cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шулко (сола)
Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 17 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Куткынур
Куткынур (Кыткыныр, Замятино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 106 еҥ (2001 ий), 58 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кулаково сола деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Исуткан
Исуткан (Исуткансола) (Исуткан, Исюткино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 еҥ (2001 ий), 65 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
388
388 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:388Категорий:IV курым
Краснооктябрьский
Краснооктябрьский (Краснооктябрьский) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Краснооктябрьский ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 4458 еҥ (2002 ий), 4559 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 13 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
1471
1471 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1471Категорий:XV курым
Вӱддымӧ Сарсаде
Вӱддымӧ Сарсаде (Сарсы Первые) – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Сарсаде ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 483 еҥ (2010 ий).
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Красноуфимск йырвелысе илымверла
Денисовка
Денисовка (Денисовка) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Марьино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 19 еҥ (2003 ий), 22 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марьино сола деч 9 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
У Торъял кундем
Географий
Марий Элын йӱдвел-эрвелныже верланен. Йӱдвелне Виче велын Пыжанъю кундем (Пижанский район) да Кукарка кундем (Советский район) дене, эрвелне Шернур кундем дене, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне У Роҥго да Кужэҥер кундемла дене, касвелне — Оршанке кундем дене. Тыге картыште ончалаш гын, ты Киров областьынат да Марий Элынат икгай лӱман район-влак улыт – «Советский район», мо оҥай нуно ваш-ваш пошкудо улыт.
Кундем кумдык 920 км² (але 92009 га)-ыш шуеш.
Вӱд
Кундемыште 1043 га вӱд айла, куп-влак — 117 га наре. Кундем гоч Лемде, Толман да Шӱкшан эҥер-влак йогат.
Чодра
Кугу чодра уке, но изи куэр, шопкер, кожла-влак улыт, марий кӱсото-влак — 12230 га-ште верланеныт.
Эртымгорно
1920 ий марте У Торъял кундемын мландыже Вятский губернийысе Уржум да Яраҥ уездлашке пурен. Марий автономий областьым чоҥымеке, кызыт У Торъял кундемыш пурышо илмывер-влак тунам Сернурский кантоныш ушненыт. 1924 ийыште Новоторъяльский кантон чоҥалтын. РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 11 Ӱярня 1959 ийыште Пектубаевский районным пытареныт да тудын илмывер-влакше тӱҥ шотышто Новоторъяльский районыш пуреныт.
РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1 Пургыж 1963 ийыште у административлымаш системе почеш Марий АССРыште 7 ялозанлык район ышталтын. Новоторъяльский районым пытареныт, тудын мландыже Советский районыш ушнен.
Ялозанлык
Кундемыште 2 ял озанлык предприятий шотлалтеш:
Культура да образований
Тӱвыра тӧнеж-влак: Туныктымо учреждений-влак:
Кылвер-влак
*
Россий Федерацийысе субъект-влак
Россий Федерацийысе субъект але сокращённо федерацийысе субъект — название территориальной единицы верхнего уровня в Российской Федерации. Согласно Конституции России 1993 года Россия является федеративным государством и состоит из равноправных субъектов Российской Федерации.
Особенности статуса субъектов федерации
Российскую Федерацию составляют республики, края, области, города федерального значения, автономная область и автономные округа, являющиеся субъектами федерации. В таблице приводятся особенности конституционно-правового статуса каждого из типов субъектов Российской Федерации. В скобках указаны статьи Конституции России, содержащие соответствующие положения.
Присоединение Крыма к России, в результате которого были образованы 2 новых субъекта Российской Федерации (Республика Крым и город федерального значения Севастополь), не признаётся Украиной и большинством стран-членов ООН.
Распределение субъектов федерации по типам
Ниже приводятся о количестве субъектов Российской Федерации каждого типа и их территориальном расположении.
Перечень субъектов Российской Федерации
Ниже приведен перечень существующих субъектов Российской Федерации. В таблице субъекты федерации приводятся в том же порядке, в котором они перечислены в статье 65 Конституции Российской Федерации: республики, края, области, города федерального значения, автономная область, автономные округа. В пределах каждой из этих категорий субъекты федерации упорядочены по алфавиту. Для каждого субъекта федерации приводятся его основные характеристики и сведения о его административно-территориальном делении.
Федерацийысе субъект-влакын код-влакышт
Существует целый ряд разного рода кодировок субъектов Российской Федерации, согласно которым им присваиваются цифровые или буквенные обозначения для различных целей.
Группировки регионов России
Субъекты федерации группируются в:
Зарубежные территории России
Город Байконур находится на территории Казахстана, но вместе с комплексом космодрома Байконур арендован Россией на период до 2050 года, наделен статусом города федерального значения Российской Федерации, на территории города действует российское законодательство.
Согласно Шпицбергенскому трактату 1920 года Россия осуществляет экономическую деятельность на архипелаге Шпицберген (посёлки Баренцбург, Пирамида и Грумант).
История российского федерализма
Современная Россия унаследовала перечень регионов от РСФСР (за рядом исключений в виде переименований и преобразований ). В 1992 году российскими регионами был подписан Федеративный договор о разграничении полномочий, который был включён в текст Конституции РСФСР 1978 года. В 1993 году, когда была принята ныне действующая Конституция, насчитывалось 89 субъектов. С 1 марта 2008 года после объединения регионов осталось 83 субъекта Российской Федерации, а с 18 марта 2014 года после присоединения Республики Крым к России и образования двух новых субъектов — Республики Крым и города федерального значения Севастополя субъектов в Российской Федерации стало.
Перспективы дальнейшего укрупнения регионов
Проводилась предварительная работа по объединению Архангельской области и Ненецкого АО в Поморский (Архангельский, Северный) край, Санкт-Петербурга и Ленинградской области в Петербургскую губернию (Невский, Санкт-Петербургский край), Москвы и Московской области в Московский федеральный округ либо Московской и Тверской областей в Центральную (Подмосковную) область, и т.д., однако, процессы по объединению были заморожены.
Порядок и перспективы расширения Российской Федерации
Согласно Федеральному конституционному закону от 17 декабря 2001 года № 6-ФКЗ «О порядке принятия в Российскую Федерацию и образования в её составе нового субъекта Российской Федерации», расширение Российской Федерации возможно путём присоединения к ней в качестве субъектов федерации иностранных государств или их частей согласно свободному волеизъявлению народов, проживающих на этих территориях, и при заключении международных договоров с этими государствами.
Кылвер-влак
*  Категорий:Федерализм в России
Угарман велысе марий илымверла
Угарман велысе марий илымверла:
Литератур
*
Марийская правда
«Марийская правда» — Марий Эл Республикысе мер-политик газет, рушла лектеш. 1921 ийыште лекташ тӱҥалын.
Марий Эл Республикын нормативный правовой актше-влакым савыктыше официальный орган улеш.
Учредитель-влак — Марий Эл Республикын Виктерже, Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо, ОАО «Газета „Марийская правда“».
Тематика
Газет редакций савыкта:
Эртык
1931 ий марте изданийын лӱмжӧ ик гана веле огыл вашталтын: «Голос Мари», «Бюллетень-газета», «Марийская деревня». Тачысе лӱмым газет 1931 ий шорыкйол тылзын 24 кечынже налын.
1937 ий пеледыш тылзын 24 кечыже гыч ВКП(б) обкомын, Йошкар-Оласе ВКП(б) горкомын да горсоветын органже семын лекташ тӱҥалын. Компартийысе Марий обкомын Рӱдӧ Комитетше ойпидышым лектын: 1963 ий вӱдшор тылзын 24 кечын «Марийская правда» да «Марий коммуна» газетлан редакций-влакыштым ушаш. Тиде кече гыч «Марийская правда» газет КПСС-ын Марий обкомжын, Кӱшыл Каҥашын да Марий АССР-ын органже семын савыкталтын.
1971 ийыште газетлан «Чап Тамга» орденым кучыктеныт. Ты пагытыште газетын тиражше 77 тӱжем экземпляр марте шуын.
Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжо 1994 ий вӱдшор тылзын 27 кечынже «Марийская правда» газет редакцийын Уставшым пеҥгыдемдыме. Газетын учредительже Марий Эл Республикын Виктерже, Кугыжаныш Погын да «Марийская правда» газет редакцийын паша коллективше лийыныт.
1998 ийыште www.marpravda.ru интернет-сайт пашам ышташ тӱҥалын.
1999 ийыште ага тылзын «Марийская правда» газетын редакцийжым «Газета "Марийская правда"» кугыжаныш унитарный предприятиыш савырыме.
2005 ий ӱярня тылзын Марий Эл Республикын Виктерже пунчалын: ГУП «Газета "Марийская правдам"» ОАО «Газета „Марийская правда“»-ш савыраш.
389
Кӧ колен
Категорий:389Категорий:IV курым
Марийская правда
Эртык
2014 ий марте газет кажне кечын лектын (рушарням да шочымым шотлыде). 2015 ий гыч газет арняште кок гана лектеш.
Важ-влак
Категорий:Марий Элысе газет-влак
1472
1472 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1472Категорий:XV курым
Tayanna
Tayanna (29 Идым 1984, Черновцы, Совет Социализм Республик-влак Ушем) — украин мурызо. Категорий:Мурызо-влак
1473
Кӧ колен
Категорий:1473Категорий:XV курым
Викиувер: «Театр – илышын воштончышыжо»
2017 ий 12 октябрьыште М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыште у тургым почылтеш. Тиде кечын сценыште уста драматург Николай Арбанын «Тулар ден тулаче» пьесыже почеш спектакль шындалтеш. Тӱҥ рольым Маргарита Медикова, Иван Смирнов, Олег Кузьминых да Антонина Антонова модыт. Тыгак самырык актёр-влакат шке мастарлыкыштым ончыкташ тӱҥалыт.
[https://shketan.ru/ru/component/content/article/1-theatre-news/758-2017-10-09-06-52-59 М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын сайтыштыже лудаш.] Категорий:Викиувер
390
390 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:390Категорий:IV курым
1474
1474 ий — XV курымын ийже.
Викиувер: Курыкмарий драмтеатрыште у тургым почылтын
Шыжа тылзын 24-ше кечынже Курыкмарий драмтеатр у тургымым почын. Я. Эшпай лӱмеш калык тӱвыра рӱдерын сценыштыже Никон Игнатьевын «Савик» койдарчык романже почеш тыгаяк лӱман спектакльын премьерже лийын. Спектаклььште самодеятельный артист-влак модыныт.
1474
Кӧ колен
Категорий:1474Категорий:XV курым
Викиувер: Курыкмарий драмтеатрыште у тургым почылтын
"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш. Категорий:Викиувер
Ӟ
Ӟ, ӟ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 11-ше тиште.
391
391 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:391Категорий:IV курым
Ӟ
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Турку
Турку (Turku, Åbo) — ола Финляндийыште.
Категорий:Финляндийысе олала
Дубляны (Самбор кундем)
Дубляны (Дубляни) — Украиныште Львов велыште Самбор кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 688 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
1476
1476 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1476Категорий:XV курым
19 идым
19 идым (19 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 262-шо (кужемдыме ийлаште — 263-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 103 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак
— Саркуралым ыштыше – оружейникын – кечыже.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 19 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 19 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:19 идым
Крутая Речка чодырам аралыме пӧрт
Крутая Речка чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Крутая Речка) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Шемшӱргӧ ял деч 9 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Ӱлылсола (Шернур кундем)
Ӱлылсола (Низовка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шернур ола сынан кугыялын кечывалвелныже лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Манашъял
Манашъял (Монашево, Монашево) — Суас Элын Камша кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше одо ял, Манашъял ял шотан илемын рӱдерже лиеш.
Важ-влак
Категорий:Ялла Суас Элыште Категорий:Камша кундем
Йӱдвел теҥыз
Йӱдвел теҥыз кӱлешан Европысо корно да тӱҥ колым кучымаш вер кужеш лийын. Йӱдвел теҥызын серышке турист-влак чӱчкыдын каналташ толыт. Пытартыш огыл, теҥызым - поян энергий ресурсыш савыреныт, ископаемый топливым, мардежым да ловык энергийым пайдарат.
Категорий:Теҥызла
Феодосий (ола)
Категорий:Крым Республикысе олала Категорий:Крым
Кугу Паздыран
Кугу Паздыран (Большое Паздерино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Литератур
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Токози
Токози (Токозино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял. Эҥерӱмбал ял деке ушалтын.
Верланыме вер
Карай ял деч 3 километр йӱдвелне Эҥерӱмбал ял воктене лийын шоген.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене ялын лӱмжӧ «Токозя» чимарий лӱм гыч лектын.
Эртымгорно
1977 ийыште Эҥерӱмбал да «Токози» ялла ик илыме верыш ушненыт — Эҥерӱмбал ялыш. Токози ял Токози уремыш савырнен.
Литератур
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Горно-Латышево
Эртымгорно
1930 ийыште Горно-Латышево ял Алатайкин ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
1477
1477 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1477Категорий:XV курым
Викиувер:Калык вургемым сӱретлыше да ургышо-влак Марий Элыште погынат
Йошкар-Олаште 26 гыч 28 октябрь марте калык вургемым ончыктышо «Марий вургем пайрем унала ӱжеш» регион-влак кокласе IX конкурс эртаралташ тӱҥалеш. Мероприятийын программыштыже конкурсысо коллекцийым, шке гыч ыштыме курчак-влакым ончыктымаш да молат лиеш. Конкурсышто шке мастарлыкыштым палдараш Краснодар, Вологда, Тамбов, Киров, Угарман область-влак, Хант-Манси автономный округ, Коми, Удмуртий, Татарстан, Башкортостан, Марий Эл Республикла да тыгак Донецк Калык Республик гыч уна-влак толыт.
"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш Категорий:Викиувер
392
392 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:392Категорий:IV курым
Кугу Игнатово кундем
*
Ӝ
Ӝ, ӝ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 8-ше тиште.
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Поланур
Поланур — мут ончыктен кертеш:
Лягушкино
Верланыме вер
Приволжский ола сынан посёлко деч 5 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Оршанке (Оршанке кундем)
Оршанке (Оршанка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 0,25 километр йӱдвелне лийын шоген.
19 кылме
19 кылме (19 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 323-шо (кужемдыме ийлаште — 324-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 42 кече кодеш.
Оршанке (Оршанке кундем)
Эртымгорно
1930-ан ийлаште Оршанке выселке Оршанке ола сынан посёлко деке ушалтын. Кызыт Советский уремын ужашыже лиеш.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
19 кылме
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 19 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 19 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 19 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:19 кылме
Шумерля кундем
Шумерля кундем (Çĕмĕрле районĕ; Шумерлинский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Шумерля. Калыкчот 8033 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Шумерля кундем
Янгельд сурт
Янгельд сурт (Богатыри) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 9,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1987 ийыште Янгельд сурт ял шотлымо данный-влак лукталтын.
1478
1478 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1478Категорий:XV курым
Квадрат (ыҥ-влак)
Квадрат ончыктен кертеш:
Изи Немдыж
Изи Немдыж (Малый Немдеж) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нужавлак ял деч 0,3 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1973 ийыште Изи Немдыж ял Нужавлак ял деке ушалтын, кызыт Заречный уремже лиеш.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Нигер (эҥер)
Нигер эҥер (Niger, Niger, Niger, Ọya) — Касвел Африкыште эн кӱлешае эҥер. Эҥерын кужутшо - 4180 км, вӱдкундем кумдыкшо - 2117700 км2, Гвиней тӧваште, кечывалвел-эрвел Гвинейыште тӱҥалеш. Эҥер Мали, Нигер гоч йога, Бенин элым логалта, вара Нигерий гоч йога, да вара кугу дельта дене Гвиней заливыште, Атлантик тептеҥызыште пыта. Нигер - Африкыште кумшо кужутан эҥер. Нил ден Конго веле кужурак улыт.
Сходница
Сходница (Східниця) — Украиныште Львов велыште Дрогобыч кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 250 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Знаменский
Знаменский (Знаменский) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Знаменский ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2364 еҥ (2002 ий), 2444 еҥ (2010 ий) , 2822 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 15 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Эҥыжсола (Кужэҥер кундем)
Эҥыжсола (Игисола) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 169 еҥ (2010 ий), 137 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Опанассола
Опанассола (Афанассола) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 72 еҥ (2004 ий), 64 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Вечын сола деч 1 километр кечывалвел могырно верланен.
Виноградов (ола)
Категорий:Закарпатье велысе олала
1479
1479 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1479Категорий:XV курым
393
393 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:393Категорий:IV курым
Бучманы
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Гродно вел
Гродно вел (Гродзенская вобласць; Гродненская область) — Белоруссийын ужашыже.
Рӱдола — Гродно.
Польша, Литва, Витебск вел, Минск вел да Брест вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
Пичанур (Пыжанъю кундем)
Пичанур (Пичанур) – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Пыжанъю ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 38 еҥ (2002 ий), 30 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 13.8 километр (18 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла
1480
1480 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1480Категорий:XV курым
Иктыш ушнышо Наций-влак Организаций
Иктыш ушнышо Наций-влак Организаций (ИНО) — калык кокласе организаций.
Адыгей Республик
Адыгей Республик (Адыгэ Республик, Республика Адыгея) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Кечывалвел федерал йырвелыш пура.
Категорий:Адыгей Республик
Копорулиха
Копорулиха (Копорулиха) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Марьино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 149 еҥ (2003 ий), 86 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марьино сола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
394
394 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:394Категорий:IV курым
Кугу Ошӱргӧ
Кугу Ошӱргӧ (Большая Ошурга) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Пекшиксола ял деч 3 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1940-ан ийла тӱҥалтыште Кугу Ошӱргӧ ял Изи Ошӱргӧ ял дене пырля ик пырляштарыме Ошӱргӧ ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Руш Аппак
Руш Аппак (Русское Аппаково) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Отар ял деч 1 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Марий Аппак ял дене пырля ик пырляштарыме Аппак ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кӱкшынур
Кӱкшынур (Кӱкшӹныр, Ванюково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 33 еҥ (2001 ий), 40 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кулаково сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Тыгыдер
Тыгыдер (тыгак Арама, Тӱшка) — кушкыл. Ик тӱҥ пушеҥге семын уке, шуко изи тӱҥ-влак.
Категорий:Кушкыл
Квадрат (геометрий)
Квадра́т (ныллук) — виклук, кудын кажне велже иктӧр.
1481
1481 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1481Категорий:XV курым
396
396 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:396Категорий:IV курым
Токпай почиҥга
Токпай почиҥга (Токпаево, Айблат) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Пыламарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 158 еҥ (2000 ий), 146 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Куторов, Николай Иванович
Николай Иванович Куторов (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Микор ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1972), доцент (1978).
Илыш корныжо
Николай Иванович Куторов 1978 ийын теле тылзын 19-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Микор ялеш шочын.
Кылвер-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Камиял
Камиял (эрвел марла: Камийал; Камай ял, Камаево) — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше суас ял. Ял гоч Вожай эҥер йоген эрта.
Кугушӱргӧ
Верланыме вер
Яраҥ ола деч 19 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Яраҥ кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Викиувер:Медведево районышто вич ялышке газым пуртымо
Таче Медведево районышто вич илыме верым: Нужъял посёлкым, тыгак Нужъял ялым, Изи Лӱльпаным, Яныкайсолам да Лӱльпан ялым – ушышо газ пучым почыныт. Канде тул ынде 633 суртышто лиеш, тышеч 8-шыже – шуко пачеран пӧртыштӧ. Газ пучым официально почмаште Марий Эл Республик Вуйлатыше Александр Евстифеев лийын.
"Кидшер" интернет-журналын сайтыштыже лудаш Категорий:Викиувер
Харьков
Категорий:Харьков Категорий:Миллионер-олала
Паасилинна, Арто
Арто Тапио Паасилинна (20 вӱдшор 1942, Киттиля, Финляндий) —тӱнямбалсе ик эн палыме финн серызе/писатель. Тудын возымыжо 45 утла тӱрлӧ йылмышке кусарыме, нунын коклаште руш йылмышкат.
Ӱмыргорно
Арто Лапландийыште, Киттиля кундемысе Алакӱла ялыште шочын. Ешыште нуно вич эрге да кок ӱдыр лийыныт. Ачашт полийцейскийлан ыштен, да 1951 ийыште 49 ияш колен колтен. Артон аваже 7 икшыве дене шкетын кодын.
Степанов, Сергей Степанович
Мичурин-Ятман, Митюрин Ятман, С.Серге, М.Ятман (Сергей Степанович Степанов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Изи Моламас ял —, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем Изи Моламас ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Паасилинна, Арто
Ӱмыргорно
Арто Паасалиннан икымше кнагаже "Karhunkaataja Ikä-Alpi" лӱм дене 1964. ийыште лектын. Писатель лӱмым серызылан 1975-ше ийыште лекше "Мераҥ ийгот" кнагаже конден. Тудо француз йылмышке кусаралтын, да роман негызеш кок гана экранизироватлалтын. Рушла тиде возыктыш Ольга Морозован савыктымаштыже 2006-шо йыште лектын. Паасилиннан возышыжо почеш икмыняр кином ыштыме да спектакльым шындыме. Икмыняр серымыже комиксышкат кусаралтын. Жапын-жапын серызым кнагаже-влакын икгай сынан улмылан титаклат. Тунамак ала тидланак кӧра тудын возымыжо ятыр лудшылан келша. Кнага-влакым возымо деч посна, Арто Паасилинна газетлашке шонкалымаш статья-влакым савыкта.
Библиографий
Категорий:Финн серызе-влак
Степанов, Сергей Степанович
Илыш корныжо
Мичурин-Ятман 1904 ийын идым тылзын 21-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Шовакшэҥер уезд Изи Моламас ялеш кресаньык ешеш шочын.
Вӱд модмо кече
Вӱд модмо кече — тошто марий пайрем.
Пайрем нерген
Марий йӱлаште вӱд эреак юзо, шнуй вийже пале. Вӱд илышым аралыше, пойдарыше да эрыктен шогышо кугу ӱнар. Православий йӱла 19 Шорыкйол крещений пайремым паремла гын, марий йӱла дене тиде кече - вӱд модмо кечылан шотлалтеш.
Кугезына-влак чылажат вӱд гыч лийын, манын шоенынт. Нуно кавасе вӱд аван помышешыже мланде шарын кушкын кертмыжлан инаненыт. Тидын шотышто оҥай шинчымашым мланде кузе лийме нерген каласкалыше миф гыч пален налаш лиеш. Эн ондак, ойла марий миф, мланде лийме деч ончыч тӱняште лач вӱд гына лийын. Юмо, мландым ышташ манын, сур лудылан вӱд пундаш гыч йошкыным чӱҥгал лукташ шӱда. Вӱд Аван помышешже тиде йошкын кумдан шарла. Тыге мланде лиеш. 18-19 январьыште вӱд путырак виян лиеш. Тиде жапыште вӱд ава кугу куатым налеш. Тудын ӱнарже кугемеме нерген калык ожнысек пален. Тыгай татыште памаш але эҥер, ер гыч налме вӱд эн яндар, кугу ӱнаран, тошто осалым эрыктен кертеш шулык виян. Тиде кечын марий калык вӱд ава, Кече ава лӱмеш тауштен пелешта. Тиде кечын кум таве, але кум памаш гыч вӱдым налыт, тиде вӱд шнуй виян, тудо кужу жап аралалтеш. Неле йӧсӧ пагыт годым тиде вӱдым подылыныт, чоным кандареныт, киндым пыштыме, мелнам кӱэштме годым тиде вӱдым пыштеныт. Черланыме годым вӱд налме кечын кодымо вӱд дене черым куштылемедынт.
Тӱня почылтымо годсек, айдеме илыш ылыжме семын илаш шочшо-влак шке илышыштым тӱрлӧ теҥыз, эҥер, ер, пӱя дене кылденыт. Кеч-могай чонанжат вӱд деч посна илен огеш сеҥе. Эҥер, ер-влакым кугезына-влак айдеме семынак илышылан шотленыт. Марий миф сынан преданий-влак гыч пале: кундемыштына йоген кайше эҥер-влак ожно пуйто изак-шоляк гай келшен иленыт, а ер-влак гын вер гыч верыш кугу ӱшкыж кӱтӱ семын, имне але ойыртемалтше еҥ гай койын куснен каен кертыныт.
Вӱд калыкнам осал чер деч арала, айдемым таза кап-кыланым ышташ полша, чоным паремда. Тидланак верчын эрдене-эр, таве гыч вӱдым налме годым, ме Вӱд авалан тау мутым ойлена, яндар вӱдшӧ дене чурийым мушкына.
Вӱд родо-тукым кылым, еш илышым пеҥгыдемдаш полша. Садланак верчын оръеҥ сӱан эрлашыжым, икымше гана тавае дек мийымыже годым, Вӱд авалан марлан толмышт, эреат-касат вӱдлан кошташ шонымашышт нерген шижтарат, тудын деч аралтышым йодын, пӧлек шотеш икмыняр шерым кудалтыт. Вӱдым кошталтмеке, оръеҥ вате, осал деч аралалташ манын, эрвел, касве, кечывалвел ден йӱдвешыке вӱдым кышкалеш, шӱргыжым шӱалта. Тыге ыштымеке, вӱд ава у шешкыжым ӧрдыж еҥлан шотлымым чарна, тудым яндар тамле вӱд дене куандараш тӱҥалеш.
Вӱд шинчавочмо, йылме пурлмо дечын утарен кертеш. Самырык кайквусылан, вольыклан, рвезе калыклан еҥын осал шинчаже вочмо деч вара, вӱдым шыжыктен, осалжым мушкын колташ лиеш. Ва кӧргӧ кумылжо дене саымырк илышлан осалым сеҥаш вийым пуа. Садланак кӱстыш пуртымо вольык ӱмбаке ужар шаге воктене яндар вӱдым ужар лӱс вошт шыжыктена да пурлык вольыкнам Юмо ончылан сӧравлена.
Вӱд ава арулыкым пеш йӧрата. Йӱшаш, кочкаш шолтышышаш, мушшаш вӱднам ме эскерен, арун кучышаш улына. Ненче лавра, йошкын, ир шинчал вӱд, вольык амырчык, мланде йымач лукмо кӱртьӧ, шинчал, шӱй але тулен лукмо тулвӱд да яндар огыл тӱтыра дене вӱд аванам амыртыме деч эреак эскерыман. Шошым кугезына-влак вӱд яндарештше манын, кугезына-влак ва лӱмеш пучымышым шолтен кумалыныт. Памашым, тавам эреак арулыкышто кученыт.
Палыдыме вӱдшинча, памаш гыч вӱдым йӱмӧ годым Юмым, вӱдавам пелештен подылман. Вӱдшинча, памаш, эҥер але ер гыч лап лийын вигак йӱаш шотлан огеш тол. Вӱдым иктаж-мо дене кошталын подылман. Тидын годым вӱдын тамже нерген удам ойлаш лӱдыкшӧ. Удам ойлышо-влакын капыштышт, кап-кылыштышт йӧра, чӱнча-влак лектыт, кокша шочын шинчеш.
Вӱд ончылно айдеме эреак парымште ила. Шочмо кундемна эре сылне, пеледше лийже манын шонена гын, тӱжем дене шоргыктен лекше памаш-шамычнам, шочмо-кушмо кундемнам сӧрастарыше шергакан Юл, Элнет, Какшан, Немда да моло эҥер-влакым, шуко шӱдӧ ер ден пӱя-шамычнам кошкымо, амыргыме деч арален шогышаш улына. Тыгай суапле пашанам ужын, вӱд ава 77 тӱрлӧ колжым, 77 тӱрлӧ янлыкшым, 77 тӱрлӧ кайкшым кумыл дене ситышым пуэн шогаш, йӱшаш вӱднам осал чер деч аралаш, кушкыллан жапыштыже леве йӱрым колташ тӱҥалеш. Икманаш, вӱд модмо кече дене. 19 январьыште эртаралтеш. Тиде кечын марий йӱла почеш, кум таве але кум памаш гыч волаш ида мондо, тиде кечын налме вӱд юзо, шнуй виян. Категорий:Марий пайрем-влак
Куклин, Анатолий Николаевич
Анатолий Николаевич Куклин (, Марий АССР, У Роҥго кундем, Шӱргыйымал ял —, Йошкар-Ола) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1983), филологий шанче доктор (1998), профессор (1999), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2006), РАЕ шанчын да туныктышын сулло пашаеҥже.
Илыш корныжо
Анатолий Николаевич 1948 ий пургыж тылзын 23-шо кечынже Марий АССР У Роҥго кундем Шӱргыйымал ялыште кресаньык ешеш шочын.
Ӱшнӱр кандашияш школым тунем пытарымек, шинчымашым умбакыже погаш Оршанка педучилищыш тунемаш пура,тӱҥалтыш школышто туныктышо дипломым налеш. Тылеч вара кок тылзе Шой -Шудумарь 8 ияш школышто черченийым, рисований да физкультурым туныктен. 1968-1970 ийлаште совет армий радамыште служитла. 1971 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий педагогике институтыш тунемаш толеш. Икымше курс гычак ректорат чолга рвезым Ужгородысо университетыш (Карпат курык вес могырышто улшо ола) Венгр йылмым кок ий жапыште тунемаш колта. 1973 ийыште тудо институтыш пӧртылеш. 1976 ийын историй да филологий факультетысе руш йылме да литератур, марий йылме да литератур отделенийым тунем пытара.
Институтым тунем пытарымек икмыняр жап В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтышто ыштен. 1978-1981 ийлаште Эстон мландыш, Тарту университетыш кудалеш. Аспирантурышто тунемаш тӱҥалеш. Вуйлатышыжлан тӱнямбалне чапым налше кумда эрудициян ученыйым, академик Пауль Аристэм пенгыдемдат. Анатолий Николаевич тыште моткоч виян. Келге шинчымаш школым эрта. Мемнан элысе да тӱямбалсе финно-угровед-влакын пашашт дене палыме лиеш. Тудын ойлымыж почеш, Тарту университет ончыклык шымлыме пашалан корным почын. Марий пединститутышто пашам ышташ тӱналмекыже, студент-влаклан марий-руш, марий-йот отделеийыште диалектологийым да марий йылме историйым туныктымыж годым чӱчкыдынак ты шымлыме пашан тӱҥ положенийже-влаклан эҥерта.
Тудо языкознанийыште эше шымлыдыме але шагал шымлыме йодыш-влакым рашемдаш пижеш. Йылме наукын ятыр шӧрынан йодышлажым, языкознанийын тӱрлӧ ужашыжым, тыгак йылме теорий дене кылдалтше проблеме-влакым рашемдаш тӱҥалын.
«Марий йылмыште  красноуфинский говорын фонетикыже»- тыге маналтеш тудын кандидатский пашаже. Диссертант Сверловск ден Пермь областьлаште илыше марий-влакын кутырымо йылме ойыртемым шымлен. Палемдаш кӱлеш: Урал кундемыш кугезына-влак XVl-XVlll курымлаште кусненыт да шӱдӧ  ий дене башкир,  татар, руш да удмурт–влак дене ваш кылым кучен иленыт.
Автор фонема-влакын кучылталтмыштым да нунын литератур йылмысе йӱк-влак деч ойыртемалтмыштым эксперимент (палотограмма, рентгенограмма да т.м. йӧн) негызеш рашемда. А. Куклин марий языкознанийыште икымше гана шымлыме говорын чекшым палемда.
Великий Любень
Великий Любень (Великий Любінь) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 589 еҥ (2021 ий).
Куклин, Анатолий Николаевич
Илыш корныжо
Диссертацийым Эстон ССР Науко академикше Пауль Аристэн вуйлатымыж почеш возымо. Палемдаш уто огыл: тиде ученыйын вуйлатымыж почеш 55 еҥ кандидатский диссетацийым арален, наука пашаеҥ-влак радамыш шогалын. Марий йылмызе кокла гыч Куклин-латикымше наука кандидат. Диссертацийым аралыме годым официальный оппонент-влак-филологий наука доктор, профессор И.Г. Иванов ден филологий наука кандидат Пауль Аристэ кокла палемденыт: Куклинын шымлыме пашажын теоретический значенийже марий да финно-угор языкознанийым вияҥдымаште изи огыл. Авторын иктешлымыже марий диалектологийым умбакыже шымлымаште кугу полышым да диалект-влакым у семын лончылаш йӧным ышта.
Великий Любень
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Керчь
Керчь (Керч, Керчь, Keriç, Керич) — ола Украиныште, Крым автоном республикыште.
Куклин, Анатолий Николаевич
Илыш корныжо
Марий пединститутышто пашам ышташ тӱҥалмекыже, студент-влаклан марий-руш, марий-йот отделенийыште диалектологийым да марий йылме историйым туныктымыж годым чӱчкыдынак ты шымлыме пашан тӱҥ положенийже-влаклан эҥерта.
Керчь
Категорий:Крым Республикысе олала Категорий:Крым
Куклин, Анатолий Николаевич
Илыш корныжо
1998 ийыште А.Н. Куклин филологий наука доктор лӱмым сулен налеш. Ты гана тудо вер-шӧр лӱм (топонимий) дене кылдалтше йодышла деке кусна «Топонимия Волго-Камского региона (историко-этимологический анализ)» монографийым савыктен луктеш. Тиде моткоч келгын шымлыме паша. Автор посна кундемын веле огыл, а тичмаш (Юл-Чолман) регионын вер-шӧр лӱмлажым рашемден. Шымлымыж годым тудо моло наукын лектышыжлан-археологийлан, антропологийлан, историйлан, да тыгак фольклорлан эҥертен.
Анатолий Николаевич йылмым шымлыше наукышто (тудым ономастика маныт) ӱчашымашан йодышымат ӧрдыжеш коден огыл, шке ойжым каласен. Ты марте ономастика наукышто кумдан шарлыше, но йоҥылыш улшо южо теорийым вес семын умылтараш темлен. Шагал огыл вер-шӧр лӱмым кузе лийме историйжым, этимологийжым) у шинча дене ончалын, ты марте йылмызе але археолог-влакын умылтарымышт чылаж годым огеш келше.
Савыктыме пашаже-влак
300 утла шанче пашаже савыкталтын. Икмынярже:
Лудо Пыжаш (тӱшка шӱдыр)
Лудо Пыжаш (Коркашӱдыр) (Ursa Major) — кавасе йӱдвел пелшарын шичмашдыме тӱшка шӱдыржӧ. Шым шӱдыр, кок эн волгыдо — Алиот да Дубхе.
Куклин, Анатолий Николаевич
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Йӱрнӧ
Йӱрнӧ (Йӱрнӹ, Юрино) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо ола сынан посёлко. Йӱрнӧ кундемын рӱдерже. Калыкчот: 4310 еҥ (2005 ий), 3465 еҥ (2010 ий).
Казуксола
Казуксола (Казуксола, Казуково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Йӱрнӧ
Верланыме вер
Йошкар-Ола ола деч 198 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Казуксола
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
1482
1482 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1482Категорий:XV курым
Курыктӱр (Юлсер кундем)
Курыктӱр (Куруктуры) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Семёново
Семёново (Семёновка) (Семёновка, хутор Приволье) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 273 еҥ (1999 ий), 230 еҥ (2010 ий).
Курыктӱр (Юлсер кундем)
Верланыме вер
Приволжский ола сынан посёлко деч 2 километр касвелне Памар сола воктене лийын шоген.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «курык» + «тӱр» = «курыктӱр». «Курыктӱр» — курыкын тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Семёново
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Курыктӱр (Юлсер кундем)
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкысола ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш. Курыктӱр ялын уремлаже Памар солан уремлашкыже савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Куэръял (У Торъял кундем)
Куэръял (Пычай) (Кугеръял) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2002 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токтарсола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куэр» + «ял» = «куэр(ъ)ял».
Эртымгорно
1790-шо ийыште 8 сурт шоген.
Фронтыш 12 еҥ каен, 8-н веле пӧртылыныт.
2002-шо ийлан 6 суртышто 10 еҥ ила. Ял калык вӱдым таве гыч налыт. Соцкультбыт учреждений-влак уке улыт.
Лӱмлӧ еҥ-влак: Матвеевмыт, Петуховмыт, Чемековмыт тукым.
Пурлыклан: верысе пӱртӱс шотлалтеш.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Айгильдин, Мирон Байгильдинович
Илыш корныжо
Мирон Айгильдин 1939 ийын пургыж тылзын 1-ше кечынже Башкир АССР Калтаса кундемысе Павасола ялыште кресаньык ешеш шочын. 1953 ийыште шымияш школым тунемын пытарен. Вара Совет Армий радамыш служитлаш пурен. Запасыш лекмеке комсомол путёвко почеш Алтайыш куснен. Тушто чоҥымашыште тыршен, вара Камель олан ялозанлык техникумышко тунемаш пурен. 1965-1975 ийлаште шочмо кундемыштыже ветфельдшерлан пашам ыштен. Тиде жапыштак Новосибирскысе ялозанлык институтышто заочно 1977 ий марте тунемын.
Тунеммаш пагыт пытымеке Мирон Байгильдинович «Ӱжара» газет редакцийыште тыршаш тӱҥалын, редакторын алмаштышже марте шуын. 1999 ийыште сулен налме канышыш лекме деч ончыч Тӱвыра пӧрт директор да библиотекарьлан ыштен.
Сылнымут паша
Мирон Айгильдинын икымше ойлымашыже 1951 ийыште Калтаса кундемысе «Ленин корно» газетыште савыкталтын. Вара шке произведенийже-влакым «Марий комунна» газет да «Ончыко» журнал лаштыклаште савыктен. Тӱрлӧ издайнийлаште 150 ойылымаш наре ош тӱням ужын.
1980-ше ийыште Марий книга савыктышыште «Кинде там» проза книгаже лектын. 80-ше ийлаште Айгильдин «Негыз» романым возен. 1990-ше ийлаште ойлымашыже-влак «Чолман» газетыште савыкталтыныт.
Кугу Авамланде сар темылан «Шинчавӱдан пайрем» повесть пӧлеклалтын, тудым «Ончыко» журналыште серызын колымыж деч вара савыктыме.
Мирон Айгильдинын возымыжо сюжет ойыртемалтме, образ-влакым почмо, да сылнымут йылмышке эрвелмарий диалектым моштен пуртымаш дене лудшылан келша.
2022
2022 (кок тӱжем коло кокымшо) ий — 365-кечаш ий, григориан кечышот почеш Шуматкече гыч тӱҥалын.
Турций
Турций (Türkiye) — эл Азийыште да Европышто. Покшел Эрвелне верланыше кугыжаныш. Рӱдолаже Анкара.
Кызытсе Турций группын шаланымыж деч вара тудым 1923 ийыште икымше тӱнямбал сарыште сеҥалтын лийын да результат почеш кугыжаныш дипомат-влак-эрыкан турецкий сарыште лийын, калык да территорий-влак ыштыме фракия упразднение эрвел монархий, кугыжанышым национальный да изи азийын касвел турцийыште армян аркамбал. Дипомат-влак рӱдер мо ондак лиймым, тиде акрет годсо шуко регионлаште кугыжаныш историй возалте: кугыжаныш Хеттский, Ассирия, Урартула, Армений, Византий, Грузий (Иберия да Колхида), Персийыште, Рим и т. д.
Йӱдвелне Болгарий да Шем теҥыз дене пошкудо улеш; эрвелне Грузий, Армений, Азербайджан (Нахичеван) да Иран; кечывалвелне Мландепокшел теҥыз, Ирак да Сирий; касвелне Эгей теҥыз да Греций дене уло.
Турцийыште ожнысек илыше калыкым турок калык маныт.
Кугу олала
Турцийыште эн кугу олала:
Важ-влак
Категорий:Турций
Сапаев, Эрик Никитич
Эрик Сапаев (, Йошкар-Ола —, Йошкар-Ола) — марий семлызе, Совет Ушем Cемлызе-влак ушемын йыжъеҥже (1959), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968, колымыжо деч вара), Марий АССР Кугыжаныш премийын лауреатше (1970, колымыжо деч вара).
Икымше музык шинчымашым Культпросветшколышто налын. Скрипке дене шокташ тунемын. 1953 гыч Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыште композицийлан тунемын. Консерваторий деч вара Йошкар-Олаште музык училищыште туныктен. «Акпатыр» лӱман икымше марий оперым возен.
Ӱмыргорно
Эрик Никитич Сапаев 1932 ийын Ӱярня тылзын 4-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын. Йоча пагытым Моркышто да Йошкар-Олаште эртарен. Ачаже, Никита Никифорович Сапаев, педагог, партий пашаеҥ улмо годымжо шкенжым тале организатор семын ончыктен. Партийын марий обкомын кокымшо секретарь марте шуын. Но 1937 ийыште Кылме тылзын Никита Сапаевым «калык тушман» семын четлык коклашке шындат, тулыкеш кодшо ешлан нелылык деч посна шуко мыскылтышым чыташ логалеш.
Ты жапыште ешлан кугу полышым Никита Никифоровичын тукым шольыжо (племянник) Василий Федорович Сапаев ышта. Варажым Эрик тудым кокымшо ача семын пагалаш тӱҥалеш.
Репрессий деч вара Эрикын аваже Вера Евдокимовна Сапаева йоча-влак дене пырля марийжын шочмо верышкыж, У Торъял кундем Чобык ялыш илаш куснен. Тыште Эрик школыш коштеш, пырдыжгазетым сӱретла, шуко лудеш.
Йоча пагытыштак Эрик шкеак скрипке, гармонь, балалайке дене шокташ тунемын, марий сем-влакым нунын дене шоктен.
5-ше класс гыч Лемде школыш тунемаш куснен. А 7 класс деч вара, ачажын корнышкыж шогалаш шонен пыштымеке, У Торъялысе педагогике училищыш тунемаш пура. Но 1948 ийыште телым тудын илышыже йӧршын вашталтеш.
Сем тӱняшке икымше ошкыл
Пӧръеҥ — йолташын туныктышыжо — Георгий Сергеевич Гусев лийын. Уна Эрикым иктаж-могай семым шокташ йодын. Эрик шӱвыр семым йоҥгалтарен. Вара эше икмыняр марий да руш калык семым.
Самырык эргым толшо уна моктен да музык училищыш тунемаш пураш ӱжын. Изиш шоналтымеке, Эрик келшен да эрдене, уна-влак дене пырля, кум сукыр пареҥгиндым налмеке, сем шинчымаш тӱняшке тошкалын.
Музык училищыште
Училищын пытартыш курсышто тунеммыж годым Сапаев туныкташ тӱҥалеш. Педагогике училищыште скрипке классым вӱда.
Училищыште тунеммыж годым Сапаев тӱҥ жанрлан шкаланже мурым ойырен. Тиде жанрыштак тудын тӱҥ ойыртемже — лирике чоҥалтеш.
1952 ийыште Сапаев училищым тунем пытара, но туныктышо-влак дене келшымашым арален кода. Валентин Никитич Эрикын у пашаже-влакым эскераш тӱҥалеш, марий радиошто нуным шкежат йоҥгалтара лиеш.
Озаҥысе сем консерваторийыште
1953 ийын кеҥежым Семлызе-влак ушем да Тӱвыра Министерстве Эрик Сапаевын произведенийже-влак колыштмашым эртареныт. Комиссийын пунчалже лектын: Эрик Сапаевым Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыш колташ. Тунам Сапаев умыла: тӱҥ пашаже — семлызе семын шуаралтмаш, но тыште кажне кечын чот тыршаш кӱлеш.
Садыгак, муро-влак деке шӱмаҥмаш Сапаевын пашаштыже кугу верым налеш. 1955 ийыште тудо шке ойпогыжым ямдыла. «Муро-влак» ойпого марий книга савыктышыште вес ийын лектеш. Тышке 20 муро пурен. Вара вигак вес муро ойпогым ямдыла.
1955 ий гыч Симфониетта дене пашам ышташ тӱҥалеш. Сапаевын сочиниенийже-влакым йоҥгалтарат, радиошко возгалат. Шапорин, Эшпай, Хачатурян, Кабалевский, Хренников семлызе-влак тудын нерген моктен гына ойлат. 1956 ийыште Пургыж тылзыште тудо Моско олашке усталык отчет дене кая, тушто вариаций, мурыжо-влакым ончыкта, чыла ното материалым ончаш пуа.
Лӱмлӧ композитор-влакын моктымышт Сапаевым куандара да ынде тудо икмыняр пачаш шукырак тыршаш тӱҥалеш.Туныктышыжо А. С. Леман дене кутырмыж годым опер нерген мут лектын. Леманжат, Сапаевшат оперым пырля возаш шонымаш дене шукертсек иленыт. Но Симфониеттым мучашлымеке гына опер деке ушнаш шонен пыштеныт.
Кугыжаныш экзаменыште Сапаев Симофониеттыжым ончыкта, тыгак Акпатырын арийжым (тиде вара «О, шочмо кушмо Марий мланде» оперыш пура).
1958 ийыште Эрик Сапаев дипломым налеш да специалист семын сем училищыш пӧртылеш. Тыште тудо сем теорийым да композицийым туныкта.
Семлызе паша
Музыкым тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. Ончыч калык семлан у шӱлышым пуен, вара изи пьесе дене муро-влакым возгален. Студент улмыж годым Сапаев Симфониеттым воза, эн кугу пашажым — «Акпатыр» лӱман марий калык оперым возаш тӱҥалеш.
Сапаевын симфоний произведений-влак коклаште «Торъялысе сюитым» палемдаш лиеш. Олык марий-влакын калык сем негызеш возалтын, Торъял кундемын муро ойыртемжым ончыкта. 1960-шо ийыште Вӱдшор тылзыште Моско олаште семлызе-влакын россий кӱкшытысӧ икымше погынымашышт лийын. Тушко Сапаеват миен. Мастар-влак дене вашлиймаш деч Сапаев шкаланже, шке пашажлан шуко уым налын, вес калык семым колышт шуктен.
«Акпатыр» опер
Сергей Чавайнын «Акпатыр» драмылан тиде опер возалтын. Драмыште Пугачёв восстаний годсо жап ончыкталтеш. Оперын семже чын марий манын кертына. «Акпатырым» тудо 1963 ийыште гына мучашлен. Либреттом Геннадий Матюковский, Осмин Йыван, М. Якимов возеныт.
Семлызе чыла репетицийыште лийын, шке тыршен. Премьере марте изиш гына кодын, но... 1963 ий Пургыж тылзын 24 кечынже Эрик Сапаев колен.
Бурановысо кувамыт
«Бурановысо кувамыт» (Брангуртысь песянайёс, Бурановские бабушки) — лӱмлӧ одо ӱдырамаш семлык тӱшка, Одо Эл гыч, Россий.
Сапаев, Эрик Никитич
«Акпатыр» опер
Опер 1963 ийыште шындалтын, но палыман, икымше постановкышко оксам нигӧ ойырен огыл, чылан шке кумылышт почеш тыршеныт. 5 Вӱдшор икымше марий оперын шочмо кечыжлан шотлалтеш.
Бурановысо кувамыт
Негыз
Категорий:Семлык тӱшка-влак Категорий:Одо Эл
Сапаев, Эрик Никитич
«Акпатыр» опер
31 ийым веле илен гынат, тиде жапыште Эрик Сапаев моткоч шуко ыштен кертын, марий семым у кӱкшытыш кӱзыктен, шке лӱмжымат муро аланыште да марий эртымгорнышто курымешлан арален коден.
Кылвер-влак
Категорий:25 Пургыж Кӧ колен Категорий:4 Ӱярня Кӧ шочын Категорий:Марий семлызе-влак Категорий:Марий семмастар-влак
19 пеледыш
19 пеледыш (19 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 170-ше (кужемдыме ийлаште — 171-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 195 кече кодеш.
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 19 кечынже колышо-влак
Калык пале
Ларионын кечыже. Пасушто шӱкшудым кӱрман.
Категорий:19 пеледыш
Каптрансола
Каптрансола (Каптрансола) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йошкар Памаш ял воктене лийын шоген.
Эртымгорно
Йошкар Памаш ял деке ушалтын.
Литератур
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
У Пайгелде
У Пайгелде (Яңы Байгилде) (Новобайгильдино) – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше Мичуринск ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2002 ий), 58 еҥ (2009 ий) , 55 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шараҥ сола деч 25,5 километр (30 км – авто дене) йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Лебедево
Лебедево мут ончыктен кертеш:
У Пайгелде
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Шараҥ кундемысе илымверла