cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шушер пристань
Шушер пристань (Пристань Шушер) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Красный Мост посёлко деч 18 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Шушер пристань илем Шушер посёлкыш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
1230
1230 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1230Категорий:XIII курым
Орехово-Зуево
Орехово-Зуево (Орехово-Зуево) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 121 тӱж. еҥ наре.
Солнечный
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 26 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
161
161 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:161Категорий:II курым
Католицизм
Католици́зм але католи́к тын (catholicismus, καθολικός — «чыланыштын», «чыла вере»); черке шотышто икымше гана «» терминым 110-шо ийыште шнуй Игнатийын серышыштыже кучылтмо, Никей-Константинопольысо веран символыштыжо пеҥгыдемдыме. Мемнан курымын икымше тӱжем ийыште Касвел Рим империйын мландыштыже кӱемалтын. 1054 ийыште эрвел христиан черке (танле черке) дене шелалтыныт. Кызыт католик черке вуйын папа римский шога, Шнуй Престолым Ватикан кугыжаныш-олам вуйлата.
Категорий:Христианлык
Ильинка (Оршанке кундем)
Ильинка (Ильинка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Тошто Крешын ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 201 еҥ (2003 ий), 184 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 3 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Пектывайсола
Пектывайсола (Кумужъял) (Кумужъял) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 90 еҥ (2004 ий), 66 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Канторъял ял деч 1 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
1827
Кӧ колен
Категорий:1827
Митрэҥер
Митрэҥер (Митринер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 20 еҥ (1996 ий), 6 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым «Митри» пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Олимпий модмаш
Олимпий модмаш-влак (южгунам Олимпий модыш-влак) - калык-влак кокласе эн кугу комплексный спорт таҥасымаш. Тудо кажне ныл ийлан ик гана эртаралтеш. Ондакше Акрет Олимпий модмаш Грецийыште Олимпий Олаште м.к.д.о. VIII гыч, V курым марте эртаралтын. XIX курым мучаште барон Пьер де Кубертен Олимпий модмашым угыч тӱҥалаш тыршен. Садлан 1894 ийыште Интеркалык(ын) Олимпий Комитетым(ИОК) почын. Кок ий эртен, да Тыгодсо Олимпий модмаш-влак Афиныште эртаралтыныт. Вара Олимпий Модмаш-влак да шотышто  тӱҥ вуйлатыше улеш. Тыгак эше Олимпий Хартий уло, кушто радам-влак да кӱштымаш-влак сереныт, кузе тыгай таҥасымашым эртараш.
Кызыт Олимпий Йогын Интеркалыкын спорт федерацийым, Калыкын Олимпий комитетым да кажне Олимпий модмашлан организационный комитетым куча. Тудо улеш, садлан тудо кажне Олимпий модмашлан  сайлымашлан  улеш. Оза ола модмаш пайремым да радам шотым Олимпий Хартий дене келшен эртарашлан вуйшогын улеш. ИОК Олимпий программым да могай спорт тӱрлык-влак Олимпий модмашыште улшаш палемдалта. Олимпий пайрем шуко йӱлам да -влакым налеш (мутлан, Олимпий тистыже да Олимпий тул), тыгак Почмаш да Петырымаш улыт. Чылаже 13.000 шукырак спортъеҥ-влак Кеҥеж да Теле Олимпий Модмашыште 33 тӱрло спорт тӱрлык шотышто таҥасат. 400 тӱрлӧ -влак. Икымше, кокымшо да кумшо сеҥыше-влаклан шӧртньӧ, ший да вӱргене медальым пуат.
Модмаш тыгай кугу лийын, кажне калык тудым модеш. Тыгай кушмаш тӱрлӧ азапым ыштен, мутлан, бойкот-влак, допинг, да терроризм. Кажне кок ийыште Олимпий модмаш-влак да ТУЙ йҥже, палыдыме спортеҥлан калык (южгунам калык коклаште) чапым нӧлталашлан кертмешетым пуат. Модмаш-влак тыгеже эше оза ола да эллан шке кояшлан кертмешетым пуат.
Акрет Олимпий модмаш-влак
Акрет Грецийысе Олимпий модмаш-влак Олимпий Олаште эрталалтше йӱла да спорт дене кылдалтше пайрем сынан лийыныт. Модыш-влакын кузе шочмышт нерген пале-влак йомыныт, но ты событийым сӱретлыше икмыняр легенде аралалт кодын. Модмаш-влак тылеч ончыч лийыныт гынат, документ дене палемдалтше икымше тыгай пайремлымаш 776 ийыште лийын. Негызым Геракл пыштен. Модмаш-влакым эртарыме жапыште увертаралтын, тыгодым сар-влакымат чареныт (чарыман улмаш), кеч тиде пунчал эрежак эскералтын огыл. Римлян-влак толмо дене Олимпий модмаш-влак шке сыныштым палынак йомдареныт. Христиан тыным налме деч вара нуно чий тын дене кылдалтшылан шотлалташ тӱҥалыныт да 394 ийыште император Феодосий I нуным чараш кӱштен.
Олимпий модмашым угыч пӧртылмаш
Олимпий шонымаш акрет таҥасымашым чарыме деч вара йӧршынлан йомын огыл. Мутлан, Английыште XVII курым жапыште «олимпий» таҥасымаш да ӱчашымаш-влак ик гана веле огыл лийыныт. Варарак тыгай таҥасымаш-влак Франций да Грецийыште эртеныт. Туге гынат, нуным изи сомылкалан веле шотлаш лиеш. Кызытсе Олимпий модмаш-влакын эн тӱҥ ончычсо «Олимпий»-влак лийыныт. Нуно 1859-1888 ийлаште эреак эртаралт шогеныт. Олимпий модмаш-влакым уэш пӧртылмаш нерген шонымашым Панайотис Суцос почеламутчо темлен, а илышыш тудым мер пашаеҥ Евангелис Заппас шыҥдарен.
1766 ийыште археологический кычалмашым эртарыме деч вара Олимпий Олаште спорт да храм полат-влакым верештыныт. 1875 ийыште археологический шымлымаш да кычалмаш немыч-влакын вуйлатымышт почеш шуйнен. Ты пагытыште Европышто акрет жапым романтико-идеалистический семын онченыт. Олимпийысе шонымашым да тӱвырам угыч нӧлтал колтымо нерген ой Европо мучко моткоч вашке шарлен. Француз барон Пьер де Кубертен тунам каласен: «Немыч Эл акрет Олимпий деч мо кодмым кычал муын. Молан Франций тошто куатшым пӧртылтен ок керт?»
