cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исанбаев, Николай Исанбаевич
Илыш корныжо
Институтын финно-угор секторыштыжо тунам тӱнямбалнат кумдан палыме финно-угровед-влак Б. А. Серебренников, В. И. Лыткин, К. Е. Майтинская, Ю. С. Елисеев пашам ыштеныт. Нунын дене пырля Николай Исанбаевичат тыршен, шанчызе семын кушкын. Тыште чапле шымлыме школым эртен да тунамсе совет финно-угроведенийын ик уста шымлызышке савырнен.
Языкознаний институтышто тыршымыж годым тудын илышыштыже ик куанле событий лийын – икымше совет йӱкан киношто модшо Йыван Кырлан ойлымыжым йӱкаҥдаш пиал шыргыжалын. Тунам икымше гана кумда экран гыч марий ой уло тӱня мучко йоҥгалтын: «Ой луй модеш, луй модеш кугу чодыра покшелнет…»
Икмыняр ий языкознаний институтышто ыштымеке, Николай Исанбаевич Йошкар-Олашке пӧртылеш да МарНИИ-ште пашам ышташ тӱҥалеш, тыгак пединститушто лекцийым лудеш. Тыште шанчызе семын йол ӱмбаке пеҥгыдын шогалеш, шымлымаште чолга улмыжым ончыкта.
Н. И. Исанбаевын шымлымаш пасужо кумда. Тудын возымо пашаже-влакым марий йылмешанчын тӱрлӧ йыжыҥлаштыже ужаш лиеш. Шке кышажым тудо лексикологийыште да фонетикыште, морфологийыште да синтаксисыште, диалектологийыште да лексикографийыште, йылме историй ден йылме контактым шымлымаште коден. Но тудын тӱҥ тӱткышыжӧ туге гынат эрвел кундемойын ойыртемжым да марий-тюрк йылмыла кокласе кылым рашемдымаш йодыш-влак ӱмбаке виктаралтын. Нине проблеме-влак дене тудо йылме наукыш моткоч серыпле надырым пыштен. Тудын шымлымыжлан кӧра ме таче эрвелмарий кундемойын шкешотан ойыртемже-влак дене сайын палыме улына, чумыр марий йлмын вияҥ толмо корныштыжо тудын вержым рашемденна.
Н. И. Исанбаевын шанче саскаже пӧдыра. Тушто шӱдӧ утла шымлыме пашам савыктен. Нунын коклаште посна книга-влак улыт – тиде «Деепричастия в марийском языке» (1961), кок томан «Марийско-тюркские языковые контакты» (1989, 1994), «Марий да тюрк йылме-влак контакт» (2001), «Диалект материалым кузе да мом погаш» (2003, В. Н. Васильев дене пырля), «Марий исторический фонетика» (2007), т. м.
Кугу суапым ыштен Н. И. Исанбаев лу томан «Марий мутерым» ямдылымаште.Тиде чапле пашан тудо ик авторжо да редакторжо лийын. Марий шанчыште веле огыл келге кышам коден тудын «Марий йылмыш кӱсынлымӧ татар да башкир шомакше-влак» мутерже.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
1087
1087 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1087Категорий:XI курым
Заинск кундем
Заинск кундем (Зәй районы, Заинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Заинск ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (73,4%), руш-влак (23,1%), чуваш-влак (2%).
Административ шеледымаш
Заинск кундемыште 22 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
1088
1088 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1088Категорий:XI курым
Николаев, Сергей Николаевич
Сергей Николаев (Сергей Николаевич Николаев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Овдасола (кызыт Овдасола) ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980).
Илыш корныжо
Сергей Николаев 1908 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Овдасола (кызыт Овдасола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Тыштак йоча жапше эртен. Эн ондак шочмо ялысе тӱҥалтыш школышто, вара Арын шымияш школышто тунемын. Школышто С.Чавайнын вуйлатыме литератур кружокыш коштын, спектакльлаште модын. Тыге калык усталыкше дене сылнымут деке шӱмаҥын.
Йошкар-Олаште
Сергей Николаевын тылеч варасе илышыже, пашаж деч кӱрылтде гаяк Йошкар-Олаште эрта. 1925 ий гыч тудо Марий педтехникумышто тунемеш. Комсомолец-активист семын мер пашаште тырша. Тиде жапыште сылнымут да сымыктыш илыш дек утларак кумылаҥеш. Лачак тиде жапыште тудо Иван Степанович Ключников-Палантай дене палыме лиеш. Уста семлызе деч калык семын ямжым, сылнымутшым умылаш, шижаш тунемеш. А вара шкежат яллашке лектын мурым пога. Калык мурым уло чон дене йӧратымыже ончыкылык драматурглан кугун полшен. Педтехникумышто Семен Николаев изирак ойлымашым, почеламутым возкалаш тӱҥалеш, южышт техникумышто лекше журналеш да пырдыж газетеш савыкталтыныт. А 1929 ийыште техникумым пытармек, Семен Николаев Йошкар-Оласе марий шымияш школышто шочмо йылме ден сылнымутым туныкта. Тыште тудын йырже сылнымут ден сымыктышым йӧратыше йоча-влак чумыргат. Да пырля сылнымут да драм кружокым почыт, кид дене возымо сылнымут журналым лукташ тӱҥалыт, спектакльым ямдылат да яллашке лектын коштыт. 1931 ий гыч Семен Николаев Москосо туныктышо-влакым ямдылыше институтышто шинчымашым пога. Тушеч Марий Пединститутыш тунемаш кусна. А 1936 ий гыч тӱҥалын, тудын пашаже Палантай лӱмеш сем-театральный училище, Марий драмтеатр, Сымыктыш паша управлений, Марий серызе ушем да моло усталык организаций дене кылдалтын.
Сылнымут паша
Марий калык Семен Николаевым эн ончычак драматург семын пала. «Салика», «У саска», «Вӱдшӧ йога», «Айвика», «Кугу толкын», «Комиссар-влак» - нине да моло пьесыже-влакым калык йӧратен лудеш. Семен Николаевын усталык корныжо эше 30-шо ийла тӱҥалтыштак палемдалтын. Икымше произведенийже – «Ош когарш», ныл кыдежан пьесе. Тудо 1930 ийыште савыкталтын. Вес тӱҥалтыш опытшо – «Тревога» лӱман йоча пьесе. «Ош когаршыжат», «Тревогыжат» самырык авторын але тӱҥалтыш опытшо веле улмаш. Драматург семын тудо калыклан «Салика» музыкальный комедийым возымыж деч вара сайын палыме лиеш. Марий калык «Салика» пьесым шокшын вашлийыж дене драматурглан шулдыран усталык вий-куатым пуэн, тудым у сценический произведенийлам сераш кумылаҥден. 30-шо ийла мучаште Семен Николаевич моткоч тыршен пашам ышта: самырык годым возымо пьесыжым «18-ше ий» лӱм дене тӧрлатен луктеш, кӱчык жапыште «Вӱдшӧ йога» музыкальный драмым, «У саска» комедийым воза. 50-ше ийла тӱҥалтыште эртымгорно пагытым кумдан авалтыше, эпический сынан «Акпарс» драматический повестьым сера.
