cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баскетбол
Икымше виктарчык
5.	Тавалышым (противникым) кид дене кучаш, тудын дене кучедалмашышке ушнаш, шÿкалаш огеш лий. Кö тиде правилым икымше гана пудырта – тиде ФОЛ (чын огыл модмаш) семын шотлалтеш. Кокымшо фоллан икымше голым пуртымо марте модшым луктын колтат. А тавалышым сусырта гын – уло модмаш пытыме марте дисквалификацийыш пуртат. Алмашташ тудым огеш лий.
6.	Кунам мече корзиныш логалеш, да тушто кодеш – тунам гына гол шотлалтеш.
7.	Мече пырдыжым эҥерта – аутыш логалеш гын тудым вес командын модшыжо пасушко шуа. Мечым кидыште вич секундым гына кучаш лиеш. Шуко жап кучымылан судья фолым шындышаш.
Джеймс Найсмит баскетболын виянмыжым тÿткын эскерен. Вет модмаш шочын гына – кок ий гыч тудын дене шуко эллаште пайдаланаш тÿнальыч. А тачысе кечын тиде ик эн пагалыме спорт толкынлан шотлалтеш. Икымше гана Олимпиадышке баскетболым 1936 ийыште Берлин олаште эртыше модмашыште пуртеныт.
Ойкаҥаш
Мечым налме деч ончыч пален налман, кушто те модаш тÿҥалыда – уремыште але спортзалыште. Вет уремыште эн чÿчкыдын асфальтыште модыт. Асфальтлан келыштарыме мечым коваште дене ыштат. Тушто англичан буква дене "Indoor" але "outdoor" мут сералтыме лийышаш. Нигунамат мечым йол дене ида чумо, нигунам тудын валке ида шич. Тöр огыл мечы дене моткоч уда модаш. А пужленже тудо пеш писын кертеш.
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
1044
Кӧ колен
Категорий:1044Категорий:XI курым
Томашполь
Томашполь (Томашпіль) — Украиныште Винница велыште Тульчин кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 5 522 еҥ (2021 ий).
Ельсуково
Ельсуково (Ельсуково) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2000 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Кукмарий (Шернур кундем)
Кукмарий (Ахматенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 21 еҥ (2005 ий), 28 еҥ (2010 ий).
Ельсуково
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кукмарий (Шернур кундем)
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно
1965 ийыште Изи Кукмари да Кугу Кукмари яллам ик илыме верыш ушымо пырляштарыме ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ельсуково
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Соснов, Пётр Тимофеевич
Йӓктӹ Петр (Пётр Тимофеевич Соснов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Шопкер ял — 1944) — курыкмарий серызе, туныктышо, журналист.
Илыш корныжо
Йӓктӹ Петр 1891 ийын теле тылзын 6-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Шопкер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Бейсбол
Модмаш нерген
Англичан йылме гыч бейсбол мутым кусараш гын, "негызмече" семын йоҥгаш тÿҥалеш. Бейсболла тӱшка дене модыт. Таҥасымашыште кок тӱшка вашлийыт. Кажныштыже индеше, южгунам лу еҥ.
Эртымгорно
Бейсбол модмаш Америкыште латиндешымше курымын тÿҥалтышыштыже шочын. Негызеш английысе раундерс модмашын налыныт. Бейсболым моткочак УАШышто, Канадыште, Латин Америкыште, Австралийыште, Японийыште да моло эллаштат йöратат. Бейсбол дене тÿнямбалсе таҥасымаш-влак 1938 ий гыч эртат. 2004 ий гыч ÿдырамаш-влакат тушко ушненыт. 2005 ийыште ÿчашымашлан кöра бейсболым Олимпийский модмаш гыч кораҥденыт.
Термин-влак
Икмыняр термин-влак:
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Хирургий
Хирурги́й (Χειρουργική, χειρ — кид да — паша деч) — хирургий йӧн дене эмлыме чер-влакым шымылше медицин пӧлка. Хирургий эмлымаш икмыняр ужаш гыч шога: черланышым операцийлан ямдылат, наркозым пуат да хирург паша. Операций годым коваштым, але кӱлеш верым пӱчкыт, кӱлеш орган дене эмлыме пашам шуктат, вара пӱчмӧ верым ургат.
Категорий:Медицине
Найроби
Найроби (Nairobi, Nairobi) — Кенийыште ола. Кенийыште эн кугу икымше ола. Олан калыкчотшо 3 138 295 еҥ (2009).
Категорий:Кенийысе олала Категорий:Миллионер-олала
Энциклий
Энциклий (Encyclia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел да Central Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 120 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1046
1046 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1046Категорий:XI курым
1568
1568 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1568Категорий:XVI курым
1556
Кӧ колен
Категорий:1556
Удыр
Удыр-влак (Talpidae) – Евразийын да Америкын Soricomorpha тӱчан гыч изи янлык. Чылаже 44 тӱрлык кож еш уло.
26 сӱрем
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 26 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 сӱрем
Черемис-влакын сарышт
Озаҥ ханствым сӱмырал шумекышат, Иван IV-лан товатлымекат, марий мландыш тыныс илыш толын огыл. 1552 ийынак декабрьыште йозакым тӱлен илыше олык марий калык коклаште кугу тума ылыжын. Олык марий-влак йозакым погышо еҥ-влакым кыреныт да шкешт Озаҥ могырыш тарваненыт. Нунын ваштареш казак да стрелец-влакын отрядышт лектын, тиде отрядымат марий-влак кырен шалатеныт.
Тыге восстаний тӱҥалын, а март тылзыште тиде вашпижмаш калыкын утаралтме сарыш савырнен. Сар 30 ий наре шуйнен, кум гана шыпланен, угыч ылыжын. Историк-влак тиде сарым «Черемис-влакын сарышт» манын лӱмденыт. Тиде сӧй пеш кумдан шарлен, тышке татар, удмурт калык-влак ушненыт, башкир мландат шучко тул дене авалтын.
Марий сарзе-влак ваштареш Озаҥ гыч воевода Борис Салтыков толын, но марий-влак тудын салтакше-влакымат пуштеден пытареныт, ятырышт пленыш логалыныт. Тылеч вара олык марий-влак ваштареш руш кугыжа Моско гыч, моло кугу олала гыч сарзе-влакым тарватен. Карательный отряд-влак верысе калыкым пеш чот орландарен пуштеденыт. Шке шучко пашашт дене верысе тыныс калыкымат, сарзе-влакымат ӧрыктареныт, нунышт кайыме корнышто мо логалын – чыла йӱлалтен, пуштеден пытареныт.
Тыгай карательный салтак тӱшка калыкым вӱден шогышо шуко онар еҥым орландарен пуштын. Южо вуйлатышыже, Озаҥышке толын, руш-влак ваштареш кредалаш огыл, нунын ой почеш илаш мутым пуэн.
Эн неле туткар жапыштат олык марий сотник Мамыч-Бердей шке йолташыж-влак дене Озаҥ олашке толын оныл. Нуно тошто семынак Юл воктене толен иленыт. Угыч руш кугыжа шке салтакше-влакым нунын ӱмбак колтен. А Мамыч-Бердей марий-влаклан шке кугыжанышым чумыраш шонен да вуйлатыме пашам Ногайский кугыжан эргыжлан – Ахпол-бейлан – ӱшанен. Но Ахпол-бей Москосо сарзе-влак ваштареш кредалаш шукыжак полшен огыл, мӧҥгешла, верыше калыкым ӧкымлен, нунын ӱшаныштым йомдарен.
Тидын деч вара Мамыч-Бердей вашпижмашке курык марий-влакымат ушаш шонен пыштен. Кок шӱдӧ салтак тӱшка дене Юлын пурла серышкыже вончен. Тыште курык марий (ала чуваш?) шӱдывуй Алтыш шкеж деке мутланаш ӱжын. Алтыш варажым шке мутшым пудыртен: марий сарзе-влакым москосо руш-влаклан кучыктен. Тидын нерген летопись тыге ойла: «Курык еҥ-влак шӱдывуй Алтыш йолташыж-влак дене Мамыч-Бердейлан иквереш руш ваштареш лияш сӧрен, тудым ӱшандарен, шкеж деке йӱаш ӱжын. Да тудын дене пырля эше 200 наре сарзе толыныт. Да нуным чылаштым пуштыныт, Мамыч-Бердейым кучын, кугыжа деке колтеныт». Тыге Мамыч-Бердей пытен, а руш кугыжа марий-влакым угыч кум ийлан йозак тӱлымӧ деч утарен.
Тиде ийнынак Моско гыч олык марий мландыш у сарзе-влак тарваненыт. Нуно эрык верч кредалше марий калыкын пытартыш вийжым темдалыныт, вуйлатен шогышо еҥ-влакым пеш шучкын орландарен пуштеденыт. Оычни, тиде пагытыштак Малмыж марий онар Болдуш колен. Кызыт тидым шотыш налын, 26 апрельыште марий калык шке Онар эргыжын пайремжым – Марий талешке кечым – пайремла.
Тыге олык марий-влакын национально утаралтме кучедалмашыштын икымше этапше пытен.
Но руш кугыжан еҥше-влак марийым, пеш чот йӧсландарен, йозак дене индырен ашненыт. Марий калыкын чытышыже пытен толын. 1572-шо ийыште угыч сар тул ылыжын. Ынде олык марий-влак дене пырля курык марий-влакат кынелыныт. Тиде вашпижмашымат кырен шалатыме. Руш-влак тылеч вара Кугу да Изи Какшан воктене Кокшайск олам чоҥаш тӱҥалыныт, тыге марий калыкым эше утларак кулыш савыраш шоненыт.
Но тыныс илыш кужун шуйнен огыл. 1582-шо ийыште марий мландым угыч кугу пудыранчык авалтен. Верысе руш гарнизонлан полшаш, Моско гыч у сарзе-влак толын шогеныт. Ик тӱшка Юл вӱд дене волен, а молышт мланде дене эртеныт. 1583-шо ийыште шошым да кеҥежым эртыше поход годым руш-влак Козьмодемьянск крепостьым чоҥеныт. Ик ий гыч, 1584-ше ий кеҥежым, марий-влакын кугу виян тӱшкам кырен шалатымек, Какшан сереш «Кугыжан олажым» («Царь-ола» – Чарла) чоҥаш тӱҥалыныт. Кызыт тиде олам Йошкар-Ола манына.
Марий мландыште тиде жапыштак Шанчара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж ола-влак шочыныт. Олалаште руш-влак гына иленыт, марий-влакым пуртен огытыл. Ола лишнат нуно илен кертын огытыл, 5 меҥге ӧрдыжкӧ кораҥшаш улыт улмаш. Тыге руш кугыжа марий мландым шке кид йымакыже поген.
Негыз
Категорий:Марий эртымгорно Категорий:Сар-влак
Столлман, Ричард Мэттью
Ричард Мэттью Столлман (Richard Matthew Stallman, чӱчкыдын тудым rms, инициал дене возат; 16 ӱярня 1953, Манхэттен, Нью-Йоркыште шочын) — Эрыкан ПВ толкыным, GNU проектым, Эрыкан ПВ фондым да Эрыкан программлымаш лигын негызлыше. Толкынын идеалжым аралыше «копилефт» концепцийын авторжо; тиде концепцийым юрист-влакын полшымышт дене GNU General Public License (GNU GPL) - ПВ-лан эрыкан лицензийышке пуртен.
Йыванал
Йыванал (Малые Карзи) – Российыште Свердловск велын Арти оласе йырвелыштыже верланыше Йыванал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 399 еҥ (2010 ий).
Столлман, Ричард Мэттью
Категорий:Информатике
Йыванал
Верланыме вер
Арти ола сынан посёлко деч 40 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Эртымгорно
Яллан негызым 1760 ийыште пыштеныт.
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Арти оласе йырвелысе илымверла
Коми-язьвин йылме
Ко́ми-я́зьвин йы́лме (Ёдз Коми көл) — коми-язьвин-влакын йылмышт.
Йылме код-влак:
Кириллице дене коми-язьвин йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-язьвин тиштер руш тиштер гыч 33 буква да 7 сочетаний да тиште гыч (йошкар да ужар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын моло коми йылме деч 2 ойыртемалтше ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Негыз
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Ӱштымбал
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 8 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
15 ага
15 ага (15 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 135-ше (кужемдыме ийлаште — 136-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 230 кече кодеш.
Пайрем да памятный дате-влак
— Ешын кечыже
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:15 ага
Некрасово (Кужэҥер кундем)
Некрасово (Некрасово) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шой сола деч 9 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1935 ийыште Некрасово ял Мокруш ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
1047
1047 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1047Категорий:XI курым
Эрыкан лицензий
Эрыкан лицензий (free license, свободная лицензия) — тыгай лицензий, кудын почеш пайдаланышылан программе продуктым нимучашдымын шындылаш, тӱҥалыкташ, тыгак эрыкын кучылташ, йӧнештараш, копийлам шаркалаш да саемдылаш правам пуалтеш.
Категорий:Информатике
Марий Тиште кече
Марий Тиште кече — йылме дене кылдылтше марий пайрем. 1775-ше ийыште Рушэл шанче академий Петербургышто «Сочинения принадлежащие к грамматике черемисского языка» лӱман книгам савыктен лукмо дене кылдалтын. Тиде книга марий тӱҥалтышыжлан шотлалтеш. Тушко чылаже тӱжем наре шомакан мутым пуртеныт. Марий Элыште Тиште кече ийла гыч пайремлалтеш, а 1998 ий гыч ты пайремым кугыжаныш кӱкшытышкö нӧлталыныт.
Пайремын шарлыме кумдыкшо
Марий Тиште кече уло марий калыкын пайремже семын Марий Элыште да тыгак марий калыкын тӱшкан илыме ӧрдыж кундемлаштыштат пайремлалтеш.
Эртарыме жап
1990 ий гыч Марий Тиште кече кажне ийын теле тылзын 10-шо кечынже пайремлалтеш.
2009 ийыште Марий Тиште кечым Мер Каҥаш ямдылен. Пайрем Йошкар-Олаште эртен. Кок йодышым рашемденыт: марий юмынйӱла нерген да марий йылман компьютер паша шотышто. Тыгак эше Йыван Кырла лӱмеш кугыжаныш премийым кучыктеныт.
Эртымгорно
Марий-влак Тиште кечым эше ийла гыч палемдаш тӱҥалыныт. Тунам марий калык погын тыгай пунчалым луктын: Марий чоным тарваташ, марий еҥын шке марийлыкшым нӧлталаш, шке тӱвыраже дене, йылмыже дене кугешнен илаш тараташ манын, теле тылзын 10-шо кечыжым Марий Тиште кече семын палемдаш.
1775 ийыште Теле тылзын 10-шо кечынже Санкт-Петербург оласе кевытлашке икымше марий грамматикым "Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского народа" ужалаш луктыныт, садлан тиде кечым пайремлан ыштеныт. Авторжо Озаҥ оласе архиепископ В. Пуцек-Григорьевич лийын, но тудым ямдылаш Озаҥ оласе духовный семинарий пеленсе школын марий тунемшыже-влакат полшеныт.
Кузе лӱм лектын
Тиште — тошто финно-угор шомак; ондакше тудо «шӱдыр» умылымашым ончыктен (таҥастаре tähti — шӱдыр). Вара кумалтыш ушемын палыже лийын (пале — знак, знамя), арам огыл вет знамям кызытат марла тисте манына — тошто ыҥже, пале, тыште раш палдара. Вара тудо ушемын палыжым гына огыл, шкенжымат ончыкташ тӱҥалын. А ийлаште тиштын акрет годсо ыҥжым шарналтен, эсогыл  тиште манаш тӱҥалыныт. Тушечынак эше вес мутым шонен луктыныт: тиштер — алфавит.
А 1990 ийыште, кунам у пайрем нерген мут лектын, тиде акрет годсо шомакым шарналтен, тудлан у шӱлышым пуэныт — тудымат вет ожно уверым пуымо, иктаж-мом шижтараш кӱлмӧ годым кучылтыныт.
Негыз
Категорий:Марий пайрем-влак
Нурсола
Нурсола мут ончыктен кертеш:
69
69 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:69Категорий:I курым
Копилефт
Копилефт (copyleft, copy — экземпляр, копия и left — лево, левый, копилефт, авторское лево) — автор праван законжо-влакым кучылтмын концепцийже ден практикыже.
Категорий:Информатике
1048
1048 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1048Категорий:XI курым
Амбрелла (кушкыл)
Амбрелла (Ambrella longituba) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Мадагаскарын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.
Категорий:Орхидей-влак
1049
1049 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1049Категорий:XI курым
1569
1569 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1569Категорий:XVI курым
Нурмучаш (Юлсер кундем)
Нурмучаш (Нурмучаш) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Корамас ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 100 (2003 ий), 79 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чодыраял деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «мучаш» = «нурмучаш».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
GNU General Public License
GNU General Public License (GNU General Public License, Универсальная общественная лицензия GNU, Универсальная общедоступная лицензия GNU или Открытое лицензионное соглашение GNU) — эрыкан лицензий гыч иктыже.
Категорий:Информатике
Кожлангер
Кожлангер (Кожлангер) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2004 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Аа (кушкыл)
Аа (Aa) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 26 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1610
Кӧ колен
Категорий:1610
Пхеньян
Пхеньян (평양 직할시, 平壤直轄市, Пхёнъян) — ола, Йӱдвел Корейын рӱдолаже, ты кундемыште эн кугу олалан шотлалтеш. Калыкчот - 4,1 амион еҥ.
Эртымгорно
Категорий:Йӱдвел Корейысе олала Категорий:Миллионер-олала
26 теле
26 теле (26 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 360-шо (кужемдыме ийлаште — 361-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 5 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 теле
Тойдемар, Павел Степанович
Павел Тойдемар (Павел Степанович Тойдемар (Стекольников)) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кожлаер ял —, Йошкар-Ола ола) — икымше профессионал марий мурызо, Марий АССР-ын Калык артистше (1949).
Илыш корныжо
Павел Тойдемар 1889 ийын пеледыш тылзын 14-ше кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Кожлаер ялыште шочын. 1919 ийыште армийыш каен. Кӱсле да шиялтышым пелен налын. Армий деч вара Марий театрыште пашам ыштен. 1927 ийыште Марий Кужер телефильмыште рольым модын. Тудын рольжо - самырык рвезе, кӱслезе. 1930 ийыште Москосо Шыжа революций лӱмеш музык училищыш тунемаш пурен. Вара тушечын Новосибирск олашке пашам ышташ куснен. 1940 ийыште Йошкар-Олаш пӧртылын. 1958 ий марте Марий филармонийыште пашам ыштен, кӱслезе ансамблем вуйлатен. Ӱзгар ансамблын икымше гана 1920 ийыште А. Мамуткин да Н. Смирнов дене пырля тыршен. Шкеже шӱвыр дене шоктен, Мамуткин - скрипке дене да Смирнов музекан дене.
Важ-влак
Категорий:Марий мурызо-влак
1050
1050 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1050Категорий:XI курым
Кугу Кукмарий
Верланыме вер
Рушэҥер сола деч 2 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Кугу Кукмарий дене Изи Кукмарий ялла ик илыме верыш ушненыт — Кукмарий ялыш.
Литератур
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Портал:Сымыктыш
<div style="position:relative; height:90px; overflow:hidden; border:1px solid #C0C0C0; padding:0; background:#55606C;height:90px">
ICQ
ICQ — чӱчкыдын кучылтмо вигак каласымашыкташ компьютер программе. Израилисе Мирабилис(Mirabilis) компаний икымше гана тудым шонен луктын. 1998 ий гыч Америкысе АОЛ(AOL) компаний оза улеш. Икымше гана программ 1996 ийыште Кылме тылзыште лектын. Икымше интернет мучко кучылтмо вигак каласымашыкташлан, вара тиде технологийлан патентым налме. ICQ лӱм аҥгличан "I seek you" мут гыч лектын. АОЛ Мирабилис компанийым 1998 ийыште, Пеледыш тылзын 8-шо кечыште налын, $407 оксам тӱлен. 100 амион пайдаланыше ICQ программыште регистрацийым эртеныт.
Дрожжаной кундем
Дрожжаной кундем (Чүпрәле районы, Дрожжановский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Кундемын рӱдолаже – Тошто Дрожжаной сола.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (57,5%), чуваш-влак (41,1%), руш-влак (1,1%).
Кылвер-влак
*
26 шорыкйол
26 шорыкйол (26 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 26-шо кечыже. Идалык пытыме марте 339 (кужемдыме ийлаште — 340) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 26 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 26 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:26 шорыкйол
Колумб, Валентин Христофорович
Валентин Колумб (Валентин Христофорович Колумб) (, РСФСР, Марий автоном область, Морко кундем, Мызэҥер ял –, Йошкар-Ола) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъенже (1961), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968).
Илыш корныжо
Да илаш ом вашке... ''В. Колумб.'' В. Колумб чодыралан поян, сылне вер-шöран Морко кундемысе Мызэҥер ялеш шочын. 1936-шо ийыште  ончыклык поэтын ешыже Пумыр почингаш илаш куснен. Тунам Валентинлан улыжат идалык веле эрталтен улмаш. Мызеҥер ялеш шочшо ончыклык поэтын пÿрымаш корныжо вес кундемдене ÿмыреш кылдалтеш. Уш-акылым чумырымо да шындарыме пагытым Пумыр ялыште эртарыше  рвезе тиде вер-шöр нерген тыге манеш: О мÿян да шöран кундемем… Валентин Колумб ешыште кокымшо йоча лийын. Ачаже – Христофор Степанович Декин волисполком секретарь пашам шуктен шоген, аваже –  Перасковья Николаевна Николаева колхоз пашаште тыршен.
Фамилийже нерген Валентин Колумб 1960 ий  20 декабрьыште руш поэт Н. Старшиновлан возымо серышыштыже тыге умылтара: «Фамилием кушеч лектын? Ала-могай святойлан кöра ачамым Христофор манын лÿмденыт. Тудо сайын тунемын. Нылымше классым моктымо лист дене пытарен. Сайын тунеммыжланак туныктышо Декин олмеш Колумб фамилийым налаш темлен».
1943 ийыште 8 ияш Валентин шке ялысе тӱҥалтыш школыш тунемаш каен. Валентин Колумбын йоча пагытше Кугу Ачамланде сар дене кылдалтын. Шучко тулан жап изи рвезын чонешыже нигунам ÿштылалтдыме палым коден: фронт гыч ачаже, Володя изаже пöртылын огытыл.
1954 ий шыжым Валентин Колумб Марий АССР серызе ушемын темлымыже да шке чон йодмо почеш, Москосо А.М. Горький лӱмеш Литератур институтыш тунемаш пура. Тышечын «Колумбын поэзий теҥызше» тӱҥалеш. Тудын мурйогынжо калык коклашке кумдан да кӱкшытын шарлымыже 50-ше ийла кыдал дене кылдалтын. Самырык рвезе Москосо Сылнымут институтышко савыктен лукмо книгаже дене пураш шонен, тидлан пенгыдын ӱшанен да 1954 ийыште тудо ош тӱням ужеш манын, чонжым вучкен, но шке самырык ончалтышыж дене ондалалтын. Туге гынат чонешыже ӱшан тулым ашнен, вуйым сакен огыл.
1958 ий – Литературный институтышто тунемме жапыште Валентин Колумб Моско воктенысе Переделкиныште илыше  Галина лÿман  ÿдыр дене ушнен.
1959 ий кеҥежым, А.М. Горький лÿмеш Литератур институтым тунем пытарымекыже, Валентин Колумб  Йошкар-Олашке  толын. Творческий паша корныш рыҥ шогалеш.
1961-ше ийыште Валентин Колумб писатель ушемын членже лиеш. Тунам тудлан 26 ий лийын.
1963 ийыште В.Колумб Сибирьыш, Абакан-Тайшет кÿртньö корным чоҥымашке миен коштын. Тушто тудо ончыл пашазе-новатор-влак дене мутланен. Коштмыж годым погымо поян фактический материал негызеш «Келшымаш ола» очерк книгам 1964 ийыште луктын.
1958–1972 ийлаште В. Колумб «Тылат, имнем, шÿм-чон  гимнем» почеламут-влак циклым возен.
Колумб тыгак тале шымлызе, шочмо йылмыжын тамжым да ямжым возышо мастар лийын. Тудо марий йылмын сылнылыкшым поснак умылен моштен. Тудо марий мутвундым пойдарымаш верч толкыным тарватен, поэзийже ден илышым вораҥдаш, тӱвырам нӧлташ лым лийде тыршен.
1968 ийыште Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
Сылнымут корныжо
Валентин Колумбын сылнымут деке корныжо Волаксола школышто тунеммыж  годым  почылтын. 1950-ше ийыште «Комсомольский билет» лÿман икымше почеламутшо «Марий коммуна» газетеш савыкталт лектын. 15 ияш рвезе  сылнымут корныш шогалеш.
Варажым, студент пагытыште, 1954-ше  ий гыч 1959 ий марте Валентин Колумбын ятыр сылнымут пашаже калык коклаште шарла. Сылнымут институтыш тунемаш пурымекыже икымше тылзынак «Лышташ велалтме годым»  почеламутым возен.
Валентин Колумбын творчествыже поснак  кудлымшо ийлаште пеледеш. Мурпаша вияҥме корныштыжо  икмыняр ужашым ончыкташ лиеш. Икымшыже, мутат уке, школышто тунеммыж годым возымо да «Сборникем ямде!» манын кычкыралме пагытше. Тиде 1950–1954  ийласе мурсаскаже. Кокымшо, студент жапысе 1954–1959-ше ийла. Тиде жапыште  поснак йöратымаш темылан  ятыр почеламут-влак сералтыныт. Мутлан, «Первый йöратымаш», «Йöратымаш шуаралтме жапеш» да тулеч молат. Валентин Колумбын поэзийже литературышто поснак ойыртемалтше. Уло мурпаша корныжым тудо ийгот да шÿм-чон шижмаш шот дене самырыкак эртен, санденак иктаҥаш тукымжо да комсомол нерген йöратен, шÿм шолын возен. Валентин Колумб шкежак комсомол пашаш кушкын, комсомол деч илаш, келгын шонаш тунемын. Арамлан огыл марий комсомолын  Олык Ипай  лÿмеш премийжым эн ончыч Валентин Колумблан пуымо.
Валентин Колумб поэзий шомакше дене тÿням, шочмо пÿртÿсым  поро кумылын, пагален ончалаш туныктен. Поэт калыкнан йÿлажым, фольклоржым, эртыше илышыжым  ÿмыржö мучко шымлен, тидын негызеш ятыр произведенийым возен. Эн кугужлан «Порылык» да «Илыше вÿд»  поэме-влак шотлалтыт.
Кÿчык жапыште Валентин Колумб 12 сборникын авторжо лийын. Но уста поэтын пелед шушо илыш корныжо пеш ондак кÿрылтын. Тудын сылнымут вияҥме пашаже, шуко планже, шонымашыже  шукталтде кодын. «Мыйын лу илышем лиеш гын, пöлеклем улыжге тылат», – возен тудо ик почеламутыштыжо.
Руш йылме дене лекше сылнымут
''В. Колумбын руш йылмыш кусарыме сылнымутшым тыгай книгаште муаш лиеш: Колумб В. Ойырен чумырымо ойпого. Т. 3: Тÿнямбал да руш классике, рушлаш кусарыме сборник-влак. Йошкар-Ола,  2007. С. 273-695.''
Валентин Колумб – финла
Леена Лаулайайнен кусарен:
Валентин Колумб – эстонла
Арво Валтон кусарен:
В. Колумб – кусарыше
Валентин Христофорович кусарыме пашалан нигунамат жапшым чаманен огыл. Тудо моло иза-шольо автор-влакын творчествышт деке лишкырак лийын, нунын сылнымут саскаштым пален шоген. Поэтын кусарыме произведенийже-влак моткочак шуко. Нунын коклаште куба поэт Николас Гильен, венгр Шандор Петëфи, суас Габдулла Тукай, чуваш Педер Хузангай, пошкырт Мустай Карим, мордва Никул Эркай да молат лийыныт. Руш поэзийым ойлыманат огыл. Валентин Колумб Москваште, Литинститутышто тунеммыж деч ончычат Н. Заболоцкийын, С. Есенинын, В. Маяковскийын, А. Сурковын, Н. Тихоновын, А. Твардовскийын да молынат творчествышт дене сайын палыме лийын.
Поснак йöратен да жаплен тудо Сергей Есенинын почеламут ден поэмылажым. В. Колумбын творчествыж нерген ойлаш гын, тидланже амал ятырак. Эн ончычак нуно коктынат пӱртӱс лоҥгаште шочын-кушкыныт, ялын икшывыже улыт. Такшым ийгот шот дене ончалаш гын, нунын коклаште ойыртем ятырак. Марий рвезе Сергей Есенин деч 40 ий вара ош тӱням ужын, туге гынат нунын чон шижмашышт, тӱня умылымашышт пешак лишыл.
Финно-угор сылнымут денат Валентин Колумб мемнам палдара. Мордва поэт Артур Морон, Евгений Пятаевын, венгр Шандор Петëфин, Юхас Ференцын, финн йылме дене возышо инкер-финн Армас Хийрин, эстон Михкель Вескен да молынат почеламут ден поэмылаштым ужына.
Тудо тыгак куштылгын да сотын йоҥгалтарен У. Шекспирын, И. Гётен произведенийлаштым да моло касвел классикымат. Валентин Колумб чыла кусарыме мутпогым пешак тÿткын ончен. Тыгодым марий ылмын чыла йöнжö денат тичмаш да моштен пайдаланен.
Валентин Колумбын кусарымаш пашаже тудын усталыкыштыже кумда верым налеш. Кÿчык ÿмырым илен гынат, талантан мутмастар  тÿнямбалсе классик гыч тÿҥалын, пырля пашам ыштыме иза-шольо поэт-влакын мурсаскашт йотке эреак марлаҥден шоген.
В. Колумб литератур критик семын
Творчество корныш чолган тошкалше авторын  мурпашаже критикын шинчашкыже вашке пернен. Сылнымут тергызе-влак Валентин Колумбын поэзийже  нерген кумыландыше поро шомакым каласеныт. Республикысе писатель – влакын кокымшо съездыштышт шке докладыштыже писатель ушем правленийын председательже Сергей Николаев  тыге ойлен: Мемнам Валентин Колумбын творческий сеҥымашыже куандара. Тудын «Палыме лийына» лÿман почеламут сборникшым критике сайын вашлийын. Валентин Колумбын возымыжо – оҥай образ-влак дене шыҥдаралтше поэзий. Поэт илышын сай  могыржымат, осал могыржымат ужын мошта да тидым шкенжын творчествыштыже келгын ончыктен пуаш тырша.
«Палыме лийына» сборниклан рецензийыштыже Геннадий Матюковский возен: Шкенжын посна ойыртемалтше йÿкшым кычалмаште – самырык поэт Валентин Колумбын сай могыржо. Тудо эреак у образ-влакым кычалеш да нуным шке семынже ышташ тырша. Тудын образше-влак свежа, оҥай улыт. Нуно шкеныштын я сöраллыкышт дене, я шинчалан коймышт дене, я возымо предметым келгын шындарен кертмышт дене куандарат… В.Колумбын шинчаже пÿсö, ужын мошта.
Валентин Колумбын поэзий корныжо эре тура лийын манаш огеш лий. Коклан-коклан поэтын ушыжым неле шонымашат авалтен, поэтический  шомакат куштылгынжак шочын огыл. Поэт лым лийде ончыко ончен, шке почешыже самырык тукымым ÿжын. Моткоч кугу лийын тудын творческий планжат.
В. Колумб нерген шарнымаш-влак
'Валентин Колумб. «Ӱмыремым арам шым эртаре»: шарнымаш-влак / Лайд Шемъер чумырен. Йошкар-Ола: Марий книга савыктыш, 1995. 352 с.'
Книгаш тыгай шарнымаш-влак пуреныт:
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
70
70 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:70Категорий:I курым
Мелозеро пристань
Мелозеро пристань (Пристань Мелозеро) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше пристань.
Верланыме вер
Шодыгол посёлко деч 12 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Мелозеро пристань илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Абдоминеа
Категорий:Орхидей-влак
Викиманий
«Викиманий» (Wikimania) — «Викимедий фондын» кажне ийын эртарыме тӱнямбал конференцийже.
2015
Категорий:Википедий
Шур (эҥер)
Шур эҥер (Сура; Сăр; Сура лей) — Юлын эҥерйолжо, Юлын пурла могырышкыжо йоген пура. Эҥерын кужытшо – 841 километр.
Категорий:Чувашийысе эҥерла Категорий:Угарман велысе эҥерла Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Мордовийысе эҥерла Категорий:Пенза велысе эҥерла Категорий:Сембер велысе эҥерла
Портал:Географий/Ойырымо сӱрет/Кызытсе ойырымаш
Экипаж STS-116 над проливом Кука между новозеландскими островами Южный и Северный
Кровавый водопад, вытекающий из ледника Тейлора в Сухих долинах в Восточной Антарктиде
Спутниковый снимок дельты реки Колорадо, с восточной стороны — пески пустыни Альтар
Извержение расположенного рядом с Эйяфьядлайёкюдлем вулкана Фиммвюрдухаулс, 2 апреля 2010 года
GNU
Категорий:Информатике
Портал:Географий/Ойырымо сӱрет/Кызытсе ойырымаш
Дельта Миссисипи и нефтяное пятно, образовавшееся после аварии на буровой установке Deepwater Horizon, 28 апреля 2010 года
«Двенадцать апостолов» в национальном парке Порт-Кемпбелл на побережье австралийского штата Виктория
Вид с полуострова Кенай на извержение вулкана Редаут
Панорамный вид на Кесуик с вершины горы Уолла-Крэг, Озёрный край (Великобритания)
Спутниковый снимок эрга Иссауан, алжирская часть Сахары
Категорий:Портал:Географий
QIP Infium
QIP Infium — оксадыме чӱчкыдын кучылтмо вигак каласымашыкташ компьютер программе. Тӱрлӧ протоколым пала: OSCAR (ICQ, AOL), XMPP (Jabber), Mail.ru Агент, IRC, XIMSS (SIP), Facebook да Twitter.
Тӱжвал сынын марий йылмыш кусарымашыже уло. ICQ программ деч ойыртем — марий йӱкпале-влакым возаш огеш лий.
Важ-влак
Категорий:Информатике
1613
Кӧ колен
Категорий:1613
1051
1051 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1051Категорий:XI курым
Гордеев, Фёдор Иванович
Фёдор Иванович Гордеев (, Марий автоном вел, Поранча кундем, Ермучаш ял —, Марий Эл, Поранча кундем, Ермучаш ял) — марий йылмызе, филологий шанче кандидат (1961), профессор (1992), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1989).
Илыш корныжо
Фёдор Иванович Гордеев 1929 ий ӱярня тылзын 23 кечынже Марий автоном вел Поранча кундем Ермучаш ялеш кресаньык ешеш шочын. Параньга кыдалаш школым 1946 ийыште тунем пытарен. Вара тыштак педучилищыш пурен, тудым 1948 ийыште тунем пытарен. 1948 ий гыч 1950 ий марте самырык туныктышо Волжск район Тошнер школышто, варажым Кужеҥер район Кугу Лаждӱр шымияш школышто тыршен. Но келгырак шинчымашым налаш 1950 ийыште тудо Н.К Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын филологий факультетышкыже тунемаш пура, 1954 ийыште тудым тунем пытара. Тылеч вара СССР Шанче академийын йылмышанче институтшо пеленсе аспирантурым тунемаш пура. 1957 ийыште аспирантурым тунем пытарымек, тудо икмыняр жап Каракалпак пединститутышто старший преподаватель лиеш, руш йылмым туныкта. Но тиде ийыштак Марий пединститутын шÿдымыж почеш Йошкар-Олашке пöртылеш, да пединститутын марий йылме да сылнымут кафедрыштыже тыршаш тÿналеш. Эн ончыч тыште тудо ассистент лиеш, вара старший преподаватель, доцент, шанче пашаеҥ, варажым профессор мартеат кушкеш. Шанчыеҥын тыршыме паша лектышыже тÿвыргö лийын. 1979 да 1983 ийлаште кок томан «Этимологический словарь марийского языка» мутерым савыктен луктын, варажым кумшо томым ямдылымаште тыршен. Тыгай мутерым шкенан элыште веле огыл, вес эллаштат сайын палат да кÿкшын аклат. Вет тудын иран да балтий йылмыла гыч кÿсынлымö мут-влак, мордва, коми, одо йылмыласе балтизм, иранизм нерген савыктыме статьяже-влакым йылмызе-влак шокшын вашлийыныт. Тыгак булгар, чуваш да суас йылмыла гыч кÿсынлымо мут-влак нерген возымыжым шанчыште сай ошкыл семын палемдыман. Федор Ивановичым вес эллаштат кумдан паленыт. Тÿнямбал конгресслаште эреак тÿрлö докладым ыштен. 1985 ийыште Гамбург университетысе немыч профессор Вольфганг Феенкер дене пырля «Немычла-рушла-марла разговорникым» Германийыште савыктен лукын. Ятыр ий ыштыме пашажым иктешлыме семын «Историческое развитие марийского языка» монографийжым шотлыман. Ты пашаште тудо марий калыкын этногенезше дене кылдалтше ятыр йодышым тарватен. 2003 ийыште «Обратный словарь марийского языка» мутерым савыктен. Ты пособийым туныктышо ден тунемше-влаклан лукмо. Вет калыкыште тудо уста да тале туныктышо, методист семын палыме лийын. Марий йылме дене программым ыштен, нылле утла тунемме книгам савыктен, таблицым да дидактический материалым ямдылен. Тудо республикысе Туныктыш министерстве пеленсе научно-методический советын, Россий Федераций Туныктыш министерстве пеленсе национальный филологий учёный комиссийын, «Ономастика финно-угорских народов» журнал редколлегийын, Финляндийысе финн-угор обществын членже лийын. Шанчыеҥ Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже чап лÿмым сулен налын. Фёдор Иванович шочмо Ермучаш ялже дене эреак пенгыде кылым кучен. Тушто Виталий шольыжо да Просковий акаже иленыт (нуныштат ынде илыш дене чеверласеныт). Нунын деке эреак кудалыштын. Тыште вольыкым, мÿкшым ончаш полшен. Ӱмыржын пытартыш шагатшымат (2005 ийыште) тыштак эртарен. Фёдор Иванович Роза Михайловна дене кок эргым, Михаилым да Александрым, ончен куштеныт.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
1570
1570 ий — XVI курымын ийже.
26 шыжа
26 шыжа (26 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 299-ше (кужемдыме ийлаште — 300-шӧ) кечыже. Идалык пытыме марте 66 кече кодеш.
1570
Кӧ колен
Категорий:1570Категорий:XVI курым
26 шыжа
Лӱмгече
Шыжа тылзын коло кудымшо кечынже Вениамин, Иннокентий, Карп да Никита – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 26 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 26 кечынже колышо-влак
Койыш мут
Койыш мут але глагол — ончыктышо ойлымаш ужаш. Койыш мут чот, лица, жап да дене вашталтеш. Ойлончышто койыш мут утларакше сказуемый лиеш.
Мутлан: 1. ''Шарлен кийыше кумда нуржо леве йӱр ден ужарга. Куандарыше сылне мурыжо пасу мучко йыр шарла.'' (Олык Ипай) 2. Порым палыметым ит шылте. (Калыкмут) 3. Туге шол, кажныжат ончылныжо улшо чыла чаракым сеҥынеже. (А. Асаев)
Ужарга, шарла — ед.ч., 3-шо л., кыз.-ш.ж., изъяв. накл. Ит шылте — ед.ч., 2-шо л., пов. накл. Сеҥынеже — ед.ч., 3-шо л., желат. накл.
Койыш мутын
Койыш мутын лица, чот, жап да дене вашталтмыжым  маныт. Койыш мутын кызытсе-шушаш жапыште вашталтме ойыртемжылан кӧра кок палемдат: икымше  да кокымшо.
Кажне шке лица мучашыже-влак улыт (нуно тыгодымак чотымат ончыктат).
Койыш мутын утларакше  чотысе 1-ше лица мучаш гыч пален налына:
Койыш мутын сынже
Мом ышташ? да мом ыштыман? йодышлан вашмутым пуышо койыш мут-влакым сынжан койыш мут маныт. Нуно лӱмдат гына, чотым, лицам, жап ден  огыт ончыкто.
сынан койыш мутын суффиксше -аш да -ман лиеш, мутлан: толаш, ойлаш, толман, ойлыман.
Каяш, мияш гай койыш мутлаште суффиксым чын муаш манын, нуным тыге вашталташ кӱлеш: кай-аш, мий-аш.
сынже койыш мутын чыла моло сынжым ыштыме негызлан шотлалтеш.
Койыш мутын аклыме сынже
Южо койыш мут каласымым аклен ончыкта. Ты ойыртем дене кок тӱшка палдырна: иктыже — ныжылге сын, весыже — игылтме сын. Нуным каласаш посна суффикс-влак кучылталтыт.
Ныжылге сын -ал, -алт, -ылд, -дал, -ылдал суффиксла дене ышталтеш, почешышт тыгак -ал суффикс ешаралт кертеш, мутлан: 1. ''Кӱзальым — курык, волальым — олык, ошкылал колтышым вӱд воктен. Шоктале муро, кояле солык — угычын шинче вӱд кандалген.'' (С. Вишневский) 2. Моркин йыштак лудылдалеш. (Яныш Ялкайн) 3. Сергейын шола могырыштыжо полевой сумка кечалта. (Д. Орай) 4. Эше ынеж каласе вет, воштыл-воштыл толдалеш. (Д. Орай)
Игылтме сыным -ышт ден -алышт суффикс-влак ыштат, мутлан: 1. А мый, шонет, таклан тыге кутырыштам. (А. Асаев) 2. Ӱстелтӧрыштӧ кум икшывыж дене яра шӱрым подылыштыт. (Я. Элексейн) 3. Сайпола вате ойго йӱкшӧ дене ятыр жап вӱдылыштӧ. (А. Эрыкан)
Ныжылге да игылтме сынан койыш мут-влак чыла жап ден каласалтыт, мутлан: малдалеш, малдале, малдалын, малдал, малдалнеже, почаҥыштеш, почаҥыште, почаҥыштын, почаҥышт, почаҥыштнеже.
Койыш мутын
— чынак лийше але чынак лийдыме, тыгак ышташ кӱштымӧ, шонымо каласаш полшышо. Мутлан: тунемам — чын лийше, ом тунем — чынак лийдыме , тунем — кӱштымӧ (чын лиймыже пале огыл), тунемнем — шонымо  (но ышталтеш але ок ышталт — пале огыл).
Амезиелла
Амезиелла (Amesiella) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Филиппинын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 3 еш куэ уло.
Койыш мут
Койыш мутын
Нине ойыртемым каласен пуаш марий йылмын посна йӧнжӧ (мутмучаш ден суффикс) уло, садлан кум палемдаш лиеш:
Амезиелла
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Койыш мут
чын лийше але чынак лийдыме каласен пуа. Тудын чыла чот, лица да жап сынже уло. Мутлан: 1. Мардеж шӱшка тумна йӱк дене, урем лӱшка - кугу пайрем. (Олык Ипай) 2. Йӧратымаш чеверлыкым ок терге. (А. Бик) 3. ''Чолпан ден Даша пӧрт гыч кид кученак лектыч. Окалче эскерен ончен кодо.'' (А. Асаев) 4. Пушеҥге-влак ужар сывыным чиен шогалыныт, нарашта лышташышт дене ваш-ваш мутланат. (М. Шкетан)
Кызытсе-шушаш жап
Кызытсе-шушаш жапысе койыш мут лица да чот дене вашталтеш. Тудын да  чотысе куд лица сынже уло. Чыланат пеҥгыдемден каласыме да шӧрымӧ сынан лийыт.
Шӧрымӧ сыным ышташ кок чотысе кум лицан шӧрымӧ частицыже уло, а койыш мутшо чот денат, лица денат ок вашталт.
1 ден 2-шо кокласе йоыртем чыла чот да лица сыныште палдырна.
Шӧрымӧ сыныште 1-ше койыш мут-влак неопреденный сынын -аш суффиксдыме муттӱҥжӧ дене пыта гын, почешыже муттӱҥысӧ   дене келшышын е, о але ӧ возалтеш.
Кызытсе-шушаш жап койыш мут-влак тыгай ончыктат:
Эртыше жап
Эртыше жап койыш мут ойлымо деч ончыч лийше ончыкта. Эртыше жап сын кок тӱрлӧ: тыглай да йыжыҥан. Тыглай эртыше жап ик койыш мут дене каласалтеш да кок тӱшкалан шелалтеш.
Йыжыҥан эртыше жап кок мут дене ышталтеш: иктыже - койыш мут, весыже частице. Мутлан: толеш ыле, толеш улмаш, толын ыле, толын улмаш.
Икымше эртыше жап
Икымше эртыше жап тӱрлӧ койыш мут гыч тӱрлӧ йӧн дене ышталтеш.
Икымше эртыше жапын ышталтме ойыртемже:
Кокымшо эртыше жап
Кокымшо эртыше жап тыге ышталтеш:
Кокымшо эртыше жапын ышталтмыже:
Йыжыҥан эртыше жап
Йыжыҥан эртыше жап тыге ышталтеш:
Мутлан: 1. Молгунам школыш утларакшым рвезе-влак погынат ыле. (А. Эрыкан) 2. Япык кугыза чодырашке кая да арня, кок арня коштеш улмаш. (С. Чавайн) 3. Землянке деч кумло ошкыл наре куржынна ыле, адак волгенче волгалте. (И. Ломберский) 4. ''Аркамбалне ик колызо илен. Тудо телыже-кеҥежше Элнетыште колым кучен илен улмаш.'' (С. Чавайн)
Негыз
Категорий:Ойлымаш ужаш
Олавуй
Олавуй (Мэр) — олан администрацийын, шуктызо кучемын вуйлатышыже.
Кызылырмак
Кызылырмак (Kızılırmak — «йошкар эҥер»; ; антик лӱм — Галис, Άλυς) — эн кугу эҥер Турцийыште. Йогын кугытшо – 1151 уштыш.
1052
1052 ий — XI курымын ийже.
Олавуй
Оласе кучемын вуйлатышыжын моло лӱм-влак:
1052
Кӧ колен
Категорий:1052Категорий:XI курым
Кызылырмак
Кызылырмак эртымгорнышто
Категорий:Турцийысе эҥерла
Олавуй
Категорий:Сомылвер
15 вӱдшор
15 вӱдшор (15 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 105-ше (кужемдыме ийлаште — 106-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 260 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 15 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 15 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 15 кечынже колышо-влак
Калык пале
Шнуй Титын кечыже. Тиде кечын чыла ерласе да эҥерласе ий тарванышаш. Ий тарванен огыл гын, тиде ийын кол шагал лиеш – маныныт.
Палемдымаш-влак
Категорий:15 вӱдшор
Эчашэҥер
Эчашэҥер (Ятман почиҥга) (Эчашэнгер) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токпайэҥер сола деч 5 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Литератур
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Изи Кукмарий
Изи Кукмарий (Малый Ахматенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Рушэҥер сола деч 1,5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийыште сорла тылзын 19-ше кечынже Изи Кукмарий ден Кугу Кукмарий ялла ик пырляштарыме Кукмарий ялыш савырненыт.
Ампароа
Ампароа (Amparoa) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура пеледыш.
Категорий:Орхидей-влак
1053
1053 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1053Категорий:XI курым
Акампе
Акампе (Acampe) – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Африкын ден Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 7 еш куэ уло.
Урлык гибрид-влак
Категорий:Орхидей-влак
Эрыкан программлымаш лиге
Категорий:Информатике
Мишкан (Балтач кундем)
Мишкан (Мишкә; Мишкино) – Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше Балтач ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 385 еҥ (2002 ий), 372 еҥ (2009 ий) , 326 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Балтач сола деч 22 километр (32 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Балтач кундемысе илымверла
Барбадос
Барбадос (Barbados) — эл Йӱдвел Америкыште.
*
1054
1054 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1054Категорий:XI курым
Амфигена
Амфигена (Amphigena) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура кушшо пеледыш.
Категорий:Орхидей-влак
Марий Эл Республикын Калык серызыже
Марий Эл Республикын Калык серызыже (Народный писатель Республики Марий Эл) — кугыжаныш награде, Марий Эл Республикын почётан лӱмжӧ.
Историй
Негызым 1957 ий пеледыш тылзын 1-ше кечынже пыштеныт. Чап лӱмым сулен налше икымше еҥ — Никандр Лекайн.
Нагрдитлыме негыз-влак
«Марий Эл Республикын Калык серызыже» да Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо чап лӱм cерызе, почеламутчо, драматург, прозаик, литературовед-влаклан, эн кӱлешан, ойыртемалт шогышо, общественностьын кумдан признатлыме произведений-влаклан пуалтеш.
Мо пуалтеш
Марий Эл Республикын Вуйлатышыжын Указше почеш чап лӱмым сулен налше-влаклан пуалтеш:
Важ-влак
* Категорий:Марий Эл Республикын чап лӱмжӧ-влак
Оҥартышмут
Оҥартыш мут (звукоподражательные слова) — ''ужмым, колмым да шижмым оҥарен ончыктышо ойлымаш ужаш. Оҥартыш мут ок вашталт. Ойлончышто утларакше (действий кузе лиймым) умландарыше йыжыҥ лиеш.''
Мутлан: 1. Шарик южымат, мландымат ок ӱпшыч тетла, эре ончыко муть-муть-муть, муть-муть-муть  кудалеш. (Ю. Артамонов) 2. Теве неле, кӱреналге-йошкар тӱсан бархатный занавес шыр-гор-гор  почылт кайыш. (В. Косоротов) 3. Теве тыге мутланенат, чонланат лыж-ж-дак  веле чучеш. (Н. Лекайн)
1056
1056 ий — XI курымын ийже.
Оҥартышмут
Ужмым ончыктышо оҥартышмут-влак
Ужмым оҥарыше шомак-влак шке значенийышт дене тыгай тӱшкам ыштат:
1056
Кӧ колен
Категорий:1056Категорий:XI курым
Оҥартышмут
Колмым ончыктышо оҥартыш мут-влак
Колмым ончыктышо шомак-влак шке семантикышт дене поснак поян улыт. Нуным тыгай тӱшкалан шелаш лиеш:
Шижмым ончыктышо оҥартыш мут-влак
Шижмым каласен пуышо шомак-влак коклаште тыгай тӱшкам ужаш лиеш:
Оҥартыш мутын синонимийже
Ик явленийымак тӱрлӧ сынан сӱрет гай ончыктымыжлан кӧра оҥартыш мут синоним ешлан поснак поян. Тиде кеч колмо, кеч ужмо, кеч шижме образ лийже, садыгак шукышт йылмыште шонанпыл тӱсышт дене ончыкталтыт. Но моло синоним тӱшка деч ойыртемалтын, тыште тӱҥ, эҥертыш, але доминанта, шомакым ончыкташ ок лий, очыни. Шке значенийышт дене икте-весыштым алмаштен кертше шомак-влак, посна ешыш чумыралтын, илышын ик йыжыҥжым сӱретлен ончыктат, но тудлан тӱрлӧ-тӱрлӧ сыным гына пуат.
Д. В. Бубрих манмыла, оҥартыш мутлан тыглай воштылмаш уке, а тӱрлӧ семын воштылмо мучашдыме шуко йӧн уло. Марий йылмат тидым моткоч раш ӱшандарен ончыкта. Ме кузе гына огына воштыл! Сылнымутан произведенийла гыч налына:
А умылаш лийдымын ойлымо кузе шокта? Адакат тӱрлӧ семын, мутлан:
Ошкылмо, куржмо, тавалтыме йук шке синоним ешыж дене йонгалтеш, мутлан: Кертеш гын, Максим йол умбак шога¬леш ыле, йочала топ-топ-топ куржын колта ыле («Ончыко», 5№, 1979, 49). Нуно икте почеш весым, ваче гыч кучен, палемдыме верыш тын-тын-тын куржык¬тат (Н. Лекайн. Кугу сарын тулыштыжо, 315). Ик ия омсам комдык лупшалтарен колтышат, салтак могырыш шыдын ончале, вара кем таганжым мурыктен, колт-колт-колт ошкылын, порт покшеке миен шогале (туштак, 96). Коридорышто шолт-шолт йол йук шокта ... (М._ Шкетан. IV, 100). Эчан армийыште улмыж годсо гай рошт-рошт-рошт ошкыл лектын кая (Н Лекайн. Куртньо вий, 243). Нунылан сокыр йудат, витне, нимат огыл, дыве-дово шок¬та, икте-весыштым поктеден модыт (А. Асаев. Ошвичыжат йуксы¬жат, 301). «Коштан» кокла гыч Пикай Выльып тулык ватым кучыш да омсадурыш тын-тын-тын веле куржыктыш, луктынат кудалтыш (Н. Лекайн. Мондалтдыме умыр, 25) .... Водыр попым, шоягорем гыч руалтен, тон-дон-дон омсаш луктынат колта (М. Шкетан. 53). «Ой, вожылдымо! Ой, тептердыме!» - кугу капан Кори вате, дун-дун тошкалын, марийжылан сырен лектын кайыш (В.Сапаев. Кудырчан йур годым, 119). Шут-шут тошка-лашет ший куварет лийже (калык муро). Секретарь, лушт-лушт ошкылын, типографий гыч тольо (М. Иванов. Тайыл ваштареш, 137). Теве рово-рово йол йук муралте (Н. Лекайн. Шортньо падыраш, 57). Порт воктенет эртен ошкылмыж годым тун-тун сур¬гыктен кода (Д. Орай. Осып Ваня, 78). Ужгам чийыше ен, пыт-¬пыт тошкыштын, Микит Элексе дек лишеме (Н. Мухин. 16).
26 ӱярня
26 ӱярня (26 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 85-ше (кужемдыме ийлаште — 86-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 280 кече кодеш.