперыж гыч палена. Тиде тоштыой да сылнымутан произведений гыч толшо образ. А тоштыеҥ ойысо Акпатыр - йӧршын весе. Тудын шӱгарже Киров вел, Малмыж кундем, Кугу Кетек села воктенсе курыкйолышто.
Верысе В. С. Соловьевын тыршымыж почеш 1998 ийыште тушан чапкӱм шогалтыме. Чапкӱэш тыге возымо: «Марийлан вий-куатым пуэн шого».
Акпатыр чочой марий-влак кнызьышт гай лийын. Пеш таза, виян марий улмаш. Суас-влак тудым «Ак батыр» манын лӱмденыт.
Негыз
Категорий:Марий талешке-влак
Мишкольц
Мишкольц (Miskolc; Miškovec Miškovec; Miszkolc) — ола Венгрийыште, Боршод-Абауй-Земплен медьын рӱдолаже. Ныл эн кугу ола элыште.
Категорий:Венгрийысе олала
Провой
Провой (Звениге) (Звенигово, Чăваш Утарĕ) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ола. Провой кундемын рӱдерже. Калыкчот: 11946 еҥ (2010 ий).
1860 — негызленыт. 1927 ий гыч — ола сынан посёлко да 1974 ий гыч ола.
Эпипогиум
Эпипогиум (Epipogium) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Евразийын, Йӱдвел Африкын да Океанийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 12 еш куэ уло.
1151
Кӧ колен
Категорий:1151Категорий:XII курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лос-Анджелес 1984
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Лос-Анджелес 1984 (1984 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1984).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Червоноград
Категорий:Львов велысе олала
100
Кӧ колен
Категорий:100Категорий:I курым
Корека
Корека - Италийыште, Калабрийыште, Консенцаште фракция.
Фото-влак
Категорий:Италий
28 шыжа
28 шыжа (28 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 301-ше (кужемдыме ийлаште — 302-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 64 кече кодеш.
Лӱмгече
Шыжа тылзын коло кандышымше кечынже Ефим, Иван, Симон да Фадей – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 28 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 28 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 28 кечынже колышо-влак
Калык пале
Ефимийын кечыже. Ожно калык тыге манын: «Ефимий пӱртӱсым телылан малаш пышта».
Категорий:28 шыжа
Lady Gaga
Lady Gaga (Чын лӱмжо: Стефани Джоанн Анджелина Джерманотто, Stefani Joanne Angelina Germanotta) тиде Америкасе мурызо.
Категорий:Мурызо-влак
1775
Кӧ колен
Категорий:1775
1152
1152 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1152Категорий:XII курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Монреаль 1976
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Монреаль 1976 (1976 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1976).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Мамадыш кундем
Мамадыш кундем (Мамадыш районы, Мамадышский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Мамадыш ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (76,4%), руш-влак (20%), марий-влак (1,4%), удмурт-влак (1,3%).
Административ шеледымаш
Мамадыш кундемыште 1 ола шотан илем да 33 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Пургыж (тылзе)
Пургыж тылзе (февраль) — ийын кокымшо тылзыже.
Теле пагытын кумшо тылзыже.
Негыз
Пургыж
1780 ийла
-> XVIII курым
Мо лийын
Категорий:1780 ийла
Ярамарий (Юлсер кундем)
Ярамарий (Ярамор) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 602 еҥ (2002 ий), 584 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Легенде почеш яллан негызым «яра» (йорло, нужна) «марий» пуэн, сандене ялым «Ярамарий» манын лӱмденыт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Кеҥеж Олимпий модмаш - Мюнхен 1972
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
1153
1153 ий — XII курымын ийже.
Рак (зодиак тамга)
Рак — нылымше зодиак тамга.
Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Рак тамгаште 22 Пеледыш гыч 22 Сӱрем марте наре улеш, веда астрологийыште — 17 Сӱрем гыч 16 Сорла марте улеш.
Планет
Ракын планетше — Тылзе.
Тыгак ончо
Категорий:Зодиак тамга-влак
1154
1154 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1154Категорий:XII курым
Памашсола (Шале ял шотан илем)
Памашсола (Памашсола) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 20 еҥ (2004 ий), 14 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Канторъял ял деч 2 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
1600
1600 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1600Категорий:XVI курым
Марий Талешке кече
Марий Талешке кече — Марий Талешке-влакым пагалымаш, патыр-влакым шарнымаш кечыже. Пайрем кажне ийын 26 Вӱдшорышто эртаралтеш. Тиде кечын 1556 ийыште кугыжан сарзыже-влак дене кредалмаште Малмыж орым аралыме годым марий талешке Полтыш колен.
Эртыме радам
Пайремым эртарыме йӱла, радам але пеҥгыдемын шуын огытыл. Школлаште, книгагудылаште тачысе чолга еҥ дене вашлиймаш, лудмаш, вуй савымаш-влак эртаралтыт гынат, уло калыкнам иктеш ушышо паша таче але уке. Ты шотышто мер ушем-влак мучаш мартеак шке йöныштым кучылтыт манаш огеш лий. Мер Каҥаш Йошкар-Оласе чапкӱ-влак воктеке пеледыш аршашым, вуй савыме йӱлам шуктымо радамым мер ушем-влаклан шукташ темлен ыле. Туге гынат Йошкар-Олаште, В.Мосоловым, И.Палантайым, С.Чавайным да молымат шарналтен, чапкӱышт, шарныме оҥашт ончыко калыкым чумырымо огыл. Районлаште да яллаште улшо чапкӱ, кугезына-влакын шӱгарлашт нергенат ты кечын шагал еҥ шарналтен. Икмыняр ий ончыч ты кече вашеш кугезына-влакын шӱгарыштым тöрлымö пашам тӱҥалме ыле.