Баск
Ба́ск (Euskaldunak) — йӱдвел Испанийыште да кечывалвел-касвел Францийыште илыше калык. Касвел европысо калык-влак кокла гыч лач баск-влак гына индоевропысо тӱшкан йылмыж дене огыт кутыро. Баск йылме (баскла Euskara лӱмдалтеш) шкешотанлан шотлалтеш. Баск-влакын лекме шотышто тачат шанче каҥашымаш-влак эртат.
Категорий:Баск Категорий:Калык-влак Испанийыште Категорий:Калык-влак Францийыште
Алабама
Алабама (Alabama) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 135,765 тӱж. км². Калык чот - 4 802 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Монтгомери ола.
Категорий:Алабама
Белгород
Белгород (Белгород, «ош ола» гыч) — ола, Белгород велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Белгород
80
80 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:80Категорий:I курым
Сухин
Сухин (Сухин, Сиухино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Кугусола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 238 еҥ (2001 ий), 281 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кугусола сола деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Хет-трик
Хет-трик (hat-trick — Шляпе дене трюк) мут дене футбол да хоккейыште ик модшын ик матчыште кум пуртымо голжым шотлат. Кок гол дене ик модшо ик матчыште ойыртемалтеш гын - дубльым ыштен маныт, ныл гол - покер, вич гол - пента-трик, куд гол - кокытан хет-трик. Кумдан чапланыше Пеле футболист шке модмо жапыштыже 93 хет-трикым ыштен шуктен.
Категорий:Спорт
Ермекеево кундем
Ермекеево кундем (Ермекеевский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Ермекеево.
*
1089
1089 ий — XI курымын ийже.
Теле Олимпий модмаш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026
Теле Олимпий модыш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026 (2026 Winter Olympics,Jeux olympiques d'hiver de 2026,XXV Giochi olimpici invernali) —.
Ичалки кундем
*
Hobo
Hobo — шрифт. Поддерживает англичан йылме.
Категорий:Шрифт
15 шорыкйол
15 шорыкйол (15 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 15-ше кечыже. Идалык пытыме марте 350 (кужемдыме ийлаште — 351) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 15 кечынже колышо-влак
Умбал Корембал
Умбал Корембал (Зарека-2) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Тембал Корембал ден Умбал Корембал ялла ик илыме пырляштарыме Корембал ялыш савырненыт. 1983 ий гыч Корембал ял Кукнур сола деке ушнымыжо деч вара Умбал Корембал Кукнур солан «Заречная-2» уремышкыже савырнен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
331
Кӧ колен
Категорий:331
1580
1580 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1580Категорий:XVI курым
Грузий
Гру́зий (საქართველო, Сакартве́ло) — кугыжаныш, Ончыл Азийыште (Передняя Азия) да Европышто верланыше кугыжаныш.
Категорий:Европа Категорий:Азий
Нурда
Нурда (Нурда) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер.
Ямайсола
Ямайсола мут ончыктен кертеш:
1090
1090 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1090Категорий:XI курым
27 пеледыш
27 пеледыш (27 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 178-ше (кужемдыме ийлаште — 179-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 187 кече кодеш.
Лӱмгече
Пеледыш тылзын коло шымше кечынже Александр, Георгий, Егор, Николай, Мария, Владислав, Кирилл – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 27 кечынже шочшо-влак * 1948 ий — Вера Александровна Сорокина, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Шкеже Марий Тӱрек кундем гыч. Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем лекмек, «Правда» совхоз партком вуйлатыше лийын. 1991-ше ий гыч Вера Александровна Марий Тӱрек кундем Мосолов лӱмеш краеведений тоштерым вуйлаташ шогалын.
Калык пале
Категорий:27 пеледыш
332
Кӧ колен
Категорий:332
Йос-влак
Йос-влак (Mustelidae) – Евразийын да Америкын Musteloidea кӱшылйамагатын гыч изи да кугу янлык. Чылаже 57 еш куэ уло.
333
Кӧ колен
Категорий:333
Памашсола (Провой кундем)
Памашсола (Помашсола, Кэрэм-влак, Мушмарий) (Керебеляк) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 189 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Кугыжаныш
Кугыжаныш — мер илышын организацийже, пеҥгыдемдыме кумдыкышто шарла. Калык тӱшка коклаште кугыжаныш, тӱрлӧ йӧн-влакым кучылтын, еҥ-влак кокласе вашкелшымаш, вашкутырымашым шотышко конда, шке мландыштыже калыкым шке кид йымакыже налеш.
Памашсола (Провой кундем)
Лӱмлӧ еҥ-влак
= Кылвер-влак ==
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кугыжаныш
Категорий:Кугыжаныш Категорий:Эл Категорий:Мер
81
81 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:81Категорий:I курым
Некролог
Некролог (νεκρός — колышо, λόγος — мут) — колышо еҥын илышыж ден пашаж нерген возымо статья.
Тыгак ончо
Категорий:Журналистика
Нурда (ыҥ-влак)
Нурда мут ончыктен кертеш:
15 шыжа
Лӱмгече
Шыжа тылзын латвизымше кечынже Андрей, Анна, Давид, Степан, Фёдор да Константин–влакын лӱмгечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Куприянын да Устиньян кечыже. Тиде кечын веселитлаш ок лий улмаш, кастене пырля погынен шинчыме годым ӱдыр-влак ойган мурым шуйдареныт.
Категорий:15 шыжа
1091
1091 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1091Категорий:XI курым
Нӱлмарий
Нӱлмарий (Кленовая Гора) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 455 (2003 ий), 414 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Элнет станций деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Ксилобиум
Ксилобиум (Xylobium) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 31 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Якайсола
Якайсола (Якайсола) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 30 еҥ (2004 ий), 19 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Роҥго сола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Полтыш
Полтыш (Болтуш) — Малмыж кугыжаныш марий он, 1556 ий 26 вӱдшорышто шочмо мландыжым лӱддымын аралышыла колен. Тудын колмыжым шарнен марий-влак Марий талешке кечым палемдат.
Важ-влак
Категорий:Марий талешке-влак Категорий:Малмыж
334
Кӧ колен
Категорий:334
Колызо
Ко́лызо — колым кучышо айдеме. Колызын пашаже сонарзе да саскам погышо-влакын сомылышт дене пырля айдемын ик эн тошто паша радамышке пура. Акрет жапыште, кунам айдеме эше мландым кӱнчен, пакчасаскам куштен моштен огыл, колызо-влак шкеныштым да ешыштым пукшеныт, колым шыллан вашталтеныт. Тудо жапыште колызо-влак шке тӱшка дене иленыт, икте-весылан полшен, ваш-ваш кутырен келшен тыршеныт. Кызытат тыгай тӱшка-влак Индийыште, Касвел Африкыште кодыныт. Ондак колызын пашаже ешым пукшашлан кӱлеш лийын гын, кызыт (утларакышым пӧръеҥ-влак) кол кучымашыш каныш семын каят. Адакшым, южо-влаклан кол кучымаш профессийыш савырна.
