cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иванов, Вениамин Михайлович
Илыш корныжо
Тыге Вениамин Ивановын прозыштыжо тÿрлö жап сÿретлалтын, тÿрлö илыш йодыш шымлалтын. Тудын илыш чыным возымыжо моло калык коклаштат палыме. Марий писательын произведенийлажым руш, эстон, татар, удмурт, чуваш да моло йылме денат савыктен лукмо. Шкежат шочмо йылмыш А. Пушкинын, М. Лермонтовын, С. Щипачевын, А. Кутуйын да молынат возымыштым кусарен.
В. Иванов шочмо литературнам ятыр сылне произведений дене пойдарен, сылнымутышто волгыдо кышажым коден.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий драматург-влак
Статикле вашталтылше
Статикле вашталтылше (программлымаш) (статическая переменная) — вес ыҥым пуымешке шке ыҥжым аралыше вашталтылше, эсогыл тыгодымат, кунам процедурын, кушто тиде вашталтылшым палемдыме, пашаже мучашлалтын.
Категорий:Информатике
Такт чӱчкыдылык
Такт чӱчкыдылык (тактовая частота) — мегагерц (МГц) да гигагерц (ГГц) дене висыме, жапын иктыкыште (татыште) процессорын ыштыме цикл чотшым ончыктышо процессорын характеристикыже.
Категорий:Информатике
Clock
1764
Кӧ колен
Категорий:1764
11 ага
11 ага (11 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 131-ше (кужемдыме ийлаште — 132-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 234 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 11 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 11 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 11 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:11 ага
Алабога кундем
*
850
850 ий — IX курымын ийже.
1763
Кӧ колен
Категорий:1763
1604
1604 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1604 Категорий:XVII курым
890 ийла
890-ше ийла — IX курымын луымшо, 890 ий гыч тӱҥалеш 899 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:890 ийлаКатегорий:IX курым
851
851 ий — IX курымын ийже.
Дукер
Дукер (Cephalophinae) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Чылаже 19 еш куэ уло.
851
Кӧ колен
Категорий:851Категорий:IX курым
Шолэҥер (Солнечный ял шотан илем)
Шолэҥер (Шоленгер) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Дукер
Тӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Шолэҥер (Солнечный ял шотан илем)
Верланыме вер
Солнечный посёлко деч 1 километр кечывалвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Горал
Горал (Naemorhedus goral) – Азийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Капше 106 — 118 см, нелытше 32 — 42 кг.
Категорий:Янлык
900 ийла
900-ше ийла — X курымын икымше, 900 ий гыч тӱҥалеш 909 ийыште мучашлалтеш.
1606
Кӧ колен
Категорий:1606 Категорий:XVII курым
852
Кӧ колен
Категорий:852Категорий:IX курым
625
Кӧ колен
Категорий:625
Тексталан
Тексталан (текстовое поле) — полдышоҥаште погымо печатлыме тиште-влакым налше объект.
Категорий:Информатике
1762
Кӧ колен
Категорий:1762
7 пеледыш
7 пеледыш (7 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 158-ше (кужемдыме ийлаште — 159-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 207 кече кодеш.
Лӱмгече
Пеледыш тылзын шымше кечынже Иван,  Вячеслав, Роберт–влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 7 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 7 кечынже колышо-влак
Мексика
Мексика (México) — эл Йӱдвел Америкыште.
7 пеледыш
Калык пале
Категорий:7 пеледыш
Мексика
Категорий:Мексика
615
Кӧ колен
Категорий:615
853
853 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:853Категорий:IX курым
854
854 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:854Категорий:IX курым
Нахур
Нахур (Pseudois nayaur) – Азийын (Непал, Китай, Пакистан да Индийын) Bovidae йамагатын гыч изи янлык.
Категорий:Янлык
910 ийла
910-ше ийла — X курымын кокымше, 910 ий гыч тӱҥалеш 919 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:910 ийлаКатегорий:X курым
Таҥга диск
Таҥга диск (hard (magnetic) disk drive, HDD, HMDD, накопи́тель на жёстких магни́тных ди́сках или НЖМД, жесткий диск, ) — ик рӱдыштӧ верланыше магнитдискла гыч шогышо информацийым аралыше явала; утларакшым компьютерлаште ыҥпале-влакын тӱҥ аралышыжлан шотлалтеш.
Категорий:Информатике
1761
Кӧ колен
Категорий:1761
1760
Кӧ колен
Категорий:1760
605
Кӧ колен
Категорий:605
1608
1608 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1608 Категорий:XVII курым
1607
1607 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1607 Категорий:XVII курым
1759
Кӧ колен
Категорий:1759
920 ийла
920-ше ийла — X курымын кумшыжо, 920 ий гыч тӱҥалеш 929 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:920 ийлаКатегорий:X курым
595
Кӧ колен
Категорий:595
Владивосток
Владивосток — ола Российыште, Теҥызсер мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 616,9 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Владивосток
1609
1609 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1609 Категорий:XVII курым
930 ийла
930-ше ийла — X курымын нылымше, 930 ий гыч тӱҥалеш 939 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:930 ийлаКатегорий:X курым
585
Кӧ колен
Категорий:585
7 пургыж
7 пургыж (7 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 38-ше кечыже. Идалык пытыме марте 327 (кужемдыме ийлаште — 328) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 7 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 7 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:7 пургыж
1758
Кӧ колен
Категорий:1758
1757
Кӧ колен
Категорий:1757
575
Кӧ колен
Категорий:575
Тяньцзинь
Тяньцзинь (天津) — ола Китайыште.
Категорий:Китайысе олала Категорий:Миллионер-олала
940 ийла
940-ше ийла — X курымын визымше, 940 ий гыч тӱҥалеш 949 ийыште мучашлалтеш.
Пенза вел
Пенза вел (Пензенская область) — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 43,352 тӱж. км². Калык чот - 1 368,7 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Пенза ола.
Категорий:Пенза вел
11 вӱдшор
11 вӱдшор (11 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 101-ше (кужемдыме ийлаште — 102-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 264 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 11 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 11 кечынже колышо-влак
Калык пале
Кирилл кече. Тиде кечын ожно куэ пушеҥгылан кугу тÿткышым ойыреныт. Лÿмынак куэрлашке каеныт да куэвÿд ден изи укшыжым конденыт. Тиде укш дене черле еҥым пераш да вÿдшым тудлан йÿкташ гын, вашке паремеш манын ÿшаненыт.
Категорий:11 вӱдшор
565
Кӧ колен
Категорий:565
Самара вел
Самаре вел (Самарская область) — Россий Федерацийысе регион. Юлсер федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 53,565 тӱж. км². Калык чот - 3 213,3 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Самара ола.
1755
Кӧ колен
Категорий:1755
555
Кӧ колен
Категорий:555
1756
Кӧ колен
Категорий:1756
1611
1611 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1611 Категорий:XVII курым
1754
Кӧ колен
Категорий:1754
Хабаровск
Хабаровск — ола Российыште, Хабаровск мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 577,7 тӱж. еҥ наре.
950 ийла
950-ше ийла — X курымын кудымше, 950 ий гыч тӱҥалеш 959 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:950 ийлаКатегорий:X курым
Хабаровск
Тыгак ончо
Категорий:Хабаровск
535
Кӧ колен
Категорий:535
545
Кӧ колен
Категорий:545
Биологий классификаций
Биологий классификаций але Шанче классификаций биологийыште — кузе биологий шанчызе-влак организм-влак коклаште тӱрлык-влакым ойырат. Тиде классификаций Карл Линнейын пашаште негызым налеш. Ондакше Линней тӱрлык-влакым тӱшкаш погымыж годым тудын кап-кыл ойыртемжым шотыш налын. Варажым Дарвин тиде тӱшка-влакым уэмден. Кызытсе жапыште Молекуляр филогенетика ДНКам тунеммаште, классификацийыш шкенжын тӧрлатымашыжым пурта.
Иерархий
2 - зоологийыште 3 - ботаникыште
1612
1612 ий — XVII курымын ийже.
960 ийла
960-ше ийла — X курымын шымше, 960 ий гыч тӱҥалеш 969 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:960 ийлаКатегорий:X курым
1614
1614 ий — XVII курымын ийже.
970 ийла
970-ше ийла — X курымын кандашымше, 970 ий гыч тӱҥалеш 979 ийыште мучашлалтеш.
1614
Кӧ колен
Категорий:1614 Категорий:XVII курым
970 ийла
Важ-влак
Категорий:970 ийлаКатегорий:X курым
Акрет Египет
Тыгак ончо
Категорий:Акрет Египет
Шолэҥер (Токпайэҥер ял шотан илем)
Шолэҥер (Шоленгер) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токпайэҥер сола деч 1,5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Литератур
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
7 сорла
7 cорла (7 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 219-ше (кужемдыме ийлаште — 220-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 146 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 7 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 7 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:7 сорла
1753
Кӧ колен
Категорий:1753
525
Кӧ колен
Категорий:525
Кугу Илешъял
Кугу Илешъял (Правый Малый Сернур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 15 еҥ (2005 ий), 16 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Сердыж ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше «Илеш» пуэн. «Кугу» + «Илеш» + «ял» = «Кугу Илешъял».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Гуанчжоу
Гуанчжоу (广州) — ола Китайыште, Гуандун провинцийын рӱдолаже.
Категорий:Гуандунысо олала Категорий:Миллионер-олала
515
Кӧ колен
Категорий:515
856
856 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:856Категорий:IX курым
1616
1616 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1616 Категорий:XVII курым
505
Кӧ колен
Категорий:505
990 ийла
990-ше ийла — X курымын луымшо, 990 ий гыч тӱҥалеш 999 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:990 ийлаКатегорий:X курым
980 ийла
980-ше ийла — X курымын индешымше, 980 ий гыч тӱҥалеш 989 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:980 ийлаКатегорий:X курым
Арбан
Арбан мут ончыктен кертеш:
Оронго
Оронго (Pantholops hodgsoni) – Азийын (Тибет да Индийын) Bovidae йамагатын гыч изи янлык. Капше 120 —130 см, нелытше 25 — 35 кг.
Категорий:Янлык
857
857 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:857Категорий:IX курым
1617
1617 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1617 Категорий:XVII курым
Чунцин
Чунцин (重庆) — ола Китайыште.
Категорий:Чунцин Категорий:Миллионер-олала
495
Кӧ колен
Категорий:495
Арде (Марий Эл)
Арде (Церкӹсола, Арда) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше сола. Арде ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 445 еҥ (2004 ий), 432 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 65 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Географий
Эҥер: Арде
Рӱдӧ урем асфальтан. Кугу Ачамланде сарыште вуйым пыштыше-влаклан кок памятник шога.
Эртымгорно
Ожно тиде селан кумдыкшо Акпарсын мландышкыже пурен. 1816 ийыште Христорождественский черкым почыныт. Тиде селашке комсомол ячейкым почашлан «Мзда» крейсерын матросшо Кушаков толын. Шуко жап «Ударник» колхозышто калык пашам ыштен. Вара эше икмыняр колхоз ышталтын, мутлан «За мир», «Новая жизнь». Вара чыла тӱшкаозанлык-влак ик совхозыш ушненыт, селан лӱмжым у совхозлан пуэныт.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Бучма, Амвросий Максимилианович
Амвросий Максимилианович Бучма ( — ) — украин театр да кино актёр. ССРУ-ын калык артистше (1944).
Кылвер-влак
Категорий:Украин актёр-влак
858
858 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:858Категорий:IX курым
Такин
Такин (Budorcas taxicolor) – Азийын (Индий, Тибет, Непал, Китайын Сычуань да Шэньси провинций) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
485
Кӧ колен
Категорий:485
Такин
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Янлык
1618
1618 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1618 Категорий:XVII курым
859
Кӧ колен
Категорий:859Категорий:IX курым
1010 ийла
1010-ше ийла — XI курымын кокымше, 1010 ий гыч тӱҥалеш 1019 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1010 ийлаКатегорий:XI курым
465
Кӧ колен
Категорий:465
Тар (янлык)
Такин (Hemitragus) – Азийын Bovidae йамагатын гыч изи янлык. Чылаже 3 еш куэ уло.
1000 ийла
1000-ше ийла — XI курымын икымше, 1000 ий гыч тӱҥалеш 1009 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1000 ийлаКатегорий:XI курым
Рывыж
Рывыж (Vulpes) — Евразийын, Америкын да Африкын пий-влак (Canidae) йамагатын Vulpini йыжыҥын гыч изи да кугу янлык. Чылаже 37 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Пий-влак
Лемде
Лемде эҥер (Немде) (Немда) — Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Пижме эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 162 километр.
Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Киров велысе эҥерла
475
Кӧ колен
Категорий:475
1020 ийла
1020-ше ийла — XI курымын кумшыжо, 1020 ий гыч тӱҥалеш 1029 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1020 ийлаКатегорий:XI курым
Ярославль
Ярославль (Ярославль) — ола Российыште, Ярославль велын рӱдыжӧ.
Палемдымаш-влак
Категорий:Ярославль Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
860
860 ий — IX курымын ийже.
Гарна
Гарна (Antilope cervicapra) – Индийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
860
Кӧ колен
Категорий:860Категорий:IX курым
Гарна
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Янлык
1619
1619 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1619 Категорий:XVII курым
861
861 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:861Категорий:IX курым
445
Кӧ колен
Категорий:445
7 сӱрем
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 7 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 7 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:7 сӱрем
1620
1620 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1620 Категорий:XVII курым
Месси, Лионель
Лионе́ль Андре́с Ме́сси (Lionel Andrés Messi) (24 Пеледыш 1987, Росарио Аргентина) — аргентинысе футболист, испанийысе "Барселоно" команде да Аргентинын чумыр командын модшыжо. Чӱчкыдын тудым Марадона дене таҥастарат. Изи капшылан (169 см) да талын модмыжлан йолташ-влакше тудым Шуршо манын лӱмдат.
Сеҥымаш-влак
2008 ийыште Олимпий чемпион лийын, 2005 ийыште самырык-влак коклаште тӱнямбал чемпион (турнирын эн сай модшо да эн сай бомбардир). "Барселонышто" ныл гана Испаний чемпион лӱмым сулен (2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10). 2005 да 2007 ийлаште Аргентинын эн сай модшыжлан сайлалтын, Чемпион Лиге таҥасымашште кок гана сеҥен (08/09 да 09/10). 2009 ийыште Европышто идалыкын эн сай футболистшылан УЕФА ойырен. 2009 ийыште "Шӧртньӧ мече", а вара "Бриллиант мече" пӧлек-влакым налын. ФИФА-н ойырымыж почеш 2009 ийыште Месси тӱнямбалне эн сай футболист лийын. Тыгак, 2009 ийыште Теле тылзын 19 кечынже Абу-Даби олаште эртыше клуб-влак кокласе Тӱнямбал чемпионатыште Месси, финал матчыште голым пуртымеке, чемпион лийын. 2011 ий Шорыкйол тылзын 10 кечынже 2010 ийын тӱняште эн сай футболист лӱмым сулен. "France Football" журналын да ФИФА ушемын пырля пуымо "ФИФА шӧртньӧ мече" пӧлекым икымше налын. Месси шке пырля модмо йолташыже Хави ден Иньестам ончылтен да кокымшо гана почела ик футболистлан пуымо тӱнямбалне эн кугу пӧлекым налын.
Ӱмыргорно
Месси 1987 ийыште Пеледыш тылзын 24 кечынже Аргентиныште, Росарио олаште шочын. Ачаже - Хорхе Месси, фабрике пашаеҥ, аваже - Силия Месси (Кусситини), арулыкым эскерышылан тыршен. Лионельын кок изаже да ик акаже уло. Футбол деке Месси 5 ияш годымжо шӱмаҥын. Тудын ачаже верысе клубым ямдылен шоген. 1995 ийыште "Ньюэллз Олд Бойз" командыш модаш куснен. 10 ияш годымжо тудын соматотропин (кушмаш гормон) дефицитым муыныт. Эмлалтмаш ик тылзыште 900$ шоген, ача-аваже, верысе клуб тыгай оксам тӱлен кертын огытыл. Ты жапыште "Барселонын" спорт директоржо Карлес Рексач Месси нерген пален налеш. Йочан модмыжым тергымеке испан клуб тудын дене контрактым пеҥгыдемда, да медицин эмлымым тӱла. Лионельын ешыже Испанийыш илаш кусна. Тыште Месси клубын самырык-влак командыште модеш.
Икымше ошкыл
Тыге 13 ияш годымжо нужна ешыште шочшо йоча тӱнямбалне ик эн виян клубыш логалеш. Икымше матчыштак "покерым" ыштен. (Тиде кунам ик футболист ик матчыште ныл голым пурта). Умбакыже кажне модмашыште кеч ик голым да пурта.
Кугу "Барселонышто"
2003 ийыште Кылме тылзын 17 кечынже "Порту" команде ваштареш йолташ модмашыште Месси тӱҥ составыште икымше гана модын. Тунам «El Mundo» газет возен: "Тиде эргын шола йолжо - Марадонан, писылыкше - Кройфын, пас мастарлыкше - Роналдиньон". А "Барселоно" клуб деч икымше голжым 2005 ийыште "Альбасете" командын капкашкыже пуртен. Тидын дене Испаний Чемпионатын эртымгорныштыжо ойыртемалтше-влак коклаште эн самырык футболист лийын. Тунам тудлан 17 ий ыле. Шижалтеш, "Барселонын" тренерже Лионельым чот пашам ок ыштыкте, перега, но кеч 10 минутлан тиде футболист пасушко лектеш - тавалыше командын стратегийже вашталтеш, модмаш пӱсырак лиеш, а пасушко кажне лекмыжым, мечым налмыжым ончаш толшо калык куанен, кычкырен, совым вашлиеш.
Модмаш статистике
(2011 ий 20 Пеледышыште тӧрлымӧ)
Тыгак ончо
Категорий:Спортъеҥ
1030 ийла
1030-ше ийла — XI курымын нылымше, 1030 ий гыч тӱҥалеш 1039 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1030 ийлаКатегорий:XI курым
862
862 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:862Категорий:IX курым
Немецродо
Немецродо (Немецродо) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2002 ий). , 34 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Маска» + «родо» = «Маскародо». Яллан негызым пыштыше еҥын лӱмжӧ «Маска» (пӧръеҥ тотем лӱм) лийын.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
435
Кӧ колен
Категорий:435
Шуармучаш
Шуармучаш (Шуармучаш) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 71 еҥ (2004 ий). 65 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шуарсола деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
11 идым
Лӱмгече
Иван – влак шке лумгечыштым палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 11 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 11 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 11 кечынже колышо-влак
Калык пале
Йыван-влакын пайремышт. Тиде кечын ожнысо калык кугу пӱтым кучен. Тыгак сарыште вуйым пыштыше еҥ-влакым уштен шарналтен.
Категорий:11 идым
425
Кӧ колен
Категорий:425
1621
1621 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1621 Категорий:XVII курым
863
863 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:863Категорий:IX курым
Дибатаг
Дибатаг (Ammodorcas clarkei) – Африкын (Эфиопий да Сомалиын) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 28 — 35 (узо) / 22 — 29 (ава) кг.
Категорий:Янлык
Иркутск
Иркутск (Иркутск) — ола Российыште, Иркутск велын рӱдыжӧ.
Категорий:Иркутск
1040 ийла
1040-ше ийла — XI курымын визымше, 1040 ий гыч тӱҥалеш 1049 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1040 ийлаКатегорий:XI курым
Йыр (эҥер)
Йыр (Ировка) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Элнет эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 69 километр.
Категорий:Марий эҥер-влак Категорий:Марий Элысе эҥерла
Орикс
Орикс (Oryx) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Тӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Нукус
Нукус (Нукус, Nukus; Нөкис, No‘kis) — Узбекистанын йӱдвел-касвел могырныжо верланыше ола, Узбекистаныш пурышо Каракалпакстан Республикын рӱдолаже.
Географий
Нукус Каракалпакстан покшелне Амударьян пурла серыштыже, Ташкент ола деч 800 км (1255 км — корно дене) йӱдвел-касвел могырныжо верланен.
Важ-влак
Категорий:Узбекистанысе олала Категорий:Нукус
Быков, Леонид Фёдорович
Леонид Фёдорович Быков ( — ) — украин театр да кино актёр. УССР-ын калык артистше (1974).
Кылвер-влак
Категорий:Украин актёр-влак
Вӱрзым (эҥер)
Вӱрзым (Уржумка) — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Виче эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 109 километр.
Категорий:Марий эҥер-влак Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Киров велысе эҥерла
1050 ийла
1050-ше ийла — XI курымын кудымше, 1050 ий гыч тӱҥалеш 1059 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1050 ийлаКатегорий:XI курым
Васильев, Валериан Михайлович
Тумна шочмо ялыште Валериан Михайловичлан чапкӱ шога. Шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш шочмо ялыштыже пӧрт-тоштерым ыштеныт.
Илыш корныжо
Валериан Михайлович 1883 ий шорыкйол тылзын 13-шо кечынже (юлиан календарь дене — 1-ше шорыкйол кечын) Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Тумна (кызыт Тумна сола) ялеш улан чимарий кресаньык ешыште шочын. Изинекак шочмо йылмыжым, калык поэзийым йӧратен шынден. Шым ияш тунемаш тӱҥалын.
Шке ялыште 4 ий тунемын, вара туныктышо изам эргыж дене Ӱпыш наҥгайыш. Тушто кок классан школыш пуэн кодыш. Ӱпыштӧ Валериан кум ий гыч курсым пытарен лектын. Тулеч ончычшо тунемаш ачаже ыш колто. 1895 ийыште, тунем чарныме ий, шыжымак ачаже тудым шке Чараруш правленийышке возкалаш намиен кодыш. Ик-кок тылзыжым ялт тугак илен; варажым тудлан тылзылан кум теҥгем пыштышт.
Тунеммым чарнен гынат, адак умбакыже тунемшашым вуйыштыжо кучен илен; мондаш огыл манын, изиш тунемынат шоген. Тӱрлӧ правленийыште кум ий возкален эртарен, Пӱрӧ олашке куснен: иктыланат каласыде, йыштак каен. Пӱрыштӧ туныктышылан ямдылыме школыш пурен. Тушто, курс пытымекат, тунеммым чарнымыже шуын огыл. Шке уездысе Музек лӱман ялыште туныктышылан ик ий пашам ыштен да адак тунемаш каен, ындыже - Озаҥышке.
Тунам тудын гай шемер калык гыч лекшылан тунемаш корно пеш шыгыр ыле: шке окса дене тунемаш лийшаш огыл, казна чот дене поп лиймыла адак кугурак туныктышылан лекмыла веле лиеш ыле. Тудлан поплан туныктымо школыш пураш вереште. Тушечын кум ий гыч 1906 ийыште тунем лекте.
7 теле
7 теле (7 декабрь) – григориан кечышот почеш идалыкын 341-ше (кужемдыме ийлаште — 342-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 24 кече кодеш.
Васильев, Валериан Михайлович
Илыш корныжо
Попланже шым кае, Озаҥышак Каван ер воктенсе семинареш коден, тӱрлӧ йылме дене кнага возкалыме, лукмо верешыже. Кнагаже пеш шотанак огыл ыле: шукыжо Крестос тыныш савырыме, вес тӱня илыш нерген да монь. Ту книга-влак воктенак тудо шкеак моло тӱрлӧ кнагамат лукташ тӱҥалын: марий календарь, тӱрлӧ чер поремдыме, марий муро, тушто, йомак, тошто мут, молыжат. Книга лукмаште моло марийат полшышо шуко лие.
Кнага лукмо, шалатыме деч посна адак моло пашамат ыштен: вес семинарыште, ӱдыр-влак туныктымаште, марий йылмылан туныктен, тунамак мутерлан тӱрлӧ кӱлешан марий йылме гыч погаш тӱҥалын. Тудо коклаштак адак кугу школыш тунемаш пурымылат ямдылалт шоген. Тӧчен-тӧчен 1913 ийыште Озаҥысе кугу школышкат тунемаш пурен. Тиде школышто тӱрлӧ вер гыч самырык еҥ-влак лийыныт, йылме ойыртемыштат, калык ойпогыштат икгай лийын огыл. Валериан Ӱпымарий тидым шижын да тунамак калык мурым, йомакым погаш пижын. Тунам Озаҥ олаште тӱрлӧ калыкын уста эргышт-влак тунемыныт, иленыт, нунын дене палыме лиеш да кылым вияҥден колта.
7 теле
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Лахор
Лахор (لاہور, Lahore, ) — Йӱдвел Пакистаныште ола да Пенджабын чыла кундемже. Пакистаныште эн кугу кокымше ола. Олан калыкчотшо 7 129 629 еҥ (2010).
Категорий:Лахор Категорий:Миллионер-олала
7 теле
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 7 кечынже колышо-влак
Васильев, Валериан Михайлович
Илыш корныжо
Озаҥ олаште 1912 ийыште «Марла календарь» луктын шоген. Тудым ямдылымаште Валериан Ӱпымарий Павел Петрович Глезденев дене пырля кугу пашам ышта.
415
Кӧ колен
Категорий:415
Васильев, Валериан Михайлович
Илыш корныжо
Марий-влак кокла гыч Васильев-Ӱпымарий эн ончыч манме гаяк Озаҥ университетыш тунемаш пура. Тыште ученый Бергын полшымыж дене марий муро-влак мутшыге, семжыге возен налеш. Тиде возымо Марий семым шымлымаште таче кече мартеат шке кӱлешлыкшым йомдарен огыл. Кугу шинчымашым погымеке Валерьян Михайлович тӱрлӧ вере рвезе калыклан шочмо йылме нерген келге, пеҥгыде шинчымашым пуэн шога. Тудо 30-шо ийла мучаште Марий пединститутышто туныктен. Тиде тургым жапыште тудлан шуко йӧсым чыташ логалын: калык тушман семынат титаклаш тӧченыт, поктылыныт, но тиде йӧсӧ жапым сеҥен лектын. Варажым МАрНИИ-ште йылмым шымлен шоген. Валериан Михайлович 1961 ийыште ага тылзын 3-шо кечынже лугыч лийын колен.
Йоча поэзий
Валериан Михайлович эрекак сылнымутым возен шоген огыл. Тудо чылажат икмыняр произведенийым веле серен, но нуно таче кечыланат шкеныштын вийыштым йомдарен огытыл. Кӱчык, икмыняр корно гыч шогышо почеламут-влакым калык мыскара негызеш шочыныт да самырык тукымлан пӧлеклалтыныт. Тудын калык мыскара негызеш «Пырыс ден коля». Шонышже: кеч-могай пашаштат чоным тургыжландараш ок кӱл. «Пырыс ден шыл», «Поян веҥе» баснят пеш оҥай, пӱсӧ умдан. В.Ӱ. ик эн чапле, кызытат моткоч кӱлешан «Шочмо йылме» почеламут пеш виян манаш лиеш. В.Ӱ. шочмо йылмын кугу кӱлешлыкшым, вий-куатшым палемден. Шочмо йылме лиеш гын, калыкат илаш тӱҥалеш. Пыта гын, калыкат пыта. Садланак серызе, почеламутчо шочмо йылмым изинекак йӧраташ, тудын дене мутланаш, эреак перегаш ӱжын возен. Тыге В.Ӱ. кажне шке почеламутыштыжо кӱлешан йодышым тарватен да шымлен лектын. Нунын школышто, йочасадыште кучылташ моткоч пайдале. Шочмо йылме вияндыме шотыштат полша.
Ойлымашыже-влак
Марий йоча прозышто Васильев-Ӱпымарий шке волгыдо сылнымут кышажым коден. Тудо икшывылан возымо прозылан шочашыже полшен. Сергей Григорьевич Чавайн дене пырля ӱшанле негызым пыштен манаш лиеш. 1909 ийыште «Марла ойлымаш-влак» лектын. Серызын йочалан лудаш возымо ойлымаш-влак шке тӱсышт дене ойыртемышт уло. Нуно утларакшым калык ойлымаш, мыскара, шулдыран мут-влак негызеш чоҥалтыныт. Автор пеш кӱчыкын икмыняр ой дене гына раш возен моштен. Васильев-Ӱпымарий тыгак Л. Толстойын, К. Ушинскийын да молынат ойлымашышыштым шочмо йылмыш кусарен. Марий тӱсым пуэн. Икшывылан темлыме кажне изи ойлымаш могай-гынат кӱлешан йодышым шынден, мутлан, «Шултыш кинде» ойлымашыште автор шурным ончен куштымо нерген каласкала илышыште кресаньык пашан пеш кӱлешан суапле улмыжо палемдалтеш. Йоча-влак кресаньык пашалан модыш гочат кумылаҥыныт. Лач тыгай шонымаш дене «Темрай ден Топкай» ойлымаш шыҥдаралтын. «Мӱкш пакчаште» ойлымаш паша усталык нерген мутым лукмо. Южо произведенийлаште порылык, ончыкылык рвезе тукым нерген шонымаш раш палдырна. Мутлан, «Шоҥгын вашмутшо» ойлымашын геройжо – илалше еҥ. Тудо кушкын толшо тукымлан сайым, порым ыштен кодынеже. В.Ӱ. йоча прозышто мыскарам вияҥдымаште тышен. Айдемын посна ситыдымашыжым мыскара йӧре ончыктен. Теве «Шамкай куван чывже» ойлымаште опкын койыш ваштареш виктаралтын.
Дело федералистов
1931 ийыште "Дело федералистов" почмо. Васильевым арестоватленыт. 1932 ийын, Пеледыш тылзын 5-ше кечыныште эрыкым пуэныт. 1937 ийыште, вес арест деч ончыч (Сталинский репрессий годым) Йошкар-Ола гыч шылын, вара Марий Элыш 1939 ийыште гына пӧртылын, адак шанче пашаш пижын, доктор лийын, 1961 ийыште колен.
Важ-влак
Категорий:Марий сотыеҥ-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
11 кылме
11 кылме (11 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 315-ше (кужемдыме ийлаште 316) кечыже. Идалык пытыме марте 50 кече кодеш.
Лӱмгече
Шке лӱмгечыштым таче Анна ден Мария-влак палемдат.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 11 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 11 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 11 кечынже колышо-влак
Калык пале
Авраамий да Анастасия-влакын кечышт. Тиде кече кÿтÿчö-влакын пайремыштлан шотлалтын: нуным уло ял дене сийленыт. А Шнуй Авраамий ден Анастасия деч шорык таза лийже манын йодын кумалыныт.
Категорий:11 кылме
1622
1622 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1622 Категорий:XVII курым
864
864 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:864Категорий:IX курым
405
Кӧ колен
Категорий:405
1752
Кӧ колен
Категорий:1752
Токтамыж
Токтамыж (Токтамыж) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 91 еҥ (2005 ий), 98 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым сонарзе «Токташ» пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
866
866 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:866Категорий:IX курым
Текстпроцессор
Текстпроцессор (текстовый процессор) — таблицан, сӱретан, формулан да т.м. текстым редакторлен да форматлен кертше компьютер программе.
Категорий:Информатике
1060 ийла
Важ-влак
Категорий:1060 ийлаКатегорий:XI курым
395
Кӧ колен
Категорий:395
1623
1623 ий — XVII курымын ийже.
Шэньян
Шэньян (沈阳; маньчжурла — Мукден) — ола Китайыште, Ляонин провинцийын рӱдолаже.
1070 ийла
1070-ше ийла — XI курымын кандашымше, 1070 ий гыч тӱҥалеш 1079 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1070 ийлаКатегорий:XI курым
Гагарин, Юрий Алексеевич
Юрий Алексеевич Гагарин (9 март 1934-27 март 1968) — тудо совет лётчик-космонавт, Совет Ушемын геройжо, российысе да моло йот элласе мландын почётный гражданинже.
Йоча пагытше да шинчымаш
Юрий Алексеевич Гагарин 9 март 1934 ий Клушино ял Гжатск кундем, кресаньык ешеш шочын кушкын. Ачаже, Алексей Иванович Гагарин, (1902–1973) плотник лийын, аваже, Анна Тимофеевна Матвеева, фермыште пашам ыштен.
Йоча пагытше тудын Клушино ялешак эртен. 1 сентябрь 1941 ийыште школыш кая, но 12 ноябырьыште, чаманен каласаш логалеш, сарлан кӧра школыш коштмыжым чарна. Пел ий нунын ялыштым немыч-влак авыреныт. Варажым 9 апрель 1943 ийыште Йошкар армий салтак-влак полшымыштлак кӧра, тудо угычын шинчымашым погаш тӱҥалеш.
24 май 1945 ийыште уло еш дене нуно Гжатскыш куснат. 1946 ий майыште Гагарин кудымшо классымат туштак тунем пытара, да 1954 ий 25 октябрьыште Люберцкий 10№-ан ремесленный училищыш тунемаш пура.
1951 ий августышто тудо Саратовский индустриальный техникумыш тунемаш пура, 25 октябрь 1954 ийыште тудо иквмше гана аэроклубыш кая. 1955 ийыште Юрий Гагарин моткоч сайын тунеммыжым пытара, вара икымше гана шке гыч Як-18 самолёт дене чоҥештылеш. Чылажге ты клубышто тудо 196 гана чоҥештылын.
12 апрельыште 1961 ийыште тудо уло тӱнялан икымше еҥ лийын, кудо космосыш чоҥештен. "Восток" лӱман ракетоноситель да "Восток" корабль ден, Байконур космодром гыч, кушто лийын Юрий Алексеевич Гагарин тудо чоҥештен. 108 минут деч вара тудо сайын, Саратов велысе Энгельс ола деч тораште огыл, шинчын. Тыге 12 апрель 1962 ий гыч тиде кечым пайрем семын эртараш тӱҥалыныт.
Икымше тыгай космический чоҥештылмаш шарнымашеш кодын, а Юрий Алексеевич Гагарин шкеже чылалан палыме айдемыш савырнен. Йот элласе правительство да тӱрлӧ мер организаций кӱштымылан кӧра тудо кумло наре тӱрлӧ олаш миен коштын. Тылеч поснак тудо Совет Ушем кӧргыштат ятыр вере лийын. Варажым мер пашамат виктарен шоген, Жуковский лӱмеш академийымат тунем пытарен, ЦПК-ат пашам ыштен, идын годымак космысыш чоҥешташат ямдылалтын.
27 март 1968 ийыште авиакатастрофеш, учебный пашам эртышышла тудо ӱмыржӧ дене чеверласа. Тыге тудым шарнымаш лӱмешыже ятыр олалан, уремлан лӱмыштым вашталтеныт. Тӱрлӧ олалаште чапкӱм шынденыт.
ВВС годсо карьерыже
27 октябрьыште 1955 ийыште Гагарин Совет армий радамыш логалеш, тушечын Орынбор оласе К. Е. Ворошилов лӱмеш 1-ше военно-авиационный училищыш логалеш. Тунемын Ю. А. Гагарин палыме лётчик-испытатель Я. Ш. Акпулатов ден. Тӱрлӧ нелылыклан кӧра, 25 октябрь 1957 ийыште тудо моткоч сайын тунем пытара. Кок ий жапыште Мурманск воктенысе 169-ше истребительный полкыштыжо Касвел флотысо 122-шо дивизийыште служитля. 1959 ий октябрьлан чылажге 259 жагатым чоҥештылын.
Гагарин космический отряд дене пырля
Космонавт-влакым ойырен налаш, да икымше гана "Восток икыт" дене чоҥешташ туныктымаш моткоч кугу каҥашымаш лийын.Ты отборым эртараш ятыр специалист-влак полшеныт. 9 декабрь 1959 ийыште Юрий Гагарин рапортым воза. Арня гыч тудым Моско олаш медосмотырым эрташ кӱштат. 1960 ий тӱҥалтышыште тудым эше ик гана ӱжыктат, да тылеч вара тудым космосыш чоҥешташ йӧршылан шотлат. Икмыняр жап гыч тудо ешыж дене вес верек кусна, да туштак кажне кечын тӱрлӧ занятий-влаклан ямдылалташ тӱҥалеш.
Филателий ден нумматике
Категорий:Руш
Усола (Юлсер кундем)
Верланыме вер
Купсола деч 7 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Сола лӱм
Солан лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «у» + «сола» = «усола».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
385
Кӧ колен
Категорий:385
867
867 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:867Категорий:IX курым
Бахчисарай
Бахчисарай (Бахчисарай, Бахчисарай, Bağçasaray, Багъчасарай) — Российыште, Крым Республикыште верланыше ола.
Категорий:Крым Республикысе олала Категорий:Крым
Шем антилопа
Шем антилопа (Hippotragus niger) – Эрвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 230 кг.
Категорий:Янлык
Везувий
Везувий (Vesuvio) — куатле вулкан Кечывалвел Италийыште, Неаполь ола воктене.
Категорий:Италийысе вулканла Категорий:Европысо стратовулканла Категорий:Италийысе курыкла
Тӱжвалявала
Шотлышо системын тӱҥ блокшо деч конструкций почеш ойырымо техник вораҥдышын ужашыже.
375
Кӧ колен
Категорий:375
868
868 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:868Категорий:IX курым
1624
1624 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1624 Категорий:XVII курым
Имне антилопа
Имне антилопа (Hippotragus equinus) – Касвел, Эрвел да Кечывалвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык. Нелытше 300 кг.
Категорий:Янлык
1080 ийла
1080-ше ийла — XI курымын индешымше, 1080 ий гыч тӱҥалеш 1089 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1080 ийлаКатегорий:XI курым
Ӧрзалак
Ӧрзалак (Арзбай-влак, Арза-Беляк) (Арзебеляк) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 122 еҥ (2004 ий), 99 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
ТШЯ
ТШЯ, Тӱжвал Шарныш Явала (запоминающее устройство) — кугу шыҥымашан шарныш явала, тушто аралалтше ыҥпале компьютерын чӱкталтме але йӧрыкталтме деч ок шого; тӱжвал шарныше явалашке таҥга магнитдиск, лывырге магнитдиск, компакт-диск, магнит-оптикле компакт-диск да т.м. пурат.
Категорий:Информатике
7 шорыкйол
7 шорыкйол (7 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 7-ше кечыже. Идалык пытыме марте 358 (кужемдыме ийлаште — 359) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 7 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 7 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:7 шорыкйол
Башне
Башне (Кӱмеҥге ) — кӱкшӧ да аҥысыр архитектурный сооружений.
Важ-влак
* Категорий:Аралыме оралте-влак
1626
1626 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1626 Категорий:XVII курым
365
Кӧ колен
Категорий:365
1090 ийла
1090-ше ийла — XI курымын луымшо, 1090 ий гыч тӱҥалеш 1099 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1090 ийлаКатегорий:XI курым
1751
Кӧ колен
Категорий:1751
355
Кӧ колен
Категорий:355
Имне
Имне (Equus ferus caballus ) – Equidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Имне-влак
869
869 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:869Категорий:IX курым
870
870 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:870Категорий:IX курым
345
Кӧ колен
Категорий:345
Тюмень
Тюмень (Тюмень) — ола Российыште, Тюмень велын рӱдыжӧ.
Категорий:Тюмень
1627
1627 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1627 Категорий:XVII курым
1628
1628 ий — XVII курымын ийже.
22 вӱдшор
22 вӱдшор (22 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 112-шо (кужемдыме ийлаште — 113) кечыже. Идалык пытыме марте 253 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 22 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 22 кечынже колышо-влак
Калык пале
Шнуй Вадимын кечыже. Тиде кечын кресаньык-влак памаш дек миеныт: памаш шинчам эрыктеныт. Южо кундемлаште вольыкым олыкыш луктыныт.
Категорий:22 вӱдшор
Ухань
Ухань (武汉) — ола Китайыште, Хубэй провинцийын рӱдолаже.
Категорий:Хубэйысе олала Категорий:Миллионер-олала
1100 ийла
1100-ше ийла — XII курымын икымше, 1100 ий гыч тӱҥалеш 1109 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1100 ийлаКатегорий:XII курым
335
Кӧ колен
Категорий:335
325
Кӧ колен
Категорий:325
871
871 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:871Категорий:IX курым
Периодик тӧртык
Менделеевын периодик тӧртыкшӧ — атом том кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлыкын койыш-влакын вашталтмашым ончыктышо негыз тӧртык. Тудым Д.И. Менделеев 1869 ийыште Ӱярня тылзыште почын. «Периодик тӧртык» терминым икымше гана 1870 ийыште Кылме тылзыште кучылтмо. 1871 ийыште Менделеев Периодик тӧртыклан пытартыш раш палемдымашым пуэн: «свойства простых тел, а также формы и свойства соединений элементов, а потому и свойства образуемых ими простых и сложных тел, стоят в периодической зависимости от их атомного веса». Тӱҥлык-влакын периодик радамлыкше периодик тӧртыклан сӱретлыме (четлыкан) ончыктымашыже улеш.
Негыз
Категорий:Периодик тӧртык Категорий:Менделеев Дмитрий Иванович
Маймыл
Маймыл (Primates ex Homo) – Primates тӱчын (ex Homo = айдеме) гыч изи да кугу янлык.
Тиште
Тиште (типографский символ (с недавнего времени — компьютерный символ) — символ) — текстан информацийын эн изи иктыкше (цифре, буква, чарналтыш пале да т.м.).
Категорий:Информатике
Шылтымнӧшман кушкыл
Шылтымнӧшма́н ку́шкыл (Magnoliophyta але Angiospermae, ανγio гыч — ате, — нӧшмӧ) — пеледыш тӱледарманан кӱшыл кушкыл пӧлкаже...
1629
1629 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1629 Категорий:XVII курым
Шылтымнӧшман кушкыл
Категорий:Кушкыл пӧлка
Тӱжвалявалан але шайын цифркуатше
Категорий:Информатике
11 пеледыш
11 пеледыш (11 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 162-шо (кужемдыме ийлаште — 163-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 203 кече кодеш.
Лӱмгече
Пеледыш тылзын латикымше кечынже Александр, Андрей, Иван, Лука, Мария, Федот, Феликс, Фаина – влакын лӱм кечышт.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 11 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 11 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:11 пеледыш
1110 ийла
1110-ше ийла — XII курымын кокымше, 1110 ий гыч тӱҥалеш 1119 ийыште мучашлалтеш.
Книга
Книга — тӱрлӧ печатлыме продукций-влак гыч иктыже: палемдыме жапыште печать гоч лектын шогышо огыл типографский але кид дене серыме текстан але сӱретан информацийым пуртымо да нылле кандаш лаштык деч утла кугытан лийын шогышо брошюроватлыме кагаз лаштык (странице) але тетрадь-влак гыч лийын шогышо шукыж годым пеҥгыде (южгунам, вичкыж да лывырге) коман изданий.
Тугак ончо
*
7 шыжа
7 шыжа (7 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 280-ше (кужемдыме ийлаште — 281-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 85 кече кодеш.
Лӱмгече
Шыжа тылзын шымше кечынже кечынже Владислав-влакын лӱмкечышт.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 7 кечынже колышо-влак
Калык пале
Пӧклан кечыже. Тиде кечын ожно сӱаным шуко ыштеныт, молан манаш гын, калык ой почеш тиде кечын ыштыме кугу паша нигунам ок рудалт, ок шалане. Поҥгызо-влак чодыраште ошвонҥгоым кычалыныт, тиде кече деч вара нуно тетла огыт куш – маныныт.
Категорий:7 шыжа
Арде
Арде мут ончыктен кертеш:
Тиштер куат
Тиштер куат (мощность алфавита) — алфавитысе тиште-влакын тичмаш чотшо.
Категорий:Информатике
315
Кӧ колен
Категорий:315
872
872 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:872Категорий:IX курым
1120 ийла
1120-ше ийла — XII курымын кумшыжо, 1120 ий гыч тӱҥалеш 1129 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1120 ийлаКатегорий:XII курым
1630
Кӧ колен
Категорий:1630 Категорий:XVII курым
305
Кӧ колен
Категорий:305
Тӱҥалтыш код
Тӱҥалтыш код (исхо́дный код (также исхо́дный текст)) — кугу кӱкшытан йылме дене ыштыме, лудын кертме программлыме код.
Категорий:Информатике
1750
Кӧ колен
Категорий:1750
Олмапу
Олмапу (Malus) — пушеҥге да тыгыдер, гай саска дене. Саска — олма шере але шадырге-шере.
Кугу укшерже 2,5—15 м. кӱкшыт.
Категорий:Пушеҥге-влак
873
873 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:873Категорий:IX курым
Химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкше
Хи‘мий тӱ‘ҥлык-влакын перио‘дик рада‘млыкше (Менделе́ев че‘тлык) — атом том кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлык-влакын классификацийже. Тиде радамлык 1869 ийыште Менделеев дене почмо периодик тӧртыкын сӱретлыме ончыктымашыже улеш.
* * Категорий:Классификатор
1631
Кӧ колен
Категорий:1631 Категорий:XVII курым
Атом том
Атом том — атомын рӱдӧ ужашыже. Томышто атомын тӱҥ висыкше верлана, томын структуржо химий тӱҥлыкым палемда.
Кылвер
Категорий:Том физике Категорий:Тӱшкале химий
Тӱҥвож каталог
Тӱҥвож каталог (корневой каталог) — вес каталогышко пышталтдыме эн кӱшыл кӱкшытан каталог.
Категорий:Информатике
285
Кӧ колен
Категорий:285
Руш Пижай
Руш Пижай (Удельный Пижай) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 87 еҥ (2005 ий), 85 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 12 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Пижай эҥер пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1130 ийла
1130-ше ийла — XII курымын нылымше, 1130 ий гыч тӱҥалеш 1139 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1130 ийлаКатегорий:XII курым
Тӱлымаш
Тӱлымаш — айдемын, янлыкын да кушкылын шке гай организмым ышташ моштымашыже.
Категорий:Чыла
Арыслан
Арыслан (Panthera leo) – Африкын да Азийын (Индийын) пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык.
Фоссил ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пырыс-влак
874
874 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:874Категорий:IX курым
7 ӱярня
7 ӱярня (7 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 66-шо (кужемдыме ийлаште — 67-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 299 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 7 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 7 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 7 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:7 ӱярня
275
Кӧ колен
Категорий:275
Менделеев, Дмитрий Иванович
Менделеев Дмитрий Иванович (8 Пургыж 1834 – 2 Пургыж 1907) — руш химик.
Илыш да паша корно
Руш химик Димитрий Иванович Менделеев Тобольскышто шочын, гимназий директоржын ешыште. Гимназийыште тунемме годым тудын сай отметкыже лийын, поснак сай латин йылме ден. 1850 ийыште тудо естественный шанче пӧлкашке физикоматематике факультетыш Петербургышто тӱҥ пединститутыш тунемаш пурыш. Тушто профессоржо физик Э.Х. Ленц, химик А.А. Воскресенский, математик М. В. Остроградский лийыныт. 1855 ийыште институтым шӧртньӧ медаль ден пытарен, да вуйлатыше туныктышо Симферопольысо гимназийыште лийын. Вара Крым сар верчын Ришельен лицейыш туныктышылан Одессыш кусарен.
1856 ийыште Петербургысо университетыште магистр кугытшым налын. 1857 ийыште Менделеев шанче командировкыште Немыч Элыште лийын. Тушто Р.Бунзен, да Г. Кирхгоф Гейдельбергысе университетын лабораторийышто пашам ыштен.
Тиде четлык тунемме кнагам ышташлан тӱҥ полшык лийын. Менделеев илыме годым «Основы химии» 8 гана лектын, адакат 5 луктыш англичан, немыч да француз йылмыш кусарыме лектыныт.
Вара адак кок ий тиде четлыкыш Менделеев тӧрлатымашым да рашемдымашым ыштен. 1871 ийыште кок статьям возын «Естесственная система элементов и применение ее к указанию свойств некоторых элементов» (рушла) да «периодическая законность химических элементов» (немычла). Шке статьян верчын Менделеев атом висыкым тӱҥлыкын тӧрлатен, да моло палыме огыл тӱҥлык нерген шонымашым луктын, тудо нунын малпого нерген шонымашым лукташ лӱдын огыл.
Икымше жапыште Менделеевын шонымаш-влакым шанче мер йӱштӧ вашлийын. Такшым тӱҥлыкын «экаалюминий» (галлий), «экабор» (скандий) да экасицилий (германий) почмо деч вара тиде периодик тӧртык пагалымашым налын.
XIX курым мучашыште XX курым тӱҥалтыше почмо инертан газ да радиоактиван элемент тӧртыкым пеҥгыдемденыт. Изотопын почмаш могай гынат пудыртымашым тӧртыкышто умылтареныт.
Тӱҥмут
Тӱҥмут (ключевое слово) — интерпретаторлан але компиляторлан посна ыҥым пуышо программлыме кодысо мут; тӱҥмут-влак шапашлыме мутла деч вашталтылше, процедур але функций-шамычын лӱмышт семын кучылт кертмышт дене ойыртемалтыт.
Менделеев, Дмитрий Иванович
Илыш да паша корно
Атоман теорий ыштыме, вара пытартыш Менделеевын тӧртыкшым пеҥгыдемденыт.
265
Кӧ колен
Категорий:265
Тӱҥмут
Категорий:Информатике
Менделеев, Дмитрий Иванович
Илыш да паша корно
1888 ийыште мланде йымалне газ нерген шонымашым луктын, а 1891-1892 ий шикш деч посна ыштымаш у технологийым луктын.
1140 ийла
1140-ше ийла — XII курымын визымше, 1140 ий гыч тӱҥалеш 1149 ийыште мучашлалтеш.
Менделеев, Дмитрий Иванович
Илыш да паша корно
1890 ийыште Менделеевлан Калык сотемдарымаш министр да тудын коклаште шочшо ваштарешла шонымаш-влаклан кӧра Петербургысо университетым коден каяшыже логалын. 1892 ийыште «депо образцовых мер и весов» аралышлан шынденыт. 1893 ийыште тиде депо «висык шотышто тӱҥ палате» лийын. Тудын участвовастлымаш да виктарымаш ден палатыште вунтын да аршинын прототип влакым уэмденыт, да англий рушла висан системым ыштымаш кӱлешлан ончен.
1140 ийла
Важ-влак
Категорий:1140 ийлаКатегорий:XII курым
Шимпанзе
Шимпанзе (Pan troglodytes) – Африкын Hominidae йамагатын Hominini йыжыҥын гыч кугу маймыл.
Бонобо але изи шимпанзе (Pan paniscus).
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Примат-влак
Менделеев, Дмитрий Иванович
Негыз
Категорий:Руш химик-влак Категорий:Менделеев Дмитрий Иванович
Сурат
Сурат (Surat — сай эл) — ола Индийыште, Гуджарат штатыште.
Категорий:Индийысе олала Категорий:Миллионер-олала
1634
1634 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1634 Категорий:XVII курым
876
876 ий — IX курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:876Категорий:IX курым
Рио-де-Жанейро
Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro, шорыкйол эҥер гыч) — Бразилийыште ола. Бразилийыште эн кугу кокымшо ола. Олан калыкчотшо 6 136 652 еҥ (2006).
Категорий:Рио-де-Жанейро Категорий:Миллионер-олала
255
Кӧ колен
Категорий:255
11 пургыж
11 пургыж (11 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 42-шо кечыже. Идалык пытыме марте 323 (кужемдыме ийлаште — 324) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 11 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 11 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 11 кечынже колышо-влак
Калык пале
Лаврентийын кечыже.
Палемдымаш-влак
Категорий:11 пургыж
Атом
Категорий:Атом физике Категорий:Ломоносов Васли Миклай
Бонобо
Бонобо але изи шимпанзе (Pan paniscus) – Африкын Hominidae йамагатын гыч кугу маймыл.
Категорий:Примат-влак
1150 ийла
1150-ше ийла — XII курымын кудымше, 1150 ий гыч тӱҥалеш 1159 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1150 ийлаКатегорий:XII курым
245
Кӧ колен
Категорий:245