cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Богословский, Дмитрий Фёдорович
Сылнымут корныжо
1936 ий 19 октябрьыште «Марий коммуна» газетеш «Куралмаште» ойлымашыже «Стахановецын шӱмжӧ» вуймут дене печатлалт лектын. Тиде ойлымашын геройжо-влак Вӧдыр ден аваже колхозыш пурат, но аван чонжылан ласка огыл, тудо эр еда шортеш. Корно пашам тӱшкан ыштымаш гыч толшо эргыже аважлан тыге ойла: «Эй, авай, ит шорт, арам шортат. Тӱшкаште ышташ пеш сай вет. Теве пырля пашашке лектын ончо докан, шортметымат чарнет». Чынак, ава пырля ыштыме тӱшка пашаште йывыртымашым муэш. А Вӧдыр шошо ага пашаште «Танк» колхозышто гына огыл, ялсовет, район кӧргыштат  первый стахановец лиеш. Тудо кече дене тӧр пашашке лектеш, кече дене пырля нур гыч кая. Вӧдырын паша лектышыже кечын нӧлталтеш: 1,69 га, 1,75 га, 1,96 га… Качествыжат моткоч сай. Тиде литератур герой илыш гыч налме – Фёдор Иванович Гаврилов, Параньга районысо Кугу Пумарий гыч.
Ава чылажымак ок умыло гынат, шӱмжӧ дене илыш эҥертышым шижеш: кажне еҥын ӱшанже – коллективыште, тӱшка пашан сеҥымашыштыже. Тиде – еҥ ден еҥ коклаште икте-весылан поро айдеме семын полшен шогымо кумылын негызше. Тый чылаштын пиалже лӱмеш лийжак манын ыштет гын, весат, тӱшка пашаште участвоватлыше чыла еҥат тыйын пиалет лӱмеш тыгаяк тыршымашым ончыкта.
Дим. Орай ятыр произведенийыштыже нэп жапысе марий ялым ончыкта («Немда кугыза», «Ача-ава кумыл», «Йотештше»). «Немда кугыза» ден «Ача-ава кумыл» ойлымашым автор варжым уэш тӧрлатен да 1940 ийыште лекше «Пиалан колхоз илыш» ойлымаш-влак сборникышкыже пуртен. Нунын у вариантышт икымше изданий деч форма шотыштат, содержаний шотыштат ятыр ойыртемалтыт.
«Немда кугыза» ойлымашын сюжетше пеш проста. Ойлымашын геройжо Вӧдыр  – йорло марий кресаньык. Тудо поян Новик Метрий кидыш верештеш, поянын ойжо почеш Немда кугызалан чылт арамак кумалеш. Вӧдыр деке корныеҥ пура, тудо доктор улмаш да эргыжым колымаш деч утарен кода.
Тиде ойлымашын 1940 ийыште печатлалт лекше вариантше йӧршеш вес тӱрлӧ. Вӧдыр олмеш тыште вес геройым – Сидор Сидоровым – налеш. Николай Сидорович медицине наукын докторжо лийын. Тудым уна-влак саламлаш толыныт. Сидор ожно поян кидыш верештмыже да Немда кугызалан кумал илымыже нерген ойла. Николай Сидоровичым саламлаш толшо профессор Маргарита Викентьевна Сидорын ойлымыжым колышт шинча. Сидорын мутшо гыч пале лиеш: шуко ий ожно Маргарита Викентьевна черле рвезым колымаш гыч шкак утарен коден улмаш.
Тыге ойлымашын сюжетше да герой-влакын койышышт келгемын, илышын социальный строй дене кылдалт шогымыжо рашемын.
Дим. Орайын «Ача-ава кумыл» ойлымашыже марий ӱдырамашын еш илышыжым ончыкта. Тиде ойлымаш кок редакциян. 1929 ийыште лекше икымше вариантыште Корий – марий кресаньык. Тудын Тайра лӱман ӱдыржӧ уло. Корий, тудын кумылжым ончыде, поян Опойлан ӧкымеш марлан пуэн колта. Опойжо вес ӱдырамаш деке, Овий деке, коштеш. Овийын ойжо почеш ватыжым ойырен колта. Тайра суд дене Опой деч кокшӱдӧ витле теҥге оксам налеш. Опой пеш сыра, Тайрам пеле колымешкыже кырен кода. Тайрам ожно йӧратыме качыже, Вачий, утара.
1940 ийысе вариантше первый редакций деч ятырлан ойыртемалтеш. Тыште Тайра марийжын тарзышкыже савырна: Опой – поян, а Тайра – йорло, санденак Опой шке ватыжым мыскыла. Но Тайра тыгай кочо илыш дене огеш кӧнӧ, шке пиалжым совет законын полшымыж дене арала да поян марийжым сеҥа.
Икымше вариантыште Вачий – тыглай качымарий. Йорло улмыжлан кӧра йӧратыме ӱдыржымат марлан налын огеш керт. Кокымшо вариантыште тудо – Йошкар Армий гыч толшо у айдеме. Ойлымашын кокымшо варантыштыже автор илышын социальный могыржымат келгынрак почын.
1944 ийыште Совет Союз Герой Сергей Романович Суворов нерген повестьым возаш материалым пога, тудым вич ий воза. Тудо Сергей Суворовын служитлыме частьын командованийжылан геройын боевой подвигше нерген чыла материалым колташ письмам возен. Писательын йодмыжо шукталтын. Тудын нерген командований, частьын комсоргшо, командир-влак деч шуко серышым, армий ден фронт газетлаште Суворовын подвигше нерген возымо статья-влакым налын. Тылеч посна автор геройын шочмо верыштыже лийын. Суворовын аваже, изаже-влак дене мутланен, тудын фронт гыч колтымо письма-влакше дене палыме лийын.Война деч ончыч Сергей Суворов Пумарий школышто тунемын, сандене Орай тиде школысо туныктышо, Сергейын пырля тунемме йолташыже-влак дене мутланен. Писатель Сергей Суворовым шкенжымат пеш сай пален. Армийыш каймыж деч ончыч 1940–1941 ийыште тудо районный газетын активный возышыжо лийын. Орай Суворов денат шуко гана вашлийын. Но чаманаш логалеш, писатель шке произведенийын лекмыжым ужын шуктен огыл.