Тыгак ончо
Категорий:Профессий-влак
Американ луй
Американ луй (Martes americana) – Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 32 - 45 см, почше 14 - 23 см, нелытше 0,5 - 1,3 (узо), 0,3 - 0,9 (ава) кг.
Категорий:Йос-влак
1092
1092 ий — XI курымын ийже.
1093
1093 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1093Категорий:XI курым
330
Кӧ колен
Категорий:330
1581
1581 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1581Категорий:XVI курым
Аризона
Сӱрет-влак
Категорий:Аризона
С. Т. Разинын вуйлатыме кресаньык сар
Степан (Стенка) Тимофеевич Разинын вуйлатыме 1670–1671-ше ийласе сар деч ончычак, Юл воктенысе яллаште, тыгак марий яллаштат йозакым тӱлышӧ-влак коклаште пудыранчык тӱҥалын. Кресаньык-влак чӱчкыдынак йозак тӱлышаш деч шылыныт, йозак тӱлышаш мландыштымат шылташ тӧченыт. Руш феодал-влак мер мландымат чӱчкыдынак шканышт налаш толашеныт, южо вере вашпижмашкат шуыныт.
Марий-влакын шке семын мландыштым аралымышт южгунамсе сарым шарныктыме кредалмашкат савырнен. Разинын сарзе отрядше Царицын, Астрахань, Саратов, Самара олалам налмеке, тӱжем дене йорло еҥ шке пиал верч кучедалаш тарванен. 1670-шо ийыште, шыжым, Симбирск воктене йорло-влакын аралышышт, С. Т. Разин, орланыше калыклан серышым возен, нуным помыжалташ ӱжын: «Степан Тимофеевич Разин деч грамота. Тыланда, пычкемыште илыше-влаклан, Степан Тимофеевич воза. Кӧ юмылан, кугыжалан служитлынеже, кугу сарзе-влаклан да Степан Тимофеевичлан, мый казак-шамычым колтенам, тыланда иканаште еҥ вӱрым йӱын илыше-влакым кучаш. Мыйын казак-влакем мом ышташ тӱҥалыт, тыландат каяш нунын дене, ушнаш казак-влак деке».
С. Т. Разин, тудын атаманже-влакын ӱжын возымо серышыштым Юл воктен илыше калык пеш йывыртен вашлийын. Руш крепостной, мордва, татар, чуваш, марий-влак шке кумылын сарзе-влак радамыш шогалыныт, Симбирск, Алатырь, Саранск ола воктене онарла кредалыныт.
1670-шо ий шыжым С. Т. Разинын кучедалмашкыже шуко марий калык ушнен. Марий мландыш толын лекше атаман Прокопий Иванов марий, чуваш, руш кресаньык, сатум ыштен ужалыше, улазе, руш кугыжан салтакше-влак дене пырля икымше октябьыште Козьмодемьянск олам сеҥен налын.
Нуно кугыжан тӧраже-влакым пуштеденыт, кодшыжым поктен колтеныт, йозак погымо книгам, моло кнагам йӱлалтеныт, поян-влакын суртыштым толеныт да олаште, уездыште шкеныштым «оза» ман увертареныт. Кынелше марий калык сарзе отрядыш чумырген. Козьмодемьянск уездын Акпарсын сотньыштыжо кресаньык-влакын шке онышт лийыныт: Ансай Няников, Юванай Тювяков, Атюй Адимов. Нуно Спасо-Юнгинский монастырьым руалтен налыныт, монастырьысе мланде нерген кагазым йӱлалтеныт. Вет монастырьын мландыже ончыч мер калыкын лийын.
1670-шо ийыште октябрь-декабрь тылзыште марий, чуваш, руш-влакын тӱжем еҥан отрядышт кугу армийже дене кредалын. Салтак армий Озаҥ ола гыч толын шоген. Юлын шола серыштыже 24 октябрьыште Ерыкса эҥер воктене, 26 октябрьыште Олык Кушерга ял воктене, 28 октябрьыште Рутка эҥер воктене, а пурла серыште Кугу Шиндыр воктене 31 октябрьыште пеш тале кредалмаш каен шоген.
1670-шо ийын 3-шо ноябрьыште кугыжан армий пеш вашке Козьмодемьянск олам шке кидышкыже налын. Тале кредалмаште пеш шуко еҥ колен, шагал огыл кресаньык пленыш логалын. Казаматыш петырымекат, пленысе еҥ-влакым пеш чот орландареныт, 60 еҥым индыренак пуштыныт. Кодшыжым этап дене Озаҥышке колтеныт. Уездысе, оласе калык Алексей Михайлович кугыжалан ӱшанле еҥ лияш товатлышаш улмаш.
Туге гынат Козьмодемьянск уездыште марий-влак лыпланен огытыл. Д. А. Барятинскийын вуйлатыме руш карательный отряд тышечын каен веле, а 1670-шо ийын 16 ноябрьыште, йӱдым, 13 тӱжем еҥан отряд дене марий, чуваш-влак Козьмодемьянскыш керылт пуреныт. Тиде йӱдым пеш кугу кредалмаш каен шоген, кресаньык-влак илаш-колаш ваш пижыныт, туге гынат олам налын кертын огытыл.
Марий кресаньык-влак, сотник, тархан-влак Кокшайск ола верчат чот шогеныт. Кум арня неле кредалмаш каен шоген. Тиде кугыжан тӧра-влакшым, нунылан полшен шогышо еҥ-влакым чот лӱдыктен. Кресаньык-влак нунын поян озанлыкыштым, монастырь-влакым толеныт. Угыч пӧртылшӧ карательный отряд ончылно гына кресаньык-влак сар ӱзгарыштым пыштеныт да лыпланеныт.
1671-ше ий тӱҥалтышлан руш кугыжан салтакше-влак кресаньык сарым темдалын шуктеныт. Вуянче-влакым кочо пӱрымаш вучен. Шукыштым орландарен пуштыныт. Угыч кугыжан властьше сеҥышыш лектын. Вес семын лийынат кертын огыл. Вет пудыраныше кресаньык калык шукыж годым шыде парже дене, шоналтыде сарыш ушнен. Кресаньык айдеме сар сомыллан шочын огыл, тудо лач мланде пашам гына сайын ыштен моштен. Нунын сарыш лекме ӱзгарыштат сарлык ӱзгар лийын огыл, тыныс илышыште кучылтмо тарман лийын. Шке коклаштыштат кутырен келшымашке шуын огытыл. Кеч-кунар неле лийын гынат, нуно «поро кугыжалан» угыч ӱшаненыт. Эрык верч вашпижмаш калык чонышто нигунам мондалтдыме кышам коден, тудын койыш-шоктышышкыжо у палым – эрык илыш верч чот шогымо ойыртемым – ешарен.
Сар деч вара
Кресаньык сар деч вара кугыжан властят шканже иктешлымашым ыштен. Лӱмын возымо указ угычын Юл воктенысе руш огыл калыклан кӱртьым велен тапташ чарен. Йозак погымо шотыштат вашталтыш лийын. Марий мерлаште йозак погаш лӱмын сотникым ойыреныт. Кугыжан ончычсо тӧраже ден полышкалыше-влакше сутланымыштлан, шуко погымыштлан кӧра кораҥдалтыныт. Ынде у указ почеш нуно йозак тӱлышӧ озанлыкыш пуренат кертын огытыл. Мланде нерген указ Юл кундемысе йозакым тӱлышӧ кресаньыкын мланде межажым рашемдаш кӱштен. Руш феодал-влакат кресаньык деч поген налме мландыштым мӧҥгеш пӧртылтышаш улыт улмаш. Кугыжан тӧражлан законым илышыш пурташ, илыш шотым чот эскераш шӱдымӧ. Тудо йозак тӱлышӧ айдемым «пагалышаш да моктышаш» манын каласыме.
Биатлон
Биатло́н (bis — кокыт да ’άθλον — таҥасымаш гыч) — ече дене куржмаш да винтовко гыч лӱйкалмаш гыч шогышо телымсе спорт тӱрлык. Олимпиадын программышкыж пура. Винтовкым вачыш сакалтен спортсмен ече дене куржеш. Ече корнын ик ужашыжым эртымеке, мишень марте куржын шуеш да лÿйкалаш тÿҥалеш. Эн тÿн нелылыкше – кок тÿрлö спорт тӱрлык-влакын ушымашыште. Сайын лÿйкалашлан кöргышто чон ласкалык лийышаш. А кунам икмныр меҥгым ече дене куржат, вӱр модеш, шӱм чот кыра, мишеньыш логалаш йӧсырак.
Эртымгорно
1767 ийыыште Норвегийыште у спорт таҥасымашым шонен луктыныт. Таҥасыше-влак ече дене курык гыч волат да тидын годым нунылан пычал гыч мишенышке логалман. Но тиде модмаш Норвегийыште гына лийын. Моло эл-влак тудын дене пайдаланен огытыл. XX-шо курымын тÿҥалтышыштыже биатлон шке вийжым пога. Мутлан, иктаж 30-шо ийлаште Йошкар Армийыште тыге салтак-влакым ямдыленыт. Нуно 50 меҥгым сар вургем да саркурал дене ечым чиен куржыныт. Тиде куржталмаш эркын-эркын вашталтын, спорт таҥасымашыш савырнен. Моло эллаштыжат тыгай спорт шарлен. Мутлан, икымше Телымсе Олимпий Модмашыште (тудо 1924 ийыште Шамони олаште эртен) ече дене сар куршталмашат пурен. Но биатлон марте тудо эше кушкын шуын огыл. Иканаште икмыняр еҥ куржамашым тӱҥалыныт, вет армийыштыже патруль дене куржталыт. Но тиде спорт тӱрлыкм калык ужын, аклен. 1957 ийыште ече дене сар куршталмаш биатлоныш савырна. Россий кӱкшытысӧ икымше биатлон чемпионат 1957 ийыштак Свердловск воктене эртен. Икымше чемпионын лӱмжӧ – Владимир Маринычев. Тиде чемпионат биатлоным ончыко чот шӱкалын. Ынде тиде спорт таҥасымаш дене чемпионат-влак кажне ийын эртаралтыт. Вес ийын Австрийыште биатлонист-влак икымше тӱнямбал чемпионатым ыштеныт. Тышечак тиде спорт тӱрлыкын шочмо кечыжлан 2 Ӱярням ойыреныт.
Лӱйкалымаш
Ондак тыге лийын: спортсмен 20 меҥгым ече валне куржеш. Куржмо годымжо ныл гана шогалаш логалеш. Кажне шогалмыж годым 5 мишеньыш лӱйыкала. Кум шогалмашыштыже кеч кузеат лӱйыкалаш лиеш, а вот нылымше лӱйкалыме верыште - шогышыла гына. Ик мишеньыш ок логал - куржмо жапышке 2 минут ешаралтеш. Варажым виктарчыкыш икмыняр вашталтымаш пурен: лӱйкалыме вер деч мишень витле метр тораште верланен. Мишень шем тӱсан улеш. Кунам спортсмен винтовко гычыж логалтара - шем мишень ош клапан дене петырналтеш.
Спринт
Пӧрьеҥ-влак 10, а ӱдырамаш-влак 7,5 меҥгым куржыт. Икымше лӱйыкалымаш кийышыла эрта, кокмшо гана шогышыла. Спортсмен влак почыла-почыла куржмашышке ушнат. Кажно логалтыдымылан 150 метрым куржмашышке ешарат.
Поктымаш
Пӧръеҥ-влак 12,5, ӱдырамаш-влак 10 меҥгым куржыт. Лӱйкалашлан чылажге ныл гана шогалман. Почыла-почыла куржаш тӱҥалыт. Эн ончыч спринтым куржын эртыше спортсмен поктымаш куржмашым тӱҥ.
Пырля тӱҥалмаш
Пӧреҥ-влак 15 меҥгым куржыт, ӱдырамаш-влак 12,5-ым. Тыште чылан пырля куржаш тӱҥалыт. Тышке кодшо куржталмаш гыч 30 эн виян спортсмен ушна. Кажне мишеньыш логалтыдымылан, тыгак, 150 метрым таҥасыше ешарен куржеш.
Эстафете
Пӧрьеҥ-влак эстафетыште ныл этапым куржыт. Кажныже 7,5 меҥге. Таҥасымашыште кажне командыште 4 еҥ лийышаш. Кажне этапыште кок лӱйыкалыме вер уло. Иктыште кийышыла, весыште шогышыла лӱйкалат. Спортсменын вич мишеньлан кандаш патрон уло. Чыла мишеньым петырен огеш керт гын, спортсменлан адакат 150 метрым куржталме корнышкыжо ешарат.
Шарлыме кумдык
Биатлон эн чот Российыште Германийыште да Норвегийыште шарлен. Тыгак Франций, Швеций, Украине, Италий, Китай, да Йӱдвел Америкыште биатлонист-влак шке мастарлыкыштым сайын ончыктат. Чылажге Тӱнямбал чемпионатыш 40 кугыжаныш гыч спортсмен-влак ушнат.
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
1610 ийла
Мо лийын
Категорий:1610 ийла
82
82 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:82Категорий:I курым
15 ӱярня
15 ӱярня (15 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 74-ше (кужемдыме ийлаште — 75-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 291 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:15 ӱярня
329
Кӧ колен
Категорий:329
1094
Кӧ колен
Категорий:1094Категорий:XI курым
Польша
Польша (Polska) — Европысо эл.
Категорий:Польша
83
83 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:83Категорий:I курым
1633
Негыз
Категорий:1633
Атяшево кундем
Атяшево кундем (Атяшевский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Атяшево.
*
328
Кӧ колен
Категорий:328
Рожамак
Рожамак (Gulo gulo) – Евразийын да Йӱдвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу сонар янлык. Капше 65–87 см, почше 17–26 см, нелытше 10–25 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
Губин
Губин (Губино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2005 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 5 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
327
Кӧ колен
Категорий:327
Казахстан
Казахстан, тыгак Казахста́н Респу́блик (Қазақстан Республикасы), (Қазақстан ) — Азийын йӱдвел-касвелныже да Европын кечывалвел-эрвелныже верланыше кугыжаныш. Эн кугу эл-влак коклаште айлыме кумдык шотышто 9-ше верым налеш (2 млн 724,9 тӱж. км²). Ты элын конститутцийже почеш «Казахстан» ден «Казахстан Республик» лӱм-влак ик виянак улыт.
27 пургыж
27 пургыж (27 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 58-ше кечыже. Идалык пытыме марте 307 (кужемдыме ийлаште — 308) кече кодеш.
Казахстан
Категорий:Казахстан Категорий:Унитар кугыжаныш Категорий:Теҥыздыме кугыжаныш
27 пургыж
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 пургыж
1096
1096 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1096Категорий:XI курым
84
84 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:84Категорий:I курым
Чили
Чили (Chile) — эл Кечывалвел Америкыште.
Категорий:Чили
Кугу Карзя
Кугу Карзя (Большие Карзи) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Бараба ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 230 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Арти ола сынан посёлко деч 23 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
1645
Негыз
Категорий:1645
1097
1097 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1097Категорий:XI курым
Виника
Виника (Winika cunninghamii) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, У Зеландийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 31 еш куэ уло.
Планете
[[File:1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png|350px|thumb|Планет-влакын кугытышт (шола гыч пурлашке):
Виника
Категорий:Орхидей-влак
Планете
ӱлнӧ: Мланде, ош карлик Сириус В, Чолгашӱдыр.]] 1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png ден Меркурий;
ӱлнӧ: Тылзе, Плутон да Хаумеа.]]
Планете (Планет) (πλανήτης —корныеҥ) — шӱдыр але тудын ужашыж йыр орбите почеш пӧрдшӧ кавасе объект. Шке гравитацийжын темдымыж почеш тыртешкен шуашлан нелытше сита, но термоядерный реакцийлан ок сите.
Тыгак ончо
Категорий:Астрономический объект-влак Категорий:Планете-влак
Планетарий
Планетарий (п. planetariums же planetaria) – негизинен астрономия жана түнкү асман жөнүндө билим берүүчү жана көңүл ачуучу шоуларды көрсөтүү үчүн же асманда навигацияны үйрөтүү үчүн курулган театр.
Тышкы шилтемелер
WPD (Worldwide Planetariums Database) Бүткүл дүйнөлүк планетарийлер базасы
Категорий:Планетарий-влак
85
85 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:85Категорий:I курым
326
Кӧ колен
Категорий:326
1649
Кӧ колен
Категорий:1649
Кайбицы кундем
Кайбицы кундем (Кайбыч районы, Кайбицкий район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Кайбицы сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (67,7%), руш-влак (26,2%), чуваш-влак (5,3%).
Праздничата
Праздничата (Праздничата) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2003 ий), 13 еҥ (2010 ий).
Кайбицы кундем
Административ шеледымаш
Кайбицы кундемыште 17 ял шотан илем уло.
Праздничата
Верланыме вер
Шулко сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кайбицы кундем
Кылвер-влак
*
1098
1098 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1098Категорий:XI курым
Гризон
Гризон (Galictis) – Кечывалвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 28–55 см, почше 15 см, нелытше 1–3 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
Портал:Марий Эл
Категорий:Портал:Географий
1670 ийла
→ XVII курым
Мо лийын
Категорий:1670 ийла
Казаков, Николай Иванович
Миклай Казаков (Николай Иванович Казаков), (, РСФСР, Чарла уезд, Кӱчыкэҥер ял (кызыт Кӱчыкэҥер сола) –, Марий АССР, Йошкар-Ола ола) – серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, редактор, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1960), III степенян Сталин премийын лауреатше (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Миклай Казаков 1918 ийын шорыкйол тылзын 15-ше кечынже РСФСР Чарла уезд Кӱчыкэҥер (кызыт Кӱчыкэҥер сола) ялыште кресаньык ешеш шочын. Марий туныктыш институтым 1939 ийыште пытарен, Литератур институтым 1955 ийыште пытарен. "Ямде лий" газетыште журналист пашам ыштен. Кугу Ачамланде сарыште лийын. Илымыже годым 36 книга савыкталтын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо-влак Категорий:Сталин премийын лауреатше-влак
1685
Кӧ колен
Категорий:1685
86
86 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:86Категорий:I курым
1099
1099 ий — XI курымын ийже.
Арканзас
Арканзас (Arkansas) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 137,732 тӱж. км². Калык чот - 2 937 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Литл-Рок ола.
Категорий:Арканзас
Колызо-влакын кечышт
Эртымгорно
Россий мландыште шуко эҥер, ер, пӱя уло. Колызо-влакат эре лийыныт, но лач совет жапыште колызо-влакын пашашт чот шарлен. Совет Ушемын южо регионлаштыже кол кучымаш тӱҥ озанлыклан шотлалтын. Шуко калык тиде пашаште тыршен, сандене колызо-влакым ушышо пайремым шонен лукмо.
Пайрем нерген
Тиде кечын колызо бригаде-влак ваш-ваш таҥасат. Колым эҥыр дене кучат. Сеҥыше-влакым тӱрлын палемдат: эн кугу, эн изи колым кучымылан; эн шуко, эн шагал кучымылан, да т.м. Тиде кечын колызо-влак эҥер да ер-влак серыште погынен, колым кучат, пайремлат. Тиде кечын колызо-влакым саламлаш лиеш. Совет Ушем шаланыме дене пайрем Российыште шарлен. Колызо-влакын кечыштым Украиныштат пайремлат. Кызыт пайрем лӱмеш открытке, сувенир да моло пӧлек-влакымат муаш лиеш. Тиде пайрем колызо-влакым ийгот, пӧръеҥ/ӱдырамаш улмо дене, ок пайле. Совет Ушемыште колызо-влакын кечыштлан урем, стадион концерт-влак эртаралтыныт. Мурманск ола колым кучышо флот пашаеҥ-влакын кидышт дене чоҥалтын, сандене колызо-влакын кечышт Мурманск олаште Ола Кече семын пайремлалтеш.
Крым татар
Крым татар-влак (кры́мские тата́ры), (qırımtatarlar, къырымтатарлар — Крым кундемын калыкше. Крымтатар йылме дене мутланат, йылмышт тюрк йылме-влак тӱшкашке пура. Эн шукынжо ислам йӱла почеш илат. Категорий:Крым татар Категорий:Тюрк калык-влак Категорий:Калык-влак Украиныште
Колызо-влакын кечышт
Тыгак ончо
Категорий:Пайрем-влак
Кугу гризон
Кугу гризон (Galictis vittata) – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу гризон. Капше 48-55 см, почше 15 см, нелытше 1,4-3,3 кг.
Категорий:Йос-влак
Ийнальык
Ийнальык — курык гыч нушкын волышо ий ора. * Категорий:Гляциологий Категорий:Геологий
Озисола
Озисола (Онизсола) (Озисола) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Ози» + «сола» = «Озисола». Яллан негызым «Ози» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
Памашсола сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Ромоданово кундем
Ромоданово кундем (Ромодановский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Ромоданово.
1586
1586 ий — XVI курымын ийже.
Ромоданово кундем
*
1586
Кӧ колен
Категорий:1586Категорий:XVI курым
1100
1100 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1100Категорий:XI курым
1697
Негыз
Категорий:1697
Кугыжаныш йылме
Кугыжаныш йылме, тыгак официал йылме — кугыжанышыште але калык-влак кокласе ушемыште тӱҥлан шотлалтше йылме.
Эн ончыч тӱҥ йылме нерген конституцийыште возымо лийшаш. Эн чӱчкыдын кугыжанышыште могай калык эн шуко ила - тиде йылмым кугыжаныш йылмылан ойырат.
Марий Эл Республикыште кугыжаныш йылмылан марий (олык марий, курык марий) да руш йылме шотлалтыт.
Категорий:Кугыжаныш
Тьомисола
Тьомисола (Изи Юлъял) (Тьомисола, Наумово) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 94 еҥ (2001 ий), 95 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
27 сорла
27 cорла (27 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 239-ше (кужемдыме ийлаште — 240-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 126 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Михейын кечыже. Ожно тиде кече каменщик-влакын кугу пайремыштлан шотлалтын: поснак коҥгам оптышо-влакым саламленыт. Нунылан поро шомакым каласеныт, уке гын, коҥга оптышо ӱчымат ыштен кертеш – маныныт.
Категорий:27 сорла
Ӱпӧ
Ӱпӧ (Ипон) (Өфө, Уфа) — ола, Россий Федерацийысе эн кугу ола-влак радамыште, Пошкырт Элын рӱдӧ олаже, Уфа районын административ рӱдерже (район составыш ок пуро).
Российын эн кугу экономик, тӱвыра да шанче рӱдер-влак коклашке пура.
Географий
Ош Виче эҥер серыште, Ӱпӧ да Дёма эҥер-влакын Ош Виче эҥерышке йоген пурымо верыште верланен. Олан кумдыкшо 707,9 км².
Ола йымалне 20 наре шке шочшо курыкпомыш (пещера) да штольньо уло, тушеч гипсым луктыт. Эн келге курыкпомыш - Дудкинский, кужутшо 2,5 меҥге утла. Моло курыкпомыш-влак 800 метр деч кужырак огытыл.
Шагат ӱштӧ
Ӱпӧ ола Екатеринбург ола дене ик жап дене илат. UTC деч ойыртем — +5:00 шагат. Москосо жап деч кок шагатлан эррак ила, Российыште тиде жап MSK+2 семын палемдалтеш.
Лӱм
Марий "Ӱпӧ" лӱм руш "Уфа" лӱм гыч шочын. Ожно тыгаяк лӱман ола лийын, Ӱпӧ эҥер серыште шоген. Тудын нерген XVI курым гутла гыч палыме. Ты велыште илыше ногай хан-влак тыге шке олаштым ожнысек лӱмденыт. Варажым тиде лӱмым угыч чоҥымо олалан пуеныт.
Эртымгорно
V—XVI курымлаште Ӱпӧ олан шогымо верыштыже Кыдалаш Курымысо ола шоген. 1367 ийласе европысо картылаште Кама ден Яик эҥерла коклаште, Ош Виче эҥер воктене Паскерти олам палемдыме. XIV курымышто илыше Ибн Хальдун лӱман араб серызе шке возгалымаштыже Шӧртньӧ Ордан эн кугу олала-влак коклаште Башгирд (Башкорт) олам шижтара.
XVI курымшыто тиде верыште Ногай Ордан кугыжан пошкырт наместникшын телмысе илымверже шоген.
Карманым чоҥымаш
Кунам Башкортостанын касвел ужашыже Москосо кугыжанышыш пурен (1557 ий) пошкырт-влак Йыван IV кугыжа деке йодмаш дене толыныт — нунын мландыштышт олалан негызым пышташ. Озаҥыш йозакым коштыкташ пошкырт-влаклан неле да лӱдыкшӧ лийын, сандене кугыжа тиде темлымаш дене келшен.
1574 ийыште Сутолока эҥерын мучашыштыже Иван Нагой воеводан стрелецкий отрядше Ӱпӧ карманым чоҥен. 1586 ийыште Ӱпӧ --- ола статусым налеш, Ӱпӧ уездын административ рӱдерже лиеш.
Ӱпӧ уездым вуйлаташ икымше воеводам Иван Нагойым колтеныт. Воевода тӱҥ административ тӧнежым --- Ӱпӧприказной пӧртым вуйлатен. Тудын кид йымалныже 150-200 еҥан стрелец отряд лийын. Кунам ола йыр печым печеныт да посадым чоҥеныт Ӱпӧ острог (карман) кремль лӱмдалташ тӱҥалын. Кремль йыр пырня-влак гыч частоколым чоҥеныт, кужутшо 440 метр наре, тумо пырня гыч ыштыме пырдыжвуй (башня) лийын.
Скелетон
Эртымгорно
Канаде мландыште илыше индеец-влак ожнысек издер дене курык гыч мунчалташ йӧратеныт. Нунын издерышт тобогган лӱмдалтын. Икымше гана тыгай модмаш нерген XVI-шо курымысо книгаште возеныт. А вот таҥасымаш-влакше шукерте огыл тӱҥалыныт. XIX курымышто англичан-влак Швецарийыште канымышт годым издер дене мунчалтеныт. Коклаштышт таҥасымашым эртареныт.
Ӱпӧ
XVII—XIX курымла
XVII курым кыдалне ола шке ойып тамгажым (гербовый знак) налеш. Озаҥыште Ӱпӧ приказной пӧртын печатьшым ыштеныт, печатьыште кудалше луй сӱретлыме (варажым тиде сӱретымак Ӱпӧ олан ойыпышкыжо вераҥдат). Тиде жаплан олаште тӱжемат пеле еҥ илен. XVII курымын кокымшо пелыштыже Смоленск гыч Ӱпыш Юмоаван юмоҥажым кондымо лӱмеш кремль покшелне Смоленский соборный черке чоҥалтеш (тиде верыште кызыт Келшымаш монумент (монумент Дружбы) шога.
Скелетон
Эртымгорно
А икымше скелетон-издерым Швейцарийыште 1887 ийыште Санкт-Мориц олаште ыштеныт. Тиде ола воктенак таҥасымаш-влак чӱчкыдын эрташ тӱҥалыныт. Тунам таҥасымашште пӧръеҥ-влак гына шке вийыштым тергеныт.
