cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
Шкетан журналист семын
Печатьыште пашам ыштымыже М. Шкетанлан у илышым чоҥымаште агитатор да пропагандист лияш, мер илышыште эре ончылно шогаш полшен. Колымшо ийлаште тудо «Йошкар кече» газетеш да тудын пелен 1925–1927 ийлаште лекше «Арлан ден Кестен» мыскара журналеш 300 утла статья ден фельетоным, очеркым, кÿчык ойлымаш ден корреспондецийым печатлен. Писательын публицистикыже илыш гай кумда, тÿрлö йыжыҥан, тунамсе саманын йогынжым тичмашын сÿретлен, моткоч шуко да пÿсö проблемым шыҥдарен.
Поснак тидым палемдыман: писатель колымшо ийла тÿҥалтыштак озанлыкым йол ÿмбак шогалтымаште, илышым саемдымаште кооператив шемер кресаньыклан моткоч кугу пайдам пуэн кертмыж нерген раш умылтарен, шуко возен, марий калыкым кооператив ушемлашке ушнаш ÿжын.
М. Шкетан бюрократ, арамлогар, калык погым шолыштшо-влак ваштареш лым лийде кучедалын. Тудо тунамак командно-административный системын тупрÿдыжым ужын, чаманыде почкен.
Уста публицист вес элласе калыкын илышыжымат эскерен шоген, сайын пален, шочмо кундемым тÿнямбалне сургалтше тÿрлö событийла дене палдарен. Империалист тÿшкан сарлан ямдылалт шогымыжым тÿжвак луктын.
М. Шкетан литературный критик семынат тыршен, самырык поэт-влакын возымыштым лончылен, кушкашышт уло кумылын полшен. Тудо марий йылмылан кугу верым ойырен, шочмо йылме чот вияҥже, йоҥгыдо, раш, поян лийже манын шуко статьям савыктен.
1930-шо ийласе илышыже да сылнымутшо
Кумлымшо ийла М. Шкетанын творчествыштыже у йыжыҥ семын палемдалтыныт. 1929 ийыште, Йошкар-Олам коден, писатель шочмо Тошто Крешын ялышкыже илаш толын, чумыр вийжым сылнымут пашалан пуэн. Тиде пагытыште эн сай произведенийже-влакым возен – тÿрлö жанр дене, шуко тÿрлö темылан. Писательын чапше тунам моло вереат шарлен. Горький олаште (кызыт Нижний Новгород) савыкталтше «Натиск» журнал – тиде крайысе писательмытын органышт 1933 ийыше (7–8 номер) тыге палемден: М. Шкетан – Юл кундемыште ик эн тале да кумдан палыме писатель».
Америка
Америка — континент.
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
1930-шо ийласе илышыже да сылнымутшо
Марий кундемышке кумлымшо ийла кугу вашталтышым конденыт. Акрет госек лапчык аҥажым шога дене коркалыше кресаньык тÿшка пашашке ушнен, колхоз имне дене пырля тракторым кушкыжын. Олаште промышленный предприятий-влак шукемыныт. Но тунамсе пагытым тоталитаризм режимын вияҥмыже, сталинизмын озаланымыже койдарен, чот локтылын. Коллективизаций тÿҥалмек, чыла вере «класс тушманым», «кулакым», «троцкистым», «бухаринецым», моло «калык тушманым» кычалаш, вожге куклен лукташ тÿҥалыныт. Пÿтынь элыште ятыр миллион титакдыме еҥ репрессийыш логалын. Марий кундемат тыгодым öрдыжеш  кодын огыл, тÿжем дене эн ушан-шотан эргыже-ÿдыржö-влакым йомдарен. Тиде туткар саманын чын тÿсшым писательмыт раш ужыныт, умыленыт гынат, шке произведенийыштышт вик ончыктен кертын огытыл. Вет чыла вере, газет ден журналлаште, партийный цензур лийын. Садлан тораш ужшо, келгын шонышо кугу писательмыт тунам илышын осалжым сÿретлаш важмалдыкын каласыме-шыҥдарыме шонымашан произведенийлам возеныт, савыктеныт. Шукышт садак репрессийыш логалыныт.
Америка
Категорий:Америка
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
1930-шо ийласе илышыже да сылнымутшо
М. Шкетан «Ме тоштым сеҥена» (1931) очерк книгаште Марий кундемыште эн ончыч Оршанке МТС ыштымым ончыктен. Кугу верым кресаньыкым тÿшка озанлык дене илыме корныш вончыштарымылан ойырен. Ме ужына: колхозым виеш чоҥымо жапыште ялысе илыш граждан сар годсо гай, пачемыш пыжаш семын лийын. Вет лач тунам «совет элысе калыкмытын йöратыме ачашт», социализм чоҥымо годым класс кучедалмаш утларак пÿсемеш манме шояк теорийым шонен луктын, незер ден улан кресаньыкмытым икте-весе ваштареш таратен, кредалаш кынелтен. Тидын негызеш ялыште социальный конфликтын чот келгеммыжым писатель «Кодшо румбык» (1931) ден «Шурно» (1933) драмылаштыже моштен ончыктен. Нуно икте-весым ешарат, кокытыштыжат колхоз ыштыме жапыште ялысе калыкын илышыже пужлымым, икте-весе дене пуредылмым, туманлымым, ваш-ваш чогымым, улан-поян еҥым НКВД-лан кучен пуэн, ссылкыш колтымым, четлыкыш петырымым сÿретлыме. Кок драмыштыжат мыняр-гынат тиде ойган саманыште «класс кучедалмашын» келгеммыж нерген пунчеж шонымаш шижалтеш. Тунамак палемдыман: М. Шкетан кеч-кунам шке произведенийлажым пÿсö социальный конфликтеш негызлен, чоҥен, вияҥден. Тÿрыснек ончымаште, нине драме-влак коллективизаций годсо жапым пеш чын ончыктат.
Колхоз виеш ышталтын гынат, мыняр-гынат саемын, тÿшка пашаште тудын шонымашыже весемын, вашталтын. Колхоз илыш у марий кресаньыкым шочыктен, йол ÿмбак шогалтен – тыгай ойым шыҥдарен писатель шкенжын ятыр ойлымашыштыже. Тиде радамыште «Карпуш», «Лукаш», «Капка орол», «Какшан воктен», «Корнышто» ойлымаш-влак поснак кумдан палыме улыт. Карпуш, тыгаяк лÿман произведенийыште тÿҥ герой, шке илышыштыже эн тÿҥлан колхоз пашам шотла. Но тудо ешыште шкенжым кучен ок мошто, ватыжым ондала, ÿдырамашым ок акле. Пошкудышт полшымо дене Карпуш титакшым умыла, ойлымаш мучаште ватыж дене угыч ушна. Айдемым чын корныш шогалтымаште коллективын вийже пеш кугу, куатле, пайдале – тыгай сай ойым шыҥдарыме тыште.