«Чолга шӱдыр» повестьым Дим. Орай 1944–1949 ийлаште возен. Тиде  сар теме дене кылдалтше тӱҥ пашаже. Тушто писатель Совет Союзын Геройжо, марий калыкын ик эн уста эргыже, Савак кундемын шочшыжо Сергей Романович Суворов нерген шӱм вургыжын каласкален. Марий книга издательстве повестьым 1950 ийыште савыктен луктын. Произведенийыште марий ялын сар деч ончычсо да сар жапысе илышыже, совет салтакын фронтышто илаш-колаш кредалмыжым ончыктымо.
«Чолга шӱдыр» повесть – очерково-публицистический произведений. Тушто автор Сергей Суворовын ешыжын 1922 ий гыч 1942 ий марте илыме жапшым ончыкта. Писатель шке геройжын илыш-корныжым, кушмыжым тичмашын почын пуа.
1946 ийыште Дмитрий Федоровичым «Марийская правда» ден «Марий коммуна» газет-влак редакцийлаш налыныт да шке корреспондентыштлан палемденыт. Тыште писатель-журналист пытартыш кечыже марте тыршен. Газетлаште пашам ыштымыже творчествылан у темым, сюжетым пуэн шоген, илыш вӱршерым тӱткынрак эскераш йӧным пуэн, у деч у еҥ-влак дене вашлийыктен. Тудо ужмо сӱретлан я койдарчык шӱлышым, я романтика сын да поэзий кумыл дене сӧрастарен. Йырысе пӱртӱсат, герой-влакын лӱмыштат, авторын йылмыжат тидлан келыштаралтыт.
Моткочак сылнын, нигӧ весын возымыж дене таҥастраымаш лийдымын Дим. Орай «Тӱтыра вошт» романын действийже эртыме рӱдӧ верым – Озамбай ялым – сӱретлен. Тиде – моло огыл, а прозо дене серыме кӱчык поэме, марий яллан да тусо пӱртӱслан ямле моктеммур.
Тыгак йӧратен, ушеш кодшын каласкален писатель «Чолга шӱдыр» повестьыште Савак вел нерген. Тыште марий ӱдырамашым, аван уш да чон поянлыкым, поро кумылжым Овопын образше гоч устан ончыктымо. «Тыгай ава гына Сергей Суворов гай чын айдемым ончен куштен кертын», – шижтара автор.
«Марий коммуна» газет 1948 ий шыжа 12-шо кечын Дим. Орайын «Кӧ каен, тудо кышам коден» мыскаражым печатлен. Тудо  «Трудовик» промартельым вуйлатыше-влакым пашазе-влак верч тыршыдымыштлан, сай качестван продукций верч начарын кучедалмыштлан шылтален, ойжо государствын погымыжым шолыштшо-влак ваштарешат виктаралтын.
1951 ийыште иканаште кок книгаже лектеш: «Тӱтыра вошт» ден «Онар калык». Тыгак марий книга издательстве писательын «Тӱтыра вошт» романжым савыктен. 1930 ийыште серыме изирак повесть илен-толын марий калыкын 20–30-шо ийласе илышыжым ончыктышо кумда эпике романышке савырнен. Мучашке шукталтын огыл гынат, тиде роман пӱтынь марий сылнымутын сеҥымашыж семын аклалтеш. Произведенийыште марий калыкын  1923-1929 ийласе илышыже ончыкталтеш. Роман религийын аяр косаже ваштареш виктаралтын. У илышым чоҥымаште тошто годсо йӱла-влак чаракым ыштылыныт, кресаньыкын шинчам лумыныт. У семын шонышо еҥ-влакын  кучедалмыштлан кӧра тошто илыш-йӱла шалана., у йӱла вияҥеш. Произведенийын тӱҥ геройжо Ямиданов Макси – икмарда кресаньык эргыже. Тудо религийлан ок ӱшане, у илыш-йӱла верч шога. Ялысе рвезе калык коклаште шкенжын ончыл шонымашыж дене ойыртемалтеш. Но тыгайышке тудат кенета ок шу. Тудо педтехникумышто тунемше Миклай йолташыж дене вашлиеш. Миклай Максилан у илыш, рвезе калыкын пашаж нерген умылтара. Тылеч вара Ямиданов комсомол радамыш пура, илышым кумданрак, келгынрак пален налаш манын, тӱрлӧ книгам лудеш, уш-акылжым пойдара. Книгам, газетым тудо куатле шинчымаш памашлан шотла, нунын дене пеҥгыде кылым куча, эн ӱшанле йолташ шотеш ужеш. Тыге Макси посеш кодшо кресаньык илыш-йӱлан тушманже лиеш. Дим. Орайын «Тӱтыра вошт» романже шке значенийжым йомдарен огыл. Тудо религий ваштареш лӱдде кучедалаш туныкта.
Кокымшо – «Онар калык» – книгашке  «Оляна» повесть, латкуд ойлымаш ден очерк, кок почеламут пуреныт. «Оляна»  повесть «Немда кугыза» книгашкат (1991) пурен. Тыштак – кум ойлымаш да «Онар калык» очерк.
Ятыр жап эртымеке, 1974 ийыште, Марий книга издательстве писательын «Осып Ваня» сборникшым савыктен. Тушко мыскара ойлымаш ден фельетон-влакым пуртымо.
Писательын южо ойлымашыже-влакым руш, татар, башкир, чуваш йылмылаш кусарыме, а «Ача-ава кумыл» ойлымашыже Будапештыште венгрла савыкталтын.
Ираида Дмитриевна (Дим. Орайын ӱдыржӧ)
«Ожно пайрем шуэнрак лийын. Тӱҥ шотышто 1-ше Май, 7-ше ноябрь да Пеледыш пайрем-влакым пайремленна. Кум-ныл еш дене пырля погынымо годым ачам кушта ыле. Эн йӧратыме мурыжо «Сулико» лийын. Гитарым шокташ йӧратен. Самырыкше годым кӱслем, тальянкым шоктен. Зина ӱдыржын марийже аккордеоным пӧлеклен. Тудым ното деч посна шоктен» (Ямде лий. 1991. 21 сент.).
А. Айзенворт
«Дим. Орай – калыкын йылмыжым, илышыжым палыше талантан писатель» («Марийская правда. 1941. 4 март).
Г. Зайниев
«Уста марий писатель Дим. Орай литературыш 1929 ийыште толын да коло ий жапыште «Тӱтыра вошт» романным, «Йотештше», «Карш корно», «Оляна», «Чолга шӱдыр» повесть-влакым, ятыр ойлымашым, очеркым, фельетонным, мыскарам возен. Нуным калык йӧратен лудеш» (Илыш эҥер. Йошкар-Ола, 1982. 40 с.)
