cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кикнур кундем
Географий
Кикнур кундем Киров велын кечывалвел-касвелныже верланен. Кугу Какшан, Кугу Кундыш, Ышта эҥерла йогат.
Негыз
Категорий:Кикнур кундем
Турка (Львов вел)
Турка (Турка) — Украиныште Львов велыште Самбор кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 7 153 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Руш Чодыраял
Руш Чодыраял (Русский Чодраял) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Руш Чодыраял ял Марий Чодыраял ял дене пырля ик пырляштарыме Чодыраял ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Сеул
Сеул — ола, Кечывалвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот — 10 амион еҥ.
Лӱм
Корейыште илыше-влак рӱдолаштын лӱмжым [соуль] семын маныт. Соуль мут тоштокорейысе йылме гыч толын, соболь але сораболь мут дене рӱдӧ олам лӱмденыт. Тудо жапыште тиде мут дене Кёндж олам лӱмденыт. Латин транскрипцийыште тиде мутым йоҥылыш -влаклан шеледеныт, сандене европысо, руш йылмылаште "сеул" мутым йоҥылыш лудыт. Seoul — Seo-ul семын лудаш кӱлеш ыле, а лудыныт — французла — Se-oul.
Эртымгорно
Олан икымше лӱмжӧ Виресон, тудо Пэкче кугыжанышын рӱдолаж лийын (мемнан курым деч ончыч 18 ий гыч тӱҥалын). Корӧ жапыште "Хасон" лӱм дене палыме ыле. Чосон династийын курымыштыжо (1394 ий гыч) кугыжанышын рӱдолаже лийын, "Ханян"( 漢陽) лӱмдалтын. Вара Японий Корейым шке колонийышкыж савырен, тудо жапыште ола "Кӧнсон" лӱмым налын. 1945 ийыште Корей эрыкан лийын, да рӱдолалан "Сеул" лӱмым пуэныт. Тӱҥалтышште ола йыр кугу, 7 метр марте кӱкшытан шогалтеныт. Ир янлык, тушман, да -влак деч аралалташлан. Вара ола шарлен, пӧрт-влак орын вес велыштыже чоҥалташ тӱҥалыныт, тачысе кечылан оржат кодын огыл (олан йӱдвел ужашыштыже изиш аралалтын). Но тидо орын капкаже-влак тачат шогат, нунын кокла гыч эн палымыже — Намдэмун ден Тондэмун. Чосон тукым жапыште кажне кечын кугу оҥгыр йӱк почеш капкам петыреныт да почыныт.
2008 ийшыте, Пургыж тылзын 11 кечынже Намдемун капка (а тудым 1398 ийыште чоҥеныт) йӱлен пытен. Олаште илыше шоҥго кочалан олаште илымвержым шуко жап тӧрлатен огытыл, тудо, сырымекыже, капкам ылыжтен. Вара тудым полиций муын, да тудо сулыкыш пурымыжым умылымеке, калык деч тудым касараш йодын. Тиддеч ончыч тиде айдемак сеулысо Чхангӧнгун полатым ылыжташ тыршен.
Капкам нигӧ оролен шоген огыл, молан манаш гын, Корейыште 1-ше номеран калыкле поянлыкым иктаж-кӧн шалаташ кумылжо лиеш, манын, нигӧ шоненат огыл.
Корейысе сар жапыште Сеулым кок гана Йӱдвел Корейысе да Китайысе салтак-влак налыныт (1950 ийыште Пеледыш—Идым тылызылаште да 1951 ийыште Шорыкйол--Ӱярня тылзылаште). 191 000 чоҥымаш, 55 000 пӧрт, 1000 наре сар шалатен. Олашке ялла, да вес олала гыч калык (2,5 амион наре) толын, илымвер деч посна олаште иленыт.
1988 ийыште Сеулышто ХХ-шо Кеҥежымсе Олимпий модмаш, 2002-шо ийыште футбол дене тӱнямбал чемпионат эртеныт.
Категорий:Кечывалвел Корейысе олала Категорий:Миллионер-олала
Окунево
Окунево (Окунево) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Шодыгол посёлко деч 16 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1977 ийыште пургыж тылзын 17-ше кечынже Окунево посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
3 шорыкйол
3 шорыкйол (3 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 3-шо кечыже. Идалык пытыме марте 362 (кужемдыме ийлаште — 363) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 3 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 3 кечынже шочшо-влак
Этюксола
Этюксола (Этюксола, Этюково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 21 еҥ (2001 ий), 17 еҥ (2014 ий).
3 шорыкйол
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 3 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:3 шорыкйол
Этюксола
Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Викиувер: Калыкым приёмыш ӱжыт
«Марий Эл Республикын мер-политик рӱдерже» кугыжаныш бюджет тӧнежыштӧ граждан-влак дене вашлиймаш-влак эрат.
1 ноябрьыште – Светлана Ильгизовна Булатова, Потребитель-влакын праваштым аралыме да айдемылан илашыже йєнан условийым ыштыме сферыште надзор шотышто федеральный службын Марий Эл Республикысе управленийжым вуйлатыше
6 ноябрьыште – Анна Александровна Камилова, РФ Пенсий фондын Йошкар-Оласе управленийже – кугыжаныш учрежденийжын начальникше
8 ноябрьыште – Сергей Владимирович Евтушенко, Российын Наказанийым шуктымо федеральный службыжын Марий Эл Республикысе управленийжын начальникше
13 ноябрьыште – Иван Сергеевич Шлычков, Марий Эл Республикын «Личный состав шотышто документ-влакым аралыме Марий республиканский рўдер» ГБУ-жын директоржо
14 ноябрьыште – Лилия Назымовна Гатина, Российын Федеральный налог службыжын Марий Эл Республикысе управленийжым вуйлатыше
15 ноябрьыште – Людмила Ильинична Виноградова, Марий Эл Республикын нотариальный палатыжын президентше
20 ноябрьыште – Валерий Константинович Панков, Марий Эл Республикысе Йошкар-Олан военный комиссарже
21 ноябрьыште – Ольга Викторовна Торощина, Марий Эл Республикым Вуйлатыше пелен Йочан праваж шотышто уполномоченный
22 ноябрьыште – Светлана Евгеньевна Павлова, Марий Эл Республикын строительстве, архитектур да жилищно-коммунальный озанлык министржын алмаштышыже
27 ноябрьыште – Александр Андреевич Щитов, РФ Социальный страхований фондын Марий Эл Республикысе региональный отделенийже – кугыжаныш учрежденийын управляющийже
28 ноябрьыште – Лариса Николаевна Яковлева, Марий Эл Республикыште Айдемын праваж шотышто уполномоченный
29 ноябрьыште – Владимир Юрьевич Гладнев, Росздравнадзорын Марий Эл Республикысе территориальный органжым вуйлатыше
Приёмыш 42-27-00, 42-25-47 телефон дене йыҥгыртен, ончылгоч возалташ лиеш.
Категорий:Викиувер
Ӱ (кириллик тиште)
Ӱ, ӱ — кириллик тиште. Олык марий да Курык марий тиштерлаште 24 тиште.
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Куруш
Куруш (Ҡуҙы) (Кузово) – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Памаш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 440 еҥ (2002 ий), 476 еҥ (2009 ий) , 444 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӱрӧ ола деч 30 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Пӱрӧ кундемысе илымверла
Моркыял хутор
Моркыял хутор (Хутор Краснознаменский) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Купсола ял шотан илемыш пурышо хутор. Калыкчот: 10 еҥ (2003 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Моркыял сола деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Хутор лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене хуторлан «Моркыял хутор» лӱмым Моркыял сола гыч куснен толшо-влак пуэныт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Епишенки
Епишенки (Медвежий Ключ) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 3,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Епиш» лӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Епишенки ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1391
1391 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1391Категорий:XIV курым
Шӱгарла
Шӱгарла — колышо айдеме-влакым тойымо вер.
*
Марий Адымаш
Марий Адымаш (Мари Адымаш) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 16 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973-ан ийыште Марий Адымаш ял Руш Адымаш ял дене пырля ик пырляштарыме Йыр ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
299
299 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:299Категорий:III курым
Маръял
Маръял (Марьял) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Ральники ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 85 еҥ (2002 ий), 58 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Малмыж ола деч 27 километр (41 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Малмыж кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Курки
Курки (Киркеде) (Курки) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Курки ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 532 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Арти ола сынан посёлко деч 10 километр йӱдвел могырно верланен.
Эртымгорно
Яллан негызым 1675 ийыште пыштеныт.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Арти оласе йырвелысе илымверла
Тошто ола (Иерусалим)
Тошто ола — Иерусалимын рӱдӧ ужашыже, иудей-влаклан, христиан-влаклан да мусульман-влаклан шнуй вер.
Эҥерӱмбал Шале
Эҥерӱмбал Шале (Малый Кулеял) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 94 еҥ (2004 ий), 72 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Шале ял деч 8 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Арторима
Арторима (Artorima erubescens) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Мексикын шуко верлаште кушшо пеледыш.
Категорий:Орхидей-влак
300
300 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:300Категорий:III курым
1392
1392 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1392Категорий:XIV курым
Яндылет
Яндылет (Яндылетково) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Тошто Крешын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 82 еҥ (2003 ий), 78 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Топологий
Топологий ( τόπος — вер да  λόγος — мут, тунеммаш  деч) — математикын кӱрылтдымаш явленийым шымлыше ужашыже. Геометрий могырым ончалме годым, топологийыше объект-влакын метрический свойство-влакышт (мутлан, кок точко кокла кужыт) ончалтме огыт лий. Топологий гыч ончымо годым, кружка ден бублик огыт ойыртемлалт. Топологийыште формо вашталтымаш-влак кӱрылтдымаш да клеитлымаш-влак деч посна ышталтыт.
Категорий:Математике
1950
Кӧ колен
Категорий:1950
Григорьев, Вячеслав Ефремович
Вячеслав Григорьев-Тотир (Вячеслав Ефремович Григорьев) (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Юаньсер ял) — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, кусарыше, Чуваш Эл Республикысе Х. Талвир лӱмеш Кугыжаныш премий (1997), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2002).
Илыш корныжо
Вячеслав Григорьев-Тотир 1941 ийын шорыкйол тылзын 22-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Юаньсер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Эҥервож
Эҥервож (Энервож) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 74 еҥ (1999 ий), 102 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кожласола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо ушымо кок марий мут гыч лектын: «эҥер» + «вож» = «эҥервож».
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кугу Какшан (эҥер)
Кугу Какшан (Большая Кокшага) — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 297 километр.
Днепр
Днепр эҥер (Днепр, Дняпро, Дніпро) — ныл кугу эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 2201 километр.
Кугу Какшан (эҥер)
Кикнур кундемыште тӱҥалеш.
Бирюки
Бирюки (Бирюки) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элнет ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 39 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Элнет сола деч 1 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Каче-влак (группа)
Каче-влак — марий семлык тӱшка, тӱҥ шотышто такмак-влакым дискотеке сын дене йӧҥгалтарыме дене чапланен. Икымше йоҥгалтарыме мурышт «Тойки-мойки» ыле.
Шочмаш
Группылан негызым Сергей Попов, Валерий Чиванов пуеныт, вигак нунын деке Александр Ильин ушнен. Кумытынат «Марий памаш» ансамбльыште шуаралтыныт, туштак палыме лийыныт, группыш ушнымо нерген кутырен келшеныт. «Каче-влак» калыклан шагал палыме такмак-влакым ритмичный, дискотекылан келшыше сем почеш йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Марий-влаклан у группын репертуарже келшен, лишыл жапыште трио кумдан чапланен, кажне пайремыште вучымо унашке савырнен.
Вашталтыш-влак
2008 ий мучашыште «Каче-влакыште» икымше вашталтыш: группа гыч Александр Ильин лектеш, тудын олмеш Сергей Романов мураш пура. У солистын келге, виян, ойыртемалтше йӱкшӧ сай вашталтышым группын йоҥгалтмыжлан пуен. Тыгак тиде жапыште «Каче-влак»речитатив дене экспериментым ышта: "Йӱштӧ" мурым Лариса Сидоркина дене мурымо годым Сергей Романов такмак-влакым рэп семын лудеш.
Лишыл жапыште Сергей Романоват группа дене чеверласа да сольно мураш тӱҥалеш. Сергей олмеш Михаил Басов мураш толеш да группышто кодеш. Попов-Чиванов-Басов состав дене «Каче-влак» йот эллаштат палыме лийыт, калык-влак кокласе фестивальлашке коштыт, Российыште марий-влакын тӱшшкан илыме верлаште гастроль дене коштыт. 2015 ийыште группа гыч Валерий Чиванов лектеш, икмыняр жаплан трио дуэтыш савырна. Варарак группа угыч трио лиеш - «Каче-влакыш» Илья Якимов пура, но кужу жаплан огыл, тудым армийыш налыт. Кызыт «Каче-влак» дуэт семын шуаралтеш.
Пырля мурымаш
«Каче-влак» «Вената» дуэт, Лариса Сидоркина дене пырля йоҥгалтарат.
Вич ий жапыште «Лийнем пеленет» альбомым луктыныт. Пытартыш жапыште «Каче-влак» лирик сынан муро-влакым йоҥгалтараш тӱҥалыныт. Светлана Яндукован семже почеш возымо ныл мурым мурат. «Каче-влак» Марий Элыште гына огыл, Озаҥ, Моско, Санкт-Петербург, Екатеринбург, моло олалаштат концерт-влак дене коштыт.
Кылвер-влак
Категорий:Марий Эл
Ой
Ой (разговор, выражение, фраза, мысль, цитата, девиз) — мутланымаш дене кылдалтше кумда термин. Диалогышто ик айдемын иканаште ойлымо мутшым ой лӱмден кертыт, тӱҥ шотышто тиде пелештымыште иктаж-могай ыҥ (смысл) лийшаш. Ой-каҥаш (совет — пашатым саемдашлан ыштыме вес еҥын темлымашыже.
Кучылтмо шот
Категорий:Марий йылме
Руш Шолэҥер (Шернур кундем)
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 17 километр касвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Шолэҥер пуэн. «Руш Шолэҥер» — Шолэҥер воктене верланыше руш ял. Яллан негызым «Лоскутов» тукымлӱман еҥ пыштен, сандене ялын руш лӱмжӧ «Лоскутово» манын лӱмдалтын.
Эртымгорно
Руш Шолэҥер — 1938 ийыште Кӱшыл Лоскутов почиҥга ден Ӱлыл Лоскутов почиҥга яллам ик илыме верыш ушымо ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Александровка (У Роҥго кундем)
Александровка (Александровка) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот:15 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Михайловка ял деч 2 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
301
301 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:301Категорий:IV курым
1393
1393 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1393Категорий:XIV курым
Эҥерсола
Йошкарэҥер мут ончыктен кертеш:
Шӧртньӧ капка
Шӧртньӧ капка:
Авиаспорт
Авиаспорт (Авиационный спорт) — икмыняр ужашлан пайлалтше спорт тӱрлык:
Российыште авиаспорт пашам РОСТО организаций эскера. Россий Федераций кумдыкышто тудын аэроклуб-влакше улыт, Йошкар-Олаштат уло.
Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Вавож кундем
Вавож кундем (Вавожский район) — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Вавож.
Тӱвыра
Тӱвыра — айдемын производственный, мер пашаште, уш-акыл шотышто сеҥымашыже.
Вавож кундем
*
Тӱвыра
*
Жидачёв
Жидачёв (Жидачів) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 10 962 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Милан
Милан (Roma) — ола Италийыште, Кампаний велын рӱдолаже.
Категорий:Милан Категорий:Миллионер-олала
302
302 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:302Категорий:IV курым
Ф
Ф, ф — кириллик тиште. 25-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Асцидиерий
Асцидиерий (Ascidieria) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Звягель
Звягель (Звягель) — ола Украиныште Житомир велыште. Звягель кундемын рӱдерже. Калыкчот: 55 086 еҥ (2022 ий).
Категорий:Житомир велысе олала
3 шыжа
3 шыжа (3 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 276-шо (кужемдыме ийлаште — 277-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 89 кече кодеш.
Лӱмгече
Шыжа тылзын кумшо кечынже шке лӱмгечыштым Фёдор, Александр, Василий, Иван, Илларион, Михаил да Олег-влак палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 3 кечысе событий-влак
1951
Кӧ колен
Категорий:1951
3 шыжа
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 3 кечынже шочшо-влак
Сольвычегодск
Эртымгорно
Категорий:Архангельск велысе олала
3 шыжа
Калык пале
Астафийын кечыже. Тиде кечын игече леве шога гын, лум варарак возеш – маныныт. Ожно тиде кечым мардежвакшым кучышо-влак чот вученыт, мельник-влак кугу пайремым ыштеныт.
Категорий:3 шыжа
1394
1394 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1394Категорий:XIV курым
303
303 ий — IV курымын ийже.
Ӱшӱт
Ӱшӱт (Юшут) — эҥер Марий Элыште. Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 108 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Кӱшыл Нольдӱр
Кӱшыл Нольдӱр (Верхний Нольдур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 169 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Лаждӱр ял деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Галютин, Юрий Иванович
Юрий Галютин-Ялзак, Юрий Галютин (Юрий Иванович Галютин) (, Марий АССР, Морко кундем, Усола ял) – марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2010), М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2005).
Йоча да тунемме жап
Юрий Галютин 1940 ийыште ага тылзын 1 кечыштыже Морко район Усола ялыште кресаньык ешеш шочын.
Ачаже, Каля Йыван, пашам йӧратыше айдеме лийын. Чодыраште бригадым вуйлатен. Колхозыштат тыршен. Сар деч ончыч советско-польский границыште служитлен. Но тудо ачажым ужын огыл, сарыште колен. Аваже, Кушакова Ольга Сергеевна, Зеленогорск гычын, школышто туныктышылан пашам ыштен. Ешыште шинчымашын, книган юзо вийжым акленыт. Ю. Галютин Арын кыдалаш школым тунем пытарен.
1958 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марпединтститутышко тунемаш пурен. 1960–1963-шо ийлаште Совет армийыште служитлен.
Пашам ыштыме жап
Службо деч вара Горький олаште МВД школышто тунемын, вараже Марий Элыште оперуполномоченныйлан уголовный розыскышто пашам ыштен. Тыгак электромонтер лийын.
Район газетыште ыштен.
1972 ийыште заочно университетым тунем пытарен. Умбакысе илыш корныжо марий печать дене кылдалтеш.
Ю. Галютин Мари-Турекыште лекше «Знамя» газет, варажым «Марий коммуна» газет редакцийлаште пашам ышта. Тиддеч вара Марий книга савыктышышке толеш. Тушто лу ий наре жапыште младший редактор гыч тӱҥ редактор марте кушкеш. «Пачемыш» журналыштат ыштен шуктен.Умбакыже шуко ий «Марий Эл» газет отделым вуйлатен. Кызыт  «Ончыко» журнал редакцийыште пашам ышта.
Оҥай факт-влак
Юрий Ивановичын ачаже Калю Йыван  лийын. Калю – чын марий лӱм. Жапын «к» буква «г» букваш савырнен. Тыгеак лектын Галю Йыван. «Галюта» – старославян шомак, тиде «кугу» манмым ончыкта. Армийыште служитлымыж годым, Украиныште, «Правда» газетым лудын, палыме фамилийым ужын: Галютина Тихвон гыч. Да вара серышым возен колтен, мыйын ачамын фамилийжым ок нумал дыр? Ачаже сарыште йомын, да тунам тӱрлым ойленыт, южо мӧҥгеш пőртылын огытыл да ешым погеныт. Тидлан Юрий Галютин ӱшанен огыл. Аважат каласен, ачаже тыге ыштен огеш керт. Но серышым возен колтен. Вашмут толын: Брянскыште Галютина уло, ожно партизанке лийын. Писатель ынде пала, Российыште кум Галютин еш уло.
Сылнымут корныжо
Ю. Галютинын творчествыже шуко жанран.
Икымше книгаже – почеламут сборник «Ит őпкеле» – 1969 ийыште лектын.
Лирике  геройын мер шӱлышыжő «Йӧратем» тӱҥалтыш почеламутышто почылтеш.
Эн шерге аклан тӱняште шотлен.
Илышын корныж дек ончыко ошкылмым
Тиде мут ден эн ончыч кылдем.
Мый йӧратем шке элемым чеверлыкшым,
У ӱжара дек волгалтше мландем.
Вийже, чолгалыкше витыш вӱршерышке,
Шӱмыштӧ муро-влак шочыт санден.
«Родина» вес мурсаскаште лирический геройынн шочмо мландым, пӱртӱсым алал кумылын йӧратымашыж нерген ойлалтеш. Шӱмбел вел муро кумылым шочыкта, чон шижмашым порсынла.
Аваемын тамле шӧр ден витыш дыр
Вӱрышкем пӱртӱсын чевержат.
Морко велыште,
Мурызо лийде, чытет ужат.
Писательын «Йылме» почеламутшат келге шонымаш дене шыҥдаралтын. Тӱрлӧ еҥын кутырымо ойыртемжым, кумыл сынжым почын пуымо. Автор шижтара: мутланыме йылме яндар, поро, кумылым савырыше лийшаш, чон яндарлыкым почын пуышаш, волгыдо кумылым ешарышаш.
Ю. Галютин пӱсӧ умдан мыскараланат кумыллан, тудын кӱлешлыкшым кӱкшын акла. Теве Д. Орайын «Осып Ваня» ойлымашыжым шотыш налын, поэт «Кагаз тарзе» почеламутым возен. Автор илышыште вашлиялтше ситыдымашым тӱжваке луктеш. Сӱретлыме герой йӱштӧ шӱман, кугешныше койышан. Еҥ-влакын йодын толмо кумылыштым вашке ок шукто, тӱрлӧ чаракым, кӱлдымő амалым гына кычалеш. Ялт келшыдымын, покшым гае йӱштӧ кумыл дене гына вашешта:
Оласе контор гыч конторыш куржталмым
Кагазлан кумалмым шудал шинчем.
Мийышым бухгалтер дек.
Ик кагаз лаштыкым,
Пий йылме кугытым, кӱлеш налаш.
Ужо да мыйым, кычалаш пиже шылтыкым:
«Кузе? Иканаште? Ок лий пуаш!...»
Вара пыкшерак, шотым муын ойлен:
«Справке кӱлеш манын, справкым кондо»
Ю. Галютин пӱртӱс лирикыштат шкенжын келшыше мутшым, ойыртемалтше сылнымут чияжым муаш тыршен. Теве «Шошо» почеламутышто куандарыше жапын тӱсшым палемдыме:
Чийыш мланде шонанпыл шергашым Калыкын шинчаже ончылан.
Агрономла вискалат у кашым
Мланде тӱсым налше шырчык-влак.
Тыге, самырык мурызо «Ит ӧпкеле» поэзий книгажым марий сылнымут кавашке луктын колтен, ончыкылык шулдыржо нерген утларак шонаш тӱҥалын. Ончыкылык писатель шинчымашан тошкалтыш семын уш-акылжым эре вияҥден, шарен толын. Ю. Галютинлан мурызо семын кушкашыже утларак йӧн лектын. Тудо лӱмлő писатель-влак дене вашлиеш, возымо усталык нерген ойыштым колыштеш, шотыш налеш. Самырык поэт-влак денат кылым куча. Сылнымутлан шӱман студентлан В. Колумбын, А. Степановын возымышт утларак келша. Писательын илышым шымлыме кумылжо вияҥеш, икмыняр почеламут аршашыже шочеш.
1979 ийыште «Порсын солык» поэме ден почеламут-влак сборникше у сылнымут йыжыҥыш куснымыжым ончыкта. Автор илыш кумданрак авалтен ончыкташ тырша. Сӱретлыме геройжо-влакын вияҥын толмыштым, илыш чынлан ӱшанле улмыштым иктешлыме.
«Олмасолан почтальонкыжо» ойлымаш-влак сборникышто (1976 ий) Ю. Галютин шкенжым оҥай прозаик семын ончыктен. Тиде сборникеш савыкталтше мыскаражат оҥай, лудаш кумылым савырыше. Автор возымыж годым калык ойлымашымат шотыш налын, кызытсе илыш дене моштен кылден.
Ю. Галютинын мыскара ойлымашыже-влак возымо сынышт денат ойыртемалтыт. Автор калык кутырымо йылмым моштен кучылтеш, кажне сӱретлыме геройын мутланыме ойыртемжым почын пуа.
Ю. Галютинын  1990-шо ийласе творчествыже актуальный проблеме-влакым нӧлталме дене ойыртемалтеш.
1990 ий гыч 2000 ий марте ятыр возымыжо «Марий коммуна» (вараже «Марий Эл»), «Кугарня» газетлаште, «Ончыко» журналыште печатлалтын. 1980-ше Ты пагытыште писательын 4 повестьше, 3 романже да ятыр ойлымашыже лектеденыт. Жанр ойыртемышт дене тиде конъюнктур, криминал ойлымаш-влак, приключенческий повесть да т.м. улыт.
Тиде жапысе творчествыжын тӱҥ палыже – айдемын да тудын дене кылдалтше событийын амалжым почмаш. Мутлан, криминал йыжыҥым ончалына. 1980-ше ийлаште писатель преступник-влак нерген куштылгын, мыскара тӱсым пуэн серен, йоҥылыш корныш тошкалше еҥ-влак эше тőрланат манын, ӱшаным коден. 90-ше ийлаште гын Галютин ты темыш келгын пура, кажне сюжетшым кумдан почеш, шпана илышым шымла, лудшо-влакымат шонаш тарата. Геройжо-влак тыглай изирак вор, хулиган, юандит огытыл, а пеҥгыде, шучко тӱшка, илышыште чоткыдын лакемше мафий. Лач тидын нергенак автор «Санта-Барбара», «Пожар», «Ашык», «Сажидэ» криминал ойлымашлаште каласкала.
«Сажидэ» (Шем еҥга) повестьын героиняжын, Сажидэн, сценыште чаплын куштымо талантше кӱшеш Озаҥысе, а вараже Москосо мафий шкаланже оксам ыштынеже улмаш, сандене самырык ӱдырамашын илышыжым тамыкыш савыра. Но преступник-влакат шке коклаштышт огыт келше.
«Пожар» ойлымашын сюжетше почеш, Элнет кундемыште йӱлышӧ дачыште пуштмо еҥын капшым мумек, сследствий Озаҥ олаште йолчиемым ыштыме «Мук» фирмым озашт деке миен лектеш. Пуштмо еҥ, Перминханов Николят Васильханович, «Мукым» тӱҥ озаже, шкежат преступник улмаш, но чоярак да шакше. Оксажын кугу ужашыжым шке кӱсенешыже шолып пыштымыжым шижын, тудым йолташыже-влак пуштыт.
Писатель оласе калык, интеллигенций нерген йомаклымыж годым ял илышымат сӱретлаш ок мондо. Возымыжо тӱҥ шотышто еш проблемым тарвата, мутлан, икте-весым пагалыдымаш, икшыве-влак ача-аваштым мондат монь. Галютин шкет ӱдырамаш илышыжымат ӧрдежеш ок кодо. Ялыште тудлан путырак йӧсӧ. Неле пашам, пошкудо-влакын тӱрлӧ семын игылтмыштым «Йӱд пире» ойлымашын героиньыжлан чыташ перна
Палемдаш кӱлеш, Юрий Галютинын 1990-ше ийласе прозыжо утларак келге шонкалымашан, шӱлыкан улмыж дене ойыртемалтеш. Тыште, очыни, писательын илыш опытшо изи огыл рольым модын.
Авторын шуко ойлымашыже автобиографий шӱлышан. Тудо шке илышыжым икмыняр татшым мут лончышкыжо пыштен. Мутлан, Ю. Галютинын ватыже Угарман кундем гыч. Тидын нерген «Шолагай йőратымаш», «Шӧртньӧ ырес» произведенийлаште сӱретлен. Нине ойлымашын геройышт- пушкыдо кумылан марий, туманлаш йӧратыше, чылаштым кидыште кучышотоньыкувамда мутшым колыштшо ӱдыржӧ, геройын ватыже.
Ю. Галютинын прозыштыжо посна тӱткылыкым сарзе «пасу» налын шога. Тымарте марий писатель кашак сар темым нőлталмыже годым эн ончыч тушманын шучкылыкшым, Россий калыкын шке элжым аралымаште пытарлыкшым, ончыкташ тыршен гын, Юрий Иванович тымарте тарватыдыме йодышым нӧлталын. Ты шотышто поснак «Штрафник» повестьым ончыктыман. Писатель шкежат серен: «Эртыше Кугу Отечественный война нерген але марте тӱкален ончыкташ лийдыме чыным возаш тӱҥалыныт. Марий сылнымутшат тиде лекташ тӱҥалнеже, очыни. Ме шуко лудынна штрафной манме подразделений нерген, тушто могай еҥ-влакым чумырымо улмаш да кузе нуно шкеныштым ончыктеныт».
Тылыште тыршыше-влак нерген писатель «Сӱремсолаште чатлама» повестьыштыже воза. Лудшо-влакын шинча ончылнышт йӱштӧ телым чодыраште пурысым руымаш, ялыште, колхоз пашаште шогылтмаш сӱретлалтыт.
2008 ийыште «Георгий Пушкин» роман савыкталтын. Тудын шке сынже уло, тудо шарнымаш шотан. Романыште кодшо курымысо марий ялын илышыжым, йӱлажым, тӱрлӧ пайремын ойыртемжым ончыктымо. Калык муро поянлыкымат шотыш налме. Ю. Галютин Г.М. Пушкинын илышыжым тӱрлӧ жапшым, шуаралтын, уэмын, у койыш дене пойдаралтын толмыжым сӱретлен.
2010 ийыште писатель «Мариэст» романым савыктен. 1941–1945 ийласе сар жапыште эстон калыкын эргыж ден ӱдыржő-влакын Марий мландыште порылыкым да полышым шижмышт нерген возен.
Ю. Галютин пьесымат возен. Кокытшо («Йорга Йоргий», «Ший сӱан») сценыште шындалтыныт.
Юрий Иванович кусарыме пашаж денат марий литературышто суапым ыштен шога. Тудо тӱрлӧ калыкын писательже-влакын возымыштым марлаҥдаш тырша. Теве Д. Байронын кумдан палыме «Дон-Жуан» поэмыжым, В. Фёдоровын «Женитьба Дон-Жуана» кугу поэмыжым марлаш кусарен.
Негыз
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак Категорий:М.А. Кастрен Обществе премийын лауреатше-влак
Кӱшыл Сенде
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 10 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Моркыял
Моркыял (Моркиялы) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Купсола ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 203 еҥ (2003 ий), 178 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Купсола деч 6 километр кечывалвел-эрвелмогырно верланен. .
Сола лӱм
Сола калыкын ойлымыжо почеш солалан лӱмым Морко кундем гыч куснен толшо-влак пуэныт. «Моркиялы» — Морко мланде гыч куснен толшо-влакын ялышт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Орловка (Кужэҥер кундем)
Орловка (Орловка) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1960 ийла тӱҥалтыште Орловка ял Шӱдымарий ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Курык марий википедий
Курык марий википедий — марий йылмын Курыкмарий литератур нормыжо дене возымо Википедийын ужашыже.
Википедий
Пӱкшэҥер
Пӱкшэҥер (Пукшинерь) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Ральники ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 192 еҥ (2002 ий), 142 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Малмыж ола деч 26.4 километр (40 км – авто дене) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Малмыж кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
Радыгин, Анатолий Ильич
Анатолий Ильич Радыгин (, РСФСР, Удмурт АССР, Алнаш кундем, Варале ял) – марий мер пашаеҥ, Удмурт Республикын сулло юристше (2002), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2009), «Одо Марий Ушем» организацийын сопредседательже (1996), Удмуртийысе Вуйлатышыже (2015 ий гыч), Марий Эл Республикын Удмуртийыште палемдыме еҥже (2002-2020), Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже (2000 ий гыч), Марий Мер Каҥашын Оналмашше (2000–2004).
Илыш корныжо
Анатолий Радыгин 1953 ийын теле тылзын 7-ше кечынже Удмурт АССР Алнаш кундем Варале ялеш туныктышо ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак Категорий:Удмурт Республикын сулло юристше-влак Категорий:Марий Мер Каҥашын йыжъеҥже-влак
Купсольцева, Любовь Николаевна
Любовь Купсольцева (Любовь Николаевна Купсольцева) (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Купсола ял) – марий артистка, мурызо, радиовӱдышӧ, телевӱдышӧ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010), Марий Эл Республикын сулло артистше (2014), Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше (2015).
Илыш корныжо
Любовь Купсольцева 1974 ийын кылме тылзын 11-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Купсола ялеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Марий радиовӱдышӧ-влак Категорий:Марий телевӱдышӧ-влак Категорий:Марий Эл Республикын сулло артистше-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Йыван Кырля лӱмеш театр премийын лауреатше-влак
3 ӱярня
3 ӱярня (3 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 62-шо (кужемдыме ийлаште — 63-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 303 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 3 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 3 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 3 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:3 ӱярня
2010
Кӧ колен
Категорий:2010
Куплоҥго (2)
Куплоҥго (Кугу Куплоҥго) (Куплоҥго; Куплонга, Большая Куплонга) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Йӱксар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 124 еҥ (2004 ий), 111 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 11 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
1396
1396 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1396Категорий:XIV курым
Социолингвистике
Социолингви́стике — йылмышанчын ужашыже, йылмын социалле могыржым шымлыше шанче. Социолингвист-влак литератур нормын, калык коклаште мутланыме йылмын да диалект-влакын улмын социалле условийыштым шымлат — кузе йылме мерыште функционироватла, весемеш да вияҥеш.
Категорий:Йылмышанче Категорий:Йылмышанче ужаш
Попова, Нина Евсеевна
Нина Евсеевна Попова ( — ) — марий театр актриса. РСФСР-ын сулло артистше (1970).
Литератур
Категорий:Марий актёр-влак
Аскохилопсис
Аскохилопсис (Ascochilopsis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура пеледыш.
Категорий:Орхидей-влак
Важыкполко
Верланыме вер
Кӱанпамаш ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Ермишь
Поселко Ермишь эҥер воктене шога, тудын деч шке лӱмжӧ налын. Уло шымлыше, нуно шоналтат эҥерын лӱмжӧ финно-угор мут деч лектын марий йылмыште "ер" семын йоҥгалтше манын (весе финно-угор йылмыште: эрзя: эрьке, финн: järvi) Тыгеже, эҥерын лӱмжӧ "ерысе" ончыкта. Ермишь эҥер ер гоч йоген, тышечын тыге маналташ тӱҥалын. 18 курым покшелне чойн велыше заводым чоҥымаш годым эҥерыште плотиным шогалтеныт, садлан ерже алте пӱяш савырнен. Тиде пӱя тачат уло. 1974 ийыште тудо "пӱртӱсын шарныктышыже" манын увертаралтын .
Х (кириллик тиште)
Х, х — кириллик тиште. 26-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1397
1397 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1397Категорий:XIV курым
Амазонка
Амазонка эҥер (Amazonas, Amazonas) — эн кугу эҥер Кечывалвел Америкыште. Йогын кугытшо – 6992 уштыш.
Категорий:Амазонка
Жиган
Жиган мут ончыктен кертеш:
Янашбеляк
Янашбеляк (Янаш-влак, Янашплак) (Янашбеляк) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 152 еҥ (1999 ий), 95 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кожласола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Руш Адымаш
Руш Адымаш (Русский Адымаш) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 16 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973-ан ийыште Руш Адымаш ял Марий Адымаш ял дене пырля ик пырляштарыме Йыр ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Белз
Белз (Белз) — Украиныште Львов велыште Червоноград кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 2 267 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Смирнов, Геннадий Николаевич
Геннадий Смирнов (Геннадий Николаевич Смирнов) (, РСФСР, Марий АССР, Маскасола кундем, Изи Аксарка ял) — марий серызе, почеламутчо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998).
Илыш корныжо
Геннадий Смирнов 1953 ийын пургыж тылзын 22-шо кечынже Марий АССР Маскасола кундем Изи Аксарка ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
1952
Кӧ колен
Категорий:1952
Селты кундем
Селты кундем (Селтинский район) — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Селты.
*
Каменск-Уральский
Каменск-Уральский (Уралысе Каменск гыч; Каменск-Уральский) - ола Российыште, Свердловск велыште.
Каменск-Уральский - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Свердловск велысе олала
1398
1398 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1398Категорий:XIV курым
Захарята
Захарята мут ончыктен кертеш:
Кумлук (ыҥ-влак)
Кумлук кумдан ончалме годым — кумлукан форман объект, але иктаж семын кылдалтше кум объект-влак.
Кӱшыл Лоскутов почиҥга
Кӱшыл Лоскутов почиҥга (Верхнее Лоскутово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
304
304 ий — IV курымын ийже.
Кӱшыл Лоскутов почиҥга
Верланыме вер
Марий Шолэҥер ял деч 6,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
304
Кӧ колен
Категорий:304Категорий:IV курым
Кӱшыл Лоскутов почиҥга
Ял лӱм
Яллан негызым Лоскутов тукымлӱман еҥ пыштен.
Эртымгорно
1938 ийыште Кӱшыл Лоскутов почиҥга ден Ӱлыл Лоскутов почиҥга ялла ик илыме верыш ушненыт — Руш Шолэҥер ялыш.
Литератур
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Юлъял (Курыкмарий кундем)
Юлъял (Йылйӓл, Юльялы) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 157 еҥ (2001 ий), 143 еҥ (2014 ий).
Аскохилус
Аскохилус (Ascochilus) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура пеледыш.
Юлъял (Курыкмарий кундем)
Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Аскохилус
Категорий:Орхидей-влак
Пура ял
Пура ял (Новая Бура) (Яңы Бура) – Российыште Пошкырт Элын Краснокам кундемыштыже верланыше Пура ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 610 еҥ (2002 ий), 649 еҥ (2009 ий) , 593 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Николо-Берёзовка сола деч 55 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Краснокам кундемысе илымверла
Митькан
Митькан (Митькино) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пекшиксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 116 еҥ (2002 ий), 118 еҥ (2010 ий) , 135 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пекшиксола ял деч 1,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Шогодолсола
Шогодолсола (Юркино) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йӱрнӧ ола сынан посёлко деч 36 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Шогодолсола ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Палермо
Палермо (Πάνορμος, Palermo, Palermu, Panormus) — ола Италийыште, Сицилий велын рӱдолаже.
Категорий:Италийысе олала
Шамай
Шамай (Шамай) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 1 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1940 ийыште кылме тылзын 10-шо кечынже Шамай хутор шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Коростень
Коростень (Коростень) — ола Украиныште Житомир велыште. Коростень кундемын рӱдерже. Калыкчот: 65 500 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе олала
Ляжинск
Ляжинск (Ляжинск) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
2003 ийыште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Совет Социализм Республик-влак Ушем
Совет Социализм Республик-влак Ушем (ССРУ), тыгак Совет Ушем (Союз Советских Социалистических Республик, СССР, Советский Союз) — 1922-1991 ий жапыште Европо да Азий континент-влаклаште верланыше кугыжаныш. Совет Ушем мландын ("суша" умылымашште)1/6 ужашыжым айлен, да кумдык шотышто Мланде ӱмбалне эн кугу эл лийын.
Ивановка
Ивановка мут ончыктен кертеш:
Совет Социализм Республик-влак Ушем
1977-ше ийысе Конституций почеш Совет Ушемым икоян шуко калыкан социализм кугыжаныш семын лӱмдалтын. Кокымшо тӱнямбал сар деч вара Совет Ушемын Афганистан, Венгрий, Иран, Китай, ККДР, Монголий, Норвегий, Польшо, Румыний, Турций, Финляндий, Чехословакий дене мланывалсе чек да УАШ, Швеций, Японий дене теҥыз чек лийын.
Категорий:Совет Социализм Республик-влак Ушем
Бадараяна
Бадараяна (Дэванагариште: बादरायण) Индий гыч философ. Бадараяна нерген информаций изиш. Бадараяна Веданта философий школын фундаментальный философийын трактатын авторжо. Тӱрлӧ шанчызен Бадараянан Брахма Сутра мемнан эра деч ончыч 500 ий гыч мемнан эра деч ончыч 450 ий гыч марте текстше шонымашыже уло.
Паша
Бадараяна Веданта системын тӱҥ текстын Ведантасутрын (але Брахмасутран) авторжо ден Ведантан ден Ведантан негызым ыштыше еҥ.
Кылвер-влак
Категорий:Тын Категорий:Философий
Кӱшыл Пардым
Кӱшыл Пардым (Верхний Бардым) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Симиничи ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 291 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Арти ола сынан посёлко деч 16 километр касвел могырно верланен.
Маюк-Егоров, Алексей Иванович
Алексей Иванович Маюк-Егоров (? — 1938) — икымше марий профессионал режиссёр. Курыкмарий кундемыште Изи Шӹндӹр церкы солашты шочын кушкын. ГИТИС режиссер отделенийым пытарен. 1936 ийыште марий кугыжаныш театрыште режиссерын пашажым шукташ тӱҥалын. Чылаже 2 ий театрыште пашам ыштен. Тудын эн чапле - С. Николаевын комедий "Салика".
Кӱшыл Пардым
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Арти оласе йырвелысе илымверла
Маюк-Егоров, Алексей Иванович
Негыз
Категорий:Марий режиссёр-влак
1399
1399 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1399Категорий:XIV курым
Сомали
Сомали (Soomaaliya, الصومال эс-Сумаль) — Африкыcе эл.
Рӱдолаже Могадишо.
Категорий:Сомали
Изи Йырсе
Верланыме вер
Грак сола деч 18 километр эрвелне лийын шога. Ижевск марте — 156 километр.
Йылме
Чылт марий ял. Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Грак кундемысе илымверла Категорий:Одо Элысе марий илымверла
306
Кӧ колен
Категорий:306Категорий:IV курым
Исай почиҥга
Исай почиҥга мут ончыктен кертеш:
1953
Кӧ колен
Категорий:1953
1400
1400 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1400Категорий:XIV курым
Басурман
Басурман (Пӹсӹрмäн, Владимирское) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 42 еҥ (2001 ий), 30 еҥ (2014 ий).
Конкурс
Конкурс — эн сайым ойырымаш шотышто ӱчашымаш.
Басурман
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Конкурс
*
Ч
Ч, ч — кириллик тиште. 28-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
307
Кӧ колен
Категорий:307Категорий:IV курым
Романова, Майя Тимофеевна
Майя Тимофеевна Романова ( — ) — марий театр актриса. РСФСР-ын сулло артистше (1969).
Литератур
Категорий:Марий актёр-влак
Лесной (Марий Тӱрек кундем)
Лесной (Лесной) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Пыламарий ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 200 еҥ (2000 ий), 156 еҥ (2010 ий).
Шымакш
Шымакш — 50 см кутышан, 20 см лопкытан ош кыне вынер лаштык, кӱшыл мучашыже конус форман калпак гай. Вуеш тудо кӱмыж але портыш дене ыштыме калпакеш чикталтеш. Конус форман кумыж але портыш калпак чикталтеш. Конус форман кумыж але портыш калпак вуйвундеш шындалтеш да вуй име дене пеҥгыдемдалтеш. Шымакшын шеҥгел ужашыжым моторын тӧрлымӧ, ӱлыл ужашыжым тасма дене сӧрастарыме, тудын деч ӱлнырак ший оксам пижыктылме, а мучашыыштыже, кистычке гай ыштыме йолваш, тӱрлӧ тыгыде шерым чиктылме. Шымакш калпакат мотор тӱр дене сӧрастаралтын.
Лесной (Марий Тӱрек кундем)
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 3,5 километр кечывалвел могырно верланен.
Шымакш
Категорий:Марий вургем
Лесной (Марий Тӱрек кундем)
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Бхима Пушкарам
Бхима Пушкарам - тудо Бхима эҥерже серыште Индуизм тынын эҥерын пайрем. Бхима Пушкарам 12 ийыште ик гана уло. Шуҥгалташ лӱмеш Бхима Пушкарам пайремыште тӱжем-влак еҥ уло. Эҥерын зодиакын тамгаже Вришчика але Скорпион уло.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Евгений Простомолотов ЛЕГЕНДА О ДОМБРЕ
Древнейший музыкальный щипковый инструмент ДОМБРА, ставший «визитной карточкой» культурного наследия казахского народа, является дальним родственником, не менее древнему русскому музыкальному инструменту ДОМРЕ -  олицетворению русского  народного музыкального мелоса. У них и название почти одинаковое.
Когда-то, на каком-то историческом перекрестке их пути встретились и стали продвигаться то ли с Запада на Восток, то ли с Востока на Запад, дойдя до нашего времени.
Не стоит ломать голову над тем, откуда берут начало их пути. Все равно ученые не пришли к общему знаменателю в вопросе географического происхождения этих уникальных музыкальных инструментов. Вместо, хотя бы мало-мальски обоснованных аргументов, мы сплошь и рядом натыкаемся на амбициозные всплески необоснованных доказательств некоторых псевдоученых мужей. Даже такому видному музыкальному деятелю, как Михаилу Иосифовичу Имханицкому, доктору искусствоведения, автору титанических трудов по истории происхождения народных музыкальных инструментов и исполнительству на них, не удалось внятно объяснить точное место происхождения русской Домры. Остались еще белые пятна в научных трудах многих ученых. Туманность веков настолько плотна, что невозможно разглядеть истоки тех «золотых приисков», которыми сейчас пользуется все прогрессивное человечество. Поэтому и я не буду ворошить «золотую пыль» вечности, а просто расскажу небольшую, но интересную для широкой читательской аудитории, легенду.
Как я упоминал выше, домбра, правильнее, домбыра – древний музыкальный щипковый инструмент многих тюркских и некоторых монгольских народов. Этот инструмент встречается у калмыков, ногайцев и казахов. Кто вперед появился на земле – ДОМРА или ДОМБЫРА нам пока неизвестно. Зато хорошо известно каждому  казаху, что ДОМБЫРА стала доброй и постоянной спутницей его жизненного пути на протяжении столетий, со времен, когда слово «казах» не упоминалось ни в одном историческом манускрипте (древних рукописях).
Этот музыкальный инструмент для тюрков стал отражением не только культурных ценностей, но и их повседневного быта. Домбыра явилась своеобразным языком общения кочевых людей, который позволял им выражать свое душевное состояние, описывать картины бытовой и исторической действительности. Человек, достигший виртуозной исполнительской техники на домбыре, становился гордостью того или иного рода. Исполнительское искусство передавалось через века по наследству от юрты к юрте, от рода к роду.