828
828 ий — IX курымын ийже.
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
1930-шо ийласе илышыже да сылнымутшо
«Капка орол» ойлымаште Орой, Савин ватыже, колхозышто гына помыжалтын, шке вийжым пален налын. Ончыч тудын илышыже шинчыше вÿд  гай куакш да амыше лийын гын, кызыт тудо кеч-могай пашаште эре ончылно. Оройым ончен, колхоз пашам ыштен, капка ороллан його Сави ватыже семын уэмеш, калык тÿшкашке ушна.
828
Кӧ колен
Категорий:828Категорий:IX курым
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
1930-шо ийласе илышыже да сылнымутшо
«Революций водын» ойлымашын геройжо Пактай Когой кум ий годым империалист сарыште лийын, мо верч кредалмыжым пален огыл. Руш революционер Блинов дене вашлийын мутланыме тудын ушыжым помыжалтара. Когой революцийлан мелын лиеш, эн ончыч Йошкар гвардийыш возалтеш, Петроградым аралаш кая. Тыште революций верч кучедалмаште тÿжем дене пычкемыш салтакын уш-акылже помыжалтмым, у шонымашан айдемын шочмыжым сÿретлыме.
«Илыш ÿжеш» – граждан сарыште лийше геройын (Мараев ден Кердинын) шарнымышт семын возымо. Шке илышыштыже лийше факт-влакым кучылтын, автор граждан сар годым Юл кундемыште совет властьын нелын пеҥгыдеммыжым, эллан киндым продразверстке почеш ямдылымым ончыктен.
Шкетанын мыскара прозыжо
М. Шкетан тале мыскараче лийын, колымшо ийлаштак тыгай сынан ятыр произведенийым возен. Воштылчык – айдемын илышыже, йÿлаже, койышыж гыч тÿрлö уто-сите косам, изи-кугу ситыдымашым кожгатен, когартен лукмо куатле йöн, вес семынже тудым литературышто, литературоведенийыште «юмор», «сатир» жанр-влак манын палемдат. Писатель, марий калык мыскарам шымлен, шотыш налын, тудын ойыртемжым пален, мемнан сылнымутыш оҥай термин-влакым пуртен. Колымшо ийла тÿҥалтыште весела, калык мыскара шотан комедийже-влакым, нунын юмор тÿсан ойыртемыштым палемден, автор «оҥарчык», «койдарчык» манын, а сатир койышан «Ораде» пьесыжым арам огыл «мыскылчык» манын лÿмден.
М. Шкетан мыскара ойлымашым 1935–1936 ийлаште поснак шуко возен: «Патай Сопром», «Вуйлатышын пондашыже», «Опой кува», «Сöсна поминка», «Команмелна», «Ече», «Парашют», «Шымле ик подкинде», «Маскам лош», «Мераҥ лу», «Радиошойыштмаш», молат. Нунын чоҥалтмышт шке шотан, оҥай, лудшым сымыстарыше. Шукыштын геройышт мыланна койыш-шоктышышт нерген шкешт каласкалат, тыге чын тÿсышт, уш-акылышт лудшо ончылно рончылтеш, рашемеш. Тунамак авторын герой-влак деке отношенийже коеш. Ме ужына, кузе амызе годсо, тошто косам сеҥен, ялыште у йÿла вожым колта, вияҥ толеш.
«Вуйлатышын пондашыже» ойлымашын персонажше – Йогор Кргори, ончыл колхозын вуйлатышыже. Тудо ожно кольмо гай кумда, лужга пондашыжлан кöра тÿрлö погынымашке сайлалтын. Еҥ ойым колыштын, илышым нергелаш тунемын. Садлан Кргори шкенжын «исторический» пондашыжым кузе-гынат арален кодынеже. Но колхозник-влак, тидым шотыш налде, у парикмахерскийым вуйлатышын пондашыжым тÿред налме дене почаш пунчалыт. Оҥайже эше теве тышеч лектеш: парикмахер шотеш Моско парикмахерскийыште ожно шверцарлан шогышо Кавырлям шогалтыме. Ӱпым сайын тÿред моштыдымыжлан верчын тудо калык ончылно шкенжымат, колхоз вуйлатышымат койдарен, вожылмашке луктын, чылаштым воштылтен.
«Опой кува», «Сöсна поминка», «Команмелна» сатир сынан, але автор манмыла, мыскылчык тÿсан улыт. Тыгай йöным писатель, тошто илышын катыкше, чиновник, бюрократ, калык погым шолыштшо, йолагай ден йÿшö-влакым почкен, «яндар вÿдыш» лукмо годым кучылтеш.
«Сöсна поминка» ойлымаште ожнысо черке пашаеҥ Пашкаров лÿмжö могай улмым, шотдымо тÿсшым палемда. Тудо — йÿаш йöратыше, осал пашам муторгаж дене левед моштышо, калык погым шалатылше еҥ. Колхозышто ревиз комиссийым вуйлаташ шогал кертын, шкеж гаяк його, йÿшö, жулик тÿшкам арала, шотанжым тÿрлын ÿмылта, койдара. Ойлымашын сюжетше Пашкаровын колхоз сöснам пазарыште мошенник семын ужалымыж негызеш чоҥалтын. «Геройын» ондалчык улмыжым, шем чонан, кадыр кидан тÿсшым ме колхоз правленийыште «отчетым» ыштымыж годым ужына. Ешарыман: тенийсе саманыште Пашкаровмыт чот пошеныт, илыш чыным шойыштеныт.
«Команмелна» ойлымаш революций деч ончычсо марий ялын илышыж дене кылдалтын. Тышке ола гыч землемер толын, команмелнам утыжден кочкын, мÿшкыр чер дене черланен. Ялысе калыклан сырен, эн шÿкшö, купан мландым шелын пуэн. Тыге кугыжан чиновникын тöра улмыжо, калыкым пагалыдымыже, революций деч лÿдмыжö моштен ончыктымо. Тунам иктаж-могай пышткойшо бюрократлан верчын тÿжем дене шемерын илышыже пужлен кертын.
М. Шкетанын мыскара ойлымашлаштыже ик ойыртемым поснак палемдыман: автор лудшо еҥым эре ужын, шижын шога, тудын дене пеҥгыде кылым кучаш тырша, кумылаҥден мошта. Нине ойлымаш-влак калык мутланыме йылме дене возымо улыт да шонымашым кÿчыкын, сылнын да раш шыҥдарыме дене ойыртемалтыт. Тÿрлö йöрдымö койышым воштылын, автор лудшо еҥым яндар чонаным, поро ушаным, волгыдо йÿла дене илышым ужаш, ышташ шонен. Кеч-кунам шочмо калыкын вийжылан эҥертен, тудлан полшаш шонен, эре ончыко каен, у произведенийым возаш тыршен.