Ӱпӧ
XVII—XIX курымла
Тиде гутлаштак 1773-1775 ийласе Кресаньык сар дене кылдалтше ойган жап толын. Пугачёвын восстанийже годым 1773 ийын шыжым Пугачёвын йолташыже яицкий казак Иван "Чика" Зарубин Чесноковка села воктене шогалын, Ӱпӧ ола деч 10 версташте, верысе яллам бунтыш кынелтен, Ӱпӧ олам "петырен", манаш лиеш. Бунтовщик шамычын чотышт латвич тӱжем еҥ марте шуын, олам тӱжем еҥ наре гына арален. Олаште кочкыш, пу, вольыклан шудо пыташ тӱҥалын. Бунтовщик-влак кок ган Ӱпӧ пырдыж деке лишке толыныт, но сеҥен налын кертын огытыл.
1774 ийыште шошым Озаҥ гыч Ӱпылан полшаш И. И. Михельсон подполковникын вуйлатымыж почеш кугыжаныш войска толыныт. Ӱпӧ йыр кредалмаш-влак тӱҥальыч. 24 мартыште сайын ямдылыме кугыжаныш войска бунтовщик-влакым сеҥеныт.
Скелетон
Эртымгорно
Но кокымшо гана скелетон дене Олимпиадыште 20 ий эртымеке гына таҥасеныт. Адакат Санкт-Мориц олаште. Молан манаш гын, лач тиде олаште гына скелетон дене таҥасымашлан ий курык лийын.
Казах йылме
Каза́х йы́лме (қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, qazaq tili) — Казахстан Республикын кугыжаныш йылмыже. Казах йылме тюрк йылмыласе кыпчак тӱшкашке (суас, башкир, карачай-балкар, кумык, караим, крымсуас, каракалпак, карагач, ногай) пура.
Скелетон
Эртымгорно
1913 ийыште тобогган модмашын Калык-влак кокласе ушем чоҥалтын.
Саркози, Николя
Николя Саркози (Nicolas Sarkozy,*28 Шорыкйол 1955) - Францийын президентше.
Категорий:Франций
Ӱпӧ
XVII—XIX курымла
XVII—XVIII курымлаште Ӱпӧ ола карман гыч верысе кугу административ да экономик рӱдерышке савырнен. 1708 ийыште Озаҥ губернийыш пурен. 1728 ийыште Ӱпӧ провинцийын рӱдерже лийын, тудын воеводаже Сенатын кид йымалныже лийын. 1744 ийыште Ӱпӧ олам Оренбург губернийыш пуртеныт. 1781 ий Теле тылзе гыч Ӱпӧ наместничествын рӱдерышкыж саврнен, наместничествын губернаторжылан Иван Варфоломеевич Ламбым шогалтеныт. 1796 ийыште Олам угыч Оренбург губернийыш пуртеныт. 1802 ийыште Ӱпӧ ола губернский олашке савырнен, тушто губернаторын резиденцийже да губернский тӧнеж-влак верланеныт.
Скелетон
Кызытсе жапыште
Телымсе Олимпиадын программышкыже тиде спорт тӱрлык угыч 2002 ийыште пура. Тиде Солт-Лейк-Сити оласе олимпиадыште лийын. Россий шкенжым скелетонышто тергаш тӱҥалын гына. 1994 ийыште, тӱнямбалсе таҥасымашште. Тудо жапыште мемнан эн сай лектыш – тиде 18 вер гына ыле. Но Солт-Лейк сити оласе Олимпиадыште Екатерина Миронова 7-ше верым налын. А вара тӱнямбалсе таҥасымашште ший медальым сеҥен, да эше тудо корнышто писылыкым погымашште у рекордым шынден шуктен. Российысе спортсмен-влакын скелетонышто тиде икымше медальышт лийын. А Ванкуверысе олимпиадыште Российысе скелетонист Александр Третьяков той медальым налын кертын.
Ӱпӧ
XVII—XIX курымла
Российыште граждан сар тӱҥалме дене 5 Сӱрем 1918 ийыште Ӱпӧ олаште большевик-влак ваштареш шогышо Чехословацкий корпусын подразделенийже-влак шогалыныт.
Скелетон
Тидым палаш оҥай
Скелетон издер тӱҥалтыште шагатыште нылле меҥге писылык дене кудалеш. Эн кугу писылыкше 130 меҥге марте лийын кертеш. почеш спортсменын да издерын ушымо нелытше 115 килограмм марте гына лийышаш. Удырамаш-влакын таҥасымашште – 92 килограмм марте. Южгунам спортсменын нелытше ок сите гын издерым кӱртнӧ дене нелемдат.
У Торъял
У Торъял (Новый Торъял) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. У Торъял кундемын рӱдерже. Калыкчот: 7075 еҥ (2003 ий), 6635 еҥ (2010 ий).
Скелетон
Тидым палаш оҥай
Категорий:Спорт Категорий:Олимпий модмаш-влак Категорий:Спорт тӱрлык-влак
У Торъял
Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 80 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла Категорий:У Торъял Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Ӱпӧ
XVII—XIX курымла
1918 ийыште 8 гыч 23 Идым марте олаште Уфимский кугыжаныш каҥаш эртен. Тиде большевик-влак ваштареш шогышо виктер, партий, казацкий войска-влак эн кугу форум лийын. 23 Идым 1918 ийыште Временный Всероссийский правительстве чоҥалтын, тыгак Уфимский директорий семын палыме ыле. Олаште тудо 9 Шыжа 1918 ий марте верланен, вара Омскыш куснен. Теле тылзын 1918 ийыште Ӱпӧ олашке Йошкар Армий пурен, 13 Ӱярня 1919 ийыште олам Колчак шке войскаж дене сеҥен налын. Тиде ийынак 9 Пеледышыште Ӱпӧ олашке угыч Йошкар Армий пурен.
Уфимский губернийым ВЦИКын «О расширении границ Автономной Башкирской Социалистической Советской Республики» декретше почеш 14 Пеледыш 1922 ийыште шелыныт. Уфимский, Бирский, Белебеевский да Златоустовский уезд-влакым Автономный Башкирский Социалистический Советский республикыш пуртеныт. Тушкак Челябинский губернийысе Миасский уездын Тургоякский, Сыростанский да Миасский волость-влакым ешареныт (варажым угыч кораҥденыт. Изи Башкирий гыч Челябинский губернийыш Яланский кантоным пыжыктеныт. Уфимский губернийын Мензелинский уездшым 1920 ийыште Татар АССРыш пуртымо. Ӱпӧ ола Башкир АССРын рӱдолаже лийын.
Кугу Ачаэл сар годым
Сар жапыште Ӱпӧ олашке Совет Ушемын касвел ужашыж гыч промышленный предприятий, кугыжаныш тӧнеж, шанче да шымлыше институт-влакым, Коминтерн пашаеҥ, серызе-влакым да Украинысе Шанче Академийым кусареныт.
1944 ийыште Сталинский район шке шотан Черниковск ола лийын. 1956 ийыште тудым угыч Ӱпӧ олашке пуртеныт.
Сар деч вара
1974 ийыште Ӱпылан Октябрь революций орденым кучыктеныт. 2015 ийыште Ӱпыштӧ ШОСын да БРИКсын саммитше-влак эртеныт
Важ-влак
Категорий:Ӱпӧ Категорий:Российысе миллионер-олала
Казах йылме
Категорий:Казах йылме Категорий:Казахстанысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак Категорий:Тюрк йылме-влак
Кӱчыклук
Кӱчыклук (Коротково) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 133 (2002 ий), 130 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нурсола деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым пыштыше-влакын кум шогымо верышт лийын. Икымше верже куп воктен лийын. Тушто Чылдак лӱман еҥ илен, сандене тиде купым Чылдак куп, а вержым — Чылдак лук маныныт. Вес верыштыже Аксывай илен. Аксывай лук. Кумшо верыштыже кӱчык капан Илья илен. Тудым капшылан кӧра Кӱчык Илья маныныт, а вержым — Кӱчык лук. Ты лӱмак «Кӱчыклук» ял лӱмыш савырнен. Тывечак руш лӱмжӧ лектын, «кӱчык» «короткий» «Коротково» лӱмыш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Кол кучымаш (паша)
Кол кучымаш кок тӱрлӧ лиеш: Паша шӧрынжым ончалаш гын, кол кучымаш нерген кутырымо годым теҥыз да эҥер кол кучымым коштыш налыт. Колым кочкыт, кол гыч коям луктыт.
Эртымгорно
Кол кучымаш - айдемын акрет годсо пашаже. Шанчыеҥ-влак тудым палеолит пагыт (2,6 млн ий ончыч) гычак эскерат. Тыге южо калык кол кучымашым тӱҥ пашалан ойырен, мутлан, Йӱдвел Америкыште. Саскам погышо да сонарзе-влак дене пырля колызо-влак уло калыкым пукшеныт. Но вольыкым ончышо калык колым кучен огыл. Акрет годсо кол кучымо йӧн-влак дене тачат пайдаланат: пӱям пӱат, вапшым вӱдыштӧ шындат, эҥыр да моло арвер дене кучылыт. Ужалмаш шочмо дене колым кучышо-влак оксам ышташ тӱҥалыныт, а таче кол кучымаш посна озанлыкыш савырнен.
Тыгак ончо
Категорий:Профессий-влак
1101
1101 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1101Категорий:XII курым
Вектор
Вектор — виктарыме вияшын пӱчкышыжӧ, кудын ик мучашыжым вектор тӱҥалтыш, вес мучашыжым вектор мучаш маныт.
Категорий:Математике
Чуваш
Чуваш - (Кукмарий; шкелӱм чăваш; ветьке) — Российын Европо ужашыште верланыше рӱдӧ веллаште, Юлвелыште, Уралыште, Сивырыште, Казахстаныште илыше тюрк калык.
Тыгак ончо
* Категорий:Чуваший Категорий:Россий калык Категорий:Украина калык Категорий:Суас Эл калык
Европа (ыҥ-влак)
Европа мут ончыктен кертеш:
87
87 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:87Категорий:I курым
1587
1587 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1587Категорий:XVI курым
27 сӱрем
27 сӱрем (27 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 208-ше (кужемдыме ийлаште — 209-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 157 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 сӱрем
Гипотенузо
Гипотенуза (ὑποτείνουσα) — вияш луклан ваштареш кийыше вияшлукан кумлукын велже.
Категорий:Математике
Rechtwinkliges Dreieck Tam giác
1102
1102 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1102Категорий:XII курым
Вармингий
Вармингий (Warmingia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 4 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Вияшлукан кумлук
Вияшлукан кумлук — кумлук, кудыжын ик лукшо вияш.
Категорий:Математике
Пеганур
Пеганур (Пеганур) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 14 еҥ (2003 ий), 14 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шулко сола деч 12 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Изи гризон
Изи гризон (Galictis cuja) – Кечывалвел Америкын (Аргентина, Боливий, Бразилий, Чили, Перу да Парагвай) йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи гризон. Капше 28-51 см, почше 15 см, нелытше 1,0-2,5 кг.
Категорий:Йос-влак
1103
1103 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1103Категорий:XII курым
Нурмучаш (Кукнур ял шотан илем)
Нурмучаш (Дурмагашево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 3 еҥ (2003 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 3 километр эрвелне лийын шога.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «мучаш» = «нурмучаш».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
88
88 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:88Категорий:I курым
16 ага
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 16 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 16 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:16 ага
Лук
Лук — ик точко гыч шогышо да тиде точко гыч лекше кок лучан геометрий фигур.
Категорий:Математике
Нӧлпӧ
Нӧлпӧ (Alnus) — кумдан палыме пушеҥгын урлыкшо. Чылажге 30 наре тӱрлык уло.
Нӧлпӧ лышташ лекме деч ончыч, мартыште-апрельыште пеледеш. Шем-кӱрен тӱсан пӱгыльмыжӧ кӱчык йолан, сандене кашташте 3–8-ын шинчыме гай койыт. Кичкыже – аҥысыр шулдыран лапташке пӱкш, шыжым шуэш.
Нӧлпӧ Российын Европейский ужашыштыже, чодыран кундемысе вӱдыжгӧ, купаҥше мландыште кушкеш. Йӱдйымаке, Петрозаводск – Пермь линий деке, кӱза. Касвел Сибирьыште Иртыш марте шуэш. Кечывалвелне, Крымыште да Кавказыште, вашлиялтеш.
Лӱмдымӧ ойыртем
Марий йылмын диалектлаште нӧлпым лӱмдышӧ мутын икмыняр параллельный формыжо уло. Нунышт икте-весышт деч ончыч радаман гласный да сонорный согласный дене ойыртемалтыт:
Биологий сӱрет
Нӧлпӧн однодомный пеледышыже йолваш погынымо. Йолва шыже пагытлан шуэн шуктеш, теле годым пушеҥгыште кодеш, а эр шошым пеледеш. А варажым лышташ-влак лектыт. Пӧръеҥ пеледыш-влак кумытан шинчат (южгунам, икте), ӱдырамаш пеледыш-влак кокытан шинчат. Ӱдырамаш пеледыш пӱгылмӧ семын коеш.
Пайдалымаш
Нӧлпӧн пушеҥге йошкар тӱсан да пеҥгыде огыл. Садылан тудым сувенир-влаклан веле кучылталтеш. Утларакше тудо пулан кая (10-30% куэ пу гыч шулдерак).
Нӧлпӧ пу вӱд йымалне сайын арален кодеш, садлан вӱд йымалне куштылго чоҥымашлан келша.
Категорий:Пушеҥге-влак
Иксанова, Лидия Геннадьевна
Лидия Иксанова (Лидия Геннадьевна Иксанова) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Пектывайсола ял) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, мер пашаеҥ, Мер Каҥашын йыжъеҥже.
Илыш корныжо
Лидия Иксанова 1966 ийын теле тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Пектывайсола ялеш шочын. 1973–1984 ий — Кумужъял кыдалаш школышто тунемеш.