cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лексикографий
Лексикографий (λεξικον, lexikon — мутер + γραφο, grapho — возем) — йылмышанчын ужашыже, мутерым ыштыме пашам, мутерым шымлызе шанче.
Хилосхиста
Хилосхиста (Chiloschista) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 20 еш куэ уло.
Лексикографий
Марий лексикографийын вияҥден колтымаште кугу суапле пашам кумдан палыме шанче пашаеҥ Валериан Михайлович Васильев - Ӱпымарий ыштен. В.Васильев шуко вере лийын, калыкын тӱрлӧ ойыртемжым, диалектшым шымлен. 1928 ийыште Москваште «Марий мутерже» лектын.
Категорий:Йылмышанче
Хилосхиста
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1266
1266 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1266Категорий:XIII курым
Алабога
Алабога (Алабуга, Alabuğa; Елабуга) — ола Суас Элыште, Россий. Алабога кундемын рӱдыжӧ.
Кокпӱгыран тӱе
Кокпӱгыран тӱе але Бактриан (Camelus bactrianus) – Азийыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кок пӱгыран кугу тӱе.
Категорий:Тӱе-влак
Семонсола (Шернур кундем)
Семонсола (Семёнсола) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 85 еҥ (2005 ий), 56 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым Семон пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Мендияров, Леонид Яковлевич
Мендияров Леонид Яковлевич — марий сотыеҥ, Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погыныште пашам шукын ыштен.
1931 ийыште "Дело федералистов" почмо. Мендияровым арестоватленыт, тӱшкан вуйлатыше обвиненийым сакеныт. Арест деч вара Горький олаш кайыш, кушто тудо 40-ийла мучаште колен.
189
189 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:189Категорий:II курым
Учимсола
Учимсола (Учейкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2003 ий), 106 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 6,5 километр (авто дене — 8,5 км) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым Уча тукымлӱм мут пуэн.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Гордеев, Геннадий Филимонович
Геннадий Гордеев (Геннадий Филимонович Гордеев) (, Марий АССР, Поранча кундем, Яндемерсола ял) — марий серызе, драматург, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе В. Колумб лӱмеш литератур премийын лауреатше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2017).
Илыш корныжо
Геннадий Гордеев 1960 ийын сӱрем тылзын 5-ше кечынже Марий АССР, Поранча кундем, Яндемерсола ялеш шочын. Геннадий Гордеев ондак Ермучаш тӱҥалтыш, вара Матородо (Куракин) кыдалаш школышто тунемеш. Школ деч вара Совет  армий радамыште служитлен. Марий кугыжаныш университетыште историй-филогогий  факультетыште тунемын, тыгодымак ойлымаш да повесть-влакым возен шога, «Ончыко» да  «Кече» журналлаште, газетлаште савыкта. Университет деч вара 1987-1996 ийлаште «Пионер йӱк» журналыште  литератур редакторлан, «Кугарня» газетыште тӱҥ редакторын  алмаштышыжлан, «Марий Эл» газетыште обозревательлан пашам ыштен. 1996-2002 ийыште – марий телевиденийыште ондак «Вӱршер», вара «Чон почын» да «Мый тыге шонем» общественно-политический передаче-влакын редакторжо да вӱдышыжӧ. Марий телевиденийыште ыштыме жапыштак журналист, публицист, драматург Г. Гордеев марий сымыктышыште у сомыллан пижеш – «Чоныштем илет» телефильмлан сценарийым воза да тудым эфирлан ямдылымаште редактор сомылым шукта. А 2001 ийыште «Чоныштем илет»  фильмын авторжо семын Саратов олаште эртыше «ТелеПроФи» лӱман тӱнямбал фестивальын дипломантше лиеш. Кызыт Марий самырык театрыште сылнымут пӧлкам вуйлата. 1999 ийыште Г. Гордеев ожнысо илыш трилогийжылан Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий дене палемдалтын, а 2005 ийыште Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже лиеш да 2010 ийыште тудын оҥышкыжо Марий Эл Кугыжанышын «Йыван Кырля. Калык верч тыршымаш» юбилейный медальжым пижыктат.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Нольо (Йошкар-Ола)
Нольо (Нолька) — посёлко Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла
Мурзашев, Ислибай Мурзашевич
Алексей Мурзашев (Ислибай Мурзашевич Мурзашев) (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Тӧлдӧ ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо
Алексей Мурзашев 1932 ий шыжа тылзын 27 кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Тӧлдӧ ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
1841
Кö колен
Категорий:1841
1267
1267 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1267Категорий:XIII курым
190
190 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:190Категорий:II курым
Икпӱгыран тӱе
Икпӱгыран тӱе але Дромедар / Дромадер (Camelus dromedarius) – кечывалвел-касвел Азийыште да Йӱдвел Африккыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч ик пӱгыран изи тӱе.
Категорий:Тӱе-влак
2 шыжа
2 шыжа (2 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 275-ше (кужемдыме ийлаште — 276-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 90 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак
— Профтехобразований кече.
Лӱмгече
Шыжа тылзын кокымшо кечынже Игорь, Константин, Алекей, Гавриил, Георгий, Давид, Макар, Трофим да Фёдор-влакын лӱмгечышт палемдалтеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Трофим да Зосимын кечыже. Ожнысо йула почеш тиде кечын эрден-эрак муйым кочман улмаш да левырак вуд дене подыл колтыман. Калык палымат эскернеыт: мардеж кечвалвелым пуалеш гын, вес ий кокияш шурно лектыш сай лиеш.
Категорий:2 шыжа
Сидней
Сидней (Sydney — эн кугу ола Австралийыште. У Кечывалвел Уэльсын рӱдолаже.
Категорий:Сидней Категорий:Миллионер-олала
Энгельс (ола)
Энгельс (Энгельс) — ола Российыште, Саратов велыште. Велысе кок эн кугу ола. Энгельс — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Саратов велысе олала
18 идым
18 идым (18 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 261-ше (кужемдыме ийлаште — 262-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 104 кече кодеш.