«Эреҥер» роман
М. Шкетанын 1930-1933 ийлаште возымо, 1933 ийыште Йошкар-Олаште посна книга дене савыктыме эпический сынан тиде произведенийже писательын ойпогыжо рÿдö верым налеш. « Эреҥерым» сераш Яков Павлович ончычсо пÿтынь творчествыж дене, колымшо ийлаште илышым келгын шымлымыж дене ямдылалтын. Тунамак ял озанлыкым, кооперацийым, мланде пашам, экономикым вияҥдыме нерген моткоч шуко статьям, очеркым, фельетоным савыктен. Чыла тиде варажым романым возымаште поян материал лийын.
«Эреҥерын» сюжетше, действийже тÿҥ шотышто Марий кундемын коымшо ийласе илышыж дене кылдалтыныт, но тулеч ончычсо саманат раш коеш: революций жап, граждан сар да военный коммунизм годсо пуламыр.
Романыште нэпын шуко йыжыҥжын вияҥмыже – тудын сай ден осал могыржо, яжо да торжа чурийже – мыланна раш, воштончышто ужмо гай коеш. Автор нэпым, колымшо ийлам вес илыш-корнышко наҥгайыше тÿҥалтыш йогын, эрыкан социализмын эр эҥерже семын палемда.
«Эреҥерын» у сынже теве тыгай: тыште тÿҥ герой шотеш чумыр марий калыкым, тудын кокла гыч налме тÿрлö социальный лончын – кресаньыкын, интеллигецийын, пашазын, коммунистмытын — ятыр образыштым, пÿртÿс ден айдеме кокласе кылым, моло тÿрлö темым ужына. Икманаш, романым марий калыкын нэп илышыжым сылнын сÿретлыше энциклопедий шотан произведений манаш лиеш. Тудын сюжет мундыраже шемер кресаньыкын у илышым чоҥымо, тÿшка пашам ыштыме корнышко нелын вончымыж дене кылдалтын. Чыла тидыжым тунам коммунистмыт вуйлатеныт.
Романыште интеллигецийлан кумда верым ойырымо. Революций деч ончычсо интеллигеций тÿҥ шотышто шемер калык деч торлышо лийын. Кугыжан кылкучем дене келшен илен, тудлан вуйым савен. Совет власть жапыште у марий интеллигенций кушкын.
Роман мучко ме марий калыкын у илышым чоҥымашке неле, оргажан, лакылан корно дене толмыжым ужына. Акрет годсек тошто радаман ялын негызше шкет озанлык лийын. Шкетвуя илыш куным виктарыме паша лектышым иземден, экономикым ÿлыкö волтен.
«Эреҥер» роман 1936 ийыште Нижний Новгород  оласе краевой издательствыште посна книга дене рушла лектын. Тудым марла гыч А. Айзенворт кусарен, литературно А. Патреев тöрлен. Чаманаш перна: тыгодым оригиналым ятырлан иземдыме, кÿчыкемдыме. Туге гынат рушла лекше «Эреҥер» шуко лудшын кумылжым савырен, шÿм-чонжым вургыжтен.
Ӱмыр корно мучаш
Яков Павловичын ÿмыржö корно кыдале 1937 ийын ага тылзын 18-ше кечынже кÿрылтын. Тудо Оршанке районысо больницеш шодо пуалме чер дене колен. Вилям кочшо курныж гай шем шулдыржым шарен, 1937 ийысе шучко жапын толмыжым ужын, писатель тÿргоч колянен, тургыжланен. Черланымыжым шижын, тудо шкеак Оршанкыш эмлалташ каен, тöрланаш шонен, но тушеч мöҥгеш пöртылын огыл.
Шарнымаш
Марий серызе-классикым калык тачат ик эн сайын пала да пагала. Тудын лӱмжым Марий Элыште икмыняр объект нумалеш:
1991 иыйште Тошто Крешын ялыште Шкетан лӱмеш тоштер-пӧртым почыныт.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий журналист-влак
829
829 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:829Категорий:IX курым
620 ийла
620-ше ийла — VII курымын кумшыжо, 620 ий гыч тӱҥалеш 629 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:620 ийлаКатегорий:VII курым
Пашаӱзгарпанель
Пашаӱзгарпанель (toolbar, панель инструментов) — икмыняр моло элементым (мутлан, полдыш, пуртык алан, почылталтше лӱмер-влакым да т.м.) вераҥдаш кучылтмо интерфейсэлемент.
Категорий:Информатике
1065
Кӧ колен
Категорий:1065
Паша ӱстел
Паша ӱстел (desktop, рабочий стол) — пайдаланышын график йырвелын тӱҥ тӧрзаже да тушко график йырвелын ешарыме элементше-влак.
Категорий:Информатике
Environnement de bureau
Коля
Коля (Muridae) — коля тӱча гыч янлык.
1055
Кӧ колен
Категорий:1055
Йӱдвел Америка
Йӱдвел Америка — континент.
Категорий:Йӱдвел Америка Категорий:Континент-влак
630 ийла
630-ше ийла — VII курымын нылымше, 630 ий гыч тӱҥалеш 639 ийыште мучашлалтеш.
Бангалор
Бангалор але Бенгалуру (ಬೆಂಗಳೂರು, Bangalore) — кум эн кугу ола Индийыште, Карнатакын рӱдолаже.
630 ийла
Важ-влак
Категорий:630 ийлаКатегорий:VII курым
Бангалор
Категорий:Индийысе олала Категорий:Миллионер-олала
830
830 ий — IX курымын ийже.
Адыгей йылме
Йылме код-влак:
Адыгей йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе авар тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
1045
Кӧ колен
Категорий:1045
Англичан йылме
Англичан йылме (англичанла English) — индоевропысо (герман) йылме. Англичан йылме — тӱнямбал йылмым тунемын, тӱнямбал политикыште да xix курымлан кӧра лектын шогышо мо колонийыште британ империй ушымо королевстве XX—XXI курымын ийже. Англичан йылме диалект да шуко шуко кутыртыш-влак улыт.
Англичан йылмыште гаяк шочмо йылмыже англосаксонский тукым тугак ончо вашкет, мане англосакс. Тудо шочмо калыкшылан шуко великобританийыште лийын, а капше дене британ империй шарлен кундемысе азийыште, африкыште, америкыште, африкыште, и австралийыште. Британийысе англичан йылмым шочмо йылме але утаралт кодаш обретением деч вара колонийыште калыкын кугу ужашыже (сша, канада, Австралий, у зеландийыште лийын), але йылме кокла гыч иктыже (Индий, Нигерий). Шуко йот эл тунемме учреждений семын англичан йылмым тунемыт.
