cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
10 идым
Калык пале
Аннан да Саван кечыже. Тиде кечын ожно кылтам скирдыш чумыреныт. Тидын лӱмеш кугу пайремым эртареныт, кугу яллаште гын ярминка лийын.
Категорий:10 идым
Ятманов, Александр Степанович
'''А. Мичурин-Азмекей''' (Александр Степанович Ятманов), Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Изи Моламас ял — , Марий АССР, Провой ола) — марий серызе, прозаик, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982), 1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
А. Мичурин-Азмекейын ачаже — Ятман Чопан (Ятманов Степан Ятманович) — Ӧрзалак (Арзебеляк) марий лийын, тушкак Кугу Моламас ял гыч шкаланже ӱмыр йолташым, Мария Михайловнам, конден. Ик ийын чот ташлыше вӱд суртпечылан кугу эҥгекым ыштенат, еш изи Моламасыш куснен. Тушто тунам улыжат шым-кандаш сурт лийын. Ондак изи, шыгыр пӧртыштӧ иленыт. Икмыняр ий гыч уржа пеш чаплын шочын, да тудым ужалыме окса дене Пӧтла (Кугу Иркин) ялыште вич пырдыжан, урем велыш вич тӧрзан пӧртым налыныт да Изи Моламасыш конден шынденыт.
Ты пӧрт кызытат уло. 1994 ий шыжа тылзын, писатель Мичурин-Ятманын (Азмекейын Сергей изажын) шочмыжлан 90 ий теме вашеш, тудын пырдыжешыже изак-шоляк Ятмановмыт лӱмеш шарнымаш оҥам почыныт.
А 2012 ийыште 28 шыжан, шочмыжлан 100 ий теме вашеш, Чакмарий ялыште, культур да каныме рӱдер ончылно, писательлан чапкӱм почмо. Тушан лӱмнержым, чурийжым да кумыл ойжым («Шочмо мландем! Тау тынар мотор улметлан!») велен шындыме.
Ятмановмыт ешыште кум эрге да кок ӱдыр кушкыныт: Сергей, Иван, Александр, Анастасия да Устинья. Эн изи эрге, ончыкылык Азмекей, 1920—1925 пошкудо Олыксоласе (кызыт тудым Чакмарий але Красный Яр  маныт) земский училищыште, вара Юл воктенысе Какшамарий  ял озанлык школышто шинчымашым налын. 1927 ийыште школ илыш нерген возен колтымо икымше заметкыже Москосо «Марий ял» газетеш лектын.
1930 ийыште Марий педтехникумыш тунемаш пурен, но кандаш тылзе гычак (1931 ий 1 ӱярнян педсоветын пунчалже почеш 1-ше ступенян Кугу Корамас школыш (кызыт — Волжский районысо Чодыраял) вуйлатышылан колтеныт. Амалже — туныктышо ситен огыл.
1932 ийыште шымияш школлан (ШКМ-лан) пашаеҥым ямдылыме куд тылзаш педкурсышто историк специальностьым налын да Кугу Шигак ялыш  (Звенигово район)  школ вуйлатышылан толын. Коло ияш Александр Ятмановлан ныл ий  тунемман школым шымияшыш савыраш пернен. Паша изиш вийнаш тӱҥалмек, у вуйлатыше «Марийская правда» газетыш «Наши первые шаги» статьям возен колтен (1933 ий 29 идым): «''Новый учебный год наша школа встретила в полной готовности… Создали довольно прочную материальную базу. Колхоз Мушмари весной обработке и охране мы собрали большой урожай. Имеем  350 пудов картофеля, 15 пудов гречи, 6 пудов овсяной муки… В колхозах наших есть фонды помощи беднейшим учащимся, промартель Мушмари выделила 50 рублей на приобретение обуви беднейшим учащимся, обеспечила 37 чел. Учащихся бесплатными квартирами.''
Теперь перед нами основная задача — хорошо организовать учебно-воспитательную работу в школе, выполнить почётные задачи, которые возложены на учителя…
''Таковы наши первые шаги. Безусловно, в условиях нашей, ранее отсталой национальной области масса трудностей в организации работы школ. Но трудности преодолимы. Мы даём слово, что сделаем нашу школу — Больше-Шигаковскую ШКМ — примерной, по-большевитски преодолеем все недостатки».'' Черетан тунеме ий пытымек, 1934 ий кеҥежым Александр Степанович Кугу Шигак гыч МАО-н рӱдӧ олашкыже куснен, Йошкар-Ола ронош инспекторлан пурен. Тушечынак армийыш каен. Румыний границыште, Тирасполь ола кундемыште, пограничник лийын. Лач служитлен пӧртылмӧ пӧртылмӧ жаплан, 1937 ий 15 шорыкйолышто, Сергей изажым, Чакмарий ШКМ директорлан ыштыше писатель Мичурин-Ятманым, арестоватлат, вара лу ийлан лагерьыш колтат.
Тидлан кӧра шольыжат («Марий коммуна» газет редакцийыш пашаш пурен улмаш) азапыш логалеш — тудын ӱмбак чыланат йӱштын, тушманлын ончаш тӱҥалыт. Тыгай койышым чытен кертде, А. Ятманов 1937 ий 31 ӱярняште ответственный редактор лӱмеш докладной запискым сера: "«Чыла могырымат мыйын ӱмбакем шӧрын ончымылан кӧра паша ышташ йӧсӧ лийме дене 1 апрель гыч мыйым паша гыч кайымылан шотлаш йодам, эрла, 1 апрельыште, пашашке ом тол»."Но редактор Елена Сидоркина самырык журналистым шкенжымак титаканлан шотла да шыде, негыздыме приказым воза: "«Культур сектор вуйлатыше Ятманов йолташын кок кече годым пашашке лекдымыжлан тудым 1 апрель гыч паша гыч лукташ»."Тудо ийын Писатель ушемыште ик погынымаш почеш весе эртен, я иктым, я весым ятлен вурсеныт. Вуйлатыше-влак Мичурин-Азмекейлан (тунам кинофикаций управленийыште пашам ыштен) уэш-пачаш шижтареныт: «Мом эре шып шинчет? Изатын осал пашаж нерген ойлен пу». Но тудо шке ӱмбакше тыгай языкым ок нал, да 1937 ий сорла тылзын ик погынымашын протоколешыже тыге серен шындат: "«Степанов Азмекей, несмотря на ряд вопросов о его отношении к брату — врагу народа и будучи специально приглашён, на первое заседание 17 августа не явился, а 19 августа, хотя на заседании участвовал, не сказал ни слова. Заседание правления объявляет политическое недоверие к нему»."Тидыже НКВД-лан сигнал гаяк лийын. Арестоватленат кертыт ыле. Но тӱкен огытыл. Векат, шылтык шагалрак улмаш.
Репресийын марий литературым «солен» кайымекше, самырык вийлан корным почшо лийыт. Сергей Николаевын, Георгий Ефрушын, Миклай Казаковын, Чалай Васлийын, Макс Майнын, Василий Рожкинын книгаштым писын гына савыктат. Азмекейланат черет шуэш: 1940 ий шошым «Патриот-шамыч» ойлымаш сборникше лектеш.
Тунам автор книга издательствыште пашам ыштен. Тушечынак 1941 ий теле тылзын армийыш каен. Юго-Западный фронтыш логалын. Вес ийын июньышто пурла кидше сусырген, а июль мучаште Сталинград кундемыште рота командирын алмаштышыже А. Ятманов, нелын сусыргышо, пленыш логалеш. Суртышто ватыже уверым вучен йӧслана. Миклай Казаковлан армийыш 1942 ий 17 идымыште возымо письмаште Юлия Ильинична чонжым тыге почын: «Йочам-шамыч изирак огыт лий гын, вуй-поч каем ыле. ''Мом ончаш, веет тиде Отечественный войнаште участвоватлыме деч почётный паша укеат мемнан. Манметла, тыге чонем тарватем да моткоч чот когаргем, пуйто уло шӱмем аяр тул дене йӱла, тушманым сеҥаш кайыме шуэш. Азмекей эреак, пытартыш жап марте (кайымешкыже), когаргыш. «Ынде неужели мые тиде войнаште участвоватлыде кодам?» — манеш ыле. Да,кузе кайыш, тугак пытыш ала мо, ынде кумшо тылзе письмажат уке, а шӱм моткочак чот коршта, шелшаш гай чучеш…''
''Но мо, тыге пӱралтын улмаш мыланна. Ме кызыт мартежат икте-весе дене ойырлен илышна: то тудо тунемеш, то туныкта — ӧрдыж велыште коштеш, то еҥ тушман илаш эрыкым ыш пу — тыге изи ӱмырна когыньнан эртен кайыш, ужат. Ала иктаж-могай пӱрымаш утарен коден гын, шкенжын пиалже дене огыл гын, эргыжын пиал денак коштын толеш гын веле. Теве тыге шоналтемат, кӧргемлан изиш куштылемеш…''». Ятманов-Азмекейын пленыште лийме корныжо Польша, Германий да Чехословакий гоч эрта. Такшым ватыжлан чын ойлен улмаш: сарыште фашизм ваштареш кредалде кодын, 1945 ий марте тушман кидыште орланен. 1942—1945 ийла писательын шӱмешыже паремдаш лийдыме сусырым коденыт. Мӧҥгӧ пӧртылмек, тошто верыш, издательствыш, вуйлатыше В.Столяров-Юксернын алмаштышыжлан налыныт. Ик ий утла эртат, ала-кӧжӧ кӱшыл органыш вуйым шиеш: «Ончалза ян, книгам лукмаште ончычсо пленный-шамыч — Азмекей, Докукин, Кирпичников (Йыван Кырлан шӱжарын марийже) — пашам ыштат. Нуным кожен колтыман!»
Сталин жапыште ончычсо пленный-влакым тушманлан ужалалтшеш ужыныт. Санденак Мичурин-Азмекейлан книгоиздат гыч каяш логалын. Онын колымекше иже, 1955 ийыште, кокымшо книгажым («Чодырасе сӱан») луктын кертын. 1957 ий ага тылзыште СССР писатель ушемыш пуртеныт. Писатель кусарыме сомыллан ятыр вийым пуэн, публицистикымат ӧрдыжеш коден огыл. Но изиш ончычрак ешыже шаланен. Тугодсо закон почеш, тидын нерген газетыш серыман улмаш. Юлия Ильиничнат тыгак ыштен: марийже деч ойырлаш шонымо нерген «Марий комунна» газет гоч (1952 ий 11 ӱярня) увертарен, вара ты йодышым калык суд ончен (тунам еш Институтский уремысе 7-ше номеран пӧртыштӧ илен). Мутат уке, тиде савыртыш писательын чоныштыжо сусыр палым коден. Илен толын, Александр Степанович Писатель ушемын полшымыж дене Звенигово олаште шкаланже пачерым налеш да пытартыш ийлажым тушто эртара. Александр Степановичлан республикысе культурын заслуженный пашаеҥже лӱмым пуымо.
Сылнымут корныжо
А. Мичурин-Азмекейын возымыжым тематике шот дене кум ужашлан шелаш лиеш: пӱртӱс нерген ойлымаш-влак, мыскара да социальный темылан возымо произведений-влак. Поснак кугу верым пӱртӱс теме налын шога. Тукым гыч тукымыш вожланен кодшо йомак-койдарчык ден пӱртӱс тушто-ондалчыкымат, илалшырак сонарзе-колызо-влакын пӱртӱс тушто гаяк «оксадыме, но поян» илышышт гыч шарнымашыштымат, но ойыртемынак лишыл да чонеш логалше улыт мыланна тачысе кечын кажне еҥым шочмо пӱртӱсын йолташыже да аралашыже лияш ӱжшӧ ойлымаш-влак.
Икымше ошкылым журналлашке возымо гыч тӱҥалын. «У вий» журнал 1929 ийысе 3-шо номерыште увертарен: «А. С. Ятмановын «У вий», «Шонышо», «У илышыш» почеламутлаже печатлаш огыт йӧрӧ». 1931 ийыште тышан икымше ойлымашыже («Чоя рывыж капканеш пижеш») савыкталтын. 1932—1933 ийлаште журналыш «Чодыра йӱклана», «Корай», «Элнетыште»  очерклаже пурталтыныт.
1940 ийыште А. Мичурин-Азмекейын икымше сборникше "Патриот-шамыч" лӱм дене лектын.
1955 ийыште А. Мичурин-Азмекейын «Сонарзе-влакын ойлымышт» манме, «Чодраса сӱан» сборникше тӱням ужеш. Тиде жап гычын, писательын творчествыштыже тӱҥ теме — пӱртӱс.
Шуко ойлымашыже-влак марла да рушла савыкталтыныт («Пӱртӱс мурызо», «Тул воктене», «Волгыжтӱр»).
1956 ий ага тылзын Писатель ушемыште каҥашыме годым Никандр Лекайн повестьын кокымшо ужашыжым але мартеат возыдымылан авторым шылтален ойлен. Азмекей эре варалан кодшо пашашке кычкалтеш, да ешарыме, уэмдыме «Комунист Миклай» повесть 1966 ийыште посна книга дене савыкталтеш.
А. Мичурин-Азмекейын «Россон чодыраште» повестьше (1972) калыкын война жапысе подвигше нерген каласкала, документальный мемуаристикалан шотлалтеш.
Серызе шке ӱмырыштыжӧ марла кандаш да рушла вич книгам луктын шукта. Документ негызан, ямде «Мӱндыр ӱжара» повестьше таче мартеат ош тӱням ужын огыл.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Операнд
Операнд (operand, операнд) — ик вашталтылше але тутыш, тудын шотышто оператор ыштыкым шукта.
Категорий:Информатике
1125
Кӧ колен
Категорий:1125
1120'erne
570 ийла
570-ше ийла — VI курымын кандашымше, 570 ий гыч тӱҥалеш 579 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:570 ийлаКатегорий:VI курым
820
820 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:820Категорий:IX курым
Оператор
Лектышым налашлан вашталтылше-влак шотышто пашам ыштыше тӱҥ але шапашлыме тиште (але мут).
Абазин йылме
Абази́н йы́лме — абазин-влакын йылмышт, Кавказ йылме-влакын абхаз-адыгей тӱшкаш пура.
Абазин йылме Карачаево-Черкесийыште республикын 5 официал йылме кокла гыч иктыже.
Российыште абазин йылме дене 37 831 еҥ мутлана (2010), Турцийыште - 10 000 наре еҥ (1995).
Абазин йылме деке эн лишыллан абхаз йылме шотлалтеш.
Абазин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе абазин тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
6 пеледыш
6 пеледыш (6 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 157-ше (кужемдыме ийлаште — 158-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 208 кече кодеш.
Лӱмгече
Пеледыш тылзын кудымшо кечынже Иван, Никита, Семен, Степан, Фавст, Федор, Павлина – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 6 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 6 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:6 пеледыш
1115
Кӧ колен
Категорий:1115
821
821 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:821Категорий:IX курым
580 ийла
580-ше ийла — VI курымын индешымше, 580 ий гыч тӱҥалеш 589 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:580 ийлаКатегорий:VI курым
Российысе кӱртньӧ корно-влак
Российысе кӱртньӧ корно-влак (Российские железные дороги) — Российысе кӱртньыгорно компаний.
6 пургыж
6 пургыж (6 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 37-ше кечыже. Идалык пытыме марте 328 (кужемдыме ийлаште — 329) кече кодеш.
822
822 ий — IX курымын ийже.
6 пургыж
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 6 кечысе событий-влак
822
Кӧ колен
Категорий:822Категорий:IX курым
6 пургыж
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 6 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 6 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:6 пургыж
Крылов, Василий Васильевич
Шулдыр Васлий (Василий Васильевич Крылов) (, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Арын ял —, РСФСР, Марий АССР, Морко кундем, Арын ял) — марий серызе, почеламутчо, драматург, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1996).
Сылнымут паша
Йоча пагытыштыже спорт дене кылым кучен, музык да литератур деке шӱман лийын. Школышто тунеммыж годым, «Колхозная правда» газет пелен эртарыме «Морко памаш» литератур кружокыш кошташ йоратен. Тиде газетын лаштыкыштыже Василий Васильевичын икымше почеламутшым 1966 ийыште савыктеныт. Икымше почеламутшо «Портышкем» маналтын. Тылеч вара «Ямде Лий» газетын юнкоржо лийын. А студент пагытыште Семен Николаевын вуйлатымыже почеш «У памаш» литератур ушем пашам ыштен. Тушто тудо староста пашам шуктен толын. 1974 ий гыч тӱҥалын «Литератур шыже» семинарыштко коштын. Икымше почеламут сборникше 1985 ийыште савыкталт лектын да «Поҥго йӱр» маналтын. Тылеч вара «Вӱдшӱдыр», «Мераҥ шовыч» да моло книга-влакат ош тӱням ужыныт. Ятыр возымо муро мутшылан семым келыштарыме, тыге Василий Крыловын возымо "Роза-Розмари", "Эре коктын", "Лач пырляште весела" марий муро-влак коклаште ик эн йӧратыме улыт. 2010 ийын сорла тылзын 4-ше кечынже Василий Васильевичын ӱмыржӧ кӱрылтын. Сорла тылзын 13-ше кечынже Савык пӧртыштӧ Василий Васильевич дене чеверласымаш лийын. Поэтым шочмо верыштыже — Морко кундемысе Арыныште тоеныт.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Операционло системе
Операционло системе (operating system, OS, операцио́нная систе́ма, сокр. ОС) — компьютерын явалаже ден шотлымо процесс-влакым виктарыше, шотлымсистеме явала ден компьютер программе-шамыч коклаште интерфейс сомылым шуктышо программе пакет.
1990 ий гыч эн чӱчкыдын кучылталтше ОС-лан шотлалтыт: Microsoft Windows да UNIX системе-влак (Linux да Mac OS чӱчкыдынрак кучылталтыт).
Категорий:Информатике
21 вӱдшор
21 вӱдшор (21 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 111-ше (кужемдыме ийлаште — 112-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 254 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 21 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 21 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:21 вӱдшор
Ошкылпроцесс
Ошкылпроцесс (пошаговый процесс) — ик ошкыллан кодын ик корныжым шуктышо лачештарыме процесс, тидыже вашталтылше-влакын ыҥыштым тергаш, мучашдыме цикл-влакым пален налаш да моло йоҥылышым кораҥдаш йӧным ышта.
Категорий:Информатике
Коргоноп
Коргоноп (Горбуново) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Элнет сола деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1976 ийыште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
590 ийла
590-ше ийла — VI курымын луымшо, 590 ий гыч тӱҥалеш 599 ийыште мучашлалтеш.
Авар йылме
Йылме код-влак:
590 ийла
Важ-влак
Категорий:590 ийлаКатегорий:VI курым
Авар йылме
Авар йылмысе тиште-влак:
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Кугарня (газет)
Кугарня (Пятница) – Йошкар-Олаште олыкмарий йылме дене савыкталтше самырык-влаклан газет. Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2010). Редакций Савыктыш пӧртыштӧ.
Кузе шочын
Колымшо курымын индешлымше ийлаште вашталтыш пагыт лийын: перестройко, гласность, демократий шӱлыш озаланен. Саде у саман калыклан варажым ятыр нелылыкым конден. Лач тиде пуламыр саман дене пайдаланен, самырык литератор-влакын «У вий» ушемышт 1930-шо ийлаште репрессий саман тӱҥалме дене петыралтше самырык-влакын газетыштым угыч лукташ тӱҥалаш ойым пидын.
Такшым эше 1985 ийыштак саде самырык ушемын активистше-влакын вуйыштышт тыгай газетым лукташ тӱҥалме нерген шонымаш шочын. Студент ден марий интеллигенцийын самырык да чолга еҥже-влак у газетым почаш кӱлмӧ шотышто кидпалым погаш калыкыш тутыш лектын коштыныт. Варажым Москошко, тыгак республикысе тӱрлӧ кӱшыл кабинетлаш, вуйым савен, ик гана веле огыл пурен-лектеденыт. Тудо жапыште саде суапле шонымашым илышыш шыҥдараш неле лийын. Пошкырт кундем Мишкан район Тӧҥгак ялышет лудшо-влак дене вашлиймаш. 1992 ий.
1991 ий. Тунам пӱтынь эл мучко вуйлатыше орган-влак Коммунист партий деч ойырлаш тӱҥалыныт. Марий республикыштат сӱрет тугаяк лийын: Верховный Совет ден Коммунист партий реском кундемыште лектын шогышо газет-влакым шке коклаштышт пайленыт. Тыге Верховный Совет рушла савыкталтше «Республика» ден марла лектын шогышо «Марий коммуным» шке шулдыр йымакыже налын. А РСФСР Компартий Марий рескомлан рушла лекше «Марийская правда» газет веле логалын. Тудлан тунам марла лекше изданият кӱлын. Тидлан кӧра «Кугарня» газетлан шочашыже йӧн лектын. Жапым шуйкалыде, Компартий Марий реском у газетым лукташ тӱҥалме нерген пунчалым луктын. Тӱҥ редакторлан Александр Абдуловым пеҥгыдемденыт. А 5 июльышто, кугарня кечын, «Кугарня» газетын икымше номерже калык деке миен шуын.
Таче
Тачысе кечылан «Кугарня» газет редакцийыште 13 еҥ пашам ышта. Коллектив самырык.
Газетым Марий Элыште веле огыл, тыгак Пошкырт, Киров, Одо, Татарстан, Урал кундемлаште изижат-кугужат уло кумылын лудын шогат. Тылеч посна «Кугарням» электрон йӧн денат лудаш лиеш.
Газет самырык-влакын йодмыштым шукташак тырша: лаштыклаштыже кугезе йӱлам арален кодымо шотышто ятыр материалым савыкта, кушкын толшо самырык тукымын илыш ончалтышыжым вияҥдаш полша да Шочмо элым, марий кундемым утыр йӧраташ таратен шога.
823
823 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:823Категорий:IX курым
Индоевропысо йылме-влак
Индоевро́пысо йылме-влак — тÿняште эн шарлыме йылме еш.
Заболотье (ола сынан посёлко)
Заболотье (Заболоття) — Украиныште Волынь велыште Ковель кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 420 еҥ (2021 ий).
Пайдаланыше
Пайдаланыше (пользователь) — компьютер суаплыкым кучылтын информацийым налше да тӱрлӧ сомылым шуктышо айдеме.
Категорий:Информатике
Косметике
Косметике (грек. κοςμητική — «шотыш конден кертше» деч) — айдемын чурий моторлыкшым саемдыме йӧн нерген туныктыш. Тыгак косметике мут дене коваштым, ӱпым, кӱчым шотыш кондымо арвер, каплан да чурийлан моторлыкым пуышо веществом лӱмдат.
Мут нерген
"Косметлогий" мут дене косметикым вараш ок лий. Косметологий - коваштын ала могай ситыдымашыжым чиялтыме, шылтыме, пластический операций йӧн дене вашталтыме гоч еҥын чурийжым саемдаш йӧн-влакым кычалше медицин ужаш. Южо шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш, косметике мут латин «cosmetae» мут гыч чоҥалт кертын. Рим империй годым тыге озажым сай пушым пуышо ванныйыште йӱштылаш пуртышо лӱмденыт. Марий йылмыште тиде мутлан посна терминый ойырымаш шотышто мутланымаш кая. Марий Эл Радио-н эфирыштыже посна тиде темылан мутланымаш эртен. Калык йодыштмаш деч вара косметикым лӱмдаш тыгай мут-влак студийыш толеденыт: чурийтӱр, чурийвылыш, чурийтӱс. Англичан, немыч, итальян, да моло йылмылаште эн чӱчкыдын шке йылмылан келыштарыме "косметике" мутымак кучылтыт. Но ты жапшытак косметике мутлан нунын шке синонимышт уло (англ. make-up) Икымше гана косметике мутым 1867 ийыште Париж олаште эртыше Калык-влак кокласе ончерыште кучылтыныт. Тушто парфюмерий ден шке сатуштым фармацевтике сату деч тораштырак, посна шынденыт. Вара парфюмерий ден шовыныштыше йӧнозанлык иктышке ушнен у йӧнозанлык укшым почыныт. Тудым таче косметик йӧнозанлык (косметическая промышленность) манын лӱмдат.
Косметике радам
Тачысе кечын косметике лӱмерыш моткоч шуко веществом пуртымо:
Кажне кугыжанышыште тӧртык дене пеҥгыдемдыме косметике  уло. Тыге южо эллаште шовыным косметике лӱмерыш огыт пурто. Российыште косметике лӱмерыш эфир ӱй-влакым, аромотерапийын тӱҥ арверже-влакым пуртымо. Кызытсе жапыште косметике фармацевтике деке лишемеш. Кызыт южо косметике сатум эм семын кучылташ темлат. Тиде толкын "космецевтика" лӱмым налын. Но УАШ-ышто да южо эллаште тиде йӧнозанлыкым айдемын тазалыкшылан эҥгекым конден кертшылан шотлат. Да ыштыше-влак деч эмым косметике деч ойыраш йодыт.
Косметике ожно
Чурий тӱсым саемдымаш семын аклаш гын, косметикын эртымгорныжым сайын шымлен огытыл. Акрет Римыште илыше Цельсий (Celsius) лӱман эмлызе шке книгалаштыже коваштым да ӱпым саемдымаш шотышто возгален, Плиний Изирак, да рим эмлызе Диоскорид химий йодыш деч посна шке книгалаштышт косметике препарат-влак нерген возгаленыт, а медицинышке кугу надырым пыштыше Клавдий Гален эше «ceratum refrigerans» (кылмыктыше, йӱкшыктарыше крем) эмым шонен лукшо семын чапланен. Тудо жапыште медицине ден косметикын варалтмыжым эскерен шукташ лиеш. Акрет Римыште илыше-влак туртынаш тӱҥалме деч мазь-влак дене пайдаланеныт, искусственный пӱйым шыныдылыныт, искусственный шинчапуным пыжыктылыныт.
Декоратив косметикын эртымгорныжо
Макияжын (мар. "чурийтӱр", англ. "make-up") эртымгорныж нерген кутырымо годым ме тачысе кече дене висаш тыршена. Акрет Египетысе сӱретыште чиялтыме шинча фараоным ончыктен. Тачысе кечын тиде моторрак кояш тыршыме семын аклалт кертеш. Акрет жапыште шинчам айдемын шӱмышкыжӧ пурымо омсалан шотленыт. А шинчам чиялтымеке айдеме осал вий деч аралалтын.
Категорий:Айдеме
Элвис Пресли
Изи годсо жапше
Элвис Аарон Пресли (Elvis Aaron Presley) 1935 ий шорыкйол тылзын 8 кечыштыже Тьюпело оласе Миссисипи штатыште Вернона ден Глэдисын ешыштыже шочын. Преслин ешыже нужна лийын: ачажын тюрьмаш логалмыж деч вара илаш эше чот неле лийын (ачажым кок ий гыч веле луктыныт). Изи годсек Элвис муро дек шӱмаҥын: черкыште хорышто мурен шоген: черкыш эре коштын шоген да черкысе хорышто мурен. Аваже изинекак кугурак-влак дене сай кылым кучаш туныктен. 1941 ийыште Элвис школыш каен. Латик ийжылан ача-аваже велосипед олмеш гитарым пӧлекленыт. Икмыняр тылзе ончыч тудо ярмиҥгаште калык мурым мурымыжлан призым налын. Тиде Преслин икымше выступленийже лийын.
Телевыступлений да у возалтмаш-влак
1956 ий Элвис Преслин ӱмырыштыжӧ тӱҥ верым налын шога манаш лиеш. Тудын лӱмжӧ тӱнямбалсе чапым сулен налын. Преслин икымше синглже «Heartbreak Hotel» RCA-ште лийын. Тиде синглже икымше верым налын да миллион утла экземпляр дене лектын. Тидын деч вара «I Want You, I Need You, I Love You» сингл лектын, тыгак кужун мурен шогышо «Elvis Presley» альбомжо икымше гана историйыште миллион отметкым эртен. Тидын деч вара икымше телевыступлений-влак лекташ тӱналыныт, кудыжо Америкысе тӱжем рвезыеҥ коклаште кугу пудыранышым тарватен. Элвисын мурыжо, чиемже, движенийже, койыш-шоктышыжо, рвезылыкше – чыла тиде канрим мурышылан келшен толын огыл. Но тиде жапыштак кугырак тукым Преслин могырыш шыдешкенрак ончен. 1956 ийын кеҥежым «Hound Dog/ Don’t Be Cruel» сингл, а шыжым кокымшо альбом «Elvis» лектыныт, кокытшат икымше верым налын шогеныт. Тиде жап марте Преслим йот эллаштат колыштмылан кӧра, мурызо кӱшыл верыш лектын. Шыжа тылзын америкысе «Варьете» журналыште Преслим «рок-н-ролын» тӧраже манын возеныт.
Икымше фильмлаже
Кумдан шарлыме мурымаште икымше верыш лекмыже, Элвис Преслилан Голливудыш кугу корным почын. Тидын дене Том Паркер пайдаланен: тудо 20th Century Fox да Paramount студий-влак дене контрактым кучен. Элвис Преслин модмыж дене «Люби меня нежно» фильм лийын. Тушто тудо второстепенный рольым модын да ныл кӱчык мурым шергылтарен, но лач тудым ончалаш веле калык миллион дене кинотеатрыш каен. Элвисын шукертсе шонымашыже шукталтын. 1957 ийыште эше кок фильмже лектыныт: «Любить тебя» да «Тюремный рок». Чон кӧргыж дене Пресли драматический рольла дек шӱмаҥын, но музыкант улмыжлан кӧра киностудий тудлан куштылго рольлам пуэден, кушто герой мурен коштын. Преслин нылымше фильмже – «Кинг Креол» (1958) – киношто эн артистичный пашажлан шотлалтеш. Преслин икымше фильмласе музык материалже кугу кӱкшытанлан шотлалтеш. Тиде паша дене тӧрак 1957-59 ийлаште икымше верым налын шогышо икте почеш вес сингл-влак лектеден шогеныт: «Too Much», «All Shook Up», «Don’t», «A Big Hunk O’Love» да т.м.
Армий деч вара
1960 ийыште ӱярнян 2-шо кечыштыже Элвис Пресли Америкыш пӧртылын да ӱярнян 5-ше кечыштыже тудлан сержант лӱмым пуэныт. Тунамак студийыште возаш тӱҥалын. Итогшылан ик тылзе гыч лекше «Elvis Is Back» альбомжо шотлалтеш, кудыжо 2-шо верым налын да Преслин ик эн сай пашажлан шотлалтын. 1960 ий мучко «Stuck On You», «It’s Now Or Never» («O sole mio») да «Are You Lonesome Tonight?» у сингл-влак лектын шогеныт да хит-парадыште икымше верлам налын шогеныт. Тиддеч вара тудын творчествыже рок-н-ролым йӧратыше-влаклан веле огыл, а тыглай колыштшо-влакланат адресоватлалтын. Тиддеч посна, Том Паркерын планже почеш, Преслин паша верже тыгак киноштат шарлышаш лийын. Пресли концерт ончыктымашым чарнен, но киношто сниматлалташ тӱҥалмыжлан кӧра ала-мыняр миллион айдеме тӱня мучко шуко гана ужын кертын. Армий деч варасе икымше фильмжылан «Солдатский блюз» шотлалтеш. Тушто америкысе призывникын Германий армий радамыштыже служитлыше солдат нерген каласкалалтеш. Чот эскерыше рецензийланат кӧра, тиде фильмже эн сеҥымашан пашажлан шотлалтеш. Тиддеч вара «Полыхающая заря» да «Дикарь» фильм-влак лектыныт, но пеш кугу верым налын огытыл. Нине фильмлаште муро шагал лийын, сандене угычын музыкально-комедийный жанрыш пӧртылаш логалын. Тудын итогшылан «Голубые гавайи» (1961) фильм лийын, кудыжо мурызын ончыклык корныжым ойырен налаш полшен: Пресли ончылгочсо гай альбомлам возымыжым чарнен. Ончыклык фильмлажын сюжетыштыже Элвис Пресли 10-12 муро наре мурышаш улмаш, сандене роль шотыштат тӱрлӧ герой-влакым модаш логалын. Южо фильмлаже лӱмынак Элвис Преслилан возалтыныт: но туге гынат, Пресли дене ик радамыште Голливудын шӱдыржӧ-влакым шогалташ лиеш: Чарльз Бронсон, Энн-Маргарет, Нэнси Синатра, Урсула Андресс, Анджела Лэнсбери, Мэри Тайлер-Мур эсогыл кӱчык эпизодышто модшо Курт Расселат. Фильмлаште Пресли йыр эреак шуко ӱдыр лийын., но туге гынат фильмлажым еш дене ончаш лийын.
«Битлз» дене вашлиймаш
1960 ийлан пелыштыже америкысе илышын лиймашыжлан тыгак битломаний шотлалтеш. 1964 ийыште икымше гана Америкыш толмышт годым The Beatles Эда Салливанан тӱҥ эфирыштыже Пресли деч телеграмме дене саламлалтыныт. Тидын деч вара нуным палыме ыштынешт улмаш. Пытартышлан, 1965 ийыште сорла тылзын 27 кечыштыже вашлиймаш Преслин пӧртыштыжӧ Калифорнийыште эртен. Мероприятий пеш чот пеҥгыдын эртен: нимогай фотосӱрет, нимогай йот еҥ да молат. Музыкант-шамыч пӧлек-влак дене вашталтыныт, да ик час гыч гитаре дене модыныт. Пресли дене вашлиймаш The Beatles-лан кугу кышам коден. А Преслим шкенжым тӱрлӧ чон-шижмаш авалтен, вет лач The Beatles дене вашлиймаш деч вара Америкыште поп-мурым аклымаш эркын-эркын пыташ тӱҥалын.
Преслин кинокарьерын мучашыже
1967 ий мучаште Элвис Преслим икгайрак сюжетан кино шыгырешташ тӱҥалын. Контракт-влак кокла гыч лекташ неле лийын гынат, Преслин сниматлалтмыже шуктен огыл. Тиде жаплан ынде рок-музык палымыдыме марте вашталтын, тесте дене у группо-влак лектеденыт, шкешт мурым шоненыт, шоктеныт, модыныт да муреныт. Пресли тиде жаплан келшыше лийын огыл, тудо возымо мурым мурен але кызытсе мурылам мурен, – Преслин тӱрыснек шке шонымо мурыжо лийын огыл. Шкаланже келшышым тудо лач кантриште веле муын. «Guitar Man» (1967) да «U. S. Male» (1968) сингл-влак Преслилан тошто мурым уэмдаш полшеныт. Но эн кугу вашталтмаш 1968 ийыште кеҥежым лийын.
NBC-ште телешоу
1968 ий тӱҥалтышыште Том Паркерлан у шонымаш толын пурен: проект, кушто Пресли У ий касым эртара да шкенжын мурыжым мура. Но Паркерын сценарийже илышыш пурталтын огыл. NBC-ын продюссерже Стив Бидер Пресли дене пырля вес кугурак, чылт у проектым ыштынеже улмаш. Итогышто, сӱретан шоу ышталтын, кудыжо икмыняр фрагмент гыч шоген: джем-сейшн, сценыште да театрыште выступатлаш йӧрышӧ постановко. Лач джем-сейшн, Пресли йолташыже-влак дене пырля, Преслим калык ончылно выступатлаш таратен да ончычсо музык, блюз да рок-н-ролл, деке пӧртылтен. Тиде съёмкыжо 1968 ийын сӱрем тылзын 27-30 кечылаштыже эртен. «Рок-н-роллын» имиджшылан келшен толшо шем кожаный курткым чиен, мурызо шкенжын тошто хитлажым «Heartbreak Hotel», «Blue Suede Shoes», «All Shook Up» да у композицийлам «Guitar Man», «Big Boss Man» да «Memories» да тулеч молымат шергылтарен. Эн чот кӱкшытыш пытартыш мурыжо «If I Can Dream» логалын, тиде ийынак миллион экземпляр дене лектын да шарлен. 1968 ийыште теле тылзын 3 кечыштыже шоу NBC канал дене эфирыш лектын да критик-влак могырым шуко моктанымашым налын. Да Элвис Пресли угыч ончычсо пашашкыже виян куснен да публикым шке могырышкыжо адак савырен. Тидын деч вара музыкант уэш фильмлаште сниматлалташ тӱҥалеш. Пытартыш, 31-ше сылнымутан фильмжылан «Перемена характера» (1969 г.) шотлалтеш. Тушто Пресли оласе трущобылаште пашам ыштыше докторын рольжым модын. 1969 ийыште Элвис Пресли Голливуд гыч тӱрыснек шке шочмо верышкыже «Грейсленд» поместьешкыже Мемфисыш пӧртылеш.
Угыч Мемфисыште
NBC-ште телешоу Преслилан музыкыш пӧртылаш кугу ӱшаным конден. 1969 ийыште Чипс Моман дене пырля теле мучко «American Studios»-што возалтеш. Тыршымыже тиде ийынак лекше кок альбомлаштыже «From Elvis In Memphis» да «Back In Memphis» погалтын. Мурызын творчествыштыже тиде кок альбомжо ик эн сайлан шотлалтыт. У сингллаже адак икымше верыш кӱзеныт.
Лас-Вегас
NBC-се шоу деч вара палым ыле, Пресли угыч калык ончылно выступатлаш тӱҥалеш, мурызо шкежат тӱнямбалсе тур нерген увертарен. Концерт верлан Лас-Вегас ойыралтын. Преслилан Том Джонс, 1960 ийла мучаште Лас-Вегасын отельлаштыже выступатлыше, пример семын лийын. 1969 ийын сӱрем тылзын 31 кечыштыже мурызо кандаш ийлан икымше кон-цертшым кугу аудиторийлан Лас-Вегасын «Интернациональ» гостиницыштыже почын. Сезон контракт почеш Пресли тиде отельыште кажне сорла да пургыж тылзын вич ий мучко ик кечылан кок концерт дене выступатлышаш лийын. Выступлений-влакше почеш записьлам луктедыме. Пеш вашке Пресли сценысе образшым муын. Пургыж тылзын 1970 ийын у сезоныштыжо мурызо йылгыжше ош костюм-комбинезон дене лектеш. Кажне сезонжылан але концертшылан Преслин шуко тӱсан тӱрлӧ-тӱрлӧ костюмжо лийын. Лач Элвисын тиде имиджше кызыт мартеат палыме.""
Категорий:УАШ мурызо Категорий:УАШ актёр Категорий:Рок-н-ролл Категорий:Элвис Пресли Категорий:«Грэмми» премий лауреатше
Усола (Морко ола шотан илем)
Верланыме вер
Овдасола ял воктене Провой — Шолэҥер — Морко корно воктене верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «у» + «сола» = «усола».
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
1105
Кӧ колен
Категорий:1105
Пале
Пале (label, метка) — тӱҥалтыш кодысо палемдыме корнылан пуымо лӱм, тудлан виктарымаш пуалт кертеш.
Категорий:Информатике
824
824 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:824Категорий:IX курым
600 ийла
600-ше ийла — VII курымын икымше, 600 ий гыч тӱҥалеш 609 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:600 ийлаКатегорий:VII курым
Папке
Папке (папка) — файлсистемын элементше, файл да вес папке-влакым (каталог-влакым) аралыше структур.
Категорий:Информатике
1095
Кӧ колен
Категорий:1095
826
826 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:826Категорий:IX курым
Кечывалвел Америка
Кечывалвел Америка — континент.
Категорий:Кечывалвел Америка Категорий:Континент-влак
Пий
Пий (Canis lupus familiaris) — пий-влак (Canidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.
Категорий:Пий-влак
1085
Кӧ колен
Категорий:1085
Кожла (Провой кундем)
Кожла (Чакмарий, Кожласола) (Кожла) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 129 еҥ (2004 ий), 110 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 2 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Jikharev
Jikharev — шрифт. Поддерживает руш йылме.
Категорий:Шрифт
Агул йылме
Йылме код-влак:
Агул йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе агул тиштер 1990 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква, икмыняр сочетаний да "тоя" (йошкарге дене ончыктымо) тиште гыч шога.
Пий (ыҥ-влак)
Пий мут ончыктен кертеш:
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
Майоров-Шкетан (Шкетан, М. Шкетан), (Яков Павлович Майоров-Шкетан) ( Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Тошто Крешын ял –, РСФСР, Марий АССР, Оршанке кундем, Оршанке ола сынан посёлко) – марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже. «Шкетан» алмашлӱм «шкет» але «шкетын» мут деч шочын.
Карпов, Сергей Владимирович
Сергей Карпов (южгунам – мыскараче Сергуш) (Сергей Владимирович Карпов) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Саламатнур ял) – артист, радиовӱдышӧ, мыскараче, амалкалче, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
Илыш да сылнымут корныжо
Марий сылнымутлан негызым пыштыше-влак радамыште М. Шкетанын лÿмжö С. Чавайн дене йыгыре тöр шога. Кок кугу писательын творчествышт икте-веыштым ешарат, келгемдат, пойдарат. М. Шкетан шочмо кундемын ХХ-шо курымысо илышыжым кумдан, воштончышышто ужмо гай сÿретла.
Карпов, Сергей Владимирович
Тунемме пагыт
1981 ийыште Кужэҥер район Саламатнур тӱҥалтыш школыш кошташ тӱҥалын. 1985–1987 ийлаште Кужэҥер район Руш-Шой кыдалаш школышто шинчымашым пога. 1987 ийыште Морко кундем Шеҥше селаш илаш еш дене пырля куснен. Тыште кыдалаш школыш кошташ тӱналын.
1075
Кӧ колен
Категорий:1075
610 ийла
610-ше ийла — VII курымын кокымше, 610 ий гыч тӱҥалеш 619 ийыште мучашлалтеш.
Агул йылме
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
827
Кӧ колен
Категорий:827Категорий:IX курым
Агул йылме
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
Илыш да сылнымут корныжо
М. Шкетан илымыж годым калык пиатель лÿмым налын огыл. Туге гынат тудо марий шемерын ик эн йöратыме сылнымут мастаже семын кумдан палыме, чынжымак калык писатльышке савырнен. Тудо илышым эреак шымлен, йогынжым тÿҥге-вожге ужын. М. Шкетан ойпого тÿняште мемнан калыкын уш-акылжым шыҥдарен, шÿм-чонжым ойыплен, койыш-шоктышыжым негызлен. Тудын сÿретлыме шукогеройжо чынжымак илыше еҥ улыт, да калык йылмыште шукертсекак кумдан кучылталтыт, оҥарен лÿмдалтыт.
Йоча да тунемме пагыт
Майоров-Шкетан Оршанке кундем Тошто Крешын ялеш 1898 ийын шыжа тылзын 17-ше кечынже шочын. Кем ургызо, йорло Логин Пагулын ешыште Яков Шкетан кумышо йоча. Еш нужна гыч мучыштен огыл гынат рвезе тунемашак шонен, 1912 ий 8 сӱремыште Ирмучаш черке-приходской кок классан училищым пытарымеке, туныктышо-влакым ямдылыше Кукарка оласе семинарийыш каяш шона. Кок гана пураш точыш, но семинарист радамыш ыш логал.
Пашам ышташ тӱҥалме жап
Тылеч вара тудо мöҥгыштö илен, озанлык пашаште полышкален. Яра жап годым, кастене, пайрем кечын руш да тÿнямбал сылнымутым лудын. «Мöҥгыштö илаш логале. Ачам якынлан поктыш – ыжым кае. Изием годымак оп кашак деч лÿдам ыле. Яра жапыште эре книгам лудым. Ернур библиотекысе тÿрлö романым, повестьым чыла лудын пытарышым, – шарнен писатель самыык годсо жапшым. – Пеш сай шарнем: эн ондак Тургеневын «Отцы и дети» романжым лудым. Еш коклаште книга лудмемлан каргашымаш ынже лий манын, улак верыш каен возам да лудын кием ыле. Шуко лудмем дене, мыйын ушемат илышын оргажан корныжым умылен нале» (Шке илышем нерген, 2.XI.1930 ий). Тылеч вара кызыт Килемар кундемыш пурышо Шаптун ялысе тÿҥалтыш школышто тунытышылан пел ий наре ыштен.
Армий
1917 ийын пургыж тылзыштыже Япыкым кугыжан армийыш нангайышт. Тыге Кугу Октябрь революцийым тудо позицийыште вашлие. Кужу жап ночко окопышто лиймыжлан кора чотак явыга да черлана. Ий гыч тудым мӧҥго эмлалташ колтат.
Революций деч варасе паша
1918 ийыште шошым шочмо кундемышке пöртылын. «Революций сургалте, илыш лончылаҥе, шергылалте, кокыте шелалте. Мый сар гычак большевик корным умылен тольымат, 1918 ийыште совет паша ышташ шогальым», - возен Шкетан. Тудо Ернур волисполкомын секретарьже, 1919 ий пургыж гыч волземотделын делопроизводительже, а вара вуйлатышыже лийын. Тунамак калык коклаште тÿрлö пашам эртарен: мландым шеледымаште, поян-влак деч продразветке почеш киндым пеҥгыде ак дене погымаште полшен, шемрлан у властьын политикыжым умылтарен. 1920 ий 5 агаште Ернур селаште кугу пудыранчык лийын, тыгодым поян-влак совет пашаеҥ Я. Майоровым чот кыреныт, тазалыкшым лунчыртеныт. Тиде пуламырым писательын «Илыш ÿжеш» ойлымаштыже ончыктымо.
Карпов, Сергей Владимирович
Йошкар-Олаште
1992 ийыште школым тунем пытарыме деч вара Йошкар-Оласе 12 ГПТУ тунемаш пурен. Тыште автослесарь-шофер профессийым налын.
1993 ий пеледыш гыч гыч 1994 ий теле тылзе марте – Астрахань олаште армийыште лийын. ПВО войскаште службым эртен.
Поснак кугу кышам Сергей Карповын усталык пашаштыже Марий Эл Республикысе Курчак театрыште тыршымаш коден. Тушто тудо 1995 ий ӱярня тылзе гыч – 2006 ий вӱдшор тылзе марте пашам ыштен. Ондак машинист сценылан тӱналмеке, пел ий гыч актер-кукловод лийын.
2007 ий идым тылзе гыч – 2009 ий ага тылзе марте – Республикысе Марий самырык театрыште калык дене пашам ыштыше директорын полышкалышыжлан ыштен (зам директора по работе со зрителями). Ныл ий наре Тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемын. 1996 – 2000 ийлаште СКД пӧлкан педагог-организатор художествено-массовых форм досуга специальностьым налын.
2005 ий гыч 2019 ий марте Марий Эл Радиошто пашам ыштен. Палемдыман, эфирыш, радион икымше паша кечынже Мурпӧлек программым вӱден.
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
Революций деч варасе паша
Ожно, Марий областьым почмо деч ончыч, Оршанка вер-шöр Вятке губернийысе Яраҥ уездыш пурен. 1920 ий шошым Я. Майоровым Яраҥ уездысе исполком пелен ыштыме национальность пöлкаште (уотнацыш, рушла – уздный отдел национальностей) пашам ышташ ÿжыт. Ончыч инструкторлан, вара секретарьлан шогалтат, а 1920 ий сорла тылзе гыч Яков Павлович Яраҥ уотнацын вуйлатышыже лиеш. Ик ий утла Яраҥыште илыме, паша ыштыме жапыште тудо тÿрлö сомылым виктарен, 1921 ий ага тылзе кыдалне уездысе марий креаньык-влакын погыныштым эртарен. Марий автономный областьым почмо нерген куан уверым налмек, Я. Майоров Йошкар-Олаш толеш, тыште тудын илышыштыже йöршеш у йыжыҥ тÿҥалеш.
1921 ий сорла гыч Яков Павлович Мароблемотделын секретарьже. Ик талук эртымек, 1922 ий 15 сорла гыч «Йошкар кече газетыш кусна, ончыч литератур пашаеҥлан, вара ответственный секретарьлан ышта. Вашке Я. Майоров шочмо калыклан тале писатель, уста культур пашаеҥ, чолга публицист, общественный деятель семын кумдан палыме лиеш.
Марий театрым вияҥдымаште рольжо
Марий театр 1919 ийыште драмкружок негызеш шочын, вер гыч верыш кусныл коштын, утларакшым ола воктенсе яллаште спектакльым ончыктен. Неле шужымо ийла жапыште тиде театр чот шолдырген, вара йöршеш шаланен, петырнен. М. Шкетан театрым почаш кÿлмö нерген «Йошкар кече» газетыште шуко статьям савыктен. Тудын тыршымыжлан кöра театр угыч 1923 ийыште писательын «Сардай» пьесыж дене почылтын. Тиде ийыштак писатель, газет деч кÿрылтде, Марий куснылшо театрыш пашам ышташ толын. 1924 ий 10 январьыште тиде театрын вуйлатышыже лиеш. Я. Майоров-Шкетан (шке лÿмжым тунам документлаште тыге возен) приказым луктын: «15 январь гыч мый антрепренерын обязанностьыш шке шогалам».
1923–1925 ийлаште Яков Павлович театрын вуйлатышыже, режиссержо гына огыл лийын, тугак артист семын шуко пьесыште тÿҥ рольым модын, труппын репертуаржым шкенжын чапле пьесылаж дене пойдарен.
Йол ÿмбак шогалаш гына тÿҥалше театрыште ончыч тÿҥ верым еш кокласе кылым, йöратыме йÿлам ончыктышо, агитаций сынан пьесе-влак налыныт. М. Шкетан 1920–1923 ийлаште «Утышо», «Шошым сеҥен», «Сардай», «Ачийжат-авийжат» пÿсö социальный драме-влакым, варарак калык мыскара тÿсан «Ормыж», «Важык вуян йыдал», сатир сынан «Кугече йÿдым» (1925), «Ораде» (1927) комедий-влакым возен. Тыге марий драматургий ден театр искусство вияҥмаште у йыжыҥым палемден.
«Утышо» пьесе аралалт кодын огыл. Музык да муро шотан «Шошым сеҥен» драме граждан сар жапым, шемерын уш-акылже помыжалтмым, самырык тукымын революций дек мелын савырнымыжым ончыкта. Арам огыл произведений мучаште ÿдыр-рвезе-влак эр ÿжара волгалтме нерген мурат.
М. Шкетанын колымшо ийла тÿҥалтыште возымо пьесыже-влак – «Сардай» ден «Ачийжат-авийжат» – кумдан палыме улыт, кызытат сценыште шындалтыт. Икымше драмыже – социально-психологический жанр дене возымо – марий поянын опкын тÿсшым келгын сÿретлен. «Кайыкат шке пыжашыжым шке пунжо дене ок опто, – манеш Сардай. – Илышыште эре тыге лиеш». Совет властьым сÿмырал шуымек, тудо шке кундемын озаже лияш шона. «Окса чер дене черланыше» еҥ айдеме тÿсшым йомдарен, ача-ава пуымо Вачай лÿмым-тÿсым амыртен, лавыртен. Пошкудыжо-влак тудлан ялысе сут поян Сардайын лÿмжым мыскылен, игылт пуэныт. «Шöртньö иялан» вуйжым пуышо, чын илыш корно деч торлышо Вачай-Сардайын шÿм-чонжо шÿч гай шемемын. Калык кокла гыч лекше, кöргö ÿнаран еҥ илышыште йоҥылыш корныш тошкалын, шуко шемерым ондален, пызырен. Сардайын арже йылт йомын огыл, садлан чонжым «пырыс удыркала», уш-акылжым йöсландарен, чот шоныкта. Малымыж годым пошырна, омо лугыч тöрштен кынелеш. Мо-гынат, Сардайын «йыпше темын». Совет кылкучем тыгай тÿшкалан корным петырен. Драме мучаште Сардай, осал пашаж дене пичкаен, шÿм-чон тургыжмым чытен кертде, нарÿмыжым йÿэш да кола.
«Ачийжат-авийжат» (1923) драмыште марий калыкын XIX курым мучашсе, XX курым тÿҥалтышсе илышыжым ончыктымо: капиталын шеҥын пурымыжлан кöра ожнысо кугу еш, патриархальный йÿла вучыдымын шырпештеш, шалана. Шоҥго ача-авамыт ден икшывышт коклаште, рвезымыт радамыштат келшыдымаш тарвана. Тидын негызеш пьесыште пÿсö социальный проблемым шыҥдарыме. Амыше, шолдыргышо йыжыҥ дене кучедалаш ончыл шонымашан рвезе тукым кынелеш. Мачук, пьесын тÿҥ геройжо, тошто илыш радам гыч утен лекше самырык йыгыт, кугыжан кылкучем ваштареш шкетын сöйым, кугу тумам нöлталеш. Тудын шонымыжо, койышыжо радамышке Маюк ден Сану, ялысе кÿтÿчö Мичи лишемыт. Маюк, тошто йÿлам жаплыде, йöратыме качылан марлан кая, шке пиалже верч кучедалмаште сеҥымашке лектеш. Пьесе мучаште кугыжан пинерешкыже-влак Мачукым сорлыклат, арестоватлат, четлыкыш петырат. Но тудо ойырен налме корныжлан нимыняр ок öпкеле, вуянчык улмыжо ок вашталт. Мачукын революционер лийшашыжлан ÿшанаш лиеш, вет ожно казаматыште осал кашак гына огыл, сай еҥат шуко шинчен. Нунышт эрык верч кучедалмаште Мачуклан чын корным ончыктен, полшен кертыныт. Пьесыште тунамсе рвезе марий тукымын революционно-демократический уш-акылже помыжалтмым, кугыжан кылкучем ваштареш кредалме корныш шогалмыжым ончыктымо.
Шкетан поэт семын
М. Шкетан сылнымутыш толмыжо, ушнымыжо годым поэзий декат кумылын шоген. Колымшо ийла тÿҥалтыште тудо шагал огыл почеламутым возен, икмыняржым «Йошкар кече» газетеш савыктен. Келге социальный шонымашан рушла возымо «Заря»,  ныжылге кумыл дене шыҥдаралтше «Йöратымемлан», «Шкет чон», «Молан ойгыраш», шочмо пÿртÿсым моктышо «Жап шуын», «Шошо толын» почеламут-влак, мыскара сынан «Марий сÿан» – поэтын тÿрлö темым келгын шыҥдарен моштымыжым, тÿрлö стильым кучылтмыжым ончыктен.
Шкетанын ойлымашыже-влак
М. Шкетан сылнымутышто эре йоҥгыдо, у корным кычалын. Драматургийым кушкыжмо, поэзий деке кумылаҥме деч вара тудо прозышко кусна. 1923–1925 ийлаште шуко ойлымашым воза: «Юмын языкше», «Калык вашталтеш», «Нужна туныктен», «Юмын закон почеш», «Ӱчашымаш», «Вашталтыш», молат. Религийын калык уш-акылым аҥыртарымыже, тошто йÿлан осалже, амыше улмыжо – нунын тÿҥ проблематикышт. Кÿшнö ончыктымо ойлымаш коклаште 1924 ийыште Москваште посна книга дене лекше «Юмын языкше» ойлымаш утларак кумдан палыме.
1921–1922 нужна ий жапысе марий ялын неле, пычкемыш илышыжым сÿретлен, автор тыште поян ден карт-влакын осал пашаштым тÿжвак луктын. Вет юмын лÿм дене нуно шемерым ондаленыт, кумалтыш ыштыме парышым шке кÿсенышкышт оптеныт. Ойлымаште ме калыкын волгыдо ончыкылыкшо верч кучедалше тале еҥ-влакым ужына. Тиде – Вачи ден Сану. Тушман-влак дене вашпижмаште Вачи кола, тудым Йогор янлык семын шугыньо ден перен пуштеш. Йолташыже колымек, тупеш котомкам сакен, Сану олашке тунемаш кая. Автор герой-влакын койыш-шоктышыштым, уш-акылаштым келгын лончылаш тыршен, калык йылмын поянлыкшым кумдан кучылтын.
Карпов, Сергей Владимирович
Кызытсе жап
2007 ий гыч амалкалче семын ышта.
Дискографий
Сергей Карпов Марий Эл Радион лукмо тӱрлӧ дисклаштыже улеш, концерт-влакым вӱда. Шкеат кажне ийын "Мыскара йӧрвар" концертым эртара.
Важ-влак
Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий радиовӱдышӧ-влак Категорий:Марий мыскараче-влак
Майоров-Шкетан, Яков Павлович
Шкетанын ойлымашыже-влак
У илышым чоҥымо дене пырля шемерын юмылан ÿшанымыже мöҥгештын, изем толын. Тидым писатель раш ужын да ятыр ойлымаште ончыктен. Теве «Нужна туныктен» ойлымашын тÿҥ геройжо, йорло марий Тымапи Вöдыр, попын опкын  улмыжым ужын, йÿшывуя юмылташ толшо юмын еҥым, шоягоремже гыч кучен, тÿгö поктен луктеш. Почешыже юмоҥам уремыш луктын кудалта. Тыге Вöдыр юмылан ÿшанымым чарна.
Еш илышым сÿретлыше произведенийлаш автор келге шонымашым шыҥдара. Шергалына сюжет да чоҥалтме шотышто пеш проста улшо «Чодыра лоҥгаште» ойлымашым. Тудын тÿҥ героиняже Олю техникумышто тунемын, вара тошто койышан ачажын-аважын ойышт почеш тунеммым чарнен. Ялыште йокрокланен илымек, чодыра ороллан марлан лектын. Икана тушко Олюн ожно келшыме таҥже Пöдыр толын лектын. Кок рвезыеҥын шÿмыштышт тул гай йöратымаш кумыл угыч ылыжеш. Пич чодырам, марийжым коден, Олю Пöдыр дене пырля олаш кая, адакат педтехникумышто тунемаш тÿҥалеш. «Тений рвезыеҥлан шÿдыр гай калык ончылно йолген шогыман» манын, писатель самырык тукымым тунемаш, шке илышым шочмо калыкын пÿрымашыжым куштылемдыме, саемдыме чолга паша дене пеҥгыдын кылдаш ÿжын.
1928 ийыште М.Шкетан «Мичун уке ачажат», «Яку» сылне ойлымаш-влакым возен, марий йоча литературым вияҥдымашке чесле надырым пыштен.
Шкетан журналист семын
М. Шкетанын литератур да мер пашаже тÿҥалтыш гычак газет дене кылдалт шоген. Шочмо йылме дене печатлыме мут Кугу Октябрьын марий калыклан кондымо ик эн шергакан пöлекше лийын. 1921–1923 ийлаште «Йошкар кече» редакторжо С. Чавайн лийын. Тудо М. Шкетаным шке декыже, редакцийыш пашам ышташ поро кумылын ÿжын, самырык авторлан творчески кушкаш сай, йоҥгыдо корным почын. Кок кугу писатель, йолташла келшен, марий калыкын революционный шÿлышан газетшым луктыныт.