1843
Кö колен
Категорий:1843
18 идым
Лӱмгече
Идым тылзын латкандашымше кечынже шке лӱмгечыштым Глеб, Елизавета, Захар, Раиса да Максим-влак палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 18 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 идым
Запорожье вел
Запорожье вел (Запорізька область) — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Запорожье.
Донецк вел, Днепропетровск вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
Руанда
Руанда — эл Африкыште.
Рӱдолаже Кигали.
Категорий:Руанда
Эрвел Китай теҥыз
Мланде чытырналтмашлан кӧра ты кундемыште чӱчкыдын теҥыз чытырналтмаш лиеда, тидланак кӧра цунами шочын кертеш. Эн чӱчкыдын цунами 3-9 толкын гыч шога, толкынын писылыкше 100-300 меҥ/шаг писылык дене кая. Тыгай толкын-влакын кужытышт 30-100 метр, кӱкшыт - 3-5 метр, сандене корабль-влаклан нимогай эҥгекым огыт кондо. Кугу азап лийын кертеш, кунам тыгай толкын сер деке толеш. Эрвел Китай теҥыз биологий ресурслан поян. Сельдь, сардине, краб, омар, трепанге, теҥыз водоросль-влакым погат да кучат.
Тӱҥ порт-влак
*
Вашингтон (штат)
Вашингтон (Washington) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 184,827 тӱж. км². Калык чот - 6 897 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Олимпий ола.
Категорий:Вашингтон (штат)
Емельянов Петр Емельянович
Емельянов Петр Иванович (23 Шорыкйол 1935 — ?) — марий туныктышо. Калмаш ялыште, Калтаса кундемыште, Пошкырт Элыште шочын. Эльян педучилищым пытарен. 1963 ий гыч Ӧрша туныктышым ямдылыше училищыште туныктен.
1972 ийыште РСФСРын сулло туныктышыжо лӱм дене палемдалтын, 1980 ийыште ССРУ калык туныктышо лӱмым налын.
Кумлукан матрице
Кумлукан матрице — линейне алгебраште матрицын тӱрлыкшӧ, тӱҥ диагональ кӱшнӧ але тӱҥ диагональ ӱлнӧ шогышо чыла тӱҥлык-влак укелык ыҥжым нумалат.
Кумлукан матрице дене матрице операций-влакым каньыле ышташ, садлан тыгай сынан матрице-влак пеш кӱлешан.
М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
'''М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр' (калыкыште Шкетан театр'') — марий калыкын эн тошто кончерже. Йошкар-Олаште верланен. Шочмо кечыжлан 1919 ийын Кылме тылзын 29 кечыже шотлалтеш. Тиде кечын Советский Передвижной театра народа мари Тыныш Осыпын пьесыж почеш шындыме "Закон шӱмлык" икымше спектакльым ончыктен.
Эртык
Кызытсе М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрлан негызым 1 Кылме 1919 ийын пыштыме. Ноябрь тӱҥалтыште Озаҥ губернийысе калык туныктымо пӧлкан театр шотышто секцийже Царевококшайск кундемысе Ошламучаш ялын драма кружокшо негызеш «Марий калыкын икымше куснылшо театржым почмо нерген» пунчалым луктын. Тиде коллектив 29 ноябрьыште Сенькан ялысе школеш Тыныш Осыпын (И.А.Борисов) «Закон шумлык» пьесыж почеш икымше спектакльым модын ончыктен.
1929 ийыште Шыжа тылзын Марий кугыжаныш театр ышталтын. 29 Кылме 1948 ийыште МАССРысе министр-влакын Каҥашыштын пунчалже почеш Марий кугыжаныш театрлан М. Шкетанын лӱмжым пуеныт.
Театр шочмо ийын О.Тынышын «Закон шумлык» пьесыж деч посна эше И.Ошламучаш (И.Беляев) ден Арпикын (А.Белков) «Тупела илышыжым» сценыш лукмо. Кок пашамат режиссер семын И.Беляев шынден. 1920 ийыште драматург семын А.Конаков, Николай Мухин тыршат, вара театрыш Сергей Чавайн ден Майоров-Шкетан толыт. Тылеч вара 1937 ий марте, рушла гыч кусарыме икмыняр пьесе деч посна, репертуарым тӱҥ шотышто лач нине кок драматург пойдареныт.
Тыге, 1921 ий гыч 1937 ий марте марий кончерыште С.Чавайнын 10 пьесыже шындалтын: «Автономий», «Кайыклудо», «Пудыранчык Эрмак», «Ямблат кӱвар», «Кугуяр», «Илыше вӱд», «Мӱкш отар», «Марий рота», «Акпатыр» да «Окса тул». М.Шкетанын сценеш «иланыше» икымше драматургический произведенийже «Сардай» лийын. Тудым писатель шкежак режиссер семын шынден да тӱҥ рольым модын. Тугодсо репертуар списке почеш М.Шкетан С.Чавайн деч шагалрак шындалтын. 1923-24 ийласе «Ачийжат-авийжат» ден «Шошым сеҥен» драмыже-влак деч вара у пашаже-влак 1933 ийыште гына ончыкталтыныт: «Шурно», «Важык вуян йыдал».
1268
1268 ий — XIII курымын ийже.
М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
Эртык
М.Шкетан колымеке, а С.Чавайным «калык тушман» семын лӱен пуштмеке, театрыште утларакше кусарыме пьесылам шынденыт. 1938 ийыште С.Николаев драматург семын конча: «Салика» ден «18-ше ий» пьесылаже сценыш лектыт. 1944 ийыште у автор семын Николай Арбан («Янлык Пасет») ден И.Смирнов («Асан ден Кансыл») палыме лийыт. 1949 ийыште икымше гана театр сценыште А.Волков «Шочмо ялыште» пьесыж дене конча.
191
191 ий — II курымын ийже.
М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
Эртык
1956 ийыште Сергей Григорьевич Чавайнын лӱмжӧ да чапше реабилитацийыш логалын, тыге марий сценышке Чавайнын «Мӱкш отар», «Акпатыр», «Марий рото» пьесыже-влак пӧртылыныт.
