cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алексеев, Геннадий Валерианович
Юмын «тарзыже» улам
– Писатель йолташет- влакын возымыштым эсекрет докан. Пытартыш жапыште савыкталтше произведенийла кокла гыч кöн серымыжым сай але уда могырым палемден кертат але тыланыме мутет могай лиеш?
– Жапын-жапын веле кидышкем сылнымутан книгам налам шол, коклан гына писатель йолташем-влакын возымыштым шергалам. Ойлышашат уке, намыс. Куанем Морко родемлан, Леонид Яндаковлан, да порын кöранем. Тынар ийготыш шумеке иже, сылнымутшо ош тÿням ужаш тÿҥале. Да вигак Кугыжаныш премий дене аклалте. Тымартеже тутыш “шем сомылым” шуктен шол, ятыр ий газет пашаште ала арамак, шонем, мочол куатшым шалатыл-вужгымдыл толашыш. Ятыр курым ончыч эртышым шымлен, романым возаш – манаш веле. Тÿрлö архивлаштыже мойн кÿлеш кагаз ластыкым я ик-кок корным кычалын-шерген шинчашыжак кунар жап да чытыш кÿлеш, а вараже сюжет кышкарым тодын, герой-влакын илышышт дене саде акрет жапышке куснен илаш да сераш… Калык писатель Василий Юксернын ойлымыжым шарнем: ик главам возаш архивыште кок-кум пуд кагазым пургедман, каваныште имым муаш тыршымыла, кÿлеш материалым кычалман.
Садланак кöра Морко родем ончылно вуем савем. Да каласынем: тиде – чынжымак Юмын суапше. Вет ты жапыштак, иктаж лу-лучко ийжым, Библийым кусарыме пашаште лым лийде тыршыш. У Сугыньым да йоча Библийым пÿтынекак, манаш лиеш, тудо марлаҥден. Кö тиде сомылым кеч пычырик гына ыштен ончен гын, пала: Юмын Мутым кусараш – ой-йой-йой!
Келша мыланем Мария Илибаеван сылнымутшо. Шке ойыртемле сынже, йылмыже, каласкалыме (возымо) ратше дене. Поэт-влак кокла гыч Вячеслав Абукаев-Эмгак öрыктарымым ок чарне. Налза пытартыш чон мутаршашыжымак – “Вÿротызам”. Книган лÿмжак öрыктарыше. Кажне “вÿротызаже” чонышто вÿр чÿчалтышым, шинчавÿд пырчым луктеш да … куандара. Миклай Казаков манмыла, мо сай гын сай.
Саяк лийже ыле тыгай неле сомылым шуктышо, сылнымут аҥам курал-ÿден тыршыше писатель йолташем-влакын илышышт. Саяк лийже ыле паша лектышышт, тудым кажнылан шканже да мыланнат, лудшышт-влаклан, ужаш да пырля куанаш Юмо пÿрыжö.
Негыз
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий почеламутчо-влак Категорий: Марий журналист-влак
Марий республикысе йоча ден самырык-влаклан театр-рÿдер
Эртык
2014 ийыште курчак театр у полатыш кусна, тидын деч вара Марий ТЮЗ-ын икымше гана шке сценыже лиеш. 2015 ийыште Марий ТЮЗым "Марий Эл Республикысе йоча да самырык-влаклан театр-рÿдер" манын лÿмденыт.
Репертуар
Театр 1990-ше ийла кыдал гыч спектакль-влакым марий да руш йылмыла дене шында. Спектакль-влак тÿн шотышто кугурак ийготан-влаклан келыштаралтше улыт, адакшым театрын репертуарыштыже кугурак класслаште тунемше да самырык-влаклан келшыше улыт. Тиде марий, руш да йот элласе классик-влакын пьесышт почеш спектакль-влак.
Театр икымше паша кечыж гычак кызытсе драматург-влак дене пашам ышта.
Тачысе кечылан театрын репертуарыштыже кугыеҥ, йоча да самырык-влаклан 35 постановко уло. Театрым почмеке тудын сценыштыже 80 наре премьере ончыкталтын.
Модшо-влак
Труппышто кÿшыл да кыдалаш шинчымашан 28 актер пашам ышта, нунын кокла гыч 15-же тÿрлö ийлаште Луначарский лÿмеш ГИТИС-ым тунем лектыныт.
Гастроль да фестиваль-влак
Икымше гана вес элыш 1994 да 1996 ийлаште "Финно-Угрия" ушемын ÿжмыжö почеш Талешке кечым пайремлаш Эстонийыш миеныт. Тунам тушто Геннадий Гордеевын «Князь Ӧртӧмӧ», «Болтуш» и «Не преклонюсь» исторический трилогийжым ончыктеныт.
2002 ийыште театр гастроль-влакым эртарашлан Россий Федераций президентын грандшым сенен налын. Спектакль-влакым Марий Элыште гына огыл, Суас, Пошкаырт, Одо, кундемланштат, тыгак Киров, Угарман, Свердловск веллаштат, Пермьыште да Российын моло регионлаштыжат ончыктеныт.
