cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Комикс
Комикс-влак литератур жанр дене тӱрлӧ лийын кертыт, тыгак тӱрлӧ лийын кертыт сӱретлыме ойыртем дене. Комикс шот дене тыгак классик-влакын произведенийыштат ышталт кертыт. Но историй тыге шарлен толын – комикс-влакын шукыж годым приключений да авантюр жанр-влак гына лийыт. Тиде пеҥгыде шинчаончалтыш шуко жап комикс-влакын сай улмыштым иземден.
Комиксыште сӱрет ала-могай ӱмбалан значенийым гына налеш. Тиде куштылгын сӱретлашлан ышталтеш да лудшылан сайын персонажым умылашлан.
Кумдык ден комикс-влак кӱчык «корно-влак» ден лийын кертыт (шукыж годым кум) сӱрет ден, тыгак лийын кертыт кугу кумдыкан графический роман да сериал дене.
Комикс кино ден пеҥгыде кылым куча, но кугу кыл мультипликаций дене раш коеш. Кузе МакКлауд палемда, «Кино пленкыште – тиде пеш эркын кайыше комикс. Пространство шот комикслан тынар кӱлешан, кузе кӱлешан фильмлан жап». Англичан йылмыште «cartoon» мут – «карикатуре», ончыктен кертеш комиксымат, мультфильмымат. Шуко япон «аниме» мультфильмын тӱҥыштыжӧ «манга» лӱман ончыктымо комикс кия.
Комиксын эн кӱлешан йыжыҥже-влак
Ӱмбал – комиксын эн тӱҥ значенийжым ончыкта. Ӱмбалыште сӱрет гына огыл, а тыгак фирмын эмблемыже, окса шотышто йодыш, рекламе, жап, сӱретче-влакын кидпалышт. Ӱмбал кок лышта кумдыкым авалтен кертеш, пурла вел «тиде шӱрган вел», шола вел «мӧҥгешла ыштыме вел».
Фронтиспис – тӱҥ лаштык ончылно шогышо сӱрет. Фронтипсис лудшо-влаклан кугу уверым комикс нерген пуэн кертеш.
Pin-Up Page – тиде художник але вес айдеме-влак дечын ешартыш сӱрет-влак. Нуно иктаж-могай гынат кылым комикс ден кучышаш улыт, мутлан, лийын кертыт шкешотан комикс ӱмбал-влак.
Комиксын вияҥ толмо корныжо
Ойлымаш-влак сӱретыште мемнан дек XVI да XVI курымла гыч толыныт. Тунам Валенсийыште да Барселоныште калыклан сӱрет-влакым ужалаш тӱҥалыныт. Нине сӱрет-влак шукыж годым религий сынан лийыныт.
Тиде лийыныт юмо деке лишыл айдеме-влакын каласкалымышт, тиде каласкалымаш-влакым тӱрлӧ чиян кагазыште печатленыт («аллилуи»).
Светский сюжетлан сӱрет-влак «(исп. Aucas)» (исп. Гыч jeu de l,оie). «Аллилуй» XVI, XVII курымлаште Фландрийыште чапланеныт, тыгак Францийыште да Германийыште.
XIX курымышто Эпиналыште фабрик пашан сӱретыште лектышыже сай корнышко лектеш. Тыге, Пеллерен фабрикыште 600 ойлымашым савыктент. Нуно 16 квадратан сӱрет-влак гыч шогеныт( тиде классик сынан испан «аллилуя», тушко иктаж 48 сӱрет пурен).
1830 – 1846 ийлаште швейцарец Родольф Тёпфер Женевыште Жабо господинын да господин Крепенын тӱня мучко коштмыж нерген шуко альбомым савыктен луктын. Художник-романтик Валентен Перрон йомак-влакше почеш шуко альбомым луктын. 1870 ий деч вара Европысе сӱретан еженедельник-влак «Эпинальын сӱрет-влакше» почеш формым кучылташ тӱҥалыныт. Луи Люмьер «Поливальщик» сюжетын икгайлыкшым ойырен налын. Тиде тыгак сӱретан альбом-влак лийыныт.
Комикс-влак США марте шуыт. Икымше американ комикс «Медвежата и тигр» 1892 ийыште лектын(редактор Уильям Херст). Херстын издательствыже пеш сай иллюстрацийым кучылтын.
1894 ийыште «Word» типографийыште икымше машинам шынденыт, тудо ныл тӱс ден печатлен кертын, тиде машина пеш сайын печатлен. 18 ноябрьыште «Word» шке рушарнясе номерыштыже икымше сай лектышан комиксым вераҥденыт. Ричард Ф.Ауткольт «Электрик уорлдын» сӱретлышыже, тудлан комикс-влакым конден шоген. Нине комикслаште эн тӱҥ герой клоун да пий шотлалтынынт. Тыге икымше комический лектыш рушарнясе выпускыште лектын.
Варажым тудо (фр/Richard F.Outcault) «Аллея Хогана» серийым шочыктен. Кокымшо веран персонаж – изи рвезе нарынче чием дене, тудо пеш чот Нью-Йоркым йӧратен. Ауткольт тудым тӱҥ геройлан ыштен. Херст шке «Морнинг джорнэл» рушарнясе газетыжым комикс-влак дене пойдараш тӱҥалеш. «Нарынче изи йочам» «Word-ыште» Джордж Б.Люкс сӱретлаш да чия дене чиялташ тӱҥалеш.
1899 ийыште шыжым Херст печатлыме станокым вашталта, тиде станок ныл тӱрлӧ тӱсан лаштыкым печатлен кертын. Херст станокым 16 страницым печатлен кертше станоклан вашталтен. Рушарнясе газет эн ончыч комиксым 8 лаштыкыште ончыкта, варажым 16 страницыште.
Ик эн палыме, сай пашам ыштыше сӱретчылан Уинздор Мак Кей шотлалтын, но тудо чынже дене политический карикатуре дене пашам ыштышылан шотлалтын, а комикс дене огыл. Тудо «Нью-Йорк Америкен» газет дене кылым кучен, тыгак яра жапыште Уинздор «Джерти-динозавр» мультфильмым сӱретлен шуктен
Тиде тӱрлӧ сериян выпуск-влаклан кӧра Херстын да Пулицерын газетше-влакым «желтая пресса» манаш тӱҥалыныт.
Шӧртньӧ курым
XX курымышто комикс уло тӱвыраште ик эн палыме лиеш. Тиде жаплан комикс-влак шке оҥай койышыштым йомдарен шуктеныт, манаш лиеш. Эн тӱҥ жанрлан приключений шотлалташ тӱҥалеш: боевик-влак, детектив-влак, ужас-влак, фантастике, супергерой нерген ойлымаш-влак.
Комиксын шӧртньӧ курымжо – тиде американ комикс-влакын периодыштын лӱмышт, тиде жап 1930- шо ийла мучашым да 1950-ше ийлам авалта. Икымше кугу ошкылым графический новеллын искусствыстыже XX ийла тӱҥалтыште ыштыме. Эн ончыч комикс-влак чылт юмор сынан лийыныт. Тиде, эн тӱҥжӧ, комикс лӱмын значенийже деч лектеш. Тиде ситуаций йӧршын 1938 ийын июньыштыже вашталтын. Тунам США-ште Супермен(англ. Superman) лектын. Комиксын шӧртньӧ курымжын тӱҥалтышыжлан Action Comics#1-ште ончыкталтше Супермен шотлалтеш, тудо 1938-ше ийыште лектын. Суперменын лекмыже пеш сай вашлиялтын, ала-мыняр жап эртымек супергерой-влак уло комиксым авалтеныт улмаш. Вес кумдан вашлиялтше персонажлан Пластик(англ.Plastic Man), тыгак Уилл Айснерын авторствыже почеш возалтше Спирит детектив шотлалтыт. Икымше жапыште тудо ешартыш семын веле пуалтын.
