cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тужаров, Геннадий Матвеевич
Г. М. Тужаровын илыш корныжо хронологий почеш
1960 - РСФСР Министерство просвещенийын Почетный грамот денже суапландаралтын.
1961-1963 - Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын руш йылме кафедрын ассистентше.
Оваснур
Оваснур мут ончыктен кертеш:
Тужаров, Геннадий Матвеевич
Г. М. Тужаровын илыш корныжо хронологий почеш
1963-1966 - Тарту оласе (Эстоний) кугыжаныш университетын аспирантше.
1965, пеледыш тылзе - Сыктывкар оласе (Коми АССР) финно-угроведений Всесоюзный конференцийыште участник.
1890
Кӧ колен
Категорий:1890
Тужаров, Геннадий Матвеевич
Г. М. Тужаровын илыш корныжо хронологий почеш
1966 - Тарту олаште «Яранский говор марийского языка (морфологическая характеристика)» диссертацийым арален.
1966-1967 - Н. К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын руш йылме кафедрын ассистентше.
1967, ÿярня тылзе - филолог шанчын кандидат лÿмым пуэныт.
1967-1974 - Н. К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын руш йылме кафедрын кÿшыл туныктышыжо.
1969, шошо ага тылзе - Йошкар-Оласе финн-угор Фсесоюзный конференцийын участникше.
1974, кылме тылзе - «руш йылме»кафедрын доцент лÿмым налын.
1979 - РСФСР Министерство просвещенийын Почетный грамот денже суапландаралтын.
1974-1983 - Н. К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын руш йылме кафедрын доцентше.
1983-1985 - Н. К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын кÿшыл шанче сотрудникше.
1985 - Сыктывкар оласе (Коми Республик) 5 Международный финноугровед конгрессын участникше.
1985-1991 - Н. К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын руш йылме кафедрын доцентше.
1987, вÿдшор тылзе - «Ветеран труда» медаль дене суапландаралтын.
1987 - Устинов оласе (Удмурт АССР) 17 Всесоюзный финно-угор конференцийын участникше.
1990 - Дебрецен оласе (Венгрий) 7 Международный финноугровед конгрессын участникше.
1991-1997 - Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын языкознаний кафедрын доцентше.
1994, кылме тылзе – Йошкар-Оласе ,1 Всероссийский финноугровед шанче конференцийын участникше.
1995, ÿярня тылзе - «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945» медаль дене суапландаралтын.
1995, шыжа тылзе - «Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже» лÿмым пуэныт.
1996 – Йошкар - Ола, РМЭ, «Структура и развитие волжско-финских языков» теман конференцийын участникше.
1997, шыжа тылзе - 2008, кылме тылзе - Н. К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын языкознаний кафедрын профессоржо.
1998 – Йошкар - Ола, РМЭ, Марий кугыжаныш университетыште «Грамматические категории имени существительного в марийском языке» теман шанче докладым арален.
1999, вÿдшор - доктор филологических наук лÿмым пуэныт.
1999, кылме тылзе - чумыр да таҥастарыме языкознаниыйн профессор лÿмым пуэныт. 2001, ÿярня тылзе - Российской Федерацийысе кӱшыл туныктышын почётан пашаеҥже лÿмым пуэныт.
2005, сорла тылзе – Йошкар - Ола, РМЭ, 5 Всероссийский финноугровед шанче конференцийын участникше.
2008, 19 кылме тылзе – Г. М. Тужаровын илышыже кÿрылтын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
177
177 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:177Категорий:II курым
Шӱргыял (Юлсер кундем)
Шӱргыял (Пыжан Кукмарий) (Пинжан Кукмор) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 172 еҥ (2003 ий), 110 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 5,8 километр (авто дене — 10 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Петров, Юрий Данилович
Юрий Петров (Юрий Данилович Петров), (, РСФСР, Нижний Новгород ола —, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1977), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980).
Илыш корныжо
Юрий Петров 1920 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Нижний Новгород олаште шочын. 1921 ийыште ешыже Краснококшайск (Йошкар-Ола) олашке илаш кусна. Школым тунем пытарыме деч вара 1939-1940 ийлаште Юрий Петров Нархозучётын Управленийыштыже статистиклан пашам ыштен. 1941 ийыште РККА-н Ленинградысе сар-юж академийын лаборантше лиеш. 1943 ийыште 185-ше заводыш контроль мастерлан пашам ышташ кусна. вес ий гыч 1953 ий марте НКВД-ште, МГБ-ште пашам ышта. Заочный курс дене Марий кугыжаныш педагогике институтым тунем пытара. 1953-шо ий гыч сулен налме канышыш лекме марте «Марийская правда» газет редакцийыште тырша. Литсотрудник лийын, литератур, тӱвыра да сымыктыш пӧлкам вуйлатен. Сылнымут лаштыкым вӱден.
Багама
Багамысе отро-влак (Bahamas) — эл Йӱдвел Америкыште.
Петров, Юрий Данилович
Усталык паша
1977 ийыште «Октябрьская повесть» ден «Десятая высота» книгаже-влаклан Юрий Петров МАССР Кугыжаныш премийым налеш.
Багама
*
Петров, Юрий Данилович
Усталык паша
Юрий Петровын пашажым кӱкшын аклен, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱмым 1980 ийыште пуэныт.
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Почеламутчо-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
1824
Кӧ колен
Категорий:1824
1250
1250 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1250Категорий:XIII курым
Тринидад да Тобаго
Тринидад да Тобаго (Trinidad and Tobago) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Тринидад да Тобаго
1894
Кӧ колен
Категорий:1894
178
178 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:178Категорий:II курым
1251
1251 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1251Категорий:XIII курым
Череповец
Череповец (Череповец) — ола Вологда велыште, регионын эн кугу илымверже.
Палемдымаш-влак
*
1895
Кӧ колен
Категорий:1895
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш - Нанкин 2014
Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модыш-влак - Нанкин 2014 (2014 Summer Youth Olympics,Jeux olympiques de la jeunesse d'été 2014).
Категорий:Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модмаш
Каулартрон
Каулартрон (Caularthron) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 4 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1252
1252 ий — XIII курымын ийже.
Агытансола
Агытансола (Актугансола) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 257 еҥ (2005 ий), 222 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 6 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «агытан» + «сола» = «агытансола».
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
1252
Кӧ колен
Категорий:1252Категорий:XIII курым
179
179 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:179Категорий:II курым
1825
Кӧ колен
Категорий:1825
1253
1253 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1253Категорий:XIII курым
Теле Самырыктукым Олимпий модмаш - Лиллехаммер 2016
Теле Самырыктукым Олимпий модыш-влак - Лиллехаммер 2016 (2016 Winter Youth Olympics,Jeux olympiques de la jeunesse d'hiver 2016).
Олам сайлымаш
Категорий:Теле Самырыктукым Олимпий модмаш
Пузымучаш почиҥга
Пузымучаш почиҥга (Пузя-Мучаш) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Токспай сола деч 2 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Пузо» + «мучаш» = «Пузымучаш». «Пузымучаш почиҥга» — Пузо эҥерын мучашыштыже верланыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Нурмучаш ден Пузымучаш почиҥга ялла ик илыме пырляштарыме Нурмучаш ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Гранада мераҥ
Гранада мераҥ (Lepus granatensis ) – Испанийыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 45 см, нелытше 2 - 2,5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мераҥ-влак
2 сӱрем
2 сӱрем (2 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 183-шо (кужемдыме ийлаште — 184-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 182 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:2 сӱрем
1-ше Эсмекплак выселке
1-ше Эсмекплак выселке (Шӱргӧсола) (Деревня 1-я Лесная) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже 1-ше Эсмекплак выселке Эсмекплак солан уремышкыже савырнен.
1826
Кӧ колен
Категорий:1826
1-ше Эсмекплак выселке
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Сапин, Александр Иванович
Илыш корныжо
Александр Сапин 1929 ийын кылме тылзын 24-ше кечынже Свердловск вел Арти оласе йырвел Изи Тавра ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак
1897
Кӧ колен
Категорий:1897
Симферополь (аэропорт)
Симферополь (Международный аэропорт Симферополь, Міжнародний аеропорт Сімферополь, Aqmescit Halqara Ava Limanı) — аэропорт Симферопольыште, Россий.
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Симферопольышто
1829
Кӧ колен
Категорий:1829
180
180 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:180Категорий:II курым
1254
1254 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1254Категорий:XIII курым
Манчжурий мераҥ
Манчжурий мераҥ (Lepus mandschuricus ) – Азийыште (Китай да Россий) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 40 - 48 см, нелытше 2 кг.
1830
Кӧ колен
Категорий:1830
Кӧҥгыр
Кӧҥгыр (Кунгур) - ола Пермь мландыште, Российыште. Кӧҥгыр кундемын рӱдыжӧ. Калыкчот 68,1 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Кӧҥгыр
1256
1256 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1256Категорий:XIII курым
1898
Кӧ колен
Категорий:1898
Метрополитен
Метрополитенысе сервис-влак
Станции могут быть оборудованы:
Категорий:Метрополитен
Банда теҥыз
Банда теҥыз (море Банда) — Тыныс тептеҥызын касвелныже верланыше теҥыз (Мали архипелагын отро-влак коклаште). Кумдык — 714 тӱж. км², йӱдвел гыч кечывалвел марте 500 меҥге торашке шуйна, эрвел гыч касвелыш - 1000 меҥгылан. Келгыт — 7440 м. марте; коралл риф-влак; Амбон порт уло.
Книга-влак
* Категорий:Тыныс тептеҥыз
Корнево
Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 8 километр йӱдвелне лийын шоген.
Литератур
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Цефалантера
Цефалантера (Cephalanthera) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Евразийын, Африкын да Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 18 еш куэ уло.
Йӱдвел Америка
Категорий:Орхидей-влак
1831
Кӧ колен
Категорий:1831
181
Кӧ колен
Категорий:181Категорий:II курым
Вильнюс
Вильнюс (Vilnius) — Литван рӱдолаже.
Категорий:Вильнюс
Изи Оваснур
Изи Оваснур (Малый Абаснур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше сола.
Верланыме вер
Солнечный посёлко деч 9 километр касвелне Изи Кундыш эҥерын пурла серыштыже лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Изи Оваснур сола шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Россий
Рӱдолаже Моско. Кугыжаныш йылме - руш йылме.
Российын латкандаш кугыжаныш дене чек уло, нунын коклаште кок непризнанный кугыжаныш, да кок частично признанный кугыжаныш:
Российыште шуко тӱрлӧ калык ила, 75% танле тын (православий) почеш ила, сандене тӱнямбалне Россий наций эн кугу православный населенийлан шотлалтеш.
Россий Федераций — ядерный державе, космический проект-влак дене тӱнямбалне ончылверыште улеш, космический аппарат-влакым колтылмо да ракетный двигатель-влакым ыштыме дене икымше верыште, Мландыште эн кугу радиотелескопым да космический радиотелескопым чоҥен. Тӱняште чылжге кок глобальный спутниковый навигаций системе уло, иктыже — Российыште ышталтын. УАШ (США) дене пырля Россий квантовый компьютерым чоҥа, Моско — планетыште кум метеорологический рӱдер-влак кокла гыч иктыже.
Категорий:Россий
2 теле
2 теле (2 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 336-шо (кужемдыме ийлаште — 337-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 29 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:2 теле
Рязанцев, Юрий Иванович
Юрий Рязанцев (Юрий Иванович Рязанцев) (, Марий АССР, Поранча кундем, Изи Пумарий почиҥга ял —, Йошкар- Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, режиссер, артист, МССР-ын Калык артистше (1991), Марий АССР-ын сулло артистше (1979), Марий Эл Республикысе И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (1993).
Илыш корныжо
Юрий Рязанцев 1940 ийын идым тылзын 20-шо кечынже Марий АССР Поранча кундем Изи Пумарий почиҥга ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак Категорий:И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Тошнер
Тошнер (Тошнер) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 177 еҥ (2002 ий), 167 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӧтъял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым тоштэҥер (старица) мут пуэн. «Тоштэҥер» — вӱдын йоген кайыме тошто вӱдкорныжо.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Ягельдин, Александр Сергеевич
Александр Ягельдин (Александр Сергеевич Ягельдин) (, Росий империй, Ильна губерний, Вӱрзым уезд, Изи Шокшем ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Александр Ягельдин 1915 ийын шыжа тылзын 22-шо кечынже Росий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Изи Шокшем ялеш кресаньык ешеш шочын.
1257
1257 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1257Категорий:XIII курым
Кугече
Кугече (Пасха) — идалык жапыште йӱла пайремыште ик эн вучымо да ик эн пагалыме пайрем. Тудо эреак шошым, Ӱярня (пайрем) деч шым арня вара толеш.
Ямдылалтмаш
Марий-влак кугечылан ончылгоч ямдылалташ тӱҥалыныт, пӧрт кӧргым, сурткӧргым эрыктеныт, коҥгам ошемденыт. Пайремым вучымо да эртарыме радам турло кундемыште турло лийын. Кугечылан кушкыжмын ямдылаташ тӱҥалыныт. Южо вере тудым пел кон кече маныт. Тидын годым осал шӱлыш, осал пурымо деч аралалтыныт: омсам, капкам петыреныт, пызле укшым омса ӱмбаке пыжыктеныт. Ял калык мончаште мушкылтын, тыгодым колышо родо-тукымым пырля ужыныт. Марий-влак ты кушкыжмын кечывал деч вара чесым поген, юмылан пелештеныт.
Вӱргече
Кугече деч ончыч вӱргечым кечыла вӱргече, южо вере тоштымарий кон кеч маныныт. Тиде кече ойӧрым шуктымо дене ойыртемалтын. Кечывал деч вара коҥгаш тулым пышташ, пошкудо дек пураш ок лий улмаш. Тиде вӱргечын кӱварым ӱштын огытыл, ӱпым шерын огытыл, уке гын чыве пакчам удыраш тӱҥалеш маныныт. Оксам пуэн огытыл, тӱҥ пашам ыштен огытыл. Колыштдымо еҥын сурткайыкше пытен кертын але кеҥеж кечын осал тутан, шолем шурно поянлыкышым пытарен кертын манын шоненыт.
Изарня
Изарня сорта чӱктышлан шотлалтын. Ты кечын еш дене чумырген марий-влак шке колышо родо-тукымыштым уштен кычкыреныт, нунын лӱмеш ямдылыме сийым тамленыт. Кастене нуным ужатен колтеныт. Тиде кечылан сортам шке гына ыштеныт, черкыште налаш йӧрен огыл. Тиде кечын удыр-влак сӧрстарышыштым тӧрлат, ий мучко волгалт илаш манын.
Кугу кон кече
Кугече дек ямдылалтмаш шуматкечын тӱҥалын, тудым эше кугу кон кече маныныт. Кугу сомылым тӧрлен огытыл, кумалме сийым ямдыленыт, муным чиялтеныт. А руш вераш куснышо марий-влак ты кечын Христосын ылыжмыжым лӱмеш эртарыме черке кумалтышышке коштыныт. Пурам шолтен, шуаш шынденыт. Мончаш пуреныт. Нӧртен ямдылыме шоган вӱдеш муным чевертеныт.
Кугече кечын
Кугече кечын мелнам кӱэштыныт. Марий вера ден чимарий йӱлалан ӱшаныше-влакын пайрем радам ойыртемалтын. Марий-влак йӱдым маленыт, чесым эрдене ямдылаш тӱҥалыныт, да кечывал гутлаште ӱстелым погеныт. Кум ныл еш ваш ужын чоклен кумалыныт, пурам йӱыныт, самырык ваш модын юарленыт, кугырак-влак унала коштыныт.
Кугече мучко кажныже пеленже чиялтыме муным коштыкта. Ен-влак кеч-кушко каят гынат, иктаж еным, палымым але палыдымым вашлиймеке, саламлалтыт, «Христос воскресе!» (Кристос ылыжын!!!) маныт, а вашеш «Воистину воскресе!» (Чынак, ылыжын!!!) пелештат, икте-весыштлан муным кучыктат, шупшалалтыт, а вара кажныже шке корныж дене кая. Вес еҥым вашлиймеке, адак тиде йӱлам шуктат. Ожно кечыште тыге 200 наре муным пытареныт. Кугече пайрем изарнян эртаралтеш, руш пасха деч кум кече ончыч.Марий калык шке пайремышт -влакым монденыт,кунам пайремлаш огыт пале .Марий йула зороастризм гыч туналеш,христянский пасхалан ,троицылан келыштарыман огыл ыле да. Революций деч вара национальный верам пытараш, кугече пайремым марла пасхаш савыреныт ,пуйто марийын шке пайремже умырешат лийын огыл. Кугече пайрем изарнян эртаралтеш, руш пасха деч кум кече ончыч.Марий калык шке пайремышт -влакым монденыт,кунам пайремлаш огыт пале .Марий йула зороастризм гыч туналеш,христянский пасхалан ,троицылан келыштарыман огыл ыле да. Революций деч вара национальный верам пытараш, кугече пайремым марла пасхаш савыреныт ,пуйто марийын шке пайремже умырешат лийын огыл.
Модмаш-влак
Кугече деч вара вес рушарнянже муным «мунчалтыктеныт». Тидлан лӱмынак пу але картон гыч «курыкым» ыштеныт, тушко чиялтыме муно ден тӱрлӧ сувенирым оптеныт. Модшо-влак кокла гыч кажныже черет дене шке муныжым «мунчалтыктен».
Эше ик йӧратыме йоча модышлан портышто але садыште муным кычалмаш шотлалтын. Тудыжым кугыен-влак ончылгочак шылтеныт. Кажне мумо мунылан йочам пӧлек вучен. Кугыеҥ ден йоча-влак икте-весышт дене муным «тӱкалаш» йӧратеныт. Кӧн муныжо пудырген огыл, тудо сеҥен. Тунам тудо сеҥалтшын муныжым шканже налын.
Чаным кырымаш
Вес кугече йӱлалан чаным кырымаш шотлалтын. Тудын воктене самырыкше, шоҥгыжо, йочаже погыненыт, чылан кандыраш кержалташ тыршеныт да тугай йӱк-йӱаным нӧлталыныт, бачышка эре дьячок-влакым пайремлыше калыкым лыпландараш колтеден. Кугече лӱҥгалтыш деч поснат лийын огыл. Йоча-влаклан тудым кажне гаяк кудывечыште ыштеныт. А уремышке ончылгочак кугу лӱҥгалтышым ямдыленыт. Тӱрлӧ кундемысе марий-влакын – ты пайрем дене кылдалтше тӱрлӧ йӱлашт.
Пошкырт велне ойлат:
Игечым эскерымаш
Тыгак Кугече кечын игечым эскереныт. Эрдене кече модын кӱза гын, илыш куштылго лиеш, маныт. Кугече эрдене ояр гын, шурно сайын шочшаш, мӱй чот лийшаш. Йӱран гын, идалык поҥгылан поян лиеш, да йӱран игече Семык марте аралалтеш.
Кугече годым кӱдырчӧ кӱдырта - кеҥеж шокшо лиеш, маныт. А Кугече кече мардеж эрвелым пуалеш гын, эр ӱдыман. Кугече йӱдым шӱдыран – поҥго шочеш. Кугече луман лиеш гын - емыж шочеш.
Кылвер-влак
"Марий Эл" газет Кугече пайремым эртарыме нерген Категорий:Христиан пайрем-влак Категорий:Марий пайрем-влак
182
182 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:182Категорий:II курым
Ош почан мераҥ
Ош почан мераҥ (Lepus townsendii ) – Йӱдвел Америкыште ( Канада да УАШ ) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч кугу мераҥ. Нелытше 3 - 4 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Мераҥ-влак
1258
1258 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1258Категорий:XIII курым
1832
Кӧ колен
Категорий:1832
Озёрка
Озёрка мут ончыктен кертеш:
Псевдованиль
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Хайнань мераҥ
Хайнань мераҥ (Lepus hainanus ) – Китайыште (Хайнань) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи янлык. Капше 40 см, нелытше 1,5 кг.
Категорий:Мераҥ-влак
2-шо Эсмекплак выселке
2-шо Эсмекплак выселке (Деревня 2-я Лесная) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 1 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1979 ийыште сӱрем тылзын 2-шо кечынже 1-ше Эсмекплак выселке Эсмекплак солан уремышкыже савырнен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1833
Кӧ колен
Категорий:1833
Беринг теҥыз
Бе́ринг теҥыз (Бе́рингово мо́ре) — Тыныс тептеҥызын йӱдвелныже, Алеут, Командор отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Беринг вӱдушык гоч Чукотко теҥыз да Йӱдвел тептеҥыз дене кылдалтеш. Беринг теҥызын сер-влакше Российын да США-н кид йымалныже улыт.
18 ага
18 ага (18 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 138-ше (кужемдыме ийлаште — 139-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 227 кече кодеш.
Беринг теҥыз
Озанлык
Озанлык — кол кучымаш, краб, теҥыз котик, тюлень-влакым кучымаш вияҥеш. Сер ден Отролаште кайык пазар.
Кылвер-влак
*
18 ага
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:18 ага
183
183 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:183Категорий:II курым
1259
1259 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1259Категорий:XIII курым
1834
Кӧ колен
Категорий:1834
Прокопьевск
Прокопьевск (Прокопьевск) - ола Российыште, Кемерово велыште кум эн кугу ола.
Россий серызе ушем
Россий серызе ушем марий йыжъеҥ-влак (2000 ий ):
Прокопьевск
Прокопьевск — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
184
184 ий — II курымын ийже.
Прокопьевск
Эртымгорно
Категорий:Прокопьевск
184
Кӧ колен
Категорий:184Категорий:II курым
Россий серызе ушем
Негыз
* * Категорий:Сылнымут
Шопке Памаш
Шопке Памаш (Осиновый Ключ) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 17 еҥ (2005 ий), 18 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
«Шопке Памаш» — шопкерысе памаш воктене верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1260
1260 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1260Категорий:XIII курым
1835
Кӧ колен
Категорий:1835
Мечетлино кундем
Мечетлино кундем (Мечетлинский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Большеустьикинское.
*
Вӱдотызан йол-влак
Вӱдотызан йол-влак (Tylopoda) – Азийыште, Африккыште да Кечывалвел Америкыште Artiodactyla тӱчан гыч кугу янлык ӱлылтӱча.
Киря
Киря (Киря, Кире) — Российыште Чувашийын Алатырь кундемыштыже верланыше Киря ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 1841 еҥ (2010 ий).
Вӱдотызан йол-влак
Йамагат-влак
Категорий:Шӧр пукшышо
Киря
Верланыме вер
Алатырь посёлко деч 32 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Алатырь кундемысе илымверла
Горловка
Горловка (Горлівка) — ола Украиныште Донецк велыште.
Эртымгорно
Категорий:Донецк велысе олала
Эрвелмарий кундемой
Эрвелмарий кундемой – Одо, Пошкырт, Суас Эллаште, Свердловск велыште да Пермь мландыште шарлыше марий кундемой.
Тугак ончо
Категорий:Марий йылме
Гдов
Гдов — Российыште Псков велын Гдов кундемыштыже верланыше ола. Гдов кундемын да Гдов ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 3460 еҥ (2018).
Важ-влак
Категорий:Псков велысе олала
2 шорыкйол
2 шорыкйол (2 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 2-шо кечыже. Идалык пытыме марте 363 (кужемдыме ийлаште — 364) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:2 шорыкйол
Конаков, Александр Фёдорович
Александр Конаков (Александр Фёдорович Конаков) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Купсола (кызыт Купсола) ял –, Марий автоном область, Шернур ола сынан посёлко) – марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, туныктышо.
Йоча да тунемме жап
Александр Конаков 1887 ийын  идым тылзын 9-ше кечынже Озаҥ губерний Чарла уезд Купсола (кызыт Купсола) ялыште кресаньык ешеш шочын. Ачаже – Фёдор  Михайлович тыглай  кресаньык лийын. Ешыштышт чылажге шым йочам ончен-куштеныт:ныл эргым- Александр, Марк, Семён, Тихон да кум ӱдырым: Анастасия, Елена, Александра. Эн кугу изаже Семён – шке кундемыштышт кумдан палыме апшат, кокымшо – Марк,  пушеҥге гыч пӱчкеден, пужарен, лӱмылен кӱлеш пу ӱзгар-влакым ыштылше пашазе лийын (столяр).
А. Ф. Конаков лу ияшак  Аҥанур земский школыш  тунемаш пурен, варажым – Лаж  двухклассный училищщышто тунемын. Тиддеч вара Кукарка (кызыт Советск ола) учительский семинарийым тунем пытарен.
Тудым пытарымеке А. Ф. Конаков  Нижний Кугенер школышто туныктышылан  пашам ышта, 1908 ий гыч Коҥганур двухклассный училищыште туныкта.
1914 ий гыч 1917 ий марте Илна оласе учительский институтышто тунемеш. Институтышто тунеммыж годым Конаков тÿрлö газетлашке, институтысо журналышке возгала, руш йылме гыч марлашке статья-влакым кусарен печатла.
1917 ийыште Вятский Учительский институтым тунем лекмек, Конаков салтакыш кая да армийыште талук наре лиеш. Армийыштак Октябрьский социалистический революцийым куанен вашлиеш, социалистический революцийын ӱшан салтакше лиеш.
Школ да мер илыш
Туныктышо улмыжым шотыш налын, тудым армий гыч утарат. Граждан еҥ лиймек, ондак журналист пашаш ушна, «Ӱжара», «Йошкар салтак», «Марий илыш» газетын корреспондентше лиеш. Туге гынат школ паша тудлан утларак лишыл улмаш. 1918 ий март тылзыште армий гыч мöҥгыжö толеш, икмыняр жап Кукнурышто ила, варажым Роҥга селасе 2 ступень школыш туныктышылан пура. Ты жапыште  тудо чÿчкыдынак марий яллашке лектеда, докладым, лекцийым ышта, шемер-влаклан волгыдо, совет илышыш лекме нерген умылтара. Газетлашке воза, марий яллаш тÿрлö кружокым почеда. 1918 ий май тылзыште тудын вуйлатымыж дене У Торъялеш  ик тыгай кружок почылтын. Тиде кружокын программыж нерген Александр Федорович 1918 ий 7 июньышто лекше 35-ше номеран «Ӱжара» газетеш тыге возен:
''«Марий коклаште шуко еҥ  «кумышка» манме шакше вÿдым шолта. Тыге кочшаш киндым арам локтылыт. Йÿмö дене шуко осал лиеш: кредалыт, вурседылыт, еҥым пуштедат, сусыртат да монь. Илаш сае лийже, осал паша марий коклаште ынже лий манын, арака шолтымым чараш ыштышна. Вуйге марий калыклан каласен пуаш аракан осалжым. Ваш-ваш чараш кÿлеш.''
''… Шушаш шыжылан калык туныкташ курсым почаш. Туныкташ кÿлеш: кузе, могай корно дене илаш, кузе марий илышым нöлташ, кузе шурно-киндым ÿдаш, садым шындаш, мÿкшым ончаш, тÿрлö-тÿрлö нергештат тöрлаташ».''
Конаков лекций ден докладлаште, шкенжын печатлыме статьялаштыже шемер-влаклан мом ышташ кÿлмö, совет властьын пуымо эрыкше дене кузе пайдаланыме нерген – чылажымат лым лийде умылтарен шога.
Александр Федорович Конаков армийыште коштын, Октябрь революций тулеш сознанийже шуаралтын. Тудо шкенжын умылымыжым шемер калыклан уло кумылжо дене почын пуаш тыршен.
Великий Октябрьский социалистический революций  калыклан мом пуэн, совет власть мо дене лишыл да родной, калыклан кузе илышыш лекташ, А.Ф. Конаков шуко статьяштыже рашемден. Теве 20-шо номеран «Йошкар салтак» газетеш печатлыме «Моло калыкым поктен шуына, нунын дене тöр лийына» статьяш тудо тыгерак воза:
«''Ынде Октябрь революций лийме деч вара чыла калык тöр лийын… кугу чодыра лоҥгашак, куп лопешан верышке, изи шикшан пöртышкö эрык увер марий коклашке миен шуо. Мо тугай эрык? Мо тугай революций? Мемнан марий калык пелыже, але утларакшат, кызытат огыт ыҥыле. Совет властьым вуйлатыше Ленин лÿмым огыт шинче. Мо тугай совет власть- ты марте умылен налын огыт керт. Молан тыге?»''
Марий интеллигенций кокла гыч южыжо у илыш ыштыме пашам йÿштö шÿм дене ончен улыт. Санденак А.Ф.Конаков тыгай марий-влакым вурса. Молан манаш гын, нуно тиде паша деч öрдыжтö шогат, у илыш ыштымыжым уждымыла, колдымыла койыт, пуйто нуно шинчаштым «лÿмын кумен шинчат, пылышыштым регенче дене петыреныт», манеш тудо. У илыш ыштыме пашашке А.Ф.Конаков марий учитель-влакым ÿжеш.
Шкеже, естествознанийым, химийым туныктышо, Александр Федорович естественно-научный тема лекцийым, докладым ыштен, калык коклашке материалистический мировоззренийым шарен. Мутат уке, ту жапыште пÿртÿсыштö лиедыше явлений- влакым материализм негызеш умылтарымаш пеш кÿлешан лийын. Нине лекций атеизм шÿлышан лийыныт да нуным эртарыме дене марий ватын тÿрлö «манеш-манешыжын» шоякше чараш лектын.
1918 ий 15 октябрьыште А,Ф. Конаков Царевококшайскысе (Краснококшайскысе) 12-шо №-ан учительский семинарийыш естествознанийым, химийым туныктышылан пашам ышташ кусна. Тышан тудо йöршеш угыч физико-химический кабинетым почеш да пашажым шкак вуйлата. Физико-химический кабинетым сайын пойдараш манын, тудо ятыр гана Вяткыш, Озаҥыш  миеда, тушеч кÿлеш препаратым, приборым, химический реактивым кондеда. Ту жапыштак Педагогический Советын секретарьжылан шога.
Краснококшайский Учительский семинарийыште Конаков тыштак ыштыше марий композитор Палантай  дене вашлиеш да тудын дене  пырля семинариеш самодеятельный да драмматический кружокым почеш. Драмакружоклан кÿлшö пьесым шкеак воза.
Самодеятельный ден драматический кружок оласе клублашке,ола воктенсе яллашке спектакль да концерт дене чÿчкыдын лектеден. Драмкружокын вуйлатышыже, режисёржо, а шукыж годым артисжат Конаков шкеак лийын. Тиде драмкружок южгунам спектакльым оксала ончыктен, а погымо оксажым тулыкеш кодшо йоча-влаклан полшымо фондыш пуен.
Семинарийысе драматический ден самодеятельный кружок-влакын чапле пашаштым общественность кÿкшын аклен. Тыге, красноармйский клубышто концертым да постановкым чÿчкыдын пуымыштлан нине кружоклан 1918 ий 17 декабрьыште оласе военный комиссариат таум каласен. А 1919 ий 14 мартыште Совет-влакын краснококшайский съездышт нунылан таум ыштен.
1919 ий 17 январьыште Вятка (Киров) олаш Вятский губисполком пелен губернский секций почылтеш.Тиде секций 14-ше февральыште «Марий комунист» газетым лукташ тÿҥалын. Газетын номерешыже тыге возалтын:
''«Шуко ий мармй калык йöсланен илыш.Тудын вачыштыже кугыжа, поян, купеч, поп куанен модын илышт. Нуно, куанен илаш манын, марий калыкым ондален, пычкемыште ашненыт. Мемнан марий калыклан ожно нимогай школым ышташ, тунемашат эрыкым ышт пу.''
''Ынде маланна, тошто, шÿкшо илышым сайын уаҥден, шкенан илыш пашам ончышо Советнам чоткыдын кучаш кÿлеш.Чыла тÿня шемер калык вияҥын шога. Уло тÿнясе поян, буржуй-шамыч, пытымыштым шижын, сöйым луктын, пашазе калыкым пызырен шындынешт. Уке, родо йолташ-шамыч! Нунылакынилыш ынде эртыш…''
''Йорло марий илыш тöрлатыме пашат-шке кидыштет! Ит мале! Чыла тÿнясе шемер калык дене кид кучен, у илышышке пурена.Эрыкым аралыза! Советым пеҥгыден кучыза! Мемнан тыршыше марий коклаште йолко, поян, купеч, буржуй ынже лий.Тыгай тушманым пытараш кÿлеш».''
«Марий комунист» газет лекташ тÿҥалмым пален налмек,  А.Ф. Конаков первый номерла гычак тудын активный корреспондентше лиеш.Ты газетеш тудо ятыр заметкым, статьям, почеламутым, фельетоным печатла. Шкенжын почелмутлаштыже Александр Фёдорович революций деч ончычсо тошто илышым карга, тудын косажым пытарен, у илышыш лекташ ÿжеш; фельетонлаштыже поп, карт-влакым поньыжеш, нуным шакше пашаштым тÿжвак луктын шога, шочмо йылмыштым  йöрдымыш лукшо марий еҥ-влакым  шылтала.
1919 ий 10 майыште Краснококшайск оласе профсоюз-влакын чумыр погынымашышт лийын. Тудын пунчалже почеш организаций ден учрежденийласе чыла пöръеҥ-влакым армийыш мобилизоватленыт. Учительский семинарийын туныктышыжо Александр Фёдорович Конаковат Йошкар Армий радамыш кая. Тудо Озаҥыш, Приволжский окружной военно-хозяйственный курсыш, логалеш.
А.Ф. Конаковын Учительский семинарийыште (варажым тудо «Педагогические курсы» маналтын) уке лиймыже школ пашаште кугу кӱрылтыш семын шижалтын. Тидым педагогический курс советын калык образований шотышто Краснококшайский уездный отделлан колтымо письмаж гыч ужына. Конаков – химий да естествознанийым, марий историйым туныктышо спецалист, марий калык гыч школьный школьный пашаеҥ-шамычым ямдылыше курсын ик эн уста, чолга руководительже; тудо моткочак кӱлешан еҥ. Педагогический паша гыч налын, тудо вес пашаш колтымо дене Марий республикын гражданке-шамыч коклаште ыштен шогымо пӱтынь культурный пашаште тудын кӱлешлыкше шижалтеш».
1920 ийыште А.Ф. Конаковым Йошкар Армий радам гыч мӧҥгыжӧ колтат. Тудо Шернур педагогический курсышто пашам ышташ тӱҥалеш да кӱрылтдеак Вятский губисполком да Уржум уездысе исплком пелен почмо Марий секций дене пеҥгыде кылым куча. Нунын кӱштымыштым шуктен, Уржум уездыште марий яллаш культпросветкружокым, лудмо пӧртым, драмкружокым почеда.
Каласаш кӱлеш, 1920 ий 28 апрельлан Уржум марий секций 18 культпросветкружокым, 8 драмкружокым, 14 библиотека-читательный залым, 6 изи библиотекым, 80 лудмо пӧртым, 1 молодежь союзым ушен шоген. Тиде пашам ыштымаште Марий секцийлан Шернур педагогический курсышто туныктышо ден туенмше-влак кугун полшеныт. Шернур педагогический курс Вятский губисполком пеленсе Марий секцийын вуйлатымыж дене тунам демократический, революционный шӱлышан марий культурын, искусствын, литературын пеҥгыде, ӱшанле центрже лийын. Тудо калык коклаште чынак кӱлшӧ политический, советский, просветительный пашам ыштен шоген.
Ты жапыште Шернур педагогический курсын ик пагалыме еҥже Александр Федорович Конаков лийын. Тудын вуйлатымыж почеш тиде школышто кок тӱшкан драмкружокым погат, шемер-влаклан лекторий почылтеш, кум литературный журналым («Эр мут», «Марий мут», «Немда вӱд») лукташ тӱҥалыт. Конаков шке йырже поэт да журналист-влакым: Шабдар Осыпым, С. Шубиным, К. Васиным, Синцовым пога, нунылан кертмыж семын литературный полышым пуэн шога, шкежат шуко почеламутым воза.
Шернур педагогический курсышто пашам ыштыме жап А.Ф. Конаковын илышытыже путырак саскан да пайдале лийын. Тудо Вяткысе «Марий илыш» газетын активный корреспондентше, драматург, режиссер, артист лийын, драмкружокын вийже дене Шернуреш да лишыл яллаш кажне арня вуеш спектаельым ончыкта. Тиде жапыштак краеведческий пашамат уло кумылжо дене ыштен шога. Тудо шке вийже дене 1920 ий 27 майыште Шернур селаш, тӱрлӧ экспонатым поген, музей выставкым почеш да кум консультантым ямдыла. Тиде паша нерген 1920 ий 7 июльышто лекше 11-ше номеран «Марий илыш» газетеш печатлыме «Сернур курсын пашаже» статьяште тыге ойлалтеш:
''«27 майыште Йошкар пеледыш пайрам кечын марийын тошто арверым ончыктымаш почылто. Окса уке гынат, чон пытен пижше преподаватель А.Ф.Конаков шуко сай арверым поген конден. Тушто тыгай арвер уло:''
1.Тошто марийын тӱрлӧ кайыквусо кучымо пого: кугу атер (пире кучымо); изи атер (ур ден мераҥ кучымо); йоҥеж; лу вуян шӱшкан пикш; алдыволак (пире вондо).
2.Тошто атыла:кугу алдыр, леҥеж, шушлык,вурдан корка, пестер (лаче), пикш калта, кудышто под сакыме эҥыжа, пайганда, туйыс.
3. Тӱрлӧ шоктымо ӱзгар: кӱсле, комыж, ӱдырвуч, шӱвыр-шамыч, тӱмыр.
4. Тошто вургем:шарпан,нашмак, сорока,шымакш (ныл шӱдӧ ияш шымакш улыт), шурка (тиде шурка пеш тошто вургем, чимарий коклаш веле кодын; тыгай шурка одо калыкын эрзе, мокша калыкын уло), тувыр, шовыр, ончылшовыч, ӱштӧ, шыркама, шӱшер-шамыч.
5. Сернур кундемыште шочшо шудо-влак, тӱрлӧ- тӱрлӧ кӱ; тошто кайыквусын кӱэмге лу: мамонт оҥылаш лу,тудынак оҥгыр пӱйжӧ (лачак вич кремгам шупшеш).
6. чыла марий калыкын шке йылмыж дене печатлыме книга, газет да журнал-влак.
''Марий писатель Дмитрий Федорович Орай 1929 ий 16 июньышто лекше 25-ше номеран «Марий ял» газетеш печатлыме «Йошкар пеледыш пайремым лукшо Конаковым пагалена» статьяште, Йошкар пеледыш пайремлан тӱҥалтышым пыштыше А.Ф.Конаковым шарналтен, тыге воза: «Шемер марийын тошто семыкым вашталтыше чевер Пеледыш пайрамже шуын. Семык пайрам годым марий калык шке ойгыжым арака дене мушкаш тӧчен. Семык калыклан пычкемыш гыч лекташ эрыкым огеш пу. Йомдарыме, сусыргымо деч, илыш локтылмо деч молым нимомат тудо пуэн огыл. Волгыдым гына шойыштен шоген»..''
Ик жап тиде пайрем мондалтын ыле. Кызыт тудо адакат илаш правам налын, да республикысе шемер – влак ынде тудым кажне ийын пеш кумдан палемдат.
1921 ийыште Александр Федоровичым уэш армийыш налыт. Тиде ганаже тудо Шернурешак Кантонный военный комисариатеш пашам ышташ кодеш. Тудо военкомын помощникше лиеш.
1921 ий Марий кундемыш шуко орлыкым конден – тудым чодыра пожар, шужен йӧсланен илымаш тӱнчыктареныт. А.Ф.Конаков военкоматысе пашажым тиде неле пагытыште калыкын илышыж дек чакемеш, тудлан кертме семын полшаш тыршен. Облать ден кантонысо партийный да советский организацийын заданийышт дене тудо уполномоченный семын, корреспондент семын калык коклаш лектын коштын, партийын, совет властьын политикыштым умылтарен, шемер – влакын йӧсӧ илышышт нерген газет гоч каласкален шоген.
А.Ф. Конаков, логар чер дене черланымеке, 1922 ий ага тылзын 17-ше кечынже ӱмыр лугыч лийын колен.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий почеламутчо-влак Категорий: Марий туныктышо-влак
Авипов, Алексей Фёдорович
Алексей Авипов (Алексей Фёдорович Авипов) (, Марий АССР, Кужэҥер кундем Эҥыжсола ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын сулло журналистше (1993).
Илыш корныжо
Алексей Авипов 1937 ий шорыкйол тылзын 17-ше кечынже Марий АССР, Кужэҥер кундем Эҥыжсола ялыште шочын, Йывансоласе школышто до У Торъялысе педучилищыште шинчымашым поген. Уло ӱмыржым журналистикылан пӧлеклен, Куженер, Советский, Оршанкысе районный газетлаште тыршен. 1969 ийшыте Марий кугыжаныш педагогик институтым тунем пытарен. 20 ий утла "Марий комунна" газет ("Марий Эл" газет) редакцийыште тыршен. Илышын пытартыш илаштыже "Кугарня" газетын пашаеҥже лийын.
Сылнымут паша
Алексей Авипов, журналистикыш толмекыже, очеркым возен моштымыжо дене чапланен. "Волгыдо маяк" лӱман икымше сборникше колхоз пашан передовикше-влак нерген возалтын. Тиде жапыштак А.Авипов сылнымут пашаш ушнен. 1960-1970 ийлаште тудын ойлымашыже-влак чумыр ойпогылаште савыкталтыныт, Москоштат руш йылме дене лектыныт. 1979 ийыште "Икте-весылан ӱшанет гын" лӱман йоча пьесе-влак ойпогым савыктен. Тиде ийылаштак Авипов "Ончыко" журналын эре савыкталтше авторжо лийын. "Тунамат ыле шыже" лӱман лирический ойлымаш-влак книга шуко поро мутым поген. Сар жапыште эртыше йоча пагытшылан серызе "Ий йымачат вӱд йога" лӱман повестьым пӧлеклен.
Литератур
Категорий: Марий серызе-влак Категорий: Марий журналист-влак
1261
1261 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1261Категорий:XIII курым
Кекеттий
Кекеттий (Quekettia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 4 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Дашогуз
Дашогуз (Daşoguz) — ола Туркменистаныште. Дашогуз велаятын рӱдолаже.
Категорий:Дашогуз
1836
Кӧ колен
Категорий:1836
186
Кӧ колен
Категорий:186Категорий:II курым
Шоба
Шоба (Шоба) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Опарин ял деч 10 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1989 ийыште Шоба ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Шынчара
Шынчара (Шанчара) (Шанцара; Санчурск; Санцара) – Российыште Киров велын Шынчара кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Шынчара кундемын да Шынчара ола шотан илемын рӱдерже. Калыкчот — 4727 еҥ (2010), 4169 еҥ (2017).
Верланыме вер
Ильна ола деч 232 километр (280 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе кундем рӱдерла Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Шынчара кундемысе илымверла Категорий:Шынчара
Тамбов
Тамбов (Тамбов) — ола, Тамбов велын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Палемдымаш-влак
Категорий:Тамбов
1262
1262 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1262Категорий:XIII курым
Сеспель, Мишши
Мишши Сеспель (Михаил Сеспель) (, Казаккасы —, Старогородка) — чуваш почеламутчо.
Навальный, Алексей Анатольевич
Алексей Анатольевич Навальный (, Бутынь ял, Одинцово кундем, Моско вел, РСФСР) — руш политик, юрист да блогер, эн палыме оппозиций пашаеҥ Российыште. Шуко коррупций дене кылдалтше шынымашын авторжо.
Донья-Стубица
Донья-Стубица (Donja Stubica)- Хорватий кугыжанышын олада муниципалитетше, Загреб ола дечын йӱдвел-эрвел могырышто 40 километр тораште верланен. Калык чот- муниципалитетын 10 округышто 5 930 еҥ, олаштыже 2524 еҥ.( 2001 ийысе данный почеш).
Навальный, Алексей Анатольевич
Илыш корныжо
1976 ийын пеледыш тылзын 4-ше кечынже Моско вел Одинцово кундем Бутынь ялыште верланыше сарзе городокеш шочын. Верысе школым тунем пытарымеке, рӱдолашке куснен да тушто Калык-влакын келшымашышт российсысе университетын юриспруденций факультетышкыже тунемаш пурен. Варарак тыгак финансым тунемын. 2000 ийыште Юлия лӱман ӱдырым марлан налын, кызыт нунын кок йочашт уло: Дарья ден Захар. Ту ийыштак «Олма» партийыш пурымеке, Алексей шке политике пашажым тӱҥалын.
Сайлымаш-влак
2013 ийыште Моско оласе мэр сайлымашыште кандидат лийын, 27 % йӱкым поген.
Донья-Стубица
Эртымгорно
Донья-Стубица 1209 ий венгр король Андраш II корольын кӱштымыж почеш чоҥалтын. 1573 ийыште тыште хорватско-словенский пуламыр эртен. Тудым Матий Губец вуйлатен.
Навальный, Алексей Анатольевич
Важ-влак
Категорий:Руш политик-влак
Донья-Стубица
Эртымгорно
Тиде регионышто шуко тувыра да реллигий пашаеҥ-влак шочыныт, тыгак тыште 4 археологий памятникым муыныт. Кугу исторический значенийлан кӧра 1997 ийыште Донья-Стубицалан ола статусым пуеныт.
187
187 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:187Категорий:II курым
1837
Кӧ колен
Категорий:1837
1263
1263 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1263Категорий:XIII курым
Кӧргысӧ Япон теҥыз
Кӧргысӧ Япон теҥыз (Внутреннее Японское море, японла 瀬戸内海 (Сэто-Найкай)) — Тыныс таптеҥызыште, Хонсю ден Сикоку отро-влак коклаште верланыште теҥыз. Япон теҥыз дене ушалтеш.
Теҥыз кӧргыштӧ эше ныл изи теҥыз, тыгак шуко теҥыз вӱдкундем ден вӱдушык уло. Кумдыкшо 18 000 км² шуеш. Теҥыз келге огыл.
Фауна
Тиде теҥызыште 500 утла янлык, кол тӱрлык ила. Нунын кокла гыч Айю, амфидром кол, мечехвост, теҥыз сӧсна, ош акул (еҥ валкат кержалт кертеш).
Кылвер-влак
*
Бийск
Бийск — ола Российыште, Алтай мландыште. Кок эн кугу ола мландыште. Калыкчот 205 тӱж. еҥ наре.
Тыгак ончо
Категорий:Бийск
Шнаран
Шнаран (Чкарино) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 678 еҥ (2002 ий), 607 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Роҥго сола деч 9 километр касвел могырно верланен.
18 вӱдшор
18 вӱдшор (18 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 108-ше (кужемдыме ийлаште — 109-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 257 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 18 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 18 кечынже колышо-влак
Калык пале
Руш калык пале почеш тиде кечым Федул кече лӱмденыт. Мардеж кече.
Категорий:18 вӱдшор
Ял (фильм)
Ял — ССРУ-ысе кинофильм. Режиссёр — Иоаким Максимов-Кошкинский.
Вовашторский МТФ посёлко
Вовашторский МТФ посёлко (Поселок Вовашторская МТФ) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 3 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1972 ийыште Вовашторский МТФ посёлкым пытареныт.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Тӱе-влак
Тӱе-влак (Camelidae) – Азийыште, Африккыште да Кечывалвел Америкыште вӱдотызан йол-влак (Tylopoda) ӱлылтӱча гыч кугу янлык йамагат.
Субару R2
Субару R2- "Субару" автомобиль компанийын лукмо модельже. Японийыште 2003 ий кылме гычын 2010 ий ӱярня марте лектын шоген. Тиде модель дене "Субару" ужалыме рынкыш микролитражный автомашинам пӧртылташ шонен. R2 лӱм ондакат кучылталтын: 1969-1972 ийлаште. Тужвал тӱс дене R2 "Субару Плео" модельым ушештара. Но "Плео" дечын йытыраракын коеш. Российыште тиде модель официально ужалалтын огыл, но южо вере Японий гычын кондымо пурла руль дене икмыняр R2 вашлиялтыт.
188
188 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:188Категорий:II курым
1838
Кö колен
Категорий:1838
Шопкер (Кугусола ял шотан илем)
Шопкер (Кугу Шопкер) (Шапкилä, Коптяково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Кугусола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 112 еҥ (2001 ий), 119 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кугусола сола деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Ростов
Ростов (Кугу Ростов) (Ростов) - ола Ярославль велыште, Россий.
Тюлячи кундем
Тюлячи кундем (Теләче районы, Тюлячинский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (89,1%), руш-влак (10,1%).
Административ шеледымаш
Тюлячи кундемыште 13 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
1264
1264 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1264Категорий:XIII курым
Семонсола
Семонсола мут ончыктен кертеш:
1839
Кö колен
Категорий:1839
Вӧдыр почиҥга (Кужэҥер кундем)
Вӧдыр почиҥга (Фёдоровка) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла