cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ялкаев, Яныш Ялкаевич
«Илышыште мо лийме нерген каласкалем»
Я. Ялкайн творческий пашаеҥ семын калык коклаште лияш йӧратен, тидыже эпохын шӱлышыжым, айдемын илыш ончалтышыже вашталтмым утларак пален шогаш полшен. 1935 ийыште лекше «Кечан кече» книгаш пуртымо ойлымаш ден очерк сынан произведений-влакын («Енисейыште сой», «Алтай курык», «Москва», «Кечан кече», «Андрий Толкын») герой-влакышт Москошто, Пошкырт мландыште, Хакасий степьыште, Алтай курык коклаште, Кузбассыште илат, тӱрлӧ калык ешыште пашам ыштат. Шукыж годым тыгай ен-влак дене Я. Ялкайн Пушнине институт пеленсе аспирантурышто тунемме жапыштыже, Сибирь мландыште научный экспендиций дене коштмыж годым вашлийын. Критик П. Карпов (Пунчерский), книга лекмым саламлен, тыге возен: «Я. Ялкайн марий писатель-влак кокла гыч эн первый художественный очерк жанрым пуртен».
Я. Ялкайнын геройжо-влак ару шонышан, кукшо культуран улыт. Теве Отто Чолпанымак налаш («Алтай курык»), тудо кугу талантан журналист. Илыш пурымашыже оҥай: ссыльный немыч ачаж деч тулыкеш кодмек, тудо марий ешыште кушкеш, илыш йолташлан ойрот ӱдырым ойырен налеш, лишыл палымыже-влак руш, ойрот, марий калык гыч улыт.
«Андрий Толкын», «Ужар жап», «Ола» (1934—1936) повесть-влак автобиографический сынан трилогийым ыштат. Кум повестьым историй материал, герой-влак ушен шогат. «Андрий Толкын» повесть граждан сар жапысе марий ялын илышыжым почын пуа гын, «Ужар жап» повесть самырык тукымын тӱня ончалтышыже педтехникумышто шуаралтмым, у интеллигенцийын шочмыжым ончыкта. Повестьын тӱҥ геройжо — Адай Айдемыр. Тудым Андрий Толкын образын шуйнышыжо манаш лиеш. «Ола» повесть самырык калыкын Моско университетыште шинчымашым налмыжым ончыкта. Тидыжым автор тӱҥ геройын илышыж гоч сӱретла. Ачин Пайгаз мӱндыр марий ял гыч Москошко толеш, тӱрлӧ нелылыкым сеҥен, наука корнышко ушна. Пайгаз университет илышым тӱрлӧ нациян ешыште тӱҥалеш, рвезе калык кокласе келшымаш шӱлышеш шуаралтеш.
Кум повестьым трилогий семын возаш, векат, Я. Ялкайным руш литературын традицийже таратен, Л. Толстой («Детство», «Отрочество», «Юность»), М. Горький («Детство», «В людях», «Мои университеты») деч тунем шогымыжо, нуным йӧратен лудмыжо полшеныт.
Тыге Я. Ялкайн, шке калыкшын историйжым шымлен, шке ужмо-колмо событий ден илыш факт-влаклан энертен, самырык тукымын учебный заведенийлаште шуаралтмыж нерген возен. Тыгодым поснак айдемын чон моторлыкшо кушмо корнылан кумда верым ойырен.
Я. Ялкайнын повесть ден ойлымашыже-влак тематике шотышто икте-весышт дене кылдалт шогат, содержанийышт дене икте-весышт дене кылдалт шогат, содержанийышт дене икте-весыштым ешарат, сюжет, персонаж-влакын куснымышт событий-влакым кумдан почын пуаш полшат.
«Оҥго» роман – историко-революционный произведений.
«Онго» романыште марий калыкын вес калык-влак дене кыл кучымаште шуаралтмыжым, ушакылже помыжалтмым ончыктымо. Событий-влак колымшо курым тӱҥалтыш гыч первый империалист сар (1914) марте эртат. Ту жапысе Россий мучко шарлыше пудыранчыкын марий ялышкат шыҥен пурымыжо калыкым кожгата, тудын илышыжым вес лончыш савыра. Роман чоҥалтмыж дене шуко сюжет корнан. Тидыже марий шемерын илышыжым кумдан ончыктен пуаш полша. Роман тӱрлӧ событий-влак гоч тӱрлӧ социальный тӱшка-влакым сӱретла: кресаньык Эман, тудын Орванче ачаже, Эбат, эре пояш гына шонен илыше Орлай Кости, семинарист Аланов, туныктышо Моркын, эрык верч кучедалме корныш шогалыше рвезе Аик Ардаш.
Произведений тӱҥалтышыште событий Пошкырт вел марий-влак коклаште эрта. Ял илыш, тудын ойыртемже… Странице гыч страницыш вер-шор кумданеш, событий-влак шарлат: ял-влак, Ӱпо тюрьма, Озаҥ, Петербург, Сибирь кундем, Енисей энер… Романын геройжо-влак Минусинск да Саян марте шуыт, научный библиотекылаш коштыт, Петербургысо музейлаште лийыт, уш-акылышт дене Лодзи, Прага, Лондон марте шуыт. Тыге марий-влак туня илышым илат.
Произведенийыште калыкын илыш-йӱлажым фольклор да этнографий материаллан эҥертен почмо. Повествованийыш калыкмут, ойсавыртыш, муро-влакым моштен шындарыме, историй документ-влакым, этнографий, социологий материалым кучылтмо.
Я. Ялкайн романын кокымшо ужашыжымат возен пытарен улмаш. Тушто ончыктымо событий-влак граждан сар жапыште Пошкырт марий коклаште эртат. Чаманаш логалеш: 1937 ийысе тургым жапыште романын кокымшо ужашыже ош тӱням ужын шуктен огыл. Савыкташ ямдылыме рукописьлан, «идеологический брак» манын, мучашым ыштеныт.
М.Горькийын, марий сылнымут, Я.Ялкайн
Я. Ялкайнын творчествыже эрвел марий илыш-йӱла, йылме поянлык дене кылдалтын. Тудын произведенийже-влак эрвел марий диалект дене возалтыныт, садлан тушто татар, пошкырт йылме гыч пурышо мут-влакат вашлиялтыт. Писательын «Царевококшайск — Йошкар-Ола» романже, Юл серысе кагаз комбинат нерген документальный повестьше илышым ужде йомыныт. Я. Ялкайнын марий сылнымутан литературышто надырже кугу. Писательын сылнымут традицийже кызытат марий писатель-влаклан кушкашышт эҥертыш лийын шога.