Чылаже тиде жапыште 400 супергеройым чоҥымо. Шукыжо нуно кокла гыч Супермен семын лийыныт да мемнан жап марте аралалт кодын огытыл, но садак тунам шуко палыме герой-влак шочыныт: Бэтмен, Капитан Америка. Кокымшо тӱнямбал сар супергерой нерген комикслаште кугу кышажым коден – ынде нуно талын кредалыныт, а комикс ӱмбалан супергерой-влак сӱретлалтыныт, нуно Адольф Гитлер дене талын кучедалыт. Фашизмым сеҥымаш деч вара ядерный моштымашан супергерой-влак кояш тӱҥалыт, мутлан, Атомный Громовержец ден Атомный Айдеме. Тунамсе историк-влак шонат, йоча персонаж-влак самырык лудшо-влакын лӱдмашыштым кораҥдаш полшеныт атомный сар шотышто. Тыгак, герой-влак коммунист ваштареш шогалмыштым ончыкташ тыршеныт. Но тыге гынат, кокымсо тӱнямбал сар деч вара супергерой-влакын кумдан палыме верышт йомаш тӱҥалын. Ик шот дене ончалаш гын, вет тиде эн тӱҥ направлений комикслаште шӧртньӧ курымлан кӧра лектын, тачысе кечыланат тиде вел улан шотлалтеш.
Комиксын ший курымжо
60-шо ийлаште тӱнямбал кӱкшытыш «Марвел» компаний лектеш. Мондыдымо Стэн Ли, Стив Дитко да Джек Кирби кумдан палыме у герой-влакым чоҥат, тиде тыгай комикслаште: Фантастическая Четверка, Человек-Паук, Халк, Тор, Люди Икс, Железный Человек да моло. Комиксын тӱҥ индустрийжылан кодеш США, тушто комикс-влак пеш сайын вашлиялтыт лудшо-влак ден. Эн кугу кумдан палыме компаний-влаклан шотлалтыт: Marvel, DC, Dark Horse, Image Comics.
Бронзо курым
Комиксын бронзо курымжо – американ комиксын жапше. 1970-1985. Комикс-влакын сюжетышт пеш илыш ден кылдалтше да кугыеҥ-влакланат йӧршӧ. Ынде нуно тӱням таратыше йодыш-влакым шынденыт: айдемын наркотик дене кылже, аракам йӱымаш, воктен улшо пӱртӱслан эҥгекым кондымаш.Ик эн лишыл тудо жаплан событий, кудыжо бронзо курымын тӱҥалтышыжлан шотлаш лиеш, тиде Гвен Стейсин илымыш ден чеверласымыже, Человек-паукын йӧратыме еҥже (The Amazing Spider-Man#121-122), тудо 1937-ше ийыште лектын.
Тачысе кечын комикс
Пытартыш жап, кудым ме комиксын вияҥ толмо корныштыжо палемден кертына, тудо 1980 ийла гыч тачысе кечысе жапым авалта. Тиде жапын лӱмдымаште икмыняр версий уло. Тачысе комикс эше чот илыш ден кылдалтмыжым ончыкта, тыгак комикслаште сай огыл герой-влакым пурташ тӱҥалыныт, тыгак сюжетын ала-могай палыдыме сынжым изиш ужына.
XX курым мучаште кугу кумдан палыме сыным комиксыште азиат жанр налаш тӱҥалын : япон манга, китай маньхуа, корей манхва. Японийыште манган вияҥмыже эше кокымшо тӱнямбал сар деч вара тӱҥалын, но туге гынат, Западыште азиат комикс пеш палыме лийын огыл. Тиде аниме(япон жанрын мультипликацийже) жанрыш экранизироватлыме мангым ончыктымо деч вара вашталтын.
XXI курым тӱҥалтыште комикс-влак у сыным компьютер технологийлан верчын налын, комикс-влакым тӱрлын чиялташпижыныт, тыгак тидлан полшеныт: Эшли Вуд, Тодд Макфарлейн. Сэм Кит, Паоло Ривера, Грег Капулло, Умберто Рамос, Джузеппе Камунколи да шуко моло. Комикс-влакым карандаш ден веле огыл, а ӱй дене возаш тӱҥалыныт. Тугак тиде кок ужашым эше графический цифровой технологий дене пырля ушеныт. Шуко комиксым Голливудыште экранизироватлыме, нине кино-влак пеш сай лектышан, кумдан палыме улыт. США-ште комикс индустрий
1897 ийын мартыштыже «Нью-Йорк Америкен» газетыште икымше статья комикс нерген лектын. Тиде Ричард Аутколт художник лийын. Тунам, мутат уке, шагал еҥ тиде у йыжыҥлан шке тӱткышыжым ойырен. Да вара 20-шо ийла мучаште «Мэт и Джеф», «Факс Гранд», «Бастер Браун» да «Барни Гугли» нерген кӱчык ойлымаш-влак тӱням ужыныт.
1929 ий гыч 1933-шо ийла марте Джордж Делакот 36 комиксым печатлен луктын, тудын лӱмжӧ «The Funnies» - тиде комикс икымше гана тӱрлӧ тӱс дене лектын.
1933 тиде сай шонымашым Нью-Йорк фирмын пашаеҥже-влак щкаланышт алыныт. Нуно 32 лаштыкан «Finnies On Parade» комиксым печатленыт, кудыжо 10 тӱжем тираж дене лектын, варажым 0,25 миллион марте кушкын. Комиксым икмыняр кечылаште чыла налын пытареныт.
1933 ий гыч 1940-ше ийла марте комикс-влакым кажне кечысе газетлаште, посна печатлыме книгаште лукташ тӱҥалыныт. Но эн тӱҥжо, кажне тылзысе «Famous Funnies» журнал тыгак лектеш, тудын тиражше тӱҥалтышыштак пеш кугу лийын (400 тӱжем экземпляр дене).
1938-ше ий – «Ший курымын» тӱҥалтышыже. «ше ик журнал лектеш – «Action Comics» - ик эн тӱҥ геройжо супермен, а вараракшым изиш шемырак сынан Бэтмен толеш.
1944 ий гыч 1952 ийла марте пеш шуко комикс-влак тӱням ужыт: «Капитан Америка», «Удивительная женщина», сериал «Военные комиксы», «Полицейские комиксы», мультфильм-влак: «Кролик Багз Банни», «Утенок Дональд», «Микки Маус», «Свинка Порки» да т.м. Тыгак шуко патриот сынан, комикс-ужас-влак. 1953 – 1959 – Изи шеҥгекла шӱкалтыш комикс ужалымаште, ударак улмыштлан кӧра.
