cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
43
Кӧ колен
Категорий:43Категорий:I курым
2014
2014 ий — 365-кечаш ий (високос идалык огыл), григориан кечышот почеш вӱргечын тӱҥалеш.
Моло эллаште:
Семонсола (Йошкар-Ола оласе йырвел)
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла
2014
Российыште «Тӱвыра идалык» семын палемдыме.
Кӧ колен
Категорий:2014
Ньютон Исаак
Ньютон Исаак (Isaac Newton, –  [Юлиан кечышот почеш 25 Теле 1642 - 20 Ӱярня 1727] ) — англичан физик, математик, астроном. Классический физикын икыт негызлыше лийын. «Тыглай философийын математикыл тӱҥалтше», кушто тудо кум механик да «тӱнямбалсе шупшвий» возен, кудо классический механикын негызле лийын. Дифференциальный да интегральный исчисленийым, тӱсын теорийым, да шуко моло физик да математик шонымашым пуэн.
Изи годым
Исаак Ньютон фермерын эрге же лийын. Вулторп ялыште шочын Г.Галилеон колмо да гражданский сар годым. Ачаже шочмо годым марте илен шыч шу. Рвезе черланыше шочын. Тудлан ачан лӱмым пуэныт. Шочмашже рошто кечылан логалын, тидым Исаак пиалын знаклан шонен. Черланыше лийын гынат, тудо 84 ий марте илен.
Ньютон шонен урлыкжын шотландысо дворян вож уло, кеч кузе гынат эртымгорно шанчызе-влак шонат пуйто тудын вожжо 1524 ийыште нужна кресаньык лийыныт. XVI курым мучашлан поян лийыныт, мландеозаеҥ разрядыш пуреныт.
1646 ийыште шорыкйолын аваже Анна Эскау адакат марлан лектын. У мари деч 63 ий илышо ватыколышо деч кум йоча лийын, тудлан Исааклан шагал жап пӧлеклен. Ончен куштышо рвезын чучу же лийын. Йочажапым Ньютон шыпкоштшо лийын. Лудаш да технический модышым ышташ йоратен: кече шагат, вӱд шагат, вакш да моло. Чыла илыш Ньютон шкенемын шкетын чучен.
Отчим 1653 ийыште Ньютоным лишке шогышо Грентемысо школыш тунемаш пуэныт, кушто тудо аптекарь Кларк пӧртышто илен. Шукерте огыл рвезе пеш кугу ончыктен, кеч кузе гынат 1659 ийыште аваже тудым мӧҥгеш налын, да озанлык пашам пуйнеже лие, кеч кузе гынат тидым аваже сеҥен огыл. Исаак чыла деятельность деч йоратен кнагам лудмаш, да тӱрлӧ механизмым ыштымашым. Тиде жапыште Анналан тольо Ньютонын туныктышоже Стокс, да туннемашым шуяш тудлан ӱедаш тӱҥале. Тиде йодмылан чучу Уильям да аптекарьын родоже кембриджкысо университетын член ушнен. Пытартышлан шке шонымашышкышт нуно тӱшка вий дене шуэныт. 1661 ийыште Ньютон школым сай тунем пытарен, шинчымашым умбакыже шуяш кембридж университетыш каен.
Тринити колледж
1661 ийыште Пеледыш тылзыште 19 ийысо Ньютон кембриджыш тольо. Тӧртык почеш тудлан экзаменым латин йылмелан ыштеныт, вара тудын тринити колледжыш кембриджский университетын пурымыжлан каласеныт. Тиде колледж ден 30 наре ий илышын кыл куча.
Колледж, чыла университет гай йосо жапым тунам илен. Тунам (1660 ийыште) Английышто кугыжаэлым тӧрлатеныт, Карл II чӱчкыдын университетлан тулымашым кучен шоген, шуко туныктышым Тринити-колледжыште чылажге 400 еҥ илен. Ты тӱшкашке студент-шамыч, тарзе-влак да 20 кӱчызӧ нунылан колледж тӧртык почеш подаянийым пуышаш ыле пуреныт. Тунемме процесс шӱкшӱ лийын. Ньютоным студент сайзер разрядыш шынденыт, нунын туннемашлан тӱлымашым нален огытыл. Кагазпогык-влак да шарналтымаштиде жап нерген шагал коден.
Тиде жапыште койышыжо пытартышлан пеҥгыдемден шанче кумыл.
Категорий:Англичан шанчызе
Колорадо
Колорадо (Colorado) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 269,837 тӱж. км². Калык чот - 5 188 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер —  Денвер ола.
Категорий:Колорадо
987
987 ий — X курымын ийже.
1543
1543 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1543Категорий:XVI курым
Купсола (Марийсола ял шотан илем)
Купсола (Купсола) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2005 ий), 170 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Эртымгорно
Негызым XVIII курымышто Марисола гыч лекше-влак пыштеныт. Ялын лӱмжӧ кок мут гыч шога: куп да сола. Ялын куп воктене верланымыжлан кӧра тыге лӱмденыт. Кызыт куп-влак кошкеныт. 1917-ше ийлан ялыште 30 сурт шоген. Ял озавуй Озбеков Павел Иванович лийын.
1932-шо ийын ага тылзыште «Оно-Морко-Купсола» колхозым почмо. Вуйлатышылан Шабдаровым шогалтыме.
Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке, фронтыш 41 еҥ каен, 20 патыр пӧртылын огытыл. 2005-ше ий 1-ше шорыкйоллан ялыште 141 еҥ ила.
Лӱмлӧ еҥ-влак
Пурлыклан: чодра, кумда пасу, Она эҥер, кӱсото шотлалтыт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Винница
Винница (Вінниця) — ола Украиныште, Винница велын рӱдолаже.
Верланыме вер
Киев деч 200 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Кылвер-влак
Категорий:Винница
Вепсий
Вепсий (Vepsänma, Vepsii, Вепсия) — эртымгорно вел Российыште, вепс калыкын аваэлже.
*
988
988 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:988Категорий:X курым
13 сӱрем
13 сӱрем (13 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 194-ше (кужемдыме ийлаште — 195-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 171 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 13 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 13 кечынже колышо-влак
Марий калык пале
Категорий:13 сӱрем
Ненец автоном йырвел
Ненец автоном йырвел (Ненэцие автономной окрук, Ненецкий автономный округ) — йырвел Российште.
Категорий:Ненец автоном йырвел
25 вӱдшор
25 вӱдшор (25 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 115-ше (кужемдыме ийлаште — 116-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 250 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 25 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 25 кечынже колышо-влак
Калык пале
Шнуй Василий Парийскийын кечыже. Кече мландым чот ырыкта гын, тений саска лектыш сай лиеш – маныныт. Сонарзе-влак ты кечын мераҥым лÿяш каеныт: поснак нуным вондер коклаште ужаш лиеш, манын ӱшаненыт.
А марий калык тиде жапыште мланде пашалан ямдылалтын. Но «шояк аҥа» деч шекланаш кӱлеш маныныт. Мо тыгай «шояк аҥа»? Тыге марий калык вÿдшор тылзын тыгай пагытшым лÿмден: лум кая, пасу кошкымо гай чучеш, ӱдашат лекман – но шекланыман, трукышто покшым возын кертеш. Сандене «шояк аҥа» маныныт.
Палемдымаш-влак
Категорий:25 вӱдшор
Кӧрдем (ыҥ-влак)
Кӧрдем мут ончыктен кертеш:
44
Кӧ колен
Категорий:44Категорий:I курым
989
989 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:989Категорий:X курым
990
990 ий — X курымын ийже.
1544
1544 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1544Категорий:XVI курым
Гомер
Гомер (Ὅμηρος, Hómēros) — акрет грек почеламутчо, Илиада да Одисей эпос-влакын авторжо. Геродот шонен Гомер 400 ий тудын ончыч илен, тугеже лектеш Гомер 850 ийлаште мемнан курым деч ончыч илен. Вес акрет источник-влак маныт, Гомер Троян сар годым илен, 12 курымышто мемнан курым деч ончыч.
Илыш корныжо
Категорий:Почеламутчо-влак
Коннектикут
Коннектикут (Connecticut) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 14,357 тӱж. км². Калык чот - 3 581 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Хартфорд ола.
Категорий:Коннектикут
Венедиктов, Арсений Андреевич
Арсений Андреевич Венедиктов (1935, Шорыкйол 2) — марий мурызо, Курыкмарий кундемысо Цигансола (Цыганово) ялыште шочын. Арсенийын йоча улмыж годым Кугу Авамланде Сар тӱҥалын. Ешышт гыч ачаж дене кугурак изаже сарыш каеныт да мӧҥгӧ пӧртылын огытыл. Ту жапыште илыш неле лийын. Сар мучаште Арсений школыш тунемаш кошташ тӱҥалеш. 1951 ийыште Пайскырык (Пайгусово) ялысе шымияш школым тунем пытара.
Умбакыже тунемаш каен огыл. Ешыште аваж дене коваже гына лийыныт. Нунык вачыште шинчаш сай огыл, сандене колхоз пашашке кошташ тӱҥ-алеш. Кушко колтат, тушто пашам ышта. Товар ден локшычмо пашамат ышта, лесничествыш пушеҥгым шындашат коштеш, мӧҥгыштӧ чыла пӧръеҥ сомылым шке ыштылеш. Яра жапыште гармоньым шокташ пешак йӧратен. Руш, марий да чуваш сем-влакым моткоч сылнын йоҥгалтарен. Радио дене колмо у семым тунамак калыклан гармонь дене шокташ тӱҥалын. Изиж годсекак музыканче лияш шонен коштын, но кузе тиде корныш лекшашым гына пален огыл.
1954 ийыште тудым армийышке налыныт. Кум ий гыч мӧҥгӧ пӧртылешат, адак колхозышто пашам ышташ тӱҥалеш. А 1958-ше ийыште, музыкальный училищыш тунемаш пураш шонен, Йошкар-Олашке толеш. Толмо кечынак баян дене шокташ тунемаш пурашлан училищышке йодмашым возен пуа. Училищыш тунемаш налме комиссииыште тудлан каласеныт: баяным шокташ тунемме отделенийыш йоча музыкальный школым тунем пытарыше-влакым гына налыт. Тунам Арсений икымше йодмашым кушкедешат, тромбон дене шокташ тунемаш пураш йодмашым возен пуа. Тыгай йодмашлан иктат тореш мутым каласен огыл. Пуртымо экзаменлан ямдылалташ тӱҥалеш. Училищыш тунемаш налме экзамен годым кажне еҥым мурыктат. Тыгодым айдемын музыкальный данныйже могай улмым рашемдат да южгунам мурызо лияш йӧршӧ йӱкан улмымат пален налыт. Арсений денат тыгак лийын, муралтен пуэнат, тудлан вокальный отделенийыш йодмашым возаш кӱштеныт. Тыге тудо мурызылан тунемме корнышко лектеш.
1962 ийыште Венедиктов, музыкальный училищым тунем пытарымеке, куштышо да мурышо «Марий Эл» ансамбльыште солист лиеш. 1963 ийын 5 апрельыште Йошкар-Олаште икымше гана Э.Сапаевын «Акпатыр» опержым марла шынденыт. Оперысе тӱҥ роль-влакым йот ола гыч ӱжын кондымо руш мурызо-влак муреныт. Мутлан, Акпатырын партийжым оперыште жаплан толшо Борис Артемьев мурен. Арсений тудын мурымыжым кӧранен колыштын. Шкежат тиде оперыште участвоватлен, но хорышто гына мурен. Лачак тунам ушышкыжо у шонымаш толеш - оперыште солист лияш эше тунемаш кӱлеш. Тиде ийынак кеҥежым культур министерствын направленийже дене Ленинградысе консерваторийыш тунемаш кая. Вич ий эртымеке, 1968 ийыште консерваторийым тунем пытара да шочмо кундемыш пӧртылеш. Ты ийынак Йошкар-Олаште музыкальный театрым почыныт, тушко солист-влакым погат улмаш. Венедиктов консерваторийысе икмыняр йолташыже-влак дене пырля тиде у театрышке пашам ышташ толеш.
Музыкальный театр пашам ышташ тӱҥалме ийлаште утларакше оперетта-влакым шындылын. Сандене Арсенийлан опереттылаштат мурашыже перна. Мутлан, «Цыганский барон» опереттыште Оманайын, «Летучая мышьыште» Орловскийын, Чезере ден Павлон партийыштым «Поцелуй Чаниты», Густавыным «Король вальса» спектакльлаште модын. Тӱрлӧ опереттылаште модмым шкеже сценический мастарлыкым шуарымаш лийын манын ойла.
Илен толын оперымат театрыште утларак шындылаш тӱҥалыныт. Санденак Арсенийлан ятыр оперыште мурашыже пернен. Тудо «Иоланта» оперыште Эбн Хакиян, «Травиатыште» Жорж Жермонын, «Евгений Онегиныште» Онегинын, «Чио-ч'ио-саныште» Шарплесын, «Паяцыште» Тонион да эше икмыняр оперысе партийым мурен.
Театрысе паша дене гына серлаген огыл, тӱрлӧ эстрадный концертлашкат коштын. Тушто руш, марий калык муро-влакым да верысе композитор-влакынат мурыштым мурен.
1970 ийыште Марий республикылан 50 ий темме лӱмеш лӱмгече пайрем годым оперыште Акпатырын рольжым устан модмыжлан Арсений Венедиктовлан Кугыжаныш премийым да ту ийыштак мурызылан Марий АССР-ын заслуженный артистше почёт лӱмым пуэныт. Варарак тудо Марий Эл Республикын Калык артистше почёт лӱмымат налеш. Кызыт Арсений Венедиктов сулен налме канышыште.
Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Кытынсола
Кытынсола (Китунькино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 80 еҥ (2002 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ялым негызлыше Ӱпӧ губерний гыч XVII-ше курымышто толшо Катын лӱман марийын лӱмжӧ гыч лектын.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Салтак
Салтак мут ончыктен кертеш:
Краснокам кундем (Пошкырт Эл)
Краснокам кундем — Пошкырт Элын йӱдвел-касвелыште верланен. Краснокам кундемыште 28 200 наре еҥ ила.
Рӱдӧ: Эльян.
Марий ялла
Категорий:Краснокам кундем (Пошкырт Эл)
991
991 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:991Категорий:X курым
Калидаса
Калидаса — санскрит йылме дене возышо драмче да почеламутчо, 4 курымыште илен да пашам ыштен. Тудын сылнымутжелан индус Пуран дафилософийже негызыш пыштыме.
Чукот автоном йырвел
Чукот автоном йырвел (Чукотко; Чукоткакэн автономныкэн округ, Чукотский автономный округ) — йырвел Российште.
Категорий:Чукот автоном йырвел
Ильинка
Ильинка мут ончыктен кертеш:
Джеймс Джонс
Джеймс Августин Алоизиус Джойс (James Augustine Aloysius Joyce 1882 Пӱржыг 2 – 1941 Шорыкйол 13) — ирланд романым возышо да почеламутчо, Дублин олаште шочын.
Категорий:Возышо Категорий:Почеламутчо
45
45 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:45Категорий:I курым
Луизиана
Луизиане (Louisiana; Louisiane; Luisiana) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 134,649 тӱж. км². Калык чот - 4 602 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер —  Батон-Руж ола.
Категорий:Луизиана
46
46 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:46Категорий:I курым
13 теле
13 теле (13 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 347-ше (кужемдыме ийлаште 348) кечыже. Идалык пытыме марте 18 кече кодеш.
Событий-влак
Тиде кечын:
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Черневцы
Черневцы (Чернівці) — Украиныште Винница велыште Могилёв-Подольский кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 622 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Желонкино
Желонкино (Петрово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2003 ий), 40 еҥ (2010 ий).
Посана
Категорий:Еш
13 теле
Калык пале
Ондри кече. Танле кечышот почеш Андрей Первозванный апостолын кечыже.
Желонкино
Верланыме вер
Шокшем Памаш ял деч 3 километр эрвел могырно верланен.
13 теле
Калык пале
Категорий:13 теле
Желонкино
Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше Пётр Желонкин пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Одесса
Одесса (Одеса) — ола Украиныште, Одесса велын рӱдолаже.
Категорий:Одесса Категорий:Миллионер-олала
47
47 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:47Категорий:I курым
Улан-Удэ
Улан-Удэ (Улаан Үдэ; Улан-Удэ) — ола, Бурятийын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Категорий:Улан-Удэ
Ямал-Ненец автоном йырвел
Ямал-Ненец автоном йырвел (Ямалы-Ненёцие автономной окрук, Ямало-Ненецкий автономный округ) — йырвел Российште.
Категорий:Ямал-Ненец автоном йырвел
Петров, Александр Алексеевич
Александр Петров (Александр Алексеевич Петров) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Кожласола ял) – марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын сулло журналистше, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2021).
Илыш корныжо
Александр Петров 1967 ийын ага тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Кужэҥер кундемысе Кожласола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Паша
«Марий Эл» ГТРК (2003–2004). * Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погын Вуйлатышын пресс-секретарьже (2009-2019). Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погын Вуйлатышын алмаштышыжын полышкалышыже (2019 ий гыч кызыт марте).
Усталык паша
Эше школыштак тунеммыж годым возгалаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо теле нерген ыле, тыгакак лӱмдалтын («Теле»), тудым «Ямде лий» газетыште 1980 ийыште савыктеныт. МарКУ-што тунеммыж годым марий калыкын эртыкшым шымлаш кумылаҥын, тиде варажым усталык пашаштыже кугу кышам коден. Икымше почеламут да поэме книгажым автор «Марий улам – чонем марий» лӱмден (2003). Ятыр почеламутшо Таллиныште савыктыме «Kuum ОО» (2006), «Sest olen» (2012), «Дуб предков» (2008) финн-угор поэзий антологийлаште, «Мотивы родной стороны» (2012) поэзий сборниклаште, тыгак марий сылнымутчо-влакын «Эрвий» алманахыштыже 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 ийлаште савыкталтын. 2017 ийыште йоча-влаклан возымо «Изи кӱтӱчӧ» манын лӱмдымӧ ойлымаш-влак книгаже, 2021 ийыште "Саликан пиалже" роман, 2022 ийыште "Пустанше ял" почеламут сборникше ош туням ужыныт. Марий самырык театр 2000 ийыште «Пиал дек кайыме корно» пьесыж почеш спектакльым шынден. Варажым тиде театрыштак драматургын «Адак омсашке тӱкалат» (2005), «Пупкин ӱдырым налеш» комедий-фарсше-влак почеш, «Вашлий мыйым, Шочмо Элем!» (2010) драмыж почеш спектакльым шынденыт. 2005 ийыште Майоров-Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театр Александр Петровын «Кронуш» историй легендыж почеш постановкым шынден. 2017 ийыште Александр Петровын Зинаида Долгова дене пырля возымо «Кунам толат, авай?» драмыже почеш спектакль Йоча ден самырык-влаклан республиканский театр-рудерын (Марий самырык театр) сценыштыже шындалтын. 2020 ийыште тиде театрыштак "Умыр пелаш" драмыжым шынденныт. Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погын Вуйлатышын пресс-секретарьже (2009-2019). наре муро текстын авторжо. Нунын кокла гыч «Йоча жапем», «Памаш кувар воктене», «Каем», «Мондо мыйын лумем», «Ондалчык йоратымаш», «Ош имнет ден налаш тол», «Элнет энер покшелнет» муро-влакым палемдаш лиеш.
Тӱвыра, печать да калык-влак пашаш шотышто министерствын, Марий Эл Республикын правительствыжын, Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынын чап танык-влак дене палемдалтын.
Коми-зырян йылме
Ко́ми-зыря́н йы́лме (коми кыв) — коми-зырян-влакын йылмышт, тудо кум тӱҥ коми йылме кокла гыч иктыже.
Коми-зырян йылме дене 160 599 еҥ мутлана (2010, почеш).
Йылме код-влак:
Кириллице дене коми-зырян йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш коми йылме дене икымше тиштер-влак XVIII да XIX курымлаште ышталтыныт. Кызытсе коми-зырян тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 5 сочетаний да тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Ф, Х, Ц, Щ буква-влак руш йылме гыч пурышо мутлаште гына кучылталтыт. Ужар тӱс дене коми-язьвин йылмын ешартыш тиште-влакше ончыкталтыныт.
Ешартыш тиште да тудын Юникодше:
Кылвер-влак
Категорий:Евразийысе йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Массачусетс
Массачусетс (South Dakota) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 199,905 тӱж. км². Калык чот - 833 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер —  Пирр ола.
Категорий:Массачусетс
Кокшанур (У Торъял кундем)
Кокшанур (Кокшанур) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кӱанпамаш ял деч 5 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Кокшанур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Изи Кодам
Верланыме вер
Кугу Кодам ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Нерчинск
Нерчинск (Нерчинск, Нэрчүү хот, 尼布楚) — ола Российыште, Байкалшеҥгел мландыште.
Эртымгорно
Категорий:Байкалшеҥгел мландысе олала
Шанчызе
Шанчызе але Шанчыеҥ — шанче погашлан шуко пашам ыштыше айдеме. Ик айдеме икмыняр тӱрло шанче дене мастар лийын кертеш.
*
Гарем
Гарем, чынрак харем (حرم, харам — «ӧрдыж еҥлан пураш лийдыме вер», але сера́ль (seraglio — «петырыме вер, зверинец») — поян мусульманын суртыштыжо ӱдырамаш-влак илыме пӧлем але ватыже-влакым ашныме вер.
Категорий:Еш Категорий:Ислам
Пайде
Пайде (Paide, Вейссенштейн (Weißenstein — Ош кӱ)) — ола Эстонийыште.
Категорий:Эстонийысе олала
1547
1547 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1547Категорий:XVI курым
Мучашъер
Мучашъер (Микушкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 154 еҥ (2002 ий), 190 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Купсола сола деч 8 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «мучаш» + «ер» = «мучаш_ер».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Нӧрепсола
Нӧрепсола (Норепсола) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 151 еҥ (2003 ий), 99 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен. Ял воктене «Кӱсото», «Агавайрем ото», «Кугу-Шор ото» верланеныт.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Палыме еҥ
Палыме еҥ-влак — калыкыште кумдан палыме еҥ-влак, шанчызе, семмастар, серызе, мурызо, политик, почеламутчо да вес пашам шуктышо еҥ-влак.
Мутлан, Йыван Кырла але Яныш Ялкайн, палыме еҥ улыт.
Категорий-влак
Категорий:Палыме еҥ-влак
Ямайка
Ямайка (Jamaica) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Ямайка
Гаврилова, Валентина Григорьевна
Валентина Григорьевна Гаврилова (, Марий АССР, Поранча кундем, Олор ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2003 ий), доцент (2006 ий).
Илыш корныжо
Валентина Григорьевна 1974 ий  шыжа тылзын  18 кечынже Марий АССР Поранча кундем Олор ялеш шочын. Олорысо кыдалаш школым 1991 ийыште тунем пытарен да Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетшын марий йылме да литератур пӧлкашкыже тунемаш пурен. Университетым 1996 ийыште тунем пытарен да умбакыже 3 ий Марий кугыжаныш университет пеленсе аспирантурышто шинчымашым поген. 2003 ийыште «Способы выражения количества предметов в марийском литературном языке» теме дене кандидатлык диссертацийым арален. Шанче вуйлатышыже профессор Андуганов Ю.В. лийын. 1998, 2004 ийлаште Хельсинки университетысе (Финляндий) финн-угор йылме-влак кафедрыште стажировкым эртен. 2001 ий гыч 2003 ий марте Марий кугыжаныш университетысе финн-угор кафедрыште туныктышылан пашам ыштен. МарКУ-со туныктышо-влаклан эртаралтше «Внедрение информационных технологий в образовательный процесс» программе дене кӱчык курсым эртен. Валентина Григорьевна Гаврилова Марий кугыжаныш университетыште финн йылмым туныкта, тыгак «Сравнительно-историческая грамматика финно-угорских языков», «Культура и традиции финно-угорских стран» теоретический курслам лудеш. В.Г. Гаврилован туныктымо дисциплиныже-влак: Йылмышанчын тӱрлӧ йодышлажым шымла: марий да финн йылме-влакын грамматикышт, билингвизмын теорий да практике йодышыжо-влак, мут ышталтмаш. Кызыт Валентина Григорьевна Гаврилова финн-угор йылмышанче, социолингвистике йодыш-влакым шымла.
Шуэҥер
Шуэҥер (Шуэҥер) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1960 ийла мучаште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Виктор Гюго
Виктор Мари Гюго (1802 пургыж 26 – 1886 ага 22) – француз сезызе, поэт, драматург, француз романтизмын теоретикше. Француз академийын членже.
Йоча пагыт
Ешыште Виктор 3-шо йоча лийын. (Кугуракше-влак: Абель (1798–1865) да Евгений (1800–1835). Ачаже Жозеф Сигисбер Гюго (1773–1828) Наполеон армийыште генераллан шоген, а аваже Софи Требюше (1772–1821) роялистка-вольтерьянка лийын. Йоча пагыт Гюгон Марсельыште, Корсикыште, эльбыште, италийыште, Мадридыште эртен, молан манаш гын, нине верлаште ачаже военный службыжлан кöра пашам шуктен шоген. 1813 ийыште Гюгон ачаж ден аваже ойырлат, да аваж ден Виктор Парижыште илаш тÿҥалыт.
Литературышто икымше ошкыл
1822 ийыште покро тылзын Гюго Адель Фушеммарлан налын. Ешыште вич йоча шочеш: Леопольд, Леопольдина, Шарль (1826-1871), Франсуа-Виктор (1828-1873), Адель (1830-1915).
1823 ийыште Виктор Гюго «Ган исландец» романным савыкта. Садероманлан Шарль Нодьесай критикым пуа, а варажым Гюго дене лишыл йолташ лийыт. Нунын йолташ семын келшымышт 1827 ийгыч 1830 марте шуйнет. Лач тиде жапыштак ачаж дене кылым кучаш тÿҥалеш да «Ода моему отцу» да «После битвы» воэма-влакым воза. Гюгон ачаже 1828 ийыште колен. 1827 ийыште возымо «Кромвель»пьесыже кокытеланымашке лектын.
Гюгон ешыже Сент-Бёв, Ламартин, Мериме, Мюссе, Делакруамыт денекелшен. 1826 ийгыч 1837 ий марте Гюгон еш Шото де Рош, Бьевреште ила. Тушто Гюго Берлиоз, Лист, Шатобрисен, Джакомо Мейербер дене палыме лиеш; «Восточные молитвы» да «Осенние листья» почеламут сборниклам луктеш. 1829 ийыште «Последний день приговоренного к смерти» да 1834 ийыште «Клод Ге» романлам луктеш.
Театрлан пöлеклымö ий-влак
1830 ийгыч 1843 иймарте Виктор Гюго театрыште гына пашам ышта, но тудо жапыштак «Осенние листья» (1831), «Песни сумерек» (1835), «Внутрениие голоса» (1837), «Лучи и тени» (1844) почеламут сборник-влакым луктын шога. 1828 ийыште «Эми Робсарт» пьесым воза.
1841 ийыште Гюгом Француз академийыш налыт, а 1845 ийыште тудлан пэр званийым пуат. Гюго 1851 ийыште озаланыше кугыжаныш переворот ваштареш шоген, сандене Франций гычкуржаш логалын. 1870 ийыште шочмо элыш пöртылеш да сенаторлан сайлалтеш.
Пытартыш пагыт
1885 ийыште пеледыш тылзын 22 кечынже 83 ияш Гюго пневмоний деч колен. Тойымо церемонийже лу кече шуйнен, кушкыжо миллион утла еҥ погынен.
Музыко театр
Гюго
48
48 ий — I курымын ийже.
Купсола (Шернур кундем)
Купсола (Шернур кундем) мут ончыктен кертеш:
Караганда
Караганда (Қарағанды, Караганда) — ола, Казахстаныште ныл эн кугу ола-влак радамышке пура.
Краснодар вӱдаралымвер
Краснодар вӱдаралымвер (Краснодарское водохранилище) — вӱдаралымвер Российыште, Кубань эҥерын ужашыже.
Категорий:Краснодар мландысе вӱдаралымверла Категорий:Адыгейысе вӱдаралымверла Категорий:Кубань
Салтак (Шернур кундем)
Салтак (Салтак) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2005 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марийсола ял деч 7 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Кайсери
Кайсери (Kayseri ) — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Кайсери ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу индешымше ола. Олан калыкчотшо 911.984 еҥ (2009).
Салтак (Шернур кундем)
Ял лӱм
Яллан негызым пыштыше еҥ салтак лийын, сандене яллан «Салтак» лӱмым пуэныт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Кайсери
Кайсери олаште Кайсери ильын центр кундем-влак : Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Категорий:Турцийысе олала Категорий:Миллионер-олала
Арын
Арын (Арино) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 220 еҥ (2003 ий), 239 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чодыраял деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Преданий почеш яллан негызым «Арын» лӱман еҥ пыштен, сандене ялын лӱмжӧ «Арын» манын лӱмдалтын.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Миннесота
Миннесото (Minnesota) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 225,181 тӱж. км². Калык чот - 5 345 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Сент-Пол (Миннесота) ола.
Категорий:Миннесота
25 идым
25 идым (25 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 268-ше (кужемдыме ийлаште — 269-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 97 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 25 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 25 кечынже колышо-влак
Калык пале
Артамонын кечыже. Тиде кече деч вара кишке-влак телылан ямдылалтыт. Сонарзе-влакат Артамонын кечыжым чон вургыж вученыт: вет тиде кечын кеч ик мераҥым лӱет гын, идалык мучко сонарлаш куштылго лиеш.
Категорий:25 идым
Ивансола
Ивансола (Ивановка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Марково ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 132 еҥ (2005 ий), 114 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марково ял деч 3 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
13 шорыкйол
13 шорыкйол (13 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 13-шо кечыже. Идалык пытыме марте 352 (кужемдыме ийлаште — 353) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 13 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 13 кечынже колышо-влак
Васлийын касше.
Категорий:13 шорыкйол
1548
1548 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1548Категорий:XVI курым
Теле Олимпий модмаш - Ванкувер 2010
Теле Олимпий модмаш-влак Ванкувер 2010 (2010 Winter Olympics,Jeux olympiques d'hiver de 2010).
Кечышот
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;"
Тыгак ончо
Категорий:Теле Олимпий модмаш
49
49 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:49Категорий:I курым
Верхотурье
Верхотурье (але Верхнетурье; Верхотурье, Неромкар) - ола Российыште, Свердловск велыште.
Эртымгорно
Категорий:Свердловск велысе олала
Кугу Пӱнчер
Кугу Пӱнчер (Большая Гора, Гора, Большая Горская) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2005 ий), 71 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 3 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Эртымгорно
Ялын шочмыжлан 1742 ийын отставкыш кайыше салтакын Иван Солдатовын да тудын ешыж дене негызлалтын. 1799 ийыште 13 пӧрт лийын, 48 пӧръеҥ, 35 ӱдырамаш илен. 1924 ийыште 138 еҥан ялым Вятский губерний, Уржум уездын Кышма волостьшо гычын Марий автономий область Шернур кантонын Кукнур ялсовет администрацийышке куснен. 1925 ийлан ялыште 24 сурт лийын, тушто 138 еҥ илен, нунын кокла гыч 133 мари да 5 руш. 2 апшаткудо пашам ыштен – Ф.Таныгинын да А. Таныгинын.
1930 ийыште ялысе калык «Ушэм» колхозышко ушнен. Кок ий гычын, колхоз сӱмырлымеке, «Гора» колхозым почыныт. Тиде жаплан ялыште 179 еҥ илен, 173 мари да 6 руш. 1940 ийлан 28 пӧртышто 155 ен лийын. «Гора» колхозын мланде кумдыкшо 348 гектарышке шуын. Тыгак имне, ушкал вӱта, амбар, пырчым коштымо агун пашам ыштен. Колхозым Ф.А. Топоров вуйлатен. 1941 ийыште 27 суртышто 164 еҥ илен.
Кугу Ачамланде сар годым фронтышко 51 еҥ каен, 22 вуйым пыштеныт. 1946 ийыште колхозышто 56 еҥ тыршен: 18 пӧръеҥ, 38 ӱдырамаш. 1950 ийыште «Гора» колхозым «Победа» колхоз дене ушеныт. 1961 ийыште «Казанский» колхоз дене, а 1964 ийыште «Кукнурский» колхозышко пурен. 1975 ийыште 29 суртышто 119 еҥ илен. 1996 ийыште 18 пӧрт шотлалтын. Тушто 52 еҥ илен.
Кызытсе жап
2005 ийлан ялыште 20 сурт шотлалтын, тушто 64 еҥ илен. Кумдан шарлыше тукым лӱм – Россыгин, Таныгин. Ялыште илыше влак Моско олашке, Озаҥышке пашам ышташ коштыт, сурт вольыкым кучат. 1 телефоным вераҥдыме. Икшыве-влак Кукнур кыдалаш школышто шинчымашым погат. Ял дечын 300 метр тораште эрвелне археологий памятник – Большегорское городище верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Большаков, Мирон Николаевич
Мирон Большаков, Мирон Чойн (Мирон Николаевич Большаков) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Элекэҥер ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1958).
Илыш корныжо
Мирон Большаков 1918 ийын пургыж тылзын 19-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Элекэҥер ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Новороссийск
Новороссийск (Новороссийск; ЦӀэмэз) - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу теҥыз порт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 245,3 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Новороссийск
Мерсин
Мерсин (Mersin ) — Кечывалвел-эрвел Турцийыште ола да Мерсин ильын чыла кундемже. Турцийыште эн кугу луымшо ола. Олан калыкчотшо 843.429 еҥ (2010).
Кайсери олаште Кайсери ильын центр кундем-влак : Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Категорий:Турцийысе олала Категорий:Миллионер-олала
13 шыжа
13 шыжа (13 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 286-шо (кужемдыме ийлаште — 287-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 79 кече кодеш.
Лӱмгече
Шыжа тылзын латкумшо кечынже Григорий, Леонид, Вячеслав, Александра да Михаил – влакын лӱмгечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 13 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 13 кечынже колышо-влак
Калык пале
Михаилын кечыже. Ожно ты кечын ӱдырамаш-влак шке тошто олым тӱшакыштым йӱлалтеныт. Михаил кечын вочшо лум телын вара толмыжо нерген шижтара.
25 кылме
25 кылме (25 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 329-ше кечыже (високос ийын - 330-шо). У ий марте 36 кече кодеш.
13 шыжа
Калык пале
Категорий:13 шыжа
25 кылме
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 25 кечысе событий-влак «Марий памаш» фольклор ансамбльлан 36 ий темеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 25 кечынже колышо-влак
Лӱмгече
Ахия, Иван, Нил.
Калык пале
Категорий:25 кылме
1549
1549 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1549Категорий:XVI курым
Шаба
Шаба мут ончыктен кертеш:
Миссисипи (штат)
Категорий:Миссисипи
992
992 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:992Категорий:X курым
Мокшан йылме
Мокшан йылме (мокшень кяль) — ик финн-угор йылме.
Йылме код-влак:
Мокшан йылмысе тиште-влак:
Кириллице негызеш кызытсе мокшан тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер дене икгай да 33 буква гыч шога.
Кылвер-влак
Категорий:Финн-юлысо йылме-влак Категорий:Российысе йылме-влак
Олыкмарий-влакын кавасе ватышт
Олыкмарий-влакын кавасе ватышт (Небесные жёны луговых мари) — Российысе кинофильм. Режиссёр — Алексей Федорченко.
Йӱштӧ Кугыза
Йӱштӧ Кугыза (Йӱштӧ Коча, руш. Дед Мороз) — У ий пайремын эн тӱҥ персонажше. Йӱштӧ Кугыза марий-влак коклашке руш йомак-влак дене пырля толын. А тушко славян мифологий гыч. Вӱдым кылмыктыше апшат, теле йӱштын чурийже Йӱштӧ Кугызаш савырнен. Йӱштӧ Кугыза канде але йошкар мыжерым чия, кужу ош пондашым нумалеш, кидыштыже – тоя, йолыштыжо – портышкем. Кум имньым кычкен, издерыште кудалыштеш. Лумӱдыр дене эре пырля улеш.
Поснак шуко Йӱштӧ Кугызан вургемже нерген ӱчашат. Совет Ушем жапыште тунемынна йошкар мыжерым ужаш, а пытартыш жапыште ала могай канде тӱсан мыжерым йӱштӧ кугыза-влак чият. Но тӱҥалтышыште Йӱштӧ Кугыза канде да южгунам ош мыжерым чиен. Вара гына, XX курымышто йошкар тӱс вургемыште озаланен. Йошкар тӱс Совет Ушемын тӱсшылан, а вес шот дене Европысо Санта-Клаусын тӱсшылан келшен.
А Российыште 2005 ий гыч Кылме тылзын 18 кечынже Йӱштӧ Кугызан шочмо кечыжым пайремлат. Кечым йоча-влак ойыреныт. Калык пале почеш тиде кечын Великий Устюгышто чот йӱштӧ тӱҥалеш, теле шке вийжым налеш.
Славян калыкыште
Йӱштӧ Кугызан илышкорно тӱҥалтышыже славян мифологий дене кылдалтын. Мороз, Морозко, Трескун, Студенец – лӱм-влак дене тудым лӱмденыт. Акрет славян-влак изи капан, чал кужу пондашан кочам сӱретленыт. Шӱлалта гын – мландыште йӱштӧ лиеш. Шинчавӱдшӧ —. Кылмен шичше мутшо – покшым. Ӱпшӧ - лум поран. Йӱштӧ Кугызан пелашыже – Теле. Теле пагытыште Йӱштӧ Коча олык, чодыра, уремлаште куржталеш да шке тояж дене перкала. Перкалымыж деч кугу йӱштӧ эҥерым, урем вӱдым, ер-влакым ий дене леведеш. А пӧрт лукыш тояж дене пералта гын – пырня шелеш. Кӧ кылмымылан шортын шинча але кылмымыж нерген кычкыра – тыгай-влакым Коча ок йӧрате. А йывыртыше, весела-влаклан тудо кап пеҥгыдылыкым да чевер чурийым пӧлекла. Кылме тылзе гыч ӱярня тылзе марте Йӱштӧ Коча моткоч виян улеш, туддеч Кечат лӱдеш. Тӱҥалтышыште Йӱштӧ Коча осал юмо-влак радамыште лийын. Эре сырен коштшо Йӱдвел оза нерген Некрасов «Мороз, Красный нос» поэмым возен. Тушто Йӱштӧ коча чодыраште кресаньык тулык ватым кылмыктен пуштеш, ӱдырамашын йочаже-влак шкет кодыт. Островскийын «Снегурочка» пьесыштыже Йӱштӧ Кугыза осал да виян коча улеш. Славян-влак пӱртӱс вийлан ӱшаненыт. Сандене тӱҥалтыште Йӱштӧ Кугыза шке калык надырым поген коштын, уда йоча-влакым мешакыштыже наҥгаен. Но жап дене койышыж вашталтын. Лумӱдыр дене пырля кошташ тӱҥалмыж дене Коча эше шке веле пӧлекым пуэда.
Тулгем
Тулгем (Тулбень) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 41 еҥ (2005 ий), 36 еҥ (2010 ий).
Йӱштӧ Кугыза
Совет Ушемыште
Икымше гана Йӱштӧ Кугыза 1910 ийыште Роштолан калыкыш лектын. Но кумдан шарлен огыл. Совет жапыште Йӱштӧ кугызан имиджше вашталтеш: тудо У ийлан йоча-влак дек пӧлекым конда. Тиде образым советысе кинематографист-влак 1930-шо ийлаште кучылтыныт. 1935 ийын Теле тылзынже Сталинын лишыл еҥже – Павел Постышев «Правда» газетыште статьям савыкта. Йоча-влаклан у пайремым темла. Харьковышто эн ончыч йоча-влаклан у ий утренникым эртареныт. Пайремлашке уныка – Лумӱдыр дене пырля толеш. Но ойлат, Йӱштӧ Кугызан кызытсе образшым Шнуй Николай – Санта-Клаусын, да славян-юмо-влакын койышышт гыч чоҥеныт. Совет Ушемысе фильм да мультфильмлан ӱшанаш гын, Йӱштӧ кугыза Йӱдвел Полюсышто ила.
Йӱштӧ Кугыза Руш танле черке дене
Ик шот дене Черке Йӱштӧ Кугыза ваштареш шога, вет тудо эше пӱртӱслан ӱшаныме жап гычак кодын. Чимарий йӱла семынак, Йӱштӧ Кугыза Черке йӱлалан келшен ок керт. А вес шот дене - тиде калык тӱвыра гыч персонаж. 2001 ийыште Вологдысо да Кугу Устюгысо епископ Максимилиан (Лазаренко) каласен: "Йӱштӧ Кугызан официал биографийыштыже Кочан тынеш пурымыж нерген возалтеш гын, РТЧ "Кугу Устюг - Йӱштӧ Кугызан шочмо верже" проект дене келша, да полша.
Тулгем
Верланыме вер
Марийсола ял деч 4 километр йӱдвелне Тулбень эҥер воктене верланен.
Йӱштӧ Кугыза
Кугу Устюг да Кукнур - Йӱштӧ Кугызан илыме верышт
Адрес Марий Элыште:
Тулгем
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пайрем
Пайрем - кече, кунам айдеме паша деч кана, веселан мурен-куштен эртара, пайрем сийым ямдыла, тӱрлӧ йӱлам шукта.
Чазам значенийже дене лишыл улыт да полекым полеклат. Но правил семын, пӧлек дене кылдалтше преподнесение ала-могай амал: пайрем-влакым палемдат, йӱлам але пайрем. Эн пӧлеклаш амалже тӱрлӧ лийын. Нунын кокла гыч эн шарлыме:
Ойыртемалтше пӧлек шотышто ешартыш чӱчкыдын шылтыде, раш даритель кузе ыштеныт, тугакак ыштат пӧлеклен. Значений шот дене тидын шотыштат шкенан еҥ, а йӧн лийме годым преподнесение але пӧлекланат тыгак, тудо пӧлек семын кучыкташ лийже. Южгунам тудо пӧлек-влакым опта сӧрыкым палемдат, пӧлеклан коштын, куштышо-влаклан пӧлек лиеш, ваш-могай жапыште.
В данный момент умыло «пӧлек» чот коммерциализировать. Индустрийыште илаш да тӱрлӧ пӧлекым ыштышаш улыт годым ик ужалыме, шке цельыш ятыр компаний пайдаланен пӧлекым маркетинговый (сатузылан конкурсышто сеҥыше-влак коклаште пӧлек-влакым пуэдыме дене ыштыме, тӱрлӧ йӧн дене шке сатуштым шарен арверым але оксам тӱлымӧ компаний атрибутика образец).
Пайрем-влак кугыжаныш, калык да профессиональный улыт.
Лумӱдыр
Илыш корныжо
Руш калык йомакыште лум гыч ыштыме ӱдыр нерген ойлалтеш. Кузе коча ден кова лӱм ӱдырым ыштеныт, а тудо илыше еҥыш савырнен. А. Н. Афанасьев «Поэтические воззрения славян на природу» шанче пашаштыже 1867 ийыште Лумӱдыр нерген йомак-влакым шымлен. 1873-ше ийыште А. Н. Островский "Снегурочка" лӱман пьесым воза. Тыште Лумӱдыр (Снегурочка) Йӱштӧ Кугыза (Дед-Мороз) ден Мотор Шошын (Весна-Красна) ӱдыржӧ семын ончыкталтеш. Ош ӱпан, чурийже ош тӱсан, кандалге-ошо вургемым чиен, мотор упшым упшалын. Кече юмылан (Ярило) кумалме годым ӱдыр кола. Но тӱҥалтышыште пьесе калыклан келшен огыл. 1882 ийыште Н. А. Римский-Корсаков "Снегурочка" пьесе почеш тыгай лӱманак оперым шынден. Кугу пагалымашым сулен. Умбакыже, XIX курым мучашште — XX курым тӱҥалтышыште Лумӱдырын образшым У ий пайремлан ямдылыме сценарийыште кучылтыныт да шыҥдареныт. Революций деч ончыч Лумӱдырын фигуркыжо-влакым у ий кожыш сакаленыт, ӱдыр-влак тудын вургемжым чиеныт, йомак, пьесе да опера гыч южо ужашым кучылтын, пайремлаште модышым ончыктылыныт. Тудо жапшыте Лумӱдыр пайремым вӱден огыл. Кызытсе сынжым Лумӱдыр 1935 ийыште, Совет Ушемыште налын. Тунам кӱшычын У ий пайремым пайремлаш темленыт. Лумӱдыр Йӱштӧ Кугызан уныкаж семын тудлан йоча-влак дене кутыраш, модаш полша. Йӱштӧ Кугыза ден Лумӱдыр пырля икымше гана 1937 ийыште москосо Ушем Пӧртыш кож пайремыш толыныт. Сар деч вара Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза деч посна у ий пайремыш огешат тол.
Тыгак ончо
Категорий:Теле
993
993 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:993Категорий:X курым
994
994 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:994Категорий:X курым
Пакистан
Пакистан (پاکِستان, Pakistan) — эл Азийыште.
Рӱдолаже Исламабад.
Кугыжаныш Думышко сайлымаш (2011)
Россий Федерацийысе Федерал Погынын VI-ымшо Кугыжаныш Думышкыжо сайлымаш — пӱтынь российысе сайлымаш 4 Теле 2011 эртаралтын.
Категорий:Россий Федерацийысе VI-ымшо Кугыжаныш Думо Категорий:РФ Кугыжаныш Думышко сайлымаш Категорий:2011 год в политике России Категорий:События 4 декабря Категорий:Теле 2011 Категорий:2011 ийысе сайлымаш-влак
1550
1550 ий — XVI курымын ийже.
13 ӱярня
13 ӱярня (13 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 72-шо (кужемдыме ийлаште — 73-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 293 кече кодеш.
1550
Кӧ колен
Категорий:1550Категорий:XVI курым
13 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 13 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 13 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:13 ӱярня
996
996 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:996Категорий:X курым
Любимово
Любимово мут ончыктен кертеш:
Калтан янлык-влак
Калтан янлык-влак але Сумкан янлык-влак (Metatheria але Marsupialia) – Австралийын да Америкын Marsupialia инпраклассын изи але кугу янлык-влак. Чылаже 320 еш куэ уло.
51
51 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:51Категорий:I курым
Архыз
Архыз (Архыз) — посёлко Карачай-Черкесийыште.
Категорий:Зеленчук кундемысе илымверла
Миссури (штат)
Миссури (Missouri) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 199,905 тӱж. км². Калык чот - 833 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер —  Пирр ола.
Категорий:Миссури
Новинск
Новинск (Новинск) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Марково ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 85 еҥ (2004 ий), 89 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марково ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Изи Торханы
Изи Торханы (Малые Торханы, Кĕçĕн Турхан) — Российыште Чувашийын Шовакшэҥер кундемыштыже верланыше Яныши ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 186 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугеси ял деч 42 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шовакшэҥер кундемысе илымверла
997
997 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:997Категорий:X курым
Коала
Коала але Калтан маска (Phascolarctos cinereus ) – Касвел да Кечывалвел Австралийын Phascolarctidae йамагатын гыч кугу калтан янлык. Phascolarctos урлыкын икте тӱрлыкше.
Категорий:Калтан янлык-влак
998
Кӧ колен
Категорий:998Категорий:X курым
52
52 ий — I курымын ийже.
Адвокат
Адвокат (advocatus — advoco деч — ӱжам) — физический лица, кудын сомылышко юридический могырым калыклан (посна енлан тыгак гражданстве деч посна элыште илыше енлан) полышым пуымаш, тыгак судыштат енын праважым аралымаш. Адвоктаура профессий семын акрет годсек палыме.
Российыште адвокат - правовой йодыш дене кылдалтше йодыш-влаклан полышым пуышо профессионал каҥашеҥ ( советник). Адвокат профессий эрыкан профессий тӱшкашке пура (тыгак эрыкан журналист, шкевуя практикым эртарыше эмлызе-влак тиде тӱшкаш пурат).
Адвокат Акрет Римыште
Икымше адвокат-влак Акрет Римыште лектыныт. Кумдан палыме руш юрист Е.В.Васьковскийын ойлымыж почеш Римыште икымше адвокатлан патрон-влак шотлалтыныт. Нунын сомылыштышт кок профессий ончыкталтын: юрисконсульт да адвокат. Акрет Римын республикысе пагыт годым адвокатура эрыкан профессий лийын да нимогай ушем чуымрген огыл. Профессионал еҥын правам аралыше-влакын корпорацийышт Акрет Римын Империй пагыт годым мемнан эра деч ончыч чумырген. Адвокат- влакын корпорацийышке тыгай йӧн дене логалаш лийын: эн ончычак мартикул манме лумын келыштарыме спискыш шке лумым да окса парыш кугыт нерген данныйым пуртыман вара право дене экзаменым кучыман. Чыла тиде процедурым эртымеке корпорацийыш логалаш лийын. Акрет Римыште Империйысе пагыт годым чумыргышо профессионал адвокатура классический сынан лийын. Кызытсе жап мартеат южо элын адвокатура системыже Акрет Римысе адвокатурын палыжым нумалеш.
Российыште
Акрет Русьышто шуко курым адвокатура виян кертын огыл, молан манаш гын, тортыкым пудыртышо еным Юмын суд почеш судитленыт, а Юмын судшо лачак истец да вашмутым пуышо ответчикын мийымыжымат ситышылан шотлен.
Икымше гана профессионал аралыме ен дене эртыме суд нерген руш летописьыште 15 курымышто палемдалтын. Икымше профессионал адвокатын полышыж дене пайдаланые нерген акрет Новгородын Уставной грамотышто палемдыме. тиде грамото почеш кажне тортыкым пудыртышо ен судышко ӱшанле еҥым конден кертын. А теве Псковысо Суд Грамота (1397-1467) почеш тыгай ӱшанле еҥым чылалан кондаш чаралтын.
53
53 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:53Категорий:I курым
Кугыжаныш Думышко сайлымаш (2007)
Россий Федерацийысе Федерал Погынын V-ымше Кугыжаныш Думышкыжо сайлымаш — пӱтынь российысе сайлымаш 2 Теле 2007 эртаралтын.
Категорий:Россий Федерацийысе V-ымше Кугыжаныш Думо Категорий:РФ Кугыжаныш Думышко сайлымаш Категорий:2007 год в политике России Категорий:События 2 декабря Категорий:Теле 2007 Категорий:2007 ийысе сайлымаш-влак
25 пеледыш
25 пеледыш (1 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 176-шо (кужемдыме ийлаште — 177-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 189 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 1 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:25 пеледыш
Ӊ
Ӊ, ӊ — кириллик тиште. 21-ше тиште Кильдин саам йылме тиштерыште.
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1553
1553 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1553Категорий:XVI курым
999
999 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:999Категорий:X курым
Эҥермучаш (У Роҥго кундем)
Эҥермучаш (Энермучаш) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 44 еҥ (2002 ий). , 39 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «эҥер» + «мучаш» = «эҥермучаш».
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
54
54 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:54Категорий:I курым
1000
1000 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1000Категорий:X курым
Калтан арыслан
Калтан арыслан (Thylacoleo ) – Австралийын Thylacoleonidae йамагат гыч кугу калтан янлык. Чылаже плейстоценын фоссил 3 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Калтан янлык-влак
Аукштайтий
[[Файл:Etnoregionai ru.png|thumb|right|300px| Литов тукым-влакын эртык велышт этнотӱвыран регионла.
1554
1554 ий — XVI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1554Категорий:XVI курым
Отымбал
Отымбал (Отымбал) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Кугу Парат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 191 еҥ (2002 ий), 211 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шарача сола деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «ото» + «умбал» = «отоумбал». Тывеч «Отымбал»ыш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
14 ага
14 ага (14 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 134-ше (кужемдыме ийлаште — 135-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 231 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 14 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:14 ага
1001
1001 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1001Категорий:XI курым
Купсола (Кукнур ял шотан илем)
Купсола (Купсола) – Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо] ял. Калыкчот: 237 еҥ (2003 ий), 191 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Нарва
Нарва (Narva, тошто Ругодив, Narwa) — ола Эстонийыште. Кум эн кугу ола элыште. 2013 ийысе еҥшотлымаш почеш Нарвыште 57 650 еҥ илен.
Шаба (ял)
Шаба (Шаба) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 13 еҥ (1996 ий), 10 еҥ (2010 ий).
Нарва
Категорий:Нарва