Марий самырык театр тӱрлӧ театр фестивальлаште таҥасен: «Бомба» (Нурмес ола, Финляндий, 1999), тӱнямбал «Божественная искорка» йоча да самырык-влаклан спектакль фестиваль (Сыктывкар ола, 2000), тӱнямбал «Ламбушка» камерысе спектакль фестиваль (Петрозаводск ола, 2002), тӱнямбал «Золотой конёк» фестиваль (Тюмень ола, 2006), «Коляда-Plays» (Екатеринбург ола, 2014). МарийТЮЗ 1997 ий гыч финно-угор калыкын тӱнямбал «Майатул» театр-влакын фестивальыштеже шке вийжым терга, 2009 ий гыч кажне ийын руш театр-влакын «Мост дружбы» (Йошкар-Ола), а 1990 ийла гыч «Йошкар-Ола театральная» фестивальлаште спектакль-влакым ончыкта.
2006 ий кылме тылзын (ноябрь) театрыште «Национальная драматургия на сцене Марийского театра юного зрителя» фестиваль эртен. Тыште театрын 15 ий жапысе 15 эн сай спектальже ончыкталтын. 2007 ий кылме тылзын (ноябрь) «Русская классика и современная драматургия на сцене театра юного зрителя» фестиваль эртен.
Литератур
Категорий:Йошкар-Оласе театр-влак
Сумы
Сумы (Суми) — ола Украиныште, Сумы велын рӱдыжӧ.
Палемдымаш-влак
Категорий:Сумы
Пекшик (Пыжанъю кундем)
Пекшик (Пекшиково) – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Ахманово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2002 ий), 27 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 17 километр (20 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла
Лӱй
Лӱй (Люйка) — эҥер Марий Элыште. Пӧт эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 12 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Пурнуш
Пурнуш (Бурнюш) – Российыште Пошкырт Элын Краснокам кундемыштыже верланыше У Каинлык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 160 еҥ (2002 ий), 1395 еҥ (2009 ий) , 197 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Николо-Берёзовка сола деч 53 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Краснокам кундемысе илымверла
Келдаксола
Келдаксола (Кельдяково) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 1 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1940-ан ийлаште Келдаксола ял Изи Каракша ял деке ушалтын, кызыт Шкетан уремже лиеш.
Матвуй почиҥга
Матвуй почиҥга (Матюшкино) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 3 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кремленки ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Белая Церковь
Белая Церковь (Біла Церква) — ола Украиныште Киев велыште. Белая Церковь кундемын рӱдерже. Калыкчот: 208 737 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе олала
563
563 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:563Категорий:VI курым
Ромашкино Вакш хутор
Ромашкино Вакш хутор (Хутор Ромашкинская Мельница) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше хутор.
Верланыме вер
Нурсола ял деч 3 километр, Юлсер-Ола деч 23 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
1950 ийла
1950-ше ийла — XXI курымын икымше, 1950 ий гыч тӱҥалеш 1959 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1950 ийлаКатегорий:ХХI_курым
Рудно
Рудно (Рудне) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 502 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
196-шо пикет илем
196-шо пикет илем (Селение Пикет 196) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 19 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1941 ийыште 196-шо пикет илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Коноштрад
Коноштрад (Конаштрад) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марийсола деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Коноштрад ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
У Амчемучаш
Верланыме вер
Калтаса сола деч 20 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Изи Нуктыж
Изи Нуктыж (Малый Нуктуж) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нуктыж ял деч 1 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
1980-ан ийла покшелне Изи Нуктыж, Кугу Нуктыж, Борисово, Лесной ялла ик пырляштарыме Нуктыж ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Скалат
Скалат (Скалат) — Украиныште Тернополь велыште Тернополь кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 3 995 еҥ (2021 ий).
Категорий:Тернополь велысе олала
Марий калык Погын
Марий калык Погын (Мары халык Погын; Съезд народа Мари) – мер.
Важ-влак
Категорий:Мер ушнык-влак
Рамаяна
Рамаяна – Индуизм тынын эпос, принц Рама нерген историй. Рамаяна эпосын авторжо мудреч Вальмики. Категорий:Тын
Памашсола Вончӱмбал
Памашсола Вончӱмбал (Памашсола Вонжеполь) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 30 еҥ (2010 ий), 19 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эҥерсола ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
564
564 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:564Категорий:VI курым
Ленинский высылке
Ленинский высылке (Ленинские выселки) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше высылке.
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 3 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Ленинский высылке илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Баскин-Роббинс
Баскин-Роббинс - калык кокласе кыл кафе-кылмыкта. Уло тӱня тудын деч элыште 30 утла франшиза. 2800 гыч 5800 чоҥалтмыже объектыш ушымо штат-влак. Кок предприятийжат производствым шотышто посна мороженыйым тудым 1953 ийыште ушнаш йӧн лийын Ристо Баскин да Роббинс Ирв, кайнагам лиеш. Кок предприятийжат производствым шотышто посна мороженыйым ушнен маналтеш Burt's Ice Cream Shop да Ice Cream Snowbird. 21 там мороженыйым snowbird улмаш тудо жапыште, кузе тиде уна моктен да яндар.