191
Кӧ колен
Категорий:191Категорий:II курым
М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
Эртык
2002 ийыште М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш театр — М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыш савырнен.
Режиссёр-влак
Театр шочмо почеш спектакльлам артист да драматург, тыгак ӧрдыж гыч толшо  режиссер-влак И.Беляев, А.Янаев, М.Шкетан, Н.Календер  шынденыт. Икымше марий профессионал-режиссер семын А.Маюк-Егоров (1933 ий гыч) палыме. Но тудым 1938 ийыште «калык тушман» семын лӱен пуштыныт. Вес марий режиссер С.И.Иванов (1956 ий гыч) лийын. Вара семын театрым вияҥдымаште С.Кириллован, В.Пектеевын, О.Иркабаевын надырышт кугу. М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драма театрын тӱҥ режиссержылан Марий Элын калык артистше, киноактер В.Домрачев ыштен. Кызыт театрын тӱҥ режиссержылан Марий Элын сулло артистше Роман Алексеев тырша.
Марий Отар чодырам аралыме пӧрт
Марий Отар чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Мари-Отарский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 3 километр тораште лийын шоген.
Румын йылме
Румын йылме (румынла română) — индоевропысо (роман) йылме.
Роман йылме-влак
Калыкле хоккей лиге
Калыкле хоккей лига (National Hockey League, NHL, Ligue nationale de hockey, LNH) — профессионал спорт ушем, Канадын да США-н хоккей команде-влакшым уша.
Категорий:Спорт
192
192 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:192Категорий:II курым
Советск
Советск мут ончыктен кертеш:
Тӱнямбал эҥыремышвот
Тӱнямбал эҥыремышвот але тыглайрак вот (World Wide Web, WWW, Web) — интернетыште ваш-кылдалтше гипер-лаштыкын радамлыкше. Вот-браузер полшымо дене кажне вотлаштык-влакым ончен кертеш. Вотлаштыкыште текст, сӱрет, видео да вес мультимедиа лийын кертеш. Ик вотлаштык гыч весыш гиперкылвер гоч куснаш лиеш. 1989 ийын Ага тылзыште англичан энжинер да компуче шанчызе Тим Бернерс-Ли (Sir Tim Berners-Lee) темлымашым возен. Тиде темлымаш кызытсе Тӱҥямбал эҥыремышвотлан негызым пыштен, а Тим Бернерс-Ли кызыт Тӱҥямбал эҥыремышвот консорциумын (World Wide Web Consortium) директоржо улеш.
Сибатрова, Серафима Сергеевна
Серафима Сергеевна Сибатрова (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Кугилансола ял) — курыкмарий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1988), доцент (1996), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2010), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
Илыш корныжо
1990 ий гыч МарКПИ-ште, марий йылме да литератур кафедрын доцентше лийын. 1998 ий гыч МарНИИ-ште йылме шанче пашаеҥже. 2001 ий гыч МарНИИ-ште йылме пӧлкам вуйлата.
Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше тыгай книга-влаклан: «Марий йылме» 10 томан (1990-2005), «Марий орфографий мутер» (2011) книгалан, «Марий электрон мутер» (2011).
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
1844
Кö колен
Категорий:1844
1845
Кö колен
Категорий:1845
Келшыше матрице
Линейный алгебраште кок n-x-n матрице-влак келшыше маналтыт, кунам:
P - тиде ала-могай n-x-n вырожденный огыл матрице. Келшыше матрице-влак кок тӱрлӧ базисыште иктӱрлӧ линейне трансформаций-влакым ончыктат, P - тиде куснымо-матрице, ик базис гочын весыш куснымо годым.
Категорий:Математике
193
193 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:193Категорий:II курым
Ӧрша (У Роҥго кундем)
Ӧрша (Орша) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 521 еҥ (2004 ий), 423 еҥ (2010 ий).
Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече
21 Шорыкйолын уло тӱня мучко чонлан ик эн чот келшыше кече палемдалтеш – Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече (International Hug Day).
Ӧрша (У Роҥго кундем)
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 22 километр йӱдвел могырно верланен.
Калык-влак кокласе ӧндалалтмаш кече
Америкыште, 1986 ийыште тиде пайремлан негызым пыштеныт, тыге тудо уло тӱня мучко шарлен. Пайрем йӱла почеш кеч могай палыдыме айдемым ты кечын йолташ семын ӧндалаш лиеш. Пайремлан шуко ий темын огыл гына, тудлан негызым пыштышым муаш йӧсӧ. Кӧ эн ончыч тыгай пайремлымашым шонен шуктен, молан посна тиде 21 Шорыкйол кече ойыралтын – пале огыл. Манеш-манеш почеш тиде пайремым студент-влак шонен шуктеныт. Шола шонымаш деч посна тиде кечын ӱдыр-каче-влак ӧндалалтыт, шӱм шокшыштым ваш-ваш пӧлеклат. Пайремын эше ик сай ойыртемже – пӧлеклан оксам пытараш ок кӱл. Ӧндалалтмаш пӧлекым яра кеч кӧланат пӧлеклаш лиеш. Категорий:Пайрем-влак
1269
1269 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1269Категорий:XIII курым
2 ӱярня
2 ӱярня (2 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 61-ше (кужемдыме ийлаште — 62-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 304 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 2 кечысе событий-влак
Альпака
Альпака (Vicugna pacos) – Кечывалвел Америкыште (кечывалвел Перу, йӱдвел Боливий, Эквадор да йӱдвел Чили) тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык.
2 ӱярня
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Альпака
Категорий:Тӱе-влак
2 ӱярня
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:2 ӱярня
Висаян теҥыз
Висаян (Висаян, Visayan) — Тыныс тептеҥызыште Филиппин архипелагыште верланыше изи теҥыз. Камотес, Сибуян, Самар, Минданао, Сулу теҥыз-влак дене кылдалтеш.