М. Горькийын тӱрлӧ шӧрынан творчествыже национальный литератур-влакын йол ӱмбак шогалмаштышт профессиональный корным палемден. Писатель чынжымак мут мастар лийын, моткоч кугу сылнымут поянлыкым пӧлеклен, илыш чыным почын пуымаште кугу мастарлык дене ойыртемалтын. «Детство», «В людях», «Мои университеты», «Мать», «Дело Артамоновых», «Егор Булычев и другие» да моло произведенийлаже-влак тӱня мучко чапым налыныт.
Элысе тӱрлӧ калык писатель-влак тудын деч эре тунем шогеныт. Йол ӱмбак шогалаш тӱҥалше марий сылнымутланат тудын творчествыжым шымлымаш пеш пайдале лийын. Тиде поснак писатель-влакын возымыштым вияҥден колтымаште палдырнен. Сылнымут мастар-влаклан М. Горькийын возымыжо чапле пример лийын. Тудын произведений-влакшым шымленыт, марий йылмыш кусареныт. М. Горький деч тунем шогымо марий писатель-влакым илышым келгын шымлаш, произведенийым калык сылнымутым шотыш налын возаш кумылаҥда. Чыла тиде литературышто лӱмлӧ писательын традицийжым шочыкташ полшен. Сылнымутшо верым налыт С. Чавайнын «Элнет», М. Шкетанын «Эреҥер», Н. Игнатьевын «Савик», Я. Ялкайнын «Оҥго» романышт, повесть ден ойлымаш, поэм-влак…
Марий литературышто мондаш лийдыме кышам коденыт Я. Ялкайн ден М. Горькийын серыш гоч да вашлийын мутланымышт. М. Горький самырык писательлан «Марийские песни» сборникым рушла ямдылаш полша, марий писатель тудым рушла возымо произведенийже-влак дене палымым ышта. Тыгодым М. Горький шурдыде канашым пуа: «Руш йылмым сайын палемда — тиде сай. А мый тыланда шочмо марий йылмыда дене возаш темлем. Национальный литературым ышташ, шке калыкдан культурыжым нӧлталаш кӱлеш…».
М. Горький писатель ушемын вуйлатышыже семын марий литературымат вияҥдаш полшен. Тудын темлымыж почеш СССР Серызе-влак ушемын национальный комиссийжын пашашкыже Я. Ялкайат ушна. Комиссийын погынымашлаштыже тудо марий литератур да калык сылнымут нерген увертарымашым ик гана веле огыл ыштен, нине йодыш дене мутланымаште шке шонымыжым ойлен.
Кугу писательын национальный литератур критикым вияҥден шогымо нерген ойжым критик-влак кумылын вашлийыт. М. Горькийын влиянийже почешак «Советская этнография», «Литературный критик», «Литература национальностей СССР», «Революция и книга», «У вий» журналыште Я. Ялкайнын «Чавайн да фольклор», «Марий литературым вияҥдымаште фольклорын рольжо», «Муро ден литератур» да моло шымлыме статьяже-влак печатлалтыт. М. Горькйын вуйлатыме СССР писатель-влак ушем правленийын темлымыж почеш самырык писатель Моско метром чоҥышо-влак дене лиеш, заводлашке миен коштеш, варажым «Москва» ойлымашыже, «М» очеркше, «Метро» почеламутшо, марий литературышто пашазе класс проблеме нерген статья-влак шочыт.
М.Горькийын Я.Ялкайнлан колтымо серышыже
Пагалыме Яныш Ялкаев! Рукописьдам тыгай адрес дене: Малая Никитская, 6, колташ але кондаш Тендам кумылын йодам. Кертыда гын. Тидым 4 сентябрьыште ыштыза, тиде кечын мый Москоштак лиям.
Те возеда: «Шоныманат огыл,фольклор дене печатлалт лекше сборник-влак руш писатель-влаклан моткоч чот пошлат». Чаманаш логалеш, тиде – тыге огыл, мемнан рвезе пиисательна-влак фольклорым огыт пале, палат гынат, пеш начарын. Тыге кӱлеш ыле — шке фольклор дене пырля союзный республикыласе да автономный областьласе тӱрлӧ калыкын фольклоржым палаш. Тендан пашадам шке жапыштыже тӱҥалмылан да кӱлешлан шотлем —тудын литературный пайдалыкше нерген ме рукописьым ончымеке ойлаш тӱҥалына.
Тыланда тиде кӱлешла ок чуч: Поволжьеште, Сибирьыште, Север кундемыште, Кавказыште илыше тыгыде калык-влакын представительыштын группыштым ышташ да тиде группылан фольклорым погаш, шымлаш, кӱлеш обработкым ышташ кӱшташ? Вара «Мемнан фольклорна. Совет социалистический республикыште илыше калык-влакын творчествышт» лӱм дене сборник-влакым лукташ.
Тиде ойым шоналтыза, да тудын кӱлешыжым, кузе ыштышашым вашлиймына годым каҥашена.
Салам дене А. М. Горькийын.
Я.Ялкайн да М.Джалиль
Моско университетыште Я. Ялкайн ден М. Джалиль ик жапыште тунемыт. Я. Ялкайн фольклор да этнографий, а татар рвезе литератур отделенийыште шинчымашым нӧлтеныт. Садлан южо лекцийым пырля колыштыныт.
Университет илыш Я. Ялкайнын «Ола» повестьшын содержанийжылан негыз лийын. Произведенийын тӱҥ геройжо-влак Ачин Пайгаз — тудын прототипше автор шкежак лийын, Рашитов Хасан — татар калыкын эргыже. Повестьын содержанийже да илыш факт-влакым танастарымаш пенгыде шонымашыш кондат: Хасан Рашитов гоч писатель Муса Джалильым ончыктен пуэн.
Рашитовым произведенийыште кугу опытан, илыш проблемым сайын палыше йолташ семын сӱретлыме, тудын университет деч ӧрдыжат палымыже шуко уло манын ончыктымо. Хасан Озаҥыште рабфакым тунем лектын. А Пайгаз Башкортостан гыч толын, ончыч педтехникумым тунем пытарен. Кугу олаш логалмекше, первый кечылаште тудым студент-влакын тӱргоч шолын шогышо илышышт ӧрыктара, умылыдымашым луктеш.
Рашитов Хасан тудлан тыгай жапыште энертыш семын лиеш. Ачин Хасан пелен кажне кечын пенгыдемеш, студент-влакын илыш йогынышкышт ушна, шупшылалтеш, шанче, литератур, мер паша деке кумыланеш.
Я. Ялкайн «Ола» повестьым 1930-шо ийлаште возен, тудо Москошто 1936 ийыште савыкталт лектын. Тиде повесть — Муса Джалильым сылнымут гоч ончыктышо икымше произведений.