Кубертенын шонымыж почеш, француз салтак-влак 1870-1871 ийласе Франко-прусский сарыште начар тазалыкыштлан кӧра сеҥалтыныт. Тыгай сӱретым тудо француз-влакын кап-кыл тазалыкыштым шуарыме дене вашталташ тӧчен. Тидын годым калык эгоизмым кораҥдаш тыршен да тыныслык ден калык кокласе келшымаш верч шоген. Тӱнямбалсе самырыктукым шке вийжым кредалмаш пасушто огыл, а спорт таҥасымашлаште тергышаш. Олимпий модмашым угыч нӧлталмаш тудын шонымыж почеш ты экшык-влакым тӧрлашлан эн сай йӧн лийын.
1906 ийын Афиныште (Греций) эртыше Олимпий модмаште спорт таҥасымаш да лектыш тӱҥ верым айленыт. Ончыч ИОК ты модмаш-влакым Олимпийысылан шотлен гын (кеч нуно кажне кок ий гыч эртаралтыныт, а ныл ий гыч огыл), кызыт нуно Олимпий модмашлан огыт шотлалт. 1906 ийысе модмашым южо спорт эртымгорно шанчызе-влак олимпий шонымашын утаралтмаш семын ончат, молан манаш гын нуно модмаш-влаклан яра да кӱлдымыш савырнаш пуэн огытыл.
Теле Олимпий модмаш-влак
Категорий:Спорт Категорий:Олимпий модмаш-влак Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
1231
1231 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1231Категорий:XIII курым
162
162 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:162Категорий:II курым
1800
Кӧ колен
Категорий:1800
1232
1232 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1232Категорий:XIII курым
Викиклат
Викикла́т (Wikimedia Commons) — сӱретлан, семвозыклан, видеороликлан да моло мультимедиа файл-влаклан тӱшкале клат. Тиде файл-влакым «Викимедиа» фондын тӱрлӧ проектлаште кучылташ лиеш.
Категорий:Викимедиа проект-влак
1828
Кӧ колен
Категорий:1828
Псков
Псков (Псков, Pihkva) — ола Российыште, Псков велын кучем рӱдыжӧ. Псков — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Псков
Марихолодмаш
Марихолодмаш — российысе машинечоҥымаш ыштыквер, Йошкар-Ола, Марий Эл.
Категорий:Машинечоҥымаш ыштыквер-влак Российыште Категорий:Йошкар-Олан экономикыже
Юмо Крешын
"Исус Иоан Утарыше дек тынеш пураш толын. Исуслан тынеш пураш да язык деч кораҥаш оккӱлым пален, Иоан Тудым чарен ойлен: "Тиде мыланем Тыйын тынеш пурымет кӱлеш, а Тый мый декем толынат!" Но Исус тудлан вашештен: "Ынде тек тыге лиеш. Тидын дене ме кӱлеш семын Юмын шонымыжым шуктена". Тидын деч вара Иоан Исусым тынеш пуртен. Тынеш пурымеке, Исус тунамак вӱд гыч лектын. Тыгодым кава почылт каен, Иисус деке кӧгӧрчен семын Юмын Шнуй Шӱлышыжӧ волен, тыгодым кавапомыш гычак Йӱк шоктен: "Тиде Мыйын йӧратыме Эргым, Тудын велне Мыйын поро кумылем".
Кылвер-влак
Категорий:Марий тӱвыра
Ефремов, Аркадий Семёнович
Аркадий Семёнович Ефремов ( Марий АССР, Морко кундем, Апак ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, журналист, филологий шанче кандидат (1987).
Илыш корныжо
Аркадий Семёнович 1956 ийын шыжа тылзын 4-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Апак ялеш шочын.
Ачаж ден аваже колхозышто тыршеныт. 1978 ийыште Марий кугыжаныш университетын, историко-филологический факультетын марий йылме да литератур отделенийжым тунем пытарен. Варажым МарНИИ-те йылме отделенийыште тыршен. Совет Армий радамыште лийын. 1980—1982 ийлаште пашажым МарНИИ-ыштак шуэн. 1982—1985 ийлаште Тарту университетын финн-угор йылме кафедрын аспирантше лийын. Пауль Аристэн вуйлатымыже почеш «Названия растений в марийском языке» теме дене кандидат дисертацийым возен да 1987 ийыште, ӱярня тылзыште арален. Аспирантурым пытарымеке уэш МарНИИ-шке портылын. Тыште тудо институтын ученый секретарьже да вуйлатышын алмаштышыжлан тыршен.
30 наре шанче пашам лексикологий, лексикографий да марий терминологий дене пашам савыктен луктын. Марий йылмыште кушкыл лум-влакым шымлен. «Марий йылме мутерым» (1990—2005) ыштымаште изи огыл надырже лийын, мутер статьям Б, Й, К, Л, У буква-влаклан возен. Тыгак шанче пашам да сборник=влакым лукмаште тыршен.
1986—1988 ийлаште Марий педагогике институтышто марий йылмым туныктен, 1993—1995 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште марий терминологий дене спецкурсым лудын.
Турло газетлаште («Марий Эл», «Ямде лий», «Марийская правда») научно — популярный статьялам да кумдан палыме марий шанчызе — влак нерген биографический очерк — влакым возен. Марий йылме дене кылдалтше Марий радиошто передачым вуден шоген. «Поро кече! 30 уроков марийского языка» книгалан радиоурок-влакын материалже негыз семын лийыныт, кудыжым З.В.Учаев ден пырля савыктен луктыныт.
1997 ийын пеледыш тылзын 19-ше кечынже ӱмыржӧ кӱрылтын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Шаганур (Хлебниково ял шотан илем)
Шаганур (Шаганур) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Редуктор
Редуктор - механизм лекмашан валыште пӱтыралаш моментым кугемдашлан да лукын писылыкым шагалемашлан.
Категорий:Технике
Шарник почиҥга
Шарник почиҥга (Шарнино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токспай сола деч 6 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Шарнин» тукымлӱман еҥ пыштен.