Категорий:Сымыктыш
Тӱм-Тӱм
Тӱм-Тӱм (Тюм-Тюм) – Российыште Киров велын Вӱрзым кундемыштыже верланыше Шурма ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 329 еҥ (2002 ий), 267 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Вӱрзым ола деч 31 километр (36 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Вӱрзым кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Ур-влак
Ур-влак (Sciuridae) — нултышо-влак тӱчан гыч изи янлык ямагат.
Тӱрлык-влак
Категорий:Ур-влак
1510
1510 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1510 Категорий:XVI курым
Ғ
Кодировко
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
906
906 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:906Категорий:X курым
Тыглай эмен
Тыгла́й эмен́ — ик веле химий тӱҥлыкын атом-влакше гыч шогышо эмен.
Ейск
Ейск (Ейск) - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Азов теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 88 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Краснодар мландысе олала
Файлсистеме
Файлсистеме (file system, фа́йловая систе́ма) — дискыш файл-влакым возышо да лудшо операционло системын ужашыже; файлсистеме файлын логик да физик структуржым, идентификацийжым да пелен кайыше ыҥпалжым палемда.
Wiki.txt Tornado.jpg Notepad.exe
C:  \Program files \CDEx \CDEx.exe \CDEx.hlp \mppenc.exe \Мои документы \Wiki.txt \Tornado.jpg D:  \Music \ABBA \1974 Waterloo \1976 Arrival \Money, Money, Money.ogg \1977 The Album
/    /usr /bin /arch /ls /raw /lib /libhistory.so.5.2 /libgpm.so.1 /home /lost+found /host.sh                            /guest /Pictures /example.png /Video /matrix.avi /news /lost_ship.mpeg
Категорий:Информатике
Файрвол
Файрвол (firewall — брандмауэр, brandmauer — стена межсетевой экран или сетевой экран) — компьютер вотыш санкцийде пурымо деч аралыше программе але компьютер.
Категорий:Информатике
12 ага
12 ага (12 май) – григориан кечышот почеш идалыкын 132-шо (кужемдыме ийлаште – 133-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 233 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 12 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 12 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 ага
Шордышӱдыр (тӱшка шӱдыр)
Шордышӱдыр (Малая Медведица, Ursa Minor) — полюс воктене лийын шогышо Йӱдвел полушарий каван тӱшка шӱдыржӧ. 40 шӱдыр, эн волгыдыжо-влак — Кава Меҥге, Кохаб, Феркад, Йильдун.
Категорий:Тӱшка шӱдыр-влак
Ваштар
Ваштар (Acer) шовын кичкан кушкыл-влак (Sapindaceae) пура. Ваштар пушеҥге да тӱшка лийын кертеш. Ваштар-влакым чӱчкыдын парк-влакыште вашлияш лиеш. Европышто 3 еш ваштар кушкеш: тыглай ваштар (Acer platanoides), нур ваштар (Acer campestre) да ош ваштар (Acer pseudoplatanus).
Кава Меҥге
Кава Меҥге (Тул Меҥге; Кӱртньӧ, Ший, Шӧртньӧ Меҥге), (Шордышӱдырын Альфаже (α UMi), тугак — Киносура) (Полярная звезда) — Йӱдвел полушарий каван шичмашдыме шӱдыржӧ, Шордышӱдырын ик чолга шӱдыржӧ.
Категорий:Шӱдыр-влак
Формул
Формул (formula — форма, правило, предписание, формула) — шотлымашын лектышыже негызеш ыҥым пӧртылтышӧ кылдыш.
Категорий:Информатике
907
907 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:907Категорий:X курым
1647
1647 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1647 Категорий:XVII курым
Шӱдысола
Шӱдысола (Шудасола) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 250 еҥ (2004 ий), 181 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кельмаксола ял деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Ӷ
Ӷ, ӷ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Шоктешӱдыр (шӱдыр оралалтмаш)
Шоктешӱдыр — шӱдыр оралалтмаш Презе тӱшка шӱдырыштӧ.
Категорий:Шӱдыр оралалтмаш-влак
Эмен
Эме‘н (вещество)
Категорий:Тӱшкале химий Категорий:Материй *
Иваничи
Иваничи (Іваничі) — Украиныште Волынь велыште Владимир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 183 еҥ (2021 ий).
Категорий:Волынь велысе ола сынан посёлкыла
1511
1511 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1511 Категорий:XVI курым
908
908 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:908Категорий:X курым
Марий Эл
Марий Эл Республик (Мары Эл Республик; Республика Марий Эл) — Россий Федерацийын субъектше, Юлсер федерал йырвелыш пура. Марий Эл да Марий Эл Республик ик виян лӱм улыт.
Рӱдола — Йошкар-Ола.
Географий верланымаш
Республикын кугырак ужашыже Юлын шола серыштыже улеш.
Шола серын касвел ужашыжым купан Марий лапвер налеш. Республикын касвелныже Юлыш Вӱтла кугу эҥерйол ушна. Эрвелнырак лапвер мучко, Виче аркан кечывалвел тайылже гыч йогаш тÿҥалше, Юлын шола эҥерйолжо-влак йоген эртат: Изи Кундыш да Кугу Ошла эҥерйолвлак дене пырля Изи Какшан, Кугу Кундыш да Рӱде эҥерйол-влак дене пырля Кугу Какшан. Нунын лапыштышт шуко чодыра ер уло.
Республикын эрвел ужашыже Виче арка тураште верланен, аркан кӱкшытшö 275 м марте. Тушто мландыÿмбал тöр огыл, тудо тÿрлö эҥер лапла да коремла дене шеледалтын. Нунын коклаште Виче вӱдкундемысе эҥер-влак: Лаж, Талман, Шӱкшан да моло эҥерйол-влак дене пырля Лемде; Пувӱд, Вӱрзым, Шошма; Шора, Йыр да Ӱшӱт эҥерйолвлак дене пырля Юлын шола эҥерйолжо Элнет.
Республикын 14 районжо гыч Юлын пурла серыштыже иктыже гына верланен — Курык марий (Кырык мары) район. Тудо Юлвел кӱкшака верын йӱдвел тӱрыжым айла. Туштак Юлыш Шур, Сумка, Йынга, Арйынгы, Шундыр (Шӹндыр) эҥерйол-влак йоген пурат.
Республик кӧргыштӧ Юлышто Шовакшэҥер да Куйбышев вӱдаралымверла верланат.
Ола-влак
Рӱдола: Йошкар-Ола.
Олала: Юлсер-Ола, Провой, Чыкма.
Калыкчот: 703 200 еҥ (2008 ийыште), 711 540 (2006), 728 000 (2002). Чаклык: 30,9 еҥ/км² (2005), ола калык: 63,1 % (2005).
Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, Йошкар-Ола воктене верланыше икмыняр яллаште да республикын касвелыштыже руш-влак шукырак улыт. Ялысе вер-шӧрлаште шукырак марий-влак илат, Курыкмарий кундемыште — йылме да тӱвыра шотышто олыкмарий-влак деч ойыртымалтше курыкмарий-влак. Провой кундемыште икмыняр кукмарий (чуваш) ял уло. Суас-влак тӱҥжым Йошкар-Олаште, Юлсер олаште, тыгак Поранча да Марий Тӱрек районлаште илат.
Эртымгорно
Финнугор полко-шамыч акрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел да покшел Российын ужаштыштыже верланен ылеве. Марий Эл верланыме верыштыже шуко акрет годсо арвер-влак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мемнан курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ кучымаш жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш курымсерышвлак дене кылдалтын.
Марий-шамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марий-шамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге руш-влак нунын дек ончыл (касвел) марий-шамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марий-шамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суас-шамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Юлысо Булгарий дене, кудо кызытсе Суас Эл олмышто верланен ыле, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалык кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марий-влак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марий-шамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.
IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Киев Русьысо славян-шамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Нӧрӧ ола, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Угарман. Эркын-эркын касвел марий Христианлыкыш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥ-влак куржыт эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидын жапыште марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калык-шамыч сеҥышыш лектыт, варажым Шучко Йыван ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курык марий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олык марий-влак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шовакшэҥер олалан, 1583 ийыште — Чыкмалан, 1584 ийыште — Чарлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шынчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карман-влакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Турцийыш да Крымыш куснаш логалын.
Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марий-шамыч суртым-ялым коден эрвелыш илаш куснаш тӱҥалыт. Икымше Пӧтыр годым марий-влакым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вершӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. 1792 ийыште Вениамин Пуцек-Григорович кириллице негызеш икымше марий йылмылончым савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле лийын, садлан шуко марий Пугачовын сӧгалтымашыже годым Руш кугыжаныш ваштареш кучедалын.
1872 ийыште Озаҥ олаште туныктышо семинарий почылтеш. Тушто Юл кундемысе чыла калыкым, тидын шотышто марий-влакымат, туныкташ тÿҥалыт. Тиде марий калыкын илышыштыже кугу ошкылым ончыко ышташ полшен. Марий школ-влак почылтыт, марий кнага-влак савыкталтыт, тыгак тунемме кнага-влакат. 1917 ийысе Пургыж революций кугыжан кучемжым сӱмырал шуа. Тыге марий калыкланат моло дене иктӧр кертыжан (равноправный) лияш, шке вийжым чумырен, эрыкыш, волгыдо илышыш лекташ корно почылтеш. 1917 ий сорла тылзыште Ӱпӧ губернийын Пӱрӧ олаштыже икымше Марий Погын эртен.
Марий автоном вел
1920 ийыште Кылме тылзын 4-шо кечынже Марий автоном велым ыштыме нерген декретым луктыныт. Марий автоном вел кум контоныш шеледалтын: Йошкаркакшан (Краснококшайский), Чыкма (Козьмодемьянский) да Сернур (Сернурский).
Марий АССР
1936 ийыште Теле тылзын 5 кечынже Марий АССР-ыш савырыме. Марий автономийым ыштыме дене марий йылме кугыжаныш статусым налын. Марий тӱвыра, сылнымут, савык, школ виянаш тӱҥалыныт. 1930–шо ийлаште педагогике, чодыра технике институт-влак почылтыныт, йылмым, сылнымутым да эртыкым шымлыше марий институт пашам ышташ тӱҥалын, театр почылтын.
Марий Эл Республик
1990 ий гыч Марий Эл Республик лиеш. 1920 ийлаште кок иктӧркертыжан йылме шырым шынденыт: олыкмарий йылме да курыкмарий йылме. Тыгодым марий йылмыште тыгак кугу кундемойвлак уло (касвел-йӱдвел, малмыж, эрвел) да шуко верысе кутыртыш. 1930 ийлаште, моло калык республиквлак дене тӧр, чыла марий интеллигентвлакым пытарен улыт. Эркын-эркын марийвлак республикыште шагалемын толеш, марий йылме политик пызырымашлан кӧра руш йылме дене вашталтыме.
Йӧнозанлык
Тӱҥ йӧнозанлык укш-влак — машиным чоҥымаш да кӱртньым келыштарымаш (тӱрлӧ ӱзгар да арвер-влак, аптоматизаций йӧнык да чодыра келыштарыме арвер-влак, сатулымаш да кочмывер арвер-влак, машина-влак вольык ончашлан да кочкаш ямдылашлан, чодра, пум келыштарыме да целлюлоз-кагаз йӧндартыш, куштылго да йӧрвар (шыл-шӧр) йӧндартыш. Эн кугу ыштыквер-влак: ПАУ «Йошкар-Оласе шылкомбинат», Марий машинчоҥышо завод, полупроводниковый прибор завод, Йошкар-Оласе чодыра озанлыклан машинам чоҥышо завод-влак, механик завод (велосипед-влак; Йошкар-Ола), завод «Электроавтоматика» (Йошкар-Ола), Марий целлюлоз-кагаз комбинат (Юлсер-Ола), АУ «Марбиофарм» (эм), коваште завод.
Тӱҥ йӧнозанлык рӱдер-влак — Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Чыкма, Провой.
Нидерланды
Нидерланды (Nederland) — Европысо эл.
Категорий:Нидерланды
Погын
Погын (веб-форум) — вотлаштык дене пайдаланыше-влакын кылым кучымо вотпрограмме класс.
Категорий:Информатике
Монако (ола)
Мона́ко, Мона́ко-Вилль (Monaco-Ville) — Монако онлыкын кечывалвел ужашыште Мландепокшел теҥыз серыште верланыше элын ончычсо рӱдолаже. Калыкчот— 1 034 еҥ (2000). Кумдык — 184750 м².
Монако
Чара Пӱнчыял
Чара Пӱнчыял (Красный Яр) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
1648
1648 ий — XVII курымын ийже.
Чара Пӱнчыял
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1648
Кӧ колен
Категорий:1648 Категорий:XVII курым
Ґ
Ґ, ґ — кириллик тиште.
22 шорыкйол
22 шорыкйол (22 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 22-шо кечыже. Идалык пытыме марте 343 (кужемдыме ийлаште — 344) кече кодеш.
Сендевӱд кундем
Сендевӱд кундем (Лысковский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сендевӱд ола.
*
22 шорыкйол
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 22 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 22 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 22 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:22 шорыкйол
1512
1512 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1512 Категорий:XVI курым
Ҕ
Ҕ, ҕ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
909
909 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:909Категорий:X курым
Вӱдварашӱдыр (тӱшка шӱдыр)
Вӱдварашӱдыр (Ὠρίων) — экватор тӱшка шӱдыр. Кум эн волгыдо шӱдыр — Ригель, Бательгейзе да Беллатрикс.
Категорий:Тӱшка шӱдыр-влак
1320 ийла
1320-ше ийла — XIV курымын кумшыжо, 1320 ий гыч тӱҥалеш 1329 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1320 ийлаКатегорий:XIV курым
8 сӱрем
8 сӱрем (8 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 189-ше (кужемдыме ийлаште — 190-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 176 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 8 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 8 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 8 кечынже колышо-влак
Франц Кафка
Категорий:Авыстри серызе
Функций
Функций (программлымаш) (фу́нкция (в программировании)) — кылдыш гыч ӱжмӧ могай-гынат ыҥым шотлен лукшо игыпрограмме; тиде ыҥ функцийым лӱмжӧ дене ӱжшӧ программыш пӧртылеш; нунын лӱмышт тӱҥмут улыт гын, функций-влак программым возымо йылмыш шыҥдаралтше элементше-влаклан шотлалтыт.
Категорий:Информатике
Соломин, Александр Владимирович
Биографий
РКГУ-н Тын шинчымашын рӱдерым (2007) тунем пытарен. Профессор Л. Г. Хрушковын да Е. В. Пчеловын тунемшышт.