Н. Лекайн
«Дмитрий Орай марий калыкын илышыжым да тудын сеҥымашыжым сылнын возен. Тыгай произведений-влакым лудын лектат да ушешет шарнымаш кужу жаплан шинчен кодеш. А посна вер-влак нигунамат огыт мондалт» (Ончыко. 1955. № 1).
Крылов В.В. Пыжай марийын сылнымут олыкшо
(Дим. Орай лӱмеш)
"Пыжай марийын Сылнымут лай олыкшо Ыш лий марий лудшылан Кумыл волтышо. Сай повесть лектын – Возен «Чолга шӱдырым», Да пӧлеклен «Олянам» – Чулым ӱдырым. «Тӱтыра вошт» романжат, Жаплан келшыше «Осып Ваня» я «Кырманай ден эргыже»… Яра мут ден она пуро ме Лучо келгышке, Ты олыкым ончалаш толына Пыжай велышке!"
П. Карпов-Пӱнчерский. Дим Орайын творчествыже
«Йотештше» повесть нерген критик статья печатлыме ыле. Кеч Шкетан шугыньлен манеш гынат, тӱҥ шотышто Орайын тиде повестьыште улшо ситыдымашыже кӱлеш наре ончыктымо.
Писательын тӱҥ идейжым «Йотештше» манме мутшак ончыкта. Вес семын каласаш гын, локтылалтше, пужлышо манаш лиеш.
«Йотештше! Повестьын геройжо Ямет ялыште илымыж годым активист ыле. Садлан тудым кундемысе погынымашыш делегатлан колтеныт, а туде погынымаште облисполкомыш сайленыт. Вара кундем олаш пашам ышташ кайымекыже, тошто купеч ӱдырым вашлиеш, ялысе таҥжым монда, купеч ӱдыр дене ушна, класс тушман дене родо лиеш да Ямет нунылан верым кычалаш, пашам темлаш тӱҥале. Тидым пален налмеке, класс тушман-влакым поктен колтышт, Яметым шкенжымат паша гыч кораҥдышт. Ватыжат (Ганя) тудым кудалтыш. Ямет ялышке пӧртылын, «шӱвалме шӱвылжым нелаш» тӧча, тошто таҥже дене ушнынеже, тудын марийжыым пуштнеже. Ик могырым Орай кугурак пашаш шогалше(выдвиженец)-влакым шижтара: класс тушман дене ида пижедыл, родым ида кучо, манеш.
А илышын чынже тыгай: коммунист партийын каҥашыж почеш пашазе да йорло кресаньык, колхозник кокла гыч эн тале активист-влакым совет пашаш шупшун шогалтыме кугу пайдам пуэн. Вет ик могырым совет аппарат гыч тушман-влакым луктеденыт, вес могырым выдвиженец-влакат совет аппаратым саемдымаште путырак кугу полышым ыштеныт.
Д. Орай выдвиженец-влакым сайын сӱретла ыле гын (Ямет деч посна весымат, сай выдвиженецым, ончыкта гын) тунам шке идейжым, «класс тушман дене ит пижедыл» сайыш шуктен манаш лиеш ыле. Кеч-могай еҥат шке илышыжым саемдаш тырша. Яметат эн ончыч ялыште, Эрвикам налын, сай илышым ыштынеже ыле. Олаште купеч дене родым кучен, тудын ӱдыржым марлан налын, сай илышым ыштынеже ыле. Икманаш, Яметын сай илышым ыштымашыже капитализм корно дене каен колтен. Совет власть годым сай активист социализм верч кучедалын, илышым ышташ тырша. Йоҥылыш корно дене илыш саемдыше Яметым ончыктымеке, чын корно дене кучедалше активистым ончыктымо дене иылышын чынже сайрак сӱретлалтеш ыле, повестьын акше, социальный функцийже да сылнылыкше кӱш кӱза ыле.
Илышыште улшо противоречийым (кок корно дене илыш саемдыме йӧным), социализм корнын сеҥымашыжым Орай-художник ужын моштен огыл.
Тиде повестьыште моло ситыдымаш-влакат улыт: наций вопрос шотышто, ялым ола ваштареш шогалтыме, ялым уто дене моктымо…
(Зайниев Г.З, Таникеева В.Д. Лӱм верч огыл возенам: Дим. Орай: писатель, журналист, айдеме: статья, ой-шомак, серыш, шарнымаш. Йошкар-Ола, Мар. кн. савыктыш, 2011. С. 51–53).
Сергей Эман. Дмитрий Орай
Дим. Орай «Тӱтыра вошт» романжым возен пытарен огыл. Туге гынат романыште марий калыкын илышыжым 1923 ий гыч 1929 ий марте ончыктымо. Чын, авторын планже кугу улмаш: тудо колхозный стройын сеҥымыжым да марий калыкын у илышыш лекмыжым ончыкташ шонен.
«Тӱтыра вошт» романным антирелигиозный да социальный романлан шотлыман, молан манаш гын, тиде произведенийыште автор Октябрь революций деч вара калыкын илышыштыже кугу социальный вашталтыш-влак лиймым да марий калыкын социализым чоҥымо пашаш ушнымыжым кумдан ончыктен. Тиде социальный вашталтышлан кӧра шемер марий религиозный мировоззренийым сеҥен, тӱрлӧ ырымлан, уло-укелан ӱшанымыжым чарнен.
Дим. Орай шке геройжо-влакым я шем, ош чия дене гына огеш сӱретле. Но южо отрицательный геройжо саадак сындымын коеш, молан манаш гын, тудын чевер, таза тӱсшат шакше кӧргӧ коцышыж дене келшен ок шого (Ведыркен кува, Омылька да молат). Тыгай герой шкенжым гына йӧрата, моло еҥым шке пайдаж верчын веле ужеш. Тидланак нуным калык ок йӧрате, йӧн улмо годым койдарен воштылеш.
(С. Эман. Сылнымут нерген мут. Йошкар-Ола, Мар. кн. изд-во, 1971. С. 131–132, 168–169).
Гельсий Зайниев. Онар калыкын эргыже
Айдеме да писатель семын мом да кузе ышташ кӱлмым Орай сайын умылен, шке пашажым тидлан келшышын чоҥен, виктарен. Фронт гыч колтымо вес серышыште тыге манын: «Мый шке мутемлан чот шогем. Мом каласенам, тудым ыштем, кок велке чонан омыл. Коло вич ий служитленам, но шке честем, лӱмнерем амыртен омыл... Честнын иленам да честнынак служитлен эртарем фронтыштат, честнын – пытартыш гана шӱлалтымешкем!».
Селькор пашашке, вара литературыш толмо тӱҥалтыш жап гычак Дим. Орай илышна утларак волгыдо, пиалан, айдемын чонжо яндар, поро лийышт манын тыршен, йӧрдымӧ койыш, шӱмдымылык, тӱрлӧ семын осалланыме ваштареш шомакын вийже дене кучедалын.
(Г. Зайниев. Онар калыкын эргыже: Писатель Дим. Орайын шочмыжлан – 110 ий // Ончыко. 2011. № 8. С. 93–94).
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Висконсин
Висконсин (Wisconsin) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 169,636 тӱж. км². Калык чот - 5 726 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Мадисон ола.
Категорий:Висконсин
А (кириллик тиште)
А, а — кириллик тиште. Олыкмарий да курыкмарий тиштерлаште 1-ше тиште.
Кодировко
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
212
212 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:212Категорий:III курым
Пятигорск
Пятигорск (Пятигорск) — ола Российыште, Ставрополь мландыште. Йӱдвел Кавказ федерал йырвелын рӱдыжӧ. Калыкчот 145 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Пятигорск
1868
Кӧ колен
Категорий:1868
1283
1283 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1283Категорий:XIII курым
Каттлеелла
Каттлеелла (Cattleyella araguaiensis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Бразилийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Категорий:Орхидей-влак
1869
Кӧ колен
Категорий:1869
Вологда
Вологда (Вологда, Вӧлӧгда) — ола, Вологда велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
213
213 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:213Категорий:III курым
Новый Калинов
Новый Калинов (Новий Калинів) — Украиныште Львов велыште Самбор кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 4 256 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Домен (ыҥ-влак)
Домен мутын икмыняр ыҥже уло, мутлан:
Доме́н (domaine) — область; структурын единицыже :
1284
1284 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1284Категорий:XIII курым
Южное Болото
Южное Болото (Южное Болото) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо выселке.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 6 километр тораште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
У сем (журнал)
У сем — марий журнал.
Категорий:Марий йылме дене журнал-влак Категорий:Марий Эл
Шем Памаш почиҥга
Шем Памаш почиҥга (Черный Ключ, Коротких, Короткино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токспай сола деч 7 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1999 ийыште ӱярня тылзын 10-шо кечынже Шем Памаш почиҥга ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1870
Кӧ колен
Категорий:1870
Молукк теҥыз
Молукк теҥыз (Молуккское море, Molucca Sea) — Тыныс тептеҥызын отро-влак кокласе теҥызше. Минданао, Сангихе, Сулавеси, Сула, Талауд да Молукк отро-влак коклаште верланен.
Категорий:Тыныс тептеҥыз
18 шорыкйол
18 шорыкйол (18 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 18-ше кечыже. Идалык пытыме марте 347 (кужемдыме ийлаште — 348) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 шорыкйол
Китай панголин
Китай панголин (Manis pentadactyla ) – Эрвел Азийыште (Непал, Ассам, эрвел Гималай, Бирма да Китай) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык. Капше 50—60 см, почше 30—40 см.
Категорий:Панголин-влак
Савельев, Аксай Савельевич
Аксай Савельев (Аксай Савельевич Савельев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Ӱлыл Качмаш ял — 2003) — марий серызе, журналист.
Илыш корныжо
Аксай Савельев 1937 ийын шыжа тылзын 2-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Ӱлыл Качмаш ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Гавайи
Гавайи (Hawaii) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 28,311 тӱж. км². Калык чот - 1 375 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Гонолулу ола.
Категорий:Гавайи
Потенциал (ыштыквер)
Потенциал (Потенциал) — российысе радиоэлемент ыштыквер, Чыкма, Марий Эл.
Категорий:Электротехник ыштыквер-влак Российыште Категорий:Чыкман экономикыже
Гянджа
Категорий:Гянджа
1286
1286 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1286Категорий:XIII курым
Рыбинск
Рыбинск (Рыбинск) — ола Российыште, Ярославль велыште. Кок эн кугу ола Ярославль велыште.
Категорий:Ярославль велысе олала Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Январёв, Алексей Тимофеевич
Алексей Январёв, Чатлама Элексей (Алексей Тимофеевич Январёв) (, Россий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Нурвел ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Алексей Январев Горьковский физкультурный техникумышто тунемын.
1946-1975 ийлаште Шернур да Марий Тӱрек кундем школлаште физкультур туныктышылан пашам ыштен.
1975 ийыште пенсийыш лектын.
1939 ийыште икымше почеламутшым  «Марий коммуна» газетеш  печатлен.
Алексей Тимофеевич Кугу Отечественный сарын участникше, мемнан республикын палыме поэт-лирик улеш. Тудын шагал огыл юмор почеламут, муро да частушко-влак уло.
1964 ийыште Марий книга издательство «Ош пеледыш»  почеламут ден поэме книгам луктеш.
Январев тыгак йоча-влаклан возен.
Кугу Отечественный сар орден дене наградитлыме.
Тӱҥ произведенийже: «Ош пеледыш», «Чодыра пўкш», «Лўмнам палыза», «Шернур сем», «Шöртньö пагыт».
Важ-влак
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий почеламутчо-влак
Тамаксола
Тамаксола (Зашижемье, Табашино, Табаково) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше сола. Тамаксола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 453 еҥ (2005 ий), 467 еҥ (2010 ий).
Славянск
Славянск (Слов’янськ) — ола Украиныште Донецк велыште.
Эртымгорно
Категорий:Донецк велысе олала
Тамаксола
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 18 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. . Сола гоч Оръю эҥер йоген эрта.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «тамак» + «сола» = «тамаксола».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Кирпичный
Кирпичный (Кирпичный) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ола шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 105 еҥ (2004 ий). , 92 еҥ (2010 ий)
Верланыме вер
Лушмара ола сынан посёлко деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
18 шыжа
18 шыжа (18 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 291-ше (кужемдыме ийлаште — 292-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 74 кече кодеш.
Лӱмгече
Шыжа тылзын латкандашымше кечынже Алексей, Григорий, Матвей, Филипп – влакын лӱмгечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Харитинан кечыже. Ожно тиде кечын ӱдырамаш-влак вынерым куэныт, а пӧръеҥ-влак портышкемым ышташ тӱҥалыныт.
Категорий:18 шыжа
Иштрикова, Татьяна Вячеславовна
Татьяна Иштрикова (Татьяна Вячеславовна Иштрикова) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Топкавлак сола —, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1992), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993).
Илыш корныжо
Татьяна Иштрикова 1960 ийын теле тылзын 9-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Топкавлак солаште шочын.
1992 ийыште Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше лийын.
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Почеламутчо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Кукшэҥер (Провой кундем)
Кукшэҥер (Кукшенеры) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 165 еҥ (2000 ий), 131 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 5 километр йӱдвелне лийын шога.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Йырмарий
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Малмыж
Малмыж (Шошма ), (Малмыж) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше ола. Малмыж кундемын рӱдерже. Калыкчот – 8751 еҥ (2010), 7591 еҥ (2016).
Ял лӱм
Ола лӱм «малымаш» лӱммут гыч лектын.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе олала Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Малмыж кундемысе илымверла Категорий:Малмыж
У Гвиней теҥыз
У Гвиней теҥыз (Новогвинейское море), тыгак Бисмарк теҥыз (море Бисмарка), (Bismarck Sea) — Тыныс тептеҥызын йӱдвел ужашыштыже, Бисмарк архипелагыште верланыше теҥыз.
Тӱҥ порт-влак: Маданг, Рабаул
У Гвиней теҥызын географийжым шымлымашышке кугу надырым руш экспедиций-влак пыштеныт. Нуно Н. Н. Миклухо-Маклайын шанче пашаж дене кылдалтыныт. 2-4 Ӱярня 1943 ийыште теҥызыште американ-австралийысе войска япон войска дене кредалыныт.
Категорий:Тыныс тептеҥыз Категорий:Океаний
Березин, Анатолий Павлович
Анатолий Березин (Анатолий Павлович Березин) (, Россий империй, Илна губерний, Вӱрзым уезд, Тушнур (кызыт Тушнур) ял —, Шернур) — марий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Анатолий Березин 1914 ийын сорла тылзын 25-ше кечынже Россий империй Илна губерний Вӱрзым уезд Тушнур (кызыт Тушнур) ялеш шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий туныктышо-влак
Рыбаков, Николай Фёдорович
Илыш корныжо
Миклай Рыбаков 1932 ийын кылме тылзын 4-ше кечынже Марий автоном область Юлсер кундем Пӧртанур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Элнеттӱр (Морко кундем)
Элнеттӱр (Фадейкино) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 221 еҥ (2003 ий), 188 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ердӱр ял деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Учалы кундем
*
Шоя-Кузнецово
Шоя-Кузнецово (Шоя-Кузнецово) — ял Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла
Гянджа (ыҥ-влак)
Гянджа мут ончыктен кертеш:
1872
Кӧ колен
Категорий:1872
214
214 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:214Категорий:III курым
1873
Кӧ колен
Категорий:1873
Кресты
«Кресты» — Санкт-Петербургысо следствий изолятор, Российыште ик эн кугу да палыме. Официальный лӱм- Санкт-Петербургысо УФСИНын 1-ше номеран изоляторжо. Арсенальная набережная 7 номеран полатыште верланен.
Казаматын эртымгорно
Анна Иоанновна императрицын элым вуйлатыме жапыштак кызытсе «Кресты» олмеш «Винный городок» (Вино ола) верланен. 1868 ийыште тудым архитектор В.П.Львовын планировко почеш арестант-влакым кӱчык жаплан эскерыме комплексыш савыреныт. Тудо Рӱдӧ пересыльный казаматлан шотлалташ тӱҥалын. Кызытсе жапысе казаматын полатшым йошкар кермыч дене эше 1884-1892 ийлаште А.О.Томишко архитекторын проектше почеш нӧлтеныт. Тудын комплексше 2 вич этажан ыресым ушештарыше корпус гычын шога. Тушто 1150 еҥым пуртышо 960 камера лийын. Ик корпусышто тыгак кӱшыл пачашыште Шнуй Александр Невский лӱмеш черке лийын.
1874
Кӧ колен
Категорий:1874
Кресты
Казаматын эртымгорно
«Кресты» казаматыште уголовный преступник-влак, политик, тыгак неле преступленийым ыштыше еҥ-влак шинченыт. Нунын коклаште эн ондак калыклан эрык верч кучедалше деятель-влак шинченыт: И.Браудо, А.А. Ергин, М.С.Ольминский да В.П.Приютов.
1905 ийыште революций жапыште «Кресты»ште политик преступник-влак шинчаш тӱҥалыныт. 1917 ий Февраль революций дечын вара чыла преступник-влакым эрыкыш луктыныт.
1917 ий сӱрем тылзын эртыше пуламыр-влак дечын вара кӱчык жаплан революций деятель-влак В.А.Антонов-Овсеенко, П.Е. Дыбенко, Л.Б. Каменев, А.В. Луначарский, Ф.Ф. Раскольников, Л.Д. Троцкий,А.С. Булин шинченыт.
1917 ийысе Февраль революций дечын вара кугыжаныш правительствын министрже-влакым, жандарм, полиций вуйлатыше, сановник-влакым арестоватленыт. Нуным Таврический полат гычын «Кресты» казаматышке конденыт. 1917-1918 ийлаште Петропавловский карман гычын Б.В.Штюрмер («Кресты»ште 1917 ий мучаште колен), юстиций министр И.Г. Щегловитов, МВД министр А. Н. Хвостов, сарзе министр М.А. Беляев, жандар генерал-влак А.И. Спиридонович, Семгановский, полиций департаментын директоржо Е.К. Климович да молат. «Кресты» казаматыште тыгак ончычсо сарзе министр В.А. Сухомлинов, 5-ше армийым вуйлатыше В.Г.Болдырев, Петроградысе сарзе округ вуйлатышын полышкалышыже П.М.Рутенберг, Кокошкин ден Шингаревым пуштшо, Временный Правительствын членже-влак С.С. Басовм ден А.Г. Куликов шинченыт. Чыланат нуно хириргий госпитальын казамат пӧлемыште ВЧКн эскерыме йымалне лийыныт.
1920 ийыште «Кресты» шкет шинчыше -влаклан казамат гычын Петросовет Исполком Ушемын 2- шо номеран виеш пашам ыштыктыме лагерьышке савырнен. 1923 ийыште казамат Петроградысе Губернский ОПТУн составышке пура да Петроградысе окружной изоляционный казамат статусым налеш.
Совет правительстве черке, реллигий ваштареш кучедалаш тӱҥалын. 1918 ий кылме тылзын казаматысе черкым петыреныт, тудын куполжо ӱмбачын ыресым кораҥденыт,а пӧлемым клуб семын кучылташ тӱҥалыныт.
1937-1938 ийлаште эртыше Кугу террор жапыште «Кресты» казаматыште контрреволюций преступленийым ыштымаште титаклыме еҥ-влак шукын шинченыт. 3 квадрат метр кмдыкан шкет камерлаште 15-17 еҥ дене шинченыт. Тиде пагытыште Санкт-Петербургысо казаматыште Совет шанче да тӱвыра аланыште тыршыше представитель-влак шинченыт: поэт Николай Заболоцкий, Ончыкылык историк Лев Гумилёв, востоковед Теодор Шумовский, актёр Георгий Жжёнов, ончыкылык маршал Константин Рокоссовский да молат.
Казамат структурышко тыгак шинчыше-влакын пашам ыштыме сомылыштым эскерыме лӱмын келыштарыме казамат почылтын. Тыште сарзе профиль дене специалист-влак тыршеныт- ОКБ-172 да молат. Шинчыше-влак тыгай отдел-влакым «шарашка» лӱмденыт. Нине ОКБ отдел негызеш шуко чапле сарзе техника-влак шочыныт, Кугу Ачаэл сар годым сайын ончыктеныт. Мутлан, САУ СУ-152 ден ИСУ-152(ОКБ-172). Тыгай отдел-влакын кӧргӧ илышышт нерген Александр Солженицын "В круге первом" раш каласкален.
Сар пагытыште Ленинград блокаде годым казамат яра шинчен. Сотрудник-влак (шоҥго да ӱдырамаш-влак) казарменный илышыш кусненыт. Нуно «Кресты»м самолёт, артиллерий бомбардировко дечын араленыт. Нева сер ӱмбалне, Входной флигель ваштареш дзотым нӧлтеныт. Казаматым чарныде бомбитленыт. Шуко корпус-влак сӱмырленыт. 1941 ий Кылмын 7 кечынже кугу бомбардировко дечын вара Йӱдвел капка сӱмырлен кок часовой-влак кӱ йымалне коленыт. Шуко преступник-влак камерылаште шужен коленыт. 1942 ий пургыж тылзын «Кресты»н психиатрический эмлымверыште Даниил Храмс колен. Тудым 1941 ий сорла тылзын арестоватленыт.
Сар дечын вара казаматын чыла инженер коммуникацийым вашталташ кӱлын. Но окса лийын огыл. 1958 ийыште казамат вуйлатыше Н.Е. Орловский картон фабрикым почаш пунчалым пеҥгыдемден. 1958-1959 ийлаште картоным ыштен лукмо цехым почыныт. Тушко жаплан келшен толшо оборудованийым шынденыт. Тыге «Кресты» корпусышто шинчыше-влаклан паша вер лектын да 1960 ийлан посна пашаеҥ штатымат сумыреныт, кудыжым И.К. Капустин вуйлаташ тӱҥалын.
Кызытсе жап
«Кресты» казаматыште ийготыш шушо преступник-влак веле шинчат. Изоляторысо камерлаште шуко еҥ шинчат 19 курым дене таҥастарымаште 2 гычын 10 тӱжем еҥ марте. 1990 ийла кыдалне камерлаште 12 тӱжем наре еҥ шинчен. 8 квадрат метр кумыдкан камерыште 6 еҥ олмеш 20 еҥым шинчыктеныт, малаш черет дене логалын.
Жап эртыме семын тидын шотышто куштылгырак лийын, но арестант-влакым пукшаш-йӱкташ, малыме принадлежность шотышто "Кресты" ончылно кызытат кугу йодыш шога. Санкт-Петербург оласе моло изолятор влакынат тыгай нелылык вашлиялтеш.
Казаматысе черкат уэш пашам ышта. 2004 ий шорыкйол тылзын храмын куполжым уэш ырес сӧрастараш тӱҥалын.
2006 ий кеҥежым казаматым у верышке кусарыме нерген проект лектын. Тудым наказанийым шуктышо федерал службо (ФСИН) ямдылен.
«Кресты» — казамат изолятор веле огыл, тыгак историй памятник. Сандене тудым каныме комплексыш савырашлан полатын у планым перепланировкым ыштыман. А закон почеш тидым ышташ чарыме.
Санкт-Петербург правительстве Арсенальный набережныйыште верланыше участокым ужалымашке луктын (кокла шот дене акше 80 гычын 120 миллион евро марте). Но тиде чыла шинчыше-влакым у полатыш кусарыме, чыла сайын эрыктен кодымо дечын вара лиеш.
Категорий:Казамат-влак Санкт-Петербургышто
Ява панголин
Ява панголин (Manis javanica ) – Кечывал-эрвел  Азийыште (Таиланд, Индонезий, Филиппин, Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Малайзий, Сингапур) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 50—60 см, почше 40—80 см.
Категорий:Панголин-влак
216
216 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:216Категорий:III курым
Оваснур (Токпайэҥер ял шотан илем)
Оваснур (Абаснурский) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2002 ий), 42 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токпайэҥер посёлко деч 9 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кориантес
Кориантес (Coryanthes) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 53 еш куэ уло.
1875
Кӧ колен
Категорий:1875
Шеренкуп
Верланыме вер
Памар сола деч 0,5 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
VI-шо ревизийым (ревизий (подушная перепись) — ожно XVI – XVII курымлаште Руш Кугыжанышыште калыкым шотлымо формо, чылаже 10 ревизий лийын) ыштыме годым Шеренкуп ял кугыжаныш кожлалаште кычал мумо кумшо илем лийын лектын. Тунам ты ялым шотлен налыныт да учётыш шогалтеныт. Икмыняр ешан ик куп воктен верланыше ял нерген Памар солаште илыше-влак пеш сайын паленыт. Тушко сола гыч тынеш пурымо деч вара каеныт. Нунын илемышт воктен шуко куп-влак лийыныт. Сандене акрет мари-влак шке илемыштым «Шырын куп лаксак» маныныт. Кызытсе олык марий йылмыш савыраш гын, «Шыгыр куп лак» лектеш, але, тыглай ойлымаште — «Шыре куп лак», «Шырен куп». «Шырен куп» (частые болота) илен-толын «Шеренкуп»ыш савырнен.
Раменский
Раменский (Раменские) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шой сола деч 10 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1973 ийыште Раменский ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын. .
1287
1287 ий — XIII курымын ийже.
Раменский
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
1287
Кӧ колен
Категорий:1287Категорий:XIII курым
1900
Кӧ колен
Категорий:1900
Домен лӱм
Домен лӱм (доменное имя) — интервот структурын эн кугу ужашыже, тудо тӱҥ шотышто эллан але вес кугу структурлан келшен толмым ончыкта; домен-влак игыдомен (поддомен)-шамычлан шеледалтыт да тӱрлӧ областьлан келыштаралтм(ышт)ым але вуйын шогым(ышт)ым ончыктат.
