cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кудрявцева, Раисия Алексеевна
Илыш корныжо
Марий кугыжаныш университетын «Финно-угорская филология» да "Филологическое образование в этнокультурной среде" кадрым ямдылыме магистер программе-влакын авторжо, организаторжо да шанче вуйлатышыже (2013 ий гыч).
Аспирантурышто 10.01.02 "Россий Федераций калык-влакын литературышт (марий литератур)" (2023 ий гыч 5.9.1 "Русская литература и литературы народов Российской Федерации") специальность дене шанче вуйлатыше. Шанче вуйлатышын ямдылыме тунемшыже-влак - филологий науко кандидат-влак: И.А. Ядарова, Т.Н. Беляева, М.В. Рябинина, Н.В. Гусева, Л.В. Калашникова.
Кызыт Марий да Мордва кугыжаныш университетласе диссертаций совет-влакын членже.
Важ-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже-влак
Веденей хутор
Веденей хутор (Хутор Веденкин) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Верланыме вер
Марий Шолкер ден Элымбай ялла покшелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Покровск (Оршанке кундем)
Покровск (Покровск) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Упшо сола деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Покровск ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Сакар почиҥга
Сакар почиҥга (Захарово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 70 еҥ (1996 ий), 43 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мустай ял деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялым негызлыше еҥын лӱмжӧ Сакар лийын, сандене илемыштым Сакар почиҥга манын лӱмденыт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пӱнчыял
Пӱнчыял (Пӹнжӹйӓл, Пинжиал) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 15 километр тораште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Журавно (Львов вел)
Журавно (Журавно) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 534 еҥ (2021 ий).
Маврикийыште Индуизм
Маврикий отро элыште шуко Индуист ондак Индий гыч Франций ден Британий плантацийыште коштыныт иммигрант пашазе уло. Шуко иммигрант кызыт лӱмжо Бихар, Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Тамилнад, Телангана ден Андхра-Прадеш Индийын штат гыч уло. 2011 ийын Маврикийын статистика почеш Маврикий элыште 1,3 миллион еҥ але Маврикий калыкын 48,5%-шо Индуист уло. Маврикий Африкаште пеш шуко Индуизм тын кугыжаныш уло.
Журавно (Львов вел)
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Маврикийыште Индуизм
Кыл
Маврикий элыште Индуист-влак пӧртыштӧ ден сатулымашыште Бходжпури, Тамил, Хинди ден Индийын ден Африкан синкретик Креол кылла кутырат.
Демографий
2011 ийын перепись почеш Индуист Маврикий калыкын 48.54% уло. Родригес отро деч посна 50.15% (Олаште 36.79%, ден ялыште 59.72%). Родригес отрошто Индуист калыкын 0.84% уло.
Негыз Индуист пайрем
Отрошто пеш кугу Индуизмын пайрем пургыж ден ӱярня тылзен Махашиваратри пайрем уло. Махашиваратри пайремын церемоний ныл кече уло. Маврикийын моло Индуизм тынын пайрем:
Маврикий элын храм
Тыгак ИСККОН-ын Маврикий элыште икмыняр храм уло. Категорий:Тын
Чашкаял
Чашкаял мут ончыктен кертеш:
Ӱлыл Ошет
Ӱлыл Ошет (Нижняя Ошеть) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тамаксола деч 3 километр йӱдвел-эрвелне Ошет эҥер воктене лийын шоген.
Эртымгорно
Ошет ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ошет
Ошет мут ончыктен кертеш:
1711
Кӧ колен
Категорий:1711
Захарята (У Роҥго кундем)
Захарята (Захарята) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 110 еҥ (2004 ий), 78 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӧрша сола деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Муро
Муро — марий калык ойпогынэн поян да кумдан шарлыше жанрже. Тудо калыкын тӱня умылымашыжым, койыш-шоктышыжым, илыш-йӱлажым, кумылжым почын пуа, айдемын чон кӧргӧ моторлыкшым, уш поянлыкшым ончыкта, неле жапыште кумылым нӧлташ полша, куан годым куатым ешара. Калыкын илышыштыже мурын вержым икымше марий композитор И.С. Ключников-Палантай тыге палемден: "Муро- мемнан калакнан илыш нервше".
Муро ожнысек калык йӱлам, модыш ден куштымашым сӧрастараш кучылталтын, моло жанр дене таҥастарымаште кӱэмалтше огыл, утларак лывырге, эре гаяк вашталт, пойдаралт толеш. Тошто лирический муро-влакым функций могырым икте-весышт деч ойыраш йӧсӧ. Нуно айдеын шонымашыжым, чон кумылжым, шӱм шижмашыжым почаш полшат, тӱрлӧ событий, факт деке кумылым ончыктат. Тидланак кӧра марий фольклористикыште лирический калык произведений-влакым шеледымаште тече кече мартеат икгай шонымаш уке.
Шымлызе-влакын паледымышт почеш, лирике сынан муро-влак утларак кумдан вашлиялтыт. Муро-влакын вес кугу тӱшкашт - драме-влак - марий калыкын илыш йӱлаж дене кылдалтыныт (сӱан, калаендарь пайрем-влак, модыш).
И.С. Иванов "Иарий калык лирике" шымлыме пашаштыже йӱла дене кылдалтдыме тошто лирический муро-влакым содержаний шот дене шеледаш, очыни, утларак келшен толеш манын палемден. Тидын годым мурын пойдаралт толмыжым, ойыртемалтше сылнештарыме йӧнжым, поэтикыжым шотыш налаш темлен. Шымлызе олык, курык, кас-йудвел, эрвел шуко марий мурым тӱткын шымлен, нергелен лекмекыже, тыгай цикл-влакым ойырен: 1) йӧратымаш, 2) еш илыш нерген, 3) тулык еҥын мурыжо, 4) рекрут да салтак муро, 5) муро-шонымаш-влак.
Кужу лудыш муро
Кужу мурым чӱчкыдынак тошто кужу лудыш муро маныт. Тыгай калык лирике произведенийым Пошкырт кундемыште илыше марий-влак пайрем муро семын палат да аралат.
Йӱла дене кылдалтдыме кужу лудыш муро-влак содержанийышт шот дене тыгай радамышке ушнат: ''илыш нерген шонкалымаш муро, йӧратымаш муро, еш да родо-тукым кокласе кумыл нерген муро да т. м.''
Кече эрта, шонеда мо да, Кече эрта, шонеда мо? Кечынажат огеш эртал, Мемнан ӱмырна эрталеш. Йӱдшат эрта, шонеда мо да, Йӱдшат эрта, шонеда мо? Йӱд жапшынат огеш эртал, Мемнан ӱмырна эрталеш. Ийгот эрта, шонеда мо да, Ийгот эрта, шонеда мо? Ийготнажат огеш эртал, Мемнан ӱмырна эрталеш.
Марий калыкын шонымыж почеш, айдеме шне ӱмыржым шот дене, пайдалын, икте-весе дене келшен, порым ыштен илен эртарышаш. Лишыл еҥ верч тыршыме, тургыжланыме айдемым сӧрастара, моторешта.
Илыш нерген шонкалыме мурылаште шочмо элым, шке кундемым шокшын йӧратыше кумыл кукшын аклалтеш.
Арка ден аркаже икте ок лий, Пӱкшерме-лай аркажлан мо шуэш. Элже ден элже-лай икгай ок лий, Шочмо-кушмо элжылан мо шуэш.
Кужу лудыш мурылаште кресаньыкын тошто саман годсо неле пӱрымашыже, пиал улмо-укелык нерген шагал огыл вер ойыралтеш. Илыш нерген муро-влак шке куатыштым тачысе кечынат йомдарен огытыл. Нунын кӧргӧ вийышт, келге сылнылыкышт кызытсе калык лирикым поянгдаш полшат, илышыште айдемын вержым нергелат.
Йӧратымаш нерген муро. Калык лирикыште самырык-влак кокласе чон шижмашым, кумылым келгын сӱретлыше йӧратымаш нерген муро кугу верым налын шога. Ик могырым, тиде икте-весым ваш йӧратыше ӱдыр ден рвезылан вий-куатым пуышо ныжылге, волгыдо шижмаш. Тыгай чон кумылым сӱретлыше мура-влак содержанийышт да семышт дене йомартле, шӱм-чоным вӱчкышӧ улыт.
Чевер кече лекмеке, Мотор садыш пурымеке, Пыта ойгем, лушка чонем, Йӧратыме таҥем ужмеке.
Вес могырым, йӧратымаш лирике шӱлыкан, чон вур-гыжтарыше муро-влакланат поян. Утларакшым нуно кок йӧратыше чонын икте-весе деч ойырлымо татым, южгу-нам нунын кокласе лекше умылыдымашым почын ончыктат. Тыгай мурылаште йӧратыше еҥ шке шӱмбелже нерген чон вургыж шонкала, тудым монден ок керт, сад-ланак вашлиймашым кычалеш.
Кайыкын шулдыржо уло да Пушеҥгыш шинчын муралта. Мыйынат шулдырем лиеш ыле гын, Йӧратыме йолташем дек мием ыле.
Йӧратыше кок самырык еҥ тӱрлӧ могырым сӱретлалтеш: койыш-шоктыш, кап-кыл моторлык, ныжылге йӱк да т. м.
Кӱшычынат ош йӱксӧ чоҥешталеш, Ӱлычынат эрталеш шордыжо. Капетат, таҥем, шордо гае, Йӱкетат, таҥем, йӱксӧ гае.
Утларакшым калык лирике ӱдырым чапландара. Тудо поро, ныжылге кумылан, пашалан кожмак, ура чонан, кече гае шыргыжше. Тудын моторлыкшым ончыкташ оҥай таҥастарымаш-влак кучылталтыт: кап-кыл - шымавуч, чурий - кӱшӧ мӧр гай чевер, шинча - шем шоптыр, памаш вӱд, канде кава гай, уп - кӱляш гай тӱсан, пушкыдо, пыл гай кудыр.
Калык лирикыште рвезыланат кугу вер ойыралтеш. Тудо яшката кап-кылже дене якте пӱнчым, шордым шарныкта. Тыгодым калык рвезе пӧръенгым вургем ден огыл, а уш пӱсылык дене акла.
Ош Вичынат серже пешак ямле, Ужар шудо кушкеш - сандене. Пӧръеҥ ямже уло, ай, вургем дене, Вургем дене огыл, уш дене.
Ныжылге йӧратымаш лирика шке шотан, ойыртемалтше сынан, муро поэзийыште кугу сылнымут тул дене йӱла, калыкын моторлык нерген умылымашыжым ӱшандарен почын пуа.
Еш да родо-тукым кокласе кумыл нерген муро. Марий калык лирикыште кресаньык еш илыш, еш кокласе кумыл кумдан сӱретлалтеш. Тыгай мурылаште тӱҥ верым ача-ава да икшыве-влак кокласе койышым ончыктымаш налын шога.
Юмын кӱкӧ ачам уло, Кӱкӧ шулдыр авам уло. Варсеҥге гае авам уло, Варсеҥге шулдыр еҥгам уло. Кеҥеж лыве шольым уло, Лыве шулдыр шӱжарем уло. Кеҥеж саска шке улам, Саска пеледыш таҥем уло.
Еш илыш нерген лирикыште куштылго мыскара сынан муро-влакат вашлиялтыт. Нуно шемер калыкын мыскарам умылен моштымыжо, таза шӱлышан улмыж нерген ойлат.
Шем агытан муралта гын, Салтак ватылан кынелаш. Йошкар агытан муралта гын, Пӧръеҥ ден качылан кынелаш. Ош агытан муралта гын, Ӱдыр еҥлан кынелаш. Шоҥго чыве кекела гын, Кува ден кугызалан кынелаш.
Тыгайже кресаньык-влакын илышыштым, йӱлаштым келгын пален налаш полша. Муро вияҥ толмо корныштыжо шке шотан сылнылык дене пойдаралтын. Еш илыш дене кылдалтше калык поэзий айдеме илышым утларак аклаш да эше чот тыршен тӱзаташ туныкта.
«Такмак» шомак тюрк йылме гыч пурен, мутлан, татар да пошкырт йылмылаште куштымо муро манмым ончыкта. Тиде термин пошкудо чуваш калык поэзийыштат вашлиялтеш.
Такмакын шке сынже уло. Фольклорист-влан тудын тыгай ойыртемжым палемдат:
1) кӱчыклык (утларакшым ныл корнан);
2) илыш-йӱла дене кылдалтдыме;
3) кужу муро дене таҥастарымаште, ик сем деке чак пижын ок шого, тӱрлӧ сем ден муралт кертеш;
4) тидлан кӧра кажне мурызын шке тӱсшӧ палдырна.
Кызытсе калык поззийыште илышын тӱрлӧ шӧрынжым келгын нергелыше такмак-шонымаш-влак шарленыт. Нунын тӱҥ шонымашышт - айдеме шке ӱмыржым моторын, чеверын илен эртарышаш, поро пашаж дене илышыште волгыдо кышам кодышаш. Тыгай такмак-влак калык творчествыште шке шотан да виян произведений семын ойыртемалтыт.
Огеш пелед вет пеледыш Идалыклан кок гана. Огеш лий вет рвезе илыш Ӱмырыштӧ кок гана.
Такмак поззийыште родо-тукым кокласе пеҥгыде кыл мокталтеш. Еш да родо-тукым кокласе кумыл, еҥ-влакын шӱм-чон моторлыкышт, ныжыл койышышт раш почылтеш.
Йывыртенам, куаненам Пакчаште олмапуэм пеледмылан. Йывыртенам, куаненам Изам ден еҥгам толмылан.
542
542 ий — VI курымын ийже.
Муро
Чодыра гӱжла, чодыра лӱҥга Мардежан кече годым. Чон куана, кумыл нӧлтеш, Шочшет мӧҥгӧ толмо годым.
542
Кӧ колен
Категорий:542Категорий:VI курым
Муро
Пагалыме унам сайын, шокшын ончен моштымо калык коклаште кӱкшын аклалтеш. Поро озан сийлыме усталыкше шергакан:
Мотор деч мотор родым кучаш Порсын деч пушкыдо йылме кӱлеш. Сай деч сай родым ончаш Порсын деч пушкыдо кумыл кӱлеш.
Калык лирикыште йӧратымаш нерген такмак поснак кугу верым налын шога. Тушто, ик могырым, самырык-влакын ныжыл, волгыдо куан ден шыҥдаралтше шӱм-чон шижмашышт сӱретлалтеш. Вес могырым, кок йӧратыше чонын икте-весе деч ойырлымо татымат, южгунам нунын кокласе лекше умылыдымашымат почын ончыкта. Тыгай такмаклаште лирический герой шке шӱмбелже нерген чон вургыж шонкала, тудын дене вашлиймашым кычалеш.
Муралташет, шӱшкалташет Оҥгыр гае йӱк ӱлеш, Рвезе ӱмыр эртарашет Йӧратыме таҥ кӱлеш.
Ошо, ошо, ошо лийже, Йырже пеледыш лийже. Йӧратыме йолташемже Эре пеленем лийже.
Кызытсе такмак лирикыште калыкын шонымашыже почылтеш, илышын тӱрлӧ йыжыҥже, тӱрлӧ могыржо кумдан сӱретлалтеш. Кӱчык муро поэзийын тӱҥ геройжо шке койыш-шоктышыжо, чон яндарлыкше дене ойыртемалтше, шӱмбел элым да шочмо калыкшым йӧратыше, мер пашалан кумылзак, эре уым кычалше, ситыдымашым чытен кертдыме да волгыдо йӧратымаш тул дене авалтше улеш.
Сочи (станций)
Сочи — кӱртньыгорно станций РКК-ын Йӱдвел Кавказ кӱртньӧ корнышто. Сочиште верланен.
Вознесенское кундем (Угарман вел)
Вознесенское кундем (Вознесенский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Вознесенское.
Сочи (станций)
Икымше поезд Сочишке 1918 ийыште толын.
Важ-влак
Категорий:Йӱдвел Кавказ кӱртньӧ корно Категорий:Транспорт Сочиште
Вознесенское кундем (Угарман вел)
*
Турбек
Турбек (Турбек) – Российыште Пошкырт Элын Дӱртӱлӧ кундемыштыже верланыше Старянтузово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 184 еҥ (2002 ий), 186 еҥ (2009 ий) , 187 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Дӱртӱлӧ сола деч 27 километр эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Дӱртӱлӧ кундемысе илымверла
1710
Кӧ колен
Категорий:1710
Эҥермучаш (У Торъял кундем)
Эҥермучаш (Руш Эҥермучаш) (Энермучаш, Русский Энермучаш) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 5 еҥ (2002 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чӱксола ял деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Руш Эҥермучаш, Марий Эҥермучаш, Зауморы ялла ик пырляштарыме Эҥермучаш ялыш савырненыт. .
Ял
Ял — эн изи илымвер. Айдеме ялыште ял озанлык дене пашам ышта, але колым куча. Пӧрт-влак чыла посна шотан улыт.
Категорий:Илымвер Категорий:Административ иктык-влак
Херсон вел
Херсон вел (Херсонська область) — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Херсон.
Николаев вел, Днепропетровск вел, Запорожье вел да Крым Республик дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
543
543 ий — VI курымын ийже.
Пынгель Парнингаш
Пынгель Парнингаш (Пӹнгель Парнингäш, Пернянгаши) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 253 еҥ (2001 ий), 245 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Морко (ыҥ-влак)
Морко мут ончыктен кертеш:
1709
Кӧ колен
Категорий:1709
Юлкыш
Юлкыш (Юлтышка) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Руш Лажмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2003 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Руш Лажмарий ял деч 3,5 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Емильчино
Емильчино (Ємільчине) — Украиныште Житомир велыште Звягель кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 6 616 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Герц (шотлымаш)
Герц (возымашыште: Гц, Hz) — процесс-влакын (колебанийын, мутлан)  шотлымаш единице.
1 Гц тиде процессын 1 секундышто ыштен шукталтымжым ончыкта: 1 Гц = 1/с.
10 Гц — ик секундышто 10 гана тыгай процесс ышталтеш.
Ботсванаште Индуизм
Ботсванаште шуко Индуизм тынын практика Габороне ден Селебе-Пхикве воктене уло. XX курымыште Индий гыч Ботсванашке шуко Индуист тынын иммигрант коштыныт. Ботсванаште 2001 ийын перепись почеш наре 3000 Индуист уло.
Герц (шотлымаш)
Эртымгорно
XIX курымышто электродинамикым кӱшкӧ нолтымашыште кугу надырым Германий гыч шанчызе-физик Генрих Герц пыштен. Пашажым аклен Калык-влак кокласе электротехник комиссий 1930-шо ийыште шанчыеҥын тукымлӱмжым шотлымаш радамыш пуртен.
Ботсванаште Индуизм
Храм
2016 ийын шорыкйол тылзеште Ботсванаште вич храм уло. Ботсвана элын негыз Индуизм тынын храм:
ИСККОН-ын храм, Габороне;
Герц (шотлымаш)
Герц единицын шеледымашыже да шукемдымашыже
Кугурак але изирак кугытым стандарт почеш СИ префикс дене чоҥаш лиеш.
Ботсванаште Индуизм
Храм
Габороне, Хинду зал;
Габороне, 8 квартал, Шри Баладжи мандир.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Корта
Корта (Корта) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Куяр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 375 еҥ (2010 ий), 334 еҥ (2011 ий).
Верланыме вер
Куяр посёлко деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Йорош
Йорош (Ерошкино) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 (2005 ий), 38 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 1 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Нурдинский чодырам аралыме пӧрт
Нурдинский чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Нурдинский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Кужмарий сола деч 1 километр тораште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Ырде
Ырде (Рӹде; Рутка) — эҥер Марий Элыште да Угарман велыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 153 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Угарман велысе эҥерла
Адлер (станций)
Адлер — кӱртньыгорно станций РКК-ын Йӱдвел Кавказ кӱртньӧ корнышто. Сочиште верланен.
544
544 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:544Категорий:VI курым
Реюньонышто Индуизм
Реюньонышто шуко Индуист уло. Реюньонышто шуко Индуист XIX курым гыч илат. Индуизм тынын шуко храм уло. Индуист Реюньон калыкын наре 6,7% - 10,7% уло.
Кылвер-влак
Indentured immigration and social accommodation in La Réunion] by Christian Ghasarian, University of California-Berkeley
Категорий:Тын
Лузин
Лузин (Лузин, Лузино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 14 еҥ (2001 ий), 3 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
1708
Кӧ колен
Категорий:1708
Лузин
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Кокласола
Кокласола мут ончыктен кертеш:
Кӱшыл Норко
Кӱшыл Норко (Верхняя Норка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 9 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште Кӱшыл Норко ял Ӱлыл Норко, Заречный Норко ялла дене пырля ик пырляштарыме Норко ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Староконстантинов
Староконстантинов (Старокостянтинів) — Украиныште Хмельницкий велыште Хмельницкий кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 34 455 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе олала
Отепя
Отепя (Otepää) — ола Эстонийыште. Калыкчот: 2 054 еҥ (2021 ий).
Категорий:Эстонийысе олала
Йылмызе
Йылмызе — (лингвист, языковед) — йылмым але йылме-влакым шымлыше шанчызе. Профессионал йылмызе-влак вуз ден шымлыше институтлаште пашам ыштат, тыгак прикладной областьыште тыршен кертыт: компьютерный лексикографий, кусарымаш паша да тулеч моло. Марий йылмызе-влак кокла гыч Павел Глезденёв, Валериан Васильев, Аркадий Ивановым палемдаш лиеш.
Тыгак ончо
*
Бромхэдий
Бромхэдий (Bromheadia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын да Океанийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 10-30 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
546
546 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:546Категорий:VI курым
Туранча
Туранча (Изи Морко) (Туранча) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Семисола сола деч 4 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
1977-ан ийыште Туранча ял Эҥермучаш ял дене пырля ик пырляштарыме Изи Морко ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
1707
Кӧ колен
Категорий:1707
Грачёва, Феония Тихоновна
Феония Тихоновна Сергеева (, Марий автоном вел, Курыкмарий кундем, Эсансола ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1977), доцент (1984).
Илыш корныжо
1934 ий 18 апрельыште Марий автоном вел-ысе Курыкмарий кундем Эсансолаште шочын.
«Калык туныктымаш пашан отличникше» оҥеш пижыктыман пале дене, чап танык-влак дене палемдалтын.
Шанче интерес манмыже кумда: руш йылмым школышто да вузышто туныктымаш методике; марий йылмысе фразеологий, марий калык фольклор, серызе-влакын йылмышт, Библийым марлаш кусарымаш йодыш.
60 утла шанче да тунемме-методик пашам савыктен.
Черкыш мураш коштеш.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Ошламучаш Тумер
Ошламучаш Тумер (Ошламучаш) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 22 еҥ (2010 ий), 25 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 16 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Казаков, Пётр Иванович
Пӧтыр Пайдуш (Печа, П. Пӧтыр, Йыван Пӧтыр, Артист П. Вуймар, Йошкар Йыван) (Пётр Иванович Казаков), (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Пӱнчерсола ял —, Марий АССР, Маскасола кундем, Поланур ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, артист.
Ошламучаш Тумер
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Казаков, Пётр Иванович
Илыш корныжо
Пӧтыр Пайдуш 1907 ийын пеледыш тылзын 5-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Пӱнчерсола ялыште кресаньык ешеш шочын.
Краковец
Краковец (Краковець) — Украиныште Львов велыште Яворов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 146 еҥ (2021 ий).
Першин, Илья Биктубаевич
Илья Першин (Илья Биктубаевич Першин) (, РСФСР, Башкир АССР, Благовещенск кундем, Ӱлыл Уса ял) — марий серызе, почеламутчо.
Краковец
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Першин, Илья Биктубаевич
Илыш корныжо
Илья Першин 1937 ийын пеледыш тылзын 5-ше кечынже Башкир АССР Благовещенск кундем Ӱлыл Уса ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Марий Упшо
Марий Упшо (Мари-Упша) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Упшо сола деч 1 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Марий Упшо ял Упшо сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Дружино
Дружино (Дружино) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 137 еҥ (2000 ий), 117 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мариец посёлко деч 7 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йорки почиҥга
Йорки почиҥга (Сенькан почиҥга) (Выселок Бор) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кожласола деч 1,5 километр касвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Йорки» лӱман еҥ шкенжын ватыже да «Сенька» лӱман эргыже дене пырля пыштеныт.
Эртымгорно
Ялым XVIII-ше курымышто негызленыт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Вӱд спорт тӱрлык полат (Йошкар-Ола)
Вӱд спорт тӱрлык полат (Дворец водных видов спорта, (марла але эше официал лӱмым пуымо огыл)) — тӱнямбал стандарт почеш ыштыме бассейнан полат.
Тиде пӧртыштак изи бассейын уло. 6-7 ий марте йоча-влаклан келыштарыме.
Вӱд спорт тӱрлык полат Йошкар-Олаште Савык пӧрт да "Марий Эл" Ий полат коклаште верланен.
Бассейн
Йымаш бассейнын кужутшо 50 метр, тушто 10 корно уло.
Бассейнын коркажым монолит железобетон гыч ыштыме. Проектым "Марийскгражданпроект" проект институт ыштен.
134-ше пикет илем
134-ше пикет илем (Селение Пикет 134) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Арде (эҥер)
Арде (Ар Ырде; Арда) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 44 километр.
134-ше пикет илем
Верланыме вер
Арде сола деч 28 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
134-ше пикет илем илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Арде (эҥер)
Эҥерын лӱмжӧ
Категорий:Марий Элысе эҥерла
1706
Кӧ колен
Категорий:1706
Кокла Аванур
Верланыме вер
Юлъял ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
547
547 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:547Категорий:VI курым
Ивановка (Вечын ял шотан илем)
Ивановка (Ивановка) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Кожласола
Кожласола мут ончыктен кертеш:
Ивановка (Вечын ял шотан илем)
Верланыме вер
Вечын сола деч 7 километр йӱдвелне лийын шоген.
Литератур
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Сокольское кундем (Угарман вел)
Сокольское кундем (Сокольский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Сокольское.
*
Нью-Йорк
Нью-Йорк (У Йорк; New York City) — УАШ-ыште ола. УАШ-ыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 8.363.710 еҥ (2010).
Категорий:Нью-Йорк Категорий:Миллионер-олала
Бругтоний
Бругтоний (Broughtonia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 6 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Кугу Шокшем
Кугу Шокшем (Большой Шокшем) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 131 еҥ (2005 ий), 126 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мустай ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Шокшем эҥер пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1705
Кӧ колен
Категорий:1705
Заречный Ошет
Заречный Ошет (Заречная Ошеть) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Йошкар-Ола (вӱд полат)
«Йошкар-Ола» Вӱд полат (Водный дворец «Йошкар-Ола») — Йошкар-Оласе спорт сооружений, калыклан вӱд спорт дене пайдаланашлан ыштыме спорт полат. 2010 ийыште Сӱрем тылзыште почылтын. Кок ийымаш корка уло; кугу (кужутшо 50 метр, лопкытшо 25 метр) бассейныш 160 еҥ пурен кертеш, изи бассейным оча-влакым ияш туныкташлан келыштарыме.
Заречный Ошет
Эртымгорно
Ошет ял деке ушалтын.
Йошкар-Ола (вӱд полат)
Тиде Вӱд полатыштак тренажер-влак улыт, "Спорт" кафе да ӱптӱредмывер.
Заречный Ошет
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Йошкар-Ола (вӱд полат)
Чоҥымаш
Чоҥымаш 2007 ийыште Сорла тылзын тӱҥалын.
Пашам ыштыме жап
Вӱд полат кажне кечын 08:00 гыч 20:00 шагат марте пашам ышта. Каныш 13:00 гыч 14:00 марте.
Тыгак ончо
Категорий:Спорт полат Йошкар-Олаште
548
548 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:548Категорий:VI курым
Унчо (Морко кундем, сола)
Унчо (Шоруньжа) – Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше сола. Унчо ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1054 еҥ (2004 ий), 899 еҥ (2010 ий). 2019 ийыште Унчо «Финн-угор тӱнян тӱвыра рӱдыверже» лӱмым нумалеш.
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 37 километр эрвел могырно верланен.
Эртымгорно
Ял воктене кугу Мер Ото уло. Ялыште калык Колхозыш эр-эрденак пашам ышташ коштыт. Воктелнак 2-3-4 километр тораште вес ял-влак улыт: Ямбатор, Шлань, Муканай, Шурго, Сапуньжа, Уньжа. Ялыште шукынжо марий улыт. Тылеч посна татар, руш-влакат илат. Ялыште кум этажан у школым чоҥеныт. Йоча-влак школыш уло кумылын коштыт, тунемаш тыршат. Тыгак тӱвыра полат уло, калык, самырык-влак канаш, кушташ коштыт. Сельсовет, книгагудо уло, шуко кевыт да молат.
1763 ийыште Шор лӱман почиҥгаште 110 пӧръеҥ лийын. 1795 ийыште Шор ялыште 45 суртышто 148 пӧръеҥ да 127 ӱдырамаш иленыт. Шоҥгыеҥ-влакын каласкалымышт почеш, ожно ял чодыраште улмаш, кызытсе верже деч 4 меҥгылан йӱдвелнырак лийын.
1850 ийыште ял лишне Шор-Унчо эҥерыште кагаз фабрике, 2 вӱдвакш улмашыныт. Фабрикыште 20 еҥ пашам ыштен. Лукмо чыла сату Бухарашке да Азий деч ӧрдыжкӧ колталтын. 1859 ийыште Шор-Унчо (Тошто Унчо) ялыште 103 сурт лийын, тушто 208 пӧръеҥ да 227 ӱдырамаш иленыт. 1871 ийыште озаеҥан пӧртыштӧ школ почылтын, тушто туныктышылан Г.Я. Яковлев ыштен. Тиде школышто туныктышылан тыгак ыштеныт: сотемдарче, «Кынелза, шогалза» икымше марий гимным возышо Т.Е. Ефремов, сотемдарче Н.Ф. Бутенин, революционер-демократ П.Г. Григорьев (Эмяш), серызе да шанчыеҥ В.А. Мухин, серызе Тыныш Осып. Варарак моло тунемме заведений-влак почылтыныт: святитель Гурий братствын школжо, туныктышо-влакым ямдылыше Унчысо кок классан школ, черке-приход школ, Унчысо ӱдырамаш школ. 1893-1894 ийлаште ялысе илыше-влак II гильдиян купеч В.Г. Поляковын оксаж дене черкым чоҥеныт.
1902 ийыште Шеҥше волостьыш пурышо Унчо селаште 121 сурт лийын, тушто 368 пӧръеҥ да 420 ӱдырамаш иленыт. Калык тӱҥ шотышто мланде пашам ыштен, чодырам руэн, сонарлен, тегытым луктын, кидпаша арверлам ыштылын. Сатум Атнысе, Параньгасе пазарлаште ужален. Еҥ-влак олым леведышан пу пӧртлаште иленыт. Сурт вольыкым кучаш да кочкыш шапашым аралаш изирак оралтышт лийын.
1911 ийыште Унчо селаште пазар площадь лийын, 2 апшаткудо, 2 вакш, 3 бакалейлык да 2 сыра кевыт ыштеныт.
1919 ийыште Шеҥше волостьысо депутат-влакын погынышт лийын, тушто Унчо исполнительный комитетын вуйлатышыжлан В.А. Афанасьевым сайленыт. 1925 ийыште комсомол ячейке, а 1927 ийыште пионер организаций ышталтыныт.
1929 ийыште еҥ-влак «Айблат» лӱман колхозым чумыреныт, вуйлатышыжлан А.А. Сидоровым сайленыт. Тиде ийынак «Йошкар пеледыш» пайремым эртареныт. 1930 ийыште ялозанлык артельыш 17 еш пурен. 1932 ийын пожар годым имне двор ден 150 гыч 30 имне йӱленыт.
1931 ийыште Унчо ялсоветын пунчалже дене черкым тӱчыныт, оралтыштыже клубым почыныт, кызыт тыште культур пӧрт верланен.
1933 ийыште медицине пунктым почмо, фельдшерлан Шеҥше ялыште илыше Е.Р. Романов ыштен. Электростанцийым ыштымек, 1934 ийыште селашке электротул толын. Электростанцийжым молотилкым пӱтыраш ыштеныт. Но тудын куатше тидлан ситен огыл, сандене электровийым икмыняр сурт кӧргым волгалтараш кучылтыныт. 1936 ийыште селашке икымше тракторым конденыт, туддене Шеҥше гыч Е.Р. Романова ыштен.
1941—1945 ийласе Кугу Отечественный сарыш Унчо селан 234 шочшыжо каен, тышеч 122 колен.
1952 ийыште Шора эҥерыште 25 кВт куатан гидроэлектростанцийым чоҥеныт. Тыште тылеч ончыч, 1940 ийла мучаште, чоҥымо пилораме ыштен. 1957 ийыште селашке радио толын. Тиде ийынак телефон кылым шупшмо.
1964 ийыште колхоз правленийышке «Сигнал-2» маркан телевизорым налыныт. 1974 ийыште столовыйым чоҥымо, вес ийынже — кинде пекарньым. 1978 ийыште 600 вуй тӱкан шолдыра вольыклан комплексым пашаш колтымо.
1970 ийлаште еҥ-влак шкаланышт суртым чот чоҥаш тӱҥалыныт. 1976-1977 ийлаште Школьный лӱман у урем шочын, варарак — Зелёный урем, самырык-влаклан 12 пачерым чоҥеныт. 1988 ийыште 90 веран йочасадым почмо, ик уремышке вӱд пучым шупшмо. Еҥ-влак баллонысо газ дене пайдаланаш тӱҥалыныт.
1991 ийыште «Передовик» яозанлык артель вуйлатышылан Г.С. Григорьевым сайленыт. Тудын чулымлыкшылан да тыршымыжлан кӧра ик сменыште 300 кг соктам лукшо цехым, вольыкым шӱшкылмӧ цехым, мастерскойым, портышкемым ыштыме цехым, межым кырыме цехым почмо, терым, орвам, печкем, сурт-кӧргӧ мебельым ышташ тӱҥалме. Варарак изи пекарне киндым кӱэшташ тӱҥалын, механический вакшым пашаш колтымо, тудо чыла тӱрлӧ сорт ложашым йоҥыжтен. Нине цех-влак тӱҥ паша лектышын 10 процент парышыжым конден. 1992 ийыште у кочмыверым почмо. Самырык-влаклан кок пачеран 10 пӧрт чоҥалтын, тиде ийынак Унчо села ден райрӱдӧ коклаште пеҥгыде ӱмбалан корным ыштен шуктымо.
2003 ийыште 360 верлан у школын негызшым пыштыме.
Галерей
Унчо селаште Ӱярня пайрем. 2019 ий ӱярня тылзын 10-шо кечыже.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла Категорий:Финн-угор тӱнян тӱвыра рӱдолаже-влак
Кума пристань
Кума пристань (Пристань Кума) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше пристань.
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 6 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Кума пристань илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Николаев вел
Николаев вел (Миколаївська область) — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Николаев.
Одесса вел, Кировоград вел, Днепропетровск вел да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
Кечывалвел Африка Республик
Рӱдолаже Преторий.
Категорий:КАР
Шереҥге (Поранча кундем)
Верланыме вер
Руш Лажмарий ял деч 4 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1960-ан ийлаште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Краснова, Надежда Михайловна
Надежда Михайловна Краснова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Носола ял) – марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2003), доцент (2006).
Илыш корныжо
Надежда Михайловна Краснова 1976 ийын сорла тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Носола ялеш шочын.
Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетыште,  «Филология» специальность дене тунемын, «Филолог» квалификацийым налын. Марий йылмым да литературым, англичан йылмым туныктышо (1998). Тунем патарымеке, финн-угор йылме-влак кафедраште туныктышо семын тыршен (1998–2004), финн-угор йылме-влак кафедрын доцентше (2004–2007).
1999–2003 ийлаште Марий кугыжаныш университетын аспирантурышто тунемын, шанче вуйлатышыже филологий науко доктор, профессор Глухова Н.Н.
Марий йылме синтаксис, лингвостилистике дене пашам ышта.
2007–2013 ийлаште Марий кугыжаныш университетын йот йылме-влак кафедрын вуйлатышыже лийын.
2001–2002 ийлаште (идым-ага), вара 2013, 2014 ийлаште (шорыкйол–ӱярня) шанче стажировкым Финляндийысе Турку олаште эртен.
Шуко тӱрлӧ калык кокласе, российысе конгресс, конференций-влакын, тӱрлӧ кӱкшытан симпозиумын участникше лийын. 40 утла науко публикацийже уло.
2013 ий гыч да кызытсе жап марте Марий кугыжаныш университетыште, калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл интитутысо тӱвыра кокласе кыл кафедрыште пашам ышта.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Кӧрдем
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Осиповский чодырам аралыме пӧрт
Осиповский чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Осиповский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Нуктыж ял деч 9 километр тораште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Ярмиҥга
Ярмиҥга (Ярмино) – Российыште Пошкырт Элын Дӱртӱлӧ кундемыштыже верланыше Миядык ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 387 еҥ (2002 ий), 458 еҥ (2009 ий) , 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Дӱртӱлӧ сола деч 21 километр (36 км – авто дене йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Дӱртӱлӧ кундемысе илымверла
Тошто Яш
Тошто Яш (Иҫке Йәш) (Старояшево) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Тошто Яш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 260 еҥ (2002 ий), 251 еҥ (2009 ий) , 221 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Калтаса сола деч 46 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Суринамышто Индуизм
Суринамыште Индуизм кокымшо шуко тын уло. 2012 ийын перепись почеш Суринам калыкын 22,3%-шо Индуист уло. Суринамыште Индуист-влак Индуизмын Гита ден Рамаяна священный текстым шуко лудат.
Демографий
2012 ий перепись почеш Суринамын 120623 Индуист але калыкын 22.3%-шо уло.
Кыл
Шуко Суринамын Индуист Бходжпури кылын Сарнами диалектышто кутырат.
Пайрем-влак
Дипавали ден Холи Суринамын кугыжаныш пайрем уло.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Коршунов, Константин Максимович
Константин Коршунов (Константин Максимович Коршунов) (, РСФСР, Марий автоном область, Шернур кундем, Кӱчыкэҥер ял —, Марий Эл, Провой кундем, Олыктӱр ял) — марий серызе, актёр, драматург, режиссёр, СССР Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), Марий АССР-ын сулло артистше (1960), РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1979), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1985).
Илыш корныжо
Константин Коршунов 1929 ийын ӱярня тылзын 14-ше кечынже Марий автоном область Шернур кундем Кӱчыкэҥер ялыште кресаньык ешеш шочын. Йоча жапше нелын эртен: 1942 ийыште ачаже фронтышто колен, кок ий гыч аваже ош тÿня дене чеверласен. Койсола шымияш школым тунем пытарымеке, 1946 ийыште Константин Коршунов Шернур кундемысе мланде пашам виктарыше пӧлкаште агротехниклан пашам ыштен. Художественный самодеятельностьыш коштын, драматический кружокын ик эн чолга еҥже лийын. 1948–1949 ийлаште Марий кугыжаныш филармонийыште хорын артистшылан тыршен. 1949 ийыште МАССР Министр-влак Советын сымыктыш паша шотышто виктемын направленийже дене Ленинградысе А.Н. Островский лÿмеш театр сымыктыш институтын актёр отделенийышкыже тунемаш пурен. 1954 ийыште, тушто дипломым налмеке, М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыш пашаш толын. Тыште кандаш ий тыршен. Актёр сомылжо сайын воранен. Ятыр образым чоҥа: Мачук («Ачийжат-авийжат»), Петя («Корнывожышто»), Пасет («Янлык Пасет»), Мичи («Мӱкшотар»), Мересьев («Чынжымак айдеме»). «Салика» спектакльыште Эчукын рольжым модмылан 1959 ийыште РСФСР тӱвыра министерствын I степенян дипломжо дене палемдалтын. Драматург семынат шуко тыршен. 1960 ийыште Марий кугыжаныш театрыште К. Коршуновын «Илыш корнышто» драмыже шындалтын, возен 1959 ийыште. Тыште автор ик тÿҥ рольым модын. Тиде ийынак Константин Коршуновлан «МАССР-ын сулло артистше» почётан лÿмым пуымо. 1962 ий шорыкйол тылзыште К. Коршунов Радиовещаний да телевидений шотышто кугыжаныш комитетыш пашаш куснен. Тыште 1975 ий марте режиссёрлан тыршен. Тиде жапыште тудо шынден 40 утла радио-, телеспектакль да радиопьеса-влак. 1975-1980 ийлаште МАССР писатель ушемын литконсультантше лийын. 1981–1986 ийлаште М. Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын сылнымут ужашыжым вуйлатен. Вара серызе-профессионал семын тыршен. 1969 ий гыч СССР серызе ушемын членже лийын. 1985 ийыште Константин Максимович Марий АССР Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Пулины
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Коршунов, Константин Максимович
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий актёр-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Кӱсола
Кӱсола мут ончыктен кертеш:
Алнаш
Алнаш (Аҥлаш) (Алнаш, Алнаши) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже верланыше сола. Алнаш кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6765 еҥ (2007 ий), 5990 еҥ (2016 ий), 6765 еҥ (2017 ий).
Верланыме вер
Ижевск ола деч 120 километр кечывалвел-касвелне лийын шога.
Важ-влак
Категорий:Одо Элысе кундем рӱдерла Категорий:Одо Элысе марий илымверла Категорий:Алнаш кундемысе илымверла Категорий:Алнаш
Миняшкин
Миняшкин (Миняшкин, Миняшкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 75 еҥ (2001 ий), 72 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 1 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
549
549 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:549Категорий:VI курым
Шмыгаль, Денис Анатольевич
Денис Анатольевич Шмыгаль (Денис Анатолійович Шмигаль;, Львов) — политик, Украинын премьер-министрше (2020-).
Важ-влак
Категорий:Политик-влак
Бульбофиллум
Бульбофиллум (Bulbophyllum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын, Америкын, Африкын Мадагаскарын да шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1803 еш куэ уло.
Синоним-влак
Категорий:Орхидей-влак
Эҥермучаш (Семисола ял шотан илем)
Эҥермучаш (Изи Морко, Рушъял) (Туранча) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1977-ан ийыште Эҥермучаш ял Туранча ял дене пырля ик пырляштарыме Изи Морко ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Нетешин
Нетешин (Нетішин) — Украиныште Хмельницкий велыште Шепетовка кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 36 921 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе олала
Петухов, Тимофей Васильевич
Тимофей Петухов (Тимофей Васильевич Петухов) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Купсола ял —, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Чылдемыр ял) — марий серызе, почеламутчо, семлызе, артист.
Илыш корныжо
Тимофей Петухов 1952 ийын пургыж тылзын 14-ше кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Купсола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий семлызе-влак Категорий:Марий артист-влак
1703
Кӧ колен
Категорий:1703
Лесной (Куяр ял шотан илем)
Лесной (Лесной) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Куяр ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 1411 еҥ (2010 ий), 215 еҥ (2011 ий).
Верланыме вер
Куяр посёлко деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Вӱдэҥер
Вӱдэҥер мут ончыктен кертеш:
Вӱдэҥер (Марий Тӱрек кундем)
Вӱдэҥер (Водонер) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тат-Китне ял деч 5 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1989 ийыште шыжа тылзын 20-шо кечынже Вӱдэҥер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
1702
Кӧ колен
Категорий:1702
Марий Эҥермучаш
Марий Эҥермучаш (Мари-Энермучаш) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Мехико
Мехико (Ciudad de México) — ола, Мексикын рӱдыжӧ.
Марий Эҥермучаш
Верланыме вер
Чӱксола ял деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Марий Эҥермучаш, Зауморы, Руш Эҥермучаш ялла ик пырляштарыме Эҥермучаш ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
550
550 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:550Категорий:VI курым
Кӱшыл Чолман кундем
Кӱшыл Чолман кундем (Верхнекамский район) — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Кирс.
Кокшародо
Кокшародо (Кокшародо) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 142 (2005 ий), 38 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Иванов, Аркадий Евдокимович
Аркадий Евдокимович Иванов (, Марий автоном область, Кужэҥер кундем, Шӱдымарий ял —, Йошкар-Ола ола) — марий йылмызе, шанчызе, сылнымут критик, филологий шанче кандидат (2012), доцент.
Илыш корныжо
Аркадий Евдокимович 1931 ийын пеледыш тылзын 29-ше кечынже Марий автоном область Кужэҥер кундем Шӱдымарий ялеш кресаньык ешеш шочын.
Верысе школым пытарымеке, туныктышо лияш шонен. Марий педагогике институтыш тунемаш пура. Тыште шымлымаш шотан икымше паша-влакым воза. Тыште «отлично» дене тунем пытарен.
Институтым тунем лекмекыже, икмыняр жап Морко кундем, Весшӱргӧ кыдалаш школышто да эрвел марий-влак коклаште Киебак ден Калтаса школлаште руш йылме ден литературым туныкта. Калык образований системыште 50-ше ийла мучаш марте тырша.
1961 ий тӱҥалтыш гычак тудо В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын литератур ден фольклор секторыштыжо тыршаш тӱҥалеш, ик жап вуйлатышат лиеш. Тиде пагыт гыч Аркадий Евдокимович илышыжым пӱтынек шымлымаш паша дене кылда.
Шымлыме пашаже-влак
МарНИИ-ште Николай Арбаным лончыла, а 1962 ийыште тудын нерген изирак монографийым рушла савыктен луктеш («Драматургия Н. Арбана»). Тиде научный пашаже марий шанчызе-влак радамыш самырык уста вийын ушнымыж нерген ойла. Книга научный стиль дене возымо, шонымашым уто чия дене чевертыме огыл. Арбанын илышыжым да тудын пашажым тÿрысынек шерын лектын.
Сылнымутым шымлымаште шинчымашым умбакыже келгемдаш шонен, 1965 ий 10-шо ноябрь гыч 1967 ий марте кок ий жапыште Горький лӱмеш Тӱнямбал литератур институт пелен аспирантурым эрта. Тыште марий драматургийын историйжым умбакыже келгын тунемеш.
1968 ийыште кандидатлык диссертацийым арала. Темыже тыгайрак лийын: «Основные этапы развития марийской драматургии» (1917 – 1967). Вес ийын тудын «Марийская драматургия» лӱман кугу пашаже лектеш.
Монографийыште автор марий драматургийын кушмо корныжын тӱҥ йыжыҥже-влакым раш да тичмашын лончыла. Шымымашым революций деч ончычсо жап гыч тӱҥалеш да 60-шо ийла дене пытара. Драматургийын кажне йыжыҥжын ойыртемжым почын пуаш тыршен, марий драмыште реализмын шочмыжым да вияҥ толмыжым шымлен. «Марийская драматургия» монографийын литературоведенийыште надырже кугу. Тиде пашаж дене автор марий сылнымут наукышто уста шанчызе семын пурен, да лӱмжӧ кумдан палыме лийын. Тиде монографий ныл ужаш гыч шога: икымше ужаш – «Зарождение и формирование марийской драматургии (1912 – 1929)», кокымшо – «В борьбе за социалистический реализм (1930 – 1940)», кумшо ужаш – «Драматургия военных и послевоенных лет) (1941 – 1955)» да нылымше ужаш – «На современном этапе (1956 – 1967)». Моткоч келге содержаниян паша. Тыште драматургийын виян толмыжым чыла шерын лектын. Икымше ужашыште драматургийын шочмыжым возен, кокымшышто драмын илыш дене кылжым ончыктымо, кумшышто сар жапысе да варасе драматургийыште нелылыкым почын пуэн, нылымшыште драматургийыште проблемым да кузе тиде проблемым кораҥдыме нерген серен.
А. Е. Иванов драматургий нерген возымыжым умбакыже посна статьялаште шуен толеш. Нунышт ынде утларакшым драматург-влакын пьесышт але сценысе пӱрымашышт шумлык сералтыныт але писатель-влакын юбилейышт дене кылдалтыныт. Кызытсе лӱмлӧ драматург-влак Н. Арбанын, А. Волковын, К. Коршуновын, С. Николаевын, Н. Рыбаковын сылнымут пашаштым тӱткын эскерен, ятыр поро шомакым каласен, ой – каҥашым пуэн.
А. Иванов – литературоведений да литературно-критический статьян авторжо. 1989 ийыште савыктктен лукмо «История марийской литературы» книгасе драматургийын чыла ужашыжым тудо возен.
Аркадий Евдокимовичын «Марий прозын кушмо корныжо» 402 страницан рушла возымо вес кугу шымлымаш пашажым тыгаяк пӱрымаш вучен. Тиде пашаже да кызыт савыктен лукмо «Марий литературын» шуйышыжо, мучаш марте тӱзатен шукталтде, архивыште аралалтыт.