cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нуръял (Юлсер-Ола оласе йырвел)
Нуръял (Мамасево) — Российыште Марий Элын Юлсер-Ола оласе йырвелыштыже верланыше пытыше ял. Юлсер-Ола деке ушалтын.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «ял» = «нур_ял». «Нуръял» — нурышто верланыше ял.
Эртымгорно
1999 ийыште Нуръял Юлсер-Олаш пурен. Нуръял Юлсер-Олан Мамасево уремышкыже савырнен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер-Ола оласе йырвелысе илымверла
Финляндий
Финляндий, официал лӱм Финляндий Республик (Suomi, Suomen tasavalta, Finland, Republiken Finland) — Европысо эл. Скандинавийыште, йӱдвел Европышто верланеш. Касвелыште Швеций дене йыгыре улеш, йӱдвелыште Норвегий дене, эрвелыште - Россий дене. Эстоний кечывалвелыште, Финн пролив гоч верланеш. Рӱдолаже да эн кугу олаже - Хельсинки.
5.4 наме амион еҥ Финляндийыште илат, шукышт кечывалвелысе кундемлаште илат. Финляндий - кандашымше эн кугу эл Европыште, да икымше калгата илыме эл Европо Ушемыште. Финляндий - парламент республик улеш, тӱҥ правительстве Хельсинкыште верланен, 336 верысе парламент-влак улыт. Ик амион наре еҥ Кугу Хельсинки мландыште (Хельсинкым, Эспоо, Кауниайнен да Вантаа уштара) илат, тыште ик кумшо ЭЧЙ ышталтеш. Вес кугу олала: Тампере, Турку, Оулу.
1809 ий марте Швецийын ужашыже лийын, вара Россий Империйыште шкевуя княжество лийын. 1917 ийыште Россий гыч эрыкым налын. Вара элкӧргӧ сар лийын, Совет Ушем да Фашист Немыч Эл ваштареш сар. Йӱштӧ сар годым нейтралитет лийын. 1955 ийыште Ушымо Калыклык-влакыш ушнен, 1969 ийыште OECD-шке, 1995 ийыште Европо Ушемыш да.
Сарзе вий
Финляндий гыч шогышо вий кадрым служащий обороно (8,7 тӱж профессионал), тыгак призывник-срочник (12 тӱжем наре январь июль ӱжӧ да рекрут, ӱдырамаш-влак 250-300 чӱкташ). Подчинятлаш вий структурын аралалтше чыла танле тын, тудо, шке черетыштыже, республикын президентше подотчетный. 1 август гыч 2014 ий финляндий гыч толшо командоватлыше генерал-лейтенант Омытам Линдберг. Евро 3 млрд бюджетше финляндийын аралалтше ий вий шагалрак лиеш. 2014 ий 31 вооруженный вийын должностьышто генерал шотлен, 2015 ий гыч тудын деке, чумыр персонал дене кылым иземда, 28 кодеш.
Кокымшо тӱнямбал сар деч вара финляндийыште статус стабильно внеблоковый кучен. Финляндийыште йылме нерген йодыш жапын-жапын тарванен пурла вийыш пура. 2022 йылмын ончыкылыкшо нерген шонкалаш тӱҥална ий семлызе российын составышкыже пурымо деч вара украин элым вуйлатыше шаярышна. Сар жапыште шуко эл дене пырля паша программе шукталташ, блокыш пурышо НАТО.
5,5 миллион утла еҥ изиш тыге калык чыла гаяк эл, финляндий вооружённый вийын тӱҥ шотышто комплектоватлымаш армийыш налыныт. 18 финляндий гыч 30 ий марте чыла пӧръеҥ кӱвар граждан, йӧршын шотыш, налалтыт але сарыште подлежащий, але иктаж службым. 12 куд тылзе службым жап деч ончыч возымо (але-граждан службо). Пытартыш ийлаште тыге авалтен капланат маншаш шижалтеш отказник (2011 — 21, 2012 — 41 еҥ), але-могай вашталтыш але мӧҥгысӧ арест граждан-влакым военный службо терген. Йылме армийыште огыл илаш ӱжеш. 1995 ий гыч шке кумылын армийыш служитлаш ӱдырамаш шотеш керт. 2014 ий ~жаплан салтак службыжо тӱжем 4 лугыч ышташ (нунын психический да 3 тӱжем гыч кӧра шолдырген поведенческий — депрессий, шыгыремдымым, адаптаций дене йӧсылык, наркотический да алкоголя йымалне лияш). У призывник ыштыман, военнослужащий-влаклан правам аралыше-срочник.
Йӱштӧ сар годым финляндийыште военный действийым жаплан резервист 490 тӱж марте мобилизоватлаш кертыда, но бюджетыште тидлан марте 350 тӱжем сарзыже дене кылым иземда чот тиде жап шагалемыт. Ийгот мобилизоватлымаш — 60 ий.
Тиде жапыште окса лиймаш иземеш, личный составын чотшо (10 почеш кадрым туртыктымо 2008-2012 ий деч шуко %[180]) Финляндийыште да гарнизонышто Вий обороно[186]. Кок арня жапыште тыште службым призыв почеш аныклаш шонен шагалемшаш, тыгак военный кадрым лукмо йӧн лиеш гын, офицер лийын состав, эр нигунамат ок темлалт.
Важ-влак
Категорий:Финляндий
Левинцы
Левинцы (Левинцы) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кӱанпамаш ял деч 2 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1931 ийыште Левинцы ял Филиппково ял дене пырля пырляштарыме Выльып-Леван почиҥга ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Изи Юнго (Йошкар Юл ял шотан илем)
Изи Юнго (Малая Юнга) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола.
Верланыме вер
Болониха ял да Красногорка сола воктене 0,5 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Совет властьын икымше ийлаштыже Красногорка сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Унагудо
Унагудо — ӧрдыж гыч толшо-влаклан малашышт лӱмын чоҥымо пӧрт.
*
1500
1500 ий — XV курымын ийже.
ИСККОНын храм, Ченнаи
ИСККОНын храм, Ченнаи - Индийыште, Ченнаи олаште Кришнан храм.
Категорий:Тын
416
416 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:416Категорий:V курым
Ондон почиҥга
Ондон почиҥга (Антонково) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1972 ийыште Ондон почиҥга ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Книгагудо
Книгагудо (Кнагагудо; Книга + кудо гыч) — книгам, журналым, газетым да монь чумырен аралыше да нуным лудшылан кучылташ йӧным ыштыше тӧнеж.
*
Фриз йылме
Фриз йылме (фризла frysk, fresk, frasch. fӱrs) — индоевропысо (герман) йылме.
Категорий:Фриз йылме Категорий:Герман йылме-влак
COVID-19
COVID-19 (аббревиатуро. англ. COronaVIrus Disease 2019 — 2019 ийысе коронавирус инфекций), ончыч коронавирус инфекций 2019-nCoV — пӱсӧ респираторный инфекций SARS-CoV-2 (2019-nCoV) вирус тарвата.
Симптомо-влак
Чӱчкыдын вашлилтше симтомо-влак:
Йога Мадхава Мандир, Сеттикере
Йога Мадхава Мандир – Индийыште верланыше вишнуизм храм. Категорий:Тын
COVID-19
Симптомо-влак
кукшо кокыртыш,
нойымаш,
там але пуш йомдарымаш.
Категорий:COVID-19
Луганск вел
Луганск вел (Луганська область) — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Луганск.
Донецк вел, Белгород вел, Воронеж вел, Ростов вел да Харьков вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
Академий
Академий (грек. Ἀκαδήμεια, лат. Academia) — эн кугу научный учреждений.
Изи Морко
Изи Морко (Малые Морки) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 140 еҥ (2004 ий), 105 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Тӱшкагудо
Категорий:Илыме пӧрт-влак Категорий:Студенчество
Бинотий
Бинотий (Binotia) – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Бразилийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 2 еш куэ уло.
417
417 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:417Категорий:V курым
Бинотий
Тӱрлык-влак
Категорий:Шылтымнӧшман Категорий:Орхидей-влак
Марий Тӱрек
Марий Тӱрек (Мари-Турек) — Российыште Марий Элыште верланыше ола сынан посёлко. Марий Тӱрек кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6556 еҥ (2000 ий), 5164 еҥ (2010 ий) , 4669 еҥ (2014 ий).
Эртымгорно
Икымше гана официалле кагазыште Марий Тӱрек нерген 1699 ийыште возымо. Тиде ийым кызыт Марий Тӱрекым негызлыме ийлан шотлалтеш. Но калык тыште 100 ий тиддеч ончычат илен, южо тошто официалле кагаз-влак мемнан марте аралалт кодын огытыл.
Тошто Тӱрек
XVI курымын кокымшо пелыштыже марий-влак эрык верч кучедалаш тӱҥалыныт. Руш нуным шалатеныт да верысе калыкым эскерашлан форпост-ола-влакым чоҥеныт. Марий-влаклан апшат пашам шукташ, олалаште илаш чареныт. Кугу эҥер серла гыч нуным вес верыш илаш колтеныт. Виче эҥер гычат марий-влаклан каяш логалын. Тӱрекыште илыше марий-влак тушеч касвелыш каеныт да у ялым чоҥеныт. У илемым тошто лӱм дене лӱмденыт, тыге Марий Тӱрек шочын. Виче эҥерыш марий-влак деч вара толшо руш-влак илемын лӱмыштыжӧ «ӱ» йӱкпалым «у» фонеме дене алмаштеныт. Тыге Русский Турек илем шочын.
У Тӱрек
Тӱҥалтышыште у ял эҥерын шола велыштыже верланен, таче тушто эмлымвер-влак шогат. Негызым, очыни, Ози лӱман марий пыштен. 1930-шо ийлаштат верысе калык тиде верым Ози курык лӱмден. Но тыште моткоч кугу чер шарлен. Эпидемий деч аралалташлан нуно чыла пӧрт-влакым йӱлалтеныт да эҥерын пурла серышкыже илаш кусненыт. 1699 ийысе кагазыште 23 еҥын лӱмыштым возымо. Нуно еш кугыза-влак лийыныт, йӧзакым тӱленыт. Тугеже гын, тиде жаплан тиде верыште 23 еш илен. 1780-ше ий марте Тӱрек илем Озаҥ губернийын уездышкыж пурен. Вара, Вятский наместничеством, чоҥымо дене Уржум уезд тушко куснен.
XVIII курым тӱҥалтыш марте верысе калык чимарий йӱлам кучен. 1716-1717 ийласе почеш тыште илыше еҥ-влакын ик руш але танле лӱмат лийын огыл. Чылан марий лӱм-влакым нумалыныт. Христиан миссионер-влакын пашашт лектышым конден огыл. Сандене 1766 ийыште тыште пу черкым шогалтеныт. Тӱрек сола сыным налын. 1766 ийлан волостьышто 403 тынеш пурышо, 77 ыреслалтдыме марий да 56 суас - мусульман илен. Тынеш пуреныт гынат Ош Кугу Юмылан кумалыныт.
Солашке савырнымаш
1838 ийыште ты верыште Озаҥ-Юмынава черкым шогалтеныт. Кунам илем сола сыным налын, тушко руш-влакат илаш толаш тӱҥалыныт. Ончыч юмызо-влакын ешышт, волость вуйлатыше-влак, вара амалкалче-влак. Нуно черке деке лишкырак шке пӧртыштым шогалташ тыршеныт, тыге марий ял воктене руш урем шочын. Поп урем лӱмым налын, вес мучашыжым Кабак урем маныныт. Таче тудым Комсомольский лӱмдат.
Марий да руш урем-влак Лапке урем дене ушалтыныт. Тудын мучашыжым Корак урем маныныт. Вара тудо Советский урем лийын. Марий уремым шке жапыште Колхоз урем маныныт, вара Василий Мосолов академикын лӱмжым налын.
Волостной рӱдер семын
1867 ий гыч Вӱрзымысе земской управе ышталтеш. Тӱрек угыч волостной рӱдерыш савырна. Тыгак тудо эше стан лиеш — становой пристав тыште илаш тӱҥалеш. Тиде жаплан Виче губерний, Вӱрзым уезд, Тӱрек селаште 56 сурт лийын, 522 еҥ илен; нунын кокла гыч 232 пӧръеҥ да 290 ӱдырамаш.
Туныктыш
1845 ийыште Павел Чистосердов священникын пӧртыштыжӧ приходской тӱҥалтыш училищым почыныт. Константин Старцев ден Сергей Увицкий священник-влак икымше туныктышо лийыныт.
1871 ийыште Вӱрзымысе уездный земствын оксаж дене Тӱрекыште кок классан училищым почмо. Икымше ийын 87 йоча тунемын. Вара земский управе деч ссудым налмеке кок пачашан кӱ пӧртым чоҥеныт. Шке жапыште тиде училищым Василий Мосолов тунемын пытарен.
Важ-влак
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла Категорий:Марий Тӱрек Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Курск
Курск (Курск) — ола Российыште, Курск велын кучем рӱдыжӧ. Курск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Курск
Лапсола (Пайскурык ял шотан илем)
Лапсола (Лапсола, Яматайкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 43 еҥ (2001 ий), 36 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Руш Кугланур
Руш Кугланур (Русский Кугланур) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Михайлов, Виталий Тимраевич
Виталий Тимраевич Михайлов (, РСФСР, Башкир АССР, Балтач кундем, Мишкан ял) — марий шанчызе, фольклорист, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2005), доцент (2010).
Учлеспромхоз
Учлеспромхоз (Учлеспромхоз) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Руш Кугланур
Эртымгорно
1989 ийыште Руш Кугланур ял пытен.
Михайлов, Виталий Тимраевич
Илыш корныжо
Виталий Тимраевич Михайлов 1954 ийын вӱдшор тылзын 28-ше кечынже Башкир АССР Балтач кундем Мишкан ялеш шочын.
Руш Кугланур
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Михайлов, Виталий Тимраевич
Илыш корныжо
Туныктымаш пашаште чумырымо опытым икташлаш тыршымыже да шанче пашалан чак пижаш кумылан улмыжо тудым Марий кугыжаныш педагогике институтын педагогике да психологий кафедрыж пеленсе аспирантурыш конден, тыште тудо 2001—2004 ийлаште тунемын. Аспирантурышто шанче шымлымаш пашаже «Национальный школлан у тукым учебник-влакым ямдылымашын концептуальный негызше (Марий Эл Республикын примерже почеш)» кандидатлык диссертацийыш погынен, тудым 2005 ийыште арален. Тушто марий национальный туныктымаш литературын вияҥын толмо корныжым мемнан элысе педагогике наукышто икымше гана тӱрыс иктешлен ончыктымо, тиде вияҥмаш корнын тӱҥ йыжыҥлажым палемдыме, концептуальный манме негызшым рашемдыме, шанче да туныктымаш пашаште тудын куатшым кӱрылтде кучылташ кӱлмым негызлыме, у жаплан келшыше марла туныктымаш книган концепций манмыжым ыштыме.
