cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Марково
Марково (Марково, починок Кресты, починок Крестовский) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше ял. Марково ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 730 еҥ (2005 ий), 754 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Оршанке ола сынан посёлко деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Тула
Тула (Тула) — ола, Тула велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Тула
Пейнтбол
Пейнтбол
Модмаш пасушто, чодраште, зданий кӧргыштӧ эртен кертеш. Модмо годым эн тӱҥжӧ — тавалыше-влакетым лӱйкален пытараш. Но лӱйкалатше пневматический саркурал дене. Пульӧ олмеш изи шарик шамыч. Шарик кӧргыштӧ — чия. Еҥыш тыгай шарик дене лӱйет, вургемыштыже чия пале кодеш. Тиде модшо модмаш гыч лектеш да вес модмашым вуча. Теве пейнтболын принципше.
Эртымгорно: легенде, манеш-манеш, чынлык
Канадец шамыч тыгаяк легендым шкаланышт шонен луктыныт. Но нунын йомакышт почеш ковбой олмеш чодразе шамыч лийыныт.
Уло сар версий. Спецслужбын пашаеҥже-влак иктаж могай сар операцийлат ямдылалтме годым краске дене лӱйкалыше саркурал дене пайдалаленыт. Тазалыклан энгекым кондыде, лӱкалыше шамыч кидыштым да шинчаштым лӱйкалымылан ямдыленыт.
Но шукерте огыл официал кагазым муымо. Тудын почеш чын каласаш лиеш: краске дене лӱкалыше икымше пычалым Францийыште 1878 ийыште салтак-влакым ямдылымылан ыштеныт.
Эше ик легенде почеш, пейнтболым америкыште илыше кум йолташ шонен луктыныт. Гейнс, Гарни, Ноэл лӱман каче шамыч шкаланышт модмашым ыштеныт. Кузе нуно пейнтбол деке толын шуыныт, пале огыл, но лектышыжым таче ужын кертына. Адакшым, тиде легендышке шуко ешареныт кертыныт. Молан манаш гын, шуко ий тиддеч ончыч Жюль Верн «Робур Завоеватель» романыштыже 1881 ийыште каласкала, кузе салтак-влак ик методике дене тунемыныт, кудыжо пейнтболлан келшен толеш. Францийысе армийыште чиям лӱйкалыше саркурал дене пайдаланаш йӧратеныт. Тыгай тунеммашым эртыше салтак-шамыч варажым сарыште шкеныштым сайын ончыктеныт. Россий гыч ончыл еҥ Францийыш толмекыже армийым ончаш пурен, ужын, кузе чиям лӱйкалыше пычал дене тренировкым эртарат. Российшке ныл пычалым конден, но российысе армийын кӱшыл еҥ-влак у толкыныш пураш кумылышт лийын огыл. А лишыл жапыште Францийыштат тидын нерген монденыт. Дюруа лӱман айдеме адакат чия дене лӱкалымашым армийыш пуртынеж ыле. Пайдаже лектын огыл, тудым воштылыныт гына. Но пытартыш воштылчык — сайрак, калыкыште ойлат. 1940 ийыште тиде методике дене тунемше 100 фашист салтак-шамыч, ик кечыште 1000 еҥаш гарнизоным сеҥен. Америкыште ЦРУ службын пашаеҥже-влакым пейнтбол модмашыштак ямдылат. Тиде йомак, легенде, историй, факт-влак кокла гыч мо пейнтболын ача-аважлан шотлалтеш, каласаш нелырак. Но пейнтбол дене таче кеч кӧат модын кертеш.
Статистике да правиле-влак
Статистике почеш 1989 ийыште тӱняште пейнтбол дене кеч ик гана миллион еҥ наре модыныт. Индеш ий гыч, 1998-ше ийыште — куд миллион еҥ. Тачысе кечын 10-15 миллион еҥ наре модыт. Лӱдыкшыдылык шотышто адакат статистике дек куснаш лиеш. Уремыште ошкылмо годым, пашаште, мӧҥгыштӧ, чӱчкыдынрак сусыргат. Спортын моло видше дене таҥастарымаште, пейнболышто сусыргышо-влакын чотышт икмыняр пачашлан изирак. Молан манаш гын, правиле почеш пейнтбол клубышто тыланда шлемым, аралыше вургемым, пижым пуат. Правилы почеш чыла ыштеда гын, тиде модмаш тазалыкланда нимогай эҥгекым ок кондо. Тыгак, правилы почеш, йоча-влак латкок ий гыч тӱҥалын, ача але ава пелен гына модын кертыт. Модаш тӱҥалаш шонеда гын, тыланда ик-кок терминым палыман.
Ак
Ынде изиш ак шотышто кутырена. Клубыш толмеке тыланда шлемым, аралтыш вургемым, да МАРКЕРЫМ (чия дене лӱйкалыше пычалым пуат). Южо клубышто модмо деч вара тыланда ӱстел чесымат поген кертыт. Тыгерак гын, Йошкар-Олаште ик модашлан 500 гыч 1500 теҥгем луктын пыштыман.
Ойкаҥаш
Чӱчкыдын модаш шонеда гын, шлемым шкаланда шке налза. Гигиене шотышто шкендан маскыже сайрак лиеш. Чия шарикым желатин гыч ыштат. Южгунам шарикше ок пудырго, сандене, тендам лӱеныт гын, эн ончыч ончалза, вургемыштыдо чия пале кодын мо? Вара гына сеҥалт кертыда.
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Буинск кундем
Буинск кундем (Буа районы, Буинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Буинск ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (61,8%), чуваш-влак (29,3%), руш-влак (8,5%).
Административ шеледымаш
Буинск кундемыште 1 ола шотан илем да 30 ял шотан илем уло.
Лыстанпӱнчӧ
Лыстанпӱнчӧ (лиственница, Larix) — иман пушеҥге, Пӱнчӧ йамагатын. Тыгак еланкож, ирпӱнчӧ мут дене тиде пушеҥгым лӱмдат. 15 меҥге гыч тӱҥалын 50 меҥге кӱкшыт марте кушкын кертыт. Иман пушеҥге улеш гынат, велмаш годым лышташым кудалта.
Буинск кундем
Кылвер-влак
*
Лыстанпӱнчӧ
Палемдымаш-влак
Категорий:Чаранӧшман Категорий:Пушеҥге-влак
Урняк
Урняк (Урняк, Үрнәк) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 9 еҥ (2002 ий).
Верланыме вер
Шарача сола деч 4,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт
В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт (ЙСИШМИ) (Марийский научно-исследовательский институт языка, литературы и истории имени В. М. Васильева (МарНИИЯЛИ)) — Марий Эл Республик Виктер пеленысе кугыжаныш бюджет шанче тӧнеж.