Я. Ялкайн ден М. Джалиль университетым тунем лекмекат, чӱчкыдын вашлийыныт. Чуваш поэт П. Хузангай кумлымшо ийласе илыш нерген тыгай шарнымашым коден: «Центриздат иза-шольо калык кокла гыч лекше мыйын таҥаш ятыр писательлан кушкаш йӧным пуэн. Коридорлаште чӱчкыдын тӱрлӧ йылме дене мутланыме шоктен. Редактор-влакын тунам эше бюрократический штат дене лочыдымо кабинетлашт гыч поэт-влакын почеламутым лудмо йӱкышт йоҥгалтын. Тушто татар-влак Муса Джалиль ден Ахмат Файзи, удмурт-влак Кузебай Герд ден Ашальчи Оки, марий-влак Яныш Ялкайн ден Александр Ток, чуваш-влак Курак ден Николай Шубоссин да Российысе моло калык гыч лекше литетератор-влакат ваш ужыныт, палыме лийыныт, ӱчашеныт, алал кумыл дене икте-весыштын кушмым эскерен шогеныт, иза-шольыла нунын сеҥымашыштлан куаненыт, ситыдымашыштлан азапланеныт. Чынже денак тиде кумылзак иза-шольо еш лийын».
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
1956
Кӧ колен
Категорий:1956
Кирово-Чепецк
Кирово-Чепецк (Кирово-Чепецк) — ола Киров велыште, Российыште. Кирово-Чепецк кундемын рӱдыжӧ. Кок эн кугу ола велыште. Калыкчот 76 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Кирово-Чепецк
1406
1406 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1406Категорий:XV курым
4 вӱдшор
4 вӱдшор (4 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 94-ше (кужемдыме ийлаште — 95-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 271 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 4 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 4 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 4 кечынже колышо-влак
Калык пале
Васли кече (Василийын кечыже). Тиде кечын ожно шулышо вÿдын куш да кузе йогымыжым эскереныт: вÿд йогымо корнышто сурт-оралтым чоҥаш тыршен огытыл. Куткышуэ ÿмбалсе лум эн ончыч йÿдвел могыр гыч шулаш тÿҥалеш гын – шокшо кеҥежым вучыман.
Категорий:4 вӱдшор
Данилово (Поранча кундем)
Данилово (Кӱчыкэҥер, Пӱнчӧнур) (Данилово) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2003 ий), 13 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Элпанур ял деч 7 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Вожай Мучаш
Вожа́й Муча́ш (Архангельское) — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше села. 280 кудывече лийын. Ял воктен коремыште Йырсе эҥер тӱҥалеш.
Важ-влак
Категорий:Грак кундемысе илымверла
Монча
Монча (мо-ча, мо - ?, ча - вӱдыште але вӱд воктене илыше наста) — изи лӱмын ыштыме пӧрт, кушто мушкылташ да выньык дене кыралташ лиеш. Молгунамсе мончаште пеш шокшо. Марий монча-влак чучкыдын вӱд воктене вераҥдат. Мончам писте, кож, нулго, пӱнчӧ але шопке гыч чоненыт. Писте мӱй ӱпшым пуа, иман пушеҥге-влак кишак ӱпшым пуат да шопке - шудо ӱпшым. Кӱ-влакым тӱрлым пайдаланыт. Марий-влак ошкӱм йӧратат, тудо эркын да шыман шокшым пуа. Чодыран кундемыште илыше моло калыкын семынак, марий монча пура руэн ышталтын, кӧргыштыжӧ – лукышто – вӱдым ырыкташлан, шокшым ышташлан кӱ коҥга, воктенже выньык дене кырашлан лапкавал (лӧка) лийын. Тачысе саманыште мончам олтымо годым шикш тӱньык гыч лектеш гын, а ожно шикш мончаш лектын, а вара шикш тупрашыште улшо тӱньык гоч каен, тыгайым шем монча маныт. Монча гыч лектын монча ончылно каналташ лиеш, а теве мончан леведыш ожно пушеҥге кӱр гыч, олым гыч, оҥа гыч ышталтын, кок могырышко кечалтын улмаш. Марий монча тӱҥ сомыл деч посна эмлыме, тазалыкым пеҥгыдемдыме вер лийын. Южо йӱла, сӱан, кумалтыш, колышым уштымо шотымат тышанак эртареныт, озанлык сомылланат вургемым, йытын ден кыне кылтам кошташлан монча пеш йӧрен. Палемдыман, ожно ӱдырамаш-влак азам мончаште ыштеныт. Аза шочмеке, вӱдыш ший оксам пыштен, йочам мушкыныт. Ший - илыш волгыдылыкым, поян илышым, да осал дечын арален шогымашым ончыкта. Тылеч вара йочам, ачажын йӧратыме икшывыже лийже манын, тудын тувырешыже пӱтыралын пӧрт коҥга ӱмбак пыштеныт. Мончашке самырык авам шкенжым колташ огеш лий – осал вий айдемым авалтен кертеш. Чынжымак, марий монча юзо виян манын кертына. Мончашке пурет могырет кана, яндар кап-кыл дене гына огыл, чон денат яндар да волгыдо монча гыч лектат. Монча кугыза ден монча кувалан эреак таумутым ойлаш кӱлеш, но икмыняр еҥ тиде пашам ышташ огеш кӱл маныт. Мончашке пурен лекмеке чайым, пурам йӱаш лиеш, но кочо вӱдым ида подыл, тазалыкланда пеш кугу эҥгекым конден кертыда. Чын погкалаш саунышто икмыняр этапым ыштыман. Эн ончыч ӱмбач мушмаш да лавыргымашым кораҥдыман. Тидлан помещенийын гигиене яндарлыкшым кучылташ йӧным пуышо средства кучылтман. Вара вӱд да ӱмбалнысе дезинфекцийым эртараш кӱлеш. Тидлан лӱмын дезинфицироватлыше препаратым кучылташ лиеш. Умбакыже, химий балансым тергаш кӱлеш. Тидын деч вара бассейн ден саунышто кучылтмо моло предмет-влакым поген налаш лиеш.
Важ-влак
Категорий:Марий тӱвыра
311
Кӧ колен
Категорий:311Категорий:IV курым
Страусова, Анастасия Гавриловна
Анастасия Гавриловна Страусова ( — ) — марий театр актриса. РСФСР-ын сулло артистше (1960).
Кылвер-влак
Категорий:Марий актёр-влак
Ӱлыл Пардым
Ӱлыл Пардым (Нижний Бардым) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Симиничи ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 315 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Арти ола сынан посёлко деч 21 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Стокгольм
Стокгольм (шведла: Stockholm) - Швецийын рӱдолаже.
Ӱлыл Пардым
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Стокгольм
Категорий:Швецийысе олала
Ӱлыл Пардым
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Арти оласе йырвелысе илымверла
Радехов
Радехов (Радехів) — Украиныште Львов велыште Червоноград кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 9 735 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Саҥга курык
Саҥга курык (Rocky Mountains) — Йӱдвел Америкын касвел могырышто ик эн тӱҥ курык тӱпрӱдӧ. Саҥга курыкын кужытшо 4 830 км, касвел Канадын Британийысе Колумбий гоч кечывалвел-касвел АУШын Нью-Мексико марте. Йӱдвел Америкысе Кордильерын Тыныс серысе тӱпрӱдӧ, Каскад тӱпрӱдӧ да Сьерра-Невада деч ойыртемалтеш. Нуно чыла касвелнерак верланеныт.
Саҥга курык 80-55 амион ий ончыч ышталтын ыле Ларамий орогенез годым. Тунам икмыняр плато Йӱдвел Америкын плато йымаке яклештен. Субдукцийын лукшо кугу лийын огыл, садлан Йӱдвел Америкыште кумда курык ӱштӧ ышталтын ыле. Вара Саҥга курыкышто кошар курык вуйым да ложемым тектонический активность ден ий нальык эррозий ыштеныт. Пытартыш ий периодын мучаште саҥга курыкышто айдеме илаш тӱҥалын. Вара икмыняр Европысо (мутлан, Александр Маккензи) да Америкысе (мутлан, Льюис ден Кларкын экспедицийже) шымлыше-влак курыкым шымленыт. Курыкын экономикысе эксплуатацийым минерал-влак да меж негызленыт. Кеч-кузе гынат, Саҥга курыкышто нигунам шуко калык шыш иле.
Категорий:Курык Категорий:Йӱдвел Америка
Манылово
Манылово (Манылово) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Пыламарий ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 82 еҥ (2000 ий), 35 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Йырсе
Йырсе мут ончыктен кертеш:
Заречье выселке
Заречье выселке (Выселок Заречье) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 1 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1958 ийыште вӱдшор тылзын 25-ше кечынже Заречье выселке шотлымо данный-влак лукталтын.
1957
Кӧ колен
Категорий:1957
Ы
Ы, ы — кириллик тиште. 32-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Политковская, Анна Степановна
Политковская, Анна Степановна (, Нью-Йорк —, Моско) — российын журналист.
1407
1407 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1407Категорий:XV курым
Юкаменский кундем
Юкаменский кундем (Юкаменский район) — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Юкаменское.
*
Кременчуг
Кременчуг (Кременчук; Кременчуг) — ола Украиныште, Полтава велыште.
Эртымгорно
Категорий:Полтава велысе олала
312
312 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:312Категорий:IV курым
1408
1408 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1408Категорий:XV курым
Сахара
Сахара — тӱняште эн шокшо пустынь, Антарктида ден Арктика деч кумшо эн кугу пустынь. Кумдыкшо - 9 400 000 км2, йӱдвел Африкыште верланен.
Южо ошма дюна 180 метр кугытан лийын кертыт. Пустынь лӱмжӧ араб йылме гыч толын.
Увераҥар
Эн кӱшыл точко - вулкан Эми-Куси.
Географий
Пустынь тыгай элын ужашыже улеш: Алжир, Чад, Египет, Либий, Мали, Мавританий, Марокко, Нигер, Касвел Сахара, Судан, Тунис. Пустынь Сахара плиташте верланен, Сахара плита - тиде Африка платформын йӱдвел-касвел ужашыже улеш.
Мардеж ден шуэ йӱр пустынь формым ыштен. Пустыньыште ошма дюным, ошма теҥызым, кӱ платом, шаргӱ тӧрверым, кукшо ложемым, шинчалан рокым ужаш лиеш. Ӧрмашан пӱртӱсым Ришат Структурыште (Мавританийыште) ужаш лиеш.
Икмыняр келгын шерыме курык ден курык тӱпрӱдӧ, шуко вулкан пустынь гыч кӱзат. Нуно коклаште: Аир курык, Ахаггар, Сахарысе Атлас, Тибести, Адрар-Ифорас да Йошкар теҥызын курык-влак.
Категорий:Пустынь Категорий:Африка
Привалихина, Вера Николаевна
Вера Николаевна Привалихина ( — ) — марий театр актриса. РСФСР-ын сулло артистше (1970).
Литератур
Категорий:Марий актёр-влак
Ялта
Ялта (Ялта, Yalta, Ялта, Ялта) — Крым пелотрон кечывалвел серыштыже верланыше ола.
Категорий:Крым Республикысе олала Категорий:Крым
Викиувер: Элыштына Марий Йӱштӧ Кугыза эн палыме-влак гыч иктыже
'''Марий  Йӱштӧ Кугыза Российыште эн чапланыше лу Йӱштӧ Кугыза радамыш пурен. У ий вашеш «ТурСтат» российысе агентстве тыгай иктешлымашым Йӱштӧ Кугызан илемыштыже лийше турист-влакым аклен ыштыме.'''
Марий Йӱштӧ Кугыза кудымшо верыш лектын. Мемнан Йӱштӧ Кугызан илемжылан Шернур районысо Кукнур села шотлалтеш. Мутат уке, эн чапланыше — тиде Великий Устюг гыч руш Йушто Кугыза.
Тыгак лу эн чапланыше Йӱштӧ Кугыза коклаште Татарстан, Карел, Бурятий, Одо кундем, Мордовий, Чуваший, Ямал-Ненец автоном округ да Тува гыч телымсе юзо-влак улыт.
Категорий:Викиувер
Артём (ола)
Артём (Артём) — ола Российыште, Теҥызсер мландыште.
Тыгак ончо
Категорий:Теҥызсер мландысе олала
Марий Шолэҥер (Шернур кундем)
Верланыме вер
Памашсола деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «шоло» + «эҥер» = «шол(о)эҥер». «Марий Шолэҥер» — шолан эҥер воктене верланыше марий ял..
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Шопо
Шопо (Квас) — традицион йӱмаш этил спиртын ужашыже дене <1,2 %.
Квас
313
313 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:313Категорий:IV курым
Mazda
Mazda, в более общем смысле Mazda', является крупнейшим в мире производителем автомобилей в Японии.
Категорий:Авто
Красногорка (Курыкмарий кундем)
Красногорка (Красногорка, Красногорка) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 162 еҥ (2001 ий), 141 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кулаково сола деч 8 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
1409
1409 ий — XV курымын ийже.