Тудын шанче пашаштыже вес тӱҥ йыжыҥ — Марий кундемыште туныктымаш пашан вияҥ толмыжым шымлымаш, кызытсе жапысе туныктымашын теорий дене кылдалтше негызшым, педагогике да калык педагогике дене кылдалтше ойыртемжым рашемдымаш, туныктымаш да воспитатлымаш пашаште демократий шонымашым илышыш шыҥдырамыш. В.Т. Михайлов марий сылнымут историй дене, марий литературоведений йодышла да школышто литературым туныктымаш методике дене статья-влакым возен.
Тудын шанче шымлымаштыже тӱҥ корно-влак тыгай улыт — чумыр педагогике, педагогикын да туныктымаш пашан историйже, калык педагогике, национальный школ-влаклан туныктыш-методик комплектлам ямдылыме йодыш, марий литературын да марий литературоведенийын вияҥме корныжо. Шанчыеҥ могай гына шымлымаш йыжыҥым тарватен огыл, чылашкыжат шке надыржым пыштен. Тудын 150 утла шанче савыктышыже уло, нунын коклаште: монографий, вузлан учебник, туныктымаш-методик пособий, шанче статья-влак, ойсавыш ден аклыме мут-влак.
Виталий Тимраевич Михайлов «Ончыко» сылнымутан да мер-политик журналын редколлегий еҥже.
Награде ден чаплӱмжӧ: В.Т. Михайлов Марий туныктыш институтын чап грамотыжо (2004), «Марий Эл Республикысе туныктыш министерствын (1996, 1998), Россий Федерацийысе туныктыш да шанче министерствын (2012) чап грамотышт дене, Марий Эл Кугыжаныш Погын вуйлатышын да Марий кугыжаныш университетын ректоржын тауштымаш серышышт дене палемдалтын.
Кызыт Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Кугу Савэҥер
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
418
418 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:418Категорий:V курым
Внуково (аэропорт)
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Моско велыште
Ингушетий
Ингушетий Республик (Гlалгlай Мохк, Гlалгlайче, Республика Ингушетия) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
*
Кече (жап)
Кече (жап) — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап.
Кечын кужытшо шекланыме верын географический широтаже да ийын пагытше деч зависитла. Ийын пагытше мучко кечын кужытшо вашталтмаш Мланде экваторын плоскостьшо эклиптикын плоскостьшо деке тайналтмыжын следствийже, кудыжо примерно 23°26′ лиеш: ий пагыт мучко Мландын Кече йыр пӧртын савырнымыже годым Кечын коймо положенийже кава сферын кечывалвел полушарийже гыч йӱдвел полушарийышкыже вончалтеш, сандене кечывал жапын Кече кӱкшытшӧ вашталтеш. Йӱдвел полушарийыште эн кӱчык кечылан телымсе кечышогымаш шотлалтеш, а эн кужу кечылан — кеҥежымсе кечышогымаш, шошымсо да шыжымсе кечытӧр годым Кече лач эрвелне летеш да касвелне шинчеш, кечын да йӱдын кужытшо иктӧр лийыт.
Полярный кругын кӧргыштыжӧ кеҥежым кечын кужытшо сутка деч утла лиеш, тидым полярный кече манын лӱмдат. Мландын полюслаштыже полярный кечын кужытшо эн кужу, куд тылзе утла лиеш. Йӱдвел полюсышто — примерно Ӱярня тылзын18-ше кечынже гыч Шыжа тылзын 26-шо кечынже марте.
Тугак ончо
Категорий:Астрономий Категорий:Жап
Невада
Невада (State of Nevada) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 286,367 тӱж. км². Калык чот - 2 723 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Карсон-Сити ола.
Купто
Купто (Мари-Купта) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кугэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2005 ий), 5 еҥ (2010 ий).
Невада
Категорий:Невада
Купто
Верланыме вер
Кугэҥер ял деч 5 километр кечывалвел могырно Нольык эҥерын шола серыштыже верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Яшмак
Яшмак мут ончыктен кертеш:
Приозерск
Приозерск (Приозерск; Kägöisalmi, Käkisalmi — «куку вӱдушык»; Kexholm — «куку отро») — ола Ленинград велыште.
Категорий:Ленинград велысе олала
Илларионов, Вадим Васильевич
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Олеско
Олеско (Олесько) — Украиныште Львов велыште Золочев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 465 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Пекшиксола
Пекшиксола (Пекшиксола) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял. Пекшиксола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 561 еҥ (2002 ий), 734 еҥ (2010 ий) , 801 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Яшмак (Пекшиксола ял шотан илем)
Яшмак (Яшмаково) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Пекшиксола ял деч 4 километр эрвелне лийын шоген.
Великий Березный
Великий Березный (Великий Березний) — Украиныште Закарпатье велыште Ужгород кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 559 еҥ (2021 ий).
Яшмак (Пекшиксола ял шотан илем)
Эртымгорно
1930-ан ийла мучаште Яшмак ял пытен.
Великий Березный
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
Яшмак (Пекшиксола ял шотан илем)
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Кӱшыл Бугалыш
Кӱшыл Бугалыш (Верхний Бугалыш) – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Бугалыш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 426 еҥ (2010 ий).
Инея
Инея (Инея) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Кӱшыл Бугалыш
Верланыме вер
Красноуфимск ола деч 42 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Инея
Верланыме вер
Марьино сола деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Кӱшыл Бугалыш
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Инея
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Инея ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Кӱшыл Бугалыш
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Красноуфимск йырвелысе илымверла
Пачемыш
Категорий:Шыҥа-копшаҥге-влак
Олык Куплоҥго
Олык Куплоҥго (Луговая Куплонга) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 10 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Олык Куплоҥго ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Хаапсалу
Хаапсалу (Haapsalu, тошто руш лӱм — Га́псаль (Hapsal, Hapsal)) — ола Эстонийыште.
Категорий:Эстонийысе олала
Щецин
Щецин (Szczeczin) — ола Польшышто, Касвел-Поморье воеводствын рӱдыжӧ. Калыкчот: 401 907 еҥ (2019 ий).