1876
Кӧ колен
Категорий:1876
Пӱрӧмучаш
Пӱрӧмучаш (Бөрөбаш) (Бирюбаш) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Новотроицкий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 376 еҥ (2002 ий), 383 еҥ (2009 ий) , 378 еҥ (2010 ий).
Домен лӱм
(Тичмаш домен лӱм доменын лӱмжӧ, да кӱшыл-домен-влакын лӱмышт гыч шога. Тӱрлӧ кӱкшытан домен лӱм-влак коклаште точко шындалтеш. Мутлан,  лаштыкын тичмаш лӱмжӧ кумшо кӱкшытан домен  -м ончыкта, тудо кокымшо кӱкшытан домен  -ш пура, кудо кӱшыл домен  -ыш пура, кудо лӱмдымо вож-домен (корневой домен)  -шко ушна. Кутырымашыште домен лӱм манме годым чӱчкыдын тичмаш домен лӱм нерген ойлат.
Пӱрӧмучаш
Верланыме вер
Мишкан сола деч 26 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Домен лӱм
Категорий:Информатике
Пӱрӧмучаш
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Кӱчыкэҥер (У Торъял кундем)
Кӱчыкэҥер (Короткий Ключ) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Овалже ял деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште Кӱчыкэҥер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
1288
1288 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1288Категорий:XIII курым
217
217 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:217Категорий:III курым
1877
Кӧ колен
Категорий:1877
1901
Кӧ колен
Категорий:1901
Коковихин, Александр Михайлович
Илыш корныжо
Александр Коковихин 1967 ийын сорла тылзын 31-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын.
Ӓ (кириллик тиште)
Ӓ, ӓ — кириллик тиште. Курыкмарий тиштерыште 2-шо тиште.
Коковихин, Александр Михайлович
Илыш корныжо
2000 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын.
Ӓ (кириллик тиште)
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
218
218 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:218Категорий:III курым
Корициум
Корициум (Corycium) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Эрвел да Кечывалвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 15 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Краматорск
Крамато́рск (Крамато́рськ) — ола Украиныште Донецк велыште.
Эртымгорно
Категорий:Донецк велысе олала
1878
Кӧ колен
Категорий:1878
Б
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Делавэр
Делавэр (Delaware) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 6,445 тӱж. км². Калык чот - 907 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Довер ола.
Категорий:Делавэр
18 ӱярня
18 ӱярня (18 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 77-ше (кужемдыме ийлаште — 78-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 288 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 ӱярня
Копир (ыштыквер)
Копир (Копир) — российысе радиоэлемент ыштыквер, Чыкма, Марий Эл.
Категорий:Электротехник ыштыквер-влак Российыште Категорий:Чыкман экономикыже
Социологий
Социологий (societas - мер + λόγος - шанче гыч) — мер да тудын кӧргысӧ отношений-влакым шымлыше шанче.
*
Георгина, Мария Александровна
Мария Георгина (Мария Александровна Георгина) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Кӱшыл Пынгелъял ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, шанчызе, йылмызе, драматург, филологий шанче кандидат (1952).
Илыш корныжо
Мария Георгина 1914 ий сӱрем тылзын 22-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Кӱшыл Пынгелъял ялыште шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий драматург-влак
1289
1289 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1289Категорий:XIII курым
Филиппин панголин
Филиппин панголин (Manis culionensis ) – Филиппиныште (Палаван) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык.
Категорий:Панголин-влак
Шӧр пукшышо
Шӧр пукшышо (Mammalia) — юж-шӱлышӧ тупрӱдӧ янлык класс. Ӱп, кум покшел пылышыш лу да ӱжырамашын шӧр ту уло. Игым шӧр дене пукшат.
Рязань
Рязань (Эрзянь; Рязань) — ола Российыште, Рязань велын рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Рязань
В (кириллик тиште)
В, в — кириллик тиште. 3-шо тиште Олык марий да 4-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Александров (ола)
Александров (Александров) — ола Российыште, Владимир велыште.
Палемдымаш-влак
Категорий:Александров Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
219
219 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:219Категорий:III курым
220
220 ий — III курымын ийже.
1902
Кӧ колен
Категорий:1902
220
Кӧ колен
Категорий:220Категорий:III курым
Дубляны (ола)
Дубляны (Дубляни) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 9 891 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Почеламут
Почеламут (стих, стихотворение) — ритмике дене келшышын возымо поэт произведений. Поэме дене таҥастарымаште кугу огыл.
Тыгак ончо
Категорий:Сылнымут
1880
Кӧ колен
Категорий:1880
Бикмурзин, Анатолий Иванович
Анатолий Бик (Анатолий Иванович Бикмурзин) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Пӱрӧмучаш ял —, Марий Эл, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1947), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Автобиографий
«…Изи ото вошт лекмеке, уло корнывож. Корнывожышто шукерте кушкылда ик кож. А тышечын пеш торашке раш коеш йырваш: Вик пурлаш- Пӱромучашке, а шолаш- Козаш» А. Бик
Алмашлӱм нерген
Йоча-влак эн сай произведенийыштым «Ямде лий!» газетыш колтылыныт. Икана, Бикмурзинын заметкыжым печатлыме годым редакций пашаеҥ-влакын титакыштлан кора авторын фамилийже гыч «мурзин » ужаш ала-кузе лектын возын, «Бик» гына кодын. Илен-толын, тиде мутак фамилий поэтын псевдонимышкыже савырнен.( Г.Зайниев )
«Мемнан поэтна»
Мый Толя Бикмурзин дене 1932 ийыште Мишкан ШКМ-ште палыме лийынам. Тудо изи капан каҥгарак рвезе ыле. Толя 5 классыштак литературым йӧратымыжым ончыктыш. Книгам шуко ока ыле. Кудымшо классыште почеламутым серкалаш пиже. Тунемше- влакын почеламутым возаш толашымыштым ужын, туныктышо И.Н. Аптрашин литкружокым чумырыш. Занятий арня еда лиеден. «Рвезе вий» лӱман литературный журналым луктынна. Тышан утларакше Толян возымыжо печатлалтын. Тудым школышто «мемнан поэтна» маныт ыле. 1934 ийыште районыш Я. Ялкайн тольо. Тудо поснак Толян возымыж дене интересоватлалте. Очыни, Я. Ялкайн тунамак Толян талантшым пален налын да тыршен тунемаш кӱлмым шижтарен. (Журналист Я. Агеевын шарнымашыж гыч. 1965 ий.).
«Йошкар-Ола, вашкем мый тыйын шокшо помышкет!»
1935 ийыште, шке илышыжым Йошкар-Ола дене эрелан кылда.Тиде ийынак С. Чавайн дене вашлиеш. Поро мурызым йӧратыме да пагалыме кумыл,тунамсе куан шулыш шӱм-чонешем ӱмырешлан кодыныт. Тидлан кеч ынде о мыняр ий эртa Вуемымамат шукерте чал «чевертыш», Но тудын кидшым вачыштем шижам! (А. Бикын шарнымашыж гыч.1969).
1937 ийыште тудо Марий пединститут пеленсе рабфакым тунем пытарен. Тиде ийынак «Илыш муро» лӱман первый сборникше лектын. А. Бик шке семже, шке йӱкшо мыняр гынат палдырнен. «Илыш муро» деч вара поэтын «Мыйын шӱдырем», «Толмо корно», «Тыныс эр», «Шошо мардеж», «Корно ӱжеш», « Шум саска» сборникше – влак да моло книгаже  лектыныт. А. Бик военный службым 1937-1939 ийлаште Нижний Новгород олаште эртен.
«Те тулык огыдал» пьесыже
Тиде пьеса ынде йӧршын мондалтын, манаш лиеш. Шке жапыштыже тудо кӱкшын аклалтын.Ким Васинын «Йоча литератур нерген»статьяштыже: «Анатолий Бик Отечественный войнан фронтешыже геройла колышо совет воин- шамычын ешышт верч элнан тыршымыжым ончыкта, тидын дене пырляк вес келге темым тарвата: достойный совет гражданин лияшлан изинекак ямдылалтман. Бикын пьесыже садланак кугу воспитательный характеран лийын. Мир верч кучедалме темым пуртымаш пьесым моткоч злободневныйыш, утларак кӱлешаныш савырнен»
Сар деч варасе сылнымут пашаже
Война деч вара, 1948-1952 ийлаште А.Бик Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутышто тунемеш. Лач тунамак «Чодыра патыр-влак» поэмым да «Опанасын рвезе жапше» поэмын туҥалтыш ужашыжым воза. Анатолий Бик – ныжылге шӱман поэт- лирик. Тудын произведенийлаштыже ме айдемын яндар чонжым, поро кумыжым, чот йӧратен да келшен моштымыжым раш шижына. А.Бик мыланна шуко почеламутым пӧлеклен.Иктышт изирак, весышт ятырлан шукырак улыт. Но кажныштыже ме еҥын ару шӱм-кылжым, йӧратен да ӱшанен моштымыжым, пиалым аклен да тудын верч кучедал моштымыжым ужына «Пиалем», «Салтак моҥго пӧртылеш», «Кузык»… Ятыр возымаштыже поэтын мыскараче кумылжо раш палдырна. А.Бик полмезе тукымлан «Кок йолташ» поэмым (1949), «Те тулык огыдал» пьесым, «Модыш пӧрт» почеламут книгам(1962), «Аршаш» поэма сборникым(1968) да молымат возен. Рвезылык – поэтын туҥ темыже. 1961 ийыште лекше «Шошо мардеж» почеламут ден муро книган лӱмжо гына огыл, а путынь содержанийже леве шошо мардеж гай! А. Бикын марий калык утларакше лирический поэзийын мастерже семын пала. Чынак, тудын эн кугу творческий сеҥымашыже поэзий дене кылдалтын. Но сылнымутышто ыштен кодымо пашаже поэзий кышкареш ок шыне. Уста лирик национальный музыкын эн массовой жаныржым вияҥдымаште кугу суапым ыштен – тудын шомакшылан композитор-влак витле утла мурым возеныт ( «Олмапу пеледме годым», «Ял покшелне, клуб воктене»…). Южышт калык муро семынак кумдан шарленыт. Вес йылме гыч кусарымым поэт чапле школлан шотлен да пашалан эреак мелын лийын. А. Пушкинын «Чыган- влак», М. Лермонтовын «Мцыри», чуваш литературын классикше Н. Ивановын «Нарспи» поэмышт, П. Ершовын «Пугыр имне» почеламутан йомакше да моло почеламутат А. Бикын тыршымыжлан кӧра марий йылме дене йоҥгалташ туҥалыныт. Поэт литература темылан ятыр статьям, рецензийым возен. 1976 ийыште Кугу Отечественный сар жаплан полеклалтше «Тул вӱд вошт» романжын икымше книгаже лектын. Пытартыш ийлаште автор тудым ӱмбакыже возен, но пашажым, тыгак ятыр моло творческий шонымыжым мучашке шуктен кертын огыл - 1980 ий декабрьыште ӱмыржо лугыч лийын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Литин (Винница вел)
Литин (Літин) — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 6 625 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
221
221 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:221Категорий:III курым
1290
1290 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1290Категорий:XIII курым
1881
Кӧ колен
Категорий:1881
Декан (ыҥ-влак)
Дека́н (decanus, decem — «Лу» (шотлымаш шотышто) деч):
Финн-угор шанче
Финн-угор шанче але финно-угроведений да финно-угристике — финн-угор калык-влакын йылмыштым, сылнымутыштым, эртымгорныштым да монь тунемше шанче-влак тӱшка.
Тыгак ончо
*
Кужу почан панголин
Кужу почан панголин (Manis tetradactyla ) – Африккыште панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык. Капше 30—35 см, почше 55—65 см, нелытше 2—3 кг.
Категорий:Панголин-влак
Стапанъял
Стапанъял (Стапан, Элнеттӱр) (Степанкино) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Эсмекплак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 98 еҥ (2000 ий), 80 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1291
1291 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1291Категорий:XIII курым
222
222 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:222Категорий:III курым
Г (кириллик тиште)
Г, г — кириллик тиште. 4-ше тиште Олык марий да 5-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1292
1292 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1292Категорий:XIII курым
1904
Кӧ колен
Категорий:1904
Д (кириллик тиште)
Д, д — кириллик тиште. 5-ше тиште Олык марий да 6-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Кугу Шопкер
Кугу Шопкер (Большое Онучино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 97 еҥ (1996 ий), 83 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тамаксола деч 4,5 километр кечывалвел-эрвел могырно Сереньга эҥер воктене верланен.
Ял лӱм
Сереньга эҥер воктене шопкер лийын, сандене яллан «Шопкер» лӱмым пуэныт. «Кугу Шопкер» — Изи Шопкер деч кугурак лийын шогышо «Шопкер» ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла