cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иксанова, Лидия Геннадьевна
Илыш корныжо
1984–1989 ий — Марий кугыжаныш университетыште тунемеш.
1989–1990 ий — "Периодика" издательствыште пашам ышта.
1990–2000 ий — Шуарсола кыдалаш школышто туныктышылан, вара директорын алмаштышыжлан пашам ышта.
2001–2007 ий — Кельмаксола кыдалаш школышто туныктышылан да директорын алмаштышыжлан ышта.
2007 ий гыч Шуарсола школышто директорлан тырша.
Лидия Иксанова тыгак поэт семын палыме. 1978 ий гычак почеламутым воза. «Ямде лий!» газетын юнкоржо семын тӱҥалын, возымо пашаште шуаралтын, поэзий тӱняште шке вержым кычалеш. Тачысе кечылан шке лӱмжӧ уло. Возымо почеламутшылан шуко муро йоҥга.
Поэтессын кум почеламут сборникше лектын: "Чылажат- шочмо верын", "Йӧратымем, тылат…", "Шыже блюз". Таче автор кум книгам ямдыла: "Снеган вер-шӧр", "Шулдыран шӱм-чонем", "Российын ик моторжо — Марий Эл".
Лидия Иксанова Шуарсолаште ила.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
27 теле
27 теле (27 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 361-ше (кужемдыме ийлаште — 362-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 4 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 27 кечысе событий-влак
Камское Устье кундем
Камское Устье кундем (Кама Тамагы районы, Камскоустьинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
27 теле
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Камское Устье кундем
Кундемын рӱдолаже – Камское Устье ола сынан посёлко.
27 теле
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 теле
Камское Устье кундем
Административ шеледымаш
Камское Устье кундемыште 3 ола шотан илем да 17 ял шотан илем уло.
Поляк йылме
Поляк йылме (полякла język polski) — индоевропысо (славян) йылме. Официал йылме гыч толын да союз европысо йылме ик польшын 24. Польшын деч посна, тыгак моло эл европышто шарлыше (Германий, Франций, Великобританий, Литва, Чехий, россий, белоруссий, Украина, Словакий, Латвий да молат), америкын эл (сша, Бразилий, канадыште да моло) денат австралийыште. Росиийыште радамын тӱшка дене европысо эл поляков поляк йылме кундемысе статусым налын.
Поляк йылме — ик эн кугу да эн кугу да славян йылме-влак тудын западнославянский йылме дене верланыме вер айла. Поляк йылме чумыр чот ойла — иктаж 40 млн. еҥ (2007, оценочно), польшышто тидын шотышто 36 тӱжем 410 млн (2011, перепись).
Поляк йылме диалект да сылнымут негызлан шотлалтеш воеводство кугунур, мучаш дене XVI — xvii курымлаште тыгак литератур йылмым диалект мазовецкий влияний ышташ тӱҥалын. Поляк йылме ойыро историй-влак древнепольский жапыште (xv курым тӱҥалтыш марте), среднепольский жапыште (XV — xviii курымын кокымшо пелыже) да жапым новопольский (xviii курымын кокымшо пелыже гыч). Латин тиштер негызеш возыктен. Эн поляк йылме тиштын акрет годсо памятниклаште — «Свентокшиский проповедьым» (Świętokrzyskie Kazania) XIV курымын ийже.
Историйнам шымлена
Лексикографий польшысо возышо лийын мутер иланаш тӱҥалыт, xiv курымын ий гыч тӱҥалеш: Мурмелиуш мутер-влак (atque...... rerum Dictionarius Germanica interpretatione Polonica variarum cum, 1526), Я мутер Мончиньский (Lexicon latino-polonicum, 1565), Г мутер Кнапский (linguae latinae seu promtuarum graecae et polonolatinograecus usui Polonorum acconodatum Thesaurus, 1621). Мутер новопольский декет наҥгая эн палыме этапшым тӱрлӧ жапыште: Б. С. словарь-Линден ий 1807-1814 (славян икымше серьёзный темлыме образец таҥастаре Линден лексикографий С. Б.); 1861 ийыште редакцийым м йымалне мутер оргельбранд (тыге лӱмденыт «Виленский мутер»); А. словарь Крынский, 1900-1927 ий да недзвецкий в. Я. Карлович (тыге лӱмденыт «Варшавысе мутер»); В. Дорошевский мутер редакций дене 1958-1969 ий; 1978-1981 мутер М редакций дене Шимчак ий.
К. xx курымын тӱҥалтыш диалектологий дене кылдалтше виянме нимат поляк, кундемысе икымше атлас поляк йылме (полякла да нимом подкарпатье малецкий атлас м. к.) тудым йылме йӧн диалект-влакым шымлымаште тӱҥалтышым пыштен. Кокымшо тӱнямбал сар деч вара ышташ лиеш «Изи поляк кутырен атлас» (1957-1970). Вияҥдымашке кугу надырым пыштен з. штибер поляк диалектологий, С Урбанчик, да моло шанчызе-влакын К Дейн.
В. с. шымлыме пашаже ойыртемалтше да поляк йылме мутер антропонимический ташицкий роспонд топонимий ономастический.
Поляк йылме йодыш Т ончыктымо историй-влак паша Лера-Сплавинский, Клеменсевич З, С Слонский, Я Розвадовский, П Зволинский.
Важ-влак
Категорий:Поляк йылме
Чамзинка кундем
Чамзинка кундем (Чамзинский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Чамзинка.
*
Кубань (эҥер)
Кубань эҥер (акрет грекла Гипанис ‛Ύπανις, Къобан, Hypanis, Vardanes, Къвбина, Псыж, Псыжъ) — кугу эҥер Йӱдвел Кавказыште. Йогын кугытшо – 870 уштыш.
Вӱдаралымверла
*
1104
1104 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1104Категорий:XII курым
Памашсола чодырам аралыме пӧрт
Памашсола чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Керебелякский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1588
Кӧ колен
Категорий:1588Категорий:XVI курым
1106
1106 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1106Категорий:XII курым
Шар
[[File:Sphere and Ball.png|thumb|Шарын поверхностьшо — сфере,
диаметрже — d = 2r]]
Шар, чамыра — сфер дене авыралтше ората. Пелоҥгым шке диаметрже йыр пӧрдыктымӧ дене лийше геометрический тела. Шарын поверхностьшо сфере маналтеш.
Тӱҥ геометрический формул-влак
r радиусан шарын сферын кумдыкшо S да V формул-влак дене шотлалтыт:
27 шорыкйол
27 шорыкйол (27 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 27-ше кечыже. Идалык пытыме марте 338 (кужемдыме ийлаште — 339) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:27 шорыкйол
89
89 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:89Категорий:I курым
1107
1107 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1107Категорий:XII курым
Цилиндр
Цили́ндр (κύλινδρος) — тӱрлӧ тӧрлыкыштӧ кийыше да иккоклан кусараш лийше кок круг гыч, тыгак нине круг-влакын икте-весыштлан келшен толшо точкыштым ушышо пÿчкыш-влак гыч шогышо ората.
Категорий:Математике
1108
Кӧ колен
Категорий:1108Категорий:XII курым
1589
1589 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1589Категорий:XVI курым
Кеҥеж Олимпий модмаш - Пекин 2008
Кеҥеж Олимпий модыш-влак Пекин 2008 (2008 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 2008).
Кечышот
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" ! colspan=2|Сорла тылзе !!width=25|6!!width=25|7!!width=25|8!!width=25|9!!width=25|10!!width=25|11!!width=25|12!!width=25|13!!width=25|14 !width=25|15!!width=25|16!!width=25|17!!width=25|18!!width=25|19!!width=25|20!!width=25|21!!width=25|22!!width=25|23!!width=25|24!!Шӧртньӧ медаль чот ! colspan=2|Сорла тылзе !! 6 !! 7!! 8!! 9!!10!!11!!12!!13!!14 !15!!16!!17!!18!!19!!20!!21!!22!!23!!24!!
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
Еврей автоном вел
Еврей автоном вел (ייִדישע אווטאָנאָמע געגנט, йидише автономэ гэгнт, Еврейская автономная область) — автоном вел Российште.
Йошкар пире
Йошкар пире  (Cuon alpinus) – Азийын пий-влак (Canidae) йамагатын кугу янлык. Капше 1 м, почше 45 см, нелытше 20 кг.
Хордо
Хорда — оҥгын кок точкыжым ушышо пӱчкыш.
Йошкар пире
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пий-влак
Хордо
Категорий:Математике
円 (数学)
Еврей автоном вел
Примечания
Категорий:Еврей автоном вел
16 вӱдшор
16 вӱдшор (16 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 106-шо (кужемдыме ийлаште — 107-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 259 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 16 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 16 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:16 вӱдшор
90
90 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:90Категорий:I курым
Стеноринхос
Стеноринхос (Stenorrhynchos) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 5 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Синагого
Синагого (συναγωγή гыч, «погынымаш»; בֵּית כְּנֶסֶת, бейт кне́сет — «погынымашын пӧртшӧ»; שול, шул — «школо») — еврей-влакын кумалме черкышт.
Трапеций
Трапе́ций (τραπέζιον — «изи ӱстел»; τράπεζα — «ӱстел, кочкыш») — ныллук, кудыжын кок ваштарешла кийыше велже иккоклан улыт, кокытшо - уке.
Категорий:Математике
Шӱвыр
Шӱвыр — марий калык семӱзгар.
= Ончаш да колышташ =
* Категорий:Руш семӱзгар-влак Категорий:Белорус семӱзгар-влак‎ Категорий:Шотланд семӱзгар-влак Категорий:Ирланд семӱзгар-влак Категорий:Марий семӱзгар-влак Категорий:Чуваш семӱзгар-влак Категорий:Мордов семӱзгар-влак
1109
1109 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1109Категорий:XII курым
Мурзаев, Арсений Сергеевич
Арсений Мурзай (Арсений Сергеевич Мурзаев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Аксай ял — 1942) — курыкмарий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Арсений Мурзаев 1914 ий шорыкйол тылзын 19-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Аксай ялыште шочын.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий туныктышо-влак
Дипломат (ыҥ-влак)
«Диплома́т» мутын икмыняр ыҥже уло:
Кондрач почиҥга
Кондрач почиҥга (Кондрачи) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 67 еҥ (2003 ий), 72 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 1 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Дубёнки кундем
*
Кондрач почиҥга
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1590
1590 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1590Категорий:XVI курым
27 шыжа
27 шыжа (27 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 300-шӧ (кужемдыме ийлаште — 301-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 65 кече кодеш.
Лӱмгече
Шыжа тылзан коло шымше кечынже Николай, Игнатий, Кузьма, Назар да Прасковья-влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 27 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 27 кечынже колышо-влак
Калык пале
Параскеван кечыже. Тиде кечын ожно межым шӱдыраш да вургемым мушкедаш ок лий улмаш. Самырык ава да мӱшкыран ӱдырамаш-влак Юмо деч йочаштлан тазалыкым йодын кумалыныт.
Марий Элын чапмурыжо
Марий Эл республикын чапмурыжо — семым Юрий Тойварс-Евдокимов возен, мутым Д. Исламов возен. Руш мутым — Вл. Панова. Чапмуро олыкмарла, курыкмарла да рушла йоҥгалтеш.
Негыз
Категорий:Марий Эл
Попов, Никандр Семёнович
Никандр Семёнович Попов (, Марий АССР, Поранча кундем, Памашъял ял) — марий историк, шанчызе, этнограф, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1981), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2000).
Илыш корныжо
Никандр Семёнович 1950 ий пургыж тылзын 12-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Памашъял ялеш шочын.
Марий кугыжаныш университетыште тунемын. Университет деч вара Марий шанче-шымлыме институтыш пашаш пурен. Кызыт тушто этнографий пӧлкам вуйлата. 1981 ийыште диссертацийым арален, историй шанче кандидат лийын. Марий калык йӱла, Юмылан кумалмаш, кундемыштына Ортодокс тынын шарлыме, калык тӱвыран вияҥмашыже тудын шымлымаште тӱҥ верым налын шогат.
Н. С. Попов — "Марий ушем" мер-политик толкыным вуйлатен. Йошкар-Олаште ила.
Негыз
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий итсторик-влак
Изи Кугланур
Изи Кугланур (Малый Кугланур) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Нужавлак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 52 еҥ (2003 ий), 46 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нужавлак ял деч 12 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
16 идым
16 идым (16 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 259-ше (кужемдыме ийлаште — 260-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 106 кече кодеш.
Лӱмгече
Ты кечын шке лӱмгечыштым Константин, Иван, Алексей да Ефим-влак палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 16 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 16 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:16 идым
Шопкер (Юлсер кундем)
Шопкер (Пекоза) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 24 (2002 ий), 22 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нурсола деч 12 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене «Шопкер» «Осиново» лиеш. Официальный руш «Пекоза» лӱмжӧ — марий собственный лӱм мут лиеш.
Вуйдорык
Вуйдо́рык (Вуй вем) головной мозг, cerebrum, ἐγκέφαλος) — тупрӱдан янлык-влакын да айдемын нерв системын рӱдӧ пӧлкаже.
Вуйдорык вуйгорка кӧргеш олмедалтеш.
Капеш шушо айдемын вуйдорыкшын нелыт 1.5 чоло килограмм улеш, мо могырын нелыт гыч икта 2% шотла.