Палемдымаш-влак
Категорий:Щецин
Ошманур
Ошманур (Ошманур) – Российыште Киров велын Шынчара кундемыштыже верланыше Шишовка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: Калыкчот: 78 еҥ (2002 ий), 51 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шынчара ола сынын посёлко деч 6.5 километр (12 км – авто дене) кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Шынчара кундемысе илымверла
Филиппково
Филиппково (Филиппково) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1931 ийыште Филиппово ял Левинцы ял дене пырля пырляштарыме Выльып-Леван почиҥга ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Рӱдӧ Шӱргыял
Рӱдӧ Шӱргыял (Руду-Шургуял) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 93 еҥ (2005 ий), 90 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шорсола ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Аркадьевский почиҥга
Литератур
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Шокшем Памаш
Шокшем Памаш (Большие Ключи) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 242 еҥ (2004 ий), 245 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 20 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ял лӱм кок мут гыч лектын: «шокшем» — эҥерын лӱмжӧ да «памаш». Рушла возымо «Большие Ключи» официальный вариантше ялыште кугу памаш лийын шогымыжым ончыкта.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Юлсер кундемысе Пӧтъял ялын йӱлаже да мурыжо-влак
Пагыт еда толын шогышо пайрем да йÿла-влак марий калыкнан тÿвыра илышыштыже ойыртемалтше улыт. Акрет годым шочын нерештше, историйын тÿрлö жапыште вияҥше калык пайрем, калыкын шкешотан сын-куанжым арален кодымаште кугу верым налын. Калыкын тÿня умылымашыжым, технологийжым, еҥ-влакын усталыкыштым ушен шогышо калык пайрем ден йÿла-влак тачат марий айдемын илышыштыже кумда верым айлат. Пайрем ден йÿла-влак калыкын ыштен шогымо пашаж дене чак кылдалтыныт. Марий айдеме кеч-кунамат пÿртÿсыштö лийын шогышо вашталтышлан келшышын шке озанлык сомылжым тöрлен. Тÿрлö йÿла, ю вийлан ӱшанымаш, пале ден ойпого, модыш, кугезына-влакын тÿшкан погынен Юмылан кумалмышт, надырым пуымышт — чылажат тылзе еда толын шогышо пайрем радамыш шыҥдаралтыныт да озанлык пашан лектышыжым, еш илышым, вольыкым тӱлаҥдыме, аралыме шонымаш дене эртаралтыныт
Шорыкйол пайрем йӱла
ШОРЫКЙОЛ МОДЫШ
Шерева почеш икте шылтыше, весе кычалше лиеш. Кычалше савырнен шогалеш, шылтыше еҥ еда кая, иктын совышкыжо шырпым кода. Лие, манеш. Кычалше шырпе кӧ дене улмым палышаш. Кум гана ок му гын, муралтен але кушталтен ончыктышаш, муеш гын, мумо еҥ шырпым шылта, ондак шылтыше кычалше лиеш. Южо еҥ, Шорыкйол кечылан лӱмын тагам шӱшкылеш. Тага вуйым шолта (тидлан ондакысат йора), юмылан чокла, кодшо ийын сайжым ушештара, у ийыште тазалыкым, тыныслыкым, пиалым, вольык тулем, чапле шурным йодеш. Шорыкйол кастене ӱдыр-шамыч, у ийыште пӱрымашлыкым пален налаш манын, вӱташ каен, шорык йолым кучат. Вара, понар ден волгалтарен, кӧ могай шорыкым, тагам але казам кучымыштым пален налыт. Ош шорык логалын гын, ошалге чурийвылышан марийлан марлан кает, шеме гын — шемалгылан, шоҥго гын — илалшылан, самырык гын — рвезылан. Каза верештеш гын — вес калык улшылан кает (але суаслан, але рушлан). Вӱташте шорык дене пырля казат лиеш гын, шке пӱрымашым ӱдыр-шамыч рашак пален налыт. Шорыкйол такмак-влак: "Шорыкйол пайрем шуылдале, Родем-шамыч шуко тольыч. Кузе мыйже ом куане: Ешем кугу, вольыкем вӱта тич, Кузе мокталтен ом муаралте. Луо, коло, кумло, нылле, Витле, кутло, шымлу. Киндым пурлам, мелнам пурлам, Аракам подылам. Лийза, лийза тугерак, Верым пуыза кумданрак, Мыланнаже муралташ, Гармоньжылан шокталташ. Леве, шыма мардежет Шижде йӱрым кондалеш. Тиде Шорыкйол пайремже Шижде эртен каялеш." Шорыкйол муро. "Теле йӱштӧ годым, окна кылме годым Мыйын огыл чиен лекшаш перчаткем. Чонем йӱлмӧ годым, ужмем шумо годым, Лийын огыл мыйын йолташем. Порсын шовычна уло, шиян ӱштына уло, Пайрем годым чиен лекташ огына вожыл. Шорыкйол пайремна уло, Тыге пырля модын-воштыл илашна. Тошто тувырым огына кудалте, Мушкын, тумыштен чиена. Тошто пайремымат огына мондо Мурен-куштен эртарена. Чодыра вует тӧр огыл да Мардеж дене пуалмылан. Мемнан чурийна чевер огыл Ойго дене кушмылан." Тиде мурым ожнысекак Юлсер кундемыште Шорыкйол кастене ик пӧртыш пырля чумырген муреныт. Тыгодымак кӱнчылам шӱдыреныт, оҥай модыш ден модыныт. Шорыкйол касым веселан эртарен, ӱдыр-рвезе-влак ӱстел-тӧрыш шинчыныт. Мӧҥгышкышт каяш жап шумеке, суртоза ден озаватым тауштен мурым муреныт. Тауштен мурымаш. "Ӱстел йолет, ныл йолет да Нылылекок пӧрдеман. Ӱстембалан погымо чесыже да, Изай-еҥгайын оҥ вийже Тореш шинчын кочна, йӱна, Вашеш шогалын тауштена. Идым кӧргӧ каванан лийза, Тошкем кӧрго мӱкшан лийза, Кылат кӧргӧ поган лийза, Шондык кӧргӧ шийвундан лийза. Юмын ава волтен пуыжо, Мланде ава кӱзыктен пуыжо. Латкок тулар-тулачан лийза Калыкым йӱктен-пукшышо лийза."
Крешене пайрем
Христиан верам кучышо-влак Шорыкйол пайремым Рошто пайрем дене пайремлаш тÿналыныт да 18 шорыкйол марте, Крешене деч ик кече ончычсо кече марте пайремленыт. 17 шорыкйолышто, йÿд шушан кажне еҥ, еш деныже але клубышто, олымым олтен, тул гоч тöрштылын. Тул гоч тöршталтымылан «Ияже кайыже, сайже кодшо» манына. Крешене вашеш йÿдым черкылаште служба-влак эртаралтыт. Шорчол (мӧчӧр) лийше ÿдыр-рвезе да йоча-влак, моло дене пырля черкыш кайышаш да «ияжым поктен лукшаш» улыт Йÿдым черкыште службышто шогат, эҥерлаште ыресым ыштен, тудлан шнуй шÿлышым пуртат. Кеч-могай вÿд ты кечын шнуй шÿлышан лиеш, сандене йÿштö вÿдыш йÿштылаш пурышо-влакат огыт черлане. Мöнгешла, идалык мучко черым палыде илаш тӱҥалыт, маныт.Тиде пайрем дене тÿрлö йÿла кылдалтын. Нуным палыме уто огеш лий манын шонен, икмынярым ушештарена:
Тиде пайрем годым теве могай пале-влакым шотыш налман:
Тиде кечын чылаштлан, кöм да мом паледа: пушеҥгылан, янлыклан, йöратыдыме вате але марийлан, эн йöратыме еҥлан, чыла тушманлан — шканда мом тыланеда, нуныланат тудымак тыланыза. Тиде вет те шканда, нунылан огыл, чынже дене, Юмылан тыланеда. Сандене Крешене пайрем кечын нигö дене ида вурседыл, ида ÿчаше. Мöҥгешла, тендан воктене кö уло, тиде кечын чылаштымат туге чот йоратыза, кузе нигунам йöратен огыдал! Тек кеч ты Юмын пайрем кечын тÿняште нимогай осал огеш ышталт, шыде койыш шагалемеш. Мемнан Петъял кундемыштына тиде пайрем аралалт кодын. Но южо еҥ кажне йÿлам эскерен ок шого. Самырыкракше шорчол вургемым лач веселан жапым эртараш гына уремыш чиен лектеш. Чаманен кодаш логалеш, южгунам калык нунын (шорчол маска-влак) деч лÿдешат.
Ӱярня пайрем йӱла да муро-влак
Ӱярня — мланде паша дене илыше еҥын акрет годсо пайремже, телым ужатен, шошым вашлийме йӱла. Тудым пайремлымаш кажне ийын кусаралтеш. Ӱярням Шорыкйол деч вара шым арня гыч эртарат. Тудо февраль мучаште — март тӱҥалтышыште толеш. Мемнан ялыштына тудым ик арня пайремлат. Ӱярня дене руш-влакын Масленица пайремышт коклаште ятыр шотышто икгайлык уло гынат, шукылан ойыртемалтыт:
Йӱжӧ да кочшо, да толжо манын. Ушкалым колтышна кугу пасуш. Йӱжӧ да кочшо, да толжо манын. Шорыкым колтышна кугу олыкыш, Йӱжӧ да кочшо, да толжо манын. Уверым колтышна родо-влак деке, Ӱярнялан пагален толышт манын. Тиде сылне муремжым Окна воктен тунемынам. Тулар дене тулачыжым Изин-кугун вученам. Мӱндырныжӧ оҥгыр йӱк шокталалеш. Кид кучемеш возылден колыштына. Лишемаш тӱҥалат, ме палышна. Капка ончыко куржылден налаш лекна. Шӱшпык гае туларна толын, Ой, молан огыл шӱшкалталаш. Куку гае тулачына толын, Ой, молан огыл муралташ. Меже тендам вучышна да Капкам лектын вашлийна. Ӱстелтӧрыш шындышна да Изин-кугун веле койна." Калык коклаште лач Ӱярня йӱла дене гына кылдалтше муро-влакат илат. Мутлан, ӱярня кашта, йол кашта гыч мунчалтен волымо годым, посна муро шергылтеш: "Ӱярня йор-йор-йор, Ой, йор-йор-йор, Йор-йор-йор. Ӱярня йор-йор-йор, Йор-йор-йор." Йор-йор-йор йӱк оҥартыш пайремын чот каен шогымыжым ончыкта. Тудо ялысе пӱтынь калыкын кумылжым авалтен. Чыланат куанен пайремыш ушненыт, кажнын чонжым порсынлен. Ӱярня курык гыч мунчалтен волышо-влак деч вес мурымат колаш лиеш: "Ӱярня йор-йор-йор, Мелна чож-чож, Кашта лоч-лоч-лоч, Родо-шамыч!" Мурызо-влак Ӱярням кумдан пайремлыме нерген ойлат. Мелна нерген каласымат оҥай. Идалык мучко кинде, мелна лийже манын тыланеныт. шуршым почкымо йулат лийын. Еҥ-влак эрдене эр кынелаш тыршеныт ӱярня кашта дене мунчалтен волымышт годым, пуйто шуршым почкеныт, идалык мучко яндарын, чаткан илаш шоненыт. "Ӱярня йор-йор-йор, Шуршо ынже лий, Шуршо ынже лий." Ӱярня кечын имньым кычкеныт, моторын тӱзатеныт, ял мучко кудалыштыныт. Родыштым шарналтеныт, мурым муреныт: "Тенданат лай уремда лаке-луке, Кататлаш лай лектына гын, тӧрлана. Теат гына мӱндыр, меат мӱндыр, Миен толын илалына гын, лишемына." Самырык коклаште тыгай мурым муреныт: "Изи вӱдет, кугу вӱдет, Ведра кылдам чот кучыза. Изи курыкет, кугу курыкет, Алаша вӱйдам чот кучыза. Изи кожлат, кугу кожлат, Товарвондым чот кучыза. Ох, ӱдыр-шамыч, Ох, рвезе-шамыч, Шке ушдам чот кучыза. Тений ойлышашым, воштылшашым шинчат." Тыге Ӱярня годым чыла пайрем мурат, тыглай мурат муралтеш. Ӱярня муро-влак йӱк оҥартышан улыт, улан илышым, тазалыкым тыланыме дене кылдалтыт. Рвезе калык гын утларакшым йӧратымаш, шке яндар кучымо нерген мурен.
Тувыртыш пайрем йӱла
Пургыж тылзе шумеке, да тылеч вара ушкалаш еш-шамыч ты пайремым шÿм пырткен вучат. Тудо у кинде семынак еш пайремлан шотлалтеш да идалыклан ик гана веле толеш. Мутат уке, тиде пайремын лÿмын палемдыме кечыже уке, тудо ондакракат, вараракат лийын кертын. Тылеч ондакше пеш шагал ешыште толын. Молан манаш гын, ожнат да кызытат уланрак сурт оза веле вольыкшым йыргешке кап-кыланым ашнен кертын. Вес семынже каласаш гын, тÿж ушкал качыжымат ондакрак кычалын, сандене презе ыштыме жапыштат, тувыртыш пайремжат ончычрак толын. Ушкал лийме вашеш оза ватын йÿд омыжат кÿрылтшö лиеш, сомылжат ешаралтеш. Мутлан, 3 — 4 арня ончыч, тудо, лийшаш ушкаллан, шÿльым шолтен пукша. Тыге тудын шöр корныжо сай лиеш маныт. Тÿж вольыкын водаржым шекланен, палышырак ÿдырамаш, могай презе шочшашым (ушкалаш але ÿшкыжаш) ончылгоч каласен кертын. Презе шочмеке, кугезе йÿлам жаплыше кажне оза вате кишан шÿжерым икмыняр кече посна лÿштен. Ушкалаш презе лийын гын, 9 лÿштышым, ÿшкыжашыным — 7 лÿштышым поген. Ситарен шуктымеке, тудым кöршöкыш иктаж 4 — 5 муным чÿчен, луген колтен. Вара шокшо конгаш тувырген кӱкташ шынден. Эрлашын тудым шокте вошт але марле гоч йоктарен, нугыдыжым, тувыртыш падыраш-влакым ойырен да ик кечылан пеҥгыдемаш коден.Тылеч вара свежа лÿштыш шÿжерым шолташ да кÿын шумекыже, тувыртыш падыраш-влакым ешараш веле кодеш. Тыге тÿҥ пайрем кочкыш ямде лиеш. Но тудо тыглай кочкыш огыл. Сандене ÿстембалсе тувыртыш кÿмыж йымаке ик кормыж шудым але шÿльö, уржа олымым пыштат. Тиде шотшым озан ушкалже шöран да кочкышым васартылшан ынже лий манме койыш дене умылтарат. Тувыртыш пайремлан тыгак тÿрлö моло кочкышымат, сийымат (мелнам, перемечым) ямдылат. Кочкышым ÿстел тöрыш чумырымеке, сортам чÿктат, вÿта гыч пöртыш презым нумал пуртат. Вара сурт оза презылан сайын шочашыже полшымыжлан Юмылан таум маныт. "Кинде гай виян лийже" манын презылан лÿмынак ямдылыме тувыртыш киндым пукшат. Киндым презе кочкын ок пытаре гын, йоча-влаклан пуат. Но оза вате ончыкыжат ушкалаш презе шочшо манын шона гын, тиде киндым рвезе йочалан огеш пу. Тувыртышым ончыч шке еш дене кочкыныт, вара родо-тукым, пошкудо-влакымат ÿжыныт. Шарнем йоча годсо пагытыштем, авамын шкет илыше шоҥго ӱдырамашым тувыртыш кочкаш ÿжын кондымекыже, тудын йомартле, чоным почын тауштен ойлымыжым. Шомакше мондалтын гынат, тудын поро тыланымаш кумылжо ок мондалт. Тиде пайремын ойыртемалтше кышаже весыштат палдырна. Тунам ÿстел кокласе олымбал ÿмбалан але лопка меж шовычым, але байковый одеялым шаралтен шинчыт ыле. Икманаш, тудо йоча чоныштат ала-могай у шижмашым шочыктен да вес ий марте тудын пӧртылмыжым вучаш изи тулым чӱкташ полшен.Тувыртыш кочмо годым, марий йÿла почеш, ятыр шкешотан койыш, пале-влак вашлиялтыт. Мутлан:
Икманаш, тиде ойпого поянлык веле огыл, йоча туныктымо, калык педагогикын изи падырашыже, манаш лиеш. Тувыртыш пайрем кугезе койышым аралаш полша.
Пачемыш (ыҥ-влак)
Пачемыш мут ончыктен кертеш:
Юлсер кундемысе Пӧтъял ялын йӱлаже да мурыжо-влак
Пеледыш пайрем йӱла да муро-влак
Пеледыш пайрем — жапым веселан эртараш йöратыше-влакын эн вучымо кече. Татар-влак пелен илыше Пошкырт, одо марий-влак тудым Сабантуй маныт. Пеледыш пайрем кенеж толмо дене кылдалтын. Тудым ончыч яллаште, вара район ден олаште пайремленыт. Ты пайремым икымше гана Йошкар Пеледыш пайрем лÿм дене  1920 ийыште Шернур селаште эртареныт. Таче Пеледыш пайрем марий калык культурын ойыраш лийдыме поянлыкше улеш. Ты пайрем пашам чаплын шуктышо калыкым саламла, марий айдемылан марий улмыжым шижаш, умылаш полша, иктеш ушнен, йылмым, муро, куштымаш поянлыкым, сылне вургем ойыртемжым аралаш кумылаҥда, моло калык дене пырля келшен илаш ÿжеш. Яллаште пеледыш пайрем чыла вереат иксемын эрта. Пайрем радам кок ужаш гыч чоналтеш: саламлыме да весела кумылым лукшо. Икымше ужашыште, пайремым почмо нерген увертарат, флагым нöлталыт, шошо ага пашам иктешлен, ончыл пашаеҥ-влакым саламлат. Кокымшо ужаш верысе аритист-влакын мурен-куштымышт дене, модыш, весела таҥасымаш дене эрта. Петъял калык моло Петъял сельсоветыш пурышо ял-влак дене пырля Пеледыш пайремым утларакшым Петъялын мотор пÿртÿс коклаштыже эртара. А районнан Пеледыш пайремже Яльчик ер воктене кажне ийын веселан эртаралтеш. Тыгай муро-влакым муреныт: "Айда йолташ муралтена Йöраталме мурынам. Айда йолташ шарналтена Йöраталме вер-шöрнам. Молан ом муралтыже, Молан ом шÿшкалтыже, Шочмо-кушмо вер-шöремжым Молан ом мокталтыже. Азъял кушто – аракаште, Кожла-Сола – лапыште. Эх, шеремет, Петъялемже Мöр пеледыш коклаште. Азъялыште йÿр йÿреш, Тошнерыште лум лумеш. Эх, шеремет, Петъялыште Чевер кече ончалеш. Пеш кугу марий элем, Пеш мотор Волжск районем, Шерге-шерге мыланем Шочмо-кушмо вер-шӧрем. Окна ончыл ош куэм, Капка ончыл шаршудем, Шерге-шерге мыланем Первомайский уремем. Петъялем-моторем, Шаршудан уремем. Мурыжо да куштыжо Тогызянлук калыкем. Ломбо ошын пеледеш, Урем мучко ӱпшалтеш Мурен - куштен колтена гын, Ӧрдыж ялыш шергылтеш."
Семык пайрем йӱла
Семык Кугече деч вара, шым арня эртымеке, вÿргечын пурен, да рушарнян Трочын кечын мучашлалтын. Тынеш пурышо-влак изарня кече гыч пайремлаш тÿҥалыныт. Семык — шочмо калыкнан ик эн кугу жаплыме да йöратыме пайремже. Семык толмо дене ме кеҥежын толмыжым умылена. Кеҥеж пагыт ятыр тыглай огыл йÿлам конда. Нуно эше кугыза-влакын тыглай огыл тÿня умылымашышт дене кылдалтын. Ожнысо йÿла радам тыгак мер калыкын илыш радамжым йöнештарен колташ, родо-тукым дене пенгыде кылым кучен, келшен илаш полшен. Йÿла радам ожно пайремын чыла кечыштыжат шукталтын. Радамын кажне айдеме, еш, тукым шуктышаш улмаш. Вÿргечын да изарнян-пайремын тÿҥ кечылаштыже, кугезына-влак вес тÿняште улшо родыштым унала вучен вашлийыныт, мончаш пуреныт, тыгодым кажне тоштыеҥлан сортам чÿктен, кочкыш-йӱыш дене сийленыт, вара ужатен колтеныт. Вÿргече гыч изарняш вончымо йÿд осал вийын озаланыме жаплан шотлалтын. Тудо уда шоныш дене суртышко ынже логал манын, оза-влак кöгöн дене омсам петыреныт, тудым ылыжтеныт, шке суртыштым, ялыштым араленыт, тÿрлö йÿк-йÿаным луктын, осал шÿлышым поктеныт. Самырык-влак ты йÿдым мыскарамат ыштылыныт, рвезе-влак, мутлан, капка ончык пырням ораленыт, леведыш ÿмбак кÿзен, тÿньык рожым петыреныт, мончаште вÿд подым кумыктеныт. Варажым тÿшкан олыкыш воленыт да ӱжара нöлтымеш, ÿдыр-влак пеледышым погеныт. Пайрем годым калык ятыр оййöрам эскерен: мланде пашам ышташ огеш лий улмаш, ÿдырамаш-влак шӱртым чиялтен, вынерымат ошемден огытыл. Ты чарымым шуктыдымо койыш шолемым але тÿтаным пасушко конден кертыт. Кугарня, калыкыште тудым лопка Семык маныныт, тÿшкан жапым веселан эртарыме кече лийын. Мер калык кÿсле,  шÿвыр сем почеш кап-кылым лывыртен, чоным куандарен. Ӱдыр-рвезе-влак семык пагытыштым ончычсо семынак веселан эртареныт. Тиде кечын чÿчкыдынак сÿанымат тарватеныт. Шуматын але рушарнян пайрем мучашлалтын. Тынеш пурышо марий-влак рушарнян Трочыным пайремленыт, а шочмо мланде шочмо кечылан шотлалтын. Тидын деч вара яра кеҥеж (уржа пеледме) тÿналын. Тудо 2-3 арня шуйнен. Тиде жапыште мланде пашам ышташ чаралтын. Ожно Семык пайремлан тыгай мурым муралтеныт: "Элнет гына мланде-лап мланде, Алашамын йолжым нумалеш, Айста гына, йолташ-влак, муралтен йӱына. Муро мемнан кумылнам нӧлталеш. Тачат гына мыланна Семык пайрем. Эрлат гына мыланна Семык пайрем. Вес тыгае Семык пайрем шумешкыже, Мемнан гына вуйна Юмо деч." Кызыт Семык пайрем шуко шотышто тошто сынжым йомдарен, но туге гынат, южо районышто посна йӱла-влак аралалт кодыныт. Волжск районышто гын тиде пайрем йöршын мондалтын. Кызыт Семык да Агавайрем пайрем олмеш Пеледыш пайрем эртараралтеш.