Еш
Гантимуровмыт кугыжа насыл гыч Анна Сергеевна Гантимуровам марлан налын. Ирина ӱдырым кушта.
Важ-влак
Категорий:Руш генеалог-влак Категорий:Руш эртымгорнызо-влак
Усола Вончӱмбал
Усола Вончӱмбал (Усола Вонжеполь) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эҥерсола ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Ѓ
Ѓ, ѓ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Кӱльмӱж (Киров вел)
Кӱльмӱж (Кильмезь) – Российыште Киров велын Кӱльмӱж кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Кӱльмӱж кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6 тӱж. наре еҥ.
Верланыме вер
Киров ола деч 203 километр (230 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Кӱльмӱж кундемысе илымверла Категорий:Кӱльмӱж
910
910 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:910Категорий:X курым
Хакер
Информатик сферыште законым пудыртышо еҥ, мутлан, санкцийде йот компьютер вотлашке пурымаш да тушеч информацийым налмаш, компьютервирусым шочыктылмаш да шаркалымаш да т.м.
Категорий:Информатике
Фламенко
Фламенко (исп. flamenco, исп. cante flamenco) – чылалан икгай южно-испан калык муро (андулусий) ончыктышо пале – мурын (cante) да куштымашын (baile). Кок тӱшкалан фламенко-м шелаш лиеш: тошто годсо cante hondo/jondo (hondo букв. Келге, вес семын ала-могай значений ден), тудак – cante grande (кугу, кужу); да утларак тачысе кечылан келшыше cante chico (chico букв. Изи, вес семын куштыгырак стиль). Тиде кок шеледымаш ден фламенко 50 подкласс жанрым палемден кертеш, нинын коклаште корным корен каяш пеш неле.
Шочын толмыжо
Фламенко-н тӱҥалтышыжым еще мавритан музык литературыште кычлман. Тиде стильыште тыгак чыган муро шке палыжым коден – южо еҥ-влак фламенко стильым чыган-влакым чын нумалше-влаклан шотлат. XV курымышто Испанийыш пудыргышо Византий гыч чыган-шамыч толыныт. Нуно касвел могырышто верланеныт (Андалусия провинцийыште). Шке шонымышт дене нуно верысе музык традицийым налыныт (мавритан, еврей, испан). Тиде музык ойыртем-влак да икгайлыкышт фламенко направленийлан шочаш полшеныт.
Шуко жап фламенко «петыршан исусство» лийын, молан манаш гын, чыган-влак шке орашт дене гына иленыт, шке семын; фламенко изи группо-влак коклаште веле палыме лийын. Но туге гынат XVIII курым мучаште чыган поктымашым чарненыт, а фламенко тӱрлӧ таверна,барыш лектын, сай кумда шӱлышым налын.
XX курым тӱҥалтыште фламенко шке кӧргышкыжӧ кубин мурсемым, джаз мотивым шупшеш; классик балетын элементше тушто шуко жапысе верым поген налыныт. Эн чот палыме фламенко танцор Хоакин Кортес тиде лӱмым, сыным уэмден, тудым «канонический стандарт» гыч кораҥден, тыгак фламенко-ш илыше, у шоктышым пуртен. Пеш неле ритм, шкешотан технике эн сай возымашлан эрыкым огеш пу. Садлан гитаристынат, куштышынат, мурышынат искусствышт мастар деч тунемшылан пуалтеш.
1513
1513 ий — XVI курымын ийже.
Фламенко
Фламенко куштымашын кӱлешан ӱзгарже-влак
Танцовщицын (байлаорын) тӱҥ ужашыже – лийшашлык тувыр, bata de cola маналтеш – эн тыглай фламенко куштымашлан кӱлешан тувыр, шукыж годым кӱвар марте, тыгак эре тӱрлӧ тӱсан лийшаш. Тиде тувыр чыган-влакын чиемыштышт кугу шӱкалтышым ыштен. Тыгак эн кӱлешан ужашлан моштымо семын модмаш тувырын ӱлыл ужашше дене модмаш. Тыглай кӱлешан байлаорын чиемыштыже – шемалге йолаш, лопка ӱштӧ да ош тувыр. Кӱчык жилетка-болеро, кудыжо чалеко (chaleco) маналтеш, южгунам тувыр ӱмбалан чиялтеш.
1513
Кӧ колен
Категорий:1513 Категорий:XVI курым
Фламенко
Фламенко куштымашын кӱлешан ӱзгарже-влак
Испан шаль кужу кисть ден – тиде ик эн классик атрибут ӱдырамаш фламенко куштымашын атрибутшо: тиде шаль кыдал йырваш пӱтырат, тиде сомыл ӱдырамашын мотор кыдалжым ончыкта, тиде образ кайык силуэтым ончыкта. Эше ик кӱлешан фламенко куштымашын ӱдырамаш атрибутшо – веер. Но тыге гынат, калыкыште кутырат фламенко куштымаште кастаньетан кугу верже. Но шукыж годым куштымо йӱк каблук(сапатеадо) дене шукталтеш, тыгак парня йӱк дене(питос) фламенко куштымашын шкешотан ойыртемжым, моторлыкшым ончыкта. Но шуко фламенко куштымаште тыгак кастаньета кучылтмым кораҥдат, вет нуно сай кидвылыш ончыктышлан сай лектышым ышташлан огыт пу.
Тачысе кечылан фламенко хореограф-влакын тӱткылыкыштым пеш чот налын, вет нуно тиде искусствыште кугу творческий пашам ужыт, тагак нуно шонат, тиде направлений дене шуко инновацийым хореографийыш пурташ лиеш.
Структур
Эн пале фламенко куштымаш, тудо мурымаш да гитар аккомпанемент ден вашлиялтеш. Фламенко тӱрлӧ ужашла гыч шоген кертеш, тӱрлӧ стиль дене кучылталтеш. Кажне ужашыже ала-мыняр почеламут-влакым пурта (нуно copla, tercio але letras). Шукыж годым гитарист кӱчык выступленийым ямдыла, тудо тональностьым, компасым да темпым. Южо стильыште гитарный интерлюдий ала-могай ик структурыжым шукта.
Мурымаш
Мурымаш тыгай признак дене ончыкталтеш:
Калык коклаште палемдалтмыже
2010 ийын 16 ноябрьыштыже ЮНЕСКО Фламенко куштымашлан Тӱнямбал Наследийын статус объектшым пӧлеклен.
Фламенко фестиваль-влак
Тыгай олалаште фламенко фестиваль-влак палемдалтыт: Кадис, Херес, Севилья, Кордова, Гранада, Барселона да Мадрид. Кажне олан шкешотан мурсем ойыртемже уло, шке оҥайлыкше.
Испанийыште
Ик эн кумдан пагалыме кугу фламенко фестиваль Испанийыште ийлан кок гана эртаралтеш. Тудо Севильыште эрта, лӱмжӧ «Bienal de Flamenco». Тиде фестиваль 1980-ше ий гыч эртаралташ тӱҥалын. Тушке уло тӱня гыч фламенко куштымашым пагалыше еҥ-влак толыт. Нуно тышке кумдан палыме артист-влакым ужаш толыт: байлайор-влакым, кантаор-влакым, гитарист-влакым.
Кордовыште кажне ийын Калык кокласе гитар фестиваль эрта «GUITARRA», тиде фестивальыште Висенте Амиго да Пако Серрано гитарист-влак уло тӱнялан палыме лийыныт. Кажне ийысе канте гранде, канте фламенко фестиваль-влак уло Испаний мучко эртаралтыт.
Российыште
Тӱнямбал Фламенко Фестиваль «¡VIVA ESPAÑA!». Эн кугу фламенко фестиваль Москваште 2001 ий гыч эртаралтеш.
Руш Фламенко Фестиваль «¡VIVA ESPAÑA!» икымше гана 2001 ийыште эртаралтеш. Фестиваль моткоч шуко тӱнямбал мучко палыме фламенко шӱдыр-влакым пога. Петербургышто фламенко фестиваль кажне ийын эртаралтеш. Тудын лӱмжӧ «Северное фламенко»
Гитар тӱням ончалаш гын, 1997-ше ий гыч Калугышто кажне ийын эртаралтше фестивальым ужын кертына «Мир гитары». Тиде фестивальын участникше-влак тӱрлӧ фламенко тӱшка-влак Испаний да Россий гыч лийыт. Тыгай лӱм-влакым палемдаш лиеш: Al di Meola (2004), Иван Смирнов (фестивальын «талисманже»), Висенте Амиго (2006), Пако де Лусия (2007) да тулеч моло.
2001 ийыште Москваште фламенко Пӧрт «Фламенкерия» почылтын – тиде икымше фламенко школ Российыште, кудыштыжо занятий-влакым испан туныктышо-влак вӱдат. Вес эллаште
2004-ше ий гыч кажне ийын февральыште Фламенко Фестиваль Лондонышто эрта. Тыгак ик эн кугу фламенко фестиваль американ Альбукерке олаште эрта (Нью Мексико штат). Украиныште фламенко фестиваль Киев олаште эртаралтын (2006-шо ий марте), Одессыште (Фламенко да Латиноамерикан тӱвыран ончыкталтмыже 2011-ше ийыште), Львовыште (2010-шо ий гыч тӱҥалын). Кумдан фламенком тыгак «Нелли Сюпор приглашает» фестивальыште ончыктымо, нуно тушто 2010-шо ий гыч эртаралтыт Киевыште, Севастопольыште, Совиньоныште (организатор Нелли Сюпор).
Оҥай лектыш-влак
Фламенко куштымашым ончыктышо Хоакин Кортес чыган-влакын посолжо Европо союзышто лийын.
«Дуэнде» - фламенко куштымашын чонжо, испан йылме гыч кусараш гын, «тул», «магий», «шижмаш» манмым ончыкта. XIX курым покшел марте фламенко куштымашым чыган ӱдырамаш-влак чара йола куштеныт.
Компас (Compás)
Булериа фламенко сӱрет ден. Тиде сӱрет Вестсад ойлымашысе America мурышто кучылталтеш.
Компас исп. Compás – испан мут, кудыжо метр да тактын улмыжым ончыкташлан кучылталтеш. Тыгак тудо ритмике циклыш пурташ лиеш, ритмике схемыш иктаж-могай ойыртемалтше стильыште.
Компас умылымаш фламенко куштымашын умылашыжын ик эн тӱҥжӧ. Чучкыдын компас умылымаш ритм умылымаш дене лугат, но компас пеш келге умылтарымашым йодеш, тыглайысе мурсем стиль ден таҥастарымаште, фламенко гитарист деч посна шокталтеш гын, компас кидсовым перкалыме да парня ден ӱстел ӱмбалмым тӱкымым ончыкта. Компасын тӱҥ пашажым шукташлан гитарист расгеадо шокте модышым кучылт кертеш, але тыгак кӱшыл дека але обечайке перкалыме ден. Аккорд-влакын вашталтмыштым пеш сай кӱлешан тактын ужашыже-влак ончыктат.
Фламенко годым эн тӱҥжӧ кум стиль-влак кучылталтыт: кок долян, кум долян, тыгак латкокдолян тактын тӱрлӧ йыжыҥ-влак. Южо стиль-влак ик келгытлык ден гына кучылталтмыжым кораҥден кертыт (тона, малагенья, таранто, тыгак южо фанданго стильын ойыртемже-влак).
2/4 или 4/4 кугытан. Тиде кугытлык кучылталтеш:танго, тьенто, чыган румба, самбра ден тангильо куштымаште. 3/4 кугытлык. кучылталтеш фанданго да севильяныште, тудо чыган гыч толшо направленийым ончыкта, молан манаш гын, 3/4 и 4/4 кугытан чыган мурсемлан йӧршӧ огытыл.
Латкок долян ритм шукыж годым 6/8 + ¾ ушымаш гыч лектеш, а южгунам 12/8. Латкок долян ритм фламенко направленийыште эн чӱчкыдын ужаш лиеш, ойыртемже-влак шогат эн виян доле-влакын кушто улмышт гыч, тиддеч посна тиде верланалтме ритмын классик ончымашлан келшен огеш тол. Кок да кум долян тӱшка-влакын ваш вашталтмышт пеш чот испан калык куштымаште чапланен( 16-шо курым). Тиде сарабанда, jácara and canarios.
Латкок долян ритмын кум типшым ойыраш лиеш, нуно шке схемышт, виян дольын кушто улмышт ден ойыртемалтыт: солеа, сигирийа, булериа.
Булериам фламенко стильын палыжлан шотлаш лиеш, молан манаш гын тудын латкок долян ритмик сӱретше 3, 6, 8, 10 да 12 доле-влаклан шӱкалтыш дене шокталтеш. Пырля шокталтше кидсовыш-влак куд долян группа дене ышталтшаш улыт.
Категорий:Сем
Йошкар-Ола
Йошкар-Ола (тошто Чарла, Цар-Ола; Якшар-Хала, тошто Цӓрлӓ) — Российысе ола, Марий Эл Республикын рӱдолаже. Калыкчот (1 Шорыкйол 2012 ийлан) — 252 935 еҥ. 1584 ийыште Вӧдыр Иоаннович кугыжа олалан негызым пыштен. 1919 ий марте ола Царевококшайск лӱмым нумалын, 1919 ий гыч 1927 ий марте — Краснококшайск.
1984 ийыште олалан Йошкар Знамя паша орденым кучыктеныт.
Тачысе кечын Йошкар-Ола — финн-угор калык-влакын тӱвыра рӱдерыштлан шотлалтеш.
Эртымгорно
Олан кызыт шогымо вершыте еҥ-влак мезолит курым гыч иленыт (м. к. деч 12 тӱж. ий ончыч). XVI курымышто ты мланде Озаҥ ханствыш пурен, марий-влак иленыт. Шыжа тылзын 1552 ийыште Шучко Йыван руш кугыжа Озаҥ ханствым сеҥен. Верысе калык у кугыжалан йӧзакым тулышаш ыле, но 1553 ийыште, шошым калык йӧзакым тӱлаш чарнен, кугыжа ваштареш сарым тӱҥалын. Кучедалмаш-влак икте почеш весе ылыжыныт, сандене Шучко Йыван ты кундемлаште ор-влакым шогалтылын. Тыге Йошкар-Ола шочын.
«Какшан ӱмбалне Кугыжан олаже» («Царёв город на Кокшаге») — тыге тӱҥалтышыште у орым лӱмденыт, тышечак вара кӱемалтше лӱм шочын — Царевококшайск — 1584 ийыште негызлалтын, Шучко Йыванын колымыж деч вара. Эркын-эркын салтак ор гыч Царевококшайск шотан олашке савырнаш тӱҥалын. Тушто ужалыше, кресаньык, пашазе-влак толеденыт. Калык мландым куралаш ушнен. Но саадак Царевококшайск — сарзе-влакын олаштлан шотлалтын. Юл кундемыште тӱҥалше сарзе кучедалмаш-влакым пытарашлан Царевококшайск гыч отряд-влакым колтылыныт.
Олам чоҥаш тӱҥалме дене ты кундемыш руш-влак толыныт. XVII курымышто ола воктене улшо ял-влак (Вараксино, Лапшино. Гомзово, Берёзово, Кожино, Марково, Пахомово, Ширяйково, Жуково, Княжна) вӱрыс В. Г. Ромодановскийын кид йымалныже лийыныт. Тачысе кечын нине ял-влак олан микрорайонжо улыт.
Царевококшайск уездын рӱдолаже тӱҥалтыш гычак лийын. Олажымат, уездшымат воевода вуйлатен. Тыгак, тудо верысе сар гарнизонным вуйлатен, юрист сомылым шуктен, марий-влак деч йӧзакым поген.
I Пӧтыр Кугыжа годым Царевококшайск Озаҥ губернийыш пурен.
XIX курымышто Царевококшайскыш политический ссылкыш колтылаш тӱҥалыныт.
XX курымышто Царевококшайскыште 13 урем, 300 наре тӱрлӧ пӧрт лийын, тыгаяк 1920-шо ийла марте кодын. 17 Пургыж 1919 ийыште Царевококшайсклан Краснококшайск лӱмым пуеныт. 18 Пеледыш, 1920 йыште тудо Виче губернийыш пурен. 4 Кылме 1920 ийыште Марий автономий областьым негызлыме нерген декрет лектеш, Кылме тылзын 25-ше кечынже Краснококшайск у областьын административ рӱдерже лиеш. 25 Шорыкйол 1928 ийыште Краснококшайск марий лӱмым налеш — Йошкар-Ола.
Кугу Ачаэл Сар годым Йошкар-Олашке южо завод-влакым эвакуироватленыт. Тиде олалан кушкашлан йӧным пуен. 1959 ийыште Зеленодольск гыч олашке электричествым колтеныт, 1967 иыште газ пучым шупшын пытареныт. 1950—1960 ийлаште у полат-влакым чоҥеныт, олан администраций пӧртым, виктем пӧртым, «Йошкар-Ола» унагудым шогалтеныт, Изи Какшан эҥерын шола серыштыже ола шарлен — Сомбатхей микрорайон шочын. Йошкар-Олан кызытсе сынже тыгайрак: https://web.archive.org/web/20140410092833/http://mari.visitola.ru/.
Ойып
Йошкар-Олан кызытсе ойыпшо Кугыжаныш геральдик реестрыш пуртымо. Ойыпышто сӱретлыме: кандалге тӱсан геральдик щитыште ший шордо сӱретлалтын. Шордын кӱчыжӧ да тӱкыжӧ шӧртньӧ тӱсан. Щит ӱмбалне вич пӱян ший тӱсан башенный короно кеча, обручышто марий тӱр.
Тисте
Йошкар-Олан тистыжым 22 Пеледыш 2011 ийыште пеҥгыдемденыт. Кандалге тӱсан прямоугольный ший тӱсан шордо сӱретлыме. Шордын кӱчыжӧ да тӱкыжӧ шӧртньӧ тӱсан.
Чапмуро
Йошкар-Олан чапмурыжлан семым Андрей Эшпай семмастар возен. Почеламутым — Леонид Дербенёв. Чапмурым Эдуард Хиль мура.
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола Категорий:Марий Эл
22 шыжа
22 шыжа (22 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 295-ше (кужемдыме ийлаште — 296-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 70 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 22 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 22 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 22 кечынже колышо-влак
Калык пале
Яковын кечыже. Тиде кечын ожно телылан пуым ямдыленыт: пӱчкыныт, нӱжыныт руэныт, шелыштыныт…
Категорий:22 шыжа
Танкист
Танкист --- танк экипажын кеч могай еҥже (командир, наводчик, механик-виктарыше, зарядым чыкыше).
Командир
Сар годым, тунемме паша годым танк командир экипаж пашам вуйлата да виктара. Танк командир танк взвод командирын кид йымалне улеш. Российысе Сар Вийыште штат - танк командир (руш. Командир танка). Штатысе сар званий - сержант.
Наводчик
Орудийым виктарыше танк командирын алмаштышыже улеш. Сар пашам шуктымо годым наводчик танкысе да пулемёт гыч лӱйкала. Орудийым виктарыме да цельыш логалме дене мастарлыкшым ончыкта. Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - наводчик-оператор. Штатысе сар званий - ефрейтор.
Зарядым чыкыше
Зарядым чыкыше экипажыш радамыш пура, танк командирын кид йымалне улеш. Наводчик дене пырля тудо орудийым кредалмашлан ямдыла. Тыгак тудо кыл йӧным (средства связи) ямдылыкшым эскера, кредалмаш кумдыкым эскерен шинча. Зарядым чыкыше наводчикын пашажым сайын палышаш, кӱлеш гын - тудым алмаштышаш. Зарядым чыкышын паша радамышкыж механик-виктарышылан топливым да вӱдым танкыш темаш полшышаш, пулемет гыч лӱйкален моштышаш. Российысе Сар Вийыште штат сомылвер - зарядым чыкыше (руш. заряжающий). Штатысе сар званий - рядовой.
Тукымвуй
Тукымвуй (але Родывуй) — ик тукым йыжеҥ-влакын чумыр кугезышт.
Тыгак ончо
Категорий:Этнологий Категорий:Генеалогий
Корей йылме
Корей йылме (한국어, 조선말) - кугужаныш йылме Йӱдвел да Кечывалвел Корейыште.
1650
1650 ий — XVII курымын ийже.
Корей йылме
Категорий:Йылме-влак Евразийыште
1650
Кӧ колен
Категорий:1650 Категорий:XVII курым
Благодатное (Волынь вел)
Благодатное (Благодатне) — Украиныште Волынь велыште Владимир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 714 еҥ (2021 ий).
Категорий:Волынь велысе ола сынан посёлкыла
911
Кӧ колен
Категорий:911Категорий:X курым
Криптографий
Криптографий (греч. κρυπτός — шылтымо да γράφω — возем) — тиде шанче пала кузе уверыште возымо информацийым шылташ.
Мут-влак
Шукертсе огыл жап ончыч криптографий манын шифрованийым гына (тыглай информацийым тыгай тӱсыш вашталташ, кунам тудым лудаш огеш лий). Дешифрований — мӧҥгешла пӧртылымаш. Шифр — тиде кок алгоритм, кудыжо шифрованийым да мӧҥгешла дешифрованийым ыштат.
Тыгак эше уло:
Категорий:Йылмышанче
Яраҥ (эҥер)
Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Киров велысе эҥерла
Ԁ
Ԁ, ԁ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
Кылвер-влак
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Монако онлык
Мона́ко О‘нлык але Мона́ко (Principauté de Monaco) — Европо кечывалвелне Мландепокшел теҥыз серыште верланыше карлик кугыжаныш. Франций дене йыгыре улеш.
Калыкчот
2006 ийыште Монакын калыкчотшо 35 656 еҥ. Монакыште илыше калык-влак:
* Категорий:Ола-кугыжаныш
Максимов, Валерий Николаевич
Валерий Николаевич Максимов (, Марий АССР, Шернур кундем, Тулгем ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1998), доцент (2001).
Илыш корныжо
Валерий Николаевич 1967 ий сорла тылзын 27-ше кечынже 1967-ше ийыште Шернур кундем Тулгем ялеш шочын. Марийсола кыдалаш школым 1984-ше ийыште тунемын пытара. Эше тыште тунеммыж годымак шочмо йылме да литератур деке шӱмаҥеш. Марий йылме нерген шинчымашым келгемдаш шонен, школ деч вара Марий кугыжаныш университетысе историй да филологий факультетын марий да руш пӧлкашкыже тунемаш пура. Тудо жапыште институт ден университетлаште тунемше-влакым тунемме кокла гычак салтак радамыш наҥгаенын. В.Н. Максимовымат 1986-шо ийыште Совет Армий радамыш налыт. Кок ий салтак радамыште лиймыже тудын шочмо йылмым тунемаш кумылжым эше чотрак веле пенгыдемден. Садлан 1988-ше ийыште тудо угыч студент-влак радамыш ушна. 1991-ше ийыште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетшым «Марий йылме да литератур, руш йылме да литератур» специальность дене тунем пытара. «Филолог. Марий йылме да литератур, руш йылме да литератур дене преподаватель» квалификацийым налын. Тунем пытарымеке, МарНИИ-се йылме секторышто изирак шанче сотрудниклан пашам ышташ тӱҥалеш. Пашам ыштыме жапыште тудо шинчымашым умбакыже шуяш шонен пышта да 1992-шо ий кӱсӧ тылзын МарКУ пеленсе аспирантурыш тунемаш пура. Шанче пашажым филологий шанче доктор, профессор Юрий Владимирович Андуганов вуйлата. 1994 — 1995 ийлаште Финляндийысе Турку оласе университетыште шанче стажировкым эрта. 1996-шо ий гыч МарНИИ-н йылме пӧлкаштыже тырша, а 1997-ше ий гыч МарКУ-н финн-угор йылме-влак кафедрыштыже преподавательлан пашам ышташ тӱҥалеш. Тиде жапыштак диссертацийым воза да пургыж тылзын 20-шо кечыштыже 1998-ше ийыште «Марий йылмыште почеш мутан управлений» теме дене кандидатлык диссертацийым сайын арала. Писе ушан, тале да тыршыше улмыжлан кӧра, МарКУ-со историй да филологий факультетыште  деканын алмаштышыже лиеш. Тыште пашам ыштыме жапыштак доцент званийым налеш. В.Н. Максимов 2006 — 2008 ийлаште  марий йылме кафедрым вуйлата. 2008 ий гыч кызытсе жап марте МарКУ-со учебно-методический рӱдерын вуйлатышыже улеш. Валерий Николаевич кызытсе жапыштат студент-влаклан лекцийым лудын шога да марий йылмын синтаксисше, лексикологийже, диалектологийже дене практике паша-влакым эртара. Студент-влакын нине предметла дене возымо курсовой да диплом пашаштым вуйлата. Поснак марий йылмысе синтаксис, диалектологий, фонетике да лексикологийыште лектын шогышо йодыш-влакым шымлаш да рашемдаш кумылаҥда.Тӱрлӧ конференций, симпозиум да конгресслаште участвоватла: Пашаште чот тыршымыжлан, кӱкшӧ квалификациян специалистым ямдылымыжлан Марий Кугыжаныш университетын чап гармотыж дене, Марий Эл Республикын Кугыжаныш погынжын чап гармотыж дене да Россий Федерацийын туныктыш да шанче Министерствыжын чап гармотыж дене палемдалтын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
1330 ийла
1330-ше ийла — XIV курымын нылымше, 1330 ий гыч тӱҥалеш 1339 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1330 ийлаКатегорий:XIV курым
1514
1514 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1514 Категорий:XVI курым
22 ӱярня
22 ӱярня (22 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 81-ше (кужемдыме ийлаште — 82-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 284 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 22 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 22 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 22 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:22 ӱярня
912
912 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:912Категорий:X курым
Танк
Танк — гусенице йӧн дене кудалше, бронироватлыме сар машина, тӱҥ саркуралжылан шотлалтеш. Тӱҥалтышыште танк-влак пулемёт дене гына лӱйкаленыт, Кокымшо тӱнямбал сар деч вара ракетым колтылшо танк-влакым ышташ тыршеныт.
* Категорий:Бронетехника
1340 ийла
1340-ше ийла — XIV курымын визымше, 1340 ий гыч тӱҥалеш 1349 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1340 ийлаКатегорий:XIV курым
Хостлымаш
Хостлымаш (hosting, хо́стинг) — серверысе кумдык ужашым пайдаланышылан айлаш пуымаш; шке вотсерверлаште пайдаланышын сайтшын пашам ыштен кертмыжым йӧнештарымаш.
Сайтыш пура да суаплыкыште мондалтыме обслуживатлыме шотышто эре хостинг пакетым, как минимум, серверым файл сайтыштыже вераҥдыме, тудым шотыш колта, тиде файлым йодеш обрабатыватлаш кӱлшӧ (веб-сервер). Правил семын, ынде верыш пурен почтын корреспонденцийым обслуживанийым пуымо, данный-влак база, DNS, лӱмын ойырымо файловый файлым кэш-сервер и т. п., тыгак ӱшанле эҥертышым сервис келша.
Хостинг данный-влак базе, файлын вераҥдыме, хостинг электрон почто суаплык DNS посна пуалтеш кертат, але комплексысе посна суаплыкше полыш семын пурен.
Тыгай годым, кунам тудын деке шке у оборудованийым вераҥдыме интернет йон денат пайдалана кыл оператор подключение (колокация), связь оператор-влак пашам ситарыме шотышто суаплыкше деке пураш вапш лицензирований лӱмеш ужеш. Кыл сферым эскерыше федерал службышто лицензий почеш российыште пуалтеш.
Административ уголовный ответственность почеш да пашам палемдыме лицензий деч посна. Туге гынат, виш улшо закон-влакым, тудлан суаплыкым пу кыл шотышто договор але агентский лицензий деч посна пашам ыштыме годым кылым пӧртылтыман.
Чуриян хожине
Виртуал ойырымо сервер (VPS/DSS) — серверыште диск кумдыкын автоном (ойырымо) ужашыже серверыште верлаҥдалтше ресурс. Озаже администратор правам налеш, да программым шкевуя келыштарен кертеш.
Важ-влак
Категорий:Информатике
ЦАВ
ЦАВ, Цифр-аналог вестӱрлемдыше (Цифро-аналоговый преобразователь (ЦАП)) — цифр кодым (тыглай кокытан) аналогсигналышке (электроток, электрозаряд, электоркуат) вестӱрлемдыше явала.
Категорий:Информатике
Сочи
Сочи (Сочи, *Шьача, Шъачэ, Шәача) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Курорт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 343,3 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Сочи
Цикл
Цикл (программлымаш) (цикл (в программировании)) — икмыняр пачаш кучылталт кертше оператор-влакын почелалыкышт.
Категорий:Информатике
913
913 ий — X курымын ийже.