Талешке кечын Йошкар-Оласе самырык-влак Марий паркым почмо йӱлам илышыш пуртеныт ыле. Кызыт Марий парк уке. Садлан марий ӱдыр-рвезе-влак утларак куатле йöным кычалыт. Тидын нергенак ойла тений нунын «Тый марла кутырет?» акцийлан ямдылалтмышт. Ты кечын студент-влак Йошкар-Оласе уремлаште шке таҥашышт деке ик йодыш дене лектыт: тый марла кутырет? Вашештыше кажне еҥым öрыктарыше пöлек вуча.
Эртымгорно
Марий Талешке кечым икымше гана 1917 ий гыч палемдаш тӱҥалме. Тунам, Пӱрӧ олаште эртыше Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныштышт тиде пайрем нерген марий интеллигенций кумдан увертарен. Тыге марий ончылъеҥ-влак XX курымышто шке эртымгорныжым кумдан да кӱкшын аклен ончалыныт.
Варажым Шыжа революций тургым,, шужен ий, у экономик политике, коллективизаций, шучко 30-шо ийла, Кугу Авамланде Сар, а умбакыжым совет идеологий тиде шонымашым ӱмылтеныт, атыланышыже пуэн огытыл.
1991 ийыште икымше гана Марий Талешке кечым угыч пайремдыме. Тидын деч вара кажне ийыште тиде пайрем эртаралтеш.
Шарлыме кумдыкшо
Марий Элыште да вес кундем-влаште илыше марий-влак пайремлат. 1993 ий гыч Марий Талешке кечым Эстонийыште пайремлат.
Негыз
Категорий:Марий пайрем-влак
Печ
Печ (Pécs, Fünfkirchen) — ола Венгрийыште, Баранья медьын рӱдолаже. Вич эн кугу ола элыште.
Категорий:Венгрийысе олала
101
101 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:101Категорий:II курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Париж 1924
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Париж 1924 (1924 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1924).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Месаденелла
Месаденелла (Mesadenella) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 7 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Шайбе (Шайбан хоккей)
Хоккей шайбе — Шайбан хоккей модмашыште кучылтмо спорт арвер. Хоккей шайбым пластик але резине гыч ыштат. Модмо шайбе шем тусан улеш. Тренировкышто кучылтмо нелемдыме шайбе - йошкарге-нарынче тӱсан, куштылемдыме - канде, капкаорол-влакым ямдылыме - ош тӱсан. Шайбын кугытшо: кӱкшыт 2,54 см, диаметр 7,62 см, нелыт 105-185 грамм. Модмо годым шайбе ынже тӧрштыл манын, матч деч ончыч тудым икмыняр шагат кылмыктат. Модмо годым, кунам уло вий дене хоккеист клюшко дене пера - шайбе кугу писылык дене (160 меҥ/шаг) чоҥешта, ончышо-влаклан кугу лӱдыкшым конда. Сандене модмо ий йыр печым шогалтат, пече ӱмдалне аралтыш яндам шогалтыме, а капка шеҥгелне верланыше трибуным аралтыш четлык але вапш авырышаш. Ончышо-влак чӱчкыдын чоҥештыше шайбе дене сусыргеныт.
Кылвер-влак
Категорий:Спорт арвер
Тюмша чодыра участок
Тюмша чодыра участок (Лесоучасток Тюмша) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше участок.
Эртымгорно
1957 ийыште Тюмша чодыра участкым пытареныт.
Каспий теҥыз
Каспий теҥыз (Каспийское море, Каспий теңізі, Hazar deňzi, - Daryâ-ye Xazar, Xəzər dənizi) — шинчалан ер Российыште, Казахстаныште, Азербайджаныште, Туркменистаныште да Ираныште, Мландын эн кугу ерже. Тудын кумдыкшо 371 000 наре уш².
Категорий:Российысе ерла Категорий:Шинчалан ерла Категорий:Казахстанысе ерла Категорий:Азербайджанысе ерла Категорий:Иранысе ерла Категорий:Туркменистанысе ерла
Степанов, Максим Степанович
Макс Майн (Максим Степанович Степанов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Непот ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, журналист, кусарыше, РСФСР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1941), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1974), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
1156
1156 ий — XII курымын ийже.
Степанов, Максим Степанович
Илыш корныжо
Макс Майн кресаньык ешеш шочын. Изинекак тулыкеш кодын. Ачаже империализм сар гыч черланен толын да 1915 ийыште колен. Тыге изи Максимын лудын-возен моштыдымо аваже Анна Васильевна ныл йоча дене марийже деч посна кодеш. Сылне пӱртӱс лоҥгаште вераҥше, чодыран, ужар посто гай кумда олыкан кундемеш тудын йоча да рвезе годсо жапше эртен. Изи годсек тунемаш тыршен. Шочмо ялысе тӱҥалтыш классым пытарымек, 1927–1931 ийлаште Йошкар-Оласе марий шымияш шоклышто тунемын. Нурма тӱҥалтыш школым тунем лекмек, Йошкар-Олашке марий шымияш школыш тольым. Тудо ола тӱрысӧ Нечаевка ялеш верланен. Пеленем йолташем ыле. Кас велеш олашке толын шуынна. Ончена – школ суралыме. Икмагал омса воктене шогылтына. Мом ышташ? Куш каяш? Олаште палымына уке. Йолташем дене тӱрлым мутланен шогена. Ик ӱдырамаш малаш пуртыш… Иктаж лу шагат жапыште туныктышо-влак тольыч. Экзаменым кучаш толшо-влакым ик классыш чумырышт да йодыштат тӱҥальыч. Кастене пале лие: мыйым тунемаш налыныт. Мый кугу куан дене мӧҥгӧ кайышым… Первый сентябрь толын шуо. Авам имньым кичкыш. Орвашке, пу ора ӱмбак, иктым-весым оптыш да олашке тарванышна. Ынде мый ик-кок кечылан огыл, а тунемме ий мучкылан каем… Тыште тудым сылнымут деке марий йылмым да литературым туныктышо С.Н. Николаев шӱмаҥден. Шочмо йылме ден литературым Сергей Николаевич Николаев туныктен. Туныктышын полшымыж дене вара семын литератур  дек чот шӱмаҥынна. Шкеат почеламутым, ойлымашым возаш пижна. Первый почеламутемым возымем нигунам ом мондо… Санкомиссий председатель Ваню нерген мый первый гана мыскара почеламутым возышым. Почеламут йымалан шке фамилием огыл, а шояк лӱмым, «Пӱкш» манын шынденам. Пырдыж газет лекмеке, йоча-влак погынен шогалыныт, да мом тушто возымо, пеш лудыт… Тиде жапыштак почеламут ден ойлымаш-влакым возаш тӱҥалын. Южо произведенийже «У вий» да «Пионер йӱк» журналыште савыкталтыныт. Тыштак С. Чавайн, И.А. Борисов, К.Т. Коряков, Олык Ипай да молат полшен шогеныт.
1931–1934 ийлаште Москосо редакционно-издательский техникумын корректор-влакым ямдылыме пӧлкаштыже тунемын. Рвезе поэтлан кушкашыже кумдан палыме руш писатель, поэт да сымыктыш пашаеҥ-влак дене вашлиймаш полшен. Макс Майн тунамак кугу совет поэт, революцийын трибунжо Владимир Маяковскийын поэзийжым чот йоратен, тудын деч тыршен тунемын.
Техникумым пытарымек, Йошкар-Олашке толын. Шинчымашым шке нӧлташ тӧчен: шуко возен, савыкталтын. 1934 ийыште «Шольымын возымашыже гыч» да «Ямде улына» йоча-влаклан возымо ойлымаш книга-влакым савыктен.
Тиде жапыштак Марий радиокомитетыште, Медведево райгазетыште пашам ыштен. Шке сылнымутшым почеламут, ойлымаш, очерк, да статья-влак дене пойдарен.
1936–1938 ийлаште «Марий коммуна» газет редакцийыште тыршен. Возымым чарнен огыл.
1938-1940 ийлаште Марий учитель институтышто тынемын. Вара адак «Марий коммуна» газет редакцийыш пӧртылын. 1939 ийыште Макс Майнын «Пеледше мланде» лӱман икымше почеламут книгаже лектын.
1942 ийыште телым Совет армий радамышке кая да сар пытымеш немецко-фашистский капыр-влак ваштареш кучедалеш. Кугу Отечественный сар жапыште Касвел фронтышто кредалын, Орловско-Курский кугу кредалмаште лийын. Тыгак шке вийжым Орел, Минск, Брянск да моло олалам утарымаш верч чаманен огыл. Совет Украиным, Белоруссийым, Балтий сер воктенысе республиклам да Ригам утарышаш верч кредалын. Варажым, Икымше Белорус фронтын составышкыже ушнен, Германий марте мийын шуын, Берлиным штурмоватлыше коклаште лийын. Рейхстаг пырдыжыште тыгак шке кидпалыжым коден: ''«Йошкар-Ола – Берлин. Мариец Степанов».''
Фронтышто салтакат, автоматчикат, минометчикат, артиллеристат, связистат, санитарат, разведчикат лияшыже логалын. Кредалмаште лӱддымылыкым ончыктымыжлан Йошкар Шӱдыр орден да вич медаль дене палемдалтын. Сар тул коклаштат поэт шкенжын мурпашажым чарнен огыл. «За Родину», «Гвардия» да моло фронтысо газетла дене кылым кучен шоген. Икана огыл тудын нергенат возеныт:"«В атаке  Степанов был впереди, увлекая за собой товарищей. Раненный в ногу, решительно отказывался покинуть поле боя… Таков он, наш военкор!»"Тыгак «Марий коммуна» да «Марийская правда» республикысе газетлашке возен шуктен. Кум почеламут книгаже лектын: «Клятва» (1942), «Родина верч, Сталин верч» (1943), «Патыр-шамыч» (1945). Произведенийлаште тудо совет калыкан фронтысо да тылысе подвигшым але марте нигунам уждымо-колдымо кӧргӧ вий-куатшым моктен воза. Сеҥымашлан ӱшан йоҥгалтеш тудын кажне почеламутыштыжо. Садланак сар жапысе возымо шуко почеламутшо утларак публицистике сынан.