Литератур
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1830 ийла
→ XIX курым
Мо лийын
Категорий:1830 ийла
Масканур (У Торъял кундем, сола)
Масканур (Масканур) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше сола. Масканур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 441 еҥ (2002 ий), 349 еҥ (2010 ий).
Географий верланымаш
Масканур сола У Торъял посёлко дечын йӱдвел-эрвел могырыш 15 километр тораште верланен. Асфальт корно посёлок ден селам ушен шога. Изи Талман эҥер воктене кӱшакаште верланен. 150 метр тораште Масканурка лӱман эҥер йога. Тыгак тораштак огыл Бахтино ял верланен тушто Шнуй Пантелеймон лӱмеш памш лектын шога. Масканур лӱм кок мут гыч ышталтын маска нур медвежье поле села лӱм марий гынат, но илыше- влакше руш лийыныт.
Эртымгорно
Масканур солаште 1874 ийыште 8 пӧрт лийын, тушто 17 пӧръеҥ да 27 ӱдырамаш илен. Черке пелен школ пашам ыштен. Тушто 1915 ийлан 24 эрге тунемын. Черке библиотекыште 342 том книга лийын. 1920 ийыште Марий автономий шочмеке,Масканур села Шернур кантон составышке пурен. 1923 ий гычын селаште кресаньык влакын йочаштым туныктымо школ почылтын. 1941 ий марте школ кок этажан пу пӧртышто верланен улмаш 4 классыште шинчымашым икшыве влак налын шогеныт. 1925 ийыште селаште 30 еҥ илен чыланат руш лийыныт. Потребитель влакын ушемышт пашам ыштен, тыгак мӱкшым ончышо влакын товариществе пашам ыштен. 30 ийлаште селасе кресаньык - влак «Красное знамя» лӱман колхозыш чумыргеныт. Кугу Ачамланде сар годым фронтышко села гычын 14 еҥ каен 8 пӧртылын огытыл. Селаште тыгак 22 эвакуированный ен илен. 1970 ийыште Масканур селаште 58 пӧръеҥ да 80 ӱдырамаш илен. 1999 ийыште 150 сурт пече лийын, тушто 212 пӧръеҥ да 229 ӱдырамаш, 238 руш, 185 мари да 18 ен моло национальность тӱшкаш  пурышо влак иленыт.
Иоанн Богослов лӱмеш черке
1845 ийыште Масканур солаште черке приход почылтын да Иоанн Богослов лумеш шокшо пу черке чоҥалтын. Иоанн богослов Иисус Христосын тукым шольыжо. Тудо апостол- влак кокла гыч шкетын гына шке колымашыж дене ош туня гыч каен, а моло апостол влак индыралт коленыт. Иоанн Богослов тыгак апокалипсис - тӱня мучаш нерген текстын авторжо улеш. 1851—1859]] ийлаште кӱ черкым чоҥеныт да 1859 ийыште освятитленыт. 1871 ийыште пу черке угычын чоҥалтын да кум шнуй еҥын лумжым нумалаш тӱҥалын: Василий Великий, Григорий Богослов да Иоанн Златоуст. Кӱ черкым уло села дене кидйымалне улшо материал гычын чоҥеныт. Шун растворым ышташ манын, памаш гыч вӱдым нумалыныт, сандене кӱ полат пеҥгыде лектын. 1915 ийысе «Ведомость о церквях» лӱман документ почеш Масканур селаште 6 попын сурт печыже лийын .Нунын кокла гыч ик суртшо черкын лийын а молыжо поп- влакын. Тыгак 20 курым тӱҥалтышлан черке деч посна, селаште 3 лапке да 1 кабак лийын. Черке пелен школ пашам ыштен, икшыве влак шинчымашым погеныт. 1933 ийыште Иоанн Богослов лӱмеш черкым петыреныт, тудын олмышто шурно склад , а вара МТС=ын мастерскойжо верланен улмаш. Уэшын службым 1947 ийыште черкыште эртараш туналыныт. 2008 ий 19 октябрьыште Йошкар-Олинский да Марийский епископ Иоанн, Иоанн Богослов лӱмеш черкыште шнуй литургийым эртарен. Тиде литургий храм йыр коштмо крестный ход дене мучашлалтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Костомукша
Костомукша (Koštamuš, Костомукша, Kostamus) — ола Карелийыште.
Категорий:Карелийысе олала
1842
Кö колен
Категорий:1842
163
163 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:163Категорий:II курым
Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий
Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий (литератур аланыште) (Государственная премия Республики Марий Эл имени С.Г.Чавайна (в области литературы)) – поснак кӱллӧ тӱрлӧ жанран (прозо, поэзий, драматургий, публицистике, художественный критике) литературный произведений-влакым возымылан пуымо премий.
Негыз
Премийлан негызым 1968 ийыште пыштеныт (Марий АССР-ысе Кугыжаныш премий гай лийын).
1993 ийыште Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий гай пеҥгыдемдалтын.
Премий Марий АССР-ын лӱмгечыже годым пуалтеш.
Мо пуалтеш
Марий Эл Республик Вуйлатышын Указше почеш премийым сулен налше-влаклан пуалтеш:
Премийын лауреатше-влак
С. Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак:
Важ-влак
Категорий:Чап лӱм-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Рейкьявик
Категорий:Исландийысе олала
Тетюши кундем
Тетюши кундем (Тәтеш районы, Тетюшский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Тетюши (Чэчуш ) ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): руш-влак (35,7%), суас-влак (32,7%), чуваш-влак (20,9%), мордва-влак (9,6%).
Административ шеледымаш
Тетюши кундемыште 1 ола шотан илем да 32 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Кап мераҥ
Кап мераҥ (Lepus capensis ) – Азийыште да Африккыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи да кугу мераҥ. Капше 40 - 55 см, нелытше 1,5 - 2,5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мераҥ-влак
1866
Кӧ колен
Категорий:1866
1801
Кӧ колен
Категорий:1801
Зилаир кундем
Зилаир кундем (Зилаирский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Зилаир.
