Легенде
Юзо шиялтыш
Кÿ курыкоржа картузнерла лектын шога. Воктенже ковра куэр, ÿжара йолважым шыман лÿҥгыктен, мардежеш гожлана. Куэр ÿмбалне тÿжем ияш тумо. Патырештын, парчажым кавашке шуя. Курыкоҥ гыч шинчавÿд гай яндар ший памаш йоргыкта. А йырым-йыр, тÿҥжö-мучашыже уке, кугу чодыра лÿшкен шога. Теве тиде курык воктен эше акрет годымак Сопсан кугыза илен. Шоҥгын уло погыжат сонарзе ÿзгарже да пачката ик ÿдыржо веле лийын. Куанжат, ойгыжат шочшыж пелен улмаш. Сопсан чодыраште илыше янлыкын, кайыкын йылмыштым пален. Илем йыр маскажат, шордыжат, рывыжшат, мераҥжат ятыр коштыныт. Сопсан суртшо воктен илыше янлыкым иктыжымат тÿкален огыл, сонарыш йöршеш öрдыжкö коштын, а янлык-влак тудын илемжым ороленыт. Шоҥгын юзо шиялтышыже улмаш, тудо озажын чыла шонымашыжым шуктен. Эҥгек лийшашым шижмеке, кугыза шиялтышым веле кидыш налын. Ныжылге сем почеш ÿдыржö, Саскай, муралтен. Сопсанын семже ятыр лийын. Йывыртымыж годым весела мурым, а сонарыш кайыме годым вестÿрлö мурым йоҥгалтарен. Саскай шордо презе гай лывырге капкылан улмаш, кидшым рÿзалтен, куштылгын ошкылын, пуйто южышто ийын. Памаш воктек леҥежым сакалтен толын муралтен колтен. Мурыжым пеледыш-влак, куэр, тумер — пÿтынъ чодыра авалтен. Йолгорно воктен тÿрлö-тÿрлö чача чÿчкалтен кодыныт, яшката йолвургыж гыч ласкан вÿчкалтеныт. Ӱдырын вÿдым нумал кайымыже почешак серыш мераҥ-влак толыныт, йÿын темынытат, куэр лоҥгаште Саскайын семже почеш тöрштылыныт, модыныт. Чевер ÿдырын мурыжо мардеж почеш толкыналтын эрта. Сопсан кугызалан ÿдыржын шиялтыш сем гай мурыжо солна: ''Пеледышым мый налам, Пеледыш гай шке улам. Йокрок огыл мыланем: Уло пÿртÿс — сай таҥем.'' Пырля чыла пÿртÿс мура. Саскай, тыматлын лÿҥгалтын, илемыш толын пура, леҥежым теҥгылыш шында. — Ачаем, мераҥ-влакше могай сылнын кушталтат! Корно воктенсе пеледыш-влакат мый денем пырля вичкыж семыштым кÿсле кылла луктыч. Ой, шÿмем! Кузе мый куанышым! Мурымым чарнышым гынат, алят семем йоҥга. Тÿрлö кушкыл тудым рÿжге авалтен. — Умылем, ÿдырем, умылем. Мыят чодыра мурымым колынам. Пÿртÿс ешыште илена, сандене тудо мемнам умыла, меат тудлан эҥгекым огына кондо. Теве ужат, янлык-влакат илемнам оролат, пырля мурат, модыт. Осал вий мемнан деке логалын ок керт. Уло пÿртÿс пырля шÿла, юарла, ила, пиалнам арала. Тудын шочшыжо-влакым ме аралышаш улына. Ачаж ден ÿдыржын мутланымым маскан кÿжгö йÿкшö кÿрльö. — Айдеме тос, Шуҥго лÿман поян эрге ÿдыретым ваҥен коштеш. Тудо тыштак, мÿндырнö огыл. Чашкер лоҥгаште тошкыштеш. Мый йырваш оролым шогалтенам. Памаш воктелан шольым-влакым, пире