cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
13 кылме
Калык пале
Спиридон да Никодим-влакын пайремышт. Тиде кечын чывым руалыныт: тÿрлö кочкышым ямдыленыт. Сонарзе-влак гын ешыштым мераҥ шыл дене сийленыт.
Категорий:13 кылме
Алькей кундем
Алькей кундем (Әлки районы, Алькеевский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Базарные Матаки сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (64,2%), чуваш-влак (19,2%), руш-влак (15,7%).
Административ шеледымаш
Алькей кундемыште 21 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
24 сӱрем
24 сӱрем (24 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 205-ше (кужемдыме ийлаште — 206-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 160 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 24 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 24 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 24 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:24 сӱрем
976
Кӧ колен
Категорий:976Категорий:X курым
Ливвик йылме
Йылме код-влак:
Ливвик йылмысе тиште-влак:
Латин тиштер негызеш кызытсе ливвик тиштер 1989 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 21 буква (C, Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Савык пӧрт
Савык пӧрт — Йошкар-Оласе журналист пӧрт. ССРУ Сарзе Вийын шымлымше идалыкше лӱмеш (70-летия Вооруженных Сил СССР) урем, 20 номеран пӧрт адрес дене верланен.
Верланыше ТУЙ-влак
Категорий:Йошкар-Ола
Моско
Моско (Москва) — ола, Российын рӱдолаже. Федерал кӱлешан ола.
Эртымгорно
Москолан кугезе марий-шамыч негызым пыштеныт. Олан тошто лӱмжӧ - Маска-ава.
Палемдымаш
Категорий:Моско Категорий:Российысе миллионер-олала Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
977
Кӧ колен
Категорий:977Категорий:X курым
35
35 ий — I курымын ийже.
Сантьяго
Сантьяго (Santiago de Chile) — ола, Чилин рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Оласе лӱм «Шнуй Яков» гыч.
Категорий:Сантьяго Категорий:Миллионер-олала
1536
1536 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1536Категорий:XVI курым
Крылова, Алина Викторовна
Дата рождения: 00.00.1937
Информация: Алина Викторовна Крылова 1937 ийыште Медведево районысо Шихмамат ялыште марий кресаньык ешеш шочын. Каласаш кӱлеш, композитор Кузьма ден Никита Смирновмытат тушечак улыт.
- Шихмаматыште гармоньым шокташ, мураш-кушташ чылан йӧратеныт, изинек музыка дек шӱмаҥыныт. Мыят калык мурым, такмак-влакым мураш йӧратенам. Муро дене илаш каньыле, тудо тыйым куандара, илышетым сӧрастара, - ойла Алина Викторовна.
Алина Крылован аваже, Фекла Артемьевна Короткова, «Марий коммуна» газетыште корректорлан ыштен. Шке пашажлан кумылаҥдаш манын, тудо ӱдыржым Уфасе полиграфический училищыш тунемаш колта. Туштат ӱдырым художественный самодеятельность утларак сымыстарен. Алинан яндар йӱкшӧ, пӱсӧ музыкальный шижмашыже кеч-кӧнат кумылжым савырен.
Училищым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке пашам ышташ толеш. Мурызылан тунемаш шонымашыже ӱдырым 1958 ийыште Палантай лӱмеш музыкальный училищыш конда, а ныл ий гыч тудо Озаҥ оласе консерваторийын студенткыже лиеш. Консерваторий деч вара икмыняр ий Йошкар-Оласе музыкальный театрыште пашам ышта. Тыште Э.Сапаевын «Акпатыр» оперыштыже Эвикан, И.Молотовык «Элнет» оперыштыже Чачийын партийыштым мура.
Ешан да икшыван ӱдырамашлан театрыште пашам ышташ йӧндымырак лийын, сандене икмыняр жап гыч музыкальный училищыш, туныктымо пашашке кусна. Тыште ынде кумло ий тырша. А.Крылован ученикше-влак, профессиональный мурызо лийын, элнан тӱрлӧ олалаштыже пашам ыштат. Курык марий ӱдыр Лидия Ларькова, училищым тунем пытарымеке, икмыняр ий Марий филармонийыште пашам ыштен. Кызыт марийже дене пырля Кубанский хорышто мура. Александр Литвинов Астраханский консерваторийым тунем пытарен, Красноярский оперный театрыште пашам ышта. Николай Безруков Горький оласе оперный театрыште мура. Лидия Бочкарева (Ороспаева) Ленинградысе коксерваторийым тунем пытарен, кызыт Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште солистка улеш. А курык марий ӱдыр Елена Никитина, консерваторийым тунем пытарымеке, Москваште Галина Вишневскаян организоватлыме аспирантурышто тунемеш. Ты марте марий мурызо кокла гыч аспирантурым Галина Окунева-Ластовка гына пытарен ыле, ынде кокымшо мурызына тыгай кӱкшытыш кӱзен шуын.
А.Крылован ятыр мурыжым «Мелодия» Всесоюзный фирма грампластинкыш возен. Тушто - марий калык муро, арий ден ариозо, верысе композитор-влакын произведенийышт. Саде пластинка гыч марий муро-влакым ойырен налын, венгр таҥна-влак вес пластинкым луктыныт. Тыге А.Крылован йӱкшӧ Венгрийыште да моло элыштат йоҥга.
1992 ийыште Алина Викторовналан Марий АССР культурын заслуженный пашаеҥже чап лӱмым пуымо. Алина Викторовнам поро ава семынат палемдаш лиеш. Кок эргым ончен куштен. Кугуракше, Володя, музыкальный училищым тунем пытарен, кызыт туштак концертмейстерлан ышта. Изиракшат, Иван, музыкальный школышто кларнет дене шокташ тунем лектын. Вара МарГТУ-м тунем пытарен.
Крылова
Изибаев-Бирь, Алексей Русаевич
Алексей Изибаев-Бирь (, Башкир АССР, Мишкан кундем, Кемей ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (1998). Йӱкшӧ ныл октавыш шуэш.
Илыш корныжо
Тусо кыдалаш школым тунем пытарымеке, 1972-1974 ийлаште армийыште служитла. Салтак лийме жапыште вокально-инструментальный ансамбльыште шоктен.
