cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Марий Автоном Совет Социализм Республик
1930–шо ийлаште педагогике, чодыра технике институт-влак почылтыныт, йылмым, сылнымутым да эртыкым шымлыше марий институт пашам ышташ тӱҥалын, театр почылтын.
Калык
1970 ийысе перепись почеш:
Категорий:Марий Эл
493
493 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:493Категорий:V курым
Шорыкйол пайрем
Шорыкйол (вес лӱм — Шортйол, Шартял) — марий у ий.
Лӱм нерген
Шанчыеҥ-влак ойлат, финно-угор калыкын «шочйол», «шарта», «шоч». «Шач» — тиде причастийын кӱчык формыжо «шочмо» мутым ончыкта, а «йол», «йыул», мут-влак финн-угор калык йылмыште ийым ончыктат. А марий калыкын ожно тиде пайрем «Шочшо у ийым» ончыктен. Илен толын шорыкйол маналташ тӱҥалын. Вет ожно шорыкым пеш пагаленыт. Шорык межым пуа. Тудын дене носким, пижым пидыныт. Шорык коваште дене ужгам ургеныт. Шорык шыл пеш пайдале да тутло. Шорык йолым кучен мужедыныт.
Пайремын шарлыме кумдыкшо
Чыла тӱрлӧ марий-влак пайремлат. Тошто семын Марий Элын йӱдвел-эрвел кундемыште утларак эртарат.
Эртарыме жап
Шорыкйол тошто йӱла почеш теле кечын иктӧр улмыж годым (22 теле), у тылзын шочмекыже, палемдалтеш. Пайрем кугарнян пура да арня гыч ты кечынак мучашлалтеш. Руш черкын йӱлажым шуктен илыше марий-влак христиан Роштом пайремлат. Но туге гынат нуно пайремын икымше кечыжлан кугарням шотлат (ожно ты кече кугезына-влакын каныш кечышт лийын). Ты кече Рошто деч ончыч але вара, южгунам иктеш толын кертеш. Кодшо курымышто жап шотлымым у стильыш кусарыме дене пайрем кече-влакат кусаралтыныт, тыге тынеш пурышо марий-влак Шорыкйол пайремым ятыр варарак палемдаш тӱҥалыныт. Таче Шорыкйол пайремым чыла марий калык уэш пайремла.
Пайремын кӱлешлыкше
Шорыкйол пайрем идалык мучко толын шогышо пайрем радамыште ик тӱҥ верым налын шога. Тудо тошто ийым иктешла да у ийым почеш. Акрет годым калыкна ты пайрем дене шке ончыкылык пӱрымашыжлан ӱшаным шочыктен, озанлыкым вияҥден, ешын куатшым ешарен. Пайремын икмыняр лӱмжӧ уло. Ятыр марийже тошто Шорыкйол лӱмым арален коден. Тидыже шорык йолым кучымо ю сынан йӱла дене кылдалтын. Тыге коча-кована-влак у йыште шорык еш утларак ешаралтеш манын шоненыт. У ийын шочмыжым ончыктышо Шортйол, Шачял лӱм-влак утларак чынлан шотлаш лиеш, вет нуно чынак у пагытын толмыжым рашемдаш полшат. Пайрем озанлык, сурт кӧргӧ сомылым тӧрлымаште ю йӱлам кыҥдарыме дене, тыгак жапым весела модыш дене модын, мурен-куштен палемдыме дене виян. Таче кече марте ятыр йӱла радамже аралалт кодын огыл, а Васли кува ден Васли кугыза-влак, мужед модмаш пайрем жапым веселан эртараш полшат.
Пайрем йӱла радам
Шорыкйол пайрем годым тӱрлӧ йӱла, Ю|ю, мужедмаш, модмаш, кумалмаш эртаралтыт. Чыла тиде ешын, озанлыкын поро ончыкылык ӱшанже, нур пасушто кугу шурно лектышым налме, вольыкын тӱланымыж дене кылдалтын. Тӱҥ йӱла-влак пайремын икымше кечынже шукталтыныт. Ожно кугезына-влак кокияш шурным ӱдымӧ нур ӱмбалне каван семын лум орам ыштеныт. Тыге нуно шушаш ийын тынарак каван кинде шурным тӱред налаш шоненыт. Садыштышт кушшо саскан пушеҥгын, вондын укшыжым рӱзалтен, оза-влак утларак емыж-саскам шочыкташ йодыныт. Шорыкын йолжым кучымат шорык ешым улаҥдыме дене кылдалтын. Ты кечысе игече ончыкылык шошо да кеҥеж могай лийшашым шижтарен ойлен. Шорыкйол годым кажне суртоза пайрем лӱмеш, кудӧрт (сурт кува-кугыза) лӱмеш еш кумалтышым эртарен. Икымше кечынак икшыве ден Ӱдырсий йӱлам шуктышо ӱдыр-влак сурт еда коштыныт. Нуно суртоза-влакым У ий дене саламленыт, еш пиалым, азанлык вияҥмым, шорык ешаралтмым сугыньлекыт. Суртоза-влак уна-влакым кыне шӱр, пӱкш, тӱрлӧ тамле дене сийленыт. Кастене Васли кува-кугыза дене пырля моло мӧчӧр-влакат сурт еда тарваненыт. Кугезына-влак нунын деч ончыкылык пӱрымашыштым умылаш тыршеныт, вет уна-влак мо лийшашым каласкален, порым гына сугыньлен ойленыт. Тыгодымак Васли кува-кугыза-шамыч суртышто ыштен толмо сомылыштымат, еш илышыштымат тергеныт, шот радамым луген илыше-влакым вурсалташат ӧрын огытыл. Пайремын моло кечынже калык жапым веселан эртараш тыршен. Ийгот дене келшышын тӱшкаш чумырген, ял калык ончылгоч кутырен келшыме «шорыкйол пӧртыш» толын. Тыште рвезе калыкше рвезе семын, илалшыракше илилше семын пайремым пайдалын эртарен. Самырык рвезе-влак «Сокыр тага», «Ний кучен» модыныт, ӱдыр-влак мужедыныт, шоҥго-влак калык ойпогым каласкален, йомакым, илышыште лийшым шарналтеныт.
Пайрем годым ойӧрӧмат эскереныт. Вургемым мушкаш, ургаш, тӱрлаш, неле пашам ышташ ок лий улмаш. Пайрем вашеш ямдылыме ӱстел сий шке поянлыкше дене ойыртемалтын. Тӱрлӧ кочкыш у ийыште тыгаяк поянлыкым конда манын шонымаш, оза-влакым поян ӱстелым погаш таратен.
Негыз
Категорий:Марий пайрем-влак
Баркерий
Баркерий (Barkeria) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 15 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Шӱргӧ (Семисола ял шотан илем)
Шӱргӧ (Шурга) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 49 еҥ (2010 ий), 30 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Семисола ял деч 13 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Хорошавинский
Хорошавинский (Хорошавинский) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Упшо ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 131 еҥ (2003 ий), 124 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Упшо сола деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Шавыксола
Шавыксола (Малое Танаково) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 21 еҥ (1999 ий), 19 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Муруган Юмон Полган
Муруган Юмон Полган (Тамил кылла: முருகன் சிலை; Малай кылла: Tugu Dewa Murugga), Малайзийыште Муруган Юмон (Сканда Юмон) полган.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Газель-доркас
Газель-доркас (Gazella dorcas) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Пикшэҥер
Пикшэҥер (Пикшинерь) – Российыште Киров велын Кӱльмӱж кундемыштыже верланыше Изи Кӱльмӱж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 29 еҥ (2002 ий), 22 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кӱльмӱж ола сынын посёлко деч 7 километр (11 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Кӱльмӱж кундемысе илымверла
Софий
Категорий:Софий Категорий:Миллионер-олала
Купсолинский
Купсолинский (Купсолинский) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 19 еҥ (2002 ий), 26 еҥ (2010 ий) , 46 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 2 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Козиковский кордон
Козиковский кордон (Кордон Козиковский) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Эртымгорно
Козиковский кордон илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Йӱксар
Йӱксар (Йӱксӓр; Юксары) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше сола. Йӱксар ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 296 еҥ (2004 ий), 280 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Килемар ола сынан посёлко деч 77 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
80 ийла
80-ше ийла — I курымын индешымше, 80 ий гыч тӱҥалеш 89 ийыште мучашлалтеш.
Кӧ колен
Категорий:80 ийла Категорий:I курым
Онеге (ер)
Онеге (Онего, Änine, Oniegu, Ääninen, Äänisjärvi) — Карелийыште, Ленинград да Вологда велыште ер.
Категорий:Карелийысе ерла Категорий:Ленинград велысе ерла Категорий:Вологда велысе ерла
494
Кӧ колен
Категорий:494Категорий:V курым
Мадар
Мадар (Мадары) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Арде сола деч 24 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1970 ийлаште Мадар ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Шӱргӧ (ыҥ-влак)
Шӱргӧ мут ончыктен кертеш:
Воловец
Воловец (Воловець) — Украиныште Закарпатье велыште Мукачево кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 5 128 еҥ (2021 ий).
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
Лужалу
Лужалу (Лужала) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 104 еҥ (2005 ий), 102 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чылдемыр сола деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Корембал ден Вичкудо ялла ик илыме верыш ушненыт — Лужалу ялыш.
Усола (Провой кундем)
Усола (Новая) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
Усола ял Какшамарий ялын Московский уремышкыже савырнен.
Геренук
Геренук (Litocranius walleri) – Африкын (Эфиопий да Сомали - йӱдвел Танзаний) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Усола (Провой кундем)
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Геренук
Категорий:Янлык
Кучко
Кучко (Кучка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Каракша ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 96 еҥ (2004 ий), 94 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Мокшэҥер
Мокшэҥер (Нижний Киржевож) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
XX-шо курым тӱҥалтыште Мокшэҥер почиҥга Кыржавож почиҥга дене пырля ик пырляштарыме Кыржавож ялыш савырненыт.
Шапланерка
Шапланерка (Калиненки) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 3 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
XX-шо курымын пелыштыже Шапланерка ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Горбачево (Россоны кундем)
Верланыме вер
Россоны деч 18 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Литератур
Категорий:Россоны кундемысе илымверла
Гродно
Гродно (Гродна, Гродно, Grodno, Gardinas) — ола Белоруссийыште, Гродно велын рӱдолаже.
Категорий:Гродно
Смирнов, Хрисанф Николаевич
Крисам Алдиар, Аяр, Аяр Ялпай (Хрисанф Николаевич Смирнов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Пектывайсола ял — 10.1939, РСФСР, Улан-Уде ола) — марий серызе, журналист.
Илыш корныжо
Крисам Алдиар 1903 ийын ӱярня тылзын 4-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Пектывайсола ялеш кресаньык ешеш шочын. Ялысе школышто тунемын. Ешыже нужна лийын, школ деч вара шке семынже веле тунемын. 1920 ийыште комсомол радамыш пурен. Самырык движенийын активистше лийын, 1921 ийыште Марий кундемын икымше комсомол конференцийыштыже лийын. 1925 ийыште тудым Морко кантком РЛКСМ-ын секретарьлан ойырен. Коллективизаций паша гыч öрдыжеш кодде, шочмо кундемыштыже икмыняр сельхозартельым почын. 1933 ий гыч 1937 ий марте «Марий коммуна» газет редакцийыште тыршен. 34 ияш литератор-журналистым репрессий жап öрдыж гыч эртен каен огыл. 1937 ийын шыжым тудым 10 ийлан казаматыш шынденыт. Реабилитаций документ почеш (1956), самырык возышо 1939 ийыште Улан-Удэ оласе эмлалтме верыште колен.
Сылнымут корно
Х. Смирнов 1920 ийлаште селькор семын возаш тÿҥалын. Вара ойлымашым, очеркым серен. «Яра кышкар» ойлымашыштыже у пашазе еҥым ончыкташ тыршен. Комсомол пашам шуктымо годым ятыр агитаций брошюрым возен: «Киндым ямдылымаш 1931-32 ийлаште» (1931), «Культур революций дене марий кундем комсомол организаций ончылно паша» (1933), «Йоча-влак – мемнан да нунын» (1933), «Комсомол паша янлык дене» (1934). Сылнымутыштыжо да публицистикыштыже революций романтике ятыр верым налын. Комсомол погынымаш нерген ятыр сылнымутым возен. Статья да фельетонлажым тудо Аяр, Аяр Япай псевдоним дене серен. Южо источникыште  1937 ийыште «Патыр» романым мучашла манын возымо. Рукопись перегалт кодын огыл.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Калык модыш
Калык модыш
Марий модыш-влак пеш шуко тӱрлӧ улыт. Тидын годымак южо модышым ик вере ик семын модыт, вес вере - вес тӱрлын, кумшо вере-кумшо йӧн дене. Модыш вет илыш дене кылдалт шога. Модыш айдемым пенгыде кап- кыланым, чулым койышаным ышташ полша. Марий калык ик пайремымат модыш деч посна эртарен огыл. Калык модыш шке содержанийже дене, кузе шукталтмыже ден калык историйым рашемдаш полша, пӱртӱсым да тудын явленийже-влакым умылаш полша. Тӱрлӧ семын модын, пӱртӱсын палыдыме вийжым шке могырышко савыраш лиеш. Мутлан: Ӱярня вараште мучаш марте волен кертат – ӱмырет кужу лиеш. Лӱҥгалтышыште кашта деч кӱшкӧ нӧлталалтат – шурно озымет рӱж лектеш, кыне ден йытытнет кужу лийыт. Чыве муно дене модат гын, шурнетын пырчыже шолдыра лиеш.
Шорыкйол
Шорыкйол годым пурам гына йӱын огытыл, тыгак тӱрлӧ модыш дене модыныт. Тидын годым утларакше Васлий кугыза ден Васлий кува кугу верым налын шогеныт. Нуно илышыште улшо ситыдымашым почкалтареныт, йолагайым койдареныт,а эн кочырак, пӱсырак мыскарашт дене самырык-влакым йӧрдымӧ койышыштым воштылыныт.
Агавайрем
Вӱд йоген. Модаш кумдарак вер келшен толеш. Ӱдыр-рвезе-влак, модаш погынымеке, кидым кучен, поче-поче шогалыт. Эн ончылно шогышо самырык-влак, кидыштым ваш кучен, капкам почмо гай кӱшкö нöлтал шогалыт. Нунын кид йымач моло мужыр вӱд йогымо семын эртат. Чылан каен пытымек, пытартышлан шогышо ӱдыр-рвезе нуным алмаштен шогалыт. Мужыр-влак, икте-весышт дене вашталтын, тӱрлö мурым шергылтарен, кужу жап ялын ик мучашыж гыч весышкыже «Вӱд йоген» модыт.
Куржталын ӱчашымаш. Рвезе-влак, радам дене шогалын, икте-весыштым сеҥаш тöчен ӱчашен куржыт. Кö эн ончыч палемдыме верыш куржын толеш, пöлек шотеш чевер муно логалеш, а ожныракше тудлан чевер муно дене пырля тӱрлеман солыкым кучыктеныт.
Агавайрем муно. Кугезына-влак шурно лектыш сай, самырык еш-влак шочшан, вольыкат, сурткайыкат, мӱкшат тӱлан (иган) лийышт манын, чевер муным курык тайыл почеш пöрдыктен колтеныт, а виянракышт кумалме пушеҥге гоч кышкеныт. Агавайрем годым имне дене ӱчашен кудалыштыныт. Пӧръеҥ рвезе- влак коклаште ӱдыр-влакат лийыныт да лӱддымӧ, чулым улмышт дене ойыртемалтыныт. Ӱдырсий пайремыште модыш-влак калык илышым сылнештареныт. Семык пайремат тӱрлӧ модыш дене ойыртемалтын. Тунам йоча-влак тоя, кашта гоч тӧрштылыныт, мече перен модыныт, ӱчашен куржталыныт, пикш дене лӱйкаленыт, тоям але кӱ падырашым торашке кышкен ӱчашеныт. Эҥерыште йӱштылыныт, кӧ писын да торашке иеш- таҥасеныт. «Семык марте шым гана йӱштылат да шым тӱрлӧ шудым кочкат гын, вес семык марте таза лият», – маныныт кугурак-влак. А имне пукшымаште могай гына модыш лийын огыл! Олыкыш кайыме годым кӧ писын кудалеш – ӱчашеныт. Тушто, имне пукшымаште, йӱлышӧ тул гоч тӧрштылыныт, шылмыла да моло семынат чон канымешке модыныт. Шуко модыш муро дене сӧрастаралтын. Тиде мурылаште идалыкын тӱрлӧ жапыштыже могай модыш дене модмым палаш лиеш. Тӧргым гына тӧр мланде, Айдыза шовыч кышкен модына. Теат мӱндыр, меат мӱндыр, Айдыза салам колтен илена. Пӧртет воктен, клатет воктен Тыртыш тыртыштен модаш сай. Тыят мӱндыр, мыят мӱндыр Салам колтен илаш сай.
Калыкмут
Модыш нерген калыкмут-влакат улыт: Рвезе годым от мод гын, шоҥгеммек от мод. Шочмо калыкнан модышыжо моткоч шуко шӧрынан, айдемын тазалыкшым таптымаште, койыш-шоктышыжым саемдымаште, кӧргӧ чонжым яндарештымаште ӱшанле эҥертыш.
496
496 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:496Категорий:V курым
Яныкайсола
Яныкайсола (Яныкайсола) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Нужъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 272 еҥ (2010 ий), 341 еҥ (2010 ий) , 360 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Нужъял посёлко деч 2,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
90 ийла
90-ше ийла — I курымын луымшо, 90 ий гыч тӱҥалеш 99 ийыште мучашлалтеш.
Морко (Калтаса кундем)
Морко (Нөркә) (Норкино) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Калегино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 118 еҥ (2002 ий), 121 еҥ (2009 ий) , 115 еҥ (2010 ий).
90 ийла
Кӧ колен
Категорий:90 ийла Категорий:I курым
Морко (Калтаса кундем)
Верланыме вер
Калтаса сола деч 37 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Шотпал
Шотпал (число) - ӱзгарын мынярлыкым ончыктышо абстракций.
Категорий:Шотпал
Воротынск кундем
Воротынск кундем (Воротынский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Воротынец.
*
497
497 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:497Категорий:V курым
Джордж Харрисон
Джордж Харрисон - The Beatles группа гыч мурызо. Категорий:Тын
Бартолина
Бартолина (Bartholina) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 2 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Миролюбов (ола сынан посёлко)
Миролюбов (Миролюбів) — Украиныште Житомир велыште Коростень кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 576 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Тат-Шолкер
Тат-Шолкер (Тат-Шолкер, Татар Шолкеры) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 81 еҥ (2000 ий), 28 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 10 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Меденичи
Меденичи (Меденичі) — Украиныште Львов велыште Дрогобыч кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 339 еҥ (2021 ий).
Дубровка почиҥга
Дубровка почиҥга (Дубровка, починок Дубровка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Дубровка почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Мордовий
Мордовий Республик, Мордов Эл (Мордовия Республикась; Мордовия Республикась; Республика Мордовия) — Россий Федерацийын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.
Угарман вел, Сембер вел, Пенза вел, Рязань вел да Чуваший дене йыгыре улеш.
Важ-влак
Категорий:Мордовий
Импала
Импала (Aepyceros melampus) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Шошо
Шошо - Идалыкын ныл пагыт кокла гыч иктыже. Теле да Кеҥеж коклаште эрта.
Шошышто кум тылзе: Ӱярня, Вӱдшор да Ага.
Андуганов, Юрий Владимирович
Юрий Владимирович Андуганов (, РСФСР, Башкир АССР, Краснокам кундем, Ушмен ял —, Йошкар-Ола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1992), профессор (1993), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1996), Россий естествознаний академийын член-корреспондентше (2004), Финн-угор ушемын йотэлысе (Хельсинки, 1985), Финн литератур обществын член-корреспондентше (Хельсинки, 1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1988), Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001).
Илыш корныжо
Юрий Владимирович 1949 ийын сӱрем тылзын 23-шо кечынже Башкир АССР Краснокам кундем Ушмен ялеш туныктышо ешеш шочын. 1971 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтын историй да филологий факультетысе марий-руш йылме да литератур пӧлкам тунем пытарен. Институтым тунем лекмек, школышто тыршен. 1973–1976 ийлаште Тарту университетысе аспирантурышто шинчымашым поген (Эстоний). Туштак 1977 ийыште «Сложные слова в марийском языке (определительные сложные существительные)» лӱман кандидатлык диссертацийым арален.
1976–2002 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште тӱрлӧ вуйлатыше сомылым шуктен: старший преподаватель, доцент, профессор, кафедр вуйлатыше.
1989–1992 ийлаште Тарту университетыште докторантурышто тунемын. 1992 ийыште «Микросинтаксис марийского языка в историческом освещении» лӱман шанче докладым аралымеке, филологий шанче доктор ученый степеньым налеш.
Ю.В. Андуганов мут теорий да финн-угор йылме синтаксис дене тале специалист. Ты паша дене тудо кок монографийым да 130 утла шанче пашам савыктен луктын.
Пытартыш ийлаште Югор кугыжаныш университетыште калык историй да культур йылме институтын директыржылан пашам ыштен (Ханты-Мансий ола).
2005 ийыште сӱрем тылзын 6-шо кечынже ӱмыржӧ кӱрылтын.
Важ-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:«Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже-влак
Махашиваратри
Махашиваратри (Шива Юмон Кугу Йӱд) - Индуизм тынын Шива Юмон пайрем. Индустын календареште кажне тылзен Шиваратри уло, но ийыште ик вел Махашиваратри уло (Февраль/Март але Фалгуна тылзе). Категорий:Тын
Шот радам-влак
Марий радам
Ожно годсек марий калык марий радамым кучылтын. Кызыт жап марте эн кугу шотпал камысыр веле кодын. Кугырак шотпалым векат тыге чоҥеныт (четлыкым ончо). Марий радамым йомдараш ок лий да кучылташ кӱлеш.
Американ радам
Американ радамыште чыла кугу шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтыт: тӱҥалтышыште латин чотмут шинча, вара тудлан супикс «-иллион» ешаралтеш. Поснаҥдыш — «миллион» мут, тиде шотпалым тӱжем (лат. mille) да шукемдыше «-иллион» супиксым ончыкта. Тыге шотпал-влак — биллион, триллион, квадриллион, квинтиллион, секстиллион да т.м. чоҥалтат. Американ радамым УАШыште, Канадыште, Кугу Британийыште, Российыште, Грецийыште да Турцийыште кучылтат.
Европо радам
Европо радам тӱняште шукырак кучылтымо. Шотпал лӱм-влак тыге чоҥалтат: латин чотмут дек «-иллион» супикс ешаралтеш, вес шотпалын лӱмжӧ (1 000 пачаш шукырак) тидынат латин чотмут гыч чоҥалтеш, такшым «-иллиард» супикс дене. Викшым манаш гын, тиде радамыште триллион почеш триллиард кая, вара квадриллион, квадриллиард да тулеч молат.
Шочмаш да вияҥмаш
Францийысе физик да математик Николя Шуке (Nicolas Chuquet) «биллион» (byllion) да «триллион» (tryllion) мут-влакым шонен луктын да шотпал-влакым 1012 да 1018 ончыкташ кучылтен. Тиде европо радамлан негыз ыле.
Туге гынат весе францийысе математикшамыч XVII курымышто 109 да 1012 шотпал-влаклан «биллион» да «триллион» мут-влакым кучылтыныт. Тыгай радам Францийыште да Америкыште пеҥгыдемден, вара тудо американ лӱмден ыле. Ты жапыште Шуке радам Кугу Британийыште да Немыч Элыште умбакыже кучылталтын. 1948 ий гыч Франций Шуке радам (вес семынже европо радам) дек пӧртылтен.
Кылвер
Категорий:Математике
100 ийла
100-ше ийла — II курымын икымше, 100 ий гыч тӱҥалеш 109 ийыште мучашлалтеш.
Кӧ колен
Категорий:100 ийла Категорий:II курым
498
Кӧ колен
Категорий:498Категорий:V курым
Ладого (ер)
Ладого (Нево, Ладожское озеро, Luadogu, Laatokka) — Карелийыште да Ленинград велыште ер.
Категорий:Карелийысе ерла Категорий:Ленинград велысе ерла
Ӱлыл Пынгелъял
Ӱлыл Пынгелъял (Ӱл Пӹнгельйӓл, Нижнее Акчерино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 104 еҥ (2001 ий), 82 еҥ (2014 ий).
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Канна (янлык)
Канна (Taurotragus oryx) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Янлык
Нижневартовск
Нижневартовск (Нижневартовск) — Ола Российыште, Ханты-Манси автоном йырвел — Юграште.
263,8 тӱжем еҥ (2013 ий).
Кÿртньыгорно уло, Интеркалыкын Кÿртньыгайык порт, да Обь эҥерыште кугу порт.
Шагат ӱштӧ - UTC+6 (кеҥежым), UTC+5 (телым).
Туныктыш
Олаште кок шке университет-влак уло:
Важ-влак
Категорий:Ханты-Манси автоном йырвел — Юграсе олала
Футбол
Футбо́л (football - «йол мече») — команде дене таҥасыме спорт тӱрлык. Модмашште тӱҥ - капкашкыже мечым пурташ, да шке капкам оролаш. Тачысе кечылан футбол - тӱняште эн чот ончымо спорт тӱрлык; спортсмен-влак кокла гыч эн шукын лач футболыштак шуаралтыт.
Эртымгорно
Тачысе футбол гае модмаш-влак ожнысек шуко калыкын лиеденыт, но икымше 1848-ше ийыште возалтыныт. Футболын шочмо кечыжлан 1863 ий шотлалтеш, тунам икымше футбол Ассоциацийым чоҥеныт, шотан виктарчык-влакым возеныт. Но тыгай сынан модмашлан тӱҥалтышым акрет жапыштак пуеныт. Мутлан, Египет, Германий, Китайыште футбол гае модмаш-влак лиеденыт. Мемнан футболын кугезе родыжлан гарпастум модмашым шотлаш лиеш. Тудым Италийыште шонен луктыныт. Но кунам англичан-влак футбол дене модаш тӱҥалыныт, гарпастум писын мондалтын. У модмаш уло тӱня мучко шарлен.
Модмаш виктарчык
Посна налме футбол модмаш матч маналтеш, ик матч кок ужаш (тайм) гыч шога, кажныже - 45 минут. Кок тайм коклаште 15 минут кужытан каныме жап лийышаш. Каналтымеке, кокымшо таймыште команде-влак капка дене вашталтыт. Модмашшке иканаште кок команде ушна. Кажныштыже - 7 гыч 11 еҥ марте лийын кертеш. Команде гыч ик еҥ шке капка воктеныже палемдыме верыште (штрафной площадь) кид дене модын кертеш, тудо шке капкажым мече пурымо деч аралышаш. Моло модшо-влаклан кид дене мечым тарваташ ок лий. Кажне футболистын шке пашаже. Полузащитник - пасу покшелне модыт, нуно защитник але форвард-влаклан полшат. Форвард (нападающий) тавалышын капка деке лишкырак пурышаш улыт, нунын пашашт - голым пуртылаш. Модмашште тӱҥ - шукырак мечым тавалышын капкашкыже пурташ, да шке капкам гол деч аралаш. Могай команде шукырак голым пурта - тудак сеҥышыш лектеш. Кок тайм жапыште счет ик гай гын, але ничья дене матч пыта, але регламент почеш сеҥышым ойырат. Арбитр ешарыме жапым пуен кертеш (эше кок тайм, 15 минут гыч кажныже). Тӱҥ да ешарыме жап коклаште каныме жап лийышаш. А кок ешарыме там коклаште лач капка дене вашталташ жапым гына пуат. Ик жапыште футбол модмашште "шӧртньӧ гол" правиле лийын - могай команде голым эн ончыч пурта - тудо сеҥа. Тачысе кечын ешарыме жап почеш сеҥыше ой ойыралт гын матч деч вара пенальти-м чумаш тӱҥалыт: капка деч 11 метр тора гыч вич гана тӱрлӧ модшо-влак мечым чумат. Пенальти дене пуртымо гол-влакын чотышт когынек командын ик гай лиеш гын, пенальти-м почыла, мужыр дене чумат. Кӧ мечым капкашке пуртен ок керт - тудо сеҥалтеш.
Футбол тӱнямбалне
ФИФА-н палдарымыж почеш, 2001 ийыште Мландыште футбол дене 250 миллион еҥ модын. Нунын кокла гыч 20 миллион - ӱдырамаш-влак. 1,5 миллион команде да 300 000 профессионал клуб регистрацийыш пурен. Эл-влак коклаште икымше верыште УАШ (18 миллион еҥ, 40 % ӱдырамаш-влак), вара Индонезий (10 миллион), Мексике (7,4 миллион), Китай (7,2 миллион), Бразилий (7 миллион), Немыч Эл (6,2 миллион), Бангладеш (5,2 миллион), Италий (4 миллион), Россий (3,8 миллион).
Модмашын лӱм-влакше
Ик модмашым весе деч ойырашлан тичмаш англичан лӱмым (англ. association football) пуртеныт. Пытартыш жапыште футболын шуко тӱрлыкшӧ шочын, мутлан, регби (англ. rugby football). 1880-ше ийылаште Америкыште «соккер» (англ. soccer) мут шочын. Тыге футболым лӱмденыт, но Английыште тиде мут дене шке модмашыштым огыт лӱмдӧ. Моло йылмылаште модмашым але англичан мут дене лӱмдат (кузе Российыште - футбол, Португалийыште - порт. futebol); але шке йылмыш кусарат, кузе немыч (нем. Fußball), грек (греч. ποδόσφαιρο), финн (фин. jalkapallo), иврит (ивр. כדורגל)‎ да карел — (карел. jalgamiäččy) йылмылаште; але "чумаш", "йол" мутым вашталтымеке у мутым чоҥат, кузе итальян (итал. calcio), хорват (хорв. nogomet) йылмылаште. «Football» мутым, калык-влак кокласе мут семын ФИФА ден (Калык-влак кокласе Олимпий Комитет) кучылтыт.
Тас көрүҥ
Основной элемент формы футболиста — футболка. Кэннигэр, ол эбэтэр хас биирдии боксер көхсүгэр бу оонньооччу хамаандаҕа оонньуур — онно туһааннаах футболист идентификациятыгар сулууспалыыр. Бастаан оонньооччуларынан хамаандалар 1- тэн 11- гэр диэри нүөмэрдэрэ хам баттаналлара, хонууга сөп түбэһэр позицияларын таьаараллара. Билигин идэлээхтэр таһымнарыгар оонньооччулар 1- тэн 99- гар диэри ханнык баҕарар нүөмэри талаллар.
ХХ үйэ 80- с сылларыгар Европаҕа, онтон СССР, футболка нүөмэригэр өссө биир сурук баар: тустаах оонньооччулар ааттара диэн. Маннык суруйуулар кэннилэриттэн футболка кэннигэр тураллар (бу үгэс 1- тэн 99- гар диэри нүөмэргэ дылы), бастаан хоккейга көһөн тахсан, футболга көспүт). Билигин футболистар нүөмэрдэрэ футболистартан ураты турбаларга да, үксүн инники диэки сыҕарыйыахтарын сөп. ХХ үйэ ортотуттан футбол кулууптарын спонсордара логотиптэрэ баар буолбуттара.
Вратарь формата атын оонньооччулар уонна судьуйалар көрүҥнэриттэн араас өҥүнэн уратылаах буолуохтаах.
Сибэкки гаммата (футболка, труса, буты), туспа ымпыгар- чымпыгар (типовой футболка, кройник, о. д. А) история хас биирдии футбол кулуубугар (футболка, туруусаҕа сөп түбэһэр. Ол да буоллар, хас биирдии хамаанда аайы үс формалаах-сүрүн, гостевой уонна саппаас. Чопчу формалар үгэс курдук, уочарат сезона саҕаланыыта уларыйар. Резервнэй форманы сүрүн сыала- соруга — сүрүн сыал- сорук оннугар туһаныллар, штатнай комплектары кытта хамаандалар уратылара үөскүүр (Нюси) см, напр.
Футбол комплекса билигин футбол сайдарын саҕана ордук сайдыылаах, үксүн оонньооччулар халыҥ хлопатобдох ырбаахылара, бриджалар уонна ыарахан тирии бытыылкалара тиэрбэстилэр. XXI үйэ иккис аҥарыгар футбол бутэһиктэрэ чэпчэки уонна сымнаҕас, түргэн хамсаныылаах- имсэниилээх, футболкалаах буоланнар, ордук чэпчэки синтетическэй волокон, ону тэҥэ дизайнеҕа араас буолар.
Билигин кулууп эгидатынан таһаарыллыбыт футбол формата үп- харчы дохуоттарын элбэтэр сыалтан атыыга тахсар. Кини үксүн лаамыынньыктарга, коллекциялааһыҥҥа кубулуйааччыларга кэпэрэтиип буолар.
Футбол модмашын тӱрлыкшӧ
Тиде модмашын шуко тӱрлыкшӧ уло. Футдаблбол (кок мече дене модыт), пляж футбол (ошма валне модыт), футзал (мини-футбол) (спортзалыште модыт), (кеч кушто, кеч мыняр модшо-влак дене эрта), куп футбол (купышто модыт), футбол фристайл (финт, трюк-влакым ончыктымаш).
Тыгак ончо
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Хорошавино
Хорошавино (Хорошавино) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Упшо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 54 еҥ (2003 ий), 42 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Упшо сола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
110 ийла
110-ше ийла — II курымын кокымше, 110 ий гыч тӱҥалеш 119 ийыште мучашлалтеш.
Кӧ колен
Категорий:110 ийла Категорий:II курым
499
499 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:499Категорий:V курым
Климсола
Климсола (Климäнсола, Климкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 78 еҥ (2001 ий), 65 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 6,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш
Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш — 2009 ийысе погынымаш. 10 Сӱремыште тӱҥалын, да 15 Сӱремыште пытен. Тиде погынымаш Самырыктукым ий шотышто эртарен ыле. Делегаций-влак Марий Эл, Пошкырт Эл, Суас Эл, Виче вел, Угарман вел, Свердлов вел, Хант-Манси - Югра автоном йырвел да вес эл гыч толыныт. Чыла 102 еҥ делегат погынен. Мишкан кундем Пошкырт Эл делегаций толашлан автобусым пуэн.
Эртарыше-влак: Туныктыш Министерстве, Мер Каҥаш организаций. Полышым Тӱвыра Министерстве пуэн.
Погынымашыш толшо-влак Морко кундемын Октябрьский кугыялысе школа-интернатыште иленыт.
Делегат-влакым Келшымаш Пӧртышто вашлийыныт. Тӱҥалтышыште Йошкар-Олаште экскурсийым эртареныт (Тӱҥ майданым да Евсеев лӱмеш тоштерым ончыктеныт).
Пампа Саровар
Пампа Саровар - Индийыште, Карнатакаште Хампи воктене Индуизм тынын священный ер. Пампа Саровар нерген Шримад Бхагаватам священный книгаште шлока-влак уло. Категорий:Тын
Марий Самырыктукым Икымше Погынымаш
Чыла делегат-влак ныл лужашке шелалтыныт. Кажне лужам кок лужавуй вуйлатеныт.
Лӱм нерген
Кеч тӱҥ лӱмжо — Погынымаш, организатор-влак тыгак Слёт, Форум да "Погарня" лӱмденыт. Мутлан, футболкышто, могайым чыла делегат-влаклан пуэныт, «Марий самырыктукым слет 2009» возымо ыле, а брошӱрыштӧ «Марий самырыктукым форум 2009» сералтеныт.
Южгунам тиде лӱмышкӧ эше ик мутым ешарат: Россий кӱкшытсӧ. Молан манаш гын, эртарыме погынымашыш Российын тӱрлӧ лук гыч самырык-влак погыненыт.
Эше тиде погынымаш Икымше маналтеш. Молан манаш гын, тыгай самырыктукым погынымаш икымше гана эртаралтын.
Мо лийын
Категорий:Марий погынымаш-влак
Шри-Ланка
Шри-Ланка (ශ්‍රී ලංකා, இலங்கை) — эл Азийыште. Рӱдолаже Шри-Джаяварденепура-Котте.
Категорий:Шри-Ланка
Чемышев, Андрей Валерьевич
Андрей Валерьевич Чемышев (, РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Кугу Мушко ял) — марий шанчызе, йылмызе, мер пашаеҥ, компьютерный лингвист, Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011, 2021).
Илыш корныжо
Вара Марий Элыш пӧртылын, 2005 ийыште «Марий Эл Радиошто» сем редакторлан пашам ышташ тӱҥалын. 2011 ийыште Сыктывкарысе Инновационный йылме технологийын рӱдерышкыже пашаш пурен, 2016 ийыште — Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтыш.
Фотогалерей
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Навашино кундем
Навашино кундем (Навашинский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Навашино.
*
Кугу Шӱкшан
Верланыме вер
Бураево сола деч 18 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Бураево кундемысе илымверла
120 ийла
120-ше ийла — II курымын кумшыжо, 120 ий гыч тӱҥалеш 129 ийыште мучашлалтеш.
Кӧ колен
Категорий:120 ийла Категорий:II курым
Либерий
Либерий (Liberia) — эл Африкыште.
Рӱдолаже Монровий.
Категорий:Либерий
Баскервилла
Баскервилла (Baskervilla) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 10 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
500
500 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:500Категорий:V курым
Коб
Коб (Kobus kob) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Могилёв
Могилёв (Магілёў, Могилёв) — ола Белоруссийыште, Могилёв велын рӱдолаже.
Палемдымаш-влак
Категорий:Могилёв
Сарда (Пыламарий ял шотан илем)
Сарда (Сарда) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 8 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
2002 ийыште Сарда ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Студеный Ключ
Студеный Ключ (Студеный Ключ) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Верланыме вер
Ӱштымбал ял деч 7 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Das Ich
Das Ich — немыч тӱшка кудо Neue Deutsche Todeskunst, industrial да darkwave жанрыште модыт. Das Ich лӱм Зигмунд Фрейдын паша гыч налме (мутлан: Freud, Sigmund (1923), Das Ich und das Es), да тудын Эго термин дене чык кылым куча. Тӱшкан лейтмотивже - электрон семышке пыштыме экспрессионистский почеламут-влак. Концертыште шоктызо-влак гримым, декораций-влакым да театр шоуым кучылтыт.
Состав
Весе шоктызо-влак:
Лебедевский
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Президент сайлымаш Российыште (2012)
Категорий:Россий Федерацийын Президентше Категорий:Российысе Президент сайлымаш Категорий:2012 год в политике России Категорий:События 4 марта Категорий:Ӱярня 2012 Категорий:2012 ийысе сайлымаш-влак
Нужъял (У Роҥго кундем)
Нужъял (Нужъял) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Михайловка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 88 еҥ (2004 ий), 120 еҥ (2010 ий).
Клястицы
Клястицы (Клясціцы) — Белоруссийыште Витебск велыште Россоны кундемыштыже верланыше ял. Калыкчот: 687 еҥ (2021 ий).
Нужъял (У Роҥго кундем)
Верланыме вер
Михайловка ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.
Клястицы
Верланыме вер
Россоны деч 16 километр касвел могырно верланен.
Нужъял (У Роҥго кундем)
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нуж» + «ял» = «нуж_ял». «Нужъял» — Нуж эҥер воктен верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Кугу Нурмо
Кугу Нурмо (Большая Нурма) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 121 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Яллан лӱмым Нурмо эҥер пуэн.
Эртымгорно
«О,шочмо вер! Улат мылам тый шерге...» Чынак вет, кажне айдемылан шке шочмо кундемже эн шерге, эн кылешан. Мыят шке ялемым моткоч чот йӧратем.
Ялем Йошкар Ола деч 80 км. умбалне верештын. А Торъял деч 10км. деч ӧрдыжтӧ кия. Шочмо пыжашем пӱртӱс дене мыйым куандара: яндар вӱдан кужу памаш йога, кок ялым ушен эҥер кия, салма гай тӧр олык, ужар сывыным чийше чодыра-влак шогат...моткоч тиде сылне! Ялем изижак огыл, витле утла пӧрт уло, кевыт, тӱвыра пӧрт...урем икыт гынат, мый ом вожыл тидым ойлаш, молан манаш гын мыйын ялем эше воктекыже 6 ялым поген. Иктым чаманен каласаш логалеш, колхоз ден школ уке, чыла пытареныт.кызыт ял покшеке миен шогаламат, шинчавӱд толеш. Чыла пытен: паша уке, тидлан верчын ялым кудалтен вес эллашке пашам кычалын каят...калык шагал кодеш.
Ойлыде ом керт, мыйын ялем моткоч легенде ден преданийлан поян. Мутлан, мылам моткоч ик легенде келша. Тыландат лудеш темлем: Шукерте ий ожно, мотор шошо кечын рвезе ден ӱдыр вашлийыныт. Нуно келшаш тӱҥалыныт, кажне кастене пырля лийыныт. Калык тидым ужын, куаненыт...А качын йӧратыме сем ӱзгарже лийын-шӱвыр. Эре тудын дене пырля коштын. А ик гана ӱдыр вашлиймашыш толын огыл, каче вучен. Икана толын огыл, вес гана, кумшо ганат толын огыл...кече почеш кече эртен, арня арням авалтен, а ӱдыр тыгакак толын огыл. Рвезе ойгыраш тӱҥалын, шуко шоныде, каче шке шӱвырым кидыш кучен да тыге ойлен: Мыйын шинчавӱдем гай яндар памаш лекше... Каче тидым гына ойлен шуктен, воктеныже памаш лектын. Кызытат тиде памаш уло «Шӱвырзӧ памаш». Тыгайрак преданий ял нерген.
Пелед, тӱзлане, шочмо ялем!
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Александрий
Тыгак ончо
Категорий:Александрий Категорий:Миллионер-олала
Йошкар Памаш
Йошкар Памаш мут ончыктен кертеш:
Новые Белокоровичи
Новые Белокоровичи (Нові Білокоровичі) — Украиныште Житомир велыште Коростень кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 034 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Козиковский лесничестве посёлко
Козиковский лесничестве посёлко (Посёлок Козиковского лесничества) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 4 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
Козиковский лесничестве посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Яксола
Яксола (Ядыксола) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 142 еҥ (1989 ий), 127 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Семисола ял деч 2 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Лӱльпан
Лӱльпан (Люльпаны) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял. Лӱльпан ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1238 еҥ (2002 ий), 1216 еҥ (2010 ий) , 1098 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 37 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Таганрог
Таганрог (Таганрог) - ола Российыште, Ростов велыште.
Таганрог — теҥыз порт, кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Таганрог
130 ийла
130-ше ийла — II курымын нылымше, 130 ий гыч тӱҥалеш 139 ийыште мучашлалтеш.
Кӧ колен
Категорий:130 ийла Категорий:II курым
Шехурдино почиҥга
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 4 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1962 ийыште Шехурдино почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Красный Мост
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Канн, Тарик Джей
Джей Канн (Чын лӱмжӧ: Тарик Джей Канн, Tariq Jay Khan) тиде Кугу Британийысе мурызо.
Категорий:Мурызо-влак
Лопатин (Львов вел)
Лопатин (Лопатин) — Украиныште Львов велыште Червоноград кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 351 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Воскресенский
Верланыме вер
Кельмаксола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Конгони
Конгони (Alcelaphus buselaphus) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык
Категорий:Янлык
501
Кӧ колен
Категорий:501Категорий:VI курым
Таут
Верланыме вер
Кӱльмӱж ола сынын посёлко деч 13 километр (25 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Норко (Оршанке кундем)
Норко (Норка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Каракша ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2003 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Ардембал
Ардембал (Алёшкино) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Арде ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 372 еҥ (2004 ий), 331 еҥ (2010 ий).
Норко (Оршанке кундем)
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 9 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ардембал
Верланыме вер
Арде сола деч 2 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Кыржавож почиҥга
Эртымгорно
XX-шо курым тӱҥалтыште Кыржавож почиҥга Мокшэҥер почиҥга дене пырля ик пырляштарыме Кыржавож ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Зорина, Зоя Георгиевна
Зоя Георгиевна Зорина (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пынгель Парнингаш ял - 30.10.2020) — шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1997), профессор (1998), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1998), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже.
Норко
Норко мут ончыктен кертеш:
Зорина, Зоя Георгиевна
Илыш корныжо
Зоя Георгиевна Зорина 1946 ийын кылме тылзын 1-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак
502
502 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:502Категорий:VI курым
140 ийла
140-ше ийла — II курымын визымше, 140 ий гыч тӱҥалеш 149 ийыште мучашлалтеш.
Нарьян-Мар
Нарьян-Мар (Нарьян-Мар, Няръяна мар" - «йошкар ола» гыч) - ола Российыште, Архангельск велыште, Ненец автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.
Люперсола
Люперсола (Починок Люперсола) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
140 ийла
Кӧ колен
Категорий:140 ийла Категорий:II курым
Нарьян-Мар
Эртымгорно
Категорий:Нарьян-Мар
Люперсола
Эртымгорно
1940 ийыште шыжа тылзын 17-ше кечынже Люперсола шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Таиландыште Индуизм
Таиландыште шуко Буддизм тынын еҥ уло, но Индуист тудат уло. Шуко Индуист олаште илат. Таиланд королевский эмблемаште Вишну Юмон кайыкше Гаруда уло. Таиландын Эраван храмыште Брахма Юмон, Ганеша Юмон, Индра Юмон полган ден Гаруда кайыкшен символ уло. Таиландын популяр Рамакиен эпос Рамаяна негызыште уло.
Перепись почеш Таиландыште 52631 Индуист, але Таиландын калыкын 0,09%.
Таиландыште Индуизм тынын вер
Категорий:Тын
Александрий (ыҥ-влак)
Александрий мут ончыктен кертеш:
Чортков
Чортков (Чортків) — ола Украиныште Тернополь велыште. Чортков кундемын рӱдерже. Калыкчот: 29 053 еҥ (2021 ий).
Категорий:Тернополь велысе олала
Джейран
Джейран (Gazella subgutturosa) – Азийын (Турций, Монголий, Пакистан) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Янлык
2 идым
2 идым (2 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 245-ше (кужемдыме ийлаште — 246-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 120 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:2 идым
Юлъял (Провой кундем)
Юлъял ( Сидельниково) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшамарий ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 715 еҥ (2004 ий), 677 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Какшамарий ял деч 6 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
150 ийла
150-ше ийла — II курымын кудымше, 150 ий гыч тӱҥалеш 159 ийыште мучашлалтеш.
Бифренарий
Бифренарий (Bifrenaria) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 20 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Пактайсола
Пактайсола (Пактай, Пактаево) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 26 еҥ (2001 ий), 17 еҥ (2014 ий).
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Ошла (Маскасола кундем)
Ошла (Ошла) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Нужъял ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 22 еҥ (2010 ий), 37 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Нужъял посёлко деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Пӧт
Пӧт (Петьялка, Пөтке) — эҥер Марий Элыште да Суас Элыште. Элнет эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 58 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Суас Элысе эҥерла
Изи Вӱръял
Изи Вӱръял (Малый Вильял) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 34 еҥ (2002 ий), 20 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кӱанпамаш ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Кугу Болдино кундем
Кугу Болдино кундем (Большеболдинский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Кугу Болдино.
Ӓнгӓсӓк
Ӓнгӓсӓк (Ангасяк) – Российыште Пошкырт Элын Дӱртӱлӧ кундемыштыже верланыше Ӓнгӓсӓк ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот:1904 еҥ (2002 ий), 1934 еҥ (2009 ий) , 1850 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Дӱртӱлӧ сола деч 20 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Дӱртӱлӧ кундемысе илымверла
Васильевка (Оршанке кундем)
Васильевка (выселок Васильевка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Упшо ял шотан илемыш пурышо илем. Калыкчот: 2 еҥ (2004 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Упшо сола деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Шыжа (тылзе)
Шыжа тылзе (октябрь) — Григориан кечышот почеш идалыкын луымшо тылзыже. Акрет Римысе кечышот почеш идалыкын 8-ше тылзыже. Шке лӱмжым латин octo - кандаше, мут гычын налын. Мландын кечывалвел ужашыште тиде тылзын шошо пагыт, Йудвелыште — шыже. Теле жапыш куснымылан кӧра тиде тылзе эн кужулан шотлалтеш (745 шагат). Тугак Кырпак тылзе (икымше лумын тылзыже), Покро тылзе, Сöсна тылзе, Лум вочмо тылзе, Чыве-агытан тылзе, Лавыра тылзе.
Негыз
Категорий:Тылзе
503
503 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:503Категорий:VI курым
Шыже
Шыже - идалыкын пагытше. Кеҥеж деч вара кая, да Теле деч ончыч.
Шыжыште кум тылзе: Идым, Шыжа да Кылме.
Кугысер
Кугысер (Кыльыкал) (Когосир, Кыльыкал, Куликалы Первые) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 121 еҥ (2001 ий), 98 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 6 километр эрвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
160 ийла
160-ше ийла — II курымын шымше, 160 ий гыч тӱҥалеш 169 ийыште мучашлалтеш.
Кӧ колен
Категорий:160 ийла Категорий:II курым