тÿшкам, коденам. Саскайын памаш деке коштмо корныжо гына яра. Чынжымак, Шуҥго ятыр гана илем йыр пöрдын, но нигузеат тушко пурен кертын огыл. Кечалтше шем шинчапунжо йымач шучко ончалтышыже йÿлен. Тÿрвыжым пурлын, каньысырланен. «Йöра, мый але тыланда йöным муам!» — йÿкшö шыдын лектын. Тыге шонен, шке илемышкыже мöҥгеш толын, кулжо-влакым поген. — Кызытак Сопсан илемыш кайыза! Саскайым сеҥен налын огыда керт гын, мый декем ида пöртыл, вуйдам падыштыл оптем. Сарзывуй пеҥгыдын пелештен: — Колена, но кондена! Тыге нуно шыгыр чодыра корныш тарваненыт. Сопсан илем дек шумо деч ончыч чодыра лоҥгаш канаш шогалыт. А тидын годым ужшо-колшо-влак оролым шекланен толыт. — Пöрт воктене, эҥер велне, орол лушкыдо, улыжат рывыж да мераҥ гына улыт. Айста тушечынла керылтына! — ойым пидыт нуно. Вийым кумыте шелын, илем деке чакланат. Вондер лоҥга гыч рÿжге куржын лектыт. Шугыньо дене янлык-влакым почкат. Неле кестен рывыж вуйым шелын, керде мераҥ: мÿшкырым шÿтен. Тиде сöйыштö мераҥ-влак кодынат огытыл, изи мераҥиге гына, йынысалтен, пöртöнчык кÿзен: ''Ой, кочаем, кочаем, Ойго толеш мемнан дек. Ой, кочаем, кочаем, Шуҥго толеш мемнан дек.'' Шоҥго мераҥ окшаклен-окшаклен толын, тудын эрдышкыже пикш керылтын, вÿр йоген: «Кочай, рывыж-влак йöршын шагалемыныт, Шуҥгын кулжо-влак чот ажгыненыт, эҥер гоч вончен, илем кöргышкö пурат». Сопсан кугыза, шымавуч шиялтышыжым налын, кужу кутышын шокталтен колтен, Саскайже воктекше шогалын муралтен: ''Кугу чодыра — пÿнчерем, Янлык оза — маскаем. Шуҥго толеш мый декем, Лекса тудын ваштареш.'' Мераҥ-влак йывыртен колыштыныт. Саскайын йÿкшö йыҥгырвуй гыч висвисыш тöрштен, тÿрлö шудо гыч тлин-тлин шергылтын. Пушеҥге-влак ужар вуйыштым рÿзалтеныт. Янлык-влакат ачаж ден ÿдыржын эҥгекыш логалмыштым пален налыныт. Курык йымач йогышо эҥер лыве-лово ловыкталтын. Омыж кожганен. Маска моло янлыкым поген толын. Сарзе-влак ÿмбаке чодыра янлык-влак керылтыныт. Пикш йÿрла велын, но маскалан иктат логалын огыл. Лач умдо гына тудым вÿр лекмеш сусыртен. Янлык-влак мучашдымын толыныт. Пушеҥгыла гыч шурмаҥше-влак тöрштеныт, кул-влакым кÿрыштыныт. Кошар кÿчыштым шуялтен, маска-влак иктын да весын вуйыштым ковышта вуйла кÿрышт кышкеныт. Сарзе-влак нигузеат илемыш пурен кертын огытыл. Илен кодшышт куржыныт да озаштын мутшым ушыш налын, чодырашкак илаш кодыныг. Шуҥго öрын: мо тыгай, алят иктат огеш тол. Ужшо-колшо-влакым колтен. Нунышт, ончен коштшыштла, колышо кап орам да лулегым веле верештыныт. Йогышо вÿр, лышташыш шыжалтын, мален шинчын, кÿреналге тÿсым налын. Шараҥге шÿм тöргалт