Рожкин, Василий Яковлевич
Василий Рожкин (Василий Яковлевич Рожкин) (, Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Кӱшыл Кодам ял —, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Кужмарий сола) — марий серызе, почеламутчо, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), РСФСР-ын сулло туныктышыжо (1965), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Василий Рожкин 1914 ийын пургыж тылзын 26-шо кечынже Россий империй Илна губерний Яраҥ уезд Кӱшыл Кодам ялеш йорло кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Пелэҥер
Пелэҥер (Пеленгер) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 13 еҥ (2010 ий), 23 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 9 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Педий
Педий (Иҫке Бәҙәй) (Старобедеево) – Российыште Пошкырт Элын Нуриман кундемыштыже верланыше Педий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 479 еҥ (2002 ий), 523 еҥ (2009 ий) , 496 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Красная Горка сола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Нуриман кундемысе илымверла
Ольокансер
Ольокансер (Ольокансир, Алёхино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2001 ий), 11 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Исмаил
Исмаил (Исмаил) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мариец посёлко деч 11 эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
566
566 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:566Категорий:VI курым
Мокрый
Мокрый (Мокрый) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Лажмарий ял деч 3 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1960-ан ийлаште ял пытен.
Кугу Тумньымучаш
Кугу Тумньымучаш (Большой Тумьюмучаш) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 398 (2004 ий), 301 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Шорэҥер (Ӱшӱтын эҥерйолжо)
Шорэҥер (Шора) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Ӱшӱт эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 20 километр.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Армений
Арме́ний Респу́блик (Հայաստանի Հանրապետություն, айастани́ анрапетутю́н) — эрыкан, унитар кугыжаныш. Азербайджан, Иран, Нахичеван Автоном Республик, Турций да Грузийлан пошкудо улеш. Теҥыз деке лектыш уке.
Калык
2001 ийлан Арменийын калыкчотшо:
Кылвер-влак
Категорий:Армений
Сивикасола
Сивикасола (Изи Чигансола) (Сивикасола, Цыгановский) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо илем. Калыкчот: 35 еҥ (2001 ий), 43 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 8 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада
Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада (але Шрила Прабхупада) – Гаудия-вайшнавизмын гуру (тынын туныктышо). Кришна Юмо нерген книга-влакын авторжо. Категорий:Тын
Глазов
Глазов (Глаз) — ола Российыште, Одо Элыште.
Киев (станций)
Киев (Київ-Пассажирський) — кӱртньыгорно станций Украинысе кӱртньӧ корно-ын Кечывалвел-Касвелысе кӱртньӧ корнышто. Киевыште верланен.
Глазов
Категорий:Одо Элысе олала
Данилов, Борис Григорьевич
Борис Данилов (Борис Григорьевич Данилов) (, Марий автоном область, У Торъял кундем, Човыксола ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1976), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Борис Данилов 1923 ийын идым тылзын 1-ше кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Човыксола ялеш кресаньык ешеш шочын. Шочмо-кушмо ялже нерген тудо тыге возен: Мемнан ялна йыр садеран –
Шӱшка сар шӱшпык шудо лукын.
Уналыкеш миет, тунам
Ок шу кайымет, коден ты лукым. Шочмо ялын мотор пӱртусшӧ дене пырля поэт пашаче калыкшымат чапландара: А ӱдыржӧ могай ялнан!
Шинчат шарла, товат, ужат гын,
Мӱй гай тӱрван, ару капан,
Ойлен колта ласкан, тыматлын.
Кӧране веле качылан –
Борис Данилов, рвезе тукымым туныкташ тӱҥалаш шонен, 1941 ий шошым педагогический училищым пытара. Но вашке Кугу Отечественный сар тӱҥалеш да Борис Даниловым Йошкар Армийыш налыт.18 ияш рвезе салтак шинельым чия. Политпашаеҥ- влак курс деч вара Ф. Энгельс лӱмеш военно-политический училищым тунемын. Тушечын - фронтыш. Самырык лейтенант, стрелковый батальонын комсоргшо, 1944 ийын Западный Украиныште тушман ваштареш талын кредалеш. Тул-вӱд гочын шуко меҥгым
Ошкыл эртенам.
Садыгак шуам! Тыге воза Задыбы селам утарен налмек, "Мом шотла гын сур куку?" почеламутыштыжо. А Торговище села верч кредалме деч ончыч ик ялешак шочын-кушшо пырля тунемме йолташыжлан – Вениамин Ивановлан – сера: Кечыгут бой дене кумло меҥгым толын,
Кид-йолем ноялмым сай шижам гынат,
Пурымек, землянкыш, уло шӱм-кыл шолын,
Серышым возальым, йолташем, тылат. Ты села верч виян кредалмаште комсорг-лейтенант нелын сусырген, вуйышкыжо, лач шинча воктек, осколка-влак перненыт. Комсоргын атакыш вӱдымӧ подвигшым "За отвагу" боевой медаль дене аклыме. Сусыргымыж деч вара Борис Григорьевич кок ий жап Тамбовский пехотный училищыште батальон комсорг лийын. 1947 ийыште Совет Армий радам гыч мӧнгӧ пӧртылеш.
Борис Даниловын ачаже 1943 ийын ик тале кредалмашеш вуйжым пыштен.