1944 ийыште КПСС член лийын.
Сар пытымек, 1946-1951 ийлаште Максим Степанович «Марий коммуна» газет редакцийыште литпашаеҥ да пӧлка вуйлатышылан ыштен.
1951-1954 ийлаште КПСС ЦК пеленысе Высший партийный школышто тунемеш. Поэт творческий пашажым эшеат вияҥда, шуко ойлымаш ден почеламут, поэме ден йомак сборник-влакым савыктен луктеш.
1974 – «Марий АССР-ын калык поэтше» чап лӱмым пуеныт.
1984 – РСФСР Верховный Совет Президиум Чап грамотыж дене палемдалтын.
1985 – II степенян Отечественный сар орденым пуэныт.
Тыгак Марий Эл республике да Татар АССР-ын парламентыштын Президиумышт грамот дене палемденыт. Тылеч посна правительствын, тӱрлӧ писатель ушемын, ведомствын Чап грамотым налын.
Макс Майн ош тӱням 5 май 1988 ийыште коден каен. Пытартыш кечылаже нерген Светлана ӱдыржӧ шарналта: Тудо, камвозын, чотак эмганымыжлан кӧра шуко жап кынел кертде кийыш. Но нигунамат кечкыжын, мемнан тургыжландарен огыл. Авам дене, шкетшым коден, сад-пакчаште але моло вере каенна гынат, чытенак киен. Кеч-мыняр йӧсӧ лийын гынат, мемнам вурсен огыл. Пӧртылмекына, кушто лиймына, мом налмына, сад-пакчаште емыж-саска могайрак, радамын йодыштын, чыла палымыже шуын. Спецбольницын врачше-влак ик кечын гына терген, «Тендан шӱмда кеч эрлак сандалыкыш чоҥештышаш космонавтын гай» манын лыпландарен кодышт. Эрлажланак колыш. Тиде Ленинский печать кечын, 1988 ий 5 майыште, лие, а кок кече гыч, 7 майыште, Радио кечын, Турун шӱгарлаш тойышна. Моткоч ушеш кодшо кечылаште илыш дене чеверласыш…
Ешыже
Пелашыже, Ольга Иосифовна Яковлева (Степанова) 1920 ий  сорла тылзын 14 кечыштыже Шернур район Пӱнчерйымал ялеш шочын. Илыш корныжым корректор семын тӱҥалын да ӱмыржӧ мучко ты пашам ыштен. Пытартышлан чӱчкыдын черланен, вара шинчаже ужмым чарнен. 2005 ий ӱярня тылзын 15 кечыштыже илыш дене чеверласен.
Кугурак икшывыже, Диана Максимовна Степанова, - юрист. Кок йочаже уло – Ольга ден Максим.
Изирак икшывыже, Светлана Максимовна Чайка, - экономист. Наташа ӱдыржӧ уло.
Сылнымут корныжо
М. Майн сылнымут корныш 1920 ийла мучаште шогалын. Ончыч Йошкар-Оласе марий шымияш школышто тунеммыж годым пырдыж газетлашке возен шоген. Южо возымо текстшым шке лӱмжö дене савыктен огыл (мутлан, «Пӱкш»). Шымияш школышто тунеммыж годымак журналеш кок почеламутшо лектын – «Олий», «Чавайн йолташлан». Икана, уремыште ужмекышт, артист Пӧтр Пайдуш тудлан тыге каласен:"«М. Степанов тый улат мо? Журналеш лекше почеламутетым лудым. Оҥайын возенат, мылам келшыш»."Кумлымшо ийла гыч тӱҥалын, М. Майн пытартыш шӱлышыжӧ марте марий сылнымутым вияҥдымаште тыршен. Тиде жапыште шуко почеламутым, ойлымашым, статья, очерк-влакым возен. Тыгак тудо пьесе ден поэме-влакын авторжо семын палыме лиеш. Йомак ден балладымат савыктен. Чылаже 20 утла книгаже марла да 7 книга рушла савыкталтыныт.
Марий поэзийын келге шонымашан, куатле шӱм тулан йӱкшӧ поснак сар жапыште шуаралтын, пеҥгыдемын. Сар тӱҥалмеке, икымше кечылаштак, поэт «Марий коммуна» газетеш фашизмым кырен шалаташ ӱжшӧ у почеламутым савыкта, рушла гыч А. Суриковын, В. Лебедев-Кумачын возымыштым кусара.
Христиан пайрем-влак
Кылвер-влак
*
Степанов, Максим Степанович
Сылнымут корныжо
Поэт совет калыкын илышыжым чапландара. Совет Ушемыш тӱрлӧ калык-влакын келшен илыме, элын у илыш корныш шогалме нерген куанен воза. Тиде Маргизыште савыкталтше тыгай сылнымут книгалаштыже раш палдырна: «Патырлык нерген муро», «Почеламут-влак». 1952 ийыште Макс Майнын рушла «Гусли поют о счастье» сборникшым Москосо «Советский писатель» савыктыш луктын.
Макс Майнын творчествыштыже кугу верым сар жап налеш. Шукыжым тудо сарын кышаже, ӱмыреш коржшо тошто сусыр тынысле илышын тушманже-влак нерген воза. Поэтын лирике геройжо фашист кашак ваштареш пырля кредалме фронтысо йолташыже-влакым шарналта. Тудын койыш-шоктышышт, кӧргӧ шижмашыжт гоч совет еҥын характержым ончыкта да иктешла. Тыгай произведенийлаште эртыше кугу сарым, война деч варасе у илышым сӱретлымаш тыныслык, эрык да пиал верч кучедалме теме дене пеш чак кулдалтын.
Теле Олимпий модмаш - Лиллехаммер 1994
Теле Олимпий модыш-влак Лиллехаммер 1994 (1994 Winter Olympics,Jeux olympiques d'hiver de 1994).
Степанов, Максим Степанович
Сылнымут корныжо
Тыгак поэт йоча литератур вияҥдымашке шуко вийым пыштен. «Кудывечым кӧ ӱштын» (1959), «Коремыште» (1963), «Пионерий ошкылеш» (1967) ойлымаш сборникше-влак, Москосо Детгизыште рушла «Пуговица» (1960), «Кто подмел двор» (1964), В. Муравьев дене пырля ямдылыме «Заветный родник» (1961) йомак-влак книгаже савыкталтыныт.
Теле Олимпий модмаш - Лиллехаммер 1994
Категорий:Теле Олимпий модмаш
28 ӱярня
28 ӱярня (28 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 87-ше (кужемдыме ийлаште — 88-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 278 кече кодеш.
Степанов, Максим Степанович
Сылнымут корныжо
Автор тыгак балладе жанрлан кугу верым ойыра да тиде сылне лирике жанрым марий поэзийыште пеҥгыдемдаш шуко вийым пышта. «Йошкар знамя нерген балладе», «Волгоградысе тополь» да молат тыныс илыш, эрык верч уло усталык, уло кӧргӧ чон-кумыл дене возеымо улыт.
28 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 28 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 28 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 28 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:28 ӱярня
Степанов, Максим Степанович
Сылнымут корныжо
Поэтын мыскара умдыжат пӱсӧ. Тудо общественный да еш кокласе илышым лугышо тӱрлӧ порволышашлык, кӱлдымаш койышан еҥ-влакым – бюрократым, йӱшым, арамлогарым – почка.
«Келшымаш аршашыш» «Балтик серыште», «Туркмен», «Чуваш», «Карел», «Грузий», «Башкир», «Мордва», «Узбек», «Таджик» поэтический цикл-влак пурат.
Газет редакцийште пашам ыштымыж годым шуко статьям, корреспонденцийым, очеркым, фельетоным, сценкым возен.
Макс Майнын творчествыжлан кушкаш кусарыме пашат чот полшен. Нылле ий наре шочмо калыкын сылнымутшым пойдарыше-влак радамыште лийын, тудо руш да моло иза-шольо поэт-влакын шуко мурсаскаштым марий йылмышке кусарен: А. Пушкиным, М. Лермонтовым, Н. Некрасовым, М. Исаковскийым, А. Сурковым, Д. Бедныйым, С. Маршакым, С. Михалковым, Ш. Руставелиым, Т. Шевченком, Д. Джамбулым, М. Рыльскийым, М. Джалильым, Г. Тукайым, Я. Райнисым, Я. Купалым, Э. Межелайтисым, П. Хузангайым, А. Кешоковым, Г. Гейным, Эмми Сяом да тулеч молат.
Макс Майнын эн сай произведенийже-влак руш йылмыш, тыгак татар, мордва, удмурт, башкир, чуваш, эстон йылмыш кусарыме улыт.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо-влак
Иликбаев, Василий Михайлович
Василий Иликбаев (Василий Михайлович Иликбаев) (1951, Башкир АССР, Пӱрӧ кундем, Ӱкӱдӧ ял — 2013) — марий серызе, мер пашаеҥ.
Илыш корныжо
Василий Иликбаев 1951 ийыште Башкир АССР Пӱрӧ кундем Ӱкӱдӧ ялыште колхозник ешеш шочын. Василий Иликбаев Пӱрӧ кундемысе марий прозаик, мер пашаеҥ да ял озанлыкыште кугу специалист — районысо тӱҥ ветеринарный врачын олмештышыже лийын. Шуко заметке ден статьяже районысо «Победа» газетыште печатлалтын, «Тихий брод» лӱман роман-эссе книгаже кок изданий дене лектын. Фольклорист семын "Марий калык муро ден такмак-влак", «Руш пӱртӱспале» книга-влакым ямдылен, эрвелмарий сӱанын сценарийжым серен, но печатлен луктын шуктен огыл - ӱмырлугыч трагически колен. Мер пашаште 1989 ий гыч колымешкыже Пӱрӧ «Марий ушемын» правленийыштыже шоген, Марий Калык Погынын делегатше лийын. Илен Пӱрӧ район Курыш ялыште, йырге кундемыште эше уста пакчазе да мӱкшызӧ семын палыме улмаш да тусо калык коклаште пеш кугу авторитетан лийын. Курыш ялыште, тудын илыме Ятап уремыште уремын лӱмжӧ да тушто писатель В. М. Иликбаевын илымыже нерген палдарыше табличкым пижыктыме.
Кылвер-влак
Категорий:Марий серызе-влак
Нишапур
Нишапу́р ( — Neyšâbur) — ола Ираныште. Харасан Резави провинцийыште кумдык почеш кокымшо верым айла. Калыкчот — 205 972 еҥ (2006 ий.). Элын йӱдвел-эрвелныже верланен, Тегеран деч 670 меҥге тораште.
Йӧнозанлык
Кугу вийым кочкыш да коваште йӧнозанлык налеш. Ола воктене Бирюзам луктыт.
Кылвер-влак
Нишапур
Категорий:Иранысе олала
1157
1157 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1157Категорий:XII курым
Фарси йылме
Фарси́ йылме, тыгак перс йылме (фарси, زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — иран йылме тӱшкан эн кугу йылмыже. Тиде йылме дене тӱнямбал сылнымутын икмыняр шедеврже возалтын. Шуко араб йылме деч налын.
Категорий:Индоевропысо йылме-влак Категорий:Афганистанысе йылме-влак Категорий:Иранысе йылме-влак Категорий:Пакистанысе йылме-влак Категорий:Таджикистанысе йылме-влак
Шовакшэҥер вӱдаралымвер
Шовакшэҥер вӱдаралымвер (Шывашар вӹдаралымвӓр; Шупашкар шывуправĕ; Чебоксарское водохранилище) — вӱдаралымвер Российыште, Юл эҥерын ужашыже.
Категорий:Вӱдаралымверла Чувашийыште Категорий:Юл Категорий:Вӱдаралымверла Угарман велыште Категорий:Вӱдаралымверла Марий Элыште
Золочев (Львов вел)
Категорий:Львов велысе олала
Кеҥеж Олимпий модмаш - Мехико 1968
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Мехико 1968 (1968 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1968).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
102
102 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:102Категорий:II курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Лондон 1948
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Лондон 1948 (1948 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1948).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
1158
1158 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1158Категорий:XII курым
Пикша
Пикша мут ончыктен кертеш:
Ефремов, Георгий Захарович
Георгий Ефруш (Ефруш) (Георгий Захарович Ефремов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Макарсола (кызыт Макарсола) ял — ) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, литературовед, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш да творческий корныжо
Георгий Ефруш 1916 ийын вӱдшор тылзын 10-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Макарсола (кызыт Макарсола) ялыште кресаньык ешеш шочын. Ачаже ялысе туныктышо, аваже тыглай кресаньык пашам ыштыше ÿдырамаш лийын. Кок шольыжо лийын: Зоил ден Веней. Георгийын изиж годсекак тÿҥ шонымашыже тунемме нерген лийын. 1931 ийыште Шиньшинский шымияш школым тунем пытарен. Шкевуя чот тунемаш тыршен. Школышто тунеммыж годымак литературым йöратен лудын, калыкыште колмо сылне йомакым, мурым, шулдыран шомакым, легендым чон кöргышкыжö пыштен. Геогргий Ефрушын эн йöратыме сомылжо сылнымутан творчестве лийын. Тиде пашаш чонжо тудым изинек шупшын. Латвич-латкуд ияшыж годым газет дене кылым кучаш тÿҥалын, тÿрлö корреспонденцийым чулымын серен. А вара, возен кертмыжым ужын, вийжым сылнымутыштат тергаш пижын — газет редакцийлашке изирак очерк, зарисовко, почеламут-влакым колтылын. Кожмак рвезын илышыштыже мер пашат изи огыл верым айлен: комсомол вуйлатыше лийын, концерт, спектакль-влакым шынден. Тунам Ефремовмытын пöртышт клубыш савырнен. Тушто репетиций-влакым эртареныт, пырдыжгазетым луктеденыт, погынымашымат эртареныт.1930 ийыште, кум тылзан педагогический курсым тунем пытарымеке, Георгий Ефруш Горельский школышто туныктышылан пашам ышташ тÿҥалеш. 1933 ийыште Моркышто улшо медрабфакын 4 курсышкыжо тунемаш пурен. Тушто уста марий писатель Н.С. Мухин дене палыме лийын. Мухин дене вашлиймыже Г.Ефрушын сылнымут корныжым пеҥгыдемден. 1934 ийыште Георгий Захарович Марий педагогический институтын студентше лиеш. Тыге 1933-1934 ийлаште Г.Ефрушын икымше произведенийже-влак шочыт. Агитаций кумыл дене возымо почеламут ден очерклаште Георгий Ефруш шкенжын чон шижмыжым, у илышлан йывыртымыжым почын пуаш тырша, лудшо-влакымат у илыш дек мелын савырнаш, пагытын шÿлышыж дене шÿлаш ÿжеш. Институтышто тунеммыж годым Ефруш колхоз темылан «Ешем» да «Тайра» пьесе-влакым возен пытара, газетлаште шагал огыл почеламутым, ойлымашым, очеркым печатла, шке вийжым критика жанрыштат терген онча. Г.Ефруш писатель семын койын кушкын. Марий кундем, Совет эл илышым ужын сÿретлаш тыршен, Кугу Октябрьым, партий ден комсомолым, революций тулеш шуаралтше тале еҥ-влакым, «кÿртньö кидан тÿня пролетарым» патриот семын чапландарен. 