Дходха
Дходха тиде Навратриште фестиваль, Саураштра Шакти Юмоын пайрем уло. Дходха мут марла муро уло. Дходха пайремыште индеш кече ден лу йӱд Шакти/Дэви Юмоын индеш формаште кумалаш уло. Луымшо кечен лӱмжо тыглаят "Виджаядашами" але "Дуссехра".
Кылвер-влак
Категорий:Тын
1409
Кӧ колен
Категорий:1409Категорий:XV курым
Мочалище
Верланыме вер
Сӱзлэҥер ола сынан посёлко деч 7 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Спиридонов, Анатолий Яковлевич
Анатолий Спиридонов (Анатолий Яковлевич Спиридонов) (, Марий АССР, Маскасола кундем, Краснооктябрьский посёлко) — руш серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2001), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1992).
Илыш корныжо
Анатолий Спиридонов 1950 ийын пеледыш тылзын 8-ше кечынже Марий АССР Маскасола кундем Краснооктябрьский посёлкышто шочын.
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
1958
Кӧ колен
Категорий:1958
Basshunter
Basshunter, Юнас Эрик Олтберг (, Хальмстад) — швед мурызо, продюсер да диджей.
Кылвер-влак
Категорий:Мурызо-влак Категорий:Швед-влак
Яшмет
Яшмет (Яшметово) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 1,5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Судовая Вишня
Судовая Вишня (Судова Вишня) — Украиныште Львов велыште Яворов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 6 566 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Андрушёвка
Андрушёвка (Андрушівка) — Украиныште Житомир велыште Бердичев кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 8 606 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе олала
Aston Martin
Aston Martin, в более общем смысле Aston Martin, является крупнейшим в мире производителем автомобилей в Японии.
Категорий:Авто
Паймыр
Паймыр (Паймыр) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Унчо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 45 еҥ (2004 ий), 38 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Унчо сола деч 3 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премий
Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премий пӱртӱс ден гуманитар шанче научный публикаций аланыште (Государственная премия Республики Марий Эл имени М.Н. Янтемира в области научной публикации естественных и гуманитарных наук) – эн аклыме научный публикаций ден открытий-влаклан пуымо премий.
Мо пуалтеш
Марий Эл Республик Вуйлатышын Указше почеш премийым сулен налше-влаклан пуалтеш:
Важ-влак
Категорий:Чап лӱм-влак Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
314
314 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:314Категорий:IV курым
Черёмуха
Черёмуха (Черёмуха) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Йӱксар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2004 ий), 35 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 4 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Аскоглоссум
Аскоглоссум (Ascoglossum calopterum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Океанийын шуко верлаште кушшо пеледыш.
Урлык гибрид-влак
<dd>Ascoglossum x Renanthera (Ren.): Renanthoglossum (Rngm.) <dd>Ascoglossum x Aerides (Aer.): Nonaara (Non.) <dd>Ascoglossum x Arachnis: Ngara (Ngara) <dd>Ascoglossum x Paraphalaenopsis: Ascoparanthera (Apn.) <dd>Ascoglossum x Phalaenopsis (Phal.): Dresslerara (Dres.) <dd>Ascoglossum x Rhynchostylis: Lauara (Lauara) <dd>Ascoglossum x Trichoglottis: Sheehanara (Shn.) <dd>Ascoglossum x Vanda: Pantapaara (Pntp.) <dd>Ascoglossum x Vandopsis: Freedara (Fdra.)
Категорий:Орхидей-влак
Пьер де Кубертен
Пьер де Кубертен ( — ) — француз педагог да эртыкшанчызе, Калыккокласе Олимпий Комитетлан негызым пыштен.
Важ-влак
Категорий:Француз эртымгорнызо-влак
Куприн, Александр Иванович
Алекса́ндр Ива́нович Купри́н (1870 7 Идым, Наровчат — 1938 25 Сорла, Ленинград) — руш серызе.
Категорий:Руш серызе-влак
Голованов, Виктор Семёнович
Виктор Семёнович Голованов ( — ) — марий театр актёр. РСФСР-ын сулло артистше (1986).
Кылвер-влак
Категорий:Марий актёр-влак
Кундыштӱр выселке
Кундыштӱр выселке (Выселок Кундыштур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
XX-шо курымын 60-ан ийлаштыже Кундыштӱр выселке пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Дайвинг
Дайвингын тӱрлыкшӧ
Дайвинг мут англичан йылмысе dive мут гыч шочын. Марлаже вӱд йымалне ийымашым ончыкта. Дайвинг кок тӱрлыклан шелалтеш:
Тыгай вӱд йымалсе ийымашын кум классже уло. 1. Профессионал ийымаш. Дайвер-влак тидын дене оксам ыштат. Вӱд йымалне тӱрлӧ пашам ыштат.
Авасер
Авасер (Ӓвӓсир, Новая Слобода) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 140 еҥ (2001 ий), 144 еҥ (2014 ий).
Дайвинг
Дайвингын тӱрлыкшӧ
2. Спорт ийымаш. Российыште дайвер-влак 2008 ий гыч таҥасаш тӱҥалыныт. Икымше тӱҥямбалсе таҥасымаш Хургаде олаште эртен.
Авасер
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 23 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Дайвинг
Дайвингын тӱрлыкшӧ
3. Канымаш. Айдеме шке кумылжым шукташ манын, шӱлымӧ аппаратым чиен - вӱд йымалсе моторлыкым эскера. Тыгай дайверлан 40 метр келгытыш гына волаш лиеш.
Авасер
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Дайвинг
Тунеммаш нерген
Вӱд йымалне ийыме годым тӱрлӧ лийын кертеш: маске пӱжалтеш, вӱд йымал гыч куштылгылыклан кӧра тендам кӱш кӱзыктен кертеш. Кузе тидым эрташ, вӱд йымалне шкенетым кучымылан туныктен кертыт. Тыгай шинчымашым Вӱдйымал ийымаш ассоциацийыште пуен кертыт, тидын пелен сертификатым кучыктат.
Кӱшыл Регеж
Кӱшыл Регеж (Изи Регеж, Корембал) (Верхний Регеж) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 17 еҥ (2005 ий), 14 еҥ (2010 ий).
Дайвинг
Тунеммаш нерген
Вӱд йымаке кайыме годым ласте, маске, аквалангым, йолчиемым, вӱд келгытым тергыме ӱзгарым, шагатым, компасым, кӱзым, понарым налын кертыда. Йӱшто верыште ийын кошташ шонеда, але кугу келгытыш волынеда гын гидрокостюмым чияш лиеш. Тудо огеш нӧрӧ да айдемын кӧргӧ шокшыжым арала.
Кӱшыл Регеж
Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 8 километр йӱдвел могырно верланен.
Дайвинг
Тунеммаш нерген
Кажныже дайвинг дене пайдаланен ок керт. Хирургий чер дене, шӱлымӧ шотышто, нер, логар, пылыш, шинча чер дене эмганенда гын, тугеже дайвер-влак радамыш пураш идаат шоно. Кугу келгытыште таза айдеме гына ийын кертеш.
Кӱшыл Регеж
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Дайвинг
Эртымгорно
Айдеме вӱд йымаке волашлан кум йӧным муын. Икымше, тиде яра ийымаш. Тачысе кечынат шукын кычалын тыге вӱд йымалне ийын коштыт. Такшым айдеме, шӱлыде, шуко жап чытен ок керт, сандене, вӱд йымалне лияшлан вес йӧным кычалыныт. Шонен шуктеныт: айдеме кумыктымо кугу кӱртньӧ коробкаш пура да тудым тыге вӱдыш волтат. Вӱдын кугу огыл. Вара тыгай коробка-шамыч эркын-эркын субмариныш савырненыт. А шонен лукмо дене кумшо йӧн шочын. Айдеме вӱдыш чиен вола. Мланде дене тудым шланг гына кылда. Мландывалне кок айдеме туле дене южым шлангыш пуртат, тыге вӱдйымалне коштшо айдеме деке юж толеш. Ваш-ваш кандыра гоч кутыреныт. Скафандрым чийыше водолаз кандырам шупшыштын, кӱшкӧ сигналым колтылын. Кандыра дене колтымо сигнал-влак: 1 гана – "Волен шуынам, чыла сай" 2 гана – "Шӱлаш ок сите, тулем писынрак темдыза" 3 гана – "Южым утыждене колтеда, тулем эркынрак темдыза" 4 гана – "Кӱш нӧлталза" А чӱчкыдын кандырам айдеме шупышышташ тӱҥалын гын «Мылам йӧсӧ, лукса мыйым», - каласынеже.
Дайвингын эртымгорнжытыжо ик эн кугу ошкылым Жак-Ив Кусто ыштен. Инженер Ганйан йолташыж дене пырля аквалангым шонен луктыныт. Айдеме тупышкыжо кӱртньӧ баллонным сакалта. Баллонышто -. Тудын дене айдеме вӱд йымалне шӱла да кӱшкӧ кӱзыде икмыняр шагат ийын кертеш. 1943 ийыште Жак Кусто йолташыж-влак дене пырля Парижыште икымше аквалангым ыштеныт. Вӱд йымаке икымше волымаш нерген Кусто шкеже тыге ойла:
''«Ме тыныс, шып верым серыште муынна. Молан манаш гын, италийысе салтак-шамыч мемнам ужын кертыт ыле. Мый баллонышто южын темдыме куатшым терген нальым. Дюма йолташем серыште кодын – кенета да мылам иктаж могай полыш кӱлеш лиеш. Симона йолташна вӱд валне маске дене ийышаш ыле. Тудо мыйым ончен, нимо лийын омыл мо. Маскем ынже пӱжалт манын, мый кӧргышкыж шӱвалынам, да теҥыз вӱд дене яндажым шӱалтенам. Вара 20 киллограмман аппаратым чиенам да вӱдыш пуренам. Вӱд йымалне кид валне коштын онченам, шке йыр пӧрдынам, сальтом ыштенам. Чот куаненам»''
Ик кеҥежыште Жак-Ив Кусто йолташыж дене пырля 500 гана вӱд йымаке воленыт. Сар деч вара Кусто ден Ганьян шке фирмыштым почыныт да аквалангым ышташ тӱҥальыч. Дайвингыш шанчыеҥ-влакат ушненыт. Вӱд йымалне кином сниматлаш тунемыныт. Икмыняр идалык ОРТ телеканал дене «Подводная одиссея команды Кусто» фильмым ончыктеныт. Варажым Кустом Монако олан Океанографий тоштерын директоржылан сайленыт.
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Пыжэҥер
Пыжэҥер (Пижинерь) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Арык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 66 еҥ (2002 ий), 48 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Малмыж ола деч 17.1 километр (43 км – авто дене) йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Малмыж кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Атопоглоссум
Атопоглоссум (Atopoglossum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура пеледыш.
Григорьев, Юрий Михайлович
Юрий Григорьев (Юрий Михайлович Григорьев) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Тыгыде Морко ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Марий Эл Республикын сулло журналистше (2007).
Илыш корныжо
Юрий Григорьев 1966 ийын шыжа тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Тыгыде Морко ялеш кресаньык ешеш шочын. Шочмо ялыштыже тӱҥалтыш школым тунем пытарымеке, 1980 ий гыч Кугу Кожлаял кандашияш школышто шинчымашым погаш тӱҥалеш. Умбакыже Республикысе культурно-просветительский училищыште шинчымашым поген. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште налын. 1922 ийыште историко-филологический факультетым пытарен.
1993 ий гыч 1999 ий марте «Кугарня» газет редакцийыште тергызелан пашам ыштен. 1999 ий гыч «Марий Эл» газетын журналистше. Печатьыште эн тӱҥжӧ республикысе тӱвыра илышым ончыкта. Юрий Григорьев возымо пашаж гыч ятыр репортаж-влакым, тӱвыра да сымыктыш пашазе нерген очерк-влакым, республикыште шындыме спектакыль нерген статья-влакым палемдаш лиеш.
Икымше почеламу аршашыже «Эрвий» альманахыште 1990 ийыште лектын. 1994 ийыште Книгам лукшо марий издательствыште «Ом ӧпкеле» сборник лектын. Юрий Григорьевын возымо ятыр почеламут-влакше «Марий Эл», «Кугарня» газет, «Ончыко» журнал лаштыкеш печатлалтыт. 2008 ийыште ош тӱням «Шӱдыр корно» кокымшо почеламут сборникше ужын. Муро-влакым воза. Л. Пиранделлон «Человек, зверь и добродетель» пьесыжым марий йылмыш кусарен. Южо газет материалже Ю. Михайлов, Г. Йӱран псевдоним дене лектеш.
Усталык корныжо
Изи годсек пӧртӧнчык але капка ончык лектын йӱр йӱрмым эскерен ончен, телым модмо годым лум луммым, пӧршан шогалше пушеҥгым эскерен ончен. Илышын моторлыкшо мучашдыме улмыла чучын. Кугу Кожлаял школышто марий йылме да сылнымутым Александыр Иванович Иванов туныктен. Йоча кумылым пеш умыылен моштышо айдеме. Урокым тӱрлӧ йӧн ден эртарен. Икана пеш оҥай пашам пуыш: «Тунемше-влак, те сочиненийым возышаш улыда. Тыге темлем: кӧ ава нерген сай почеламутым воза – сочинений семынак аклем да «визытан» але «нылытан» отметкым шындем», – шарналта Ю. Григорьев. Тыге ава нерген почеламут шочын. Икымше почеламут тыге йоҥга: "Мыйын авам пашаче, Поро, сай ӱдырамаш. Тудын кугу пайрем таче. Жап пӧлекым ямдылаш. Козыргалше тудын кидше Пашалан уста тугай. Кеч-могае неле лийже, Эре ончылно авай." Тиде почеламут ош тӱням литкружокын пырдыжгазетыштыже ужын. Тышеч тӱҥалеш вияҥаш сылнымут памашыже. Тылеч вара почеламутшо-влак «Ямде лий», «Колхозная правда» газетлаште кояш тӱҥалыт. 1981 ийыште 8-ше классыште тунемше Юрий Григорьевым сылнымутым йӧратыше-влаклан погынымашке ӱжыктеныт. Сылнымут мастар, поэт, Марий Элын сулло журналистше Геннадий Михайлович Бекешевын да лӱмын лончылаш полшаш ӱжмӧ Гании Газизович Гадиатовын поро ойышт, полышышт самырык йочам кумылаҥден. Тунам Йошкар-Ола поэт кӱкшӧ акым пуэн коден, умбакыжат возаш да возаш – тыгайрак тыланымаш йоҥгалтын.
Школ деч вара ( Марий кугыжаныш университетын марий филологий пӧлкаштыже 1987–1992 ийлаште тунемын) почеламут-шамычым самырык-влакын сылнымут пашашт дене чумырен, «Эрвий» альманахыште ик гана веле огыл савыктыме. Тидыже адакат Г.Г. Гадиатовын полшымыжлан кӧра лийын. Тудо тунам книга издательствыште ыштен. А вара тыге лектын: Гани Газизович эсогыл шкеак, Юрий Григорьевичын почеламут-влакшым чумырен, книгам савыкташ темлен. Марий книга издательствын идалыкаш планышкыжат шкеак пуртен. Тыге тиде поро поэтын полшымыж дене 1994 ийыште вичкыж мелна гай «Ом ӧпкеле» икымше почеламут сборникше савыкталт лектын.
Чаманаш логалеш, вараже Гани Гадитов ты тӱня дене чеверласыш. Шагал огыл ийлан Григорьевын сылнымут пашаже чыганен шогале. «Амалже шуко. Возымаште пеш шуко жапым журналистикылан, «Марий Эл» газетлан ойыраш логалеш. Но пытартыш ийлаште ала-можы угыч чоным поэзийыш савырале. Тыге кодшо ийын (2007) «Мыйын корно икте», «Йӧратенам», тений (2008) «Марий Эл» газетыште «Илем шарнен мый тудо жапым» почеламут-влак ош тӱням ужыч».
Шагал огыл почеламутышто «иктешлыше образым» кучылтеш. Тидыже поэзийлан йоҥгалташыже, шулдыраҥашыже йӧным ышта.
2008 ийыште эше ик почеламут шочо, «Шӱдыр корно» маналтеш. Тыште чын искусствын илышыште верже нерген пеш кумда темым тарватыме. Творчестве дене кылдалтше еҥым пеш ӱлыкшын аклат. Но чын, виян творчестве садак курымешлан историеш кодеш. Ты ийыштак «Шӱдыр корно» лӱман сборник лектеш.
Кусарыме паша
Юрий Григорьев шкенжым кусарыше семын терген онча, руш поэт А.С.Пушкинын «Я помню чудное мгновенье», «Я вас любил» почеламутлам кусарен. Л. Пиранделлон «Человек, зверь и добродетель» пьесым кусарен.
Муро-влак
Ю.Григорьев муро-влакым воза. 2008 ийыште лекше «Шӱдыр корно» почеламут сборникыштыже «Муро, муро, шергылт, йоҥго» ужашым ойырымо. Тушко тыгай муро-влакым погымо: «Ом ӧпкеле», «Ондалаш шоненам шке чонемым», «Мондалтше ял», «Ит мондо», «Авай, куптырет гыч ужам», «Илем шарнен мый тудо жапым», «Чурийвылыш – пызлыгичке», «Йӱксӧ ӱдыр», «Тошто йолгорно», «Мыйын – чон шепка гай Морко вел», «Эх, Тыгыде Морко», «Мом шонаш, мом шорташ, ойгыраш?!».
«Мондалтше ял» почеламутын шкешотан историйже уло. Эре йодыт:
– Юрий Михайлович, ялыштыда тендан шочмо суртда уке мо, вет тыште пустаҥше сурт олмо нерген возеда, йодыт. А мыйже манам, шочмо Тыгыде Морко ялыште суртна уло. У пӧртым чоҥымо. Шке почеламутыштем мый иктешлыше образым кучылтынам, вет марий яллаште мочол шуко пуста пӧрт-влак улыт! Нуным чон коржын ончен, эсогыл мурым возенам».
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Суас
Суас (шкелӱм татар; сӱӓс; бигер; тутар) — Российын Европо ужашыште верланыше рӱдӧ веллаште, Юлвелыште, Уралыште, Сивырыште, Казахстаныште, Кокла Азийыште, Синьцзяныште, Мӱндыр Эрвелыште илыше тӱрк калык.
Калыкын вес лӱмжӧ-влак
Суас Элыште да Одо Элыште илыше марий-влак суас-влакым сӱас маныт. Тугат марий-влак суас-влакым тыге манын кертыт: татар, тотар, тадар да тодар.
Тыгак ончо
* Категорий:Мусульман калык-влак Категорий:Калык-влак Российыште Категорий:Калык-влак Румынийыште Категорий:Калык-влак Украиныште
Сармак
Сармак (Марий Сарамак) (Марийский Сарамак) – Российыште Одо Элын Кизнер кундемыштыже верланыше Крымско-Слудкский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 129 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кизнер кундемын кечывалвелныже лийын шога. Кизнер марте – 43 километр, Ижевск марте – 160 километр.
Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Кизнер кундемысе илымверла Категорий:Одо Элысе марий илымверла
Эрангис
Эрангис (Aerangis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын да Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 50 еш куэ уло.
Гибрид-влак
Категорий:Орхидей-влак
4 идым
4 идым (4 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 247-ше (кужемдыме ийлаште — 248-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 118 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 4 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 4 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 4 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:4 идым
Купэҥер
Купэҥер (Изи Ильдемнур) (Купунер) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Купэҥер, Йошкар Курык, Ильдемнур ялла ик пырляштарыме Ильдемнур ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Губин почиҥга
Губин почиҥга (Губино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Уссурийск
Уссурийск (Уссурийск) — ола Российыште, Теҥызсер мландыште.
Губин почиҥга
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 9 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Уссурийск
Тыгак ончо
Категорий:Теҥызсер мландысе олала
Губин почиҥга
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Губин почиҥга ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Геленджик
Геленджик (Геленджик; Хылъэжьый) — ола Краснодар мландыште, Российыште. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 65 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Краснодар мландысе олала
Симферополь
Симферополь (Сімферополь, Симферополь, Aqmescit, Акъмесджит) — ола Украиныште, Крым автоном республикын рӱдолаже.
Категорий:Симферополь Категорий:Крым
Глазов кундем
Глазов кундем (Глазовский район) — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Глазов.
*
1410
1410 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1410Категорий:XV курым
1959
Кӧ колен
Категорий:1959
1970 ийла
1970-ше ийла — XXI курымын икымше, 1970 ий гыч тӱҥалеш 1979 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1970 ийлаКатегорий:ХХI_курым
317
317 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:317Категорий:IV курым
1411
1411 ий — XV курымын ийже.
Ульянова, Мария Ильинична
Мари́я Ильи́нична Улья́нова (1878 18 Пургыж, Симбирск — 1937 12 Пеледыш, Моско) — россий революций толкыныш пурен, совет партий кугыжаныш пашаеҥ, В.И. Ленинын изирак шӱжарже.
1411
Кӧ колен
Категорий:1411Категорий:XV курым
Нартас
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Дмитриев, Валентин Дмитриевич
Валентин Дмитриев (Валентин Дмитриевич Дмитриев) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Чодырасола ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1975).
Илыш корныжо
Валентин Дмитриев 1927 ийын кылме тылзын 27-ше кечынже Марий автоном область Морко кундем Чодырасола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Аулосепалум
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Ефимов, Измаил Варсонофьевич
Измаил Ефимов (Измаил Варсонофьевич Ефимов) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Порандай ял) – марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1980), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1988), Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже (1996), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2006), Марий Эл Республикын Калык сӱретчыже (2009), Марий Эл Республикын Вуйлатышыже пелен тӱҥ герольдмейстер, Марий Элын гербын авторжо.
Илыш корныжо
Измаил Ефимов 1946 ий кылме тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Порандай ялеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий сӱретче-влак Категорий:А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий Эл Республикын сулло сӱретчыже-влак Категорий:Россий Федерацийын сулло сӱретчыже-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык сӱретчыже-влак
Плющенко, Евгений Викторович
Евгений Викторович Плющенко (Евгений Викторович Плющенко) (, Солнечное, Россий) руш фигурист.
Ӹ
Ӹ, ӹ — кириллик тиште. Курыкмарий тиштерыште 33-шо тиште.
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
316
316 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:316Категорий:IV курым
Эҥермучаш (Шӱдымарий ял шотан илем)
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 3,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Эҥермучаш ял Тошто Йӱледӱр ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Пакшал
Пакшал (Пагышал) (Багышково) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Изи Тавра ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 315 еҥ (2010 ий).
Эртымгорно
Яллан негызым 1761 ийыште пыштеныт.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Кужнур (Пӱрӧ кундем)
Кужнур (Бахтыбай) (Бахтыбаево) – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Кужнур ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 855 еҥ (2002 ий), 975 еҥ (2009 ий) , 887 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӱрӧ ола деч 21 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
1960 ийла
1960-ше ийла — XXI курымын икымше, 1960 ий гыч тӱҥалеш 1969 ийыште мучашлалтеш.
Кужнур (Пӱрӧ кундем)
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
1960 ийла
Важ-влак
Категорий:1960 ийлаКатегорий:ХХI_курым
Кужнур (Пӱрӧ кундем)
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Пӱрӧ кундемысе илымверла
Нил
Нил эҥер (النيل an-nīl, Nile, iteru, (p(h)iaro) — эн кугу эҥер Африкыште. Йогын кугытшо – 6852 уштыш.
Категорий:Нил
Кириллова, Сарра Степановна
Сарра Степановна Кириллова ( — ) — марий театр актриса. Марий Эл Республикын Калык артистше (1992).
Литератур
Категорий:Марий актёр-влак
Балезино кундем
*
Ӱшӱт кӱртньыгорнын 7-ше километрже
Ӱшӱт кӱртньыгорнын 7-ше километрже (7-й илометр Юшутской железной дороги) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Мочалище посёлко деч 1 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Мераҥсола
Мераҥсола ((Куянково) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 596 еҥ (2002 ий), 509 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Поранча ола сынан посёлко деч 8 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Эрантес
Эрантес (Aeranthes) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын да Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 50 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Изи Кӧрдӧ
Изи Кӧрдӧ (Малые Кёрды) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 4 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1940 ийыште Изи Кӧрдӧ ял Кугу Кӧрдӧ ял дене пырля ик пырляштарыме Кӧрдӧ ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Новояворовск
Новояворовск (Новояворівськ) — Украиныште Львов велыште Яворов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 31 375 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Гришунята
Гришунята (Гришунята) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2003 ий), 4 еҥ (2010 ий).
Исаев, Чапай Исаевич
Эсай Чапай (Чапай Исаевич Исаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Келтей (кызыт Келтей) ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, журналист, кусарыше.
Гришунята
Верланыме вер
Шулко сола деч 5 километр кечывалвел — касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Исаев, Чапай Исаевич
Илыш корныжо
Эсай Чапай 1911 ийын ага тылзын 23-шо кечынже Россий империй Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Келтей (кызыт Келтей) ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий журналист-влак
Сургут
Сургут — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.
298,5 тӱжем еҥ (2009 ий).
Сургут - тошто ола улеш, 19 Пургыж 1594 шочын.
Кÿртньыгорно уло, Интеркалыкын Кÿртньыгайык порт, да Обь эҥерыште кугу порт.
Шагат ӱштӧ - UTC+6 (кеҥежым), UTC+5 (телым).
Туныктыш
Олаште кок шке университет-влак уло:
Важ-влак
Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Юграсе олала
Чорновил, Вячеслав Максимович
Чорновил Вячеслав Максимович (В'ячеслав Максимович Чорновіл, Вячеслав Максимович Черновол,  — ).
Сводешын возымашыже
Сводешын Финн-юлысо йылме-влакла возымашыже
Категорий:Финн-угор йылме-влак
Коростышев
Коростышев (Коростишів) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 25 445 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе олала
Морко лесничество
Морко лесничество (Поселение Моркинское лесничество) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.