Кукарка (ыҥ-влак)
Кукарка мут ончыктен кертеш:
Висаян теҥыз
Категорий:Тыныс тептеҥыз
Кӱ курым
Кӱ курым — акрет годсо эртымгорнышто айдемын кӱ куралым ыштыме да тудын дене пайдаланыме жап. Кӱ курымым бронзо курым алмаштен.
Периодизаций
Категорий:Кӱ курым
Анцистроринхус
Анцистроринхус (Ancistrorhynchus) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 18 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1270
1270 ий — XIII курымын ийже.
Вӱрзым (ыҥ-влак)
Вӱрзым мут ончыктен кертеш:
Викунья
Викунья (Vicugna vicugna) – Кечывалвел Америкыште (Перу, йӱд-эрвел Аргентина, Боливий да йӱдвел Чили) тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 1,45 - 1,60 м, нелытше 35–65 кг.
1846
Кö колен
Категорий:1846
Вӱдорва
Вӱдорва — вӱд волымашын энергийжым таза вийыш савырыме машина. Кокла Курымлаште тӱрлӧ эллаште вӱдорва тӱрлӧ фабрикыште кучылтын. Южгунам вӱдорва олмеш мардеж вакшым кученыт, айдемын але янлыкын энергийыжым пайдалененыт.
Hidráulica
194
Кӧ колен
Категорий:194Категорий:II курым
Тимофеев, Алексей Васильевич
Алексей Тимофеев (Алексей Васильевич Тимофеев) (, РСФСР, Марий автоном область, Юлсер кундем, Кукшэҥер ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1983).
Илыш корныжо
Алексей Тимофеев 1933 ийын теле тылзын 23-шо кечынже Марий автоном область Юлсер кундем Кукшэҥер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
18 кылме
18 кылме (18 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 322-шо (кужемдыме ийлаште — 323-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 43 кече кодеш.
Лӱмгече
Кылме тылзын латкандашыме кечынже Галактион, Григорий, Иона, Анелия да Роман – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Ионын кечыже. Самырык ÿдыръеҥ-влаклан Юмо деч сай пöръеҥым вашлияш йодыныт. Тыгай йÿлам шуктеныт: эрден эрак тÿвак лектын, пöрт йыр тыгыде оксам кышкеныт.
Категорий:18 кылме
Ӱпӧ (ыҥ-влак)
Ӱпӧ мут ончыктен кертеш:
1847
Кö колен
Категорий:1847
Кӱртньӧ курым
Кӱртньӧ курым — акрет годсо эртымгорнышто айдемын кӱртньӧ дене пайдаланаш тӱҥалме жап. Кӱртньӧ курым бронзо курымым алмаштен.
Периодизаций
Категорий:Кӱртньӧ курым
Кострома
Кострома (Кострома) — ола Российыште, Кострома велын рӱдыжӧ.
Категорий:Кострома Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
196
196 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:196Категорий:II курым
Рудки
Рудки (Рудки) — Украиныште Львов велыште Самбор кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 5 418 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Пӧртанур
Пӧртанур мут ончыктен кертеш:
Калькулятор
Тачысе калькулятор — куштылго арифметическе операций-влакым шотлашлан электронне изи (кусеныш пура) шотпал, шулдо устройстве. Тыглай калькулятор-влак посна шанче калькулятор-влак улыт. Шанче калькулятор-влак ешартыш операццийым шотлаш кертат, мутлан, тринометрическе але иктешлымаш (статистическе) операций-влакым шотлаш лиеш.
Категорий:Математик ӱзгар
1271
1271 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1271Категорий:XIII курым
30 ага
30 ага (30 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 150-ше (кужемдыме ийлаште — 151-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 215 кече кодеш.
Лӱмгече
Ага тылзын кумлымшо кечынже Андрон, Давид, Евдокия, Ефросиния, Степан, Юния, Лолита–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 ага
Ӱлылсола (Юлсер кундем)
Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 5,5 километр (авто дене — 12 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Вӱргене курым
Вӱргене курым, вӱргене-кӱ курым, халколит (χαλκός - вӱргене + λίθος - кӱ гыч), энеолит (aeneus - вӱргене + λίθος - кӱ гыч) — акрет годсо эртымгорнышто айдемын вӱргене дене пайдаланаш тӱҥалме жап.
Категорий:Вӱргене курым
Черемшан кундем
Черемшан кундем (Чирмешән районы, Черемшанский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Черемшан ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (54,1%), чуваш-влак (22,8%), руш-влак (17,8%), мордва-влак (4,1%).
Административ шеледымаш
Черемшан кундемыште 19 ял шотан илем уло.
Нарынче теҥыз
Кылвер-влак
*
Навесной чодыра участок
Навесной чодыра участок (Посёлок Навесная артель инвалидов) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 5 километр касвелне лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Вӱрзым
Вӱрзым (Ӱржӱм, Нуж-Ола) (Уржум) – Российыште Киров велын Вӱрзым кундемыштыже верланыше ола. Вӱрзым кундемын рӱдерже. Калыкчот – 10213 еҥ (2010), 9981 еҥ (2017).
Верланыме вер
Ильна ола деч 190 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе олала Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Вӱрзым кундемысе илымверла Категорий:Вӱрзым
Трубицын
Верланыме вер
Токспай сола деч 7 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1848
Кö колен
Категорий:1848
197
197 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:197Категорий:II курым
Балаково
Балаково (Балаково) — ола Российыште, Саратов велыште. Балаково — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Саратов велысе олала
Чарлз Бэббидж
Чарлз Бэббидж (26 Теле 1791 – 18 Шыжа 1871) — аҥгличан математик, философ,, механике инженер. Программирований кертмаш дене компьютерын шонен луктын. Лондон Шанче Тоштерыште тудын ыштен пытарыдыме механизм-влакын ужашыжым ужаш лиеш.
Категорий:Англичан математик-влак
Шелык
Шелык мут ончыктен кертеш:
18 пеледыш
18 пеледыш (18 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 169-ше (кужемдыме ийлаште — 170-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 196 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 пеледыш
Викунья (урлык)
Викунья (Vicugna) – Кечывалвел Америкыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык урлык. Чылаже 2 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Тӱе-влак
Андрокорис
Андрокорис (Androcorys) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 6 еш куэ уло.