1936 ий гыч Ефруш утларакшым прозаик да драматург семын тыршен. 1936 ийыште ВЛКСМ Марий обком тудым «Ямде лий» пионер газет редакцийыш пашам ышташ колта. Тудо тунам школыш, йочапöртлашке чÿчкыдын коштын. 1937 ийыште Георгий Захарович Медведево районысо Цибикнур кыдалаш школышто марий йылме ден литературым туныкташ тÿҥалеш. Нине ныл-вич ий Г. Ефрушын илышыштыжат, пашаштыжат эн лектышан лийыныт. Тунам тудын писатель лÿмжö йыр шарла, произведенийже-влак посна книгала дене лектыт, марий театр тудын пьесыже-влакым калыклан ончыкта. Тудо шочмо йылмыш А.С.Пушкинын почеламутлажым, М.Горькийын «Мещане» драмыжым, Д.Дефон «Робинзон Крузо» книгажым кусара, статья ден рецензийлам воза. 1939 ийыште тудым СССР писатель ушемышпуртат. 1936 ий гыч Г.Ефруш Москвасе историй,
философий да литератур институтышто заочно тунемеш, 1938 ийыште тунем пытара. 30-шо ийлаште серызе утларак ойлымаш почеш ойлымашым луктын, тушто кресаньык илышым сÿретлен, мыскара да лирик кумылжо вигак шинчалан пернен. Писательын геройжо-влак реализм келгытышт дене ойыртемалтыт, лудшо еҥ ушеш кужу жаплан шарнаш кодыт («Шелше вол», «Кукшо-ночко-влак», «Шовашыж ден комдыжо»). Мыскара интонаций писательын ятыр возымыжым сöрастара. Тудын положительный геройыштат шукыж годым весела, мыскараче кумылан еҥ улыт, ош тÿнялан шыргыж илат, вуйым сакен огыт кошт. Тыгак Г.Ефрушын лÿмжö 30-шо ийласе марий драматургийын кушмо корныж денат кылдалтын. Тиде жанр дек писательын рвезыж годсек спектакльлаште йöратен модмыжат лишемден. «Ешем», «Тайра» пьесе-влакым, «Тушманын кышаже», «Эҥыремышвот» драме-влакым возен. 1939-1940 ийлаште Георгий МарНИИ-н сотрудникше лиеш. Тушто тудо литератур да сымыктыш темылан статья-влакым воза. 1940 ийыште Г. Ефруш Йошкар Армийыш лектын кая. Карелийыште, йÿдвел межа воктен, служитлаш тÿҥалеш. Тудлан чылт у сомыл логалын гынат, жапше пеш шыгыр лийын гынат, ушыж дене сынымут нергенак шонен. Возашат жапым муаш тыршен. Мöҥгышкыжö эре серышым возен шоген. Сарын икымше кечылаштыжак неле, вÿр йоктарымашан вашпижмаште писательын ÿмыржö кÿрылтын. Кугу бой каен, йыр снаряд-влак пудештыныт. Кок разведчик, связист да Георгий Ефруш, тушманын тул йымакыже верештыныт, тудын вуйышкыжо кок осколко логалын. Йолташыже-влак тудым Куолаярви лÿман вереш тоеныт. Серызын ÿмыржö кÿчык лийын, коло вич ияшыж годымак кÿрылтын, творческий корныжо улыжат шым-кандаш ий чоло гына шуйнен. Тÿҥал пыштыме произведенийже-влакат серен шуктыдеак кодыныт, но тудын пашаже-влак шочмо литератур историеш пале кышам коденыт, нуно калык шÿмыштö илат. Г.Ефрушын мурыжо кÿрылтын гынат, тудын уста писатель улмыжо калык шÿмеш мондалтдымын кодеш.
Тамара Апатеева. Эре чоныштем
Курык, чодыра, мланде йымач йорген лекше яндар памаш-влак ялым йомакысе семынак сöрастарат. Садланак дыр тысе марий – влак йомакым, тоштыеҥ ойым каласкалаш да колышташ путырак йöратат. Ты кундемысе шемер калык ожнысек мландым курал - ÿден, сонарыш коштын. Южышт ойлышаш шомакыштат ятыр лийын.
Булатов, Шаймурат Минлигалеевич
Шадт Булат (Шаймурат Минлигалеевич Булатов) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Белебей уезд, Янахмат ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937), Йошкар Шӱдыр орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Шадт Булат 1909 ийын теле тылзын 25-ше кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Белебей уезд Янахмат ялеш кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Москаленко, Евгения Борисовна
Евгения Борисовна Москаленко — руш театр актриса. Марий Эл Республикын калык артистше (2021).
Оваснур (Солнечный ял шотан илем)
Оваснур (Абаснур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Солнечный посёлко деч 8 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1961 ийыште Оваснур посёлко пытен
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Венгр йылме
Венгр йылме (magyar) — финн-угор йылме. Венгрийыште кугыжаныш йылме улеш. Венгр йылме - урал йылме, угор тӱшка гыч, финн, эстон да икмыняр Российысе улшо миноритор йылме гай улеш.
Категорий:Угор йылме-влак
Кӱшнур (Киров вел)
Кӱшнур (Кушнур) – Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше Потняк ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 31 еҥ (2002 ий), 3 еҥ (2010 ий). .
1159
1159 ий — XII курымын ийже.
Кӱшнур (Киров вел)
Верланыме вер
Кикнур ола сынан посёлко деч 9.4 километр (20 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
1159
Кӧ колен
Категорий:1159Категорий:XII курым
Кӱшнур (Киров вел)
Важ-влак
Категорий:Кикнур кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Кеҥеж Олимпий модмаш - Рим 1960
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Рим 1960 (1960 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1960).
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Сегед
Сегед (Szeged, тошто Сегедин Szegedin, Segedin гыч) — ола Венгрийыште, Чонград медьын рӱдолаже. Кум эн кугу ола элыште.
Категорий:Венгрийысе олала
17 ага
17 ага (17 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 137-ше (кужемдыме ийлаште — 138-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 228 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 17 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 17 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 17 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:17 ага
Муслюмово кундем
Муслюмово кундем (Мөслим районы, Муслюмовский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Муслюмово сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (90%), руш-влак (6,3%), марий-влак (3,7%).
Бейрут
Бейрут (بيروت) — Ливанын рӱдолаже.
Категорий:Бейрут
Пушеҥге
Пушеҥге — кушкыл, кудыжын вожге, пушеҥгын тӱҥжӧ да лышташан укшерже уло.
Марий кундемыште кушшо пушеҥге-влак:
Пума (тӱрлык)
Пума (Puma concolor) – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пырыс-влак
103
103 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:103Категорий:II курым
Сидук, Ферапонт Якимович
Фер-Сидук (Владимир Павлович Семёнов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ял — 12.1944) — курыкмарий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо
Фер-Сидук 1912 ийын шорыкйол тылзын 1-ше кечынже Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кугу Сӧреманэҥер ялеш кресаньык ешеш шочын.
1944 ийыште теле тылзын черланен колен.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Астрономий
Астрономий (ἀστήρ, ἄστρον «шӱдыр» да νόμος «тӧртык» гыч) — кавасе телам шымлыше шанче.
*
Ефремов, Георгий Захарович
Тамара Апатеева. Эре чоныштем
Георгий Ефруш ( Георгий Захарович Ефремов) – Макарсолан эргыже. Тудо нигö деч ончыч тысе чечен кундемым моктен мурен.
Чынак, ончыкылык писательын ачаже Захар, кугызаже–влак Иван, Гаврил, Петр йомакымат, ужмо-колмыштымат моткоч оҥайын каласкаленыт.
Захар ден Гаврил Ефремовмыт шке жапыштышт кугу грамотан еҥ лийыныт, шуко лудыныт, илышымат сайын паленыт, Царевококшайскыште, Озаҥыште, Пермьыште, Екатеринбургышто, Воронежыште, Царицыныште лийыныт, возымыштым «Пермские ведомости», варажым «У вий», «Ямде лий» да моло изданийыште печатленыт. Иван Ефремовшо лудын-возен моштен огыл гынат, уш-акылже пеш тале улмаш, тÿрлö оҥайым каласкалаш моткоч кертын.
Иван суртыштак мый ончыкылык марий писатель Георгий Ефруш дене палыме лийым. Иван Ефремович лачак Макарсола нерген тошто легендым каласкала ыле. Келгынрак шÿлалташ лÿдын, чыланат тÿткын колыштыныт. А Георгий гын кугызаж каласкалымым шÿм-чонышкыжак пыштен колыштын. Мыйын шонымаште, лач тыгай годым тудо сылнымутым йöраташ, илыш, поро ден осал нерген шонаш тунемын.
Старица
Старица (Старица) — ола Тверь велыште.
Ефремов, Георгий Захарович
Тамара Апатеева. Эре чоныштем
Тудо ласка кумылан, яндар шонымашан рвезе ыле. Шарнем, ялысе йоча-влак дене модаш тÿҥалме годым тудо кугурак семынак пеш серьезно ойла ыле : «Тамара шÿжарем иктыланат обижаяш ом пу».
Старица
Палемдымаш-влак
Категорий:Тверь велысе олала
Ефремов, Георгий Захарович
Тамара Апатеева. Эре чоныштем
Кок ий гыч Георгий Арын шымияш школышто тунемаш тÿҥале. Ачамат туштак туныктен. Георгий ик теле мемнан дене илыш. Школышто чон йывыртен тунеме, поэт да драматург Н.С. Мухинын вуйлатыме литературно-драматический кружокыш куанен кошто. Тунам тыште тунемше А.Ф. Федорова, А.Т. Тихонова, Г.З. Ефремов да молат шке туныктышышт дене пырля лишыл яллашке концерт, спектакль дене лектын коштыт ыле. Тидак, очыни, Георгийым драматический искусство дек лишемдыш. Варажым, 30-шо ийлаште, тудо шкежат пьеса-влакым возаш пиже.
Георгийын илышыштыже ятыр еҥ поро кышам коден. Нунын кокла гыч Н.С. Мухинын лÿмжым эн ончыч каласыме шуэш. Морко медрабфакыште тунеммыж годым Георгий тудын дене кокымшо ганат вашлие. Н.С. Мухин тыште завучлан ыштен, студент-влак дене спектакльым, поэзий касым чÿчкыдын ямдылен.
Экзамен сдатлаш толаш уверым мый моло деч вара, 29 августышто веле налынам ыле, кок кечыште чыла предмет дене экзаменым кученам. Г. Ефруш дене вашлиймаш чотак йывыртыктыш.