Возыктыш
Кылверым тиштын акрет тиште лиеш; латин тиштер негызеш vii курым гыч иленыт (кучылталтше ешартыш тиште эр тугак ончо, но нуно мондалтыныт). Кызытсе 26-шо тиште тиштер-влакыште английысе.
Англичан йылмым тунемше-влак кокла гыч ик эн нелын ыштен индоевропысо чынвозышым шотлалтеш. Чынак ойлат каҥашым жапыштыже английысе таҥастарен ончыктымо, тудо ялт ом келше британец кызытсе кутырымо ой, американ, австралиец вес йылме да нумалыт. Кугу буквам возымаш чӱкташ вид-влак мут чот, ит лӱд годым каласалтеш, да, мӧҥгешла, шуко уло, график огеш эквивалент йӱк шокта. Тыге лӱмден «правилым лудаш» процент кӱшыл посна тыгай шыгыремдымын, тӱрлӧ шонен мо практический йомдарышым. Кажне гаяк тунемше лудын але возен логалеш у мутым шымла, кажныже мо дене кылым транскрипций ончыктымо мутым мутерыште налын. Чынвозышым мюллер манын пале йылмызе Макс английысе «кугыжаныш пуламыр».
Чынвозышым англичан таҥастаре.
Англичан йылмыште орфографий нормо вич — британийысе (тыгак «Конкурс орфографий»), британийысе оксфордский, американ, австралийысе да канадысе.
Пунктуаций ик эн тыглай гыч толын. Европо радамыште да американ коклаште ойыртем уло англичан английысе да пунктуаций. Тыге, мутлан, формо великобританийыште обращений годым точко деч вара ныжыл серышым Mr, але Dr Mrs ок шындалт, сша дене таҥастарымаште, mr возаш кӱштеныт. Jackson олмеш Jackson Mr. Тыгак кавычке формо ойыртем уло: кок апостроф сай кучылтмаш "...", британец а одинарный '...', утларак чолга да т. д запятой американ-шамычым серийный
Пелеэрыкан программе вораҥдыш
Пелеэрыкан программе вораҥдыш (полусвободное программное обеспечение) — парышым ыштен налде, пайдаланышын нимучашдымын кучылтын, шаркален да вашталтен кертме программе вораҥдыш.
Англичан йылме
Возыктыш
Правиллам системыш пуымо текстым руш лӱм дене палемдалтын да англоязычный лӱм-влак нелыжат ситышын, фонетике ден орфографий системе коклаште компромисс дене лӱдыктышӧ, лончыш «Англо-руш транскрипцийым кучылтмаш». Шукын лӱмдыш лӱм ден, но, йӱла почеш пуалтеш, кугыжаныш, тиде правилым противоречий тичмаш але изи ужашан.
Пелеэрыкан программе вораҥдыш
Категорий:Информатике
Высоцкий, Владимир Семёнович
Владимир Семёнович Высоцкий (25 Шорыкйол 1938, Моско - 25 Сӱрем 1980, Моско) — руш актёр да семмастар.
Англичан йылме
Важ-влак
Категорий:Англичан йылме Категорий:Герман йылме-влак
6 сорла
6 cорла (6 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 218-ше (кужемдыме ийлаште — 219-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 147 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 6 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 6 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 6 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:6 сорла
Опынян почиҥга
Опынян почиҥга (Приустье Мушки) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 110 еҥ (2005 ий), 124 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Сердыж ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше «Опыня» пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
831
831 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:831Категорий:IX курым
Пырыс
Пырыс але Пӧртысӧ пырыс (Felis catus) — мӧҥгысӧ янлык, мӧҥгыштӧ эн чӱчкыдын пырыс ден пийым ашнат. Зоологий велым ончалаш гын, мӧҥгысӧ пырыс — шӧр пукшышо (млекопитающее) «пырыс-влак» еш гыч шыл кочшо янлык. Колям, да тыгыде янлык-влакым кучылеш, тыгодым пырыс — мер янлыклан шотлалтеш, моло янлык да айдеме дене кылым кучашлан тӱрлӧ йӱкым да феромон-влакым луктеш, кап тарванылымаш дене шке кумылжым ончыкта. Тачысе кечылан тӱнямбалне 600 млн утла мӧҥгысӧ пырыс уло, чылажге 256 урлык уло, кужу пунан (перс пырыс) гыч пундымо (сфинкс-влак) марте. Айдеме пырысым 10 000 ий утла ашна, мӧҥгыштӧ пырыс колым кучымо дене пӧртым шке семынже оролаш полша.
Пырыс йылме-шкешотан йӱк, мимике да тарванылмашна йӧратыме питомец-влак улыт. Пӱртӱсыштӧ илыше - влак шке коклаштышт лийыт: кузе лийын кертеш, туге гынат вес реакций лийын кертеш: палыме лиймаш, тапнымаш да моло реакций.
Шанче классификаций
Felis тукым гыч чыла пырыс-влакын ик кугезышт уло, тудо Азийыште 6-7 миллион ий ондак илен. Пӧртысӧ пырыс-влак ир пырыс-влак деч чот огыт ойыртемалт, нуно ваш-ваш коштын кертыт. 1758 ийыште Карл Линней «Система природы» шанче пашаштыже пӧртысӧ пырыслан Felis catus лӱмым пуен. Иоганн Христиан фон Шребер 1775 ийыште ир пырысым Felis silvestris лӱмден.
Эртымгорно
Пӧртысӧ пырыс деч посна пырыс-влак ешыш тыгак, лев, тигр, гепард да т. м. пурат. Пырыс-влак тукым гыч янлык-влак уло тӱня мучко вашлиялтыт: камышовый пырыс (Felis chaus) Кечывалвел-Эрвел Азий гыч, Европысо чодыра пырыс (F. silvestris silvestris), олык пырыс (степной кот) (F. s. lybica), бархан пырыс (F. margarita) да т.м.
Айдеме деке лишеммаш иктаж 9500 ий ожно Лишыл Эрвелыште тӱҥалын. Ты верыште эн тошто цивилизаций-влак негызлалтыныт. Кунам айдеме ик вере илаш тӱҥалын, кунам мландым куралаш, шурным погаш да клатыш опташ тӱҥалын — тунам пырысын полышыжо кӱлеш лийын. Пырчым коля да комак деч оролаш кӱлын.
Кипр отрошто археолог-влак шӱгарыште айдеме ден пырля пырысиге тойымашым муыныт. Шӱгарым 7500 ий мемнан курым деч ончыч ыштеныт. Ончыч шанчызе-влак пырысын икымше озажлан акрет египтян-влакым шотленыт. Но Акрет Египетыш да Кипрыш пӧртысӧ пырыс Лишыл Эрвел гыч куснен. Кеч икмыняр тӱжем ий пырыс айдеме дене пырля ила гынат, айдеме деч посна пырыс-влак илен лектын кертыт, сонарыш коштыт, пырысигым ыштен, ешым южгунам чумырат.
