cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Евгений Простомолотов ЛЕГЕНДА О ДОМБРЕ
В 17-19 веках у казахского народа были свои знаменитые исполнители, искусно владеющие игрой на этом незамысловатом, в конструктивном смысле, музыкальном инструменте, обладающим двумя струнами. До наших дней, благодаря нотным записям А.В. Затаевича (1869-1936 г.г.), дошло более 2300 произведений казахского и киргизского музыкального фольклора, сочиненных известными акынами (народными певцами-сказителями).
Я не буду задерживать читательское внимание на исторических и этнографических аспектах, а назову некоторые известные имена, внесшие неоценимый вклад в  культурное наследие казахского народа. Конечно же, в первом ряду казахской музыкальной истории стоит великий Курмангазы Сагырбаев (1823-1896 г.г.). Народный акын отличался не только исключительной виртуозной исполнительской техникой, но и высоким чувством патриотизма. Творчество Курмангазы – это дорога певца вместе со своим народом и впереди него. Его музыкально-домбровое творческое наследие –плод новых открытий домбровой стилистики и музыкального языка. Этот культурный пласт до сих пор до конца не изучен. После себя Курмангазы оставил шестьдесят кюев, вошедших в «Золотой Фонд» казахской музыкальной культуры. Кюи Курмангазы Сагырбаева, такие как «Балыбраун», «Сары-Арка» и «Адай», стали классикой казахской и мировой музыкальной культуры. Симфонические и народные оркестры разных стран считают за честь украшать свой концертный репертуар шедеврами великого акына, именем которого названы улицы казахстанских городов, а также Казахская национальная консерватория в г. Алматы.
Выдающиеся акыны 18, 19 и 20-го столетий – Ахан-сэре, Даулеткерей Шыгаулы, Татимбет Казангапулы, Жамбыл Жабаев, Дина Нурпеисова внесли огромный вклад в музыкальное наследие своего народа, воспев историю становления и развития своей нации. Произведения Курмангазы и других, не менее выдающихся,  акынов получили свое продолжение в переложениях для различных симфонических и народных инструментов. Они использовались в операх и балетах казахстанских композиторов 20-го столетия – Мукана Тулебаева, Евгения Брусиловского, Ахмета Жубанова, Латыфа Хамиди и Еркегали Рахмадиева. На казахском народном мелосе основана профессиональная баянная школа, у истоков которой стоял выдающийся казахстанский музыкальный деятель Константин Кириллович Ошлаков (1916-1987 г.г.).
Сегодня домбыра является основным инструментом в современном казахском народном оркестре, создателем которого является выдающийся казахский композитор, ученый-этнограф, искусствовед, академик, народный артист Казахской ССР Ахмет Куанович Жубанов (!906-1968 г.г.)
=============================================================
'   Много легенд сложено о домбыре. Вот одна из них:'
Еще, когда домбыра была четырехструнной.
Жил на свете великий и жестокий хан Темучжин, известный в истории древнего мира как Чингисхан, завоевавший и объединивший многие тюркские народы. У него был старший сын от первой жены Бортэ  по имени Джучи.
Джучи-хан тоже стал великим полководцем, участвовавшим, вместе со своим отцом, в завоеваниях Средней Азии. Он командовал самостоятельным отрядом в низовьях реки Сыр-Дарьи.
Чингисхан был жестоким правителем, гнева которого боялись не только враги, но и подчиненные. Тогда жизнь кочевников заключалась в завоеваниях чужих земель, расширявших территориальные границы степного государства моголов (так раньше назывались монголы). Между войнами грозные степняки занимались скотоводством и охотой. Любили охотиться на диких зверей и дети Чингисхана.
Надо сказать, что в те годы у тюрков, в том числе и монголов, существовал закон: за хорошую «красную» весть щедро награждать, а за плохую «черную» - жестоко наказывать.
Узнав о смерти молодого хана, гонцы испугались гнева грозного отца и не вернулись. Чингисхан метался в припадке ярости, требуя принести ему хоть какую-нибудь весточку о судьбе наследника. Но все было напрасно. Подданные боялись жестокой казни и не решались открыть, неутешному отцу, правды.
И полилась печальная повесть о том, как охотился на диких куланов молодой хан Джучи, подстрелив одного из них. Но раненый кулан был разъярен и, ударив ногой охотника, поразил его насмерть...
Долго еще пела домбыра, рассказывая о неудачной охоте, долго текли слезы у жестокого властелина…
И повелел тогда старый хан казнить домбыру. И плеснули на нее из ковша раскаленный свинец.
Сорла (тылзе)
Cорла тылзе (август) — ийын кандашымше тылзыже. Тугак, Тÿредме тылзе, Саска тылзе, У шурно тылзе, Шыжага тылзе, Уржа ÿдымо тылзе, Шӱльӧ тÿредме тылзе, Уржа ӱдымӧ тылзе, Угинде тылзе.
Кеҥеж пагытын кумшо тылзыже.
Евгений Простомолотов ЛЕГЕНДА О ДОМБРЕ
С той поры у домбыры осталось только две струны, но она по-прежнему поет.
Сорла (тылзе)
Негыз
Категорий:Тылзе
Евгений Простомолотов ЛЕГЕНДА О ДОМБРЕ
…много легенд сложено о домбыре и это одна из них.
Евгений Простомолотов
Ш
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Евгений Простомолотов ЛЕГЕНДА О ДОМБРЕ
Лауреат международных конкурсов,
заслуженный деятель,
отличник образования
Республики Казахстан
1401
1401 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1401Категорий:XV курым
I Пӧтыр
Кугу Пӧтыр (але Икымше Пӧтыр; Пётр Великий, Пётр I Алексеевич) (9 Пеледыш 1672, Моско — 8 Пургыж 1725, Санкт-Петербург) — руш кугыжа.
Категорий:Руш кугыжа-влак
Первоуральск
Первоуральск (Первоуральск) - ола Российыште, Свердловск велыште.
Первоуральск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Свердловск велысе олала
308
308 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:308Категорий:IV курым
Акролофий
Акролофий (Acrolophia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Кечывалвел Африкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 7 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
1954
Кӧ колен
Категорий:1954
Кугу Чирки
Верланыме вер
Шулко сола деч 0,5 километр йӱдвел — касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Чолемсола
Чолемсола (Челыкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Купсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 71 еҥ (2003 ий), 40 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Купсола деч 4 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
1402
1402 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1402Категорий:XV курым
Памар (ыҥ-влак)
Памар мут ончыктен кертеш:
Чернигов
Чернигов (Чернігів) — ола Украиныште, Чернигов велын рӱдыжӧ.
Фото
Категорий:Чернигов
Денисова, Татьяна Яковлевна
Татьяна Денисова (, Марий АССР, Морко кундем, Масканур ял) — марий мурызо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло артистше (2003).
Ялыште
Морко кундем Масканур ялеш шочын. Ачажат гармоньчо лийын, аважат мураш йӧратен. Школ деч вара 24-ше № Моркысо СПТУ-м тунем пытарымеке (1983), Моркышто штукатур-малярлан пашам ыштен. Училище пелен "Рвезылык" ансамбль лийын, Татьяна тушто солист семын мурен.
Йошкар-Олаште
1985 ийыште Йошкар-Олашке толеш да парикмахерлан ышташ тӱҥалеш. Тиде ийынак "Марий памаш" ансамльыште шуаралташ тӱҥалеш. Гармоньымат шокталта. 1993 ий гыч соло-концерт-влакым Марий Эл мучко гына огыл, Россий мучкат ончыкта. Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе муро конкурслаште дипломант лӱмым сулен. Марий эстрадыште ик эн йӧратыме мурызо-профессионал-влак коклаште. Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1998) да Марий Эл Республикын сулло артистше (2003) лӱмым сулен.
Еш
Эргыже Иван уло. Шорт-трек спортсмен улеш, Россий кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шуаралтеш.
Негыз
Категорий:Марий мурызо-влак
4 ага
4 ага (4 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 124-ше (кужемдыме ийлаште — 125-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 241 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 4 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 4 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 4 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:4 ага
Муканай
Муканай (Муканай, выселок Илле Вершина) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Унчо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 133 еҥ (2004 ий), 102 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Унчо сола деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Щ
Щ, щ — кириллик тиште. 30-шо тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ӱшнӱр
Ӱшнӱр (Верх-Ушнур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше сола. Ӱшнӱр ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 587 еҥ (2004 ий), 537 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 10 километр эрвел могырно верланен.
Ӱлыл Лоскутов почиҥга
Ӱлыл Лоскутов почиҥга (Моисеевка) (Нижнее Лоскутово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марий Шолэҥер ял деч 7 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Моисей» пыштен, сандене ялын кокымшо лӱмжӧ «Моисеевка» манын лӱмдалтын.
Эртымгорно
1938 ийыште Ӱлыл Лоскутов почиҥга ден Кӱшыл Лоскутов почиҥга ялла ик илыме верыш ушненыт — Руш Шолэҥер ялыш.
Ӱшнӱр
Воктене улшо ялла
Тембалне : Лопсола, Колокудо, Кундыштӱр, Курыкӱмбал, Маскародо, Немецродо, Семейкино, Тимофеево, Тапшер, Эҥермучаш.
Ӱлыл Лоскутов почиҥга
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ӱшнӱр
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Красногорский кундем (Одо Эл)
Красногорский кундем (Красногорский район) — кундем Одо Элыште, Россий. Рӱдӧ — Красногорское.
*
Йырсе (эҥер)
Йырсе (Ерыкса) — Одо Эл да Суас Эл кокласе чекыште верланыше эҥер, Вожай эҥерын пурла эҥерйолжо улеш. Вожай Мучаш ял воктен коремыште тӱҥалеш.
Эҥерйолжо-влак: Кокшан, Туловай
Эҥерыште верланыше илем-влак: Вожай Мучаш, Одо Вожай, Вожай, Изи Йырсе, Кугу Йырсе, Элнет, Сӱас Кокшан.
Важ-влак
Категорий:Одо Элысе эҥерла Категорий:Суас Элысе эҥерла
Кумлук
Кумлук (евклидово пространствыше) — кум велан кум кӧргӧ лукан геометрический фигура
Лук-влакын кугытышт дене
Евклидово геометрийыште кумлукын кӧргӧ лукшо-влакын суммышт 180° лиеш. Тывеч — кумлукын кок лукшо кошарге (90° деч шагал) лиеш. Тыгай кумлук-влакым ойырат:
Тӧр вел-влакын чотышт дене
Категорий:Математике
Леся Украинка
Кылвер-влак
Категорий:Украин серызе-влак
Йошкар Курык
Йошкар Курык (Красная Гора) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кремленки ял деч 6 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
У Рычан
У Рычан (Новый Рычан) — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше, Хуторской ял шотан илемыш пурышо сола. Солаште 997 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт.
Инфраструктур
Солаште школ, тӱвыра пӧрт, почто да кевыт пашам ыштат.
Мер транспорт У Рычаныште уке — эн лишыл автобус остановко сола деч вич километр тораште верланен.
Верланыме вер
Сола Астрахань ола деч 26 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Ош Ильмень пиктеж сер ӱмбалне верланен.
Важ-влак
Категорий:Володар кундемысе илымверла
Пӱнчыдӱр (Йӱксар ял шотан илем)
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 14 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Пастэҥер
Пастэҥер (Алдарово) – Российыште Киров велын Малмыж кундемыштыже верланыше Новая Смаиль ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 109 еҥ (2002 ий), 103 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Малмыж ола деч 17.3 километр (23 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Малмыж кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
309
309 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:309Категорий:IV курым
Ньиредьхаза
Категорий:Венгрийысе олала
Куплоҥго
Куплоҥго мут ончыктен кертеш:
Тихонова, Анастасия Тихоновна
Анастасия Тихоновна Тихонова ( — ) — марий театр актриса. РСФСР-ын сулло артистше (1963).
Литератур
Категорий:Марий актёр-влак
1403
1403 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1403Категорий:XV курым
Овруч
Овруч (Овруч) — Украиныште Житомир велыште Коростень кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 15 795 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе олала
Марий Эл Республикысе А.А. Суриков лӱмеш Кугыжаныш премий
Марий Эл Республикысе А.А. Суриков лӱмеш Кугыжаныш премий архитектур да строительстве аланыште (Государственная премия Республики Марий Эл имени А.А.Сурикова в области архитектуры и строительства) – градостротельстве, архитектуро аланыште ойыртемалтше решений-влаклан да гражданский, промышленный, ялозанлык зданий, сооружений-влакым чоҥымылан, реставрироватлыме паша-влаклан пуымо премий.
Мо пуалтеш
Марий Эл Республик Вуйлатышын Указше почеш премийым сулен налше-влаклан пуалтеш:
Кылвер-влак
Категорий:Чап лӱм-влак Категорий:А.А. Суриков лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Эрекша
Эрекша (Красный Исток) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Петухово (Шӱдымарий ял шотан илем)
Петухово (Петухово) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эрекша
Верланыме вер
Йӱрнӧ ола сынан посёлко деч 64 километр тораште лийын шоген.
Петухово (Шӱдымарий ял шотан илем)
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эрекша
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Петухово (Шӱдымарий ял шотан илем)
Эртымгорно
1972 ийыште Петухово ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
310
310 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:310Категорий:IV курым
Яндушево
Яндушево (Яндушево) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тошто Крешын ял деч 3 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1986 ийыште теле тылзын 12-шо кечынже Яндушево ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
1404
1404 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1404Категорий:XV курым
Ада (кушкыл)
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Ъ
Ъ, ъ — кириллик тиште. 31-ше тиште Олык марий да Курык марий тиштер-влакыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Северск
Северск (Северск) - ола Российыште, Томск велыште.
Северск — кӱлешан экономик рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Томск велысе олала
Токсар
Токсар (Токсаркино) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кораксола ял деч 5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980-ан ийыште Токсар ял Йыр ял деке ушалтын.
Крайнов, Григорий Никандрович
Григорий Никандрович Крайнов (, Марий АССР, Курыкмарий кундем Тодымваж ял)— марий шымлызе, историй шанче кандидат (1986), историй шанче доктор (1993), профессор (1995), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (2006), Россий Естествознаний шанче Академийын академикше (2007), РАЕ шанче да туныктышын сулло пашаеҥже (2007), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2007), European Akademy of Natural History академик (2008),
Йоча пагыт
Григорий Никандрович 1958 ий пургыж тылзын 16-шо кечынже Марий АССР, Курыкмарий кундем Тодымваж ялыште шочын.
1965 — 1975 ийлаште Пӧртнур кыдалаш школышто шинчымашым поген. Тидын годымак историй да краеведений паша деке шӱмаҥын. Школысо этнографий тоштерлан материалым погаш полшен, возымо материалже райгазетыште савыкталтын. Вара самырык рвезе Йоласалысе СПТУ-м тунем лектын да механизаторын дипломжым кидыш кучен.
Тунеммаш
Рвезын мастарлыкшым, тыршымыжым ужын, вуз деч вара тудым историй кафедреш пашаш кодат. 1984-ше ийыште тудо Ленинградысе кугыжаныш университетыш шке специальностьшо дене аспирантурыш шинчымашым келгемдаш пурен да кок ий гыч историй наука кандидат лӱмым сулен налын. Вузышто туныктымыж годым Григорий Никандрович студент-влаклан оҥай занятийым ямдылаш, у деч уым темлаш тыршен, тудын лекцийышкыже чылан куанен коштыныт. Тыгодымак самырык преподаватель шымлымаш пашажым умбакыже шуэн. 1990-1993 ийлаште Санкт-Петербургысо кугыжаныш университетын политик историйым шымлыше кафедре пелен докторантурышто тунемын, туштак Российын историйже предмет дене лекцийым лудын, семинар занятийым вӱден. Мемнан элысе шуко олаште, тыгак Германийыште, Великобританийыште шанче конференцийлаште вийжым терген.
Шанче паша
Тиддеч вара МарГУ-н регионысо историй кафедрыште профессор должностьышто тыршен. Ятыр шанче-практик конференцийым эртарымылан вуйын шоген. 1998-2003 ийлаште Марий кугыжаныш технике университетыште ыштен, историй ден культура кафедрым вуйлатен. Тыгодым шуко палыме изданийлаште тудын пашаже-влак савыкталтыныт. 2004 ийыште тудым пӱрымаш корныжо Пошкырт Эл наҥгаен. Г.Н.Крайновлан Пӱрӧ оласе социал-педагогик академийын Отечественный историй кафедрыжым вуйлаташ ӱшаненыт. 2005 ий гыч – ты вузышто лектын шогышо «Вестник» журналын вуйын шогышо редакторжо сомылым шукта. Тылеч посна Москвасе авиаций университет пеленсе Российын технический вузлаштыже исторический образований дене вуз-влак кокласе рӱдерын кугурак шанче пашаеҥжылан шотлалтеш. 2005 ийыште Г.Н.Крайнов «Российын историйже» учебникын кумшо изданийжым луктын. 2007 ийыште отечественный наукым вияҥден толмыжлан тудым В.И.Вернадский, А.Нобель лӱмеш шӧртньӧ медаль-влак, «Российын палыме шымлызыже-влак» оҥеш пижыктыман значок дене палемденыт.
Кылвер-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий историк-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Новый (Маскасола кундем)
Новый (Новый) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пекшиксола ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 1438 еҥ (2001 ий), 1738 еҥ (2010 ий) , 1912 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пекшиксола ял деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Ялкаев, Яныш Ялкаевич
Яныш Ялкайн (Яныш Ялкаевич Ялкаев) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Чорай ял —, Моско ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, этнолог, фольклорист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Илыш корныжо
Яныш Ялкайн 1906 ий шыжа тылзын 25-ше кечынже Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Чорай ялеш кресаньык ешеш шочын. Яныш Ялкайн изинекак чот шуаралт кушкын, илышыште шуко йӱштӧ-шокшым ужын, чыла йӧсым сеҥен лекташ чон куатым муын, шонымыжым пеҥгыдын шуктен. Эреак виян толшо пашаже тӱрлӧ шӧрынан. Шочмо сылнымутнам кумылым савырыше ятыр произведений дене пойдарен. Тыгакак литературым шымлыше пашажат ушнен толын. Журналист, кусарыше семынат тыршен. Тыршыше еҥ илыш кугорныш лекташ чыла вийым пуа. Тудат тыгай чытамсыр, кожмак кумыл дене илен, ончыклык нерген ушанлын шонен. марий кундемын тале серызыже, фольклористше, кусарышыже, этнографше, библиографше. Эреак вияҥ толшо пашаже тӱрлӧ шӧрынан. Шочмо сылнымутнам кумылым савырыше ятыр произведений дене пойдарен. Тыгак литератур шымлыме пашажат ушнен толын. Яныш Ялкайн журналист, кусарыше семынат тыршен. А ты гана Я. Ялкайнын калык ойпогым шымлыме пашажым ончен лектына. Я. Ялкайн самырыкнекак шуко оҥай мурым колын, лывырге ушешыже кодын. Уста еҥ-влакын сылнын муралтен колтымыштым ончыклык шанчыеҥ куанен колыштын, чон кумылжым порсынлен.
Яныш Ялкайнын илышыже да творчествыже
«Мыйын вием мынярлан сита, Совет Родинын чапше лӱмеш тунаре пашам ышташ тӱҥалам; кӱлеш лиеш гын, Совет Эл верч шке илышемат ом чамане», — каласен Яныш Ялкайн Марий АССР Серызе-влак ушем правленийын 1937 ий 17 да 19 августышто эртыше заседанийыштыже.
Самохин, Фёдор Иванович
Самохин Фёдор Иванович ( — ) — серызе, кусарыше, член ССРУ сылнымутчо ушем.
Кугу отечественный сарыште лиймыж нерген радам дене сылнымутан произведенийын авторжо, кудышт коклаште кугу чапым налеш повесть «Чолпонбай» Подвиг Совет Союз Геройжо нерген Тулебердиев Чолпонбай, кудыжо икмыняр переиздание чыта. Чолган участвоватлаш да вияҥден колтымаште сылнымутан литератур коклашке шарымашке надыржылан да кум Киргизский ССР Верховный Совет Президиумын Почётан грамотыж дене палемдалтын совет литератур тиште.
Ялкаев, Яныш Ялкаевич
Яныш Ялкайнын илышыже да творчествыже
Школым тунем пытарымекыже, волостной управыште оролын, писарьын полышкалышыжлан пашам ыштен. 1919 ийыште Николо-Березовко селаште почылтшо педкурсышто тунемын. 1924 ийыште педкурсым Пӱрӧ оласе педтехникум дене ушат, Я. Ялкайн тушко вонча да 1926 ий марте шинчымашым пога. Тыште самырык рвезе литературно-творческий пашашке пижеш, литушкем-влак дене пенгыде кылым кучаш туналеш. Йошкар-Олаште лектын шогышо «У илыш» журналыш очерк да статьяже-влакым «Пуро велын», «Пурын» лум дене воза. Тыгак сылнымутан произведенийлан возаш туналеш да Пурышто лекше «Маяк» газетеш савыкта. 1921 ийыште (Акмаев Шакыртан дене пырля) «Марий революционный мурым» возен, 1925 ийыште «Тунемше» почеламутым да вес ийынже «Вурс кайык» поэмым савыкта. 1927—1930 ийлаште Я. Ялкайн Москвасе университетыште тунемеш. Тиде жапыште «Марий ял» газетеш тӱрло темылан серыме нылле утла статьям савыкта, марий библиографийлан материалым пога. 1934 ийыште марла да рушла «Материалы для библиографического указателя по мариоведению» да «Марий библиографий» книга-влакым луктеш.
Самохин, Фёдор Иванович
Кучылтмо литератур
Самаганов Дженбай. Писатели Советского Киргизстана (био-библиографический справочник) / под ред. Жиркова А. В. — Фрунзе: Кыргызстан, 1969. — С. 386. — 644 с. — 24 000 экз.
Категорий:Руш серызе-влак
Ялкаев, Яныш Ялкаевич
Яныш Ялкайнын илышыже да творчествыже
«Чорай веллан чонем пуэм….» Писатель да учёный шочмо велже дене кугешнен, тудын дене эреак кылым кучен шоген. Башкир АССР Я. Ялкайнлан «кечан эл, ямле, киндан, шортнян, нефтян — чыла улан» кончен, «тушто южшат яндар, памаш вӱд гае тамле», «завод йӱкшат шокта чыла эллан».
Кызыт Чорай села вашталтын. Больнице, кок пачашан правлений, сельсовет, Культур пӧрт, почто верланеныт. Ял мучко асфальт корно шуйна. А Культур пӧрт да кыдалаш школ ончылно Яныш Ялкайн лӱмеш чапкӱ-влак вер-шӧрым сӧрастарат. Поэт шочмо ялышкыже пытартыш гана толмыж годым чеверласыме семын «Чорай» почеламутым возен: Чорай веллан чонем пуэм,
Тунаре ямле тусо мланде.
Кунам, кунам ужам гын ынде
Шочалын-кушмо эр элем?
Аркаш кӱзалын, йырым-йыр мынь
Шогем ончалын, шер теммеш.
Эрвелне курык вуй нӧлталтын,
Кертна чылан моштен кондалын, —
Эрласе жап орла шок тошт! Я. Ялкайнын йоча жапше, шке манмыжла, «капка пурак гаяк» лийын. Но рвезе изинекак чыла палаш тыршымыж дене ойыртемалтын. 1925 ийыште возымо «Тунемше» почеламутыштыжо поэт тыге шарна: «Кычыр-кочыр кычкырыше ош лумжат, йӱштыжат, пургыжшат, вичкыж вургемат, рожын катат чактарен кертын огытыл, тудо Пӱрӧ уремым такыртен... Школ дек». Ушеш кодыныт М. Горькийын йӱлышӧ шӱман Данкожо, илышыште верым мудымо Челкаш, А. Чеховын Каштанкыже, С. Чавайын Йыландаже, поро кумылан Чачавийже, А. Пушкинын, Н. Некрасовын, М. Лермонтовын, А. Кольцовын, Жюль Вернын, Ф. Куперын геройышт-влак, рвезын чоным сымыстарен, нуно шукым пален налаш ужыныт. Могай ола ден ял ила гын,
Могай пасу, могай чодыра
А, можыч, тушто чап чара?
(«Йӱксӧ», 1938.) Ныл ияш тӱҥалтыш школым кум ий гыч тунем лекмек, рвезылан умбак тунемаш шонымыжым — «ал мечтажым» кудалташ логалеш. Еш кугулан Яныш 1917 ийыште пашаш ушна: ачаже тудым волостной управыш писарьлан намиен кода. Ынде рвезын илышыже пӱтынек волость пӧртышто, ял калык коклаште,эрта. Тыште чылажымат ужаш лийын: тора-влакын калыкым шотеш налдымыштым, ондалкалымыштым, игылтмыштым… Тидыже илыш деке тура ончалтышым шочыктен. Граждан сар жапыште кок вий ваш тӱкнымат арам эртен огыл, рвезын ушешыже мондаш лийдыме кышам коден.
1919 ийыште Янышын аваже Айсылтан черланен кола. Ешыште эн изи икшыве-влак Яныш ден Алкима шӱжарже Сахаровка лӱман руш ялыште верланыше школ-коммунышко логалыт. Тыште рвезылан умбакыже тунемаш кумда корно почылтеш. Тудо туннемаште чот тырша, сылнымутан литературым шуко лудеш. Школышто йоча-влакым поро пашалан туныктат. Икшыве-влак сад-пакчаште, сурт-оралтыште кертмышт семын тыршат, тулыкеш кодшо салтак вате-влаклан полшаш коштыт, шке мастарлыкыштым сцене гоч ончыктат: концертым, спектакльым шындат. Я. Ялкайнын тиде жапысе илышыже «Андрий Толкын» повестьлан негыз лиеш. Ончыклык писатель школ-коммунышто ик ий утларак ила. 1921 ий январьыште тудо Николо-Березовко селаш почылтшо педагогический курсыш тунемаш пура.
Николо-Березовко солаште
Педкурс 1920 ийын август кыдалне Михайло-Архангельский монастырь олмеш лиеш. «Андрий Толкын» повестьыште Николо-Березовко селам Чолмансола лӱм дене пуымо: «Чолмансола деч ик уштыш пелне, курыкан да чодыран верыште, ожнысо монастырь шинча. Тушко кугыжа годым Миколо юмылан кумалаш … марий-влак кӱтӧ гане коштыныт. Ынде тыште курс почылтын. Курсышто Ӱпо, Озаҥ, Вятка, Пермь марий-влак тунемыт…».
Педкурсыш 15–16 ияш рвезе ден ӱдыр-влакым погеныт. Тунемше-влак тӱҥалтыш жапыште начарын илат. Нуно паек шотеш кремга киндым, изишак шылым, шӱрашым, шинчалым налын шогат. Тыгай неле илышым чытен кертде, южо тунемше педкурсым кудалтен кая. Адакшым монастырь пашам ыштен огыл гынат, тушто монашке-влак иленыт, у илышлан нуно тӱрлӧ чаракым ыштылыныт. Но педкурсым (варажым педтехникумым) пашам сайын виктарен моштышо, кугу шинчымашан еҥ — Л. Я. Мендияров вуйлата. Самырык калык тунемме деч посна ял озанлык пашаш ушна, пакчасаскам ончен кушта, мастерскойышто илышлан мо кӱлешым шке ямдыла… Туныктышо-влакын радамыштат пенгыдемеш. Озаҥ гыч марий йылмым туныкташ В. М. Васильев толеш. Ончыкылык туныктышо-влак педагогика ден психологийым, историй ден литературым, математика ден физикым тунемыт, графический искусство, музыкат ӧрдыжеш огыт код. Педтехникумышто марий да руш хор-влак чапланат. Тунемше-влак концерт, спектакль, лекций дене марий яллаш лектын коштыт.
Я. Ялкайнын педкурсышто тунеммыж годым ачаже кола. Шочмо суртеш Алика ден Ална акаже-влак гына кодыт. Япон самурай-влак ваштареш кредалмаште (Волочевка курыкым налме годым) йӧратыме Янгыбай изаже вуйжым пышта. 1924 ийыште Николо-Березовко селасе марий педтехникумым Пӱрӧ оласе педтехникум дене пырля ушат. Ынде Я. Ялкайн шочмо селаж деке лишкырык лиеш.
Братислава
Братислава (Bratislava) — Словакийын рӱдолаже.
Ялкаев, Яныш Ялкаевич
Пӱрӧ олаште
Ола эрвел марий-влакын рӱдӧ верыштлан шотлалтын. Тудым 1663 ийыштак Ош Виче энерын пурла серешыже чоненыт. Тушто революций деч ончычак Пӱрӧ инородческий учительский школышто марий учёный-влак В. М. Васильев, Г. Г. Кармазин, просветитель-влак Л. Я. Мендияров, Н. М. Орлов да молат тунемыныт. 20-шо ийлаште Пӱрӧ педтехникумым писатель-влак С. Ибатов (Эман), А. Асылбаев (Асаев), М. Аюпова тунем лектыт, тыштак, Йошкар-Оласе педтехникумыш кайымешкыже, композитор А. Искандаров тунемеш. Я. Ялкайн Пӱрӧ олаште 1924–1926 ийлаште шке шинчымашыжым нӧлта. Тиде кундем, тиде жап тудын произведенийлаштыже ятыр верым налыт.
Братислава
Категорий:Братислава
Ялкаев, Яныш Ялкаевич
Пӱрӧ олаште
Я. Ялкайн тысе пӱртӱс ямым йӧратен, поснак эрвел марий-влак дене чак кылдалтше Ош Виче эҥерым, тушто чон ласкалыкым муын. «Ужар жап» повестьыштыже тыге воза: Пеш ямле Ош Виче ӱмыр июнь йӱдыштӧ! Умбалне, мӱндырнак, шола велыште, вӱдын ик ужашыже у вӱргене окса гай йылгыжалт кия, теве тудо верыште параходын кок пачашан чевер тулжо-влак утыр лишемыт, тудын велыш шем орманчым вӱдыш шарыше кугу чодыра йывыртен онча, гармонь ден такмак йӱкым йоктарен волтышо ял-влакат саламым колтат, бакенщик-влакын землянкышт воктен кочкыш шолтымо изи тул-влакат кошар йылмышт дене солык семын рӱзалтен ужатат…»
Ош Виче энер самырык еҥын чоныштыжо поэтический кумылым луктеш: Ош Виче вӱдыштӧ сай, Пристаньым толкын рӱпша,
Мурамже олык ӱпшан,
Ош Виче вӱдыштӧ сай.
Ший пароход кожгана… Я. Ялкайын педтехникумышто туннемыж нерген Алкима шӱжарже тыге шарна: «Ме изам дене изи гына пӧлемыште иленна.Телым вашке пычкемышалтеш, тулым чӱкташ кӱлеш. А тулжо – шикшешт йӱлышӧ керосин лампе. Ме коктынат ӱстел воктене урокым ямдылен шинчена. Яныш мо кӱлешыжым писын гына ыштен пытара да моло пашалан пижеш: книгам лудеш, ала-мом серкала. Мый малаш возам, а тудо ӱстел воктенак шинчен кодеш. Помыжалтме годым ужам: эшеат возын огыл, серкален шинча. Мом возымыжым лач каласен ом керт, но иктым раш шинчем: ты жапыште изам марий йылме кружокыш коштын, пырдыжгазетым лукташ полшен, тудлан тӱрлӧ материалым ямдылен, почеламутым сераш тӱҥалын».
Пӱрӧ педтехникумышто Я. Ялкайн тунемме дене ончыл радамыште ошкылеш, литературно-творческий пашашке пеҥгыдын ушна, марий, татар, башкир литушем-влак дене пенгыдын кылым куча, фольклор ден этнографий деке шӱмаҥеш, келге шинчымаш верч тырша, калык коклашке у культурым шарен колтымаште кумылым ончыкта.
Педтехникумышто литкружок член-влакын творчествыштым лудшо-влак коклаш шарыше «У вий» журнал чаплана. Я. Ялкайн редколлегийын ик чулым тыршышыже лиеш. Журналым сӧрастараш преподаватель-влак полшен шогат. Кружокын пашаж нерген шке жапыштыже Йошкар-Олаште лектын шогышо «У илыш» журналат возен: «Кружокышто занятийым сайын шоналтен ямдылыме план почеш эртареныт, сылнымут илышым эскерен шогаш да тудым лончылен мошташ тунемыныт» («Пӱрӧ маркор кружок паша», авторжо — П», 1926 ий октябрь).
Я. Ялкайн «У илыш» журналыш Пӱрын, Пӱрӧ велын да моло лӱм денат возкален шоген. «Вурс кайык» поэмжат тиде журналыште «Пӱрӧ велын» псевдоним дене лектын. Кружокыш кумло наре еҥ коштын. Тушто тунемше-влакын возымыштым лончылымо деч посна «почеламут возымо законым» шымленыт, савыкталтше турло материалым лончыленыт.
Я. Ялкайнын педтехникумышто туннеме жапыштеже кум произведенийже савыкталтеш: «Маяк» газетеш (тудо Пӱрӧ олаште лектын шоген) «Марий революционный муро» (1921, Акмаев Шакыртан дене возымо), «Тунемше» почеламут (1925), «Вурс кайык» (1926).
Шӱм ыш чытал ты гана:
Лекте шинчавӱд лупс гай —
Кодыч йолташмыт ончен,
Тений ода шукто вучен.
Кайышым Москош тунемаш,
Тыгодым туннеме сай!
(«Ош Виче вӱдыштӧ сай»,1934.)
Моско университетыште
20-шо ийлаште да варажымат марий ӱдыр-рвезе-влак элын вуз ден техникумлашкыже тӱҥ шот дене направлений почеш тунемаш пуреныт. Тидлан амалжат лийын: 1930 ий марте марий кундемыште ик высший учебный заведеният лийын огыл, техникумжат шагал улмаш. Самырык еҥ-влак Москошто, Ленинградыште, Озаҥыште, Вяткыште, Нижний Новгородышто, Ӱпыштӧ да моло олалаште тунемыныт. Я. Ялкайн, кугу конкурсым сеҥен, Моско кугыжаныш университетын этнологический факультетыштыже фольклор ден этнографий отделенийыштыже тунемаш тӱҥалеш.
«Университет! – возен Я. Ялкайн «Ола» повестьыштыже — рвезе шӱмым, йывыртыктен да лудыктен, шке декыже, наука-влакын рӱдышкышт, эртак ужын йӱлышӧ тул! Кугыжа-влакын кӱртньӧ печыштым таул мардеж гай лӱшкыктен шогышо студент-влакын верже».
Я. Ялкайн ден П. Лашмановын тунемме группышто финно-угор тӱшкаш пурышо йылме-влакым коми калыкын эргыже В. И. Лыткин (1895—1982) туныктен. Тудо шкеже шинчымашым Финдляндийыште, Германийыште да Венгрийыште нӧлтен, варажым филологий наука доктор, профессор марте кушкын. В. И. Лыткинын марий рвезе нерген тыгай шарнымашыже кодын: «Ялкаев пеш тыматле да талантан студент ыле, тунемме деке пеш ончен, кугу йӧратымаш дене финно-угор йылме-влакым тунемын, моткоч кугу усталыкым ончыктен… Тудо зачёт-влакым жапыштыже да кугу шинчымашым ончыктен сдатлен. Ялкаев кокла капан, шемалге-кӱрен ӱпан, серьёзный да эре шонышо тӱсан, пеш скромный да талантливый студент ыле. Студент жапыште возкалымыжым пален омыл, тунемше йолташыштат, очыни, пален огытыл. Тидыже Ялкаевын моткоч скромный улмыжым ончыкта».
Икымше курсышто «Общий языкознанийым» профессор М. Н. Петерсон лудын. Я. Ялкайн дене пырля тунемше мордва калык гыч В. И. Самсонов йолташыжын шарнымашыж гыч пале: профессор Петерсон, индоевропейский йылме-влак дене палымым ыштымек, кажне студентлан шке шочмо йылмыжлан транскрипцийым ыштен пуэн. Тудо поснак Я. Ялкаевын пашажым кукшын аклен.
Университетыште «Введение в языкознание» курсым профессор Д. Н. Ушаков лудын. Учёныйын чапше тунамак кугу лийын. Варажым Д. Н. Ушаковын вуйлатымыж дене «Толковый словарь русского языка» ныл том дене савыкталтеш. Тудо руш йылмым шымлыме пашашке студент-влакым моштен ушен.
Я. Ялкайнын преподаватель-влак кокла гыч поснак М. Т. Маркелов да Ю. М. Соколов дене кугу кыл лийын. Профессор Маркелов мӧнгӧ библиотекыштыжат заниматлаш ужын. Я. Ялкайн профессор Маркеловын да тунемме группын пунчалышт почеш 1929 ийыште шымле пашаште кугу тыршымашым ончыктымыжлан «выдвиженец» лиеш. Тидыже тунемме условийым саемдаш йӧным ыштен. Выдвиженец-влаклан посна занятий-влак эрталалтыныт. Профессор Ю. М. Соколов фольклорист семын чапланен. Тудын дене кыл университетым пытарымекат шуйнен. Тудо Я. Ялкайнын рушла лекшаш «Марийские песни» сборникшым редактироватлен, СССР Серызе-влак ушем пелен фольклор секцийым вуйлатен. Я. Ялкайн тушто чӱчкыдын лиеден. Студент-влаклан сылнымутан литератур денат келге шинчымашым пуэныт. Тыште поснак А. В. Луначарский ойыртемалтын. Кугу шарнымашым коден профессор А. С. Орлов. Тудын образшым Я. Ялкайнын «Ола» повестьыштыжат ужына. Преподаватель древнерусский литературым туныктен, тудым поснак «Слово о полку Игореве» нерген эртарыме занятийже ушеш кодын.
Студент-влак деке чӱчкыдынак писатель, поэт-влак толеденыт, нунын дене вашлиймаш творческий пайремыш савырен. Теве 1927 ий 4 ноябрьыште университетын актовый залышкыже В. В. Маяковский толын. Тушко марий рвезе-влак Я. Ялкайн, П. Лашманов, И. Беляеват логалыт.
20-шо ийла мучаште эл мучко калык коклаште грамотым шарыме паша тӱҥалеш. Н. К. Крупская тиде йодышым 1928 ий 29 октябрьыште студент-влак дене вашлиймыж годым тарвата. Кӱчык жапыште студент-влак кок тӱжем утла еҥым лудаш-возаш туныктен шуктат. Тиде пашаште Я. Ялкайнат ӧрдыжеш ок код, заводышто шым еҥан группым туныктен луктеш.
Студент-влак пален налме шинчымашыштым паша дене кылден шогат. Я. Ялкайн, П. Лашманов да Моско консерваторийын студентше А. Искандаров 1930 ий кеҥежым Оршанка, Торъял, Шернур кантонлаште академический полевой практикыште лийыт, марий-влакын фольклорышт, религий ойыртемышт, музыкальный творчествышт нерген материалым погат, калыкын материальный культурыжым шымлат, беседым эртарат. Я. Ялкайн ден П. Лашмановын тунемме жапыште Москошто «Марий ял (газет)|Марий ял» (1927–1931) газет лектын шоген. Я. Ялкайн тушан тӱрлӧ тема дене нылле утла статьям савыкта.
Я. Ялкайн тунемме годым шуко жапым кусарыме пашаланат ойырен. Тидыже марий да руш йылме-влакым утларак шижын мошташ полшен. Тудо шкетын але йолташыже-влак дене пырля коло утла брошюрым марлаш кусарен луктеш. Я. Ялкайн Моско университетыште тунемме жапшым 1936 ийыште лекше «Ола» повестьыште ончыктен. Тыште лудшо еҥ тӱрлӧ калыкан ешым ужеш, герой-влак коклаште — Рашитов Хасан, прототипше — Муса Джалиль. Татар рвезе Муса Джалиль ден Я. Ялкайн пырля тунемыныт. 1930 ий декабрьыште Я. Ялкайн университетым тунем лектеш. Пашам ышташ Йошкар-Олаш Рӱдӧ марий тоштерыш толеш, пел ий гыч илаш Москошко кусна. Умбакыже тудын литератур да научный пашаже элын рӱдӧ олаж дене кылдалтеш.
«...Сылне произведенийым ышташ пеш кугу культуран лияш кӱлеш».
Я. Ялкайн Москошто профессиональный писатель семын пашам ышташ, СССР Серызе-влак ушем дене кылым куча, тудын йодмыж почеш тӱрлӧ пашам шукта. Шочыт ойлымаш ден повесть-влак, почеламут-влак. «Онго» романын икымше ужашыжат тыштак ош туням ужеш. Тиде жапыштак шымлыме пашам ышта, «Советская этнография» журнал редколегийын членже семын эл мучко экспедицийлан коштеш. Шочмо Пошкырт кундемжымат огеш мондо. Тудо учёный да писатель семын шуаралтеш, кусарыше семынат чапым налеш, марий сылнымутан литературын ончыкылыкшо нерген коляна, ятыр литературоведческий статьям воза, фольклор да сылнымут литератур нерген йодышым тарвата.
Я. Ялкайнын сылнымут ойыртемжым чын умылаш тудын литературоведений да критика дене статья-влакше полшат, нуно тудын тематикыжым, содержанийжым палемдат, путынь творчествыжлан негызым ыштат. «Сылнемут нерген мут» статьяштыже лудына: «Чынак сылне произведенийым ышташ пеш кугу культуран лияш кӱлеш». Тыге тудо писатель ончылно пеш кугу требованийым шында да возышо еҥ келге шинчымашан лийшаш манын палемда, тудо «шке калыкшын экономикыжымат, историй-этнографийжымат, йылмыже кузе кушкын толмымат» шинчышаш, уке гын писатель «…чынак сылне,тичмаш образан, сай йылме дене серыме произведенийым пуэн ок керт».
Тидлан тунеммаш деч посна илышым шке шинча дене ужаш кӱлеш. Тидыжым писатель эн кӱлешанлан шотла. 30-шо ийлаште Я. Ялкайн Касвел Сибирь ден Урал мландыште, Юл кундемыште, Крымыште, Кавказыште, Ленинградыште лиеш, Ӱпышто, Горький автозаводышто, Моско метром ыштымаште пашазе-влак дене вашлиеш. Пашаеҥ, колхозник, туныктышо, студент-влак дене мутлана. Марий сылнымутан литературым шолын шогышо илыш дене таҥастарен, Я.Ялкайн тыгай шонымашыш толеш: мемнан сылнымутышто илыш йодыш-влак, пашаеҥым, пашазе интеллигенцийым ямдылыме шотышто проблеме-влак кӱлеш наре шындалтын огытыл; рвезе совет интеллигенцийын илышыже, тудын мер пашаште тыршымыже да шуко моло йодышат ончыкталтын огытыл.
Фольклор-этнографий дене келге шинчымашым налмыже Я. Ялкайнлан сылнымутын ойыртемжым умылаш полшен, литератур теорийыым рашемдымашке конден. Тидым «Роль фольклора в развитии марийской литературы», «Муро ден литератур», «Чавайн ден фольклор», «Историй ден фольклор » да моло статьялаштыже почын пуа. Калык творчествым погымаш, шанчым келгын шымлымаш писательын усталыкшым шуарат, писатель да критик паша нерген чын умылымашым пуат.
Раш эстетический позиций, возымо мастарлыкым кукшын аклымаш писательлан сылнымут пашаштыже тыгай кӱкшытыш шуаш йӧным ыштат.
Я. Ялкайнын писатель семын шуаралтмаштыже руш литературым лудын шогымыжо шагал огыл полшен. Н. Некрасов, А. Пушкин, М. Лермонтов, Л. Толстой да молат рвезе писательлан шке шотан туныктышо лийыныт. М. Горький дене вашлийме, произведенийже-влакым изинекак лудын шогымо да варажым марий йылмыш кусарыме Я. Ялкайным писатель корныш пенгыдын шогалаш кумыландат.
Центризадатын ту жапыште вуйлатышыже А. П. Рябинина Я. Ялкайн нерген тыге каласен: «Ялкайн... шке калкыкшын культурыж верч чот тыршен. Тиде кӱкшыт гыч чыла чумыр пашажым ончен, шочмо эллан, калыклан шкенжым чаманыде служитлен».
«Мый поэзий верчын шкемым шым чамане, шым чамане»
Я. Ялкайн Москошто илыме жапыштыже издательстве-влак дене кылым куча, «Советская этнография» журнал редколегийын членже лиеш, марий писатель-влакын произведенийыштлан рецензийым воза, СССР Серызе-влакын ушемышт пеленсе фольклор секцийын пунчалже почеш экспедицийлаш лектеш, кугу творческий шонымаш дене ила… Тиде талантан айдеме кенета волгалтын, но ош тӱняште илаш улыжат кумло ик ий утларак веле пурен улмаш. 1938 ий шошым, пӱртӱс одарланен пеледме жапыште, шинелян еҥ-влак ныл шагат эрдене налаш толыт… Мый поэзий верчын шкемым
Шым чамане, шым чамане.