Юлсер кундем
Юлсер кундем (Волжский район) — Марий Эл Республикысе муниципал кундем. Кундемын рӱдолаже – Юлсер ола (Волжск).
Географий
Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын кечывалвел-эрвелныже верланен. Провой, Морко кундемла воктене, Суас Эл дене чек уло; тыгак, кечывалвелне Юл эҥер гоч Чуваший дене.
Кумдык — 913,86 км² (але 91 386 га).
Эртымгорно
жапыште кундемын мландыже Озаҥ ханлыкыште лийын. Руш кугыжан армийже толмо деч вара ты мланде Озаҥысе, Шавашарысе да Чарласе уездлаште (Озаҥ губерний) лийын.
26 Сорла 1939 ийыште РСФСР Кушыл Каҥашын кӱштыкшӧ почеш Сотнур кантонын 6 ялсоветым да Провой кантонын 3 сельсоветшым ушымо дене Лопатино кундем ышталтын. Кундем рӱдерлан Лопатино посёлкым палемденыт. 1940-ше ийыште кугыяллан Юлсер лӱмым да ола статусым пуымо. Кундем рӱдерын лӱмжым вашталтыме дене кундемынат лӱмжӧ вашталтын – Юлсер кундем лийын.
Калык
2009 ий 1 Шорыкйоллан Юлсер кундемыште (ола деч посна) 23 641 еҥ ила, нунын кокла гыч:
Юлсер ола — республикыште шкешотан муниципал кундем. Олаште 56 490 еҥ ила, нунын кокла гыч:
Кундемыште калыкчот почеш кокымшо верыште шогышо илымвер — Приволжский (2003 ийыште 4300 еҥ илен).
Административ шеледымаш
Юлсер кундемыште 1 ола, 7 ял шотан илем, 76 илымвер (нунын кокла гыч 1 ола сынан посёлко — Приволжский) уло. 2008 ий 18 Шорыкйоллан кундемыш тыгай муниципал образований-влак пурат:
Приволжский  (54,40 км²): Кугу Порат ял шотан илем (60,30 км²): Корамас ял шотан илем (88,00 км²): Упшер ял шотан илем (104,56 км²): Пӧтъял ял шотан илем (268,40 км²): Памар ял шотан илем (103,00 км²): Сотнур ял шотан илем (102,00 км²): ' Эмеково ял шотан илем (133,20 км²):
Промышленность
Юлсер кундемын тӱҥ промышленностьшылан оҥам-пырням да кагазым ыштымаш шотлалтеш. Юлсер олаште Марий ЦКК верланен.
Культур
Юлсер кундемыште «Марий Чодра» калыкле паркын ужашыже шога.
Кылвер-влак
*
198
198 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:198Категорий:II курым
1849
Кö колен
Категорий:1849
Мельбурн
Мельбурн (Melbourne — ола Австралийыште. Викторийын рӱдолаже.
Категорий:Мельбурн Категорий:Миллионер-олала
Каҥаш кундем
Каҥаш кундем (Канаш районĕ; Канашский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Каҥаш. Калыкчот 26 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Каҥаш кундем
1850
Кö колен
Категорий:1850
199
199 ий — II курымын ийже.
1272
1272 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1272Категорий:XIII курым
Гуляево
Гуляево (Гуляево) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 2 еҥ (2005 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Пӱрӧ
Пӱрӧ (Бөрө, Бирск) — ола Пошкырт Элыште.
Тыгак ончо
Категорий:Пошкырт Элысе олала
Шереке
Шереке (Шереке, Шерекей) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 174 еҥ (2001 ий), 136 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Васильев, Илья Васильевич
Илья Васильев (Илья Васильевич Васильев) (, Россий империй, Пермь губерний, Красноуфимск уезд, Эҥертӱҥ ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Илья Васильев 1914 ийын ӱярня тылзын 11-ше кечынже Россий империй Пермь губерний Красноуфимск уезд Эҥертӱҥ ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Камотес теҥыз
Камотес теҥыз (Camotes Sea) — Филиппин архипелагысе отро-влак кокласе теҥыз. Йӱдвелне Висаян теҥыз, кечывалвелне - Минданао теҥыз дене кылдалтеш.
Порт-влак
Сан-Исидро, Паломпон, Себу, Талибон.
Кылвер-влак
Категориц:Тыныс тептеҥыз
Кукарка
Кукарка (Советск) - ола Киров велыште, Российыште. Кукарка кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 15,8 тӱж. еҥ наре.
Этимологий
Оласе лӱм «кугу корка» гыч.
Эртымгорно
МАРЛАШКЕ КУСАРЫМАН: Кукарка известна как княжеская резиденция Чумбылата после захвата прежней столицы - Какшара (ныне Котельнич) в 1181 новгородскими ушкуйниками
Тыгак ончо
Категорий:Кукарка
Пӱрӧ (ыҥ-влак)
Пӱрӧ мут ончыктен кертеш:
Элиста
Элиста (Элиста; Элст) — ола Российыште, Калмыкийын рӱдыжӧ. Калыкчот 104 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Элиста
200
200 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:200Категорий:III курым
1273
1273 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1273Категорий:XIII курым
Пехметова, Светлана Фёдоровна
Светлана Пехметова (Светлана Фёдоровна Пехметова) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) – марий журналистка, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2004), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2018).
Илыш корныжо
Светлана Пехметова 1975 ийын пеледыш тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Йошкар-Олаште шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий Эл Республикын сулло журналистше-влак
Шӧртньӧ
Шӧртньӧ — Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын кудымшо периодын, латикымше тӱшкажын ӧрдыж ӱлылтӱшкажын 79 атом номеран тӱҥлыкшӧ.
Категорий:Шӧртньӧ
1851
Кö колен
Категорий:1851
Покровский (У Торъял кундем)
Верланыме вер
Шура ял деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар деч вара Николаевский хутор пытен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
18 пургыж
18 пургыж (18 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 49-ше кечыже. Идалык пытыме марте 316 (кужемдыме ийлаште — 317) кече кодеш.
Лӱмгече
Пургыж тылзын латкандашымше кечынже Агафья, Антоний, Макар, Феодосий, Симеон–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Николаевский
Николаевский мут ончыктен кертеш:
18 пургыж
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 пургыж
Ангрекопсис
Ангрекопсис (Angraecopsis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 16 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Чистополь кундем
Чистополь кундем (Чистай районы, Чистопольский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Чистополь ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (59%), руш-влак (33,9%), чуваш-влак (5,8%).
Административ шеледымаш
Чистополь кундемыште 23 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
«Собачья Нора» кордон
«Собачья Нора» кордон (Кордон «Собачья Нора») — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше[илем.
Эртымгорно
«Собачья Нора» кордон илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Француз Гвиана
Француз Гвиана (Guyane française) — француз территорий Кечывалвел Америкыште.
Категорий:Француз Гвиана
Пӱнчыдӱр (Шале ял шотан илем)
Верланыме вер
Канторъял ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
201
201 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:201Категорий:III курым
1274
1274 ий — XIII курымын ийже.
Армян апостол черке
Армян апостол черке (ААЧ, Армян Григорий черке) (Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցի) - эрвел христиан черке Арменийыште.
1274
Кӧ колен
Категорий:1274Категорий:XIII курым
Армян апостол черке
Персоналий-влак
Категорий:Христианлык Категорий:Армений
Вермонт
Вермонт (Vermont) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 24,900 тӱж. км². Калык чот - 626 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Монтпилиер ола.
Категорий:Вермонт
Ручей
Ручей (Ручей) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Пижма ял деч 0,3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вдшор тылзын 5-ше кечынже Ручей ял Пижма ял деке ушалтын. .
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Кокмутан номенклатур
Кокмутан номенклатур але Биномиал номенклатур (Binomial nomenclature) — ботаникыште да зоологийыште кучылтмо илыше тӱрлык-влакым лӱмдашлан радамлык. Зоологийыште тиде номенклатурым 1953 ий гыч кучаш тӱҥалыныт. Тиде радамлыкым Линне Карыл шонен луктын. Янлыкым да пушенгым лӱмдымаш пытартыш версийым Зоологий номенклатурын калык кокласе код-влакыште да Ботаник номенклатурын калык кокласе код-влакыште муаш лиеш.
Кокмутан номенклатурын тӱҥ шотшо тыгай: кажне тӱрлыкын лӱмышто кок ужаш(мут) уло: урлык лӱм да тӱрлык лӱм (тӱрлык лӱмым эше тӱрлык эпитет маныт). Мутлан, Homo sapiens - тиде айдеме тӱрлыкын шанче лӱм. Шанче лӱмыштӧ кажне ужаш (тачысе шанче) латин йылме дене возалтеш але латинлыме мут сын дене.
Кокмутан лӱмым чӱчкыдын латин лӱм маныт. Туге гынат, биологий шанчызе-влак да филологий шанчызе-влак шанче лӱм маныт, "латин лӱм" огыл.
Важ-влак
Кокмутан Кокмутан Кокмутан Категорий:Номенклатур
Ӧрша
Ӧрша (ӱжӱвӱр, изывыр) (иволга) — чодыраште илыше саре, ужарге, шем пыстылан мурызо кугу кайык.
Важ-влак
Категорий:Кайык-влак
202
202 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:202Категорий:III курым
Ӧрша (ыҥ-влак)
Ӧрша мут ончыктен кертеш:
Унур
Унур мут ончыктен кертеш:
Шелык модмаш (телесериал)
Шелык модмаш (Game of Thrones) — УАШ-ышто фэнтези телесериал. Режиссёр-влак – Тимоти ван Паттен, Брайан Кирк, Дэниель Минахан да Алан Тейлор.
У Илыш
У Илыш (Передовик) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Помар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 63 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Памар сола деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Коралл теҥыз
Кора́лл теҥыз (Кора́лловое мо́ре) — Тыныс таптеҥызыште Австралий, У Гвиней, У Каледоний коклаште верланыше теҥыз. Кумдык 4791 тӱж. км² наре. 1969 ий гыч теҥызын кумдыкшо Австралийын кид йымалныже улеш. Отро-влакыште нигӧ ок иле, Уиллис отролаште метеорологий станцийым вераҥыдме.
Кылвер-влак
Категорий:Коралл теҥыз
Сосновка (Львов вел)
Сосновка (Соснівка) — Украиныште Львов велыште Червоноград кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 11 217 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Немиров (Львов вел)
Немиров (Немирів) — Украиныште Львов велыште Яворов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 989 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Лама (урлык)
Лама (Lama) – Кечывалвел Америкыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Чылаже 2 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Тӱе-влак
Кызыл
Тыгак ончо
Категорий:Кызыл
1853
Кö колен
Категорий:1853
Шабык почиҥга
Шабык почиҥга (Шабыково, Чукша-Шабыково) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 57 еҥ (2005 ий), 70 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 1 километр йӱдвел могырно Чӱкшӧ эҥерын шола серыштыже верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым «Шабык» лӱман еҥ пыштен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
203
203 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:203Категорий:III курым
1276
Кӧ колен
Категорий:1276Категорий:XIII курым
Токсэҥер чодырам аралыме пӧрт
Токсэҥер чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Токшенерский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 8 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
30 вӱдшор
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 вӱдшор
18 сорла
18 cорла (18 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 230-шо (кужемдыме ийлаште — 231-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 135 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 сорла
Караев, Илья Караевич
Илыш корныжо
Илья Караев 1932 ийын идым тылзын 20-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Калмаш ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше-влак
Кукшэҥер
Кукшэҥер мут ончыктен кертеш:
1854
Кö колен
Категорий:1854
Лама (тӱрлык)
Лама (Lama glama) – Кечывалвел Америкыште тӱе-влак (Camelidae) йамагат гыч кугу янлык. Капше 1.8 м, нелытше 130 - 200 кг.