Вуйдорык ышталтеш ончыл вем (лат. telencephalon), вуйвем вурго (truncus encephali) ден изивем (cerebellum) гыч. Ончыл вем гын кок кугу полушарий (hemispheria cerebri) ден нуным ушышо вӱдотызан могыр (corpus calossum) гыч ышталтеш. Вуйвем вургыште ныл пӧлкам ончыкташ лиеш (кӱшычын ӱлыкӧ): кокла вем, покшел вем, кӱвар, чуяка вем. Чуяка вемын шуйнымашыже тупрӱдӧ вем улеш.
Уш-акыл ден психический функцийын рӱдерже кугу полушарийын шӱмыштӧ улеш манын, шонат. Шӱм вичкыж (икмыняр миллиметр) лончо дене ӱмбачын кугу полушарийым леведеш. Кугу полушарийын шӱмжӧ кадыртыш-влакым ышта, тиде кӱшеш тудын пайдале кумдык кугемдыме улеш.
Кадыртыш-влак (вуйвем корно-влак) коклаште вуйвем корем шуйнылыт.
Шӱм йымалне кугу полушарийын ош эменыжын келгеште вес сур эменым изи остров-влак улыт - базальный рӱдӧ-влак (базальный том-влак, пырче-влак; nuclei basales). Нунын деран тӱрлӧ функций уло.
Кугу полушарийын шӱмжым тӱрлӧ йӧн да тӱрлӧ критерий дене сертышлан ужашлаш лиеш:
Кокла вемыште кӱлешан функциональный структур олмедалтыт - таламус ден гипоталамус.
Таламус кок симметричный пеле гыч ышталтеш - шола ден пурла, кузе эн шуко весе вуйвемын структур-влак мужыран улыт, чумыр налмаште айдемын капын ден тидын шотыштак вуйвемын кок-могыран симметрийыштлан келшышын. Кажне таламусын пележе тӱжвач ончымаште компактный эллипсоид гай коеш (муно сынан улеш), да сур эменын рӱдӧ-влакын шукылык (икта 30) гыч шога. Таламус шукта тӱрлӧ памаш гыч толшо нервный сигнал-влакын тӱҥалтыш весемдымашым да нунын келшыше кугу полушарий шӱмын сертыш-влакышке умбакыже колтымашым.
Тӱрлӧ пӱртӱсын памашышт гыч толедыше сигнал-влакым тӱрлӧ таламусын рӱдыжӧ колтат. Мутлан, шижме илдарман-влак гыч толшо сигнал шижше рӱдӧ-влакышке толыт, вараже шижше шӱмышкӧ кусаралтыт. Тарванымашан шӱмлан пӱрымӧ сигнал тудын деке тарванымашан рӱдӧ-влак гоч кусаралтыт. Таламус ден шӱм кылдше нерве ярым-влак полушарийын ош эменыштыже шуйналтыт.
Гипоталамус вегетативный нервный системын ден эндокринный системын виктарыше рӱдер улеш.
Гипоталамус воктен гипофиз олмедалтеш. Гипофиз - вуйвемын ужашыже огыл, а эндокринный ту улеш. Гипоталамус вӱргорно-влак да нерве ярым-влак дене гипофиз дене кылдалтын. Гипофиз ышталтеш кок ужаш гыч - ончылсо (аденогипофиз) ден шеҥгелсе (нейрогипофиз). Вӱргорно мучко гипоталамус гыч аденогипофизышко фактор-влак (гормон гай эмен-влак) толыт, кудо тропный гормон-влакын аденогипофиз дене пуымашыжым келыштарат. Тропный гормон-влак, шке черетыштыже, чыла моло капын эндокриный тужо дене гормонын пуымашым виктарат. Нейрогипофизышко гипоталамус гыч гипоталамусышто вигак ышталтше гормон-влак (вазопрессин ден окситоцин) нерве ярым мучко (аксональный транспорт) толыт. Нуно нейрогипофизышто согремалтыт, вараже, кӱлеш семын, вӱрышкӧ колталтыт.
Ӱлнырак кийыше вуйвем вурго пӧлкаште тӱҥ шотышто пуртше нервный корно олмедалтыт. Туге гынат, тылеч посна, тыште вуйгорка (вуйвем) нерве-влакын рӱдышт ден вес кӱлешан нервный кылдыш верланат. Нервын рӱдыжӧ - нейронын капыштын компактный вераҥдалтмаш, кудын аксон-влак нервым ыштат, але кушто нервым ыштыше тӱжвал нейронын аксон-влак пытат. Ик нервын ала-мыняр рӱдӧ лийын кертыт. Чылаже 12 мужыр вуйгорка нерве-влак уло.
Тыгак тыште ретикулярный формаций верлана - чыла кум ӱлыл вургын пӧлкаже кумдыкеш шуйналтше кужу структур. Ретикулярный формацийын нейрон-влакшын шуко ваш-ваш чот атмалалтше укш-влак уло, тидат атмалалтмаш вапш гай коеш, тышеч лӱмжӧ лектеш (лат. reticularis - вапш гай). Ретикулярный формаций икмыняр (вич) кутынь лаштык гыч ышталтеш, нуно кум пӧлка-влакым ыштат: тиде улыт покшел (медианный), покшел-воктен (парамедианный) ден ӧрдыжсӧ (латеральный) пӧлка-влак. Покшел пӧлка покшелне верлана, ик лаштык гыч ышталтеш, а покшел-воктен ден ӧрдыжсӧ пӧлка-влак - кажне кок лаштык гыч ышталтеш, шола ден пурла . Покшел пӧлкаште ургышын рӱдӧ-влакше (nuclei raphae, NR) верланат, тышан нейромедиатор семын серотониным кучылтшо нейрон-влак олмедалтыт. Покшел-воктен пӧлкаште пелганде пале (locus coeruleus, LC) верлана, тудо нейромедиатор семын норадреналиным кучылтшо нейрон-влак гыч ышталтеш . NR ден LC нейрон-влакышт деч ярым-влак тӱрлӧ ончыл вемын пӧлкаже деке, тӱрлӧ шӱмын верже деке шарлат.
Изивем, ончыл вем семын, кок пелшар гыч ышталтеш, нунын шӱм ден ош эмен уло, ош эмен кӧргыштӧ рӱдӧ-влак олмедалтыт. Изивемын тӱҥ функцийже - тарванымаш-влакын координацийыштым виктарымаш, позым ден тӧрлыкым (равновесийым) кучымаш.
Важ-влак
Категорий:Вем
1110
1110 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1110Категорий:XII курым
Геометрий
Геоме́трий ( γη — мланде да μετρέω — висем деч) — тӱрлӧ фигурын (точкын, линийын, лукын, кокпачашкугытан да кумпачашкугытан объектын) свойствыжым, нунын кугытыштым, икте-весыштлан келшышын кийымыштым тунемше математикын ужашыже.
Категорий:Математике
Ялчык
Ялчык мут ончыктен кертеш:
91
91 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:91Категорий:I курым
Николаевский хутор
Николаевский хутор (хутор Николаевский) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Эртымгорно
1938 ийыште Николаевский хутор пытен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Катет
Катет — вияш лук деке эҥертыше вияшлукан кумлукын велже.
Категорий:Математике
Амур
Амур эҥер (Амур, 黑龙江, Hēilóng Jiāng) — кугу эҥер Мӱндыр Эрвелыште. Йогын кугытшо – 2824 уштыш.
Амурын лӱмжӧ
*
1111
1111 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1111Категорий:XII курым
1591
1591 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1591Категорий:XVI курым
Тыртыш (математике)
Тыртыш — оҥго дене ойырымо тӧрлык ужаш.
Категорий:Математике
Дипломат (портфель)
Дипломат але кейс (case мут деч) — аҥысыр коробка форман сумка. Винил але коваште гыч ышталтеш. Кылже уло. Эн чӱчкыдын кагазым да документ-влакым коштыктымылан кучылталтеш. Бизнесъеҥ да моло профессионал-влак дипломатыште кӱлеш документым, ноутбукым але оксам нумалыт. Кызытсе дипломат-влакым А3 форматан кагазлан келыштарен ыштат.
Ямайсола (У Роҥго кундем)
Ямайсола (Ямайсола) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Дипломат (портфель)
Категорий:Ӱзгар-влак
Ямайсола (У Роҥго кундем)
Верланыме вер
Шуарсола ял воктене кечывалвел могырно лийын шоген.
Эртымгорно
1970 ийыште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Малымаш
Малымаш - омо мутын кокымшо ыҥже. Айдеме, кол, кайык, янлык, южо шыҥа-копшаҥге-влакын физиологий процесс. Малме годым вуйторык паша ыштымыжым иземда. Уло эше йоҥлен малымаш (руш. летаргический сон), анабиоз (янлык-влакын пагыт малымашышт), гипноз омо, кома (медицин термин).
Омо физиологий
Нормо почеш айдеме кажне кечын, кажне 24 шагат гыч малышаш. Омо пычкмыш але йӱдыштӧ эртышаш. Кунам айдеме пычкемышыште кодеш (тулым йӧрыкта, мутлан), капыштыже мелатонин гормон ышталтеш. Капыште тиде гормон вияҥме дене айдемын омыжо шуеш. Йӱд омо деч посна южо эллаште кӱчык кечывал омо - сиеста уло. Манеш-манеш почеш айдеме тунемалтме жап деч эррак помыжалтеш гын - мален ок тем. Чынжым, мален темашлан кӱлеш жапым гына малыман.
Мален колтымаш
Мален колтымо деч ончыч айдемын:
Малме жап
Айдемын да южо янлык-влакын омышт икмыняр ужашлан пайлалтеш. Нине ужаш-влак йӱдым икмыняр гана угычтаралтыт. Таза айдемын омыжо тымык омын (медленный сон) икымше стадий гычыж тӱҥалеш. Тудо 5-10 минут наре шуйна. Вара 2-шо стадий тӱҥалеш. Тудо эше 20 минут наре шуйна. Эше 30-45 минут наре 3-4 стадий-влак эртат. Кумшо да нылымше стадий эртыме годым айдемым моткоч йӧсӧ кынелташ, ты годым айдеме омым ужеш, южо-влак омышто кошташ тӱҥалыт, омо дене кутырат, лӱдын колтат, йоча-влак вакшыш шалын кертыт. Но тидым нимомат айдеме шарнен ок код. Тиддеч вара малыше тымык омын 2-шо стадийышкыж пӧртылеш. Умбакыже писе омын икымше эпизодшым ужын шукта (5 минут наре). Тиде черет цикл лӱмдалтеш. Икымше цикл 90-100 минут наре эрта. Вара цикл-влак угычтаралтыт, эркын-эркын тымык омо жап шагалемеш, писе омын жапше кугемеш. Таза айдемын омыжо тичмаш цикл эрта. Писе омо - омын визымше стадийже. Шанчыеҥ-влак тудым 1953 ийыште почыныт. Электроэнцефалографий почеш, писе омо годым айдемын вуйторыкшо кечывал пагыт семын пашам ышта. Но, мо оҥайже, ты годым айдеме тарванен ок керт, чогашылже лушкыдемеш. Лӱдыкшӧ омым ужмеке, омыштыжӧ тӧршталтыме шукта гынат, тарванен ок керт. Адакшым айдемын писе омо годым  йымалне пеш писын тарванылаш тӱҥалеш. Ты пагытыште айдеме помыжалтеш гын шке омыж нерген сайын каласен кертеш. Но писе омо годым айдемым кынелташ йӧсырак, да лӱдыкшырак. Уш-акылжат пудыраҥ кертеш, садене кӱрылтшӧ писе омо деч вара мален колтеда гын, тудым вес цикл-влак алмаштышаш улыт. Шанчызе-влакын ойлымышт почеш, сокыр шочшо-влаклан сӱрет олмеш йӱк да шижмаш-влак омеш кончат.
Помыжалтмаш
Надпочечник-влакын гормонышт чот секретым луктыт, вуйторыкыш вӱр чот толеш, шӱм чотрак кыраш тӱҥалеш, вӱр темдыме куат кӱза-вола, пӧръеҥ да ӱдырамаш-влакын вож коклаште эрекций лийшаш. Уке гын - айдеме черле.
Мыняр малаш кӱлеш
Таза айдеме суткаште 6-8 шагат наре мала, но южо еҥ-влаклан мален темашлан вес жап кӱлеш (4-10 шагат наре). Тӱрлӧ амаллан кӧра айдеме южгунам икмыняр минут але икмыняр сутка наре мален кертеш. Айдеме огеш мале гын икмыняр кече жапыште вуйторыкшо пашам начар ышташ тӱҥалеш; мо йырже ышталтеш - айдеме ок умыло, южгунам уш йомдарен камвозеш. Тыге кучымо шпион да тушман салтак-влакым сар годым йодыштеденыт.
Тыгак ончо
Категорий:Физиологий
1112
1112 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1112Категорий:XII курым
Куб
Куб — виклукан параллелепипед, тудын чыла кум висышыжат икгай.
Категорий:Математике
Пий-влак
Пий-влак (Canidae) – Евразийын, Африкын да Америкын Caniformia ӱлылтӱчан гыч изи да кугу янлык йамагат.
Памаштӱр
Памаштӱр (Памаштур) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2004 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «памаш» + «тӱр» = «памаштӱр».
= Кылвер-влак ==
Шукылук
Шукылук - пÿчкыш-влак гыч шогышо геометрий фигур: тидын годым йыгыре улшо пÿчкыш-влак ик вияшыште огыт кий, а йыгыре огыл улшо пÿчкыш-влак икте-весышт гоч огыт эрте.
Категорий:Математике
27 ӱярня
27 ӱярня (27 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 86-шо (кужемдыме ийлаште — 87-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 279 кече кодеш.
Война увер
Война увер (оригинал лӱм – Война увэр) – икымше марий йылме дене возымо газет. 1915 ийын пургыж тылзын 4 кечынже Вяткыште икымше номерже савыкталтын. Тидлан негызым Павел Петрович Глезденев пыштен. Икымше Тӱнямбал сар нерген уверым умылтарен. Павел Глезденёв тиде газетым кум йылме дене возен: марла "Война Увер", суасла "Сугыш хабарляре", одо йылме дене "Войнаысь ивор".
27 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 27 кечысе событий-влак
Война увер
Тылзыште кок гана савыкталтын, ик номерлан возалтмаш ак 1 теҥгеат 20 ыр палемдалтын. Тӱжвач ончымаште тунемшын тетрадьшыла койын. Материал-влак кандаш страницеш кок радам (колонко) дене вераҥдалтыныт. Газетын икымше кок номерже аралалт кодын огыл, 30 номерже мемнан жап марте шуын.
27 ӱярня
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 27 кечынже шочшо-влак
Война увер
1915 ийыште лу номер лектын. Талук мучаште губернийын земствыже инородческий газет редакцийлан оксам ойырымым чарнен, тунам П. Глезденев шке оксаж кӱшеш савыкташ тӱҥалеш, икмыняр спонсор ден лудшо-влак изирак окса дене полшеныт. Тунам газетлан 212 марий, 300 одо, 222 суас возалтыныт. Тыгак 60 книгапӧрт ден 60 школ налын шогеныт.
27 ӱярня
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 27 кечынже колышо-влак
Война увер
Чумыр тираж 1300 экземплярыш шуын.
27 ӱярня
Калык пале
Категорий:27 ӱярня
1113
1113 ий — XII курымын ийже.
Война увер
1916 ий мучашлан газетлан возалтше-влак коклаште 412 марий, 222 суас, 360 одо лийыныт. А талук гыч газетым 1680 марий еҥ лудын.
1113
Кӧ колен
Категорий:1113Категорий:XII курым
Война увер
1917 ий ага тылзыште "Война Уверым" Озаҥыште савыкташ тӱҥалыме. Пытартыш номерже 1917 ий 15 идым тылзыште лектын. <!--Вяткыште илымыж годым П. П. Глезденев марий калыклан да тудын культуржылан эн кугу суапым ыштен. Тудо икымше марла газетым луктын. Тымарте марийын газетше нигунамат лийын огыл. Кугыжан Российыште мутшат тидын нерген лектын кертын огыл. П. Глезденев кучемым ÿшандарен кертын да икымше империалист сар нерген умылтарыме амал дене марла газетым лукташ тÿналын. Газетын лÿмжӧ – «Война увер».
Газет империалист сар жапыште, 1915-1917 ийлаште, лектын. Кеч-мо гынат, «Война увер» вуймутан марла газетын шочмыжлан 1914 ийымак шотлыман (кеч газетын тÿналтыш кок номержым мумо огыл), а тудын 1915-1916 ийласе номер-влакше аралалт кодыныт. Кум ий коклаште газетын 30 утла номерже савыкталтын. Газетым редактор П. Глезденев кум йылме дене – марла, суасла, одыла – луктын. Лÿмжак ончыкта: газет марий коклашке сар уверым шаркалаш шонен ышталтын. Тидым кучемат кÿштен. Садланак дыр шке жапыштыже икымше марий газетым шагал огыл орленыт. Вурсеныт тудын редакторжым, пуйто тудо кугыжан шолдыргышо политикше дене марийын вуйжым аҥыртылын, пуйто калык коклаш шовинизм шÿлышым шаркален, кугыжалан сарым шуяш полшен шоген. 1915 ий жапыште 10 номер «Война увер» газет лектын. Но 1915 ий мучаште губерний земство газетым лукмаште окса полышым пуэн шоген огыл. Тидлан кӧра П. П. Глезденев «Война увер» газетым лукмашке шке вийжым пышта.Тыге 15 январь 1916 ий гыч 1916 ий мучаш марте эше 12 номер ош тÿням ужеш. Газетым налше-влак кокла гыч лийыныт : 212 марий, 360 одо, 222 суас. Тидын деч посна газетым 36 библиотек и 60 миссионер школ налын шогеныт. «Тиде газетым лукташ лудшо да шке кумылан–влак деч 1100 окса парым пурен шоген, – П. П. Глезденев ойлен. – Мый да мыйын пашаеҥ-влакем газет лукмаште тыршен шогат.
Павел Петрович Глезденев 27 ноябрьыште 1916 ийыште серышым возен. Тушто 1917 ийыште «Война увер» газетым умбакыжат лукташ кÿлмӧ нерген ойым пидын. Тыгак «Война увер» газетым, книгам, листовкым ялозанлык да арулык нерген окса полышым йодын. Тиде йодышым земский собраний калык образований шотышто постоянный комиссийлан пуэн. 1 декабрь 1916 ийыште погынымаш тидым ончен, брошюр, листовко ден газет–влакым руш огыл йылме дене лукташ сайлан шотлен. Молан манаш гын: *
15 сентябрь 1917 ий марте Павел Глезденев «Война увер» газетын 13 номержым  луктын шуктен. 31 октябрьыште губернский собранийын экстренный сессии погынымашыштыже калык образований пӧлкан пашаж нерген докладым каҥашеныт. Тунам П. Глезденев пӧлка вуйлатышын полышкалышыжлан шоген. Тиде йодыш дене выступатлымыж годым тудо ойлен: «Вятский губернийыште 900 тÿжем инородец, но нимогай полыш нунылан ты марте калык образованийыште пуалтын огыл, нунылан грамотный лияш нимогай йӧн денат полышым пуэн огытыл,кÿшыл просвещений нерген кутырыманат огыл. Кунам руш огыл калыклан образований дек шуаш лийын гын, администраций сепаратизм шÿлыш деч лÿдмышжлан верч корным петырен. Тыге тудо шке шонымашыжым почын каласен.
П. П. Глезденев калык образований комиссийлан докладым  «О ближайших задачах губернского земства  по школьному и внешкольному образованию инородцев Вятской губернии» ямдылен. Тудо посна пункт дене калык образований программыш, инород йылме дене савыктыме пашам виктарен шогаш палемден. 1917 ийыште декабрь мучаште экстренный сессийын губерний земский собранийын П. П. Глезденев руш огыл калыкын йылмыж ден умбакыжат савыктыме пашам шуяш манын, йодышым тарвата. Газет калык коклаш сар уверым конден шоген. Ик шотшо дене тидыже ок лий гын, тудым лукташыжат огыт пу ыле. Но вес могырым, тиде амал веле лийын, П. Глезденев тудым моштен кучылтын, адакшым марий-влакат вет ты сӧйыштӧ кредалыныт, нунын ешыштланат сар уверым палдараш кÿлын. Газет утларакшым герман сарын кузе каен шогымыж нерген возен. Кугыжан кучемын кÿштымыж почеш лекше газетыште кугыжалан полшаш кÿлмӧ нерген ÿжмашат уло. Тиде ок лий гын, газетшымат огыт луктыкто ыле. Редактор газетышке ялт тыныс материалымат шуко пуртеден.Тыште ялозанлык сомылым шуктымо, вольыкым ончымо, тунемме нерген статья-влак эреак савыкталтыныт.Павел Петрович Глезденевын просветитель шÿлышыжат тыште ончыкталтеш. Туныктымын, шинчымашын, книган айдеме илышыште моткоч кугу верым налмышт нерген шонымашыжым газетыште эше ик гана ушештара : «Калыкым почаш, волгыдыш лукташ кок корно уло – газет ден книжка-влак. Тиде кок корнын керек-кӧланат йӧршашыже, куштылгыракше – газет да книжка-шамыч. Газет ден книжка – шамыч кушко гына огыт пуро? Тÿньык окнан шем пӧртышкат пурат» (1916 ий, 12 ноябрь).-->
Негыз
Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак Категорий:Марла савыкталтше газет-влак Категорий:Марий Эл
Санкт-Петербург
Тыгак ончо
Категорий:Санкт-Петербург Категорий:Российысе миллионер-олала
Акрет грек йылме
Акре́т грек йылме — индоевропысо ешын йылмыже, грек йылмын кугезыже, грек ойкуменын мландыштыже мемнан курым деч ончыч 2 тӱжемше ий гыч тӱҥалын, мемнан курымын V курым марте шарлен да кучылталтын.
Категорий:Акрет грек йылме Категорий:Акрет Греций Категорий:Акрет Рим Категорий:Византий
Ӱжара (газет)
«Ӱжара» — марий йылме дене возымо газет. Озаҥыште савыкталтын. Икымше номер 1917 ийыште Сорла тылзын 25-ше кечынже лектын. Тиде газетлан Павел Петрович Глезденев да Валериан Михайлович Васильев негызым пыштеныт. Глезденев тиде газетын икымше номерже-влакым лукташ шке оксажым пуэн. Васильев икымше номерлан ончылмутым серен.
«Ӱжара» газет шуко жап лектын огыл, вашке петыралтын. 1918 ийыште революций лийын. Озаҥыш большевик-влак толыныт, ошо-влак каеныт, садлан газетыште возымо келшен огыл. «Йошкар кече» лӱман у газет лекташ тӱҥалын. «Ӱжара» газет марий калыкын илышыже нерген гына возен, а «Йошкар Кече» газет коммунистический лийын.
Негыз
Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак Категорий:Марий Эл Категорий:Марий газет-влак
16 кылме
16 кылме (16 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 320-шо (кужемдыме ийлаште — 321-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 45 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 16 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 16 кечынже колышо-влак
Калык пале
Аннан кечыже. Тыгай калыкпалым эскереныт: ондак вочшо лум тиде кечын шула гын, шушаш ийыште кинде лектыш сай лиеш, чот йÿштö гын – шужен ий вуча.
Категорий:16 кылме
Никифоров, Павел Егорович
Павел Никифоров (Павел Егорович Никифоров) (, РСФСР, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Поленга ял — 1955) — курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Павел Никифоров 1920 ийын теле тылзын 23 кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Поленга ялыште кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак
Оҥго
Оҥго — пуымо точко деч иктӧр тораште улшо тӧрлыкысӧ чыла точко гыч шогышо геометрий фигур.
Категорий:Математике
1114
1114 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1114Категорий:XII курым
Пӱчкыш
Пӱчкыш (отрезок) — пуымо вияшыште палемдыме кок точко коклаште кийыше чыла точкыж гыч шогышо вияшын ужашыже.
Андрианова, Елена Михайловна
Елена Михайловна Андрианова (, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Кужмарий сола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2000), доцент (2013).
Илыш корныжо
Елена Михайловна Андрианова 1972 ийын шорыкйол тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Провой кундем Кужмарий солаште шочын. 1989-ше ий гыч 1994-ше ий марте Марий кугыжаныш университетысе историй да филологий факультетын марий пӧлкаштыже тунемын. Тунем патарымеке, финн-угор йылме-влак кафедраште шымлызе семын тыршен, а 1995-ше ий гыч 1998-ше ий марте Марий кугыжаныш университетын финн-угор йылме-влак кафедр пеленсе  аспирантурышто тунемын. 2000-ше ийыште «Терминология родства в финно-угорских языках волжской и пермской групп» теме дене кандидатлык диссертацийым арален. Вуйлатышыже профессор И.С. Галкин лийын. 1999—2000 ийлаште финн-угор йылме-влак кафедрыште методистлан пашам ыштен. 2000—2010 ийлаште марий йылме кафедрыште доцент должностьышто тыршен. 2006-2008 ийлаште историй да филологий факультетын туныктымо паша шотышто деканын алмаштышыже лийын. 2010-2013 ийлаште финн-угор институтысо чумыр да финн-угор йылмышанче кафедрым вуйлатен. Кызыт калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл интитутысо финн-угор да таҥастарыме йылме-влак кафедрын доцентше.
Статья, доклад материал, рецензий-влак
Vili Международный симпозиум «Языковые контакты Поволжья» // Финноугроведение. — Йошкар-Ола, 2011. — № 2. — С. 100—102.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Лудо рывыж
Лудо рывыж (Urocyon cinereoargenteus) – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 65 см, почше 35 см, нелытше 5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пий-влак
Кугу Березники кундем
Кугу Березники кундем (Большеберезниковский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Кугу Березники.
*
1117
1117 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1117Категорий:XII курым
1116
1116 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1116Категорий:XII курым
Пенсильваний
Пенсильваний (Commonwealth of Pennsylvania) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 119,283 тӱж. км². Калык чот - 12 281 тӱж. еҥ (2010). Административ рӱдер — Гаррисберг ола.
Категорий:Пенсильваний
92
92 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:92Категорий:I курым
Лаишево кундем
Лаишево кундем (Лаеш районы, Лаишевский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Лаишево (Лаиш ) ола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): руш-влак (55,1%), суас-влак (42,1%), чуваш-влак (1%).
Административ шеледымаш
Лаишево кундемыште 1 ола шотан илем да 24 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Кеҥеж Олимпий модмаш - Моско 1980
Кеҥеж Олимпий модмаш-влак Моско 1980 (1980 Summer Olympics,Jeux olympiques d'été de 1980).
Олам сайлымаш
Категорий:Кеҥеж Олимпий модмаш
1118
1118 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1118Категорий:XII курым
Нижний Выжум чодыра пӧрт
Нижний Выжум чодыра пӧрт (Лесной дом Нижний Выжум) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Шодыгол посёлко деч 6 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Нижний Выжум чодыра пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
28 ага
28 ага (28 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 148-ше (кужемдыме ийлаште — 149-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 217 кече кодеш.
Лӱмгече
Ага тылзын коло кандашымше кечынже Дмитрий, Макар, Пахом–влакын лӱм кечышт.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 28 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 28 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:28 ага
1119
Кӧ колен
Категорий:1119Категорий:XII курым
Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын
Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын (Марий Калыкын Икымше Всероссийский Съездше, але Икымше Марий Погынымаш) — Пӱрӧ олаште эртаралтын. 15 Сӱрем - 25 Сӱрем 1917 ий. Чылажге 178 делегат-влак толын.Эн палыме: Павел Петрович Глезденев, Валериан Михайлович Васильев, Леонид Яковлевич Мендияров.
Делегат-влак шуко йодыш-влак нерген каҥашеныт: Марий калыкым аралашлан, шочмо марий йылме вияҥмашлан уло вий дене полшаш кӱлеш. Кӱлдымаш "варваризм"-влакым луктын кудалташ, да чыла ер-влакын да эҥер-влакын да ял-влакын марий лӱмым да айдемын лӱмым да саемдаш да арален кодаш.
Ялыште марий калыкын нӧлталаш пеш тыршеныт. Арака нерген посна каласышт. Могай тудо осалым мер илышлан да айдемылан пуа. Тыгодым уло аракам тӱҥге-вожге пытараш тыршеныт.
Негыз
Категорий:Марий погынымаш-влак
Португал йылме
Португал йылме (португалла português) — индоевропысо (роман) йылме.
Португал йылме Роман йылме-влак
Поланур (Провой кундем)
Поланур (Поланур) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо выселке.
Верланыме вер
Памашсола сола деч 7 километр тораште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Красногорка (Шернур кундем)
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 4 километр касвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Тулрывыж
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пий-влак
Александров, Анатолий Ильич
Анатолий Александров — бокс дене Спорт мастер. 3 Пургыж 1967 ийыште Караганда область Шахтинск олаште шочын.
Илышкорно
Анатолий бокс дене 1978 ий гыч ДСО "Трудовые резервыште" заниматлаш тӱҥалеш. Виктор Майер — Анатолийын икымше тренерже. 1985 ийыште логалеш икымше серьёзный турнирыш — Казахстан Чемпионат, кушто тудо сеҥа да спорт мастер лӱмым налеш. Армий гыч толмекше, 1989 ийыште эше ик республикысе чемпионатыште сеҥа. Вара Моско олаш илаш кусна. Тушто Рӱдӧ физкультурын институтшым тунем пытарен.
Категорий:Спортъеҥ
Параллелограмм
Параллелогра́мм ( παράλληλος — параллелье да  γραμμή — линий деч) — ныллук, тудын ваштарешла велже-влак икте-весыштлан мужырын параллельлын улыт. Параллелограммын частный случайже-влак: виклук, квадрат да ромб.
Параллелограммын свойствыжо-влак
тек а — AB велжын кужытшо, b — AD велжын кужытшо, d_1 да d_2 — диагональже-влакын кужытышт; тунам
Параллелограммын признакше-влак
ABCD ныллук тунам параллелограмм лиеш, кунам ончыктымо условий-влак гыч иктыже шукталтын лиеш:
Важ-влак
Категорий:Математике
Виклук
Виклук - параллелограмм, тушто кажне лукшо вияш улеш.
Категорий:Математике
Мадонна (мурызо)
Мадонно (Чын лӱмжӧ: Мадонно Луизе 'Веронике' Чикконе Ричи, Madonna Louise 'Veronica' Ciccone Ritchie) тиде Америкысе мурызо.
Категорий:Мурызо-влак
Ромб
Ромб (ρομβοσ) — чыла велже тӧр улшо параллелограмм.
Категорий:Математике
16 пеледыш
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечынже колышо-влак
Палемдымаш
Категорий:16 пеледыш
Омо
Омо мутын кок ыҥже уло:
Тӱҥ
Омым шымлыше шанче онейрологий маналтеш. Малыме годым айдемын вуйторыкыштыжо икмыняр стадий эрта. Ик стадий годым айдемын шинчаже писын тарванылаш тӱҥалеш. Тиде стадий кажен 1,5-2 шагат жапыште угычтаралтеш. Пуйто ала мом эскерен, еҥын шинчаолмаже шинчагомдыш йымалне тарванылаш тӱҥалеш, айдеме чӱчкыдын шӱла, вӱршерже чот кыра, чогашылже лушкыдемеш. Айдемылан омо йӱд вошт кончен кертеш, но лач тиде стадийыште омо шарнымашеш кодеш. Кажне айдеме омым ужын кертеш, но, помыжалтмеке, кажныже шке омыж нерген каласен огеш керт. Южо-влаклан тӱсдымӧ омо коеш, а сай воображений дене еҥ-влаклан да йоча-шамычлан тӱрлӧ тӱсан омо конча. Посна эше умылымо омо уло. Ты годым айдеме малмыжым умыла, южгунам омыжым шке виктарен кертеш.
Омо кусарымаш
Акрет годсек айдеме омым умылаш тыршен. Кугезына-влак омо гоч еҥын ончыкылыкшо нерген мужеш тыршеныт. Нуно ӱшаненыт: айдемылан юмо лач ончыкылыкшо нерген шижтарашлан омым колта. Акрет годым южо калыкыште омо кусарымаш пашам карт-влак, але тидлан посна тунемше-влак шуктеныт. Омым кусарашлан омо тогедыш-влак возалтыныт. Омо тогедыш книга марий йылме денат возалтын. Тыге омо кусарымаш нерген ик эн тошто книга - «Онейрокритика» (грек омо тогедыш) мемнан курым деч ончыч II—III курымышто возалтын.
Дежавю
Южгунам айдеме иктаж мом ыштымыж годым умыла: лач тыгак ала кунам лийын. Тиде верыштак, тидымак тудо ыштен. Шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш дежавю шижмашын сӱретше эн ончыч малме годым омыштына конча, а вара илышыште угычтаратлтме годым, айдеме умылен колта - "тыге ала кунам лийын".
Сымыктышыште
Омо феномен сымыктышыште чӱчкыдын кучылталтеш. Сӱретче, семлызе, почеламутчо-влак омышто кончышым шке пашаштышт кучылтыныт. Омо нерген симфоний, классик сем, опер-влак возалтыныт, Шекспир "Кожла кокласе омо" (руш. "Сон в летнюю ночь") пьесым возен, Марий Кугыжаныш театрыште марий йылме дене шындалтын. Марий мурызо-влак омо нерген муро-влакым йоҥгалтарат. Санян Вачи мурызын йоҥгалтарыме "Омо" мурыжо Марий Эл Радион Идалыкысе хит-парадыштыже 2010 ийыште 6 верым айлен.
Тыгак ончо
Категорий:Физиологий
1120
1120 ий — XII курымын ийже.
1121
1121 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1121Категорий:XII курым
1120
Кӧ колен
Категорий:1120Категорий:XII курым
1592
1592 ий — XVI курымын ийже.
Койот
Койот (Canis latrans) – Йӱдвел Америкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 76–86 см, почше 30–41 см, нелытше 6.8–21 кг.
1592
Кӧ колен
Категорий:1592Категорий:XVI курым
Койот
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пий-влак
Португалий
Португалий (Portugal) — Европысо эл.
Категорий:Португалий
Порылык (айдеме койыш)
Порылык — айдеме койыш, порым ышташ тыршымаш.
Тыгак ончо
Категорий:Айдеме койыш-влак
1122
1122 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1122Категорий:XII курым
Ялчык (Обшияр ял шотан илем)
Посёлко лӱм
Посёлкылан лӱмым Ялчык ер пуэн.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Кумырӱмбал
Кумырӱмбал (Яманаево) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 52 еҥ (2004 ий), 41 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Вечын сола деч 2 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1123
1123 ий — XII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1123Категорий:XII курым
Ерошкин, Виталий Александрович
Виталий Ерошкин (Виталий Александрович Ерошкин) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Ангырвуй ял —, Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, историй шанче доктор, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже (1966), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже.
Илыш корныжо
Виталий Ерошкин 1928 ийыште вӱдшор тылзын 18 кечынже Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Ангырвуй ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Динго
Динго (Canis lupus dingo) – кечывалвел-эрвел Азийын да Австралийын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Пий-влак
16 пургыж
16 пургыж (16 февраль) — григориан кечышот почеш 47 кечыже. Идалык пытыме марте 318 кече (кужемдыме ийлаште — 319) кодеш.
Лӱмгече
Пургыж тылзын латкудымшо кечынже Адриан, Анна, Влас, Николай, Роман, Семен, Юлиана–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 16 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 16 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:16 пургыж
1124
1124 ий — XII курымын ийже.
Куракин
Куракин (Куракино) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 77 еҥ (2005 ий), 71 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 6, 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Патыр сурт
Патыр сурт (Звезда) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Хутор лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «патыр» + «сурт» = «патыр сурт».
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Куракин
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
28 вӱдшор
28 вӱдшор (28 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 118-ше (кужемдыме ийлаште — 119-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 247 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 28 кечынже шочшо-влак
1126
1126 ий — XII курымын ийже.
28 вӱдшор
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 28 кечынже колышо-влак
1126
Кӧ колен
Категорий:1126Категорий:XII курым
28 вӱдшор
Калык пале
Категорий:28 вӱдшор
Калифорний
Калифорний (California) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 423,970 тӱж. км². Калык чот - 37 254 тӱж. еҥ (2010). Административ рӱдер — Сакраменто ола.
16 сорла
16 cорла (16 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 228-ше (кужемдыме ийлаште — 229-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 137 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 16 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Вӱд йоктарыше (зодиак тамга)
Вӱд йоктарыше — латикымше зодиак тамга.
16 сорла
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 16 кечынже колышо-влак
Вӱд йоктарыше (зодиак тамга)
Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Вӱд йоктарыше тамгаште 21 Шорыкйол гыч 19 Пургыж марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Пургыж гыч 14 Ӱярня марте улеш.
16 сорла
Калык пале
Категорий:16 сорла
Вӱд йоктарыше (зодиак тамга)
Планета
Вӱд йоктарышын планетше-влак — Сатурн ден Уран.
Пале
Вӱд йоктарышын палеже ♒.
Тыгак ончо
Категорий:Зодиак тамга-влак
1127
Кӧ колен
Категорий:1127Категорий:XII курым
Марий калыкын илыме верже
XVIII курымышто
Марий-влак, тӱҥ шотышто, Вӱтла ден Виче кундемыште, а Юлын пурла серыштыже Шур ден Кугу Шундыр кокласе верым айленыт. XVIII курымын икымше пелыштыже марий-влак Озаҥ губернийысе Чыкма, Чарла, Шынчара, Яраҥ, Озаҥ (Алат корно), Вӱрзым уездлаште иктеш чумырген иленыт. Виче воктенат, Озаҥ уездын Калса воктенысе Арск да Зюрейский корнылаштат марий-влак лийыныт. Шагал огыл еҥ Урал воктене верланен. Уралын кечывалвелныже, Орынбор губернийын Ӱпӧ уездыштыжат кугезына-влак иленыт. Озаҥ губернийысе Пермь провинцийын Кӧҥгыр уездыштыжат марий-влакын изирак тӱшкашт илен. Тобольск губернийын Верхотурье уездыштыжат икмыняр марий кресаньык озанлык верланен.
1775-ше ийыште губерний нерген реформо лийын. Тидын деч ончыч марий калык кум губернийын 10 уездыштыже илен. Эн кугу тӱшка Озаҥ уездеш верланен. Тунам кызытсе Марий мландын пеле наре кумдыкшо Озаҥ губернийыш пурен.
1779–1781-ше ийласе реформо деч вара марий калык Озаҥ губернийысе Чыкма уездыште да Угарман губернийысе Шурдӱҥ уездыште курык марий-влак иленыт. Олык марий-влак Озаҥ губернийын Чарла, Озаҥ, Шовакшэҥер уездлаште, Виче губернийын Вӱрзым, Яраҥ уездлаштыже мландым айленыт. Эрвел марий-влак Ӱпӧ, Орынбор, Пермь губернийлаште лийыныт. Губерний нерген у реформо марий калыклан тӱшкан чумырген илаш нигунарат йӧным ыштен огыл.
Негыз
Категорий:Марий диаспоро
Филиппов, Анатолий Филиппович
Анатолий Филиппов, Чончурий (Анатолий Филиппович Филиппов) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Азъял ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1995), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1995).