Луктым шокшо мурым, семым,
У элем вияҥже манын.
Мыйын муза ыш шу кушкын —
Кӱрльыч мурым йот еҥ-шачым,
Уло илыш чучо йӱштын,
Сай инаным кӱрльым шӱм гыч.
Честный еҥ пала ойгемым,
Мый поэзий верчын шкемым
Шым чамане, шым чамане. Тиде поэтын пытартыш почеламутшо. «Поэзий — илыш » маналтеш тудо.
Тыге каласен кертын Я. Ялкайн пӱтынь сылнымут пашаж нерген. Тудо поэзийлан гына огыл, прозыланат, шанче пашаланат уло вийжым, моштымашыжым пуэн. Я. Ялкайн ондак шке мастарлыкшым поэзийыште ончыкта.Тудын сборникше «Элем» (1934) маналтеш. Автор тиде сборникыш пурышо почеламутлаште шочмо элжын илышыж-пӱрымашыж дене кугешна да тургыжлана, куана да ойгыра. «Элем» лӱманак почеламут волгыдо шӱдырла илышын ончык каймыжым аллегорий йӧн дене ончыкта. Автор тудым писын кайыше поезд дене танастара. Почеламутын тӱҥ шонымашыже — калыкын илышыж ден элын пурымашыжын чак кылдалтмышт.
Элын ончык каймыжым поэт паша дене кылда. Тыгодым поэтын лирический геройжат калык дене иктыш ушна. «Мый, у мурым чот удалын, у эл дене кушкынам», — куана тудо. Калык илышым чоҥа, стройкылаште, нур пашаште чот тырша. Паша — илышын символжо, ончыко нангайыше вийже. Тиде шонымашымак автор «Марий кундемын 13 ийже», «Метро», «Эпохын шӱлышыжӧ» почеламутлаште почын пуа.
Марий калыкын илыш сынже, пӱрымашыже вашталтеш. Теве Моско метром чоҥымаште гына шӱдӧ дене марий-влак тыршат: — Палет? — маннам мый
Марий метрозылан, —
Москва йымачын
У корным чоҥет олалан.
Олалан веле огыл,
Чоҥет калыклан.
(«Метро».) Поэт илышыште оза лийше айдемын тӱрлӧ пашаште тыршымыжым ончыкта, тудын уш-акылже пӱсеммым, койыш-шоктышыжо вашталтмым ужеш. Тыге Я. Ялкайн айдемын илышым тӱзаташ шочмыжым чумыр творчествыжлан негыз семын налеш.
Сборникыш пурышо кугу произведений — «Ленин» поэме (1934). Ту жапыште калык В. И. Ленин деке кугу пагалымаш дене илен. Поэт-писатель-влакат шке возымаштышт тудым моктеныт, тау мутым ойленыт. Садлан Я. Ялкайнын творчествыштыжат тиде тема ӧрдыжеш кодын огыл.
Я. Ялкайнын поэмыжым эпический сынан манаш лиеш. Тыште автор руш былине традицийлан эҥерта, марий мурын ойыртемжым шотыш налеш. Произведенийыш поэт шкежат лирический герой семын «шеҥын» пура, событий-влаклан вияҥаш ешартыш вийым пуа: «Кӱслеже Ямайын йомартлын шокталтыш. Мӱкш гае ызгалын нӧлтале у семым. Калык шогале Ямай йыр вӱд семын». Событий-влак поэмыште кӱслезе Ямайын мурыж гоч ончыкталтыт. Чолман вӱдыш
Ош Виче вӱд ушна.
Ушнымеке,
Изиш лончылалт йога
Ай, Ош Виче вӱд
«Эрге» (1935) поэме Пошкырт мландыште эртыше граждан сар жапыш конда. Ту исторический эпохын ойыртемжым, марий кресньыкын психологийжым, йӱлажым, тептержым, илыш тургымышто кокытеланыме койышыжым автор Салмиян ден тудын эргыже Изилан гоч почын пуа. Произведений содержанийже дене документ сынан, тудым илыш факт негызеш чонгымо.
Сборникыш пурышо произведенийлаште автор тукым ден тукым кокласе кылым, айдемын чон моторлыкшым лудшылан почын ончыкта, илыш нерген келгын шонаш тудым тарата. Тышеч Я. Ялкайнын ойго-куанжым, уш-акыл кӱкшытшым, тӱня ончалтышыжым пален,умылен налына.
1937 ийыште Я. Ялкайным, «калык тушман» манын титаклен, писатель ушем гыч луктыт, вес ийжын эрык деч посна кодат. Тиде жапыште возымо «Ит инане», «Поэзий – илыш», «Тӱняште», «Поэзий кыл», «Ужатымаш» да моло почеламутшат ойган шонымашан, шӱлыкан улыт. Поэт чыным вараш кодын умылымыж нерген ойла.
Но ончык вӱдышӧ шӱдыржӧ, шке манмыжлан. «ал мечтаже», йӱксӧ семынак тудлан эре кончен: Коеш тачат ӱмбалне йӱксӧ,
Шукталтде кодшо ал мечта.
(«Йӱксӧ». 1938) Я. Ялкайн пӱртӱсын ямжым умылымо символжо Ош Виче эҥер лийын гын, ал мечтаже — йӱксӧ, ару чонан, поро койышан волгыдо кайык. Я. Ялкайнын поэзийжымат нунын дене таҥастараш лиеш. Кузе уке гын? Илышыште пеҥгыдын шогаш порылык тӱня лийшаш.
Я. Ялкайнын классический литератур дене палыме лиймыже тудлан поэзийыштат у кӱкшытыш тошкалаш эҥертыш лийын: руш поэт-влак А. Пушкинын, М. Лермонтвын, Ф. Тютчевын, А. Блокын, В. Маяковскийыын, немыч-влак В. Гетен, Ф. Шиллерын, Г. Гейнен, венгр Ш. Петефин, турок О. Хаямын строкашт-влак тудын кусарымыж дене марла йоҥгалтыныт, марий лудшо деке шуыныт. Адакшым калык творчестве гоч толшо поэтический поянлык Я. Ялкайным поэзий тӱняште ойыртемалтшым ышта, содержанийым веле огыл, тӱрлӧ формымат шындараш йӧным пуа: ритмже йоҥгалтшан, кумда диапазонан лиеш, тудо поэзийыште силлабо-тоникым да тонический стихым пеҥгыдемда.