Категорий:Тӱе-влак
Румыний
42 шелалтыт административно-территориальный единица, нунын кокла гыч 41 — жудец, да 1 — Бухарест муниципий, жудец кӱкшытыш нӧлталын. Рӱдола — Бухарест. Кугыжаныш йылме — eastern.
Румыний — президентын да кугыжаныш унитар-парламент республик. Клаус постым айлен йоханнис президентшат, премьер-министр — Николай Чукэ.
Экономика динамично вияҥ толшо эл гыч индустриальный. Окса иктык — eastern лейла (10 шорыкйол 2019 ийыште курсыш — 1 4,05 лея долларым шога, румын почеш у ийыште американ долларыш ак 1 лейла (365 кече) кугемын +0,19 lei, RON дене марте 3,88 4,05).
Гражданствым - правовой негызым тиде кугыжаныш да айдемын кылышт, закон тӧрлымӧ № 21/1991.
Студент гражданствым налын кертдыме, ик тыгай йодмаш дене келшен толшаш.:
Географий
Элын йӱдвел ден эрвел чек дене украиныште, йӱдвел-эрвел — молдавийыште дене, кечывалвелне — болгарий гыч (дене дунай эҥер), касвелне — да венгрий сербийлан гыч. Вӱд мушмо дене шем теҥыз эрвелыште румыний.
Историй
1877-ше ийыште эрыклыкшым сентябрь кычкыраш тӱҥалеш. Икымше тӱнямбал сар деч вара парламент демократий налаш лиеш. 1938 ий апрельыште лийын парламент шаркален, кугыжалан лийын диктатура палемдыме. Гитлеровский германийым кокымшо тӱнямбал сар жапыште румыний веле лиеш. Румыний да немыч войска-влакын сар совет ушем дене пырля келыштарыме оккупироватлаш ваштареш лий, вара нуным кузе ушаш Транснистрий Румыний (Днестр почеш). Кокымшо тӱнямбал сар деч вара совет ушемын Румыний контроль йымалне лияш. 1989 ийыште элыштына калык фронтын утарен сеҥа, жап парламент пашам ышташ тӱнал-ойла национального единства. Икымше президентшым сайленыт да 1990 ийыште эрыкан май парламентыштым эртеныт. 2007 ий 1 январь гыч европысо университетыш пураш.
Семенова, Лидия Васильевна
Лидия Васильевна Семенова (1962 ий кылме тылзе 27, Марий АССР Морко кундем Ӱлыл Шеҥше ял) – марий журналист, серызе.
Румыний
Важ-влак
Категорий:Румыний
Семенова, Лидия Васильевна
Илыш корныжо
1969-1980 ийлаште Шеҥше кыдалаш школышто тунемын.
1980-1985 ийлаште – Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетын студентше. Филологий (марий йылме да литератур, руш йылме да литератур дене преподаватель) специальность дене тунемын.
1991-1992 – «Марий туныктышо» журналын редакторжо.
Ютазы кундем
Ютазы кундем (Ютазы районы, Ютазинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Уруссу ола сынан посёлко.
Семенова, Лидия Васильевна
Илыш корныжо
1997-1999 – «Ямде лий» газетын тӱҥ редакторжо.
Ютазы кундем
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (74,6%), руш-влак (21,3%).
Семенова, Лидия Васильевна
Илыш корныжо
1999-2002 –«Ямде лий» газетын директор-тӱҥ редакторжо.
Ютазы кундем
Административ шеледымаш
Ютазы кундемыште 1 ола шотан илем да 10 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Семенова, Лидия Васильевна
Илыш корныжо
2003-2021 – «Ямде лий» газетын директор-тӱҥ редакторжо.
2021 ий гыч – "Марий Эл" газет редакцийыште литератур йодыш дене редактор.
Ешыже
Аваж ден ачаже Ленин лӱмеш колхозышто ыштеныт, аваже кужу жап доярке лийын, МАССР Верховный Советын Почетан грамотыж дене палемдалтын.
Пелашыже, Константин Альбертович, – электрик.
Кок шочшыжо: Степан эргыже (1989) – менеджер; Наталья ӱдыржӧ (1993) «Ямде лий» редакцийыште дизайнер-верстальщиклан ышта.
Сылнымут да журналист пашаже
Возаш 7-ше классыште тунеммыж годым тӱҥалын. Икымше заметкыже да ойлымашыже-влак «Ямде лий» газетеш савыкталтыныт. Морко районысо «Колхозная правда» райгазетын чулым юнкоржо лийын.
МарКУ-н марий филологий пӧлкажын «Марий мутчо» пырдыжгазетын редакторжо лийын.
2007 ийыште литератур творчествыже кумданрак почылтеш. Лудшо-влакым ойлымаш, эссе дене куандара. Нуно «Марий Эл», «Кугарня», «Морко мланде» газетлаште, «Марийский мир – Марий сандалык», «Ончыко» журналлаште савыкталтыт.
«Шергакан «Ямде лий» йолташна» (2008), "Капар тукым" (2015), "Родо-тукым еш" (2016) книга-влакым, «Марийские национальные герои» комплектым ямдылен.
2012 ийыште «Йӧрате мыйым! Йӧрате...» книгаже ош тӱням ужеш. Тиде книга 2015 ийыште М.А. Кастрен обществын (Финляндий) литератур премийже дене палемдалтын.
2016 ийыште «Родо-тукым еш: финн-угор калык-влак нерген» книгаже Марий Эл Республикын «Идалыкын эн сай книгаже» конкурсын «Йоча-влаклан эн сай книга» номинацийыште сеҥышыш лектеш. 2019 ийыште кокымшо книгаже, «Сӱанлык тувыр», лектын.
Книга-влак
·        Йӧрате мыйым! Йӧрате... Йошкар-Ола: Марий Эл Республикасе "Ямде лий" газет" кугыжаныш унитар казна предприятий, 2012. 237 с.
·        Родо-тукым еш: финн-угор калык-влак нерген / сост. Л. В. Семенова. Йошкар-Ола: Стринг, 2016. 38 с.
·        Сӱанлык тувыр: ойлымаш, эссе. Йошкар-Ола: Марий Эл Республикасе "Ямде лий" газет" кугыжаныш унитар казна предприятий, 2019. 124 с.
Моло вере савыкталтше произведений-влак
·        Надеж мыланна шергырак: ойлымаш // Марий Эл. 2006. 7 сент.
·        Валюш-Ванюш: ойлымаш // Эрвий. 2010. С. 53-67.
·        Йомдарыме шергаш: ойлымаш // Марий Эл. 2010. 27 март. С. 7.
·        Сӱретче пӧръеҥ: ойлымаш // Ончыко. 2011. № 12. С. 131-135.
·        Ойырлымек, курымеш чеверласыза! Ойлымаш // Марий Эл. 2012. 17 март. С. 14; 24 март. С. 11.
·        Мый тыйым ом йӧрате! Ойлымаш // Марий Эл. 2012. 1 дек. С. 14.
·        Талвий: ойлымаш // Ончыко. 2012. № 11. С. 137-150.
·        Лочо: ойлымаш // Марий сандалык = Марийский мир. 2013. № 2. С. 34-36.
·        Адакат йӧратымаш нерген // Марий Эл. 2013. 1 авг. С. 7.
·        Орлыкан омо: // Морко мланде. 2014. 14 март. С. 5.
·        Уна ӱдыр: ойлымаш // Марий Эл. 2014. 14-15 нояб. С. 14.
·        Серыш: ойлымаш // Келшымаш. 2017. 29 нояб. С. 5.
·        Серыш: ойлымаш // Марий Эл. 2017. 25 нояб. С. 20.
·        Орден огыл гын... Ойлымаш // Ончыко. 2020. № 1. С. 92-102.
·        Вич ал роза: ойлымаш // Морко мланде. 2020. 7 авг. С. 5.
Весе-влак нерген возымыжо
·        Юнкоры огненных лет // Листая страницы войны: к. 60-летию Победы советского народа в Великой Отечественной войне. Йошкар-Ола, 2005. С. 71-79.
·        «Ямде лий» – Матародо школышто / Л. Ягодарова, Л. Семенова // Ямде лий. 2008. 9 февр.
·        Кузе министр лияш / М.З. Васютин дене Л. Семенова мутланен // Ямде лий. 2009. 13 июнь.
·        А мыйын шӱм йӱкем йомеш гын... // Кугарня. 2010. 12 февр. С. 7.
·        В. Колумб – шӱмыштына, ончыклыкышто / З. Ермакован, Я. Егоров-Энсулын, Л. Семенован шарнымашышт // Ончыко. 2010. 5 №. С. 6-11.
·        Марисола – сылнымут сурт [юнкор слет] // Марий Эл. 2012. 17 нояб. С. 11.
·        Ӱмырешлан йоча койышан // Ончыко. 2013. № 3. С. 122-123.
·        Йоча пагыт, кушко йомынат? // Ямде лий. 2013. 26 окт. С. 1.
·        Какшан сер ӱмбалне кӱсле йӱк йоҥген // Ямде лий. 2013. 9 нояб. С. 1.
·        …Таче тудо баба Таня // Марий сандалык = Марийский мир. 2014. № 1. С. 24-26.
·        Ош Юмын ӱдыржӧ, тылат чапмур! // Марийский мир = Марий сандалык. 2015. № 1-2. С. 30-33.
·        Возымо паша куштылго огыл // Марий Эл. 2015. 9 июнь. С. 13.
·        Йӧратыме верже лудмо зал // Ямде лий. 2015. 12 сент. С. 4.
·        Эрык мурызо // Кугарня. 2015. 23 окт. С. 11.
·        «Эрык мурызылан» – 125 ий // Ямде лий. 2015. 24 окт. С. 4.
·        Тале критик ок мондалт [А. А. Васинкинлан мемориал оҥам почмаш (Арбор школ)] // Кугарня. 2015. 11 дек. С. 13.
·        Тора Арбор вашлие [А. А. Васинкинлан мемориал оҥам почмаш (Арбор школ)] // Ямде лий. 2015. 12 дек. С. 2.
·        Помнит земляка арборская земля [открытие мемориальной доски критику-литературоведу Аркадию Афанасьевичу Васинкину в Арборской основной школе Мари-Турекского района] // Марийская правда. 2015. 22 дек. С. 11.
·        Ош телын ӱдыржӧ [Россий Федерацийысе да Марий Эл Республикысе культурын сулло пашаеҥже Г. Н. Михайлова] // Марийский мир = Марий сандалык. 2016. № 3-4. С. 46-50.
·        Марий тӱр – аралтыш // Ямде лий. 2016. 14 май. С. 4.
·        «Саскавий» ӱдырамаш ушем / Э. Куклина, Л. Семёнова // Марийский мир = Марий сандалык. 2017. № 1-2. С. 56-58.
·        ...Тачат вуйлатыше: эртышым шарнен, эрласым мужедде, тачысе кечылан куанен ила Кулалаева Р.А. // Марийский мир = Марий сандалык. 2017. № 1-2. С. 56-58.
·        Кажне ӱдырамаш шонанпыл гай [районлаште марий ӱдырамаш клуб] // Марийский мир = Марий сандалык. 2017. № 3-4. С. 26-29.
·        «Мый ялысе улам»: Россий Федераций Кугыжаныш Думын депутатше Светлана Солнцева пашаж нерген // Марийский мир = Марий сандалык. 2017. № 3-4. С. 30-31.
·        Оньыжа вате // Марийский мир = Марий сандалык. 2017. № 3-4. С. 37-40.
·        Ӱдырамаш погынымаш: эн чолгаже, эн моторжо // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 1. С. 2.
·        Юмынӱдыр семынак илаш // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 1. С. 6-7.
·        Авамланде чонеш пеледеш [Р. М. Калягинан] // Марийский мир = Марий сандалык. 2018. № 1. С. 13-15.