*
Аламнер
Аламнер — Курыкмарий кундемыште верланыше курык. Курыкмарий кундемысе Кузнецово ял деч 2 меҥге тораште верланен. Чыкма ола деч 20 меҥге, Шовакшэҥер ола деч 50, Йошкар-Ола деч 130, Моско ола деч 650 меҥге тораште верланен. Аламнер курык тураште Юл эҥерын лопкытшо 2 меҥгыш шуеш. Курык воктен моткоч тӧр, лопка вер уло, кудыжо курык деч Изи Шундыр эҥер дене ойыралтеш.
Атрать (сола)
Атрать (Атрать, Атрать) — Российыште Чувашийын Алатырь кундемыштыже верланыше Атрать ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 561 еҥ (2010 ий).
Аламнер
Эртымгорно
XI- XV курымлаште Аламнер курык ӱмбалне илем-влак лийыныт, а вара марий карман Салым-Ола лийын, кудыжо руш онлык влак дене ужалыме - налме вашкылым пеҥгыдемдаш полшен. Аламнер курыкын историйже Шундыр-Ола дене кылдалтын. Шундыр-Ола Юл эҥерын пурла серыштыже верланен. Шовакшэҥер да Озаҥ ола-влак коклаште. Ожно тиде илем марий он Аказын онлыкышкыже пурен. Ожнысек тиде марий ял лийын, вара руш-шамычат илаш тӱҥалыныт. материалым ончал лекмеке пален налаш лиеш: XVI курым кыдалне тышке Иван Грозныйын еҥже-влак илаш толаш тӱҥалыныт. Нуно шке ял шотан илемым чоҥеныт да рушла Сундырь манын лӱмденыт. Шундыр-Ола нерген икымше гана 1620 ийыште палемден коденыт. Шундыр-Ола Шундыр эҥерлан кӧра тыгай лӱмым налын. Чуваший республикын кумдыкыштыжо 2 кресаньык сар гӱжлен. Емельян Пугачев да Степан Разинын вуйлатымыж почеш. Степан Разинын сарзе вийже Аламнер курыкышто верланыше ял шотан илем марте шуын огыл, а теве Пугачевын сарзе вийже Нерядово ял воктене 1774 ийыште  лийын. Тиде ял Юлын пурла серешыже верланен, Шундыр-Ола деч 3-5 меҥге тораште.
Атрать (сола)
Верланыме вер
Алатырь сола деч 19 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Алатырь кундемысе илымверла
Аламнер
Кызытсе жап
Алмнер курык кокла курым тӱвырам почын ончыктышо фестиваль-влак дене чапланен. Арам огыл фестивальын организаторжо-влак тидым верым ойырен налыныт. Лачак тыште XV курым годсо карманын пырдыжше-влак кодыныт. Фестиваль кокла курым пагытын шӱлышым пуртен шога: вургем сарӱзгар - чыла коклакурым пагыт дене шула. Марий эл республикын тӱвыра да сымыкытыш министерствын кышкарже почеш лишыл жапыште Аламнер курыкышто тоштер-заповедникым почаш шонымаш уло.
Ушаково (Кикнур кундем)
Ушаково (Ушаково) — Российыште Киров велын Кикнур кундемыштыже верланыше Ваштранга ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 53 еҥ (2002 ий), 31 еҥ (2010 ий).
Аламнер
Кылвер-влак
Категорий:Марий Элысе курыкла
Ушаково (Кикнур кундем)
Верланыме вер
Кикнур ола сынан посёлко деч 8.3 километр (9.5 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Дунай
Дунай (Donau, Dunărea, Duna, Дунав, Dunaj, Дунав, Dunav, Дунай, Danubius, Danuvius, Ίστρος) — «интернационал» эҥер. Кок эн кугу эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 2960 уштыш.
Дунай эртымгорнышто
Категорий:Дунай
Марий целлюлоз-кагаз комбинат
Марий целлюлоз-кагаз комбинат (Марийский целлюлозно-бумажный комбинат) — российысе целлюлоз-кагаз ыштыквер, Юлсер-Ола, Марий Эл.
Категорий:Целлюлоз-кагаз ыштыквер-влак Российыште Категорий:Юлсер-Олан экономикыже
1802
Кӧ колен
Категорий:1802
1234
1234 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1234Категорий:XIII курым
Красногорск
Красногорск (Красногорск) - ола Моско велыште (Россий), Моско велын рӱдыжӧ. Калыкчот 117 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
164
164 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:164Категорий:II курым
Шӱдымарий (Кужэҥер кундем)
Шӱдымарий (Шой-Шудумарь) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял. Шӱдымарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 517 еҥ (2005 ий), 499 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 18 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
1867
Кӧ колен
Категорий:1867
1236
1236 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1236Категорий:XIII курым
Толай мераҥ
Толай мераҥ (Lepus tolai ) – Азийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 40 - 55 см, нелытше 1,5 - 2,5 кг.
Категорий:Мераҥ-влак
Ургакш (У Роҥго кундем)
Ургакш (Ургакш) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше У Роҥго ола шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 1385 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 6.5 километр (авто дене —12 км) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Яктерлӱвал
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 4 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Горохов, Василий Михайлович
Василий Регеж-Горохов (Василий Михайлович Горохов) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Регеж ял — 9 ӱярня 2022) — марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, кусарыше, актёр, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975), Марий АССР-ын сулло артистше (1977), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Марий АССР-ын Калык артистше (1980), Россий Федерацийын сулло артистше (1988), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2007).
Илыш да сылнымут корныжо
Василий Регеж-Горохов Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кӱшыл Регеж ялеш 1937 ий 27 августышто кресаньык ешеш шочын. Тулык да неле илышым чытен илаш логалын гынат, Йывансола кыдалаш школым тунем пытара да 1957 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш тунемаш пура. Шочмо йылмым йӧратыше студентлан пединститутысо сылнымут кружок поэзий шӱм-чонжым почаш да вияҥдаш кугун полшен. Тыштак тудо артист койыш-шоктышыжым почын, мурызо семын чапланен да варажым кумшо курс деч вара 1960-65 ийлаште Москвасе А.В. Луначарский лӱмеш ГИТИС-ын актерский факультетшын студентше лиеш.
1965 ий гыч М. Шкетан лӱмеш Марий национальный театрыште пашам ышта. Тудо РСФСР-ын сулло артистше, Марий АССР-ын калык артистше, тыгак МАССР Кугыжаныш премийын да МАССР-ын Йыван Кырля лӱмеш театральный премийын лауреатше улеш.
Чапым налше актер тыгак шкенжым кумдан палыме поэт, драматург, прозаик семын ончыктен. Возаш 1958 ийыште тӱҥалын. Тудо коло наре книган авторжо. 1975 ий гыч – СССР писатель ушем член.
В. Регеж-Гороховын драматический произведенийже-влак «Канде кайык», «Лум ӱмбал пеледыш» книгалаште савыкталт лектыныт. Почеламут книгаже-влак: «Мыйын пиалем», «Поэтъял», «Чаҥ», «Тат», «Занавес открыт», «Братья». «Вож» лӱман книгаштыже марий калыкын илыш-йӱлаже, пӱрымашыже да волгыдо ончыкылыкшо нерген шонкала.
Тылеч посна В. Регеж-Горохов «Регеж» эпос сынан поэмын авторжо улеш. Ты эпосышто автор марий калыкын шуко нелылыкым чытен, тачысе илемыш толын, пошкудыжо-влак дене келшен, эрыкыште илаш шонымыжым да шкенжым калык семын арален кодышаш верч тургыжланымыжым Юмын Суртым чоҥымо годым чон вургыж сӱретла.
Тыгак тудо кусарыше семынат мастарлыкшым ончыктен: марий йылмыш А.С. Пушкинын «Евгений Онегин» романжым, шотланд поэт Р. Бернсын, венгр поэт Ш. Петефин почеламутыштым кусарен. Шкенжын произведенийже-влакымат руш, эстон да вес йылмылаш кусарыме.
Негыз
Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий актёр-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Курыкӱмбал (Юлсер кундем)
Курыкӱмбал (Нагорино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 119 еҥ (2002 ий), 92 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Карай ял деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ял корем курык ӱмбалне верланен, сандене ялын лӱмжӧ «Курыкӱмбал» манын лӱмдалтын.
Пермь мландысе марий илымверла
Пермь мландысе марий илымверла:
Чылаже Перм мландыште 4121 еҥ (2010) ила.
Важ-влак
*
1880 ийла
→ XIX курым
Мо лийын
Категорий:1880 ийла
Корей мераҥ
Корей мераҥ (Lepus coreanus ) – Корейыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 45 - 54 см, нелытше 2,1 - 2,6 кг.
166
166 ий — II курымын ийже.
Конгино
Конгино (Конгино) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Элембай сола деч 3 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла 19-ше кечынже Конгино ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
1237
1237 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1237Категорий:XIII курым
Ядырна
Ядырна (Йӓдӹрнӓ; Етĕрне; Ядрин) — ола Чувашийыште, Ядырна кундемын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Авиакомпаний
Авиакомпаний (авиаций компаний) — кÿртньыгайык дене толшо-кайышым шупшыктышо компаний.
Категорий:Авиакомпаний-влак Категорий:Авиаций термин-влак
Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже
Нике́йысе-Константинопо́льысо ӱшаныма́шын  — Никейысе ӱшанымашын ӱжватаже Кокымшо Тӱнямбалсе Погын редаксыште; Танле, Рим-католик (варасе тӧрлатымаш дене), тошто эрвел Черкылаште, шукырак протестант Черкылаште кучылталтеш.
Эртымгорно
381 ийыште тудым Кокымшо Тӱнямбалсе Погын Константинопольышто ешарыме, вара тудым Никейысе-Константинопольысе лӱмдымӧ.
Оригинал грек мут
1. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων.
2. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Ὑιὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων· φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο.
3. Τὸν δι᾿ ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα.
4. Σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου καὶ παθόντα καὶ ταφέντα.
5. Καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, κατὰ τὰς Γραφάς.
6. Καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ καθεζόμενον ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός.
7. Καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος.
8. Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ Ἁγιον, τὸ κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον, τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν.
9. Εἰς μίαν, Ἁγίαν, καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν.
10. Ὁμολογῶ ἕν βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἀμαρτιῶν.
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - Сингапур 2010
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш-влак Сингапур 2010 (2010 Summer Youth Olympics,Jeux olympiques de la jeunesse d'été 2010).
Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже
Оригинал грек мут
11. Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν.
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - Сингапур 2010
Кечышот
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
Категорий:Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш
Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже
Оригинал грек мут
12. Καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Ἀμήν.
Марий мут
1. Инанем чыла кучен Ашныше ик Ача Юмылан, пылпомышым, мландым, чыла ужмынам да уждымынам Пӱрышылан.
2. Юмо дечын шочшо Иктак веле Юмын Эргыже Исус Христослан, чыла курым дечат ожно улшо Ача Юмо дечын шочшылан. Волгыдо гычын лекше Волгыдо улмыжлан. Чын Юмо дечын шочшо пӱрыдымӧ чын Юмо улмыжлан, Ачаж дене иктак улмыжлан, Тудын чыла пӱрымыжлан.
3. Мемнан верчна, айдеме-шамычым, мемнам, утарышаш верч, Пылпомыш гычын волен, Шнуй Шӱлышын куатше дене Майра лӱман Ӱдыр дечын капан айдеме лиймыжлан инанем.
4. Понтий Пилат улмо годым мемнан верчна ыресеш пудалалтме орлыкым чытен колымыжлан, тойымылан,
5. Юмын каласыме гаяк, кумшо кечын ылыж кынелмыжлан.
6. Пылпомышко кӱзен каен, Ача Юмын пурла могыреш шичмыжлан инанем.
7. Илыше айдеме-шамычым, колышо айдеме-шамычымат кугу чап дене вес гана толшашыжлан, Тудын Кугыжанышыже пытышашлык огыллан.
8. Адак Шнуй Шӱлышын Илымашым пӱрышӧ Юмо улмыжлан, Ача Юмо гычын лекмыжлан. Ача да Эрге Юмо дене иквереш моктен кумалаш кӱлмылан. -шамыч гоч Тудын ойлымыжлан.
9. Апостол-шамычын мланде ӱмбалне чыла иктеш туныктен кодымо Шнуй Черкылан.
10. Язык гычын эрыкталтшаш верч ик гана веле тынеш пурышашлан инанем.
11. Ӱшанен вучем колышо айдеме-шамычын ылыж кынелшашыштым,
12. курымеш илышашымат. Амен.
Категорий:Танле тын Категорий:Христианлык
2 сорла
2 cорла (2 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 214-ше (кужемдыме ийлаште — 215-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 151 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 2 кечынже колышо-влак
1806
Кӧ колен
Категорий:1806
Алтышево (сола, Чуваший)
Алтышево (Алтышево, Алтышево) — Российыште Чувашийын Алатырь кундемыштыже верланыше Алтышево ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 861 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Алатырь сола деч 11 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Алатырь кундемысе илымверла
1882
Кӧ колен
Категорий:1882
Пушкино
Пушкино (Пушкино) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 103 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
Рига
Рига (Rīga) — ола, Латвийын рӱдолаже.
Лӱмлӧ еҥ-влак
Категорий:Рига
Кечывалвел китай мераҥ
Кечывалвел китай мераҥ (Lepus comus ) – Кечывалвел Китайыште (Юньнань) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ.
Теле Самырыктукым Олимпий модмаш - Инсбрук 2012
Теле Самырыктукым Олимпий модыш-влак Инсбрук 2012 (2012 Winter Youth Olympics,Jeux olympiques de la jeunesse d'hiver 2012).
Кечывалвел китай мераҥ
Категорий:Мераҥ-влак
Кинотеатр
Кинотеатр — кинофильмым ончыктымо вер.
Категорий:Кинотеатр-влак Категорий:Торговая недвижимость Категорий:Коммерческая недвижимость
1238
1238 ий — XIII курымын ийже.
1807
Кӧ колен
Категорий:1807
Яраҥ (ыҥ-влак)
Яраҥ мут ончыктен кертеш:
1239
1239 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1239Категорий:XIII курым
1808
Кӧ колен
Категорий:1808
Транспорт
Транспорт (trans - «гоч» да portare - «наҥгаяш» гыч) — эл озанлыкын груз ден толшо-кайыше шупшыктымо ужашыже.
Тыгеак ончо
*
Яраҥ
Яраҥ (Йӓрӓҥ ; Яранск) – Российыште Киров велын Яраҥ кундемыштыже верланыше ола. Яраҥ кундемын да Яраҥ ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот – 17253 еҥ (2010), 16 106 еҥ (2017).
Верланыме вер
Киров ола деч 172 километр (220 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Яраҥ кундемысе илымверла Категорий:Яраҥ
168
168 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:168Категорий:II курым
1240
1240 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1240Категорий:XIII курым
Йӱштышӧрлык
Йӱштышӧрлык — кочкыш продуктым йӱкшыктарен аралыме аппарат. Ӱзгар-влак але кочкышыш эре аралаш кучылталтше, кушто аралыме верыште юалге. Холодильникыш илышкыл вияҥме элыште кажне ешын уло гай. Холодильникыш пашам ышташ йӱкшыктараш машинам кучылтман, пашам холодильник гыч камера шокшым чытен лектын, тудо коклаште шаланен тӱжвал куштат. Тыгак коммерческий холодопроизводительность холодильник гыч кугу уло, да йӧнозанлык предприятий кучылталтше да холодильник калык кочкыш кевытлаште, шӱдӧ лу кубометр шудымо-влакын пашашт да нунын керт кугытан камерыште, нуно кучылталтыт, мутлан, шыл комбинатыш, йӧнозанлык йӧндартыш.
Кузе холодильник-термины, температура эре 0 чоҥалтмыже дене эре сай деч ончыч кучылталтше +5 °С, а йӧндартыш але ӱлыкшӧ температур дене тӧр морозильник манын -18 °С.
Морозильник — посна холодильник прибор але составной ужашыже, кочкыш йӧрварым аралыме да кылмыктымаш сӧрен. Пытартыш жапыште кугу шарлен двухкамерный холодильникым налынам, коктынат шке компонента пуртымо. General холодильник двухкамерный фирме икымше Electric лукташ лиеш.
Автоматический система йӧнештарыме разморозка холодильникем ок гын, образованийын кӱлеш odmrzavala чарымылан шога, mrazu ушештараш; мушкам да холодильник гыч вигак шогаш odmrzavanjem луктеш да кӱлеш манын, кужу жап аралаш кораҥдаш йыгыжге пуш кӧргыжым холодильник йӧрташ гын, кодшо кочкышым омса почылтеш да лукташ кӱлеш. Йыгыжге пуш пуш дене кучедалмашышке лӱшке тӱрлын кучылталтеш. Тиде цель дене кучылтмаш шуеш чӱкташ лийыныт, икмынярышт эсогыл уржа але кинде шултыш.
Категорий:Йӱштышӧрлык
1885
Кӧ колен
Категорий:1885
1809
Кӧ колен
Категорий:1809
Пыжанъю (ыҥ-влак)
Пыжанъю мут ончыктен кертеш:
Кугу Кодам
Кугу Кодам (Средний Кадам) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 555 еҥ (2002 ий), 502 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 32 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Дюссельдорф
Дюссельдорф (Düsseldorf; Düsseldörp) — ола Немыч Элыште, Йӱдвел Рейн — Вестфалий мландын рӱдолаже.
*
1810
Кӧ колен
Категорий:1810
1811
Кӧ колен
Категорий:1811
169
169 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:169Категорий:II курым
Карташов, Вадим Николаевич
Вадим Карташов (Вадим Николаевич Карташов), (, Марий автоном область, Провой кундем, Кожласола сола —, Йошкар-Ола ола) — серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1971).
Негыз
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
1241
1241 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1241Категорий:XIII курым
Тукай кундем
Тукай кундем (Тукай районы, Тукаевский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Китай мераҥ
Китай мераҥ (Lepus sinensis ) – Эрвел Китайыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Нелытше 2 кг.
Категорий:Мераҥ-влак
Тукай кундем
Административ шеледымаш
Тукай кундемыште 23 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
1242
Кӧ колен
Категорий:1242Категорий:XIII курым
Шупшыктымаш йӧн
Шупшыктымаш йӧн — ик вер гыч весыш наҥгайыме, шупшыктымо йӧнештарыш-влак.
Владикавказ
Владикавказ (Дзæуджыхъæу: Дзаугын илымверже гыч, Буро ) — Йӱдвел Кавказысе ола, Российын кечывалвелныже верланен, Йӱдвел Осетийын рӱдолаже. Терек эҥерын серлаштыже шога.
Категорий:Владикавказ
Шупшыктымаш йӧн
* Категорий:Дорожное движение
Жуковский (ола)
Жуковский (Жуковский) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 106 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
Игнаева, Роза Петровна
Роза Петровна Игнаева (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тӧҥгак ял) — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1997).
Илыш корныжо
Роза Петровна 1965 ийын ага тылзын 27-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Тӧҥгак ялеш пашаче ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак
Корсика мераҥ
Корсика мераҥ (Lepus corsicanus ) – Италийыште да Корсиккыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 44 - 61 см, нелытше 1,8 - 3,8 кг.
Свердловск велысе марий илымверла
Свердловск велысе марий илымверла:
1813
Кӧ колен
Категорий:1813
1812
Кӧ колен
Категорий:1812
170
Кӧ колен
Категорий:170Категорий:II курым
Рим
Рим (Roma) — Италийын рӱдолаже.
Категорий:Рим Категорий:Миллионер-олала
1243
1243 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1243Категорий:XIII курым
Марсель
Категорий:Марсель
Ясный
Ясный (Ясный) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Солнечный ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 982 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Солнечный посёлко деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1887
Кӧ колен
Категорий:1887
Таир
Таир ер — марий кундемын ик эн мотор кугу ержылан шотлалтеш. Йошкар-Ола дечын 42 меҥге тораште верланен. Таир лӱм мут ушем гычын лектын: ото да ер. Таир поснак ийын коштшо отро дене кумдан чапланен. Тиде островышто ото тӱзланен кушкеш. Но тыгак эше вес версий уло. Ожно ик шоҥго коча дене изи рвезе кужу корнышто ноен, ер воктеке каналташ шогалыныт, яндар шинчавӱд гае вӱдшым подылыныт, да тау ер манын пелештеныт. Тыге Таир лӱм лектын. Туныкытшо - краевед Кутасовын ойлымыж почеш, тиде ер воктене ожно монах- влак иленыт .Нуно Ежовысо монастырьлан колым кучен илышаш улыт улмаш.
Эртымгорно ден легенде -влак
Таир ер покшелне верланыше отро нерген тыгай легенде уло. Шукын шонат тудо ийын коштеш манын, но теве ер воктене илыше- влак ойлат тиде отро нигунамат верже гыч тарванен огыл. А островшо тыге шочын. Монах- влак колым кучен кучен иленыт но пашаштлан йӧршеш нимомат налын огытыл да пуламырым тарватеныт.Сарзе вий нуным лыпландарен да наказаний шотышто ер покшеке рокым опташ шӱденыт .тыге  остров шочын шинчын. Архив докумень- влакым ончалаш гын ,18 курым марте Таир ер воктене канаш шогалме вер лийын рушлаже постоялый двор. Тушко тора корныш: Озаҥыш але Угарманыш коштшо купеч влак канаш шогалыныт улмаш. 1995 ий октябрь тылзын Таир ер шке 100 ияш лӱмгечыжым палемден. Пале огыл моланерын лумгечыжлан лачак 1895 ийым палемдыме. Адакат архивымак шергалаш гын, 1912 ий Марий республикысе административно- территориальный пайлымаш шотышто документым ончалаш гын? лачак 1895 ийышгте Таир ер воктене чодыра озанлыкым арален шогышо кугыжаныш еҥ- влакын илыме пӧрт нерген шарнымаш уло. Таир ер ден тыгаяк лӱман посёлкым чодыра йыр авыра. Чодыраште эн шуко пӱнчӧ кушкеш. Ер воктенсе кумдык курыкан ошман ден куп верлан поян. Ер деч кечывалвел могырым ик этажан пӧрт -влак верланеныт ,тыгак сад пакча-. Таир ер воктене кумда чоҥымаш 70 ийлаште тӱҥалын. Тунам шуко Йошкар- Оласе ушем, предприятий влак шке пашаеҥыштлан каныме порт влакым чоҥеныт.
Кызытсе жап
Таир ер поснак шӧртньӧ шыже пагыт годым мотор. Кавашке шуйналтше йытыра пӱнчер, оралгыше шӧртньӧ лышташан куэр, канде канде ер вӱд .Тиде чыла чонышко ласкалыкым пурта. Тыгак Таир ер серын пляжыштыже 2004 ийыште "53 метр" лӱман кинофильмым сниматленыт. Тиде кинофильм "Юшут" кинофестивальын сенышыже лийын.
171
171 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:171Категорий:II курым
Сур мераҥ
Сур мераҥ (Lepus europaeus ) – Евразийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Капше 50 - 70 см, нелытше 2,5 - 6,5 кг.
Категорий:Мераҥ-влак
Пыжанъю
Верланыме вер
Ильна ола деч 142 километр (170 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла Категорий:Пыжанъю
172
172 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:172Категорий:II курым
1886
- високосный идалык огыл,григориан календарь почеш кугарнян тӱҥалеш.
Кӧ колен
Категорий:1886
1244
1244 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1244Категорий:XIII курым
1816
Кӧ колен
Категорий:1816
1246
1246 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1246Категорий:XIII курым
173
173 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:173Категорий:II курым
Орёл
Орёл (Орёл) — ола Российыште, Орёл велын кучем рӱдыжӧ. Орёл — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Орёл
1817
Кӧ колен
Категорий:1817
Ядырна кундем
Ядырна кундем (Йӓдӹрнӓ кымдем; Eтĕрне районĕ; Ядринский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Ядырна. Калыкчот 30,5 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Ядырна кундем
1247
1247 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1247Категорий:XIII курым
Вараксим почиҥга
Вараксим почиҥга (Починок Вараксинский) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кельмаксола ял деч 5 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1938 — 1939 ийлаште почиҥга пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Букетов, Аркадий Иванович
Аркадий Букетов-Сайн (Аркадий Иванович Букетов) (, Марий АССР, Морко кундем, Эҥерӱмбал Шале ял — ) — марий серызе, почеламутчо, журналист, туныктышо, кусарыше, РСФСР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1982), МССР-ын сулло журналистше (1991).
Илыш корныжо
Аркадий Букетов-Сайн 1933 ийын шорыкйол тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерӱмбал Шале ялеш кресаньык ешеш шочын. 1956 ийыште Н.Крупская лумеш Марий педагогике институтышто историко-филологический факультетым пытарен. Латвич ий утла Шеҥше кыдалаш школышто руш да марий йылме ден литературым туныктен, вич ий наре КПСС Морко райкомышто инструкторлан ыштен, а вара журналист пашаш куснен. Аркадий Букетов-Россий Федерацийын Журналист-влак Ушем член, Марий Эл Республикын заслуженный журналистше. 16 май 2009 ийыште колен.
24 сентябрь 2009 ийыште "Морко ола сынан илем" Муниципальный образованийын администрацийже Морко поселкыште  Аркадий Букетов  уремым  пуэныт.
Икымше сылнымут аршашыже "ВИС-ВИС ШЫРГЫЖЕШ" 1974 ийыште савыкталтын. Кокымшо книгаже "ОШ КУЭ КОНЧА ОМЕШ" 2004 ийыште лектын. Эпослык поэме "ОТОГОН" — кумшо книгаже 2006 ийыште савыкталтын. Нылымше книгаже "ЛУННЫЙ ВАЛЬС" руш йылме дене лектын 2006 ийыште. "ПЫШТЕ МЫЙЫМ ШУМЫШКЕТ" — поэтын визымше книгаже ош тӱням 2007 ийыште ужын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Ӱлыл Азъял
Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 2,5 километр (авто дене — 4 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Спорт мастер
Спорт мастер (руш. мастер спорта) - 1935 ий гыч Совет Ушемыште пуымо спорт чап лӱм. Кӱлеш нормативым шуктымылан Совет Ушемын Кугыжаныш спорт комитет чап лӱмым кучыктен. Совет Ушемын калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер (руш. мастер спорта СССР международного класса) чап лӱмым (1965 ий гыч) Олимпий модмашыште, тӱнямбал, Европо, ССРУ да калык-влак кокласе кӱкшытан чемпионатлаште сеҥыше-влаклан кучыктеныт. 1988 ийлан Совет Ушем спорт мастер лӱмым 250 тӱжем еҥ налын, Совет Ушемын калык-влак кокласе кӱкшытан спорт мастер - 3 тӱжем утла еҥ. Совет Ушем шаланыме дене тыгай чап лӱм-влакым российысе спортсмен-влаклан пуат.
Тыгак ончо
Категорий:Спорт
Нурмучаш (Токспай ял шотан илем)
Нурмучаш (Нурмучаш) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токспай сола деч 3 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «мучаш» = «нурмучаш».
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Нурмучаш ден Пузымучаш почиҥга ялла ик илыме пырляштарыме Нурмучаш ялыш савырненыт.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1999 ийыште идым тылзын 10-шо кечынже Нурмучаш ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Сулло спорт мастер
Сулло спорт мастер (Заслуженный мастер спорта) - спорт аланысе чап лӱм. Руш спорт литературышто "ЗМС" кӱчыкемдымаш кучылталтеш. "Сулло спорт мастер" чап лӱмым Совет Ушемыште 1934 ийыште пуртеныт. 1983 ий гыч "Совет Ушемын сулло спорт мастер" ( Заслуженный мастер спорта СССР) мут официал чап лӱм семын кучылталтеш. Тыгай сынан чап лӱм-влак Болгарий, Польшо (кызытат уло), ГДР, Румыний, Чехословакий кугыжанышлаште лийыныт. Совет Ушем шаланыме дене тиде чап лӱмым 1992 ийыште Ушымо командыште ойыртемалтмылан пуеденыт. 1992 ий гыч ондак Совет Ушемыште лийше южо кугыжанышлаште спорт чап лӱм-влакым уэмденыт.
Россий Федераций сулло спорт мастер
«Россий Федераций сулло спорт мастер» - 1992 ийыште спорт чап лӱм. Российын спорт да капкультурым виктарыме дене кӱшыл орган гына лӱмым пуен але поген налын кертеш. Чап лӱмым Российын граждан-влаклан пуат.
Кызытсе положений почеш:
Кызытсе положений почеш: «Россий Федераций сулло спорт мастер» чап лӱмым поген налыт.
Тыгак ончо
Категорий:Спорт
1819
Кӧ колен
Категорий:1819
174
174 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:174Категорий:II курым
1889
Кӧ колен
Категорий:1889
1248
1248 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1248Категорий:XIII курым
Волжский
Волжский (Волжский) — ола Волгоград велыште.
Эртымгорно
Категорий:Волгоград велысе олала
Ильин почиҥга
Ильин почиҥга (Починок Ильинский) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 16 еҥ (2004 ий). , 10 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токпайэҥер посёлко деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1820
Кӧ колен
Категорий:1820
1249
1249 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1249Категорий:XIII курым
176
176 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:176Категорий:II курым
Каҥаш (ола)
Важ-влак
Категорий:Каҥаш (ола)
1823
Кӧ колен
Категорий:1823
Тужаров, Геннадий Матвеевич
Геннадий Матвеевич Тужаров ( РСФСР, Киров вел, Яраҥ кундем, Симаничи ял — ) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1967), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Россий Федерацийысе кӱшыл профессионал туныктышын почетан пашаеҥже (2001).
Илыш корныжо
Геннадий Матвеевич 1931 ийын шорыкйол тылзын 7-ше кечынже Киров вел Яраҥ кундем Симаничи ялеш шочын.
Г. М. Тужаровын илыш корныжо хронологий почеш
7 шорыкйол тылзе 1931 ий – Геннадий Матвеевич Тужаров Киров велысе Яраҥ кундемыште шочын.
1945, пеледыш тылзе - «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» медаль дене суапландаралтын.
1948-1952 – Йошкар – Оласе педагогический университетын студентше.
1952-1953 - Марий АССР Оршанке кундемысе Табашинский шымияш школын математике дене туныктышыжо.
1953-1958 - Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй да филологий  факультетын студентше.
1958-1959 - Марий АССР Оршанке кундемысе Чирковский кыдалаш школын руш йылме да литератур дене туныктышо да завуч. 1959 - КПСС радамыш пурен.
1959-1961 - Марий АССР Министерство просвещений школлан инспекторжо.