Сÿрeм пайрем
Кугезе йÿла почеш шудо солаш лекме деч ончыч калыкна кеҥеж пагытеш толшо ик эн тÿҥ пайремжым эртарен. Тиде — Сӱрем, мланде пашам ыштен илыше тукымын акрет годсо йöратыме сомылжо. Сӱрем пайреман кажне суртоза кÿчан-межаным (тагам) але сурт кайыкым чоклаш ямдылен. Тыге ик шот дене кеҥеж тургым вашеш Юмым пелештен, поро тазалыкым, сай игечым йодын кумалын. Вес шот гыч ончалмаште, ял калык шудо солаш, почешыже уржа-сорла тÿҥалмашеш шыл кочкышым чеслен, кӧргӧ вийым чумырен. Сÿремлан ямдылалтме. Сÿрем — тошто пайрем. Кеҥеж пайрем коклаште тудо эн пытартышлан лийман. Сÿрем деч вара пайрем ок лий, паша тÿҥалеш. "Сӱрем" манме мут тюрк калык йылме гыч пурен, "кудалыштше" манме лиеш. Чын, Сÿрем годым марий-шамыч яра имне дене эрташ кудалыт. Чылт тошто шот дене шуктат гын, Сÿрем деч ончыч отышто кумалтышым ыштат. Вара иже пасу покшелне Сÿрем лиеш. Кумалтыш ок лий гын, Сÿремат ок лий. Сÿрем керек-кунамат кеҥежым, Петро гутлаште, лийман. Южо ийыште лач Петро кечыштак лиеш, южгунам кече вара. Сÿрем лийшаш раш палдырнымеке, рвезе-марий-шамыч Сÿрем пуч ден Сÿрем лупшым ышташ лÿмын кугу чодыраш каят. Пучшо-пуалтыш, ний лупшыжо — Сÿрем кастене шорвал кочмо годым иям покташ ямдылалтеш. Пÿчым ямдылымеке, Сÿрем деч иктаж арня ончыч пуалташ тӱҥалыт. Кас еда тунам марий яллаште мӱндырчак пуч йук шокта. Тудо годымак марий вате-шамыч пурам шолтат, перемечым кÿештыт, ÿячам, моло кинде-шинчалымат ямдылат.
Шöрвал кочмо
Мöнгыш шаланен пытарымеке, марий-шамыч ял еда шöрвалым 7-8 пöрт гыч ик кудывечышке погат. Тушто лӱмын шелык лиеш. Шöрвал погымо годым рвезе-шамыч, сурт еда и-и-и! да у-у-у! манын кычкырен-кычкырен, оралтым, саварым, капкам, пöртöнчылым Сÿрем лупш дене кырен, иям поктен куржталыштыт. Шӧрвалым ик суртыш погымеке, тӱшкан кочкаш тÿҥалыт. Шичшыже-шинчеш, вер укеанже йол ÿмбачын кочкеш. Совлам южыжо шке помышыштыжо коштыкта. Кочкын пытарымеке, шöрвал кондышо марий ватым, шовыржым шарен, шенгечше Сÿрем лупш дене шыман пералтен тауштат. Тыгай йӱлам адак ӱдырамашым осал шӱлыш деч утарыме шот дене ыштат.
Сÿремым ужатыме
Эрлашыжым, кечывал деч ончыч, марий-шамыч уржа пасуш Сÿремым ужаташ погынат. Тушкыжо орва дене лекмаш уке: яра имнешкан да йолешке-шамыч веле лектыт. Имне кушкыжшо-шамыч тушто калык ончылно адак ик гана эрташ кудалыт. Вара тушечын нуно вигак пундышан олыкышко Сÿрем кудалташ кудалыт. Миен шумеке, толшо-шамыч чыла Сÿрем пуч, лупш-шамычымат, кугу пундыш пелен "Вес ий марте чеверын!" манын кычкырен, лупшен кышкат. Пуч йÿк ушна. Сÿрем пыта. Уна-шамычат кодшо сийым тышеч-тушеч погкалат да мöҥган-мöҥгышкышт каен пытат. Эрлашыжымак марий-шамыч пашалан пижыт.
Сÿрем муро-влак
"Арка гычын аркашке имне йöрата, Пÿгö ден тортажым модыктен. Мемнан дек садыгак унала мийыза, Налаш лектам кок шинчам модыктен. Пачкашем темен макым ÿдем, Мÿкш аваже укешат, куана. Садыге гына сайын илена гын, Айдеме огыл, Ош Юмо куана. Кӱшнӧ шӱдыржӧ пеш чÿчкыдӧ, Ший теҥгеже лийылден вочшо ыле. Мыйынат шочшем пеш мӱндырнӧ, Мӱкш шыже лийылде толжо ыле. Йошкар лай эҥыжым кочнеда гын, Нуж уло гынат, пурен погыза. Мемнан лай илышнам паледа гын, Мÿндыр гынат, толын кайыза. Курык кокла гыч легылда йÿштö памаш, Йÿшто гынат, тудым йÿыде огеш лий. Шочшем, тый мÿндыр улат, Мÿндыр улат гынат, мийжыде огеш лий."
Агавайрем йÿла
Шошым, мланде пашам тÿналме деч ончыч але тудым мучашлымеке, ялыште Агавайремым эртареныт. Кресаньык-влак Агавайрем отышко лектыныт, юмо деч сай игечым, жапыштыже йÿрым, умен шочшо шурным йодыныт. Тыгак сурт кöргышто чылажат сай лийже манын шоненыт. Тазалык, йöнлö илыш, окса нерген мутым луктыныт. Весела модышат мондалтын огыл. Агавайремлан калык шот дене ямдылалтын. Сурт кöргым, озанлыкым, уремым арум ыштен, кочкыш сийым ончылгоч ямдылен, поснак муным моткоч шуко погеныт. Вет муно Агавайремын йоратыме кочкышыжо лийын. Пайрем кечын мончаште мушкылтыныт, ару вургемым чиеныт, ваш-ваш мелна, когыльо, салмамуно, туара, пÿрö дене сийленыт. Агавайремлан калык тыгай корныла-влакым муралтен колташ йöратен: "Тачат гына мыланна Агавайрем, Эрлат гына мыланна Агавайрем. Вес ий гына Агавайрем мартене Мемнанат-лай ужар вуйна Юмо деч." Кызытсе жапыште гын, мемнан ялыште да моло пошкудо яллаштат тиде пайрем мондалтын. Но мемнан ялыште кажне шошым, мланде кошкен шумек, уремла ден коремла-влакым эртат. Кажне сурт гычын ик айдеме ты мероприятийыш ушнышаш.
Ӱдырсий пайрем муро-влак
"Идым шенгел куэрышке Куку толын муралтале. Тупшат ок кой, оҥжат ок кой, Мурымыжо вел шоктале. Вÿта шеҥгел ломберышке Шÿшпык толын шÿшкалта. Тупшат ок кой, оҥжат ок кой, Шÿшкалтымыже веле шокта. Меже муралтен шогена гын, Шернат ок тем, тупнат ок кой, Муралтме йÿкна веле шокта. Кеҥеж кече чевер кечыште Мöр пеледыш пеледеш. Рвезе капкылна дене муралтена Оза дечын йодылден."
Сугынь
Нарашта-шамыч, мый ынде шоҥго улам, вашке вес тÿняш каем, капем мландеш возеш, чонем узьмакыште (райыште) лиеш. Кужу илышнам порын илен эртараш тöченам, вашке уке лиям, колышт, поро ойем умылен нал. Илен эртаренам шке курымем. Эшеат ожныжым мыланем кочам тыге ойла ыле: «Илат-илат тынарыш шуыт: пел кидыште кинде лиеш, пел кидыште паша лиеш. Айдеме мыняре куштылгым кычалеш, тунаре илышыжлан кÿчыкым муэш. Сакой семын сулыкыш пура, сулыкыш пурымо ÿмбач мланде валне илыш пужла, юмын ÿмыр еҥ деч торла, осал койыш вожаҥеш. Кÿртньö кынелеш, киямат лишемеш, еҥ пелен кÿзö печалтеш, айдемын вийже иземеш, шыдыже овара. Юмын пÿрымö сугыньыш кÿртньым кутынь-йожек-тореш кыдалат, тÿрлö семын вурседылыт, улыжымат-укежымат коркалат. Ожно годым шакше мутым коденыт, юмын лÿмым, поро койышым нöлтеныт. Пеш шыдешкыме годым тыге веле вурсеныт: «Руашет оварген велже! Кочкышетым пий кочшо! Уныка-шамыч, нарашта-шамыч, юмын пÿрымö сугынь веке кумылын лийза! Ода колышт гын, вожылмаш пыта. Кызыт окса шерге. Жап эрта, оксат шулдештеш, юмын пÿрымö илыш кÿлеш шергештеш. Оксам кочкаш ок лий, окса дене мÿшкыр ок тем, эртак кÿлеш юмын пÿрымö. Кызыт кеч-кузеат оксалан пижын толашат, юмо олмеш жаплат да саде оксат садакат йокрокеш кодеш. Еҥ чоным окса кияматыш веле нангая. Окса чон налше. Окса поянлык огыл, уш-кид дене  ыштыме пого-кугу поянлык. Мыланна шергын шога юмын семын илымаш. Еҥым пызырымаш – сулыкан паша, вурседыл илымаш – сулык койыш. Те, нарашта-шамыч, тыгане пашаш ида пиж, юмым жаплыза, изиракым аралыза. Тыгай еҥ нигунамат осалым огеш ыште, шарлен-тÿланен ила. Ик еҥат, ик нöшмö пырчат юмо деч утлен ок керт. Осал ыштыше осалын пыта, сайым ыштыше сайын шуна».Теве, уныка-шамыч, тугане илыш толеш, айдеме шулдештеш, ваш-ваш нимом ужаш огыт тÿҥал, айдеме пужлымо ваштареш огыт шого.Чон перегаш нимо деч йöсö, пасум лекташ нимом ок шого, ÿмырым илен эрташ чот неле. Неле гынат, юмо полшымо дене пиалан лият. Шкан мо порым шонет, весыланат тугак. Еҥ кÿм кудалта гын, тый поро мутым кудалте, поро ой дене пöртылеш, изирак кÿ кугырак кÿ лийын пöртылеш. Кертам-моштем манын, ÿчым ит ыште, изи ÿчат кугу титакыш наҥгая. Поро паша туртшо чоным кандара. Кузе мÿкш-шамыч ваш-ваш полшен йытыран илат, тугак айдемыланат илаш кÿлеш. Ош Поро Кугу Юмо авам-ачам ончен-колыштын илаш каласен. Пашаде кочкын илаш каласыме огыл, юмын еҥ пашаште тырша, капыштыже эреак вÿр коштеш, таза лиеш. Кö мландыште узьмакыште улшыла илаш йöрата, тудо, юмын сугынь деч торлен, ÿмыржым кӱчыкемда. Пушеҥгым арам кÿрышташ-тодышташ каласыме огыл. Тудым логалаш ок лий, сусыр пушенге айдеме гаяк кошка, шортеш. Чылажат шот дене, шуко огыл, шагал огыл, илышлан ситышым веле нал. Нимомат Ош Поро Кугу Юмо эпере тавален каласен огыл, эпере тавалет-икшыветлан ок код. Шойышташ каласыме огыл, тÿрлö вере шÿвалаш каласыме огыл, эҥер йогыныш шÿвалат гын, сусыргет. Илыш тÿҥалтыш тÿҥ Ош Кугу юмын тиде поро ойжо нарашта-шамычлан порын илен эртараш, поро икшывыштын порыштым ужаш пÿрыжö, маныныт.
Литератур
1.	Волжский район: сборник документальных очерков. – Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив РМЭ, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. – 320 с.
2.	Календарные праздники и обряды марийцев. Этнографическое наследие. Вып. 1: Сб. материалов. – Йошкар-Ола: МарНИИ, 2003. – 286 с.
Категорий:Марий тӱвыра
1748
Кӧ колен
Категорий:1748
Новополоцк
Новополоцк (Наваполацк) — ола Белоруссийыште Витебск велыште. Новополоцк кундемын рӱдерже. Калыкчот: 97 182 еҥ (2022 ий).
Категорий:Витебск велысе олала
Лапка Памаш
Лапка Памаш мут ончыктен кертеш:
Илибаева, Мария Каликаевна
Мария Илибаева (Мария Каликаевна Илибаева) (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Токтай-Марий ял) – марий серызе, журналист, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2000), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2018).
Илыш корныжо
Мария Илибаева 1950 ийын шыжа тылзын 20-шо кечынже Башкир АССР Калтаса кундемысе Токтай-Марий ялыште кресаньык ешеш шочын. Шочмо ялысе тӱҥалтыш школым тунем пытарымек Ӱлыл-Иванаевский кандашияш да Ӱлыл-Сакиязовский кыдалаш школышто тунемын. Профессионал шинчымашым Йошкар-Оласе 8 №-ан ГПТУ-што налын (1968). Чоҥымо организацийыште пашам ыштен. Варажым Н.К.Крупская лӱмеш кугыжаныш педагогике институтын историко-филологический факультетыштыже тунемын. Кӱшыл шинчымаш нерген дипломым налмек, 1977–1979 ийлаште марий йылме да сылнымутым, руш сылнымутым, эртыкым Кужэҥер кундемысо Шÿдымарий школышто туныктен. 1979–1981 ийлаште «Марий коммуна» газетын редакцийыштыже савыктышын редакторжо семын пашам ыштен. «Кугарня» да «Марий Эл» газетын корреспондентше лийын.
Сылнымут корныжо
М.Илибаеван икымше сылнымут произведенийже «Марий коммуна» газетеш 1972 ийыште савыкталтын. «Сылнымут шыже» семинарлаште лиймыже, шкенжым тергымыже сылнымутшым виянракым ыштен. 1985 ийыште «Ончыко» журналеш «Шем йыраҥ» ойлымашыже лудшо-влак коклаште кугу мутланымашым луктын. Критик-влак марий сылнымутыш шкешотан, уста прозаикын толмыж нерген ойлаш тӱҥалыныт.
Шке жапыштыже чоҥымаште практик опытым налмыже «Кечан ӱмылыштӧ» романлан негыз семын лийын. 1994 ийыште тудым Марий книга савыктыш луктын.
Кашнур
Кашнур (Кашнур) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Илибаева, Мария Каликаевна
Сылнымут корныжо
«Кумыл» сборникшым, «Ончыко» журналлаште савыкталтше повесть ден ойлымашыже-влакым лудшо шокшын вашлийын.
Кашнур
Верланыме вер
Шулко сола деч 11 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Илибаева, Мария Каликаевна
Сылнымут корныжо
Автор произведнийлаштыже айдемын илышыже нерген шонкала, неле ситуаций гыч лекташ корным кычалеш.
Кашнур
Эртымгорно
1990-ан ийла тӱҥалтыште Кашнур ял пытен.
Илибаева, Мария Каликаевна
Сылнымут корныжо
Мария Илибаеван усталыкыштыже посна верым кум книга дене савыктыме «Вес тӱняшке ямдылалташ» роман налеш. Произведений 2003 ий гыч тӱҥалын жапын-жапын «Ончыко» журналеш савыкталтын. 2019 ийыште произведенийже-влак «Антология современной литературы народов России. Проза» лӱман книгаште савыкталтыт. М. Илибаева южо произведенийжым М. Акаш псевдоним дене воза.
1747
Кӧ колен
Категорий:1747
Илибаева, Мария Каликаевна
Сылнымут корныжо
Марий АССР-ын Савыктыш да информаций кугыжаныш комитетын Чапкагазше (1991), Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2000) дене палемдалтын.
Гданьск
Гданьск (Gdańsk, Gduńsk) — ола Польшышто.
Тыгеак ончо
Категорий:Гданьск
Илибаева, Мария Каликаевна
Сылнымут корныжо
Марий национальный литературым вияҥдымашке кугу надырым пыштымыжлан Мария Илибаевалан Марий Эл Республикым Вуйлатыше Александр Евстифеевын 2018 ий 27 августысо 141-ше №-ан Указше дене Марий Эл Республикын Калык серызыже почётан лӱмым пуымо.