Биологий
Пырысын кап температурыжо 38—39,5 °C, пырысиге-влакын изиш кугурак. Пундымо пырыс-влакын кап температурышт моло-влак деч ок ойыртемалт, но меж уке улмылан кӧра сфинкс але петерболд урлыкан пырыс-влак шокшырак гай айдеме кидлан чучалтыт. Чылажге пырыс-влакын кум вӱр тӱшка (группа крови) уло.
Анатомия
Категорий:Пырыс-влак
Кӧҥгыр кундем
Рӱдӧ: Кӧҥгыр ола.
Ялла
Категорий:Кӧҥгыр кундем
Афроевразий
Афроевразий — континент.
Категорий:Африка Категорий:Евразий Категорий:Континент-влак
1035
Кӧ колен
Категорий:1035
1025
Кӧ колен
Категорий:1025
Азербайджан йылме
Йылме код-влак:
Кириллице дене азербайджан йылмысе тиште-влак:
Дагестаныште илыше азербайджан-влакын тиштерышт кириллице негызеш 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 24 буква (Ё, Й, Ц, Щ, Ъ, Ь, Э, Ю, Я буква-влак огыт кучылт), 8 ешартыш тиште да апостроф гыч шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште ончыкталтын.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Шолыпмут
Шолыпмут (parole — слово, пароль) — рашемдыме пайдаланышылан гына палыме шкешотан (уникал) тиште почелалык, тудым компьютер системыш шуашлан але интервотыш ушнашлан кучылтыт.
Шолыпмут дене пайдалане информацийым аралаш несанкционированный чӱчкыдын кучылталтыт. Шотлымо системыште шуко комбинаций «пайдаланыше лӱм — шолыпмут» удостоверений пайдаланыше кучылталтеш.
Мут ышталтме гынат, шолыпмутым ок лий уло, вик, мут. Комбинаций, мутат уке улеш, але пале погаш йӧсӧ, садлан тыгай шукырак шолыпмутым предпочтительный. Южгунам арален ешартышым ыштеда шолыпмутым кучылтын, шуко шомак гыч ышталтше; тыгай шолыпмутым лӱмдашлан южгунам "шолыпмут ой".
Шымлен ончыктышаш, маныт иктаж 40 % шолыпмутым чыла пайдаланыше-влаклан ойырен, вигак нуным палаш куштылго. Лудаш куштылго пароль (123, наталия) да лушкыдо лӱдыкшылан шотлалтеш. Пароль, палыме але пеш неле тудын гай лиймекыже, утларак ӱшанле шотлалтеш. Налме вер темлалтеш южо шолыпмутым кучылтын, тип хэшым генерироватлаш MD5 шуаралтын, псевдослучайный деч SHA1 тыглай радам почеш тӱрлӧ алгоритм-влак.
Шолыпмут-влакын историйышт
Шолыпмут-влак компьютер дене кучылталтыныт нунын икымше кечышт гычак. МУТЛАН, CTS MIT деч 1961 ийыште лийше ЭН икымше системе кокла гыч иктыже лийын. ТУДО пайдаланышын шолыпмутшым йодмашыжлан кучылто.
Важ-влак
Категорий:Информатике
Африка
Африка — континент.
Категорий:Африка Категорий:Континент-влак
Алтай йылме
Йылме код-влак:
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
832
832 ий — IX курымын ийже.
1015
Кӧ колен
Категорий:1015
Дубище (ола сынан посёлко)
Категорий:Волынь велысе ола сынан посёлкыла
Евразий
Евразий — материк.
Категорий:Евразий Категорий:Континент-влак
1005
Кӧ колен
Категорий:1005
6 сӱрем
6 сӱрем (6 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 187-ше (кужемдыме ийлаште — 188-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 178 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 6 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 6 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 6 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:6 сӱрем
833
833 ий — IX курымын ийже.
Азий
Азий — континент.
Категорий:Азий Категорий:Континент-влак
Гонконг
Гонконг (香港特別行政區, Hong Kong Special Administrative Region) — специал административ кундем Китайыште, ола-кугыжаныш.
995
Кӧ колен
Категорий:995
Шогаль
Шогаль (Шогаль) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 62 еҥ (2004 ий), 73 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Вечын ял деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Европа
Европа — континент Евразийыште.
Категорий:Европа Категорий:Континент-влак
Йылмышанче
Йылмыша́нче -- йылме-влакым шымлыше шанче.
Категорий:Йылмышанче
6 теле
6 теле (6 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 340-ше (кужемдыме ийлаште — 341-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 25 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 6 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 6 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 6 кечынже колышо-влак
Океаний
Океаний — континент.
Категорий:Континент-влак Категорий:Океаний
10 кылме
10 кылме (10 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 314-ше (кужемдыме ийлаште — 315-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 51 кече кодеш.
Лӱмгече
Дмитрий, Арсений, Наум, Кузьма, Прасковья, Тимофей, Павел, Георгий да Степан-влак палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 10 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 10 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 10 кечынже колышо-влак
Пошкырт йылме
Йылме код-влак:
10 кылме
Калык пале
Категорий:10 кылме
Пошкырт йылме
Пошкырт йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе пошкырт тиштер 1940 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 9 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Тиштерыш пуртымо нерген мутланымым ужар тӱс дене ончыктымо. Квадрат скобкышто - альтернатив тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
21 идым
21 идым (21 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 264-ше (кужемдыме ийлаште — 265-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 101 кече кодеш.
Лӱмгече
Идым тылзын коло икымше кечынже Иван, Макар, Мария, Матвей луман – влакын лумгечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 21 кечысе событий-влак
Бурят йылме
Йылме код-влак:
21 идым
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 21 кечынже шочшо-влак
Бурят йылме
Бурят йылмысе тиште-влак:
21 идым
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 21 кечынже колышо-влак
Бурят йылме
Кириллице негызеш кызытсе бурят тиштер 1939 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 3 ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.
21 идым
Калык пале
Шнуй Юмынаван шочмо кечыже. Ӱдырамаш-влак кинде дене эҥер серыш лектыныт, самырык ӱдыр-влак Шнуй Юмынава нерген мурым муреныт. Тыгак самырык еш дек унала коштыныт.
Бурят йылме
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
21 идым
Калык пале
Категорий:21 идым
Бурят йылме
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Вепс йылме
Йылме код-влак:
Латин тиштер негызеш кызытсе вепс тиштер 2007 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо латин тиштер гыч 22 буква (Q, W, X, Y деч посна) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужарге дене заимствованийлаште кучылталтше тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
* Категорий:Российысе йылме-влак
21 кылме
21 кылме (21 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 325-ше (кужемдыме ийлаште — 326-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 40 кече кодеш.
Мутлончыш
Мутын
Мут тыгай ужаш-влакыш шеледалтеш:
21 кылме
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 21 кечысе событий-влак
Мутлончыш
Негыз
Категорий:Мутлончыш
21 кылме
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 21 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 21 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:21 кылме
640 ийла
640-ше ийла — VII курымын визымше, 640 ий гыч тӱҥалеш 649 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:640 ийлаКатегорий:VII курым
6 шорыкйол
6 шорыкйол (6 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 6-шо кечыже. Идалык пытыме марте 359 (кужемдыме ийлаште — 360) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 6 кечысе событий-влак
834
834 ий — IX курымын ийже.
6 шорыкйол
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 6 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:6 шорыкйол
834
Кӧ колен
Категорий:834Категорий:IX курым
Мутышталтмаш
Мутышта‘лтмаш - йылмыште мут ыштыме йӧн-влакым шымлыше йылмышанчын ужашыже.
Категорий:Мутышталтмаш
985
Кӧ колен
Категорий:985
Пиксель
Пиксель (pixel, pel — сокращение от pix element, иногда piсture cell — буквально элемент изображений, пи́ксель, пи́ксел) — растр ойыпын эн изи ужашыже, кудын тӱсшым шкевуя ойырен палемдаш лиеш.
Суксо кундем
Суксо кундем (Суксунский район) — Пермь мландын кечывалвел-эрвелыштыже верланен. Суксо кундемыште 20 663 наре еҥ ила.
Пиксель
Категорий:Информатике
Суксо кундем
Рӱдӧ: Суксо ола сынан посёлко.
Ялла
Категорий: Суксо кундем
650 ийла
Важ-влак
Категорий:650 ийлаКатегорий:VII курым
Лебедев, Артемий Андреевич
Артемий Андреевич Лебедев (* 13 Пургыж 1975, Моско, Россий).
10 пеледыш
10 пеледыш (10 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 161-ше (кужемдыме ийлаште — 162-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 204 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 10 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 10 кечынже колышо-влак
Палемдымаш
Категорий:10 пеледыш
975
Кӧ колен
Категорий:975
Тептеҥыз
Тептеҥыз — тӱҥ шинчалан вӱд ужаш. 71 наре процент мландеӱмбач тӱнямбалсе тептеҥыз дене леведалтын.
Тӱнямбалсе тептеҥыз визыт тептеҥызыш шеледалтеш:
Вара Тыныс да Атлантик тептеҥызым Экватор дене Йӱдвел да Кечывалвел ужашыш шеледаш лиеш.
Совет жапыште чыла школышто туныктеныт, нылыт тептеҥыз веле уло (Кечывалвел тептеҥыз деч посна). Тудым 2000 ийыште шотыш налаш рашемден.
Важ-влак
Категорий:Вӱдшанче Категорий:Тептеҥыз
965
Кӧ колен
Категорий:965
Ойлончо
Ойло‘нчо -- рашлык, йылмылончыш да ойсем шотышто тичмаш мут ушем, айдеме ойлымышыжын иктыкше.
Категорий:Ойлончыш
Долган йылме
Йылме код-влак:
Кириллице негызеш кызытсе долган тиштер руш тиштер гыч 33 буква (Е, Ё, Ж, З, Ф, Ц, Ш, Щ, Ь, Ю, Я буква-влак заимствованийлаште гына кучылтыт) да икмыняр ешартыш тиште гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога. Скобкышто - альтернатив тиште-влак.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Путёвка в жизнь
Илышыш корно (Путёвка в жизнь) — ССРУ-што икымше йӱкан кинофильм. Тиде фильмыште тӱҥ рольым Йыван Кырла модын. Режиссер – Николай Экк (чын лӱмжо – Николай Ивакин).
1931 ийын 1 Пеледыш тылзыште фильмым икымше гана ончыктымо. Икымше ончыктымаш "Колосс" кинотеатырыште эртен.
Тиде фильмым тыгак Европышто, Латин Америкыште, Японийыште, Индийыште да моло элыште ончыктеныт.
1932 ийыште Венецийысе тӱнямбал кинофестивальыште премийым налын.
1957 "Путёвка в жизнь" фильмын йӱкшым у аппарат дене уэш возымо да кинотеатрыш лукмо. Йыван Кырлан ойлымыжым шанчыеҥ, йылмызе Н. И. Исанбаев уэмдаш полшен.
Йӱклончыш
Категорий:Йӱклончыш
955
Кӧ колен
Категорий:955
945
Кӧ колен
Категорий:945
Ингуш йылме
Йылме код-влак:
Ингуш йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе ингуш тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, 12 сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Даргин йылме
Йылме код-влак:
Ингуш йылме
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Даргин йылме
Даргин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе даргин тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийлаште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Ши (кол)
Ши (Salmo salar) — лосось сынан кол.
Категорий:Лосось сынан кол Категорий:Кучымо кол
660 ийла
660-ше ийла — VII курымын шымше, 660 ий гыч тӱҥалеш 669 ийыште мучашлалтеш.
21 пеледыш
21 пеледыш (1 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 172-шо (кужемдыме ийлаште — 173-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 193 кече кодеш. Кеҥежымсе кечешогымаш (йӱдвел полушарийыште), телымсе кечешогымаш (кечывалвел полушарийыште).
6 шыжа
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 6 кечысе событий-влак
660 ийла
Важ-влак
Категорий:660 ийлаКатегорий:VII курым
6 шыжа
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 6 кечынже шочшо-влак
21 пеледыш
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечысе событий-влак
6 шыжа
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 6 кечынже колышо-влак
925
Кӧ колен
Категорий:925
21 пеледыш
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже колышо-влак
Калык пале
Феодорын кечыже. Тиде кечын тавым кӱнчаш верым кычалыныт. Йӱдлан салмам пыштен коденыт. Эрвелеш салма вӱдыжга гын, тудо верыште тавым кӱнчыман.
Категорий:21 пеледыш
935
Кӧ колен
Категорий:935
6 шыжа
Калык пале
Ираидан кечыже. Ожно ты кечын мужедыныт: поснак окса дене кылдалтше турло йодышым рашемдаш тыршеныт. Тидлан кок энерын ушнымо верыш миеныт, да кок атыш кок энер гычат вудым налын, монго конденыт. Вара эскереныт, кудо атыштыже вуд иземеш: ару да шыман йогышо энерысе вуд шагалемын гын, оксат шула – манын ушаненыт.
Палемдымаш-влак
Категорий:6 шыжа
Лӱммут
Йылмылончыш шанчыште лӱ́ммут — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут кӧ? але мо? йодышлан вашмутым пуа.
Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.
Чонан да чондымо лӱммут-влак
Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — ӱдыр, рвезе, туныктышо, колызо, гармоньчо, йылмызе. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — ушкал, имне, кол, куэр, шопкер.
Чонан лӱммут-влак куд вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. ава, Р. аван, Д. авалан, В. ''авам, Ср. авала, Совм. аваге''. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкышто каласалтыт: И. вуй, Р. вуйын, Д. вуйлан, В. выйым, Ср. вуйла, Совм. вуйге, М. вуйышто, Н. вуйыш(ко), О. вуеш.
Собственный да нарицательный лӱммут-влак
Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: ер, газет, ял, эл, эҥер.
Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: Таир ер, "Ямде лий" газет, Учимсола, Марий Эл, Юл.
Собственный лӱммут-влак улыт:
10 пургыж
10 пургыж (10 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 41-ше кечыже. Идалык пытыме марте 324 (кужемдыме ийлаште — 325) кече кодеш.
Лӱммут
Собственный да нарицательный лӱммут-влак
Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: "Шӧртньӧ падыраш" повесть, "Пачемыш" журнал, "Морко мланде" газет, "Мӱкш отар" спектакль.
10 пургыж
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 10 кечысе событий-влак
Лӱммут
Лӱммутын чотшо
Лӱммутын кок чотшо уло: шкет да шуко. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: ял - ял-влак, урем - урем-шамыч, ава - авамыт, пасу - пасулаште.
10 пургыж
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 10 кечынже шочшо-влак
Ительмен йылме
Йылме код-влак:
10 пургыж
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 10 кечынже колышо-влак
Лӱммут
Лӱммутын чотшо
Лӱммутын чотшо гыч наста мыняр улмым пален налына. Шкет чот ик настам каласен пуа. Шуко чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.
Ительмен йылме
Ительмен йылмысе тиште-влак:
10 пургыж
Калык пале
Категорий:10 пургыж
Лӱммут
Лӱммутын чотшо
Лӱммутын шуко чот сынжым ышташ -влак, -шамыч, -мыт, -ла супикс-влак кучылталтыт.
Ительмен йылме
Кириллице негызеш кызытсе ительмен тиштерыш руш тиштер гыч буква-влак да икмыняр ешартыш тиште да лигатур-влак пурат.
Ойлымаш йӱк
Ойлымаш йӱк -- йылме кылым кучымаш шумлык айдемын оҥарыме аппарат дене ыштыме йӱк.
Ительмен йылме
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Лӱммут
Лӱммутын чотшо
Юмо лӱммутым шкетй чотышто веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:
Ойлымаш йӱк
Категорий:Ойлымаш сем Категорий:Логопедий
Лӱммут
Лӱммутын чотшо
Нине, нуно олмештышмут почеш шогышо лӱммут шуко чотышто лиеш, мутлан: Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат. Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.
Лӱммутын лицаже
Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.
Лӱммутын кок чотысо кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:
Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: мыйын кнагам, мемнан кнага.
Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: тыйын пӧртет, тендан пӧртда.
Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: тудын аваже, нунын авашт, колхозын пасужо, пушеҥгын лышташыже.
Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым мыйын, тыйын, тудын, мемнан, тендан, нунын олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: тыйын ачат - ачат, нунын пакчашт - пакчашт.
Лица супиксан лӱммутым возен моштымаш
Шкет чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:
Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым шкет чотысо икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: корн-ем, корн-ет, имн-ет, печ-ет.
Шкет чотын кумшо лицаштыже да шуко чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк ы йӱкыш савырна: пече - печы-же, печы-на, печы-да, печы-шт.
Родо-тукымым ончыктышо южо лӱммут (шольо, чӱчӱ, чӱчӱньӧ, шешке, веҥе, оньо) шкет чотын кокымшо лицаштыже -ч супиксым налеш, мутлан: эргы-ч, шольы-ч, чӱчӱ-ч, чӱчӱньы-ч, веҥы-ч, шешкы-ч, оньы-ч.
Лӱммутын ышталтмыже
Ик мутвожан лӱммутым тӱҥ лӱммут маныт, мутлан: ола, ял, пӧрт, вуй, кид.
Молотов, Вячеслав Михайлович
Молотов, Вячеслав Михайлович (Вячесла́в Миха́йлович Мо́лотов,( — )
Лӱммут
Лӱммутын ышталтмыже
Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:
Ительмен йылме
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Лӱммут
Лӱммутын ышталтмыже
Пытартыш кок йӧн дене лӱммут-влак ышталтыт.
Супикс дене ышталтше лӱммут-влак
Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.
Негыз
Категорий:Ойлымаш ужаш
Канберра
Канберра (Canberra) — Австралийын рӱдолаже.
Категорий:Канберра
Погымплате
Погымплате (printed circuit board, PCB, печатная плата) — электрон компонет-влакым пижыкташлан да ушашлан кучылтмо пластин.
Категорий:Информатике
Кабарда-черкес йылме
Йылме код-влак:
Кабарда-черкес йылмысе тиште-влак:
21 пургыж
21 пургыж (21 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 52-шо кечыже. Идалык пытыме марте 313 (кужемдыме ийлаште — 314) кече кодеш.
Кабарда-черкес йылме
Кириллице негызеш кызытсе кабарда-черкес тиштер руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
21 пургыж
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 21 кечысе событий-влак
Кабарда-черкес йылме
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
21 пургыж
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 21 кечынже шочшо-влак
Кабарда-черкес йылме
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
21 пургыж
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 21 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:21 Пургыж
Суксо (ыҥ-влак)
Суксо мут ончыктен кертеш:
670 ийла
670-ше ийла — VII курымын кандашымше, 670 ий гыч тӱҥалеш 679 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:670 ийлаКатегорий:VII курым
885
Кӧ колен
Категорий:885
21 сорла
21 cорла (21 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 233-шо (кужемдыме ийлаште — 234-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 132 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак
— Ниной Акина кече.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 21 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 21 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:21 сорла
Калмык йылме
Йылме код-влак:
Кириллице негызеш кызытсе калмык тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1941 ийыште реформлалтын. Тудо руш тиштер гыч 32 буква (Ъ заимствованийлаште гына кучылталтеш) да 6 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влак ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Карачай-балкар йылме
Йылме код-влак:
Карачай-балкар йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе карачай-балкар тиштер 1936 ийыште пеҥгыдемдалтын да 1960 ийлаште кок гана реформлалтын. Кызыт тудо руш тиштер гыч 33 буква да икмыняр сочетаний гыч шога (йошкар тӱс дене ончыктымо). Квадрат скобкышто - альтернатив тиште-влак, ужар тӱс дене ондак кучылтмо тиште-влакым палемдыме.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Позиционло чотрадам системе
Позиционло чотрадам системе (позиционная систе́ма счисле́ния (позиционная нумерация)) — чотрадам системе, кушто ик цифрак тӱрлӧ чот ыҥым налын кертеш; тыгодым цифрым возымаште цифрын чот ыҥже айлыме вер деч шога.
Категорий:Информатике
Суксо (Пермь мланде)
Суксо (Суксун) — Пермь мландыште посёлко, Суксо кундемын рӱдыжӧ улеш.
Категорий:Пермь мландысе кундем рӱдерла Категорий:Суксо кундемысе илымверла Категорий:Пермь мландысе ола сынан посёлкыла Категорий:Пермь мландыысе марий илымверла Категорий:Суксо
Испан йылме
Испан йылме (испанла español, castellano) — индоевропысо (роман) йылме.
Испан йылме Роман йылме-влак
Шанхай
Шанхай (上海, ) — тӱнямбалсе эн кугу ола, ола Китайыште.
Категорий:Шанхай Категорий:Миллионер-олала
Полдышоҥа
Полдышоҥа (клавиатура (компьютерная)) — палемдыме радам почеш полдыш-влакым вераҥдыме явала; полдышым темдалмаш компьютерыш тиштым але команде-влакым пурташ йӧным ышта.
865
Кӧ колен
Категорий:865
Полдышоҥа
Категорий:Информатике
680 ийла
680-ше ийла — VII курымын индешымше, 680 ий гыч тӱҥалеш 689 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:680 ийлаКатегорий:VII курым
Эшпай, Андрей Яковлевич
Андрей Яковлевич Эшпай —  Совет Ушем да Россий кӱкшытан марий семлызе, пианист. Совет Ушемын Калык артистше (1981). Ленин лӱмеш премийын, Совет Ушем Кугыжаныш премийын (1976) лауреатше. Яков Андреевич Эшпайын эргыже, А. А. Эшпай кинорежиссерын ачаже.
Илыш корно
15 Ага 1925 ийыште Козьмодемьянск олаште шочын. Ачаже — кумдан палыме Яков Андреевич Эшпай, аваже — руш йылмым да литературым туныктышо Валентина Константиновна. 1928 ийыште Эшпаймыт еш Моско олашке илаш куснен. Эвакуаций жапыште Мариин Посадысе 1-ше номеран школышто шинчымашым поген. Тиде кундемым Андрей Эшпай шке шочмо верже семын пагала. Кугу Ачаэл Сар тӱҥалме дене Андрей Эшпай фронтыш каяш кумылым ончыктен, но ийгот дене келшен огыл. 1943 ийыште Оренбургысо кӱшыл зенитно-ракетный училищыш тунемаш пурен, кусарымаш курсым эртен. 1944 ийыште 1-ше Белорус фронтышто фашист-влак ваштареш кредалын. Йошкар Шӱдыр орденым, «За освобождение Варшавы», «За взятие Берлина», «За победу над Германией» медаль-влакым, «За Варшаву 1939—1945 гг», польшысо медальым кучыктеныт.
Сар деч вара Москосо консерваторий пелен сем училищыште фортепианный да композиторский факультетлаште тунемын. 1953—1956 ийлаште аспирантурышто тунемын.
1960 ий гыч — CК РСФСРын секретарьже, 1973—1979 ийлаште — 1-ше секретарьже, 1968 ий гыч — советысе семмастар-влак Ушемын секретарьже. 1965—1970 ийлаште Москосо консерваторийыште композицийым туныктен. Шке произведенийже-влакым йоҥгалтарен пианист семын шуаралтеш.
Пашаже
А. Я. Эшпай семмастар — «Ангара» (1976), «Круг» (1980) балет-влакын, «Ленин с нами» (1968) кантатын, симфоний-влакын (1959, 1962, 1965, 1978—1980, 1986, 1988, 1991—1992, 2000), марий темылан симфонический куштымаш-влакын, оркестрлан концертын (1967), оркестр дене фортепианолан концертын (1954, 1972), оркестр дене скрипкын концертын (1956, 1977), «Венгерские напевы» лӱман скрипка дене оркестрын (1953), камерный ансамбль, эстрада муро-влакын авторжо.
А. Я. Эшпайын возымо сем да муро-влаклан семже витле утла советысе да российысе фильмылаште йоҥгат, нунын коклаште «Повесть о первой любви» фильм (тушто семмастар изи рольышто шкеат войзалтын).
Порт
Порт (порт) — компьютерлаште ыҥпале-влакым наледылше да колтылшо ушык.
Категорий:Информатике
21 сӱрем
21 сӱрем (21 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 202-шо (кужемдыме ийлаште — 203-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 163 кече кодеш.
855
Кӧ колен
Категорий:855
Полышпроцессор
Полышпроцессор (вспомогательный процессор) — рӱдӧ процессорын стандартле команде тӱшкашкыже пурыдымо, математик да логик ыштыкым шукташ кучылталтше ешартыш процессор.
Категорий:Информатике
21 сӱрем
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 21 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 21 кечынже колышо-влак
845
Кӧ колен
Категорий:845
21 сӱрем
Калык пале
Категорий:21 сӱрем
Греций
Категорий:Греций
6 ӱярня
6 ӱярня (6 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 65-ше (кужемдыме ийлаште — 66-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 300 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 6 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 6 кечынже шочшо-влак
Палемдымаш-влак
Категорий:6 ӱярня
Стивен Кинг
Стивен Эдвин Кинг (Stephen Edwin King; 1947 ийын 21 сентябрьыште шочын, Портленд, Мэн, США) – американ писатель; тӱрлӧ жанрыште шкенжым ончыктышо, тышке пурат: ужас жанр, триллер, фантастике, фэнтези, мистике, драме. Писательын 350 миллион утла книгажым ужалыме, кудыж ден шуко кино лектын, телевизионный шындымаш-влак, тыгак комикс-влакым сӱретлыме. Кинг 50 романым савыктен, шымытше Ричард Бахман псевдоним дене лектын, 5 научно-популярный книга тыгак. Тудо 200 утла ойлымашым возен, шукыжо нунын кокла гыч авторский сборникыш логалын. Действий шуко ойлымашыштыже шочмо Мэн штатыште кая. Шке кугу надыржылан Кинг Брэм Стокерын лӱмеш премийым налын, тыгак Тӱнямбал фэнтези премийым, Британ фэнтези ушемын пуымашыжым, «Промежуточная станция повестьше» «Небьюла» премийын кандидатше лийын, тыгак «Человек в черном костюме» ойлымашыже О.Генри лӱмеш премий дене палемдалтын. 2003 ийыште Калык фонд американ литературыш кугу надырым пыштымыжлан медальым кучыктен. Тыгак Кинг шуко награде дене палемдалтын уло паша жапше годым.