Сар деч вара первый ийлаштак Марий АССР Писатель ушемын правленийже, самырык автор-влакым поген, семинарым эртарен. Тунам Борис Данилов шукерте огыл гына возымо "Композитор воза ныжыл семым" почеламутшым лудын.
Кугурак йолташ-влак тудын почеламутшым сайын акленыт, эше утларак возаш кумылаҥденыт. Тунам тудо кум идалык ВЛКСМ У Торъял райкомын первый секретарьжылан ыштен, рвезе-ӱдыр-влакым коммунистически воспитатлымаште активно участвоватлымыжлан "Знак Почёта" орден дене наградитлалтын. 1950-1952 ийлаште ВЛКСМ УК пеленсе Центральный комсомольский школышто тунеммек, умбакыже "Рвезе коммунист", "Марий коммуна", "Ямде лий!" газет редакцийлаште пашам ыштен.
Поэтын икымше почеламут книгаже – "Мемнан корнына" – 1954 ийыште савыкталтын. Тылеч вара Борис Данилов чылаже латвич сборникым луктын. 1966 ийыште тудын "Йӧраташ гын, йӧраташ" сборникше нерген Марий АССР-ын калык поэтше Миклай Казаков тыге возен ыле: "Поэтын корныжо чын. Тудо шке йӱкшым муаш тырша". Латвич ий гыч, 1981 ийыште, "Шурно савыш" сборникше нерген Марий АССР-ын калык поэтше Геннадий Матюковский куанен каласа: "Борис Даниловын чынак шке йӱкшӧ уло, тудын возымыжым молын дене от луго... Поэт шке творчествыштыже гражданский позицийым умбакыла пеҥгыдемден, эше кӱшкырак нӧлталын, мастарлыкшым шуарыме шотыштат ончыко у, ӱшанле ошкылым ыштен".
"Йолташемлан" почеламутым Б. Данилов В. Ивановлан сар гыч серыш семын воза. Поэт мемнам, шкем чаманыде, шочмо элым аралаш ӱжеш. Тидым ме тыгай корнылаште лудына: Рвезе пагытна верч,
Тыныс илыш верчын
Ом чамане вӱрым,
Нӧргӧ кап-кылем. "Элнаш иктат ок пуро" почеламут тӱҥалтыштак игече нерген иктешла. Йӱр талышна веле, ояр игече ала-куш йомын, но салтак тидым шотыш ок нал, элым аралаш кая. Почеламутышто салтакын лӱддымылыкшӧ ончыкталтеш. Тидым нимогай йӧсылык элым аралаш чарен ок сеҥе.
Кирово-Чепецк кундем
Кирово-Чепецк кундем (Кирово-Чепецкий район) — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Кирово-Чепецк.
*
Данилов, Борис Григорьевич
Илыш корныжо
Ныл ий эртыше сар нерген композиторат, поэт-влакат шуко возеныт. 60 ий эртымеке, ынде калык тиде шучко сарым кузеракын шарна? Албанец, румын, поляк-влакат совет салтак-влаклан тауштат. Мӧнгӧ толын, салтак у оралтым чоҥаш тӱҥалеш. Чыла тидын нерген композитор ныжыл семым, поэт-влак сылне стихым возат-тидын нерген "Курымешлан чапнаже кодеш" почеламутышто ойлалтеш. "Сенымашым кондышна" почеламутышто чакныде, кредалмашке касвеке кайыше лирический герой сӱретлалтеш. Май эрдене мӧҥгеш ошкыл толеш шке элышкыже сеҥымаш дене лӱддымо салтак.
Михаил Якимов. Фронтовик, поэт, йолташ (Б. Даниловын шочмыжлан 50 ий темме вашеш)
Иктаж-кӧ дене кутырымо нерген возымо годым, шонет ма, от шоно, садак тушко шке нергенет ик-кок мутым пуртыде ок лий. Мыят кумдан палыме марий поэт йолташем Борис Данилов нерген возаш шичме деч ончыч ятыр ожнак почеламутым лудмо гыч, шинча-ваш ужын мутланен колтымо гоч когыньнан вашлиймынам шарналтышым.
Мом манаш, жап йогенак эрта улмаш. Борис Григорьевичын йӧратыме Немда вӱдшат, мыйын пагалыме Копшер эҥеремат, плотина дене авырымым ончыде, йогат да йогат. Илыш корнат тыгак: куанжат, нелылыкшат идалык кушмым огыт чаракле, эртенак эртат.
Шарнем мемнан Армийнан кугу сеҥымаш корнан 1944 ийжым. Тиде ийлаште мыйынат почеламутем-влак "Марий коммуна" газетеш коклан-коклан савыкталтыныт. Сандене газет странийылаште шке почеламутем кычалме, ончымо шот денат, мый тушан печатлалтше вес авторын кажне почеламут строкажым шкемынлан шотленак йӧратен, весе деч тунемаш шонен лудынам.
Киет шонен тӱрлым, укеат омет.
Шочмо-кушмо верым, Немдам шарналтет.
Чинчын-вунчын койын, кечыйол модеш.
Тура сер воктенсе арама лоҥгаште
Эр-кас шӱшпык муро сылнын шергылтеш.
Шӱдыран кастене садыш погыналын,
Муралтат дыр мурым ӱдыр-влак тачат.
Элна верч кредалше патыр воин-влакын
Кужу корныжым,
Меҥгыжым шотлен толдальым...
Торъял ӱдыржым, мотор ӱдыржым
Вич ий эртымек шупшальым. Э, самырык пагыт! Нигунам ом мондо чатка кап-кылан, офицер кительжымат эше кудашдыме, яндар чурийвылышан, йомартле вараксим гай шинчаончалтышан рвезе поэтым "Марий коммуна" газет редакцийыште первый гана кидым кучен вашлиймем.
Тиде 1948 ийыште лийын.
– Борис Данилов. Торъял гыч.
– Якимов Микал. Параньга гыч.
Кечывал кочкышлан редакций пашаеҥ - влак А.З. Речкин ден М. Майн кайымеке, ме Борис Данилов дене ятыр мутланен шинчышна. О, пале, эше 25 ийымат темыдыме самырык марий поэтлан кужу да неле фронтовой корным эрташ пернен.
Мемнан коклаште, ончет гын, улыжат куд ий веле ойыртем гынат, ойыртемжак – могай! Фронтовой тукым вашке ушым шынден, вашке кушкын, вашке чалемын. Но тунам да шуко вараракшат Борис Данилов нерген тидым ойлаш ок лий. Комсомол чонеш кушшо тукым вашке ок шоҥгем.
Б.Г. Данилов 1923 ий 1 сентябрьыште кызытсе У Торъял район, Чобык ялеш шочын, Озыркан 1941 ий шошым педучилищым тунем лекмек, август тылзыштак Йошкар армий радамыш каен. Тыште политпашаен-влак курсым пытарымек, самырык лейтенант икмыняр жап Ф.Энгельс лӱмеш Военно-политический училищыште тунемын. Тиддеч вараже икымше Белорусский фронтышто кредалын. Белоруссийым утарышаш верч кредалмаште кок гана сусырген. Лейтенант подвигшым командований кӱкшын аклен – "За отвагу" медаль дене наградитлен.
Сар деч вара Б.Г. Данилов кок ий жап пехотный училищыште батальон комсорг лийын. 1947 ийыште Совет Армий радам гыч демобилизоватлалт толмеке, ВЛКСМ У Торъял райкомын первый секретарьжылан ыштен. 1948 ийыште ВЛКСМ-лан 30 ий темме лӱмеш, молодёжьым коммунистически воспитатлымаште активно участвоватлымылан СССР Верховный Совет Президиумын Указше почеш "Знак Почёта" орден дене наградитлалтын.
1950–1952 ийлаште ВЛКСМ ЦК пеленсе Центральный комсомольский школым пытарымек, Б.Г. Данилов "Рвезе коммунист", "Марий коммуна" редакцийлаште пашам ыштен. Тыгак "Ямде лий" газетын сар деч варасе первый номержым мемнан пагалыме поэтнак луктын. Тиддеч вара Данилов йолташ Медведево, Оршанка райгазетлаште тыршен.
"Ончыко" журналнам лудшо-влак лӱм дене пагалыме поэтна Борис Григорьевич Даниловым ме 50 ий темме юбилей дене шокшын, кид кучен, саламлена: Эл куанлан муро, воштыл,
Штык-перот ден ончык ошкыл,
Фронтовик, поэт, йолташ!
Василий Сапаев. Поэт - фронтовик (Борис Даниловын шочмыжлан 60 ий темме вашеш)
Сеҥымаш пайремлан 35 ий темме вашеш 60-шо Севско-Варшавский Краснознаменный, Суворов орденан стрелковый дивизийын ветеранже-влак Москваште вашлийыныт. Ленинский курыкышто верланыше Пионер полатыш тиде дивизийын кок шӱдӧ наре ончычсо салтакше ден офицерже-влак погыненыт. Тыштак Совет Союз Герой лӱмым кок гана налше армий генерал П.И. Батов, 125-ше стрелковый корпусын ончычсо командирже генерал-полковник А.М. Андреев да Кугу Отечественный сар годсо моло палыме командират лийыныт.
Вашлиймаште вӱдышӧ чал упан еҥ мутым ик ветеран почеш весылан пуа.
Теве трибуна ончыко кӱжгырак кап-кылан, шке ийготшо деч самырыкын койшо шӱргывылышан, но сар тулын ломыжшо гай сураҥше ӱпан еҥ лектын шогале. Ӱмбалныже шем костюм, оҥыштыжо "Знак Почёта" орден, "За отвагу" да ятыр моло медаль шийын-тойын волгалтыт, кидешыже изирак книгам кучен - тиде рушла кусарен лукмо "Земные огни" почеламут сборникше. Тудо саламлыме мутым каласыш да, пеленак налме книгажым ластыклен, почеламутым лудаш тӱҥале: Композитор воза ныжыл семым,
Сылне стихым возат поэт-влак,
Ныл ий годым кузе онар семын
Шогенна ме эл верч, таҥем-влак.
Кузерак, шуктыде кумло ийым,
Тул коклаште чалемын ӱпна;
Кузеракын мемнам тӱжем ий гыч
Шарналтат уныка-шамычна... Тиде – марий поэт Борис Данилов, 60-шо дивизийын ветеранже, ончычсо 1283 полкысо 1-ше стрелковый батальонын комсоргшо, отставкысе капитан.
Борис Григорьевичын ушышкыжо, шинча ончыкыжо 1941 ий пӧртылеш. Латкандаш ияш рвезым уло ял калык Йошкар Армий радамыш ужата. Ачаже Йошкар-Олаш шумеш имне дене конден кода, варажым тудымат фронтыш налыт, икмыняр жап гыч увержат йомеш: 1943 ийын ик тале кредалмашеш ачажын ӱмыржӧ кӱрылтын. Борис Григорьевич тунам политсоставым ямдылыше курсым пытарен гына ыле да тудым Фридрих Энгельс лӱмеш военно-политический училищыш тунемаш колтеныт. Тушечын – фронтыш.
Б. Данилов 1944 ийын июль тӱҥалтыште Касвел Украиныште кредалеш. Теве Задыбы селам утарен налыт. Селажын лӱмжӧ веле, ик пӧртат кодын огыл. Ял мучаште школ улмаш. Пӧртйымал олмеш блиндажым ыштеныт. А пӱртӱсшӧ чылтак шочмо верым ушештара: ончылно Турия эҥер шийла волгалтын йога, ялт Немда вӱдла коеш; воктене- пеледыш дене тӱрлымӧ ужар олык, умбалне- садер. Батальонын комсоргшо лейтенант Данилов ончыл линий гыч касвелыш батальонын КП-ыш ошкылеш. Ӱмбачше У-2 самолёт-влак чоҥештен эртышт да моткоч шып лие, пуйто сӧйжат уке. Чу, умбалне садерыште куку йӱк шоктыш. Мом шотла гын сур куку? Комсорг ошкылмымат чарныш. Колышт шогымо годым ушешыже почеламут корно-влак шочыт: Туриян эҥер воктене –
Локуш чодыра.
Шӱдыран кеҥеж кастене
Пич южеш нера.
Лачак куэрла коклаште
Сар куку гына
Неле бой лийшаш гутлаште
Ала-мом шотла.
Шижтаралын бой деч ончыч
Сур куку мылам,
Ончылнем мыняре кодмым
Илыш кечылам... Куку мурымым чарныш. Комсорг, верже гыч содоррак тарванен, землянкыш толмек, коптилка воктек шинчеш да "Мом шотла сар куку?" почеламутшым возен шукта: Тале бой гыч сеҥен лектым
Таче мый адак.
Кырымеш тушманым йӧршын
Мый илем садак.
Каласа гын куэрлаште
Куку мыланем,
Ончылнем мыняре меҥге
Кодын каяшем?
Тул-вӱд гочын шуко меҥгым
Ошкыл эртенам.
Ир пыжашышке – Берлиныш
Садыгак шуам! Кум лукан конвертыш пыштен, Йошкар-Олаш колта. Тиде почеламут 1945 ийыште "Родина верч" альманахын 2-шо номерыштыже савыкталтеш.
Сеҥен налме Задыбы селаш кужун ышт шогал, ончылно – Ковель ола. Ты ола тӱрыштӧ фашист каратель-влак шым тӱжем утла еҥым лӱен пуштыныт. Ковель олам утараш наступленийыш кайыме деч ончыч тиде шӱгар воктен 1283-шо полкын командирже подполковник А.В. Казьков строй ончылно мутым ойлен:
Строитлалт шогалше полк шке командиржын мутшым руалтен.
– Оккупант-влаклан колымаш!
60-шо Краснознаменный, Суворов орденан стрелковый дивизий кугу стратегический значениян Ковельым утараш приказым налын, ты ола гыч вич велыш кӱртньӧ корно да кум велыш шоссе эрта. Дивизийын 1283-шо полкшо ончылан задача шындалтын: Турия эҥерым Ковель ола деч эрвелне вончаш да атакыш керылташ. Разведчик-влак "йылмым" руалтен конденыт, пленыш логалше немыч офицер да тудын картше гоч мемнан командований тушманын планжым пален налын: нуно олаште ятыр объектым, складым да зданий-влакым пудештараш шонат. Тидым тушманлан ышташ пуыман огыл, жапым шуйкалыде, наступленийым тӱҥалман. 6 июльышто кеҥеж йӱд пеш тымык лийын. Тугай тымык, эсогыл Турия эҥер ӱмбалне кол чумалме йӱкат тыште да тушто шоктен. Вӱд гоч вончаш сапёр-влак эше ондакак пушым поген чумыреныт, пырням ваш пидын, шолым ыштеныт.
Кеҥеж йӱд кӱчык, калык манмыла, кас ден эр ӱжара ваш ушнат. Пелйӱд деч вара лач ик шагатлан телефон дене команда пуалте. Мемнан наступленийым тушман ынже пале манын, артподготовка деч посна эҥер гоч вончышт да атакыш керылтыч. Ковель ола тӱрыштӧ йошкар ракета-влак каваш нӧлталтыч: тушман артиллерий тулым аралалташ йодын. Пулемёт-влак тототленыт, трассирующий пуля поче-поче йӱд рӱдым шӱткален. Ынде мемнан артиллерият салтак-влаклан ончыко каяшышт виян тулым почо. Ӱжара волгалтме годым Ковель ола тӱрыштӧ мемнан-влак атакыш тарванышт.
Лагос
Лагос (Lagos, Èkó) — Нигерийыште ола. Нигерийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 7 937 932 еҥ (2006).
Данилов, Борис Григорьевич
Василий Сапаев. Поэт - фронтовик (Борис Даниловын шочмыжлан 60 ий темме вашеш)
Икымше батальонын ик ротыштыжо шуко еҥ ӱмыр лугыч йӧрлын, салтак-влак шеҥгек чакнаш тӱҥалыныт. Тунам комсорг, ты ротын боевой порядкышкыже ушнен, шке почешыже молым ӱжын кычкыралын:
– Шкенан полкын чапше верч! Шочмо эл верч! Ончыко-о!
Боец-влак атакыш керылтыныт:
– Ура-а-а! Ура-а-а!
Тыгай годым колымо нерген от шоно, уло кап-кылет, шӱмет тушман ваштареш чымалтеш.
Теве тудын ваштареш кужу шинель урвалтан фашист траншей гыч тӧрштен лекте. Але тудо, але фашист - кудыжо-гынат иктыже пытышаш.
Комсорг, пистолет дене лӱен, фашистым йӧрыкта да траншейыш тӧршта. Шижын ок шукто - шеҥгечынже ала-кӧ тудын ӱмбак керылтеш. Тунамак лӱйымӧ йӱк шергылтеш.
– Лейтенант йолташ, илыше улат! – вуй ӱмбалныже йӱкым кольо. – Йӧра, ужын шуктышым, уке гын...
Комсорг ӱмбачше колышо фашистым сӱмырен, кынел шогале.
– Тау! - мане. Самырык салтакшымат палыш: тиде бой деч ончыч тудым комсомолыш пуртеныт, дивизийын штабышкыже комсомол билетым налаш пырля миеныт ыле.
Тиде бой деч вара ятыр идалык эртымек, шукерте огыл гына, Борис Григорьевич Кременчуг ола гыч Г.Ф. Павличенко деч серышым налын: "Тыйын передовойыш толметым, мыйым комсомолыш пуртыметым пеш сайын шарнем. Мый лач тунам, бойыш пурымо деч ончыч, комсомолыш пуренам. Ту годсо комсомол билетем кызытат аралем.
Тый тунам пеш самырык, шем шинчан, йыргешке чевер шӱргывылышан улат ыле, йолыштет кирзовый кем, кап пеленет полевой сумка, ваче ӱмбалнет кок шӱдыран ужар погон лийын- чыла тиде кызытат шинча ончылнем.
Шарнем, кузе мый тый денет пырля дивизийын штабышкыже комсомол билетым налаш миенам..."
Теве кӧ тунам, Ковель ола верч кредалме годым, самырык лейтенантым, марий калыкын эргыжым, колымаш деч утарен: украин калыкын эргыже Григорий Павличенко!
1944 ийын 6 июльышто 60-шо дивизийын кок полкшо Ковельыш кок велым керылт пурен да олам тушман деч утарен налын. Тышеч касвел границат тора огыл, шымлу вич километр гына. Йӱдлан каналташ шогальыч. Южышт кузе пурен возыт, тугак нералтат, а комсоргын омо уке. Ушышкыжо йолташыж-влак толын пурат. Теве Белоруссийыште лиймыж годым 12-шо гвардейский стрелковый дивизийыште служитлыше Макс Майным вашлийын. Икте-весе кушто лиймышт, кузе кучедалмышт нерген ваш-ваш каласкаленыт, фронтышто улмышт годымак почеламутым возымышт нерген мутым луктыныт. Борис Григорьевич тунам курсым гына тунем лектын да Действующий Армийыш толын.
Да, тиде кугу да неле сар нерген возаш кӱлешак. Кызыт йолташем-влак чылан фронтышто улыт. Кушто кызыт Вениамин Иванов пошкудем? Вет тудын дене пырля У Торъял педучилищыште тунемна, литературный кружокыш куржтална. Возаш да возаш, школышто пашам ышташ тӱналшаш веле – сар тарваныш. Мемнам вигак армийыш нальыч. Кызыт тудат лейтенант, тушман ваштареш кредалеш... А ӱдыр-влак шочмо ялыште кастене уремыш лектын муралтат гын, уке гын? Вучен шуктат мо нуно мемнам?.. Ушышкыжо мӧҥгеш кодшо изи Анук шӱжарже толын пура, черле аваже... Кушто нуно илат? Эрвекыла, шочмо-кушмо Марий кундем могырыш ончен шога. Землянкыш пурен, ик шӱлыш денак Вениамин Ивановлан пӧлеклыме "Йолташемлан" почеламутым сераш шинчеш: Кечыгут бой дене кумло меҥгым толын,
Кид-йолем ноялмым сай шижам гынат,
Пурымек землянкыш, уло шӱм-кыл шолын,
Серышым возальым, йолташем, тылат.
Ала тые планым ямдылет ты годым
Угычын эрдене бойышко лекташ.
Стихым я возет тый, шинчын ӱмыр водын,
Серышым возет ма аватлан колташ...
Шӱдыран кастене садыш погыналын,
Муралтат дыр мурым ӱдыр-влак тачат.
Сеҥымаш ден пӧртыл толмыштым вучат. Поэт умбакыже эл аралаш шогалмым, сареш вурс гай шуаралтмым возымек, йолташыж ончылно, пошкудыж ден марий шемер, уло совет калык ончылно клятвым пуымо семын почеламутшым кошарта: Волгалташ тӱҥалме пагыт годым мые,
Угычын кынелын, бойышко каем.
Рвезе пагытна верч, тыныс илыш верчын
Ом чамане вийым, нӧргӧ кап-кылем. Граница тӱрыш лишемме семын батальонысо комсоргын пашаже койын шукемеш, вет совет воин-влак вес элысе орланыше калыклан патыр кидыштым шуят, фашист кид йымач нуным утараш пурат. Тидым кажне боецлан умылтараш кӱлын. Бой деч ончыч боец-влак комсомолыш, партий радамыш пурташ йодмашым возеныт, нунын тыгай кумылыштым тунамак шукташ кӱлын.
Комсорг-поэт Вениамин Иванов йолташыжлан возымо семынак, икмыняр кече гыч, лачшым 8 июльышто, волгалташ тӱҥалме годым Торговище селам утараш боец-влакым атакыш кынелтен. Тиддеч ончыч Туровин, Якимовка, Ольшановка, Ружин да моло яллам утарен налыныт.
Сенымаш верч, рвезе пагыт верч тудо вӱрымат, нӧргӧ кап-кылымат чаманен огыл. Тыгак возен ыле Вениамин йолташыжлан, пуйто чонжо пален, почеламутыштыжо мом возен, тудак лийын. Кечывал лишан кумшо атакыш кайыме годым 1-ше батальонын комсоргшо лейтенант Данилов, пистолетым тушман ӱмбак виктен, молгунамсылак эн ончылно куржын:
– Сеҥымаш верч! Родина верч! Ура - а - а!
Кенета лейтенантын шинчажлан ужаргын-кандын койын, вуйжым ала-мо дене перымыла, чытыдымын шокшын чучын колта. Тунамак кумык керылтеш...
Тиде кредалме верыш, кушан нелын сусырген, кумло вич ий гыч уэш миен коштын да туштак Борис Григорьевич тыгай почеламутым возен: Ончылно – пеледше олык,
Ончылно – пич чодыра.
Пулемёт тушечын солыш
Батальоным шудыла.
Шокшо.
Кӱшнӧ кава канде.
Ӱлнӧ олык.
От шыл – тӧр.
Мина-влак пургедыт мландым,
Мӱгыра Волынь вер – шӧр.
Йолташем-влак шукын кодыч
Ты кредалме пасуэш.
567
567 ий — VI курымын ийже.
Данилов, Борис Григорьевич
Василий Сапаев. Поэт - фронтовик (Борис Даниловын шочмыжлан 60 ий темме вашеш)
Рвезынек шӱгарыш возыч –
Илыш ок пӧртыл уэш.
567
Кӧ колен
Категорий:567Категорий:VI курым
Данилов, Борис Григорьевич
Василий Сапаев. Поэт - фронтовик (Борис Даниловын шочмыжлан 60 ий темме вашеш)
Сукалтем.
Пеледыш-влакым
Иктымат ом керт тӱкен,
Вӱр конча.
Таҥаш салтакын
Пуйто мый шинчаш ончем. Тиде почеламутым Ковель ола верч кредалмаште вуйым пыштыше гвардий лейтенант М.А. Серебряковым шарныме лӱмеш серен.
А Сеҥымаш кечым Борис Григорьевич Тамбов олаште вашлийын. Тышке тудым, госпитальыште эмлалтмыж деч вара, пехотный училищыш комсорглан колтеныт. Ты кечын почеламутым возыде кертын огыл. Теве тушеч икмыняр строка: Май эрдене
Тыныс кече
Шыргыж легылдыш каваш.
Тар шикш гочын
Ошкыл тольыч,
Войнам киношто ужшо тукым. Колышт шинчыше ветеран кокла гыч оҥжо тич орденан ик еҥ кынел шогале, батальонын ончычсо комсоргшым, очыни, йӱкшӧ гыч палыш, вет ик гана огыл тудын атакыш, ончыко ӱжшӧ йӱкшым колын.
– Йолташ-влак! Таҥ - влак! Тиде вет шӱмыш тулым чӱктышӧ мемнан боевой комсоргна! – кидым шуялтыш да, трибуна дек лишемын, шкенжым палдарыш: 1283 полкысо 1-ше стрелковый батальонын ончычсо командирже, кызыт отставкысе подполковник Чигидин. – Мыйын комсорг-поэт йолташем, боевой корнынам нигунам мондыдымашым шарныкта.
Кок фронтовой йолташ, кок командир кумло вич ий икте-весым ужын огытыл. Могай поро вашлиймаш! Когыньыштынат кумылышт тодылто, рудалт кайыше шер пырче гай йогышо шинчавӱдыштым шылтен, кужу жап ӧндалалт шогышт. А залыште рӱжге совым кырыме йӱк сар годым снаряд пудештмыла шергылтын...