кержалтын, корнын-корнын кÿч пале кодьга. Кыша эҥер деке вошт наҥгаен. А йырваш пич чодыра. Ужшо-колшо-влак ер воктечын эртеныт. Нуным ончалын, пундыш ÿмбалне мераҥиге кугешналын кушталтен, почешышт утен каен воштыл кодын: «Ха-ха-ха, почкышна! Ха-ха-ха, куржда шол!» — Куш йомыныт? Куш каен пытеныт? Писынрак тарванылза, кычалаш кÿлеш, — ойлен ужшо-колшо-влакын вуйжо. Нуно чодыра мучко савырненыт, икса деке лектыныт. Тушто кум омашым ужыныт. Шикш кÿшкö нöлгалтын. Икмыняр еҥ тул воктен мутланен шинчылтын. Леҥежым шагыш сакалтен, чайым шолтеныт. Шуҥгын колтымо ен-влак лишкырак лишемыныт. Сарзывуй, нуным ужынат, ойлен: «Почешна кычал ида кошт, оза деке тетла огына мий, чодыраш илаш кодына, мыланна эрык кÿлеш. Сарзе-влаклан ÿдыр дене кредалаш намыс!» — Сарзывуй, оза тыланет пöртылаш шÿдыш, угыч сöйлан ямдылалтман, — ойлен нунын кокла гыч иктыже. Мом ыштет, мотор ÿдыр Шуҥгылан моткоч келшен. Но Саскай илем гыч лектын огыл. Йырже янлык-влак ороленыт, лач вÿрым йоктарен гына тудым сеҥен налаш лийын. — Мый сарзе-влак деч ом ойырло, ынде нуно кул огытыл. Оза мемнам тегак ынже вучо, — ойлен сарзывуй. Тидын годым Шуҥго моҥгеш кодынат, тÿрлö йöным кычалын: кузе гына Саскайым шке кидыш налаш? Ӱдырын ныжылге семже Шуҥгын пылышыжлан шоктен, капкылже южышто чоҥештылше лывыла чучын. Шуҥгын шÿмжö кÿлткен, нигунам ойырлыдымашлыкын ÿдыр дек ÿжын. Икана тудо Саскайым шолышташат тöчен, памаш воктен чашкер гыч кÿтен, но чак миен кертын огыл. «Теве кузе кÿлеш! — ушыжым осал шонымаш волгенчыла пера. — Саскайын ачажым юзыжо веле арала. A-а, шоҥго карта, мый тыйын вуетым шалатем! Тунам юзетат пырля кола». Поян эрге чодыра покшеке лектын шогалеш, угыч Сопсан илемыш корным терга, ваштарешыже уала лоҥга гыч ужшо-колшо-влак толыт. — Вара, кузе! — йодеш тудо шÿрдылын. — Уке, чодыраш илаш кодыныт. — Мöҥтеш нуным пöртылташ! — шинчаже орышо пийын гай шарла. — Тарваныза вашкерак, мыят пырля лиям. Нуно нугыдо шопке чодыра гыч курык вуйыш кÿзеныт. Кугу тумо йымалне канен шинчыше Сопсаным ужыныт. Сопсан, йÿкым колын, нунын велке ончалын. — Йöра янлык-влак мыланем полшат, уке гын суртемге-ÿдыремге шолышт каят ыле. А шиялтышем!.. — Лачыштыже ончыш — шиялтышыже уке. — Эх, калтак, чылт монденам-ыс. Ынде чыла пытыш. — A-а, теве тудо шинча, вашкерак! — Шуҥгын йÿкшö шоктыш. — Ӱдыржым ок пу гын, таче мый тудын вуйжым руал шуэм. Тек пий-влак нултат. Сопсан ужеш: тудын ÿмбак шемын койын толыт. Кул-влак лишемыт, эн ончылно — Шуҥго. — Логальыч, Сопсан юзо, ÿдыретым от пу гын, тышакак тыйым лапашым ыштем. — Пÿртÿс дене таҥым кучо, тунам ÿдырем пуэм. — Пÿртÿслан оза — айдеме. Тудын дене йолташла илен, чапем ом волто. Мыйын кочам йыр улшо чыла илемым сеҥен налын. Тыйым гына юзылыкет арален коден. Мый нимогай йолташым, таҥым ом пале. Тÿня — кок тÿран кÿзö: оза да кулжо нигунам таҥ огыт лий. Тый кызыт мыйын кулем улат, но мыланем нимолан от кÿл. Ӱдыретым пуэт гын, илен кодат. Уке гын, уке. Умылет? — Умылем, но чыла тиде кутырымаш — арам... — Туге гын, умшатым петыре! Писе пикш пыш-шт шоктен чоҥештыш, шоҥгын оҥыш керылте. — Ох, — шоктыш тудо, — тумо, уж, пален лий! Оҥжо гыч вÿр йога. Пикшым луктын шуа. Тунамак ик сарзе шÿгыньым нöлталеш. — Пÿртÿс, чеверын! Осал вий суртышкет толын! — Сопсан йöсын пелешта. — Ӱдырем, ÿчым... Шыжалт лекше вÿр шудым чеверта. Кочан шÿмжо пытартыш гана пералта... Пÿтынь пÿртÿс поро еҥым чаманен. Пеледыш-влак тудын верч ойгыреныт, чодыра янлык-влак айдеме тосыштым пытартыш корныш ужатеныт, Сопсан верч пушеҥге-влак шортыныт. Тылеч вара нунын лышташлаштышт эр-кас шинчавÿд гай лупс налаш тÿҥалын, тиде — Сопсанын шинчавÿдшö, маныт. Саскай, ачажым вучен, сурт сомылкажымат тöрлатыл пытарен. Чонжо ала-мо шучко лийшашым шижынат шинчен-шоген кертын огыл. Илем йыр пеледыш-влакын шинчавÿдышт йоген. Ӱдыр нуным ужын. «Ачам ала-мо лийын!» — ушышкыжо шучко шонымаш роп! толын пура. Окна воктек мия — шиялтыш кия. — Мом ышташ, ачам тушман деч аралалт кертын огыл-ыс... Шиялтышым налын, тыгат-тугат савыркален, шокташ тöчен: темдыштын, пуэн — тÿрлö семын толашен, туге гынат шот лектын огыл. Шиялтыш вучыдымын шкеак ныжылге семым йоҥгалтарен. Саскай кенета патыр вий ешаралтмым шижеш: кид-йол кÿжгемын, шкежат тумо кÿкшыт лийын шогалеш. Сем эше утларак йоҥгалтын, ÿдыр муро почеш веселан муралтен, шудышырчык ден мÿкш-влак ший памашыш илышывÿдлан чоҥештеныт. Юзо шиялтыш Сопсанымат ылыжтен. Ӱдырын кидыштыже шиялтышын вийже эшеат ешаралтын. Шудо-пеледыш-влак тумо йымалне кийше шоҥгын сусыржым эмленыт. Шудышырчык ден мÿкш-влак шоҥгын сусырышкыжо илышывÿдым шавеныт. Сопсанын какаргышe чурийже чевергаш тÿҥалын, сусыржо эркын-эркын паремын. Шоҥгыеҥ кынел шинчын, вакшкÿ гай нелемше шинчагомдышыжым почын. — Ой, кунар шуко маленам! Ӱдырем, кушто улат? Шуҥгго кидйымак логалынат мо?.. — Саскай огыл гын, ÿмыреш малет ыле, — пеледыш-влак тлин-тлин йыҥгыртатеныт. — Тудо вашке толеш, шиялтышет дене чыланнамат помыжалтарен. — Ӱдырем ила! Вашке тудо толеш!.. — Сопсан чон юарлен пелештен. Саскай патыр ÿдыр лийын шогалын, чолга шинчаже чодыра вошт чыла ужын. Курык вуйысо тумо тудлан копавундаште шинчымыла веле койын. Тымык. Тÿрлö кайык муро гына чоным куандарен. Кенета чодыра мучко лыч-лоч, рыҥ-руҥ сургалтын. Саскайын юзо семже чодыраште шеҥын коштшо Элнет патырымат сымыстарен, пеледыш-влакын тыматле семышт тудым кугу тумо воктеке вÿден конден... Кынел шичше Сопсан Элнет патырым öрын ончалын. — Кочай, тый улат мо? Мылам тыйын нерген Пÿртÿс авам ойлен. «Кугу курык воктене, садеран илемыште илыштеш мемнан тосна Сопсан кугыза» мане тудо. Тугеже, авамын ойлымо Сопсан тос тый улат? — йодын Элнет патыр. — Тиде мыяк улам, эргым. Шкат ужат шоҥгын вийже лунчырген. Ынде алдыме лийынам. Тыланда, самырык-влаклан, пÿртÿсын тынысшым аралыман. Саскай мÿндырчынак ачаж ден кугу патырын мутланымыштым колеш. Элнет патыр илем велкыла ончалеш да шкенжын гаяк чолга шинчаончалтышым вашлиеш. Саскай тумо деке лишемын, курык вуйышто Элнет патырым ужын, моткоч йывыртен. «Теве мыланем пелаш — мотор, таза, патыр айдеме», — шонен, тудын деке лишемын. — Ӱдырем, тыйым паленат ом шукто, могай патыр лийынат! Ончал, мужырет тыйын Шуҥго огыл, Элнет патыр лийшаш. Тудо ончылнетак шога. Саскайын шÿмыштыжö вучыдымо йöратымаш помыжалтын. Чолга патыр дене ÿмыржö мучко илыш корно дене пырля ошкылмыжо шуын. Элнет кидшым шуялтен: «Мыйын лÿмем — Элнет патыр». — Саскай... — ÿдырын шинчаже чодыра пеледыш лышташ гай лыжган петырнен. Патыр тумо лышташыжым тарватен: «Шуҥго пÿртÿсын чевержым пытараш тöчен, Саскайлан верчынак Сопсанымат пуштнеже ыле. Шучко сÿретым мый чыла ужынам, Шуҥгылан ÿчым шуктыман». — Чыла чын, ÿдырем! Чыла чын, Элнет патыр! Пиалда шкендан кидыште. Пÿртÿсын тушманжым вожге куклыза... Мыланемат кок ÿмырым илаш ок лий, — ойлен Сопсан. — Икана шочынат гын, икана колыман... Пÿртÿс дене порын илыза, уто сöйым ида ыштыл... Шучко эҥгек годым, кÿлеш лиям гын, полшаш лектам, шижтарыза веле. Мыйым ÿжын лукташда юзо шиялтышым кодем. Пиалан лийза. Чеверын! Тумо вож эркын торла да ачашт тушко пурен йомеш. • • • Ойлат, пуйто тиде чылажат Кужеҥэр кундемыште, Кугу Визым деч тора огыл чодыра лоҥгаште лийын. Тушто кызытат кок курык нöлталалтын шога. Иктыже — Шуҥго, Весыже — Сопсан. А Элнет патырже Морко вел гыч, Элнет пÿнчер гыч толын, маныт. Сопсан курык чоҥгаште пÿкшерме, тÿрлö тыгыде вондер лышташышт дене лыве-лыве йÿкланат. Нунын коклаште акрет годсо патыр тумо нимогай волгенче деч, озыркан мардеж деч лÿдде пеҥгыдын шога. Йымалныже кугу ку кия. Кызыт тудо изи чонтала веле коеш: регенче, шудо кушкын шинчын. Тиде — Сопсанын шÿгар ÿмбал кÿжö, маныт. Памаш кызытат Сопсан курык ден Шуҥго курыкым ший кандыраж дене кылда. Пÿртÿсын тыныс семжым чарныде шергылтара.