Икана мурызын черланымыжлан кӧра тудым солист семын мураш йодыныт. Мурен да чыла шот дене лектын, мурымыжлан моктен ойлымым колын. Тиддеч вара эртак мурымо паша нерген шонаш тӱҥалеш. Армий гыч мӧҥгыш толмеке, тунамак Ӱпӧ оласе сымыктыш училищын вокальный пӧлкашке тунемаш пура. Тунемын лекмекыже, Пошкырт республикыште кандаш ий ансамбль пелен солист семын мурен коштеш.
1987 ийыште Марий АССРышке толеш. Тунам марий эстраде йол ӱмбаке шогалаш гына тӱҥалын. Ондак В.Куприяновын, А.Яшмолкинын, варарак С.Маковын, В.Захаровын да В.Кульшетовын мурыштым радио дене йоҥгалтарен. Варажым Изибаев марий муро-влак дене репертуарым ыштен шуктенат, телевидений денат, посна концертлаштат чӱчкыдын выступатлаш тӱҥалеш. Тудым тӱрлӧ фестиваль ден конкурслашке ӱжыт. Мутлан, 1988 ийыште Озаҥыште Юл да Урал кундемысе композитор-влакын фестивальыштышт участвоватла. Марий республикын артистше семын Москосо сценышкат лектеш. 1990 ийыште Всесоюзный телевидений дене Алексей Изибаев-Бирьын пел шагаташ концертшым ончыктеныт.
Тиде ийыштак «Кас» эстрадный группым пога. Гастроль дене Татарстан ден Башкортостан, Казахстан республикла, Свердловск да Тюмень областьла гоч эртеныт.
Марий тӱвыраште тыршымыжым кӱкшын аклен, Алексей Русаевич Изибаев-Бирьлан 1990 ийыште Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше лийын, 1998 ийыште Марий Эл Республикын сулло артистше сулен налын.
Кылвер-влак
Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Ростов вел
Ростов вел (Ростовская область) — Россий Федерацийысе регион. Кечывалвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 100,967 тӱж. меҥ². Калык чот - 4 254 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Ростов-на-Дону ола. Ростов велыште Дон, Темерник, Аксай Эҥер-влак уло.
Категорий:Ростов вел
24 теле
24 теле (24 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 358-ше (кужемдыме ийлаште — 359-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 7 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 24 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 24 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 24 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:24 теле
1537
1537 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1537Категорий:XVI курым
36
Кӧ колен
Категорий:36Категорий:I курым
978
978 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:978Категорий:X курым
Рудница
Рудница (Рудниця) — Украиныште Винница велыште Тульчин кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 129 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Апастово кундем
Апастово кундем (Апас районы, Апастовский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Апастово ола сынан посёлко.
979
Кӧ колен
Категорий:979Категорий:X курым
Апастово кундем
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (90,9%), руш-влак (4,7%), чуваш-влак (%).
Административ шеледымаш
Апастово кундемыште 23 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Советский район (ыҥ-влак)
Советский район семын Российыште шуко кундемым лӱмденыт. Нунын кокла гыч марий-влак дене эн чот кылдалтыныт:
37
37 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:37Категорий:I курым
Конья
Конья (Konya ) — Турцийыште ола да Конья ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу шымше ола. Олан калыкчотшо 1.067.055 еҥ (2008).
Категорий:Турцийысе олала Категорий:Миллионер-олала
24 Шорыкйол
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 24 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 24 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 24 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:24 шорыкйол
Мишкан кундем
Мишкан кундем — Пошкырт Элын йӱдвелыште верланен. Мишкан кундемыште 26 200 наре еҥ ила.
Палыме еҥ-влак
Категорий:Мишкан кундем
13 пеледыш
13 пеледыш (13 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 164-ше (кужемдыме ийлаште — 165-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 201 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 13 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:13 пеледыш
Байбулда
Байбулда (Байбулда) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Йыванал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 153 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Арти ола сынан посёлко деч 40 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Эртымгорно
Яллан негызым 1730 ийыште пыштеныт.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Арти оласе йырвелысе илымверла
Ватынъер
Ватынъер (Васюткино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 96 еҥ (2002 ий), 95 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Ялым негызлыше-влак ямле кожлан, олыкан, эплын йогышо изирак ер-влакан (чылаже 5) верым сайленыт. Ик ержым илемыште илыше ик вате йӧратен, тудым «ватын» «ер»же маныныт. Ты ер шке лӱмжым яллан пуэн. Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «ватын» + «ер» = «ватынер». Тывеч «Ватынъер»ыш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Facebook
Facebook — мер вапшланаш сервис да 2004 ийын Пургыж тылзыште почылтмо вот-сайт. Озаже - Facebook Inc. 2011 ийыште Шорыкйол тылзыште Facebook-ыште 600 амион утла чӱчкыдын пайдаланыше ыле. Пайдаланыше шке профайлым ыштен кертеш, вес пайдаланыше-влакым йолташ семын ешарен кертеш, профайлын уэмдымаш нерген автоматик шижтарымаш пуртен каласымашым вашталтын кертеш. Эше пайдаланыше-влак интерес тӱшкашке ушнен кертеш, мутлан пашавер, школ, кӱшылшкол але вес койышвозыш.
УАШ-ыште кажне тунемме ий тӱҥалтышыште кӱшылшкол-влак чыла тунемше-влаклан лӱмын ыштыме кнагам пуэш, тиде кнагаште чыла тунемше-влак нерген изиш возымо. Тыге студент-влак икте-весым пален налыт. Тиде кнаган лӱмжӧ Facebook-ын лӱмжӧлан негызым пыштен.
Важ-влак
Категорий:Мер увераҥарым процесслаш Категорий:Мер медиа Категорий:Мер вапшланаш сервис Категорий:Вот 2.0
1538
1538 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1538Категорий:XVI курым
980
980 ий — X курымын ийже.
Лезгин йылме
Лезги йылме
Лезгин йылмысе тиште-влак:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Оулу
Оулу (Oulu, Uleåborg) — ола Финляндийыште.
Категорий:Финляндийысе олала
13 пургыж
13 пургыж (13 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 44-ше кечыже. Идалык пытыме марте 321 (кужемдыме ийлаште — 322) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 13 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 13 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:13 пургыж
24 шыжа
24 шыжа (24 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 297-ше (кужемдыме ийлаште — 298-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 68 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 24 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 24 кечынже колышо-влак
Калык пале
Филиппын кечыже. Тиде кечын корно чот лаввыран лиеш, маныныт. Но туге гынат, вакшыш пырчым йоҥышташ наҥгаеныт. Ты кечын вочшо лум йӱштö теле толмо нерген шижтара.
Категорий:24 шыжа
38
38 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:38Категорий:I курым
981
981 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:981Категорий:X курым
Шӱргыйымал
Шӱргыйымал (Шургумал) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 5 километр йӱдвел могырно лийын.
Эртымгорно
1970-ан ийлаште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1539
1539 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1539Категорий:XVI курым
Зеленогорское (Одесса вел)
Зеленогорское (Зеленогірське) — Украиныште Одесса велыште Подольск кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 444 еҥ (2021 ий).
Категорий:Одесса велысе ола сынан посёлкыла
39
39 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:39Категорий:I курым
Нью-Мексико
Нью-Мексико
982
982 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:982Категорий:X курым
Арск кундем
Арск кундем (Арча районы, Арский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Арск ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (93,9%), руш-влак (5,5%).
Административ шеледымаш
Арск кундемыште 1 ола шотан илем да 28 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
983
983 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:983Категорий:X курым
Фредерик Шопен
Фредерик Франсуа Шопен (Fryderyk Franciszek Chopin, Frédéric François Chopin) — польский композитор, пианист, виртуоз, туныктышо.
1540
1540 ий — XVI курымын ийже.
Фредерик Шопен
Фредерик Шопен пургыж тылзын 22-шо кечыжын 1810 ийыште Варшава оласе пелен Желязова-Воля ялеш шочын. Шыжа тылзын 11-ше кечыжын 1849 ийыште Парижыште колен.
1540
Кӧ колен
Категорий:1540Категорий:XVI курым
Фредерик Шопен
Шопен
Лак йылме
Йылме код-влак:
Лак йылмысе тиште-влак:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Виногоров, Владислав Александрович
Владислав Виногоров — марий актер, М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрын артистше.
Кӧрдемтӱр
Кӧрдемтӱр (Кордемтюр) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 164 еҥ (2004 ий), 143 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Кодам ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Виногоров, Владислав Александрович
Илыш корно
Образым чоҥышыжла, Владислав шкенжын койышыжымат, мастарлыкшымат раш ончыкта. М. Бартеневын «Сказка об Иванушке-дурачке» спектакльысе Разбойник, З. Долгован «Полдыранат ош пеледышаныштыже» Лöвöй ден Элыксандр, В. Абукаев-Эмгакын «Ош кече йымалне» спектакльыште Ик Еҥ, Ш. Башбековын «Кум кечылан у кува» спектакльыште Элыксан кугыза да моло ролят ончышо-влакын шарнымашешт лакемалт кодын докан. «Алиса, Анфиса, Аниса» спектакльыште тудо Каврийын рольжым моткоч оҥайын модеш. А руш классик А. Островскийын «Чодыра» спектакльыште В. Виногоров помещик Бадаевын образшым моткоч сайын почын пуэн. Мутат уке, А. Слаповскийын «Блин-2» спектакльыште Блинын рольжым ик эн сайлан шотлыман, векат – тиде роль дене В.Виногоров самырык-влак коклаште шарнымашеш кужу жаплан кодын. Тачысе кечылан В. Виногровын репертуарыштыже лучко наре роль уло. Тудо эреак уым кычалеш, кажне образым молын деч ойыртемалтшын чоҥаш тырша. Категорий:Шкетан театр Категорий:Марий актёр-влак
Кӧрдемтӱр
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӧрдем» + «тӱр» = «кӧрдемтӱр». «Кордемтӱр» — Кӧрдем эҥерын тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Вакутсола
Вакутсола (Вахоткино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 216 еҥ (2002 ий), 193 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шарача сола деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Карай ял гыч толшо ялым негызлыше еҥын лӱмжӧ Бакут лийын. Тудын лӱмжым яллан пуэныт. Бакут лӱмым Вакут манынат лудаш лиеш.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Белиз
Белиз (Belize) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Белиз
40
40 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:40Категорий:I курым
Queen
Queen - рок-тӱшка.
Семмастар-влак
Категорий:Семлык тӱшка-влак
1541
1541 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1541Категорий:XVI курым
Янгон
Янгон (ရန်ကုန်) — эн кугу ола Мьянмыште, ончычсо Мьянмын рӱдолаже.
Категорий:Янгон Категорий:Миллионер-олала
Кумык йылме
Йылме код-влак:
Кириллице дене кумык йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе кумык тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 6 сочетаний гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
41
41 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:41Категорий:I курым
Купсола (Морко кундем)
Верланыме вер
Кугу Шале ял деч 0,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Эртымгорно
Тиде ял XIX-ше курым тӱҥалтышыште шочын. 1925 ийыште Купсола ялыште 25 пӧрт лийын, 74 пӧръеҥ илен. Икмыняр еҥ мӱйым поген коштын да Озаҥ олаш ужалаш наҥгаен. Тиде окса дене калык илен. Купсола ялем яра верыште лийын. Йырым-ваш нимогай вӱд лийын огыл. 1989 ийыште ялыште 179 пӧръеҥ да 170 ӱдырамаш марий-влак лийыныт. А 1924 ийлан Купсолаште 439 калык погынен. Эркын-эркын тӱрлӧ школым, ферме-влакым почаш тӱҥалыныт. 1959 ийыште Купсола ялыште 129 пӧръеҥ да 215 ӱдырамаш илаш тӱҥалеш. 2004 ийлан 53 наре пӧрт чоҥалтеш, 182 калык ила, шукыжо марий-влак улыт. Икмыняр руш ешат коеш. Кызыт Купсола ял пеш мотор, койын-койын уэмеш, сылнештеш. Калык у деч у пӧртым чоҥа да ял уремым сылнештара.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Марий Чирпамаш
Марий Чирпамаш (Мари-Чирпамаш) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шой сола деч 8 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1940 ийыште Марий Чирпамаш ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Никарагуа
Никарагуа (Nicaragua) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Никарагуа
Руш Кодам
Руш Кодам (Русский Кадам) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 126 еҥ (2002 ий), 97 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Огайо
Огайо
Салтакъял
Салтакъял (Салтакъял) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше сола. Салтакъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 573 еҥ (2004 ий), 536 еҥ (2010 ий).
Ситковцы
Ситковцы (Ситківці) — Украиныште Винница велыште Гайсин кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 265 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Салтакъял
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел могырно верланен.
24 ӱярня
24 ӱярня (24 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 83-шо (кужемдыме ийлаште — 84-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 282 кече кодеш.
Салтакъял
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
24 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 24 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 24 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 24 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:24 ӱярня
Оклахома
Оклахома
Крым федерал йырвел
Крым федерал йырвел (Крымский федера́льный о́круг) — Российын Европо ужашыштыже, кечывалвелне чоҥымо административ формирований.
Усама бен Ладен
Усама бен Ладен (моло транскрипций Осама бен Ладен, Усама бин Ладен; полный лӱм Уса̄ма бин Мухаммад бин ‛Ава̣д бин Ла̄дин; أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Usāmah bin Muhammad bin `Awad bin Lādin) (10 Вӱдшор 1957, Джидде али Эр-Рияд, Сауд Аравий — 2 Ага 2011, Абботтабад, Пакистан) — «Аль-Каида» исламист террорист организацийын вуйлатышыше. Террорист № 1 кузе УАШ-ыште да моло эл-влакыште чынлымо лие.
Крым федерал йырвел
Крым федерал йырвелым ойырымеке, Крым йырвелыште 1 республик да ик федерал кулешан ола кодыныт. Кумдыкшо — 27 тӱж. 160 меҥ².
Кылвер-влак
Категорий:Федерал йырвел-влак Категорий:Крым федерал йырвел Категорий:Йырвелла
Усама бен Ладен
Важ-влак
* Категорий:Аль-Каида Категорий:Террорист-влак
Пӧрт
Пӧрт — керек-могай сооружений, кушто айдеме ила.
Пӧрт тӱрлык-влак
Тыгодсо тыгай кум пӧрт тӱрлык-влакым ойыртемат:
Категорий:Чыла
Пызырьгуп хутор
Верланыме вер
Купсола сола деч 7 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Пӱрӧ кундем
Пӱрӧ кундем — Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыште верланен. Пӱрӧ кундемыште 18 000 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Пӱрӧ.
Марий ялла
Категорий:Пӱрӧ кундем
Руш тоштер
Руш тоштер (Русский музей) — тоштер Российыште, Санкт-Петербургышто. Руш сымыктышын эн кугу тӱнямбалсе тоштерже.
Категорий:Санкт-Петербург Категорий:Тоштер-влак Российыште
Орегон
Орегон
Атня кундем
Атня кундем (Әтнә районы, Атнинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Атня сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (98,6%).
Административ шеледымаш
Атня кундемыште 11 ял шотан илем уло.
Людвиг ван Бетховен
Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven; 1770—1827) – немыч композитор да пианист. Тудо 1770 ийыште Боннышто 16 декабрьыште шочын.Тудын ачаже, Иоганн Бетховен (1740–1792), мурызо лийын. Аваже – Мария-Магдалина.
Атня кундем
Кылвер-влак
*
Людвиг ван Бетховен
Бетховен – романтизм да классицизм период кокласе кап-кыл, тудо ик эн пагалыме да лӱмлӧ композитор уло тӱняште. Людвиг улшо чыла тӱрлӧ жанрыште возен. Бетховенын творчествыже кугу надырым 19 – 20-шо ийласе симвонизмлан пыштен.
Йоча пагыт
Ачаже композитор деч кокымшо Моцартым ыштынеже ыле, тидлан кӧра скрипка ден модаш туныктен.1778 ийыште рвезын икымше выступленийже лийын.1780 ийыште Бонныш композитор Кристиан Готлоб Нефе толын. Тудо Бетховенын туныктышыжо лийын.Рвезын талантше уло манын Нефе вигак умылен. Кочажын колмыжлан кӱҥра, Людвиг эр кудалтен школым, но латин йылмым тунемын.Тыгак тудо итальян да француз йылмым тунемын, шуко лудын. Рвезын йӧратыме писательже-влак-Гомер, Плутарх, англичан драматург Шекспир, немыч поэт Гёте да Шиллер. Тиде жапыште Бетховен мурым возаш тӱҥалын, но шке произведенийжым возаш вашкен огыл. 1787 ийыште Бетховен Веныш миен коштын.
Аважын черланымыж нерген пален налын, Бетховен угыч Бонныш пӧртылын. 17 июльышто 1787 ийыште аваже колен. Латшым ияш рвезе варажым ешыште главный лийын да шольыжо-влыкым ончен. 1789 ийыште Бетховен, туннемыжым шуяш манын, университетыш лекцийыш кошташ тӱҥалеш. Лач тиде жапышкак Бонныш Францийысе революций нерген увер толеш. Университетысе ик профессор революций нерген почуламут сборникым луктеш. Бетховен тудлан подпискым ышта. Англий гыч кайыме гдым, Боннышто Гайдн шогалын. Тудо сайым веле ойлен Бетховенын копмозиторский талантше нерген. Бетховен Веныш каяш шонен пышта, молан манаш гын рвезе Гайдн ден тунемнеже. 1792 ийыште Бонным кода.
Варасе ийлаже (1815-1827)
Кунам Бетховен 34 ияш лийын, Наполеон шкенжым император манын увертарен. Тидлан кӧра, Бетховен Кумшо симфонийжым тудлан пӧлеклаш отказатлалтын. Тудо возен: »Тиде Наполеон тыглай айдеме. Ынде тудо йол дене айдемын праважым тошкаш тӱҥалеш да тиран лиеш.» Чайковскийын мутшо почеш, кумшо симфонийыштыже гына шке чын мастарлыкшым, творческий ӱнаржым почын пуэн. Соҥгыралыкше верчын Людвиг шуэн уремыш лектеш. Тудо шыпчык лиеш. Лач тиде жапыште композитор эн палыме произведенийлажым воза. Тиде жапыштак единственный опера «Фиделио» денже пашам ышта. Опера дек сеҥымаш 1814 ийыште веле толын, кунам тудым Веныште, вара Прагыште, Берлиныште шындалтын. Колмыж деч ончыч Людвиг «Фиделио» рукописьшым йолташыжлан да секретать Шидлерлан пуэн.
Пытартыш ийла (1815-1827)
1812 ий деч вара Бетховенын композитор илышыже ала-мыняр жаплан лыплана. Туге гынат, кум ий гыч тудо угыч ончычсо гаяк пашам ышташ тӱҥалеш. Тиде жапыште фортепианный сонатше-влак чоҥалтыныт: 28-ше деч пытартыш марте. Шуко жапым калык мурылан ойырен. Шотланд, ирланд, уэль муро коклаште руш калык мырат уло. Пытартыш ийлаште Людвигын возымыж гыч эн тӱҥланже кок пашаже шотлалтыт – «Торжественная месса» да Индешымше номеран Симфоний сочиненийже-влак. Индешымше симфонийже 1824 ийыште шындалтын. Калык композиторлан овацийым ыштен. Исполньятлымыж годым Бетховен калык деке туп дене шоген да нимом колын огыл. Вара, мурышо-влак кокла гыч ик ӱдыр тудым кидше гыч кучен, шӱргыж дене колыштшо-влак деке савытрен. Калык шовыч дене, кид дене, упш дене лупшеныт, композиторым саламлен. Оваций шуко жап шуйнен. Бетховенын популярностьшо тыгай кугу лийын, что даже правительство тудым тӱкаш тоштын огыл.
Шольыжын колымыж деч вара, Людвиг племянникшым ончаш налеш. Тудым эн сай пансионатыш кусара да шке ученикшылан, Карл Чернилан, тудын ден музыкым тунемаш шӱда. Композитор племянникшы деч ученыйым але артистым ыштынеже ыле, но тудыжын ушыштыжо карт ден бильярд веле ыле. Шуко долгаже улмыжлан кӧра, племянникше шкенжым пуштнеже ыле, но кертын огыл. Бетховен тдын верч шуко ойгырен. Тудын тазалыкше вигак шӱкшемын. 26 мартыште 1827 ийыште Бетховен колен. Коло тӱжем наре айдеме тудым ужаташ миен.
Туныктышо
Музык урокым Бетховен эше Боннышто пуаш тӱҥалын ыле. Тудын бонн ученикше Стефан Брейнинг пытартыш кечыжла марте композиторын эн сай йолташыже лийын. Брейнинг Бетховенлан «Фиделио» либреттожым вашталташ полшен. Веныште тудын ученицыже Джульетта Гвиччарди лийын. Тудо Брунсвиков шамычын родыжо лийиын, куштыжо Бетховен эре лиеден. Джульетта композиторлан келшен, даже ӱдырым марлан налаш шонен. 1801 ий кеҥежым Людвиг Венгрийыште эртарен, Брунсвиковмытын именийыштыже. Туштак Бетховен «Лунная соната» сочиненийым возен. Тудым Джульетталан пӧлеклен. Бетховенын тыгак Тереза Брунсвик ученицыже лийиын. Тудын музыкальный талантше лийын – ӱдыр сайын рояль дене модын, моторын мурен. Лӱмлӧ швейцар педагок Песталоцци дене палыме лийме деч вара, Тереза йоча шамычым ончаш тӱҥалеш. Венгрийыште тудо благотоворительный йоча сад-влакым почеш йорло йоча-влаклан. Колымыж мартре тудо тиде пашажым ыштен шоген. 1861 ийыште колен. Бетховеным Тереза дене кугу йолташ келшымаш кылден. Композиторын колымыж деч вара «Письмо к бессмертной возлюбленной» лӱман серышым мумо ыле. Тачат пале огыл кӧлан тудым адресоватлыме, но шукын шонат, Терезалан возымо манын.
Дорофея Эртман Бетховенын ученицыже лийын. Германийиын эн сай пианисткыже. Тудлан Бетхофен 28-ше номеран Сонатыжым пӧлеклен. Доротеян йӧчаже колымо нерген пален налын, Людвиг шуко жап тудлан модын. 1801 ийын пытартышыштыже Веныш Фердинанд Рис толын. Фердинанд – Бетховен ешын йолташыжын эргыже. Бетховен тудым приниматлен. Кузе и моло Бетховенын ученикше-влак, Рис инструмент дене модын моштен. Икана Бетховен Рислан шукерте огыл пытарыме адажиожым модын ончыктен, кудыжо рвезылан моткоч чот келшен. Рис тудым наизусть шарнен кодын. Князь Лихновский деке пурымо годым, Рис модын пуэн тиде пьесым. Бетховен Рисын модмыж нерген пален налын да чот сырен. Тидын деч вара Людвиг Рислан нимомат больше модын, колыштыктен огыл. Икана Рис шке маршыжым модын, чылылан Бетховенын маршыже манын ойлен. Вара Рис Бетховенын у сочиненийжым колын. Нуно прогулкыш каеныт да йомыныт ыле, каслан веле пӧртылыныт. Ошкылмо годым Людвиг ала-могай мелодийым мурен каен. Мӧҥгӧ пӧртылмеке, Бетховен ушыш толшо мелодийжым инструмен коклаште модын. Тыге «Аппассионатын» мучашыже шочын. Рис дене Карл Черни пашам ышташ тӱҥалын. Бетховенын тунемшыже-влак коклаште Карл шкет кына йӧча лийын. Тудлан индеш ий веле темын, но тудо концерт дене уже выступатлен. Карлын икымше туныктышыжо ачаже лийын, лӱмлӧ чех педагок Винцель Черни. Кунам Карл икымше гана Бетховеным квартирыштыже ужын, тудо композиторым Робинзон Крузолан шотлен, молан манаш гын Людвигын квартирыштыже пуламыр лийиын, шкежат шӱкшӱн койын. Черни композитор дене вич ий тунемын, вара Бетховен тудлан документым пуэн, куштыжо тунемшыжын сеҥымашыж нерген, сай шарнымашыж нерген возен. Чынжымак Черлин пеш сай шарнымашыже лийин, тудо туныктышыжын чыла сочиненийжым наизусть пален. Умбакыжым Карл Венын эн сай туныктышыжо лийиын. Тудын ученикше-влак коклаште Теодор Лешетицкий лийын. Теодор – руш фортепиан школын основательже. 1858 ий гыч Лешетицкий Петербургышто илен, а 1862 гыч 1878 ий марте кызыт веле почмо консерваторийыште пашам ыштен. Тыште дудын дене А. Н. Есипова тунемын, умбакыжым тиде консерваторийынак профессоржо. В. И. Софронов – Моско консерваторийын вуйлатышыже.
Кинематографийыште
1820-шо ийлаште Бетховеным Австрий ден Германийыштат колштыныт. Американ шанчызе-влак Бетховенын ӱпшым да черепшым ончен лектын, ойленыт пуйто тудо свинец ден отравитлалт колен. Композитодын колымыж деч вара 186 ий эртен гынат, тудын лӱмжым тачат чылан сайын палат. Йӧча-влакат изинек палат тыгай композитор лийын манын. Тӱняште шуко вашталтыш лийын, но Бетховенын мастарлыкше мондалтын огыл да тачат вашлиялтеш.
Охотин, Вадим Иванович
Вадим Охотин (Вадим Иванович Охотин) (, СССР, Туркменистан, Теджек ола —, Юлсер-Ола ола) — руш серызе, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1990).
Илыш корныжо
Вадим Охотин 1932 ийын сӱрем тылзын 6-шо кечынже Туркмен ССР, Теджек олаште сарзе ешеш шочын. Волжск олаште ила.
Важ-влак
Категорий:Руш серызе-влак
Кугу Устюг
Кугу Устюг (Великий Устюг, Югдін) — ола Вологда велыште, регионын эн кугу илымверже.
Эртымгорно
Руш лӱм Устюг — «Юг эҥер аҥ» гыч.
Палемдымаш-влак
*
Род-Айленд
Род-Айленд
Коряк йылме
Кириллице дене коряк йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе коряк тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийыште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 4 ешартыш (2-ше апостроф дене) тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
25 ага
Лӱмгече
Ага тылзын коло визымше кечынже Герман, Денис–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 25 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 25 кечынже колышо-влак
Григорьева, Людмила Яковлевна
Людмила Яковлевна Григорьева (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Шап Унчо ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2003), доцент (2006).
Илыш корныжо
Людмила Яковлевна 1973 ийын сӱрем тылзын 22 кечынже Марий АССР Морко кундем Шап Унчо ялеш  шочын.
1983 ийыште Морко районысо Ямбатыр тӱҥалтыш школым, 1990 ийыште Унчо кыдалаш школым, 1996 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетын марий йылме да литератур пӧлкажым тунем пытарен.
1995–1997 ийлаште Марий Элысе политехнике лицейыште марий йылме да литератур туныктышылан пашам ыштен.
1996–2002 ийлаште Марий кугыжаныш университет пеленсе финн-угор йылме-влак кафедрыште анспирантурышто тунемын. 2002 ийыште МарКУ пеленсе специализированный советыште «Глагольное управление в восточном наречии марийского языка» темылан кандидатлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже – филологий шанче доктор, профессор Ю.В. Андуганов).
2000–2003 ийлаште МарКУ-со финн-угор филологий кабинетым вуйлатен. Вара тиде кафедрысе старший преподаватель да филологий шанче кандидат пашам шуктен. 2004 ийыште шанче паша дене Хельсинкыште лийын, 2005 ийыште квалификацийжым Марий региональный центрысе Интернет Федерациеш нӧлталын. Программын лӱмжӧ – «Внедрение образовательных технологий в образовательный процесс».
2006–2008 ийлаште Марий кугыжаныш университетын финн-угор йылмыласе кафедрын доцентше лийын.
2008 ийыште В.М. Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын йылме пӧлкан кугурак шанче пашаеҥже, МарКУ-со чумыр да финн-угор йылмыласе кафедрын доцентше.
2013 ийыште В.М. Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын шанче секретарьже.
Тудо 70 утла шанче да туныктымо пашан авторжо.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Хафиз Ширази
Хаджа Шамс ад-Дин Мухаммад Хафиз Ширази — перс почеламутчо. Ираныште шочын.
Категорий:Почеламутчо
Теннесси
Теннесси
42
Кӧ колен
Категорий:42Категорий:I курым
Кӱшыл Кодам
Кӱшыл Кодам (Верхний Кадам) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 167 еҥ (2002 ий), 139 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Кодам ял деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Коми-пермяк йылме
Ко́ми-пермя́к йы́лме (коми кыв) — коми-пермяк-влакын йылмышт, тудо кум тӱҥ коми йылме кокла гыч иктыже. Коми-пермяк йылмын шке литератур нормыже уло.
Коми-пермяк йылме дене 63,1 тӱж. еҥ мутлана (2010, почеш).
Йылме код-влак:
Кириллице дене коми-пермяк йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-пермяк тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 5 сочетаний да тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Любимово (Оршанке кундем)
Любимово (Любимово) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 8 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1969 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Любимово ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Поранча
Поранча (Параньга, Бәрәңге) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Поранча ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 7532 еҥ (2003 ий), 5985 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 106 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла Категорий:Поранча кундемысе илымверла Категорий:Поранча Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Кечывалвел Каролина
Кечывалвел Каролине (South Carolina) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 82,931 тӱж. км². Калык чот - 4 724 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Колумбий ола.
Категорий:Кечывалвел Каролина
Кожлалӱвал
Кожлалӱвал (Иманайкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2002 ий), 24 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шарача сола деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
13 сорла
13 cорла (13 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 225-ше (кужемдыме ийлаште — 226-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 140 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 13 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 13 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:13 сорла
Флорида
Флорида
Анталья
Анталья (Antalya ) — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Анталья ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу кандашымше ола да турист рӱдыжӧ Мландепокшел теҥызыште. Олан (центр кундем-влакын) калыкчотшо 1.001.318 еҥ (2010).
Анталья олаште Анталья ильын центр кундем-влак : Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша
Категорий:Турцийысе олала Категорий:Миллионер-олала
984
984 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:984Категорий:X курым
1542
1542 ий — XVI курымын ийже.
Поранча кундем
Поранча кундем, Параньга район (Параньги́нский райо́н, Бәрәңге районы) — Марий Эл республикын районжо.
Административ рӱдер — Поранча.
Географий
Поранча кундем йӱдвелне — Шернур кундем дене, эрвелне — Марий Тӱрек кундем дене, кечывалвелне — Морко кундем дене, касвелне — Кужэҥер кундем дене. Ты мландыштак Элнет эҥер вӱд йогынжым тӱҥалеш.
Вӱд
Кундемын йӱдвел ужашыштыже йӱдвел-эрвелкыла Буй эҥер (Виче эҥерын пурла притокшо) йога. Буй эҥерыш Сереньга да Ляжмаринка изи эҥер-влак пурат.
Поранча район мучко кечывалвел-эрвелкыла Ноля эҥер (Уржумка эҥерын шола притокшо) йога. Ноля эҥерыш Кочан энер, Йошкарэнер, Ильмовка, Койла, Токсубайка, Кошпайка, Купайка, Верхний Лаж, Ирсолька, Олорка, Ольминка, Тектенер, Тошкемнурка изи эҥер-влак ушнат.
Эн кугу вӱдлан Элнет эҥер шотлалтеш. Юлын шола притокшо кечывалвел-касвелкыла йога.
Эртымгорно
Озаҥ сеҥалтме деч вара суас-влак шке мланышт гыч куржыныт. Шукын марий мландыш толыныт. Поранча кундемыште илыше калык гыч пелыже – суас-влак лийыныт. XVIII курымын икымше пелыштыже кызытсе Поранча кундемын кумдыкыштыжо 20 илмывер наре лийын. 1719 ий гыч икмыняр илмывер Уржумский уездыш пурен, молыжо Озаҥ губернийын Озаҥ уездыште лийыныт.
1779—1782 ийлаште кундемысе илмывер-влак Вятский наместничествын Уржумский да Царевосанчурский уездлашке пуреныт. XIX курымышто илмывер-влакым Вятский губернийын Уржумский уездын Ирмучаш, Тӱрек, Мазарский, Косолаповский волостьлашке пуртылыныт.
30 Вӱдшор 1931 ийыште суас калыкын йодмыж почеш ВЦИКын Президиумжо Параньгинский районым негызлаш пунчалым луктын. 8 Сӱрем 1932 ий марте кундемым Татарский район лӱмденыт. Калык-влак кокла гыч суас-влак — 63,3 %, руш-влак — 21,2 %, марий-влак — 15,3 % иленыт.
1962 Теле тылзын Параньгинский районым пытареныт, илмывер-влак Марий Тӱрек кундемыш пуреныт. 1965 ий Шорыкйол тылзын кундемым угыч илаҥдареныт.
Калык
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемыште 17,6 тӱж. еҥ илен.
1989 ийысе шотлымаш почеш кундемшыте тыгай калык-влак иленыт: суас-влак — 47,6 %, марий-влак — 41,6 %, руш-влак — 10,2 %, моло калык-влак — 0,6 %.
Административ шеледымаш
Кундемыште 1 да 8  уло.
Экономике
Портянур ялыште чывефабрике пашам ышта. Парыш кугу лектеш, верысе калыклан пашаверым пуа.
Палемдымаш-влак
*
Шергыял
Шергыял (Шургуял) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 30 еҥ (2004 ий), 38 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Роҥго сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Йӱрнӧ кундем
Йӱрнӧ кундем (Йӱрнӹ кымдем, Ю́ринский райо́н) — Марий Эл Республикысе кундем. Район рӱдер — Йӱрнӧ (Юрино) ола сынан посёлко.
Географий
Кундемын кумдыкшо 2154 км² (але 215400 га)-ш шуэш. Мландын 75 %-ште чодыра кушкеш. Тӱҥ шотышто мланде тӧр, курык-влак деч посна. Кундем гоч Юл, Вӱтла, Люнда, Дорогуча эҥер-влак йогат, шуко изи эҥер, ер уло.
Мландыште торф, чакарок, ошма ситышын уло.
Эртымгорно
Кундемлан негызым 28 Сорла 1924 ийыште пуымо.
Калык
Тӱҥ шотышто руш-влак кундемыште илат, марий-влакат улыт.
Промышленность
Кундемысе промышленный предприятий-влак пу ыштымаш дене илат, оҥам, брусым пӱчкедат, фанерым ыштат, торфым луктыт. Чодрам руышо да пум обрабатыватлыше предприятий-влак кундемын промышленный секторыштыжо 65%-аш ужашым айлат, топливный промышленность — 1,8 %, перерабатыватлыше — 32%.
Ял озанлык
Ял озанлык гыч лектыш тӱҥ шотышто шӧр да шыл дене.
Кылвер-влак
*
Мустаев, Елизар Николаевич
Илыш корныжо
1957 ийыште МарНИИ студент–влакым диалектологический экспедициыш ÿжын. Нунын коклаште Мустаев Е. Н. ден И.С. Галкинат лийыныт. Нуно диалект материалым погеныт, МАССР-ын эр–йÿдвелыште илыше-влакын да Киров областьын Советский районыштыжо кутырымо ойыртемыштым шымленыт. Институтым Елизар Николаевич йошкар диплом дене пытарен. 1958 ийыште тудым Параньга район Елеев кыдалаш школыш колтеныт. Тушто тудо руш да марий йылмым туныктышылан пашам ыштен. 1961 ийыште Е. Н. Мустаевым республикын Просвещений министерство аппаратышке школ инспекторлан пашам ышташ колтат. 1966 ий гыч — Оршанка педучилищын директоржо. Директорлан тыршымыж годым Елизар Николаевич педучилищын материально-технический базыжлан да туныктышо-влакын составшылан тÿҥ тÿткытым ойырен. 1969 ий мучаш гыч — КПСС Марий обкомын наука отдел ден тунемме вер–влакын инструкторжо.
Елизар Николаевичын жапше чÿдö лийын гынат, шымлымаш пашам кудалтен огыл.1971 ийыште Мустаев Е. Н. Тарту кугыжаныш университетыш аспирантурыш тунемаш пурен. Тыште тудын вуйлатышыже академик Пауль Аристэ лийын. 1975 ийыште кандидатлык диссертацийым арален.
1977 ий гыч Е. Н. Мустаев шке илышыжым кÿшыл школ дене кылда.
1977 ийыштак Марий кугыжаныш университетын партком секретарьжылан тыршаш тÿҥалын. Ты жапыштак тÿҥ преподавательлан, вара марий филологий кафедран доцентшылан пашам ыштен шоген.
1982 ийыште Елизар Николаевичлан мастар вуйлатыше, шымлызе, педагог семын Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын икымше проректор пашам темленыт. Тушто тудо коло ий наре тыршен.
2002 ий гыч — организаций да аккредитаций йодыш почеш проректор.
2008 ий гыч — Марий кугыжаныш университет финно–угор институтын финно–угор йылмышанче кафедран профессоржо.
Тиде ийлаштак Елизар Николаевич шанче да методика кÿкшытыштö йылме теорий, финно–угор йылмышанче да ойын культура почеш лекций–влакым лудын, диплом паша–влакым вуйлатен. Тудын дисциплинылаштыже студент–влак кÿкшö да пеҥгыде шинчымашым ончыктат.
Мустаев Е.Н. ик гана веле огыл Оршанка райсоветын депутатшылан, Йошкар–Олан калык совет депутатлан сайлалтын. Кызытсе жаплан Марий Эл республикын шинчымаш министерство коллегийын йыжъеҥже.
Марий йылмыште синоним нерген йодыш
Марий йылмыште синоним нерген йодыш (Пауль Кокла Рец.: Е. Н. Мустаев.Вопросы синонимики марийского языка. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Тарту 1975. ) Вÿдшор тылзын 18 кечыштыже 1975 ийыште Елизар Николаевич Тарту университетыште кандидатлык диссертацийым арален. Тудын темыже «Марий йылмысе синонимикын йодышыже–влак». Официальный оппонентше–влак филологий наука доктор профессор П. Алвре (Тарту) ден филологий наука кандидат П. Кокла (Таллин) лийыныт. Диссертацийын цельже: марий литератур йылмыште лексический синонимикын ойыртемалтше палыже–влакым ончыктымаш. Шымлымаш пашаште синонимын структурыжо, значений дене чак кылдалт шогышо мут кокласе отношений нерген йодыш–влак ончыкталтыт. Диссертацийлан тÿҥ важ семын 1930–шо ийла гыч тÿҥалын 1975 ий марте марий писатель–влакын произведенийыш лийыныт. Тыгак возымаште марий йылме мутер, МарНИИн картотека мутерже кучылталтыныт. Диссертаций 197 лаштыкым айла да ончылмут, 3 глава, иктешлымаш, кÿчыкемдымаш–влак списке ден библиографий гыч шога. Икымше главаште (6–58 лышташ) синонимын тÿҥ умылымашыже да йодышын теорий могыржо ончыкталтыт. Марий йылме пример шотышто автор значенийын эн изи единицыж дене синоним–влак тÿшкам ончыкташ лиймым палемда. Диссертацийыште синоним радамыште мут–влак кокласе отношений ныл тÿшкалан шелалтмаш ончыкталтеш. Пашаште синоним радамым ыштыше мут–влакын моло шомак–влак дене кучылталт кертме ойыртемышт раш коеш. Кокымшо главаште (59–109 лышташ) лексический синоним–влакын посна тÿшкаже–влак нерген возымо. Кумымшо, эн кумда главаште (110–173 лышташ) синонимын важше–влак лончылалтыт. Тыште марий синонимын поянлыкше сайын коеш. Е. Н. Мустаев синонимын важше семын мут ышталтмашым ончыкта. Синонимым ыштыше важ семын мутын кусарыме значенийже ончыкталтеш. Литератур йылмым диалектизм ÿмбач синоним дене пойдарымаш палемдалтын. Тыгак диссертацийыште синоним радамын графический схемыже–влак улыт. Е. Н. Мустаевын диссертаций пашаже марий синоним мутерым ыштымаште кызытат кучылталтеш.
Марий синоним мутер
Марий синоним мутер 2000. 544 с. ( Куклин А. Рец.: Е. Н. Мустаев. Марий синоним мутер. Йошкар–Ола: Мар. кн. изд-во, 2000. 544с. ) Тиде мутерым Елизар Николаевич иканаште возен огыл. Синоним мут–влакым тудо эше 1968 ийыштак погаш тÿҥалын. Важ шотеш тудо тÿрлö сылнымутан произведений, газет, журнал–влакым кучылтын. Икымше синоним мутерым Е. Н. Мустаев И. Г. Иванов дене пырля 1975 ийыште луктын. Тудо справочник семын возалтын. Тыште синонимын значенийжым, кучылталтме ойыртемжым ончыктыме огыл, пример–влакат уке улыт. Но марий йылмын синонимлан поян улмыжо рашак коеш. 1986 ийыште марий синоним мутер школлан пособий семын лектын. Тудо шомакын смысловой, экспрессивный ден стилистический палыжым ончыкта. Мутерыште ойышто да литературышто кумдан кучылталтше синоним–влакым ончыктымо. Нунын значенийыштым, кучылталтме ойыртемыштым рашемдыме. Кажне синонимым сылнымут литератур, газет, журнал да калык творчество гыч налме пример–влак дене пеҥгыдемдыме. Чылаже 400 синоним радам уло, тушто 1870 мутым иктешлыме. 2000 ийыште лекше синоним мутер марий синоним кокласе смысловой ойыртемым, кучылталтме аланым, могай стильыште  кучылталтмыштым палемда.Кажне радам ончылно семантика шотышто эн кумда значениян, моло шомак–влак дене куштылгын кылыш пурышо да эн чÿчкыдын кучылталтме мут шога. Тудо тÿҥ шомаклан шотлалтеш. Вара нейтральный, посна верлаште гына кучылталтше, мутланымаште кучылталтше шомак–влак, диалектный мут–влак шогат да нунын деч вара руш йылме гыч пурышо у шомак–влак верланат. Синоним радамым кÿэмалтше ойсавыртыш–влак ( улыт гын ) кошартат. Мутер 912 синоним радам, 3450 шомак да кÿэмалтше ойсавыртыш гыч шога. Синоним радам–влак мутерыште алфавит почеш возалтыныт. Тидыже кÿлеш лексемым да тудын синоним–влакшым куштылгын муаш полша. Синоним радам–влак тÿрлö характеран шомакла гыч шогат (смысловой, экспрессивный да стилистический). Садлан синоним тÿшкалаште нунын кучылталтме кумдыкыштым да вес шомак дене кучылталт кертмыштым ончыктымо. Е. Н. Мустаевын «Марий синоним мутерже» — олык марий да эрвел марий литератур йылмыште синоним шомак–влакым радамыш чумырымаште икымше шынык. Автор диалект лексикымат шотыш налеш. Тидын дене тудо мондалтше шомак–влакым угыч илышыш пурташ шонен. Мутер эн ончыч вузышто да школышто кызытсе марий йылмым тунеммаште кучылташлан ышталтын. Тудо шочмо йылмым тунемаш кумылаҥда, йоча да студент–влакын чоншупшмыкыштым почеш. Мутер материал писатель ден кусарыше–влаклан кÿлешан.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Кÿртньыгайык
Кӱртньыгайык — чоҥешташлан аппарат. Шкенжын моторжо уло, шулдыржо ок кошт.
Категорий:Кӱртньыгайык-влак
Дӱртӱлӧ кундем
Дӱртӱлӧ кундем — Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыште верланен. Дӱртӱлӧ кундемыште 33 200 наре еҥ ила.
986
986 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:986Категорий:X курым
Дӱртӱлӧ кундем
Рӱдӧ: Дӱртӱлӧ.
Ялла
Категорий:Дӱртӱлӧ кундем