Историй
1930 ийыште наукын тӱрлӧ ужашыжым шымлыше институт семын почылтын. Кум пӧлка лийын: экономике, пӱртӱс, тӱвыра да илыш-йӱла, кудыжо-влак шелалтыныт — статистике, ялозанлык, чодыра озанлык, йӧнозанлык да чоҥымаш, паша вий ден йӧн, кушкыл ден янлык тӱня, геологий, калык тунеммаш, тазалык аралымаш, йылме ден сылнымут, историй ден этнографий йодышлам шымлыше секций-влаклан. Икымше директор В.А.Мухин лийын. 1937 ийыште йылме, сылнымут, историй да сымыктыш секцийла гыч шогышо Социализм культурым шымлыше марий институтыш савырыме (МарНИИСК). Кугу Ачамланде сар тӱҥалме дене институт жаплан петырналтын. 1943 ийыште у Положений негызеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт (МарНИИ) лӱм дене уэш пашам ышташ тӱҥалын. 1981 ийыште тудо «Чап Тамга» орден дене палемдалтын. 1983 ий гыч марий йылмышанчылан негызым пыштыше В.М. Васильевын лӱмжым нумалеш. Таче институт Марий Эл Республикым экономике могырым да социальнын вияҥдыме кугыжаныш план дене келшышын шымлымашым эртара. Марий йылме, сылнымут, калык ойпого, историй, археологий, этнографий, калык усталык, финн-угроведений йодышлам, кызытсе социальный проблеме ден процесс-влакым келгын шымла. 400 утла пашам савыктыме. Российысе Шанче академийын институтшо-влак, лишыл да тора йот элласе икмыняр академий дене, тыгак республик, край да областьласе шымлыше рӱдерла дене пеҥгыде кылым куча.
Адрес
Йошкар-Ола, Йошкар Армий урем, 44-ше №-ан пӧрт.
Аниссола
Аниссола (Макси-Арка, Ониссола) (Аниссола) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 123 еҥ (2004 ий), 157 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 2 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Анис» + «сола» = «Аниссола». «Анис» (Онисим) — марий пӧръеҥ лӱм.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
26 кылме
26 кылме (26 ноябрь) — григориан кечышот почеш ийын 330-шо кече (кужемдыме ийлаште — 331-ше). Идалык мучаш марте 35 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 26 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 кылме
Любимов, Николай Иванович
Николай Иванович Любимов (1996 пеледыш 16, Марий Эл Республик, У Торъял кундем, Элеволко ял) — журналист да мер пашаеҥ. Олык Ипай лӱмеш сылнымут, тӱвыра да сымыктыш пашаште Марий Эл Республикысе самырык-влаклан Кугыжаныш премийын лауреатше (2022).
Илыш корно
1996 ий пеледыш тылзын 16-шо кечынже У Торъял район Элеволко ялеш шочын-кушкын. 9-ше класс марте верысе Токтарсола школышто тунемын, вара У Роҥго кунем Ӱшнӱр кыдалаш школышто шинчымашым поген.
2013 ий теле тылзын 15 кечынже йылмызе Андрей Чемышев дене «Кидшер» интернет-журналым негызленыт.
Марий кугыжаныш университетыште Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл шотышто интститутышто «Педагогическое образование» направлений дене кӱшыл шинчымашым налын (2014-2018).
Марий Эл Республикысе тӱвыра да келшымаш кыл шотышто регионысо «ВийАр» мер ушемын председательже лийын (2016-2018).
2018 ий гыч марий телевиденийыште пашам ыштен. «Марий Эл увер» программын корреспонденте, «Марий Эл увер» эр программын вӱдышыжӧ лийын.
2020 ийыште Марий кугыжаныш университетыште «Финно-угорская филология» программе дене магистр пашам арален. 20 утла шанче публикацийын авторжо.
2020 ий шорыкйол тылзын 10 кечыже гыч Марий Эл Республикын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын пресс-секретарьже.
2022 ий гыч Россий Федерацийын федеральный управленческий кадр резервыштыже шога.
Палемдымаш-влак
Категорий:Тиштер почеш палыме еҥ-влак Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечынже шочшо-влак Категорий:1996 ийыште шочшо-влак Категорий:Биографии современников Категорий:Марий мер пашаеҥ-влак Категорий:Журналист-влак
Борисов, Иосиф Алексеевич
Тыныш Осып (Иосиф Алексеевич Борисов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Куршамбал ял — , Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Илыш корныжо
Тыныш Осып 1893 ий вӱдшор тылзын 1-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Куршамбал ялыште шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
1552
Негыз
Категорий:1552
1034
1034 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1034Категорий:XI курым
Моцарт, Вольфганг Амадей
Вольфганг Амадей Моцарт (Wolfgang Amadeus Mozart; 27 Шорыкйол 1756 — 5 Теле 1791) — австрийысе семлызе, дирижер.
Илышйогын
Моцарт Зальцбург олаште мурызо ешыште шочын. Шочмыж деч вара, кокымшо кечынак Шнуй Рупертын Черкыштыже тынеш пуртымашым эрта. Крешын кнагаште тудым лӱмжым Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart семын возат. Ончылно шогышо кок мутшо шнуй Иоанн Златоустын лӱмжӧ, илышыште Моцартым лӱмдымӧ годым тиде мут-влакым кучылтын огытыл. А нылымше мутшо (Theophilus) жап дене вашталтын. Латин ылме дене Amadeus, немычла Gottlieb, итальянла Amadeo семын возалтеш, "Юмын йӧратымыже" семын тиде лӱм кусаралтеш.
Изигодсек ачаже, клавесин да орган дене шокташ туныктен. 1762 ийыште ешыж ден Веныш, Мӱнхеныш каят. Тушто Моцарт Анна шӱжарже дене концертым пуат. Калык нуным сайын вашлийын. Икымше сочинений же Парижыште лектеш.
Категорий:Семлызе-влак
Актуганов, Игорь Витальевич
Игорь Актуганов (Игорь Витальевич Актуганов) (, Марий АССР, Провой кундем, Эҥервож —, Марий Эл, У Роҥго кудем) — марий актёр, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006), Марий Эл Республикын Калык артистше (2017).
Илыш корныжо
1975 ийыште идым тылзын 4-ше кечынже Провой кундем Эҥервож ялеш шочын. 1993 ийыште Лушмара кыдалаш школым пытарымеке, Марий республикысе тÿвыра да сымыктыш колледжын актер отделенийышкыже тунемаш пурен, тыгодымак шке мастарлыкшым Марий самырык театрыште шуараш тÿҥалын. Икымше гана театрын сценышкыже П.Эсенейын «Янлык суд» йомакше почеш шындыме спектакльыште лектын. Тушто тудо Мераҥын рольжым модын. Тыгодымак тудлан Г.Гордеевын «Ӧртöмö он» трагедийыштыже сарзын рольжым ÿшаненыт. Но пел ий гыч самырык рвезым армий радамышке налыт. Армийыште кок ий служитлымеке, Игорь Актуганов театрышке пöртылын. Пашам ыштыме жапыштак Российысе Театр Искусство Академийын актер отделенийыштыже мастарлыкым нöлтен да 2005 ийыште ты вузым пытарыме нерген (ожно кÿчыкынжö ГИТИС маналтын) дипломым налын.
2021 ий 21 ноябрьыште ӱмыржӧ лугыч лийын.
Театр паша
Ты жаплан И.Актуганов Марий самырык театрыште 60 наре рольым чоҥен. Нунын коклаште йомакысе герой-влакат, комедийысе мыскара персонаж-влакат, драматиизм шÿлышан образ-влакат вашлиялтыт. Мутлан, Л.Филатовын «Про Федота стрельца - удалого молодца» йомакыштыже Царьын образшым келыштара гын, А.Болдиновын «Не улетай» йомакыштыже Пырысын, а А.Бадулин ден А.Чуткон пьесышт почеш шындыме «Приключение Чиполлино» спектакльыште Чиполлинон, К.Абрамцевын «Самая лучшая морковка» йомакыштыже Кочан образшым мастарын почеш. Палемдаш уто огыл, И.Актуганов театрын тачысе репертуарыштыже улшо чыла гаяк йомакыште модын шога.
И.Актуганын творчествыштыже вес йыжыҥ – мыскара жанр. Ты жанрыште артистын талантше эшеат кумдан почылтеш. Теве тудо М.Шкетанын ныл кÿчык пьесылаже негызеш шындыме «Эх илышет, шеремет...» комедийыште Айдушын, Эчукын, Каритонын да Регистраторын койдарчык койышыштым мастарын почын пуа гын, В.Абукаевын «Шем ордан ош поран» трагифарсыштыже И.Актуганов милиционерын, ты авторынак «Изуремыште кугу сÿан» мыскара пьесыштыже Лаймырын, Т.Миннуллинын «Йоргасола каче-влак» комедийыште Сакарын рольжым модеш. А. Петровын «Адак омсашке тÿкалат» ден «Пупкин ÿдырым налеш» фарсыштыже гын тудо тÿҥ герой комерсант Пупкинын чын тÿсшым мастарын койдара. Каласаш кÿлеш, поснак Пупкинын рольышто И.Актуганов шкенжын комедийный актер талантшым пеҥгыдемден ончыкта.
Мöҥгешла, А.Арбузова «Жестокие игры» пьесыж почеш шындыме спектакльыште Терентийын образышке келге драматизм шÿлышым пурта. Тыгаяк келге шонышым пышта актер А.Островскийын «Гроза» драмыштыже Тихонын образшым чоҥымаште, Л.Петрушевскаян «Уроки музыки» (Витя), З.Долгован «Вис-вис пушан орлыкем» (Петро), Г.Гордеевын «Пеледыш лÿман мурызо» (Саша) пьесыж почеш шындыме спектакльлаште. Но поснак ойырен палемдыман И.Актугановын М.Горькийын «На дне» драмыштыже Актёрын образшым чоҥымо мастарлыкшым. Арам огыл тиде спектакль дене Марий самырык театрын артистше-влак 2006 ийыште Тюмень олаште эртыше «Золотой конёк» тÿнямбал фестивальыште «Эн сай актер ансамбль» номинацийыште сеҥымаш чапым сулен налыныт. Тиде сеҥымаште И.Актугановынат надырже кугу.
Моло-паша-влак
Игорь Актугановын ойыртемалтше йӱкшылан кӧра тудым чӱчкыдын ятыр проектлашке йӱкым пышташ ӱжыт, Марий Эл Радиошто икмыняр передачым вӱден, концертлаште шуаралтын. Муро аланыштат шкенжым талын ончыктен, икмыняр мурым йӧҥгалтарен.
Кылвер-влак
Категорий:Марий актёр-влак Категорий:Марий самырык театр Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Тумньымучаш
Тумньымучаш (Тумьюмучаш) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Тумньымучаш ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 190 еҥ (2005 ий), 153 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 10 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Пса
Пса – пӧреҥын вожкокла ойыртемже.
Категорий:Айдеме
Чуго
Чуго — шогышо пса, тугак аватмут семын кучалтеш.
Категорий:Аватмут
1036
1036 ий — XI курымын ийже.
Mark 83
Mark 83  — авиационный бомбо. 1950-ийлаште США-ште шонен лукмо.
1036
Кӧ колен
Категорий:1036Категорий:XI курым
Mark 83
СШАн ВВСыште шога. Нелытше - 460 кг. Корпусым металл гыч ыштыме. Tritonal пудештше арверым кӧргышкӧ пыштыме.
Категорий:Сар паша
Пӱчӧ-влак
Пӱчӧ-влак (Cervidae) – Евразийын, Йӱдвел Африкында Америкын Artiodactyla тӱчан гыч изи да кугу янлык йамагат.
Караидель кундем
Караидель кундем (Караидельский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Караидель.
Верланен 217 км районысо рӱдӧ уфа деч, лишыл кӱртньыгорно станций – "Нужъер ер" (Пермь кундем).
2010 ийысе перепись почеш регионышто 13 тӱжем утла башкир, 7 тӱжем утла татар, 5 тӱжем утла руш калыклыкын ӱшанъеҥышт илат.
Калыкыште Карандельым эше "кокымшо Швейцарий" маныт, иман чодыра да Павловский водохранилищын моторлыкшо дене моктен кутырат.
Мурышто чапландаралтше уфа вӱд, Юртан, кирзе, байке да урюша эҥер-влак дене пырля районым кок ужашлан пайлат. Шола сер-чодыра кундем,тыште тӱҥ шотышто пушеҥгым обрабатыватлыме. Степь районлаште ял озанлык вияҥын.
Район автомобиль корным Бирск – Таба-Сатка вонча.
2001 ийыште Уфа эҥер гоч понтон кӱварым ыштыме.
2019 ийыште Каридель районышто Шӱдӧ ий Башкирийыште у кӱварым чоҥеныт. Тудын кужытшо 324 метр, корнын лопкытшо 9 метр кутышан.
Административ муниципал статус
Административно-территориальный единице кугыт дене коридельский район Республикыш витле ныл шагатлан пура. Район латшым ялсоветлан шелалтын, тушко индешле индеш ял (ола) илем пура. Муниципал образований, район Каридель муниципал район семын регистрироватлалтын. Тудын латшым сельсоветшым муниципал районын составыштыже латшым ял шотан илем ушымо. районысо Каридель села административ рӱдер, тыгак муниципал районын администраций рӱдыжлан шотлалтеш.
Ял шотан илем-влакын спискышт:
Важ-влак
*
Пчи
Пчи – ӱдырамашын вож кокласе ойыртемыже Тугак эше "пычка" маныт
Категорий:Айдеме
У ий
У ий пайрем — шуко калыкыште палемдыме пайрем. Идалыкын пытартыш кече ден у идалыкын икымше кече коклаште палемдат. У ийым мемнан курым деч ончыч кум тӱжемше ийыште Месопотамийыште пайремленыт.
Рим кугыжа Юлий Цезарь шорыкйол тылзын 1-ше кечынже пайремлаш темлен. Лийын тиде мемнан курым деч ончыч 46 ийыште. Римлян-влак тиде кечым Януслын — омса, пурымаш-лекмаш, тӱҥалтыш, негызлымаш юмылан пӧлекленыт. Январь лӱмым тылзе Янус юмын лӱмжӧ гыч налын. Юмым кок чурияным сӱретленыт. Ик чурийже ончыко онча, весе — шеҥгеке.
Григориан кечышот почеш
Эн шуко элыште У ийым шорыкйол тылзын 1-ше кечынже, григориан кечышот почеш, идалыкын икымше кечынже палемдат. Южо эллаште тылзе кечышот почеш пайремлат.
Китайыште
Телыме деч вара Тылзе цикл мучашлалтмеке у тылзе шочеш. У тылзе шочмылан Китайыште калык У ийым пайремла. Григориан кечышот почеш китайысе У ий 21 шорыкйол ден 21 пургыж кокласе кечылан логалеш. Туге гынат, кугыжаныш У ийым ончыч 1 шорыкйоллан пайремла, вара йӱла почеш У ийым палемда. Российысе Тошто У ий пайрем семын. Кажне у ий 12 янлык кокла гыч да 5 элемент кокла гыч иктыж дене кылдалтеш. У ийын икымше кечынже фейерверк-влакым колтылыт. Тул уда вийым поктен колта, ешыш тыныслыкым да пиалым пурта. Кече мучашште кажне ешыште юмо-влакым вашлийыт, вет юмо-влак тиде кечын вес тӱняшке идалыкым иктешлаш миеныт. Тыгак, тиде кечын тошто еҥ-влаклан тауштат.
Китай калык-влакын шонымышт почеш, тиде икымше кечын пӱртӱс помыжалтеш, у идалыкын кечышотшо тӱҥалеш, мланде илана. Хань калык гына огыл, изи калык-влакат пайремлат, мутлан, маньчжур, яот, монгол, чжуан, гаошан, даур, дун, лиян да молат.
Вьетнамыште
Вьетнам У ийым тылзе кечышот почеш пайремла. Пайремым Тет (Тэт) лӱмдат, у ийын у тургымын икымше тылзын икымше кечынже палемдат. Эрвел кечышот почеш У ий пайремын кечыже кажне гана вашталтеш, но 20 шорыкйол — 20 пургыж коклаште кодеш.
Тылзе кечышот почеш пайремлыме У ийым «китайысе У ий» лӱмдат. Тиде чын, вет Эрвел Азийыш шуко могай йӱла Китай гыч толын.
Вьетнамын йӱдвелныже пӧртлаште тиде пайремлан пеледше персик укшым але саскаан мандарин пушеҥгым шогалтат. Йӱла почеш, саска ден пеледыш-влак пӧртыш поянлыкым кондат. Тиде жапыште персик, абрикос, мандарин, миндаль пушеҥге-влак пеледаш тӱҥалыт. Пеледше укш ден пеледыш аршаш-влак дене уремымат сӧрастарат.
Кечывалвелне пӧртыш абрикос укшым пуртат. Мо оҥайже, абрикос-пеледышын вич лышташ лийышаш. Тыгак ӱстембалне арбуз лийышаш. Арбузын йошкар кӧргыжӧ шушаш ийыште пиалым конда. Кум кече жапыште кажне ешыште пайремлыме годым тошто еҥ-влаклан тауштат, надырым пыштат. У ий кастене уремыште чылан дракон куштымашым куштат. Пычкемышалтме дене парк, сад, уремлаште тулото-влакым ылыжтат. Тушко еш дене погыныман.
Ираныште
Иран калык, да тыгак, иран кечышот почеш илыше-влак у ийым (Навруз — перс. نوروز‎, «у кече») 21 але 22 ӱярнян, шошо кечын. Наврузлан пӱртӱс уэмдалташ тӱҥалеш.
Казах-влакын
Казах калыкын У ий шошо кечытӧр дене келша, 22 ӱярнян толеш. Казах-влак тудым «Наурыз мейрамы» лӱмдат. Казах Йӱштӧ Кочам Аяз Ата лӱмдат. Мемнан гай Йӱштӧ Кугыза нунын уке, Кыдыр-баба уло, тудо шошо кечытӧр вашеш йӱдым уло мландым коштын эрта, у кушкылым шындылеш.
Наурызлан калык урем пайремым ышта, модыт, имне валне кудалыштыт, таҥасымаш-влакым эртарат. Ешлаште «Наурыз-коже» кочкышым ямдылат. Тудо шым ужаш гыч шога: вӱд, шинчал, шӧр, пырче да т. м. Ожно тиде кечын родо да йолташ-влак деке миен коштман ыле, увер-влакым ваш-ваш ойылен, у пашам пырля тӱҥалыныт. Телым ик илем гыч вес илемыш кошташ йӧсӧ, сандене тиде йӱла шочын.
Казахстаныште У ий пайрем 1-2 шорыкйолын, да Наурыз мейрамы пайрем 21-23 ӱярнян палемдалтыт.
Кузе тӱҥалын
XV курым марте Русь у ийым юлиан кечышот почеш 1 ӱярнян палемденыт. Тидын нерген руш йылмысе (марий ылмыштат кучылтмо) южо тылзе лӱм-влак шижтарат: октябрь лат. octo — кандашымше, ноябрь лат. novem — индешымше, декабрь лат. decem — лумшо.
1700-шӧ ийыште Петр Кугыжан темлымыж почеш, Европо дене келшышын, Российыште У ийым 1 шорыкйолын пайремлат (юлиан кечышот почеш).
Григориан кечышот дене келшышын У ий пайремым Российыште лач 1919 ийыште гына палемдаш тӱҥалыныт. 1930-шо гыч 1947 ий марте 1 шорыкйоллан чылан пашам ыштеныт. 1992 ийын идым тылзын 25-ше кечынже Россий Федерацийыште 2 шорыкйол кечеат каныш кечыш савырнен. 2005 ийыште 1 гыч 5-ше шорыкйол марте У ий каныш кечым палемдыме, тиде кечын пашам огыт ыште, Рошто пайрем дене кылдалтше каныш кече-влак дене пырля Российыште илыше-влак 8-10 кече наре канат.
Важ-влак
Категорий:Теле
Брянск
Брянск (Брянск) — ола, Брянск велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Брянск
Джидда
Джидда (جدة Джидда) — кок эн кугу ола Сауд Аравийын.
Категорий:Сауд Аравийышсе олала Категорий:Миллионер-олала
Крылов, Александр Иванович
Александр Ток (Петтоки) (Александр Иванович Крылов), (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Изи Кушна ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Александр Ток 1907 ийын шыжа тылзын 5-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Изи Кушна ялыште кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Медянка
Медянка (Медянка) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шой сола деч 12 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1978 ийыште Медянка ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Парак
Парак - пчи мутым авамутла тыге ойлат.
Категорий:Ӱдырамаш
66
66 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:66Категорий:I курым
Верхний Услон кундем
Верхний Услон кундем (Югары Ослан районы, Верхнеуслонский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Верхний Услон сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): руш-влак (65,8%), суас-влак (24,9%), чуваш-влак (6,2%).
Административ шеледымаш
Верхний Услон кундемыште 19 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
26 пеледыш
26 пеледыш (26 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 177-ше (кужемдыме ийлаште — 178-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 188 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак
, Наркоманий ваштареш кучедалме калык-влак кокласе кече палемдалтеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 26 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 26 кечынже шочшо-влак
1038
1038 ий — XI курымын ийже.
26 пеледыш
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 пеледыш
1038
Кӧ колен
Категорий:1038Категорий:XI курым
Изи Корамас (Юлсер кундем)
Изи Корамас (Малый Корамас) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Корамас ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 44 (1980 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чодыраял деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Нурмучаш
Нурмучаш мут ончыктен кертеш:
Орловка (Маскасола кундем)
Орловка (Орловка) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пижма ял шотан илемыш пурышоял]] ял. Калыкчот: 0 еҥ (2010 ий), 4 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Пижма ял деч 8,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
1039
1039 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1039Категорий:XI курым
Ур
Ур але икмарда ур (Sciurus vulgaris) — Sciuridae ямагатын гыч изи янлык. Пушеҥгылаште илыше пушкыдо почан изи чодыра янлык.
Калтан лепешка
Калтан лепешка ( Petaurus ) – Австралийын да У Гвинейын Petauridae йамагатын гыч изи калтан янлык. Чылаже 6 еш куэ уло.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Калтан янлык-влак
Шурдӱҥ
Шурдӱҥ (Шу́рдӹнг, Васильсурск) - илымвер тошто курыкмарий рӱдола Цепель воктене, кызыт ола, Угарман велыште Воротын кундемыште, Шур эҥерын Юлышко аҥыште верланен.
Этимологий
"Шурдӱҥ" курыкмарий йылме гыч Шур аҥым ончыкта.
Кылвер
Категорий:Угарман велысе ола сынан посёлкыла Категорий:Угарман велысе марий илымверла Категорий:Юлысо олала
Парашют спорт
Парашют спорт — авиаций спортын тӱрлык.
Парашют (parachute, para да chute) — устройстве. Юж тудлан кӧра айдеме але ӱзгар шӱдырналеш.
Марий Элыште икымше гана 22 Пеледыш 1935 ийыште Обком комсомолын секретарьже Георгий Микин дене Йошкар-Ола комсмомол ушемын вуйлатышыже Николай Пирогов парашют дене тӧрштеныт. Лачак тиде кече дечын вара элыште парашют спорт виянаш тӱҥалын манын каласен кертына.
1951 ийыште икымше парашют спорт дене тӱнямбал чемпионатым эртара. 60 наре элыште парашют комиссий тӱнямбал 1982 ийлаште лийын. Таче парашют спорт дене таҥасымаш эртаралтын категорий: ару шичме; система индивидуал (яблоневый комплекс шуктен фигур гыч); система тӱшка; система купольный.
Официальный спортын тыгай дисциплиныже-влак шотышто российыште эртаралтше таҥасымаште парашют спорт :
Важ-влак
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Нуръял (Морко кундем)
Нуръял (Нуръял) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 174 еҥ (2003 ий), 160 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кугу Шигак
Кугу Шигак (Мушмарий,Сиаксола, Лушмар) (Большое Шигаково) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 86 еҥ (2004 ий), 45 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Аҥ (эҥер)
Аҥ — вӱд шинчыме/йогымо верыш ала-могай эҥерын пурымо вер.
Тыгак ончо
Категорий:Вӱдшанче
Гренландий
Гренландий (Kalaallit Nunaat) — эл Кечывалвел ден Америкыште.
Категорий:Гренландий
Гренланд йылме
Гренланд йылме (Гренландла Kalaallisut) — Гренландий йылмыже.
Категорий:Гренланд йылме
Аҥ (ыҥ-влак)
Аҥ мут ончыктен кертеш:
Шулко-Мурзя
Шулко-Мурзя (Мурзята) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Шулко ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 2 еҥ (2003 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шулко сола деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
1550 ийла
→ XVI курым
Мо лийын
Категорий:1550 ийла
1040
1040 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1040Категорий:XI курым
1566
1566 ий — XVI курымын ийже.
14 ӱярня
14 ӱярня (14 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 73-шо (кужемдыме ийлаште — 74-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 292 кече кодеш.
1566
Кӧ колен
Категорий:1566Категорий:XVI курым
14 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 14 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:14 ӱярня
Теле (пагыт)
Астрономий теле
Астрономий теле пагыт телымсе кечышогымаш (зимнее солнцестояние) гыч шошымсо кечытӧр (весеннее равноденствие) марте эрта (Мландын Йӱдвел полушарийыштыже 22 Теле гыч 21 Ӱярня марте, а Мландын Кечывалвел полушарийыштыже тиде жапшыте кеҥеж пагыт.
Теле кечышот
Кечышот почеш теле кум тылзе жапыште эрта: Мландын Йӱдвел полушарийыштыже — Теле, Шорыкйол, Пургыж (90 кече, кужемдыме ийлаште — 91 кече), Мландын Кечывалвел полушарийыштыже Пеледыш, Сӱрем, Сорла тылзылаште.
XVIII курым деч ончыч Москосо кугыжанышыште телым Рошто пайрем (25 Теле) гыч Благовещений пайрем (25 Ӱярня) марте шотленыт. Тошто кечышот почеш идалыкын кажне пагытшылан 91 кече да шагатын логалын.
1041
Кӧ колен
Категорий:1041Категорий:XI курым
Теле (пагыт)
Теле игече
Игычым эскерыше-влакын ойлымышт почеш теле йӱштӧ игече толмо дене тӱҥалеш. Кунам термометр кокласе температурым ноль деч ӱлнырак ончыкташ тӱҥалеш — теле толын.
Эн йӱштӧ тылзе — Шорыкйол (теҥыз воктене йӱштӧ вараш кодеш, садене тушто эн йӱштӧ тылзе — Пургыж). Но 1981—2010 ийысе нормо почеш Российын Европо ужашыштыже эн йӱштӧ тылзылан Пургыж тылзе шотлалтеш. Теле тылзыште пычкемыш эн шуко жап шога, но Мландын атмосферыже вигак йӱкшен ок шу, сандене январь тылзыште умбакыже йӱкша. Российыш теле йӱдвел-касвел гыч толеш.
Калык кечышот почеш теле покшым налме дене тӱҥалеш, лум шулаш тӱҥалме дене пыта. Игече вашталтыш-влак дене телым шотлаш гын, тудо 111 кече (27 Кылме гыч 17 Ӱярня марте) шуйна, кум тургымлан шелалтеш:
Игечым эскерыше-влак кок тӱрлӧ телым палемдат: Леве теле (лум шагал, пешыж йӱштӧ огыл) да йӱштӧ теле.
Кылвер
Категорий:Теле
67
67 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:67Категорий:I курым
Кайык
Кайык-влак — тупрӱдан, муным мунчышо-влак радамыш пурышо янлык-влак. Капышт пунан да пыстылан. Кайык-влак шулдыран улыт. Тыгакак кайык-влакын ойыртемыштлан кайык нер шотлалтеш.
Кайык-влакым шымлыше шанче ужаш орнитологий маналтеш.
Категорий:Кайык
1551
Кӧ колен
Категорий:1551
Марий Эл Республикын Калык артистше
Марий Эл Республикын калык артистше (Народный артист Республики Марий Эл) — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш награде. 1939 ий 27 Сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.
Кӧлан пуалтеш
Чаплын образым чоҥымылан, спектакль, кинофильм, телеспектакль, телефильм, концерт да эстраде программе, сем, теле- да радиопроизведенийым ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш, калыкыште пагалымашым пуышаш. Марий Эл Республикын сулло артистше але Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱмым налме деч вара 5 ий эртымеке гына пуалтеш. Кызыт Марий Эл Республикын Президентше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 Сӱремлан 90 еҥ тиде чап лӱмым налын. Категорий:Чап лӱм-влак
Вахрушево (Марий Эл)
Вахрушево (Вахрушево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Рушэҥер деч 7 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Вахрушево ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пеледыш (кушкыл)
Пеледыш (flos, ανθοζ) — шылтымнӧшман кушкыл-влакын нӧшмӧ тӱлымаш илтарманже.
Пеледыш тамлештарыме, кӱчыкемдыме да кугытшо дене кылдалтше ӱчашымашым, ӱчашымашым да гаметым, тыгак тичмаш образованийым эртараш келыштарыме пел процессым эртарышашлан эҥертышым пуа.
Комментарий
Категорий:Кушкыл
Свечников, Сергей Константинович
Сергей Константинович Свечников (1973 ий 21 вӱдшор, МАССР, Курыкмарий район Микрäк села) – марий шымлызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат, доцент.
Илыш корныжо
Сергей Константинович Свечников 1973 ий 21 вӱдшор тылзын Марий АССР Курыкмарий район Микрäк селаште шочын.
1980-1990 ийлаште Кужэҥер район Коҥганур школышто тунемын.
1995 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтым «История и обществоведение» специальность дене пытарен.
1995-1997 ийлаште  Кужэҥер район Руш Шой школышто историй да обществознаний туныктышо лийын.
1997-2000 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште аспирантурышто шинчымашым поген. Диссертацийжын темыже: «Присоединение Марийского края к Русскому государству» (шанче вуйлатышыже – профессор К.Н. Сануков).
2002 ий 31 январьыште Озаҥ оласе кугыжаныш университетын диссертаций ушемжын пунчалже почеш Сергей Константиновичлан историй шанче кандидат лӱмым пуэныт.
2000-2008 ийла – Марий образований институтын социал да экономике шанче кафедрын доцентше.
26 пургыж
26 пургыж (26 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 57-ше кечыже. Идалык пытыме марте 308 (кужемдыме ийлаште — 309) кече кодеш.
Свечников, Сергей Константинович
Илыш корныжо
2008-2009 ийла – МарКУ-со тӱвыра да сымыктыш факультетын деканын алмаштышыже.
26 пургыж
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 26 кечысе событий-влак
Свечников, Сергей Константинович
Илыш корныжо
2013-2015 ийла – Т. Евсеев лӱмеш национал тоштерын историй пӧлкажын кугурак шанче пашаеҥже.
2015-2019 ийла – Марий Эл Республикысе образований да шанче министерствын общий да дошкольный образований управленийын вӱдышӧ специалистше, 2016 ий гыч – тӱҥ специлист-экспертше.
26 пургыж
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Свечников, Сергей Константинович
Илыш корныжо
2019-2020 ийла  – Т. Евсеев лӱмеш национал тоштерын историй пӧлкажын кугурак шанче пашаеҥже.
26 пургыж
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 26 кечынже колышо-влак
Свечников, Сергей Константинович
Илыш корныжо
2021 ий гыч В.М. Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтышто «Этнологий» направлений дене вӱдышӧ шанче пашаеҥ.
26 пургыж
Калык пале
Категорий:26 пургыж
Свечников, Сергей Константинович
Чап
·      Марий Эл Республикысе «Книга года Марий Эл – 2016» конкурсын лауреатше (6 класслан савыктыме «История и культура народов Марий Эл» тунемме пособий – «Лучшее учебное издание» номинаций).
·      Марий Эллан 100 ий темме да Петров Иван Петрович (1893-1938) лӱмеш «Служение народу» медаль (2020).
Кылвер
·      https://vk.com/svechnikovsk
Вомбат
Вомбат ( Vombatidae) – Кечывалвел-Эрвел Австралийын Vombatiformes ӱлылтӱчан гыч кугу калтан янлык. Чылаже 3 еш куэ уло. Капше 1 м, нелытше 20 — 35 кг.
Абиджан
Абиджан (Abidjan, на языке эбрие — «срезанные листья», символ, означающий конец междоусобиц) — Кот-д'Ивуарыште ола. Элыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 3 802 000 еҥ (2007).
Вомбат
Урлык-влак
Категорий:Калтан янлык-влак
Алтимат фрисби
Алтимат фрисби (Ultimate Frisbee гыч) -- диск дене спорт модмаш.
Модмаш нерген
Диск дене спорт модмаш. Алтиматыште ваш-ваш кок команде таҥасат. Тыште футбол, баскетбол, регби — модмаш-влакысе йула пурен. Телым модмаш пасум баскетбол зал алмашта, кенежым — мини-футболлан келыштарыме стадион. Кажне командыште шым ен. Икте весылан чонештыше дискым шуа, дискым кучымо годым куржталаш огеш лий. Дискым тавалыше-влакын пасушт мучаш марте колтен шукташ кӱлеш, да тушто мландыш пышташ. Тавалышын капшым эҥерташ ок лий, дискым кид гыч поген огыт нал. Мо эн оҥайже, алтимат фрисби модмашыште судья уке. Тудын пашажым модшо-влак шке шуктат. Чыла виктарчык пудыртымашым, фол-влакым модшо-влакак эскерат.
— эн тӱҥ виктарчык. Тыге ойлалтеш: «Эн ончыч пагале». Сандене алтимат фрисби эн ончыч шӱмытӧ ныжылгылыкым вияҥда. Футболышто, баскетболышто, регбиште модшо-влак кучедалаш тыршат, судья огеш уж гын, виктарчыкымат пудыртат. Алтиматыште тыге огыт ыште. Нигӧат тыланда штрафым тыште ок пу, молан манаш гын, виктарчыкым нигӧат ок пудырто. Эн оҥайже — тиде кӧргӧ шонымашым чылан пагалат да тудын почеш модыт. Мутат уке, модмаш годым тӱрлӧ лийын кертеш. Туге гынат фол-влак улыт, да адакшым нунын нерген модшо-влакак увертарат. Мутлан, модмо годым Васли Метрим кид гычыж кучен. Васли моло-влаклан тидын нерген каласа, да Метри ок келше гынат, садак дискым Васлилан пӧртылтат, да модмаш ик ошкылтышлан шеҥгеке кая. Нигӧмат пасу гыч поктен огыт колто. Ала-кӧ каласа: нимогай штраф уке гын, садак шолып шойышташ лиеш. Лиеш, такшым шояче-шамыч дене тыште огыт мод. Але те шойышташ шонеда, але Алтимат фрисби модмаш дене пайдаланен кертыда. Керек могай спортын видланже тунемаш кӱлеш. Алтиматыштат тыгак. Тыгодым эн тӱҥ виктарчыклан Модмашын шӱлышыжӧ шотлалтеш. Аҥлычан йылмыште «Spirit of the Game» маналтеш. Марлаже, «Модмашын шӱлышыжӧ» лиеш. Мастарын модын кертыда, да вес модшым тӱкаш ок лий. Судья деч посна, кучедалмаш деч посна, кидыште дискым кучен, шуко жап шогымо деч посна — теве тыланда алтимат фрисби спорт модмаш.
Эртымгорно
1968 ийыште америкысе Мэплвуд олаште школ газетын редушемже у спорт модмашым шонен луктын. Тиддеч ончыч чоҥештылше дискым йол дене гына чумен модыныт. Футбол фрисби манме модмаш лийын. Джоуэл Сильвер лӱман айдемын вуйлатымыж почеш командысе модмаш тӱняшке лектын, тудымак ме таче ужына. Сильвер тунамак каласен: «Иктаж кунам уло туняште алтимат фрисби дене модаш тӱҥалыт». Кумло ий эртен, Алтимат дене 42 элыште модаш тӱҥальыч. 100 тӱжем дискым ваш-ваш пасушто кышкат, Америкыште, Швецийыште, Норвегийыште да Японийыште Фрисби программымылан кугыжаныш виктер оксам ойыра. 1967 ийште Америкыште икымше фрисби команде чоҥалтын. Тунам ик командыште 20, 30 еҥат модын. Дискым кидыште кучен, спортсмен-влак пасушто куржталыныт, кучедалашат логалын. Но изиш жап эртен, Сильвер виктарчыкым вашталтен. Виктарчыкым пудыртымаш дене кӱчык ӱчашымаш лектын. Мо тыгае фол? Баскетболышто — тиде кунам ик модшо весым пералта але тӱка. Сильвер шоналтен: «Тугеже гын, модмашым джентльмен-влаклан келыштарыман». Чыла виктарчыкым пеҥгыдемдыме, да 1968 ийыште икымше модмаш эртен. Газетлаште статья-влак савыкталташ тӱҥальыч. Тушто тыгерак возымо ыле: «Совет ушемлан да Америкылан фрисби дене модман, а ваш-ваш ракеты дене моктаныман огыл». Тачысе кечын калык кокласе таҥасымаш-влакат эртат. Марий Элыштат алтимат фрисби команде уло. «Йошкин кэтс» маналтеш. Командым чоҥымо деч вара «Йошкин кэтс» Российыште кугу пагалымашым сулен налын.
2009 ийыште, Ӱярня тылзын 28-29 кечылаште Йошкар-Олаште Алтимат фрисби дене регионгокласе чемпионат эртен. Шке вийым 10 команде терген. Спортсмен-влак Ижевск, Перм, Качырынола, Моско, Угарман вел гыч толыныт.
Вашлиймашын тыгай иктешлымаш: Икымше верым Угарманысе «Бивни» команде айлен. Ший медальым Перм оласе «Фреза» команде сулен, кумшо верыште Йошкар-Олан да Москон иктеш ушымо команде налын. «Йомск» тудым лӱмденыт. Йошкар-Оласе «Йошкин кэтс» — визымше верыште. Луымшо верыште Качырынола гыч «Лос быдлос Коммандос» лӱман команде.
Модмаш шӱлыш пӧлекым Йошкар-Оласе «Йошкин кэтс» сеҥен. А эн мастар спортсмен лӱмым Перм гыч Тютиков Михаил сулен.
Абиджан
Категорий:Кот-д'Ивуарысе олала Категорий:Миллионер-олала
Томилансола
Томилансола (Томилä, Томилкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2001 ий), 48 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пызыкнур сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Деревяшкин, Анатолий Карпович
Анатолий Айзенворт (А.Зет, А. К., А. Д.) (Анатолий Карпович Деревяшкин) (, Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Шуарсола ял —, СССР, Сталинград вел, Клычково ял) — марий серызе, журналист, туныктышо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Анатолий Айзенворт 1910 ий ӱярня тылзын 10-шо кечынже Россий империй Илна губерний Яраҥ уезд Шуарсола ялыште шочын. Оршанке кок ступенян школым пытарымек Озаҥ оласе Восточно-педагогический институтыш тунемаш пурен. 1931 ийыште тудым тунем пытарен. МарНИИ-ште тыршен, марий йылмым да сылнымутым шымлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетла дене кылым кучен шоген. 1937 ий гыч Н.К.Крупская лӱмеш Марпединститутыште марий сылнымут курсым вӱден.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Гаити
Гаити (Haïti) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Гаити
Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже
Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (Заслуженый деятель искусств Республики Марий Эл) — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш наградыже. 1939 ий 27 сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.
Кӧлан пуалтеш
Устан пашам ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер, семвозышо, драматург, сӱретче, архитектор, дизайнер, искусствовед да моло тӱвыра пашаеҥ-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш але шанче шымлымаш эртаралтшаш. Чап лӱмым налше айдеме сымыктыш аланыште 15 утла пашам ыштышаш.
Кызыт Марий Эл Республик Вуйлатыше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 сӱремлан 117 еҥ тиде чап лӱмым налын.
Тугак ончо
Категорий:Чап лӱм-влак
Райт иза-шольо
Братья Райт (Wright brothers) Orville Wright (, — ),Wilbur Wright (, — )
1584
Кӧ колен
Категорий:1584
1572
Кӧ колен
Категорий:1572
1042
1042 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1042Категорий:XI курым
1567
1567 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1567Категорий:XVI курым
Вӱдшашке
Вӱдшашке (Desmana moschata) – Российын, Украинын да Казахстанын Talpidae йамагатын гыч изи янлык. Капше 18—21 см, нелытше 1400—520 кг.
Категорий:Удыр-влак
1043
1043 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1043Категорий:XI курым
Стругацкий иза-шольо
Братья Стругацкие: Аркадий Натанович (, — ), Борис Натанович.
26 сорла
26 cорла (26 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 238-ше (кужемдыме ийлаште — 239-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 127 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 26 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Тихонын кечыже. Ожно тиде кечын кресаньык-влак вӱташтым, сарайыштым, нӧрепыштым тергеныт. Шушаш телылан ямдылалтыныт. Чодыраште поҥго шуко гын – вес ийыште кинде лектыш сай лийшаш.
Категорий:26 сорла
Пеледыш (тылзе)
Пеледыш тылзе (июнь) — ийын кудымшо тылзыже. Тугак Изи кырлась тылзе, Кеҥеж тылзе, Терыс кышкыме тылзе, Шудо солымо тылзе, Кÿсӧ тылзе.
Пеледыш тылзын Пеледыш пайрем эртаралтеш.
Кеҥеж пагытын икымше тылзыже.
21-ше (22-шо) кечынже кеҥежымсе кечышогымаш
Негыз
Категорий:Тылзе
Высокая Гора кундем
Высокая Гора кундем (Бикетау районы, Высокогорский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Высокая Гора сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (67,2%), руш-влак (30,4%).
Административ шеледымаш
Высокая Гора кундемыште 29 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Сальвадор
Сальвадор (El Salvador) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Сальвадор
Лукьянов, Василий Леонтьевич
Василий Лукьянов (Василий Леонтьевич Лукьянов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Атьсола ял —, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Йоласъял ял) — серызе, литератор, туныктышо, просветитель.
Илыш корныжо
Василий Лукьянов 1860 ий пургыж тылзын 20-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Атьсола ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий туныктышо-влак
68
68 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:68Категорий:I курым
1582
Кӧ колен
Категорий:1582
Коми йылме
Ко́ми йы́лме (коми кыв) — чыла коми калыкын иктешле лӱмжӧ (макройылме).
Чӱчкыдын коми-зырян-влак шке йылмыштым коми-зырян йылме олмеш коми йылме маныт.
Йылме код-влак:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Эҥерсола (У Роҥго кундем)
Эҥерсола (Энерсола) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 70 еҥ (2003 ий), 62 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кельмаксола ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Леонтьев, Валерий Яковлевич
Валерий Яковлевич Леонтьев (19 Ага 1949, Усть-Уса ял Коми республик РСФСР) — советысе да российысе мурызо, актёр. Российын Rалык артистше (1996 ий), Чап орденын да "За заслуги перед Отечеством" IV степенян орденын кавалерже.
Важ-влак
Категорий:1949 ийыште шочшо-влак Категорий:Мурызо-влак
Доброслав
Доброслав (Доброслав) — Украиныште Одесса велыште Одесса кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 6 847 еҥ (2021 ий).
Категорий:Одесса велысе ола сынан посёлкыла
Яраҥмучаш
Яраҥмучаш (Яраньмучаш) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Какшанмучаш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 6 еҥ (2003 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шура ял деч 5 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Баскетбол
Модмаш нерген
Команде дене модмо спорт модмаш. Баскетбол ын ойыртемже: тыште кошташат, куржталашат, трук шогалаш, тöршташ, мечым кучаш да шуаш, изиш кучедалашат мошташ кÿлеш. Тиде модмаш айдемын тазалыкжымат, координацийжымат саемда. Арам огыл, школышто тунемше-влак коклаште тудым вияндат. Вет баскетбол дене пайдаланыше-влакын капыштат кугурак лиеш, ик командыште улшо-влакым тиде модмаш ик еш семынак чумыра. Баскетболшыто ондалыше-влак койышыштым огыт ончыкто. Тыге спортсменын чоныштыжо чынлык вияҥеш.
Эртымгорно
Джеймс Найсмит уло тÿнялан баскетбол модмашым шонен лукшо семын пале улеш. Тудо 1861 ийыште Канадыште шочын. Эшке кунам шкежат школышто тунемын – у модмышын концепцийже вуйыштыжо чоҥалтын. Вара колледжыште физкультурым туныктышылан пашам ыштымыж годым умылен: Телым футбол да бейсбол дене сайын модын от керт. Стадионышто лум возеш, мечым поктен от керт. Ала мо весе кÿлеш. Кумда огыл верлан келшыше модмаш кӱлын. Теле тылзын 1891 ийыште Спрингфилд олаште Джеймс Найсмит шке туныктымо классланже у модмашым ончыктен. Иrымше гана футбол мече дене пайдаланеныт. А баскетбол оҥго олмеш корзинкам пырдыжышке пыжыктеныт. Пытартышлан увертарымаш оҥаште виктарчык дене кагазым сакеныт. Но модмаш деч вара тиде лаштык йомын. А икмыняр кече деч вара ик студент Джеймс Найсмит дек толын да каласен: "Тиде мый кагазым налынам. Мый шонем, тиде модмашын моткоч кугу ончыкылыкшо уло, сандене тудым сувенир семын шкаланем налнем ыле. Но кызыт шонем, тудо тендан дене кийышаш".
Икымше виктарчык
2.	Модшо мечым пералтен кертеш, но кид копа дене гына, мушкындаш тудым ок лий.
3.	Модшо мече дене куржтал ок керт. Модшо але пасым пуышаш улеш, але корзинкаш мече дене логалшаш.