cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
Эсогыл нунын дене пырля пашам ыштымымат кугу языклан шотленыт. Мутлан, 1930 ий  октябрьыште Йошкар-Ола воктенсе Кугусола (Чигашево) школын туныктышыжо Анастасия Васильевна Александровам партий гыч луктыныт да паша гыч кораҥденыт.
Вичкудо
Вичкудо (Малая Лужала) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
Андрей Эшкинин Унчо школышто тунемме жапшым 1932 ийыште тыге шарналтен возен: «Ял тÿрыштö кугу ото, ял покшелне – пу черке, корем тÿрыштö – кабак. Черке воктенак св.Гурий братствын двухклассный школжо. Черкыште Тикын поп шемер калыкым аҥыртара, отышто – кулак карт, нунылан кабак полша» («Пионер йӱк» журнал, 1932 ий, 10–11 №).
Омоним
Марий йылмыште омонимым шымлыме историй гыч
Марий йылмыште омонимий йодышым В.М. Васильев, Г.С. Патрушев, Д.Е. Казанцев, З.В. Учаев, Л.И. Барцева, Е.Г. Ласточкина шымленыт. 2003 ийыште "Кызытсе марий йылме. Лексикологий" тунемме пособийым Л.И. Барцева И.С. Галкин дене пырля ямдылен савыктат. "Кызытсе марий йылме" книгаште омоним нерген шагал огыл возеныт. Тыгак Л.И. Барцеван "Разграничение полисемии от омонимии" статьяштыже омоним-влакым шуко значениян мут деч ойырымо нерген возен. З.В. Учаев "Омонимын сöралже статьяже омоним темылан пöлеклалтын. "Мут поянлык" книгаштыже ты йодышым лончылен. Марий лексикологий да лексикографий дене пашам ыштен. "Омоним-влакым кучылтмаш" статьям возен.
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
1931 ийыште ОГПУ-н оптышышкыжо марий калыкын пеш ушан да теле ятыр эргыже (Ӱпымарий, Л. Я. Мендияров, Тимофей Евсеев, да молат) логалын. Южыжо, ты шотыштак Тихон Ефремовичат, ик жаплан утлен кодын. Туге гынат чекист-влак шкаланышт кÿлеш материалым чумыренак шогеныт. 1931 ийыште арестоватлыме «националист-влакым» йодыштмо годым Ефремовын лÿмжö кеч ик гана ушештаралтын гын, нине показанийла гыч ужашлам ик вереш погеныт. А 1936 ийыште В. А. Мухиным петырен шындымеке, тудым палыше ятыр еҥым йодыштыныт. Тыгай допрос годым В. М. Васильев каласен: «Мухин ончычсо священник Тихон Ефремович Ефремов дек поснак мелын шоген, тудын шовинист шÿлышан «Кынелза, шогалза» мурыжым марий калыкын гимнжылан шотлаш шÿден да Евремовлан тудым возымыжлан тау мутым увертарен. Тиде 18-ше ийыште лийын. Пытартыш ийлаште Мухин Ефремовлан тÿрлö семын полшаш тыршен, тудлан йыштак пашам пуэден».
Вичкудо
Верланыме вер
Чылдемыр сола деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Омоним
Омонимым полисемий деч ойырымаш
Йылмыште омонимым полисемий деч ойырен моштыман, садлан тыгай принцип-влакым шотыш налаш кÿлеш: 1) семантика пале. Посна шомакын шуко значенийла коклаште семантике кыл уло, а омоним мужыр коклаште тыгай кыл уке; 2) омоним мужырын членже-влак тÿрлö синоним радамыш пурат. Нине синоним-влак коклаште смысл шот дене нимогай кыл лийын ок керт. Полисемантичный шомакын значенийжылан синоним-влак коклаште смысл шотышто кыл уло, мутлан: волташ I – кусараш (кÿшыч ÿлык); волташ II – опташ, темаш (кочкышым); шÿраш I – йыгаш, шÿраш II – тырмалаш; вашталташ I 1) меняться, изменяться(айдемын вашталтмыже) 2) сменяться; вашталташ II 2 спр. менять(оксам алмашташ); 3) кÿэмалтше ойсавыртышым кычалмаш. Шуко значениян шомаклаште семантике кыл кычалмаш. Полисемийыште семантике кыл кÿрлмек, каласышна, омоним шочеш. Омоним мужырысо мут-влак шке йырышт у кÿэмалтше ойсавыртыш-влакым чумырат: кÿзаш I – ◊ вуйыш кÿзаш (аракам йÿмö годым), кÿзаш II – ◊ мÿйым кÿзаш; возаш I - ◊ ушеш возаш, ◊ чын корныш возаш; возаш II – ◊ нийым возаш; возаш III - ◊ ÿйым возаш; 4) морфолого-словообразовательный. Омоним мужырын мут составыштышт икгайлык уло але укем ончат. 5) омоним ден полисемийым ойыраш грамматике полша: кÿзаш I "подниматься" – переходный, верым але направленийым ончыкта; кÿзаш II (мÿйым) – переходный глагол, локальный значенийже йомын; важмалдык I нар. наискось, косо, крестообразно; важмалдык II лÿм мут диал., этн., "перевязь через плечо – женское украшение из крупных серебряных монет". Омоним мужырын действийым ыштымашыжат тÿрлö лиеш, мутлан, малаш I "спать" чонан предмет нерген ойлымо годым гына шке значенийжым почеш, малаш II "запекаться, створожиться" вÿр, шöр нерген ойлымо годым рашемеш; 6) омоним ден полисемийым ойыраш мутын этимологийже йöным ышта: кум I "три" (ф/у) – кум II "кум" (руш); 7) рушыш але вес йылмыш кусарымаш полша: толаш I "прийти" – толаш II "грабить"; возаш I "ложиться, лечь" - возаш II "писать, написать"
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
1936 ий 3 октябрьыште Гурий Эвайн ончылан следователь тыгай йодышым шынден: «Те Тихон Ефремович Ефремов нерген мом паледа? Каласкалыза». Тудыжо вашештен: «Андрей Эшкинин мутшо гыч палем, Ефремов туныктышо-влакын религий йÿлам шуктымышт нерген полицийлан увертарен шоген. Ефремовын материалже почеш иктаж-ком арестоватленыт але уке – ом шинче».
Вичкудо
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Корембал дене Вичкудо ялла ик илыме верыш ушненыт — Лужалу ялыш.
Омоним
Омоним тӱшка
Омоним ныл тÿшкалан шелалтеш: а) лексическеий омоним – ик ойлымаш ужашыш пурышо да грамматический формышт дене йöршын икгай але изиш ойыртемалтше шомак-влак: шÿй I "шея" – шÿй II "уголь"; б) омоформо але морфологический омоним – тÿрлö ойлымаш ужашыш ушнен шогышо але ик ойлымаш ужаш кöргысö, но южо формышт дене веле икгай лийше тÿрлö мут, мутлан: корем I "овраг" (л.м. – и.п., шкет чот) – корем II "черчу" (гл. – кыз. шушаш жап, шкет чот, 1 л., 2 спр.); в) омограф – икгай возалтше, но тÿрлын каласалтше да значений дене ойыртемалтше шомак: шéрге I "дорогой" – шергé II "расческа, гребешок"; г) омофон - каласалтме дене икгай, но возалтме да значений дене тÿрлö улшо мут-влак: кид I "рука" – кит II "рыба".
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
1937 ий мартыште ВКП(б) Марий обкомын пленумыштыжо партий У Торъял райкомын икымше секретарьже П. Е. Егоров МАССР исполком председатель И. И. Петровын «титакше» нерген ойлымо годым тидымат ушештарен: тудо, манын, 1922 ийыште поп Ефремовлан полшен.
Ломбэҥер
Ломбэҥер (Лонганер) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Ӱштымбал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 (2005 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Иванова, Ираида Геннадьевна
Ираида Геннадьевна Иванова (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Волаксола ял) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2011), доцент (2013), Россий Кусарыше-влак ушемын йыжъеҥже.
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
«Калык тушман» семын арестоватлыме И. Н. Коведяев 1937 ий 20 апрельыште йодыштмо годым Унчо школым тунем пытарымыж нерген каласенат, следователь вигак йодын: «Ефремовын миссионер пашаже могайрак лийын?» Коведяев йодышлан радам дене вашештен. «Школышто да Унчо черкыште пашам ыштыме деч посна Ефремов эреак марий яллашке лектын коштын, тушто проповедьым эртарен», – манын рестан.
Иванова, Ираида Геннадьевна
Илыш корныжо
Ираида Геннадьевна Иванова 1974 ийын ага тылзын 3-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Волаксола ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
1937 ий майыште XVI Марий областной партийный конференцийыште НКВД управлений начальник Карачаров контрреволюционный буржуазно-националистический организацийын республикыште кумда вожым пуйто колтымыж нерген ойлен, тиде осал пашан тÿналтышыжымак почын пуаш тöчен. Палачын мутшо почеш туге лектын, пуйто чылажат Унчо школ гыч тÿналын.
«Мухин. Петров, Коведяев, Паткиевич да Те, Николаев йолташ, кушто тунемында?» – йодын Карачаров Шернур райисполком председатель М. Н. Николаев деч. Тиде ой деч вара протоколышто возен шындыме: «Николаев Унчышто тунемын». Умбакыже НКВД управлений вуйлатыше ойлен: «Те святитель Гурийын обществыжын учитель школыштыжо тунемында, Тендам поп Ефремов вуйлатен шоген да воспитатлен».
1938 ий шошо марте шуко материал погынен да ынде айдемым петырен шындаш негыз ситымыла чучын. Май кыдалне тыгай кагаз шочын: «1938 ий 13 майыште мый, МАССР НКВД УГБ-се 3-шо отделын оперуполномоченныйже Минеев, №-ан (номерже ончыкталтын огыл) дела шотышто следственный материалым ончен лекмек да гр. Евремов Тихон Ефремовичын пурла троцкистский, диверсионно-вредительский, шпионский националистический организацийыте шогымыжым да совет властьым сӱмырал шуымашке виктаралтше контрреволюционный пашам шуктен толмыжым шотыш налын, тыге пунчалынам: гр-н Ефимов Тихон Ефимовичым (текстыште тыге возымо) РСФСР УК-н 58-ше статьяжын 1-а, 2, 10, 11, 13 пунктшо-влак почеш мут кучаш шогалтыман, а следствий да суд деч шылын ынже керт манын, Йошкар-Оласе тюрьмаш петырен шындыман».
14 майыште республикын прокуроржын пашажым шуктышо Овчинников «титаканым» арестоватлаш санкцийым пуэн. Ефремовым 15 майыште поген наҥгаеныт, а обыск нерген протокол 16 майыште сералтын. Тыге шонаш лиеш: арестоватлаш кастене толыныт, а обыск пелйуд деч вара иже пытен.
Омоним
Омоним ышталтме йӧн
Йылмыштына омоним-влак тÿрлö семын вашталтыт: 1. Мутым тÿрлö суффикс дене ыштыме але вашталтыме годым икгай омоним суффикс-влак улыт. Нуно омоформылан кумдан вияҥашыже полшат: уш+ем (-ем – прит. суф.) – уш+ем (-ем – к.-ш. ж. гл. мутмучашыже); кÿр+на (-на – прит.суфф.) – кÿр+на (-на – эрт.жап шуко чот 1 л. формышто шогышо гл. мут мучашыже); возышна, лудна, возенна, лудынна, лудына, возена; шÿр+ет (-ет – прит. суф.) + шÿр+ет (-ет – к.-ш. ж. гл. мутмучаш). Мутвож-влак икгай лийын сеˆат: шел "сало" – шел "коли, дели". Эше: каныш, илыш, лÿштыш – глагол да лÿм мут; илем, куклем, йÿлем – глагол да лÿм мут; пу, муро, ломыж – глагол да лÿм мут. -Ыш суф. III л. шкет чот глаголын II спр. эрт. жап. канышым, канышыч, каныш - ыш – I пр.эрт. ж. глаголын суффиксше; алмаштыш "смена, замена" – алмаштыш "сменил, заменил". 2. Кÿсынлымö мут-влак омоним лийыт: ий "год" (ф/у) – ий "лёд" – ий "долото" (тюрк.); мотор (тат.) – мотор (руш); кум (ф/у) – кум (руш) тар "просо" (тюрк.) – тар "порох" (тюрк.) чай "чай" – чай "наверно, вероятно" (рус.) 3. Йÿк вашталтме дене омоним лиеш: шÿдö "сто" (финн- угор sata "сто") – шÿдö "зови, позови" шоло (фин. salava "вязь") – шоло (фин. suoli "кишка") шÿм (фин.sydan "сердце") – шÿм (финн. suomu "чешуйка") шÿльö (чув. сĕлĕ "овес") – шÿльö (фин. sуli "сажень" маховая). 4. Шуко значениян мут-влакын семантикышт торлымылан кöра омоним шочеш: могыр "тело" – могыр "сторона"; лудо "утка" – лудо "пестрый". 5. Случайный икгайлыклан кöра: пуш I "лодка" – пуш II "запах" ший I "серебро" – ший II "молоти". 6. Ик ойлымаш ужашын весышке вончымо годым, омоформо вияҥеш: шылше, шелше, шочшо, тунемше (причастий да лÿм мут). 7. Кок але кум мутым иктыш ушымо дене (сложный мут) лийше шомак да муткылдыш омонимым ыштат: ош ÿдыр "блондинка" – ошÿдыр "вторая золовка" (сестра мужа после старшей); йошкар оҥ "красная грудь" – йошкароҥ "снегирь".
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
23 майыште икымше допрос лийын. Тудым Минеев эртарен.
Эр Ӱжара
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 3 километр эрвелне Немда эҥерын шола серыштыже лийын шоген.
Омоним
Негыз.
1.	Барцева Л.И., Галкин И.С. Кызытсе марий йылме. Лексикологий/ Л.И. Барцева, И.С. Галкин. Йошкар-Ола, 2003. – С. 63-67. 2.	Казанцев Д.Е., Патрушев Г.С. Современный марийский язык. Лексикология/ Д.Е. Казанцев, Г.С. Патрушев. – Йошкар-Ола, 1972. – 182 с. 3.	Ласточкина Е.Г. Лексико-семантические особенности омонимов в марийском языке. Тарту, 2016. – 207 с. 4.	Учаев З.В. Омонимын сöралже/ З.В. Учаев // Ончыко, 1984. - № 2. – С. 90-95. 5.	Учаев З.В. Мут поянлык. Тунемше-влаклан полыш/ З.В. Учаев. – Йошкар-Ола, 2001. – 104 с.
Категорий:Лексикологий
Эр Ӱжара
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «эр» + «ӱжара» = «эр ӱжара».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
«Йодыш: Те контрреволюционный пашам ыштымылан арестоватлыме улыда. Шкендам титаканлан шотледа мо?
Вашмут: Мый контрреволюционный пашам ыштен омыл да шкемым титаканлан ом шотло.
Йодыш: шижтарен ойлем: следствийын кидыштыже Тендан титакдам тӱжвак лукшо материал уло. Титакдам шылташ тӧчымыдам чарныза да чын показанийым пуыза. Тышеч тӱҥалза: контрреволюционный пашашке кунам ушненда?
Вашмут: Угыч ойлем: мый контрреволюционный пашам ыштен омыл, сандене тиде йодышлан вашештен ом керт.
Йодыш: Пунчал дене палдарем. Те РСФСР Уголовный кодексын 58-ше статьяж почеш (1-а, 2, 10, 11, 13 пункт-влак) титаклалтыда. Тушто ойлалтеш: Те пурла троцистский буржуазно-националистический организацийын членже улыда да ятыр ий мучко контрреволюционный пашам шуктен шогеда. Каласкалыза, Тендан контрреволюционный пашада могайрак лийын?
Вашмут: Мый шкемым тидын шотышто титаканлан ом шотло, буржуазно-националистический организацийын членже лийын омыл да контрреволюционный пашам ыштен омыл. Мыйын ойлымем чын возалтын, протоколым лудынам. Ефремов (подпись)».
Делаште эше кум (15, 20 да 22 июльысо) допросын протоколышт уло, нуным следователь Труфанов эртарен. Палемдаш кӱлеш, титаклыме еҥ-влакым йодыштмо годым осалланымылан, нуным орландарымылан тудо шкежат 1939 ийыште мут кучаш шогалталтын. Икымше гана йодыштмек, кокымшо допросыш ӱжыктымӧ марте кок тылзе эртен. Тиде жапыште мо лийын, рестан дене мом ыштылыныт – тидым ме нигунамат пален огына керт, чылажат Коммунистический ден Советский уремла лукышто верланыше шучко пöртын тайныже лийын кодеш. Но икте раш: тылеч вара Ефремов шкенжынат, палымыже-влакынат «сулыкышт» нерген ойлаш тÿҥалын. Тышеч тыгай шонымаш шочеш: Труфанов гай палач-влак рестанын йылмыжым руден да лийдыме титакым шке ÿмбак налыктен моштеныт.
Лач тиде жапыште Ефремов ваштареш эше ик шылтыкым кычал муыныт. Арестоватлыме Гаврил Тимофеевич Казаков 25 майысе допросышто финн миссий дене «шпион» кылым кучымыж нерген ойлен да тыгодым ушештарен: «1932 ийыште саде миссийыш Олык Ипай дене пырля пуренам ыле, тушто секретарьын ÿстембалныже «Финляндийын миссийышкыже» манын возымо кагазым ужым да почерк гыч палышым: тудым ончычсо туныктышем Т. Е. Ефремов возен…».
15 июльышто Тихон Ефремович следовательлан ойлен: «Финляндийыш миен толмекше, Евсеев финн-угор обществын тушто илыше пашаеҥже Хамалайнен деч мылам саламым каласыш. Хамалайнен дене революций деч ончычак, мемнан кундемыш толын коштмыж годым, палыме лийынам ыле. Мый денем мутланымыж годым Евсеев Финляндийысе илышым пеш моктыш, тушто культур пеш кӱкшо, манне. Тидымат каласыш: Финляндийысе кö дене гына мутланаш логалын огыл, нуно чыланат марий калык, тудын илышыже да йÿлаж дене интересоватлалтыныт».
Икымше марий гимн нергенат мут лектын. 20 июльышто следователь йодын: «Контрреволюционный, националистический сынан улмыжлан поген налме «Кынелза, шогалза!» мурым Те возенда мо?» Вашмут: «Да, Кынелза, шогалза!» мурым мый 1918 ийыште возенам. Палыме националист-влак (Владимир Мухин да молат) тудым «марий калыкын гимнжылан» шотлат ыле».
Пытартыш гана 22 июльышто йодыштыныт.
«Йодыш: Следствий раш пала, Те контрреволюционный марий буржуазно-националистический организаццийын участникше улыда. Следствий тиде йодышлан чын вашешташ, чон почын ойлаш кÿшта.
Вашмут: Мый лач чыным гына ойлаш шонен пыштышым, следствийым ондалымем ок шу. Контрреволюционный марий буржуазно-националистический организацийыш мыйым формально иктат шупшын огыл гынат, чынжым гын тиде организацийын участникше лийынам. Чон почын ойлымем дене совет власть ончылно ыштыме титакем сулынем. Угыч ойлем, формально ончымаште мыйым ты организацийыш нигöат шупшын шоген огыл.
Бразилий
Бразилий (Brasil) — эл Кечывалвел Америкыште.
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
Йодыш: Буржуазный националист-влак дек кунам ушнен улыда?
Бразилий
Категорий:Бразилий
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
Вашмут: Тиде организацийын шочмо жап гычак нунын дек ушненам. Тудын участникше-влак коклаште эреак, манаш лиеш, пöрдынам, нунын пашаштым да шонымашыштым пален шогенам, нунын да мыйын коклаште чынжым гын нимогай ойыртем лийын огыл. Икте шотышто гына – марий калыкым Финляндийыш ушаш шонымо шотышто – коктеланенам». Следствий ты «чон почын» ойлымо дене серлагаш лиеш манын шотлен, векат. Тылеч вараже обыск годым поген налме «вещественный доказательстват» кулдымашыш савырен: 400 грамм пычалтарым, 200 грам дробьым да 80 капсюльым складыш наҥгаен коденыт.
Деласе ик кагазым лудмо годым шӱм-чоным поснак кугу шыде чаманымаш авалтат.
Теве тудо:
«1938 ий 2 августышто ме, г/б (государственный безопасность) сержант-влак Львов ден Набатов, гр. Ефремов Тихон Ефремовичым арестоватлыме да обыскым ыштыме годым поген налме тыгай кагазым йӱлалтенна:
Террористический режим еҥ-влак дене пырля нунын пеш кÿлешан документыштымат нимоэш ужын огыл, шÿкшак семын йÿлалтен пытарен.
512
512 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:512Категорий:VI курым
Ефремов, Тихон Ефремович
Арам титаклымаш
«1936 ийыште Мрирй АССР кундемыште контрреволюционный угро-финский националистический повстанческий организацийым тÿжвак лукмо да пытарыме. Финляндийысе разведке орган-влакын виктарен шогымо тиде организацийын ужашлаже ятыр национальный республикыште – Удмурт, Башкир, Карел, Мордва, Коми да моло республиклаште – лийыныт. Тиде организаций Марий АССР-ым ССР Ушем деч öкымешак ойыраш да угро-финн племена-влакын бржуазно-националистический федерацийыштым ышташ шонен. А федерацийжым Финляндий виктарен шогышаш улмаш.
Финляндийысе разведке орган-влакын кӱштымышто почеш организаций калык озанлыкыште да культур фронтышто диверсионно-вредительский пашам шуктен толын, совет власть ваштареш вооруженный восстанийым ямдылен. Восстанийже Совет Ушем ÿмбак капиталистический эл-влакын кержалтме жапыште тÿҥалшаш улмаш.
Следствий пален налын: организацийын тиде дела почеш эртыше участникше-влак, шке организацийшытын задачыж дене тÿрыснек келшышын, контрреволюционный подрывной пашам ыштен шогеныт.
Кÿшнö каласыме негызеш титаклалтыт:
…10. Ефремов Тихон Ефремович… Тудо 1921 ийыште Финляндийысе разведке орган-влакын терген шогымо контрреволюционный угро-финн националистический повстанческий организацийыш вербоватлалтын, тылеч вара организцийын задачыжым шуктымекше виктаралтше антисоветский пашам ыштен толын, а тиде задачыжым тÿрыснек пален шоген. Москвасе финн миссий гоч Финляндийысе разведке орган-влак дене кылым кучен. Повстанческий организацийын могай улмыжо да пашам кузе ыштымыж нерген финн разведке орган-влаклан увертарен шоген. Шкенжым титаклан шотла».
1938 ий 1 октябрьыште Марий АССР НКВД-н особый тройкыжо 9319 №-ан делам ончен лектын да чыла лу еҥым лÿен пушташ, погыштым конфисковатлаш пунчалын. Акт гыч выпискыште (тушан 4-ше отделын начальникше Назаров, 3-шо отдел начальникын полышкалышыже Перов да комендант Цветков кидым пыштеныт) тыге ойлалтеш: Т. Е. Ефремовым 1938 ий 2 октябрьыште 19 шагат кастене лÿен пуштмо.
Икымше марий гимнын авторжым кушан тоеныт, пале огыл.
Марий АССР Верховный судын президиумжо тиде шоя приговорым 1956 ий 27 августышто кораҥден. Туге гынат ик эн первый марий туныктышын, литератор-просветительын, этнографын да музыкантын поро лÿмжым тичмашын пöртылтымö марте эше тора лийын. Молан манаш гын возышо-влак тудын лÿмжö пелен ончычсо семынак шем тамгам шындылыныт. Мутлан, 1959 ийыште лекше «Страницы дружбы» книгаште Тихон Ефремовичым «марий буржуазный литератор», «Ӱжара» националистический гимнын авторжо», «марий поп-миссионер» манын лÿмдымö. Пуйто тудо Г.Яковлев Ф. Егоров да моло дене пырля религийын туныктымыжым шаркален, калыкым пычкемыш илышыш шупшын шоген. Марий литературын историйже нерген очеркын икымше ужашыштыже (1963) возымо почеш, Т. Ефремов (тыгак П. Глезденев, Ф. Егоров, М. Токмурзин да молат) буржуазный правительстве дене икоян улмыж нерген увертарен, национал-шовинистический шонымашым шаркален.
Илыш ончыкта, туныкта: историйым начаремдашат, саемдашат ок лий. Жап шумек, тудын чын тÿсшö айдеме тукым ончылно тичмашын почылтеш, тушко вочшо шем ÿмыл садыгак кораҥдалтеш. Тидым каласыман еҥ-влак нергенат. Нунылан чылаштланат – амал деч посна титаклен пуштмо-влакланат, пуэн овартыме чапым налше-влакланат – пагыт чын акым пуа. Ӱмбакше вочшо неле рокым 1919 ийыште Тихон Ефремович шке почкалтен гын, 30-шо ийлаште öкымешак тушкен пуымо титакым, намысле тамгам 60—80-шо ийлаште эркын-эркын кораҥдыме, манаш лиеш. «Серги чÿчÿ» ойлымашыже да икмыняр почеламутшо «Мут орланге» ден «Сылнымут памаш» сборниклаш пурталтыныт. «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газет уста литераторлан пöлеклалтше «Иктылан икте кидым пуэн, чыланат иктöр ошкылза» страницым савыктен. Ик эн чылне произведенийжым – «Шÿвырзö кугыза» ойлымашым – Марий радиош возен налме да ик гана веле огыл йонгалтарыме. Мондалт шушо икымше гимн – «Кынела, шогалза!» муро – калык дек угыч пöртылын. Унчо марий-влакын тыршымыштлан кöра тудын шочмо ялыштыже калык музей ышталтеш. Ялыште кок гана – 1993 да 1998 ийлаште – тиде тале марийын илышыжлан да пашажлан пöлеклалтше пайрем эртаралтын.
Но уке-уке да кокланже кумыл волтышо сӱретымат ужаш перна. Теве 1988 ийыште савыкталтше ик книгаште поп тÿшкан (Глезденевын, Ефремовын да молынат) марий шемерым ладын шикш дене пÿтырымыжö, Юмо деч лÿдаш, кугыжам пагалаш туныктымыжо, тыгодымак кÿчызö кид гыч пытартыш шултышым шупшын налаш тоштмыж нерген серыме. Ты книгаштак вес вере Ефремовым, Егоровым да Глезденевын – «кулакын, торговойын, карт-влакын мурызыштым» – вес велым перыме: «Нуно революцийлан тореш шогат, тошто годсым моктат, патриархальный илышышке шупшыт, буржуазный национализм шонымашым тарватат, марий шемерын класс шижмашыжым пытарынешт».
Тыште Шабдар Осыпын «Мурпого» сборникше нерген ойлалтеш. Автор 1935–1936 ийлаште чынак тыге возен. Ме умылена, тунам жапше тугай лийын. Южышт тылечат чот вурсен серкаленыт. Но пел курым утла ончыч возымым тачысе лудшылан нимогай умылтарымаш але сноска деч посна тушкаш келшен толеш мо? Вет сылнымут историйым сайын палыдыме еҥ тидым лудеш да тудын ушешыже тыште ушештарыме еҥ-влак нерген уда шонымаш деч моло нимат огеш код.
Шарнымаш
Кок томан «История Марийской АССР» книгаштат (1986–1987) эртыше илышым большевик шинча дене ончен аклымым ужаш логалеш. Икымше томышто Т. Ефремов, Ф. Егоров, С. Гаврилов, Тихон Ефремович, П.Кунаев да моло нерген туге каласыме, пуйто тÿҥ – марий интеллигенцийыште шогеныт, кугыжан властьым пыдалыныт. А кокымшо томышто 1917 ий деч вара культур илыш кузе вияҥ толмо нерген каласкалыме годым Т. Ефремовын лÿмжö огешат ушештаралт. Марий национальный тоштерын экспозицийыштыже икымше марий гимнын авторжылан верым але мартеат мумо огыл.
«Керек-могай айдемат, тидын коклаште марият, шке ӱмырыштыжӧ ила, ила да эрта: тудын почешыже ыштыме пашаже гына кодеш. Кодеш да, пашажым ончен, каласен илат, «тыгае ыле», «тугае ыле», маныт», – возен Тихон Ефремович 1922 ийыште.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Райпромкомбинат лесотарный цех посёлко
Райпромкомбинат лесотарный цех посёлко (Посёлок лесотарного цеха райпромкомбината) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 7 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Райпромкомбинат лесотарный цех посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Красное Поле
Красное Поле (Красное Поле) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Лӱльпан ял деч 7 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште Красное Поле ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Савак Марий
Савак Марий (Яңы Килбакты) (Новокильбахтино) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Савак Марий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 394 еҥ (2002 ий), 426 еҥ (2009 ий) , 360 еҥ (2010 ий).
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Кужмарий (Провой кундем)
Кужмара (Кужмарий) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше сола. Кужмарий ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот:1322 еҥ (2004 ий), 1311 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Провой ола деч 20 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Гордеева, Надежда Геннадьевна
Надежда Никитина (Надежда Геннадьевна Гордеева) (, РСФСР, Марий АССР, Поранча кундем, Олор ял) — марий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо
Надежда Никитина 1975 ийын пургыж тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Поранча кундем Олор ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Шолем
Шолем (град) — йырйьюжын осадке; ияҥше южвӱд. Кугытшо тӱрлӧ лийын кертеш: изи пурса пырче кугыт гыч чыве муно кугыт марте. 130 мм диаметран да 1 кг нелытан шолем падыраш-влакат вашлиялтыныт. Эн чӱчкыдын шокшо игечыште, кӱдырчан йӱр годым велеш.
Кузе шочеш
Шокшо юж кӱшкӧ кӱза, пылыште вӱдпырче шамыч кылмат да ияҥыт. Икмыняр вӱдпырче ушнен кертеш, тыге кугу шолем падыраш шочеш. Кугу ий падыраш каваште чӱчкыдын ок шоч: кугу шолем мландышке вигак ынже камвоч манын ӱлычын виян мардеж пуышаш.
Азап
Шолем кугу эҥгекым калык, кушкыл, автотранспорт, электровоштыр, пӧрт-влаклан конден кертеш. 20 мм диаметран шолем падыраш-влак Марий Элыште кок идалыкыште ик гана лиеш. Эн чӱчкыдын - Пеледыш да Сӱрем тылзылаште. 2006 ий Пеледыш тылзын Курыкмарий кундем Виловат да Кузнецово селалаште кугу шолем (диаметрже 20 мм деч кугурак) да кугу йӱр ялозанлык мландын 3,5 тӱж. гектарыште кушкылым кырен.
Негыз
Категорий:Южвӱд
Маркелов, Станислав Юрьевич
Станисла́в Ю́рьевич Марке́лов (20 мая 1974, Москва — 19 января 2009, туштак) — Российысе адвокат, правам аралыше, права верховенстве Институтын президентше, «Коллективное действие (Тӱшкан ыштымаш)» Институтын пашаеҥже, шола активист да антифашист. Кумдан палыме Будановын делаже почеш Кунгаева Эльзан ешыжын адвокатше лийын. Анастасия Бабурова журналист дене пырля Моско рӱдыштӧ пуштыныт. Тиде нерген увер кумдан йоҥген.
Биографий
Кугыжаныш Думын депутатше Маркелов Михаилын шольыжо.
721-ше номеран школым тунем пытарен, Новиков-Ланский Андрей дене пырля ик классыште тунемын. 1993-шо ийысе шыжа тылзын событий-влак годым Маркелов Станислав Москошто ойгыш логалше-влаклан полшышо Волошин Максимилиан лӱмеш Санитарный дружинын пашашкыже ушнен. 1994-ше ийыште «Рабочее сопротивление (Пашаче торешланымаш)» лӱман эрыкле профсоюз дене кылым кучен. Анархист шӱлышан Прямухинский вольный артельын пашашкыже ушнен. Маркелов Российысе социал-демократ партийын (шола социал-демократ фракций), «Студенческая защита (Студент аралымаш)» профсоюз Исполкомын еҥже лийын, 1995 ийыште вӱдшор тылзын 12-шо кечынже Москошто эн кугу студент демонстрацийым тарватыше ик еҥже лийын.
1996 ийыште Москосо кугыжаныш юридический академийым тунем пытарен. 1997 ий гыч - Республик-влак кокласе адвокат коллегийын еҥже, адвокат-влакын Тӱнямбалсе ушемын да Тӱнямбалсе клубын еҥже.
2006 ий гыч права верховенстве Институтын президентше.
Социальный форум-влакым тарватымаште да вӱдымаште пашам ыштен ..
2007-ше ийыште кызытсе россий анархизм лӱмеш эртарыме «Прямухинские чтения (Прямухинский лудмаш)» конференцийын пашашкыже ушнен.
2008-ше ийыште Мальмёшто (Швецийыште) Европысо социал форумышко ушнышо Российысе делегацийын ик организаторжо.
2009 ийыште шорыкйол тылзын 23-шо кечынже МВД органыште пашам ыштыше-влакын виян оролымышт дене Москосо Останкино шӱгарлаште тойымо.
Мер реакций
Маркеловым пуштмо кечын Правам аралыше чечен-влак тудым пуштмаште Будановын делаж дене кыл улмо нерген каласеныт. Ту кечынак кастене Росприроднадзорым вуйлатышын алмаштышыже Олег Митволь «Химкинская правда (Химкисе чын)» газетын тӱҥ редакторжо да журналистше Михаил Бекетов ӱмбак кержалтмаш да Маркеловым пуштмаш коклаште кыл лийын кертмым луктын шуэн огыл (Маркелов Бекетовын адвокатше лийын).
Ту кечынак Вячеслав Измайлов, «Новая газетан (У газетын)» обозревательже, Станислав Маркеловым пуштмо амалым Магомедсалих Масаевын делаштыже кычалман манын каласен. Тудын мутшо почеш, Масаев икмыняр тылзе Чечня президентын Рамзан Кадыровын пленыштыже эртарен да 2008-ше ийыште сӱрем тылзын пленник нерген савыктымыже деч вара ту ийынак сорла тылзын 2-шо кечынже Масаев Чечняште йомын.
2009 ийыште шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Чечня республикын кучемвуйжо пуштмашым шымлымаште полшен кертме нерген Чечня президент Рамзан Кадыров тыге ойлен: «Станислав Маркелов шкенжым пагалыме еҥ да патриот семын ончыктен. Ты айдеме фашизмым да ксенофобийым шекланен шоген. Тудо суапле илышым илен лектын да чын сомыл верч шоген колен». Ту кечынак Маркеловын колымыж деч вара Кадыров тудым “Чечен Республик ончылно сулен налме” медаль дене палемден В тот же день Кадыров посмертно наградил Маркелова медалью «За заслуги перед Чеченской Республикой». .
Шорыкйол тылзын 20-шо кечынже кечывалым Маркеловым да Бабуровым пуштмо верыш колышо-влакын лӱмыштым пагален ушташ да пеледышым пышташ 150 наре еҥ погынен. Нунын коклаште колышо-влакын йолташышт да палымышт, правам аралыше, оппозицийын еҥже, шола активист, антифашист-влак чумыргеныт. Вес арнялаште Российысе да вес элласе тӱрлӧ олалаште колышо-влакым шарныме акций-влак эртеныт.
Сергей Караганов политолог «Российская газетыште (Российысе газетыште)» тыге возен: «Ты пуштмаш шке почешыже ончычсо политике сынан пуштмаш-влак деч келгырак кышам коден кертеш. Ты ошкыллан вуйын шогышо еҥ да организаций-влакым кычал муын, сулыкым вигак огыт касарыкте гын, шке кучем деке йодыш лектеш».
2010 ийыште шорыкйол тылзын 19-ше кечынже, колымылан ик ий теммеке, шарныме лӱмеш акцийым эртареныт. Пречистенка уремын 1-ше номеран пӧрт деран колымо вер воктене ятыр пеледышым пыштеныт. Шарнымаш кечым эртарымылан антифашист-влак шогеныт. Нуно «Комитет 19 январяшке (Шорыкйол тылзын 19-ше кечын комитетышкыже)» ушненыт. Тылеч вара шарнымаш марш кажне ийын эртаралтеш.
Кылвер-влак
Категорий:Тиштер почеш шанчызе-влак
Эсаулова, Светлана Николаевна
Светлана Эсаулова (Светлана Николаевна Эсаулова) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Чӱксола ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991).
Илыш корныжо
Светлана Эсаулова 1954 ийын шыжа тылзын 15-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Чӱксола ялеш кресаньык ешеш шочын. У Торъял кундемысе кыдалаш школым тунем пытарымеке, туштак музык туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Маргосуниверситетыште тунемын, но тунем пытарен огыл, пелашыже дене пырля Байконурышко кая. 1992 ийыште Москосо М. Горький лӱмеш Литератур институтым тунем пытара. Радиошто, «Марий коммуна», «Кугарня» газетлаште, «Кече» журналыште журналистлан пашам ыштен.
«Шочмо мланде» икымше почеламутшым Светлана Эсаулова тӱжем индеш шӱдӧ шымле кокымшо ийыште, «Марий комуна» газетеш савыктен луктын. Тӱжем индеш шӱдӧ кандаш лу кокымшо ийыште тудын ятыр почеламутшо «Кинде-шинчал» сборникыш пурен. Тӱжем индеш шӱдӧ индеш лу икымше ий гыч ССРУ писатель ушемыште лийын. Лудшо-влак тудын «Кидшер» (1991) сборникшым куанен вашлийыныт. Каласен кодыман, Светлана Николаевнан ятыр почеламутшылан семым келыштарыме, муро-влак шочыныт. Марий книга савыктыш Светлана Эсаулован почеламут аршашыжым у книга дене савыктен луктын. Тудо «Шинчашкет ом ончо сулыканла» маналтеш. Поэтессе Валентина Изилянова Светлана Эсаулован поэзий аршашыжым, рушла кусарыме тудын почеламутлажым, порын шарнен каласыме ой-шомаклам иктыш чумырен, чапле книгам ямдылен.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Кеҥеж
Кеҥеж - ныл гычын икте ийын пагытше. Шошо деч вара кая, да Шиже деч ончыч.
Кеҥежыште кумыт тылзе: Пеледыш, Сӱрем да Сорла.
Кенеж-идалыкын ик эн шокшо пагытше.
Эрвел Тимор
Эрвел Тимор (Timor-Leste) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Дили.
Категорий:Эрвел Тимор
Ӱбӧ (Элнетын эҥерйолжо)
Ӱбӧ (Убы; Уба) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 19 километр.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Вишневский, Сергей Павлович
Вишневский Сергей Павлович (29 Шорыкйол 1951, Краснояр крайысе Абакан ола) - сӱретче, Российысе сӱртче-влак ушемын еҥже.
Усталык паша
Южгунам тудым лишыл йолташыже-влакат, живописьшым йöратыше-влакат огыт умыло, молан манаш гын тудо шке шарнымашыжым почын пуа. Тидын дене тудо импрессионист-влак деке лишыл, кеч тудын паша йӧнжым ик мут дене каласаш ок лий. Тудо тÿрлö, тунамак палыме. Сергей Павлович правил-влакым ок шотло, но гармонийымат ок пудырто. Сергей политике дене кылдалтше огыл, но сюжетан сӱретше-влакым айда лийже ок ончо. Тудо öрыктарыше шонымашан. Саде öрыктарымашыже – тÿняжын, илыш ужмашыжын, пÿртÿсын, калыкын ужашыже. Тудо лач тыге ила: веселан, умылтараш лийдымын, Сÿретче семын. Очыни, чылалан огыл тудын пашаже-влак келшат. Авторын тыглай, йоча семын шке верч тыршымыж дене пырля келшаш тыршыме кумылжо йöршеш уке, тидыже автор дек пагалымашым гына луктеш. Шотдымылыкым да усталыкым чÿчкыдынак шылтыше шонен лукмаш, пафос, мотор мут-влак пашаштыже уке улыт. Тудо шкеж дек, пашаж дек, шке сеҥымашыж да пиал укелыкше дек ироний дене онча.
Тыгак ончо
Категорий:Марий сӱретче-влак
Little Big
Little Big — руш поп-панк/рейв-тӱшка , кудым 2013 ийыште Санкт-Петербург олаште ыштыме лийын.
Пытартыш участник-влак — Илья Прусикин, Сергей Макаров, Софья Таюрская да Антон Лиссов.
Негыз
Категорий:Семлык тӱшка-влак
Скревын
Скревын (Скрябино) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 26 еҥ (2003 ий), 20 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Руш Лажмарий ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Гранитное (Житомир вел)
Гранитное (Гранітне) — Украиныште Житомир велыште Коростень кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 459 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Ӱлыл Тӱрек
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко воктене кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
513
513 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:513Категорий:VI курым
Опера (ыҥ-влак)
Технологийыште:
Кочкышышто:
Йошкар-Олаште:
‬‬
Ировский
Ировский (Ировский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Петровский сола деч 8 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1970-ан ийла покшелне Ировский посёлко пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Чёрмоз
Чёрмоз (Чёрмоз, Чормӧс — ушкал эҥер гыч) — ола Российыште, Пермь мландыште.
Эртымгорно
Категорий:Пермь мландысе олала
Эрвел марий
Эрвел марий-влак — марий калыкын ужашыже, Пошкырт Элыште, Суас Элыште, Свердловск велыште да Пермь мландыште илат.
Литератур
Категорий:Марий
Чирков хутор
Чирков хутор (Хутор Чиркова) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Кужылиды
Кужылиды (Кыльыкал) (Кужлидӹ, Куликалы Третьи) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 58 еҥ (2001 ий), 44 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
2-шо №-ан Совет вакш илем
Верланыме вер
Арде сола деч 5 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1961 ийыште 2-шо №-ан Совет вакш илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Орловка (Оршанке кундем)
Орловка (Орловка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Упшо сола деч 1 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Орловка выселке шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Вончо
Вончо (Вонча) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 46 километр.
Лапкасола
Лапкасола мут ончыктен кертеш:
Шем Памаш
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Шляпино почиҥга
Шляпино почиҥга (Шляпино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 10 километр кечывалвел-эрвелне Пижай эҥерын шола серыштыже лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Шляпино почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Каменец-Подольский
Каменец-Подольский (Кам'янець-Подільський) — ола Украиныште Хмельницкий велыште. Каменец-Подольский кундемын рӱдерже. Калыкчот: 97 970 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе олала
Шляпино почиҥга
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Тосурт
Тосурт (Элеволко, Камедъял) (Нижнее Махматово) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 77 еҥ (2002 ий), 68 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токтарсола ял деч 1 километр касвел могырно верланен. Тосурт ял воктен верланыше моло ялла: Токтарсола, Макмат, Алеево, Пактек, Изи Кемсола, Кугу Кемсола, Кугунур, Нурмучаш, Шӱргыял, Шуйдӱр.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
516
516 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:516Категорий:VI курым
Селенский, Юрий Васильевич
Юрий Васильевич Селенский (1922 ий 16 пеледыш, Астрахань ола — 1983 ий 22 сӱрем, Астрахань ола) — руш серызе да журналист.
Илыш корныжо
Астрахань олан пашазе тӱреш, Василий Иванович Галишниковын да Александра Михайловна Бударинын ешыжеш шочын-кушкын. Ача-аваже Воронеж вел гыч кресаньык ыльыч. Шочмо годсек ачажын Галишников фамилийжым нумалын, але сылнымут ден журналистикыште Селенский лӱм дене палыме лийын. Ты псевдоним Селений лӱман слободко дене кылдалтын. Самырык годым рабфакыште тунемын, аэроклубыш коштын. Латкандаш ияш лиймеке, Советский армийыш пурен. Кугу Ачамланде сар годым Сталинградыште служитлен, шлифовальщиклан, речниклан, юж лӱйышылан, авиамеханиклан пашам ыштен.
Якутск
Якутск (Якутск, Дьокуускай) - ола Российыште, Саха-Якутийын кучем рӱдыжӧ.
Селенский, Юрий Васильевич
Илыш корныжо
Демобилизаций деч вара шочмо кундемыш пӧртылын, 1946 ийыште Астрахань велысе радиошто журналистлан ышташ тӱҥалын, вара «Юл» газет редакцийыш куснен да тушто колымешкыже пашам ыштен. Тудым «Прикаспийын газет почеламутчыжо» маныныт.
Якутск
Эртымгорно
Категорий:Якутск
Селенский, Юрий Васильевич
Важ-влак
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Совет серызе-влак Категорий:Журналист-влак
Мосул
Мосул (الموصل, Эль-Мавсил; Mûsil) — ола Иракыште, Найнава мухафазын рӱдолаже.
Категорий:Курдистан Категорий:Иракысе олала Категорий:Миллионер-олала
Илларионов, Александр Витальевич
Александр Витальевич Илларионов (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Исуткан ял) — марий шанчызе, йылмызе, филологий шанче кандидат (2008).
Илыш корныжо
Александр Витальевич Илларионов 1982 ийын сорла тылзын 16-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Исуткан ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак
Казах
Казах (шкелӱм қазақтар) — тюрк калык-влакын эн кугу иктышт. Казахын калыкле кугыжанышыже — Казахстан, тыгак казах диаспор пошкудо эллаште уло: Китайыште, Узбекистаныште, Российыште, Монголийыште да шуко моло вере.
Категорий:Мусульман калык-влак Категорий:Калык-влак Российыште
Ямайсола (У Торъял кундем)
Ямайсола (Малый Торъял) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тошто Торъял сола деч 4 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Ямайсола шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Нежнур (Нежнур ял шотан илем)
Нежнур (Нежныр, Шыцсир; Нежнур) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше сола. Нежнур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 388 еҥ (2004 ий), 362 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 24 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Искуш
Искуш (Искуш) – Российыште Пошкырт Элын Дӱртӱлӧ кундемыштыже верланыше Маядык ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 214 еҥ (2002 ий), 205 еҥ (2009 ий) , 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Дӱртӱлӧ сола деч 19 километр (31 км – авто дене) йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Дӱртӱлӧ кундемысе илымверла
Курыкнур
Курыкнур (Курукнур) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2010 ий), 97 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Шӱрашэҥер
Шӱрашэҥер (Шурашенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 61 еҥ (2005 ий), 54 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мустай ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «шӱраш» + «эҥер» = «шӱрашэҥер». «Шӱрашэҥер» — Шӱраш эҥерын серыштыже верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Рохир Блокланд
Рохир Блокланд (Rogier Philip Charles Eduard Blokland 16 февраль 1971, Дордрехт) — нидерланд шымлызе-лингвист, 2014 ий гыч Уппсала университетыште финн-угор йылме-влак дене профессор.
Илыш да паша корно
Блокланд Гронинген лӱмеш университетыште тунемын. Гронинген университетым 1997 ийыште магистр степень дене тунем пытарен. 2005 ийыште Корнелиус Хассельблатт дене кандидат диссертацийым арален. Шинчымашым налмеке Блокланд Таллин, Тарту, Грайсвальд да Берлинысе Гумбольдт лӱмеш университетлаште доцентлан, шанче пашаеҥлан пашам ыштен.
2005 - 2006 ийлаште Гронингеныште финн-угроведений кафедрым вуйлатен шоген, а 2009 - 2010 ийлаште Гамбург университетыште финн-угроведений кафедрымак вуйлатен. 2011 ийыште тудо  Мӱнхеныште  Людвиг-Максимилиан лӱмеш университетын финн-угроведений кафедрын шанче пашаеҥжылан шогалын.
2014 ийыште Рохир Блокландым Уппсала университетыште финн-угроведений кафедрыште Ларс-Гуннар Ларссон олмеш шогалтеныт.
Блокландын шымлымашыже-влак прибалт-финн тыгак пермь да саам йылме-влаклан пӧлеклалтше улыт. Тидын годымак тудо изи да йомаш тӱҥалше йылме-влаклан кугу верым ойыра.
Богородск кундем (Угарман вел)
Богородск кундем (Богородский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Богородск.
Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат
'''Я. Эшпай лӱмеш тӱвыра полат''' (Дворец культуры им. Я. Эшпая) — Чыкма оласе муниципал тӱвыра тӧнеж. Негызым 1980-ше ийыште пыштеныт. Шинчыме вер - 700 еҥ. Чылажге 36 формирований, 14 - йоча-влаклан. 31 художественный самодеятельность кружок уло. «Калык» лӱмым 4 коллектив сулен. Нунын кокла гыч Марий Элыште сайын палыме «Аяр» группо улеш.
Тыгак ончо
Категорий:Тӱвыра полат Чыкмаште
517
517 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:517Категорий:VI курым
Элва
Элва (Elva) — ола Эстонийыште. Калыкчот: 5 655 еҥ (2021 ий).
Категорий:Эстонийысе олала
Корембал
Корембал мут ончыктен кертеш:
Порандай
Порандай (Порандай, Порандайкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 87 еҥ (2001 ий), 48 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 6 километр кечывалвел могырно верланен.
Быковка (Житомир вел)
Быковка (Биківка) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 734 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
518
518 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:518Категорий:VI курым
Элнеттӱр
Элнеттӱр мут ончыктен кертеш:
Ировский промучастк
Ировский промучастк (Ировский промучастк) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Эртымгорно
1965 ийыште Ировский промучастк пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Лановцы
Лановцы (Ланівці) — Украиныште Тернополь велыште Кременец кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 11 700 еҥ (2021 ий).
Категорий:Тернополь велысе олала
Ошыт
Ошыт (Ашыт, Ашит) — эҥер Марий Элыште да Суас Элыште. Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 89 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Суас Элысе эҥерла
Ашхабад
Категорий:Ашхабад
Викиувер: Денис Шаблий марий йылме дене икымше рэп-альбомым возен
Альбомым лукташ интернетыште краудфандинг платформа гоч оксам погымо.
«Кидшер» интернет-журналын сайтыштыже лудаш Категорий:Викиувер
Масканур (Оршанке кундем)
Масканур (Малая Упша) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Николаев, Иван Семёнович
Илыш корныжо
Иван Николаев 1927 ийын сӱрем тылзын 10-шо кечынже Марий автоном область Морко кундем Нурӱмбал ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Масканур (Оршанке кундем)
Верланыме вер
Упшо сола деч 2 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Масканур выселке шотлымо данный-влак лукталтын.
Егоров, Яков Михайлович
Яков Егоров-Энсул (Яков Михайлович Егоров) (, Марий АССР, Морко кундем, Айбакнур ял) — марий серызе, почеламутчо.
Илыш корныжо
Яков Егоров-Энсул 1946 ий сӱрем тылзын 2-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Айбакнур ялеш шочын.
Йоча жапше кандаш ияш марте кочажын суртышто эртен,ача-авам пален огыл. Икымше “ Кеҥеж” лӱман почеламутшым 1960 ийыште возен да Кугу Кожлаял кандашияш школын пырдыжгазетешыже луктын. Изинек кӱтӱм кӱтен,чодырам руэн.
Вакшсола Памъял
Верланыме вер
Кужмарий сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
45-ше пикет илем
45-ше пикет илем (Селение Пикет 45) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 12 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште 45-ше пикет илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Лапсола (Нужъял ял шотан илем)
Лапсола (Лапсола) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нужъял посёлко деч 0,5 километр йӱдвелне лийын шоген.