cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Григорьева, Светлана Дмитриевна
Оҥай факт-влак
2007 ийыште йоча-влаклан возымо «Йомшо чывиге» сборникшылан Родо-тукым калык эстон программын да Финн-угор литератур ассоциацийын  литератур премий лауреатше лӱм дене палемдалтын. Тудо икмыняр гана йоча-влаклан да кугыеҥлан возымыж дене республикысе журналист-влакын пашашт номинацийыште сеҥышыш лектеден.
Светлана Дмитриевнан чыла тиде ыштыме пашажым аклен, Туныктышо да воспитаний Министерствын (1998, 2005), Печать да информаций Госкомитетын (2001), РМЭ культур профсоюз рескомын (2004) Чап таныкше дене да 2005 ийыште 25 ий сылнымут аланыште тыршымыжлан «Марий Эл Республикын сулло пашаеҥже» лӱмым пуымо. 2015 ийыште С.Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш сылнымут премийын лауреатше лийын. 2017 ийыште Россий Федерацийын Связь да массовый коммуникаций министерствын Чапкагазше дене палемдалтын.
Сылнымут корныжо
1999 ийыште Светлана Григорьеван «Шыманрак ончынем шинчашкет» икымше почеламут сборникше ош тӱням ужеш.
2003 ий – йоча сылнымут книга «Сото кандывуй».
Вес поэтический книгаже – «Лишыл ыле тымыкын ласкаже» – 2004 ийыште лектын, тышке почеламут деч посна ятыр муро пурен.
Светлана Григорьева моло поэт-влак деч лирик кумылан  улмыж дене ойыртемалтеш.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Иванов, Кирилл Иванович
Йыван Кырлa (Кирилл Иванович Иванов) (, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Купсола (кызыт Купсола) ял —, Свердловск вел, Краснотурьинск ола) — марий почеламутчо, киноактёр, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1937).
Тÿҥалтыш ошкыл
Рабфакыште тунеммыж годым Кырля сылнымутан литератур деке чот шÿмаҥеш. Марла книгам тудо ончычак, эше ялыште илымыже годымак, ятыр лудын ыле. Марий книгаче-влакын возгалымыштым тÿрлӧ спектакльла гычат пален. Куанен ончен Шернур педкурсын ончыктымо спектакльжым. Шабдарын поэзийже тулык рвезын шӱм-чоныштыжо сылне мутым йӧратыме ойыпым ылыжта.
Тунеммыж годым Йыван Кырля В. М. Васильевын, В. Т. Соколовын, Г. Г. Кармазинын, В. А. Мухинын лекцийыштым колыштын.
Рабфакын библиотекыже «У вий» журналым, «Марий ял» газетым чарныде налын шоген. Поэзий дене искусство деке шӱмаҥше рвезе нуным йӧратен лудын.
Марий поэт-влакын возымыштым лудмо дене пырляк Йыван Кырля рушла книгамат кидышкыже налеш.
Рабфак Йыван Кырлян усталыкшым почын. Тудын деч посна ик концертат эртен огыл. Сцене гыч марий мурым мурен, тӱрлӧ пьесылаште оҥайын модын. Уста улмыжым ужын, Рабфакыште туныктышо-влак Йыван Кырлялан артистлан тунемаш каяш ойым пуэныт.
1930-шо ийласе поэзий
1929 ийыште тудо, рабфакым коден, Москвашке кая да тысе техникумын актерым ямдылыме отделенийышкыже тунемаш пура. Пурышаш экзаменым Кырля чаплын куча. Приемный комиссийын членже-влак С. Эйзенштейн, Л. Кулешов, А. Роом, В. Пудовкин, самырык марий рвезын модмыжым ончен, усталыкшым вигак ужыныт.
Техникумышто тунеммыж годым Йыван Кырла киношто модын онча. 1930 ийыште тудо «Путевка в жизнь» фильмыште (фильмын режиссержо Н. Экк) беспризорник, марий рвезе Мустафан рольжым модеш.
«Путевка в жизнь» — Совет Ушемыште сниматлыме первый йукан фильм. Тудын марте элыштына тыгай фильм але уке ыле.
Ончычшым Йыван Кырла фильмыште тӱҥ рольым модын огыл. Тудым эпизодический рольым гына модаш ӱжыныт улмаш. Но изи эпизодымат мастарын модын ончыктымыжо Кырлам вучыдымын ончыл верыш луктын. Киноартист М. Жаров «Жизнь. Театр. Кино» мемуар книгаштыже (1967 ийыште лектын)  тидын нерген тыге воза:
''«Фильмлан ик эпизодым сниматлена ыле. Вочко гыч вуйжым луктын, беспризорник ончыштеш. Монгол чуриян, вуйыштыжо — тоштем пытыше ӱдырамаш шляпа. Аҥышыр шинчан полмезе рвезе мемнам чоян гына ончал колтыш, вара моткоч оҥайын «Ку-ку» манын кычкыралят, уэш вочко кӧргыш шылын шинче. Уло зал тунамак рӱжге совым кыраш тӱҥале.''
— Кӧ тиде?
— Тиде Мустафа-с!
— Эше ик гана ончыктыза-ян, тиде путырак тале артист-ыс!
Тыге икте-весе дене ончылгоч кутырен келшыде, чыланат ик йукын маньыч:
— Тиде, чынак, Мустафа!
Тунамак, саде зал гыч лекдеак, келшышт: тымарте палыдыме ты рвезым Мустафан рольжым модаш шогалташ… Мустафан рольжым модаш тыге ойырен налме рвезе кинотехникумын студентше Йыван Кырля ыле».
Йыван Кырля – тиде артист веле огыл, тыгак эше уста поэт-лирик лийын. Почеламутым тудо Озаҥыште тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. 1929 ийыште «Йошкар кече» газет ик изи информациыйштыже тыге увертара: ''«Озаҥ студент-влак эн сай литератур произведенийлан конкурсым ямдыленыт. Эн сайлан рабфакыште тунемше Иванов Кырлян почеламутшым шотлымо. Первый почеламутлажым тудо студент-влаклан лудын, южо возымыжым газет да журналышкат колтылын. Туҥалтыш жапыште возымыжо, очыни, печатлалтын огыл. Теве 1929 ийыште лекше 10 номеран «У вий» журнал Йыван Кырлялан тыгай вашмутым пуа: «Шошым толеш» почеламутет савыкташ ок йоро, ӱмбачынрак возымо».''
Йыван Кырлан возымыжо первый гана тудын Москваш толмекыже, 1930 ийыште, «Марий ял» газетеш лектын. Тушто ме «Корным почо госрабфак», «Шошым кече», «Ӱдырамашлан», «Первый март» да моло почеламутым ужына. Изиш лиймеке, почеламутшо кугыеҥлан лукмо лудшаш книгаш печатлалтын.
Книга-влак
Me ударне улына: почеламут-влак (Мы — ударники: стихи). М.: ГИКЛ, 1931. 66 с. Автор-влак: О. Ипай, И. Кырля. Ончылмутым П. Ланов возен.
Революцийын йÿкшö дене муралтем мый йывыртен (Голосом революции пою я от радости). М.-Л.: ГИХЛ, 1932. 64 с.
Шочмо кече: почеламут-влак (День рождения: стихи). М.: ГИХЛ, 1935. 64 с.
Шочмо кече: почеламут-влак (День рождения: стихи). Йошкар-Ола, 1957. 60 с.
Муралтем мый йывыртен: почеламут ден шарнымаш-влак (Я от радости пою: стихи и воспоминания). Йошкар-Ола, 1969. 80 с.
В. Янтемир. Путевка дене ГУЛАГ-ыш
<…>
Теве ынде нунын кокла гыч иктыже авамлан «уверым» луктын пыштен: «Таче «Онар» воктенсе комиссионкышто лӱйкален пуштмо еҥ-влакын шинчалыкыштым ужалаш туҥалыт». Сандене авам мыйым комиссионкыш колтыш. Ачамын шинчалыкшым мый тӱжемле шинчалык коклаште пален кертам ыле. Комиссионкышто тунам нимогай шинчалык уке ыле, зато «Онар» воктене Йыван Кырлам ужынам. Мый тудым ондакат ужынам, но тудын йырже эртак куанен-юарлен тӧрштылшо эрге-влак тӱшка дене поӧрдыныт. «Чонан Мустафа» деке лишке мияшак лийын огыл, а теве кызыт… Пожалуйста, ончо веле. Мый тунам Кырлан «Онарыште» кокымшо пачашыште ик веран номерыште илымыж нерген пален омыл. Туштыжо тудын деч ныл ий ончыч Мартемьян Рютинын соратникше, Сталинын «Краткий курсыштыжо» каргыме да мемнан дек ссылкыш колтымо Дмитрий Марецкий (кумдан палыме актриса Вера Марецкаян изаже) илен.
Ме, очыни, пеш оҥайын койынна: «Путевка в жизнь» йӱкан икымше кинофильмыште беспризорник Мустафан рольжым модшо, тӱня мучко кумдан палыме киноактер шога, а йырже рвезе-влак пӧрдыт, нуно тудым, вожылде, йыр могырым тӱслен ончыштыт. Кырла галстукан шем костюм, шляпа дене пелтыше кечан кечын орланен шогылтын, тудо ала-кӧм вучен, очыни, ӱмбакем ончалынат огыл.
Тӱня мучко чапым налше Йыван Кырлам 1937 ий тӱҥалтыште облисполком председатель И. П. Петров Москва гыч Йошкар-Олаш ужын конден, икмыняр тылзе гыч тудым шкенжымат репрессироватленыт.
Самырык актер пашам ышташ туналме жапыштак моткоч кугу сеҥымашке шуын. Тудын нерген шуко элысе газетлаште возеныт, лӱмжӧ Парижысе, Лондонысо, Берлинысе уремлаште рекламе тул дене волгалтын.
Поэт марий калык творчествым йӧратен. Могай кугу кумыл дене тудо кумдан палыме «Ой, луй модеш, луй модеш» мурым мура! Тиде калык муро семым Яков Эшпай келыштарен, а мутшым, калым мурылан эҥертен, поэт Петр Ланов (Лашманов) возен:
Ой, луй модеш, луй модеш
Кугу чодыра покшелнет.
Ой, мӧр куэш, мӧр куэш
Каласкалыме почеш, Кырла пеленже блокнотым коштыктен, тушто ала-мом возкален, почеламутым серкален, очыни. Кырлам шахтыш колтеныт, тушто тудо 1943 ий 3 июньышто колен. Колымыж деч вара делаште актерын блокнотшо лийын огыл. Соломатин письмажым тыгай шомак ден кошартен: «Кушто кия — палем, но чыла молыжым — шӱдӧ ий гыч».
(Марий Эл. 2000. 1 март)
Васин К. Поэт, артист Йыван Кырля (книга гыч ужаш)
<…>
Йыван Кырля шӱмыштыжо мо уло, тудын нерген веле мура. Тудын поэзийжын тӱҥ лирический геройжо — тудо шкеже (Йыван Кырлян почеламутлаштыже тиде герой эре «Мый» манын выступатла), сандене тудын творчествыжым поэтический автобиографий семынат ончаш лиеш. Шонен лукмо, я историко-документальный материал гыч ойырен налме герой тудын произведенийыштыже лийын огыл.
Шкеж нерген чон почын ойлымыжо, чоныштыжо мо уло, тидын нерген веле возымыжо. Йыван Кырлям лудшо шӱм-чонжо деке чот лишемда. Лудшо еҥ поэтын кумылжым шке кумылжо семын вашлиеш. Тиде ойыртемже дене Йыван Кырлян возымыжо Сергей Есенинын поэзийжым ятыр шотышто шарныкта.
Архангельский кундем
Архангельский кундем (Архангельский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Архангельское.
Иванов, Кирилл Иванович
Васин К. Поэт, артист Йыван Кырля (книга гыч ужаш)
Йыван Кырля марий поэзийын йол умбаке пеҥгыдын шогалаш тӱҥалме жапше годым возен. Уло марий поэзий дене пырля шкат кушкын. Поэтын творчествыже кушмо пагыт дене кылдалтын, сандене тӱрсырат лиеден. Туге гынат поэт-киноартистын возымыжо шке акшым йомдарен огыл. Тудо моло марий мурызо-влак коклаште поэтический вийже дене ойыртемалт шога.
Архангельский кундем
*
Иванов, Кирилл Иванович
Васин К. Поэт, артист Йыван Кырля (книга гыч ужаш)
Йыван Кырлян поэт кумылжым иза-шольо калык писатель-влак эше тунамак ужын шуктеныт. Уста марий эрге нунын дене йолташла келшаш, пӱтынь элысе литератур илышыште вияҥ илаш тӱҥалын. Тидын нерген 1933 ий 11 декабрьште лекше «Литературная газета» ушештара. Газет СССР Писатель ушем оргкомитетын пашаже нерген воза.
Москваште пырля илыма гычак Йыван Кырлям кугу чуващ поэт П. Хузангай пагален шарна. «Кырля дене пытартыш гана, — воза тудо шке серышыштыже, —''ме 1936 ийыште Йошкар-Олаш вашлийна. Тунам Марий автономийлан 15 и теме лӱмеш пайрем ыле. Вашлийна кӱчык жаплан гына, но тиде вашлиймына ушешем нигунам мондалтдымылан кодо. Ме тудын дене «Онар» гостиницыште илышна. Йыван Кырля лӱмеш почеламутым возышым». Тиде почеламутым 1963 ийыште марий йылмышке кусарыме''».
Атлантик тептеҥыз
Атла́нтик тептеҥыз (Атлантический океан) — Тыныс тептеҥыз деч вара кумдык почеш кокымшо тептеҥыз.
Иванов, Кирилл Иванович
Васин К. Поэт, артист Йыван Кырля (книга гыч ужаш)
(К. К. Васин. Поэт артист Йыван Кырля.  Йошкар-Ола, 1969)
Атлантик тептеҥыз
Кумдык 91,6 млн. км², тушеч ик чырыкше континент кӧргысӧ теҥызлан логалеш. Вӱд объем 329,7 млн. км³ наре, Тӱнямбал теҥыз деч 25 % айла. Тептеҥызын лӱмжӧ Атлас (Атлант) титанын але легендысе Атлантида отро-н лӱмжӧ деч шочын.
* Категорий:Тептеҥыз
Иванов, Кирилл Иванович
Негыз
Йыван Кырла Марий Викитекыште
Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий актёр-влак
137
137 ий — II курымын ийже.
Краснослободск кундем
Краснослободск кундем (Краснослободский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Краснослободск.
137
Кӧ колен
Категорий:137Категорий:II курым
Краснослободск кундем
*
1206
1206 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1206Категорий:XIII курым
Вӱрзым кундем
Вӱрзым кундем (Ӱржӱм кундем; Уржумский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Вӱрзым. Калыкчот 31,8 тӱж. еҥ наре.
Географий
*
Карай
Карай (Карай) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 779 еҥ (2002 ий), 766 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Яллан негызым Карай лӱман еҥ пыштен, сандене ялын лӱмжӧ «Карай».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Нурӱмбал (У Роҥго кундем)
Нурӱмбал (Нурумбал) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1860
Кö колен
Категорий:1860
Химий
Химий (کيمياء, египет мут km.t (шем) гыч, χυμευσις — «варымаш») — эменын ойыртемжым, составшым, ышталтмыжым, вашталтмыжым тунемше шанче.
*
138
138 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:138Категорий:II курым
1207
1207 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1207Категорий:XIII курым
1208
1208 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1208Категорий:XIII курым
Циртоподиум
Циртоподиум (Cyrtopodium) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 40 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Барбадос элыште Индуизм
Барбадос калыкын 0,46% Индуист уло.
Демографий
1990 ийыште калыкын елда Һинд дине тарафдарлары халыкның 0.24 % Индуист ыле, 2000 ийыште 0,34 % Индуист ыле. Вара 2010 ийыште перепись почеш Барбадос калыкын 0,46% Индуист ыле.
Барбадос элыште шуко Индуист Сент-Майкл приходышто ден Крайст Чёрч приходышто ила. Индий гыч калык Барбадосын 1.3 %-шо уло, но Индуист Барбадос калыкын 0,46% гына уло.
Обществе
Барбадосыште нара 80 Синдхи пеш уло. Кажне пешын пӧртын алтарь уло. Синдхи-влакын Индуист Юмо-влакышке кумалтышым ышта ден Бхагавад-Гита шымла. Сикхизм тынын Синдхи-влак "Гуру Грант Сахиб" шымла. Шуко Барбадос калыкын Индуист-влак Махарадж Чарансингджи гуруын, Шри Сатья Саи Баба гуруын але Садху Васани гуруын тунемше уло ден вегетариан ден орвуян уло. Уэлчесыште Сент-Майклыште Индуизм тынын ашрам уло. Барбадос элын Индуист-влак Холи але Пхагвах Индуизмын пайремым ышта.
Кылвер-влак
Категорий:Тын
Королёв (ола)
Королёв (Королёв) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 185 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
139
139 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:139Категорий:II курым
Тӱҥ Ош Кугу Юмо
Тӱҥ Ош Кугу Юмо (южо вере тудым Ош Поро Кугу Юмо маныт; Кого Йымы) – Юмылан Юмо улеш. Тудо – Сандалык, чыла тӱням иканаште шке шинчаончалтышыж дене авалтен шогышо, чылажымат ончылгоч палыше да палдарыше, виян дечат виян, поро дечат поро, тӱнямбал илышым тӧрлык да чын шот дене ик таныпеш кучен, виктарен, чарныде шочыктен, осал деч арален ашныше курымашлык пӱртӱс вий да оза. Моло Юмо дене таҥастарымашыште эн тӱҥ, эн кӱлешан, кугу виян улмыжым шотышко налын, тунамак илышым пеҥгыдын эскерен шогымыжым умылен, поснак чот пагалымашым ончыкташ шонен, марий-влак тудым XIX курымышто Тӱҥ Юмо маныныт.
Марий калыкна Тӱҥ Ош Кугу Юмым илыше вий дене пойдаралтше пӱртӱс явлений-влак да нунын кӧргӧ чон куатышт семын пагала. Поро Ош Кугу Юмын образшым ме ваш-ваш келшен илыше индеш Кӱшыл Юмын поро пашашт гыч рашемден сеҥена. Кӱшыл Юмо коклаште поро тыныслыкым, шулыкым пуэн шогышо, чылажымат илаҥдарыше Тӱня юмо, Илян юмо да Агавайрем юмо; адыл кумыл дене илышым пӱрен, калык кумылым асу шӱлыш дене овартен, осал деч арален илыше Пӱрышӧ юмо, Кугу Серлагыш да Мер юмо; илышым порын шочыкытшо вий дене авалтен вораҥдарыште, поро перке дене куандарыше Шочын Ава, Мланде Ава да Перке Ава улыт.
«Юмо» мут нерген
Юмо – тиде Пӱртӱс. «Юмо» мут дене палемдыме пагалыме вийым шуко финн-угор калык пала. Финн-влак тудым «jumala», эстон-влак «jumal», коми калык «йем», йӱдвел чудь «юмель», саам-влак «йивмел» маныныт. Индий калык вес тӱнян озажым Яма манеш. «Йо» мут китай йылмыштат уло, тудо «йӱла», «порядок» мутым ончыкта. Шуко шанчызе еҥ юмо мут Урал велыште илыше индоиран (арий) калык деч менан йылмышкына логалын манын шона. Авестыште эн ондак илыше еҥым-кугыжам Йима (индий калыкын – Яма) манын лӱмдымӧ. Тудо пуйто ше калыкше дене вич тӱжем вара кечывалвелыш калыкшым наҥгаен. Тыште 600 ий иленыт. Калык да вольык шукеммылан кӧра адак вес верыш куснаш логалын. Историк-влакын шонымышт почеш, нуно Хорезм, Амударья эҥер кундемыш каеныт. Тыштыже 900 ий пеш сай иленыт. Но осал вий телым шонен луктын. Сандене индоиран калык шокшырак верышке Индий, Иран кундемыш илаш кусна.
Пашаже
Тӱҥ Ош Кугу Юмо сандалык кӧргысӧ каваште мландӱмбалне вияҥше илышлан да тыгак тоштыеҥ-влакын вес тӱнясе илышыштлан оза. Юмо айдемылан чоным пуэн, йочам. Тудо вольыкым мӱкшым, кушкыл ден пеледышым, шурным кушта, ешым погаш, малым поянлыкым чумыраш полша.
Тӱҥ Ош Кугу Юмо мланӱмбаке ятыр гана шке Пиамбаржым колтен, шнуй еҥ-влакым (Ӱлыл юмо) калыклан пӧлеклен. Нунын туныктымо ойышт негызеш тӱнямбалне шуко у религий-влак шочыныт. Сандалык Юмым мондышо-влак Пиамбар да шнуй еҥ-влакым посна Юмо семын пагалаш, нунылан кумалаш тӱҥалыныт. Тыге Тӱҥ Ош Кугу Юмо олмеш ондак палыдыме юмо-влакын образышт шочыныт, ош тӱнясе пӱртӱс вий да явлений-влакым посна Юмо семын пагалымаш койыш шарла.
XIX курымышто лекше книгалаште марий-влак 140 утла Юмым паленыт манын возымо. Чыла пӱртӱс чонан улеш манын ӱшанымыштлан кӧра водыж-влаклан, шыртлан, кереметлан кумалмаш йӱла-влак шочыныт. Марий-влак шке йоҥылышыштым XIX курымыштак умыленыт. 1828 ийыште Купран кӱсотышто эртыше пеш кугу кумалтыш Тӱҥ Ош Кугу Юмылан угыч кумалаш тӱҥалме семын калык шарнымашеш кодын. Тиддеч вара тиде Юмым чыла юмым иктеш ушнен шогышо, ик эн тӱҥ, марий йӱлалан негызым пыштыше, эн чот шергакан Юмо семын пагалат.
Категорий:Марий мифологий Категорий:Марий юмынйӱла
Васикова, Лидия Петровна
Лидия Петровна Васикова (, РСФСР, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Пынгель Парнингаш ял —, Йошкар-Ола) — марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче доктор (1985), профессор (1986), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1988), Россий Федерацийысе шанчын сулло пашаеҥже (1995), Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001).
Илыш корныжо
Лидия Васикова 1927 ийын ага тылзын 28-ше кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялеш шочын. 1946—1950 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто историй да филологий факультетын марий йылме пӧлкаштыже шинчымашым поген. 1951—1954 ий — Тарту университетыште аспирантурышто тунемын. Вуйлатышыже кумдан палыме шанчызе Пауль Аристэ лийын. Ик ий гыч, 1955 ийыште, Тартуштак «Прошедшее время глагола в марийском языке» кандидат диссертацийым арален. Тыште икымше гана глаголын эртыше жап категорийжым ончыктен. Варажым Л. П. Васикова марий да руш йылмын синтаксисшым шымлаш тӱҥалын. Тиде темылан икмыняр монографий ден статья-влакым пӧлеклен: «Основы синтаксиса простого предложения русского языка» (1980) да «Сложные предложения в современном марийском литературном языке» (1982). Тыште тудо литератур йылмыште сложносочинённый предложений-влакын верыштым палемден. Шанче паша-влакым серыме деч посна, самырык ӱдыр пединститутышто марий да руш йылмылам, тыгак Тарту олаште Эстон ялозанлык академийыште туныктен.
1980—1996 ийлаште ялысе да селасе туныктышо-влаклан келыштарыме ушемым вуйлатен. Марий Эл Республикын конституций проектым ямдылымаште кугу надырым пыштен. «О языках в Республике Марий Эл» законым пуртымаштат суапле пашажым палемден кодыде огеш лий.
1984 ийыште «Сложносочинённые предложения в современном марийском литературном языке в сравнении с другими типами предложений» докторлык диссертацийым арален. Тиде ий гычак Лидия Петровна Марий кугыжаныш университетысе чумыр да руш йылмышанче кафедрын заведующийже. Пытартыш ийлаште лабораторийын вуйлатышыже лийын.
Л. П. Васикова — кумда профилян специалист. Тудо чумыр да руш, марий йылмышанчым, контрастивный лингвистикым, йылме контактым, социолингвистикым шымлымаште кугу надырым пыштен. 195 чоло публикацийын, 10 монографийын авторжо. Шымлымаш паша деч посна, марий калыкын уста еҥже яра жапыште чонжым кӱсле йӱк дене луштарен.
Лидия Петровна Васикова — Марий кугыжаныш университет пеленсе финн-угор йылме-влак тӱшкаш пурышо доктор диссертацийым аралыме специализированный советын членже лийын.
Скорпион (зодиак тамга)
Скорпион — кандашымше зодиак тамга.
Васикова, Лидия Петровна
Илыш корныжо
Уста марий ӱдырамаш «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль, 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орден (2001), Эстон ден Марий Эл Республикын Чап грамотыж дене палемдалтын (2002).
Скорпион (зодиак тамга)
Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Скорпион тамгаште 24 Шыжа гыч 22 Кылме марте наре улеш, веда астрологийыште — 16 Кылме гыч 15 Теле марте улеш.
Звенигород
Категорий:Моско велысе олала
Васикова, Лидия Петровна
Илыш корныжо
2012 ий шыжа тылзын 28 кечынже ӱмыржӧ корно туткарыште кӱрылтын.
Важ-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:«Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже-влак
Скорпион (зодиак тамга)
Планета
Скорпионын планетше-влак — Марс да Плутон.
Пале
Скорпионын палеже ♏.
140
140 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:140Категорий:II курым
Сервал
Сервал (Leptailurus serval ) – Африккыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 59—92 см, почше 20—38 см, нелытше 9—18 (узо), 7—12 (ава) кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Пырыс-влак
2 вӱдшор
2 вӱдшор (2 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 92-шо (кужемдыме ийлаште — 93-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 273 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Фотиньян кечыже. Тиде кечын тавысе вÿд юзо виян лиеш, маныныт. Сандене тавысе вÿд дене кидым, шÿргым шÿялтеныт. Тыгак кечывал кечын вынер тувырым, солыкым але ургаш ямдылен пыштыме куэмым тÿжваке луктыныт.
Категорий:2 вӱдшор
Ельники кундем
Ельники кундем (Ельниковский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Ельники.
*
Васли почиҥга
Васли почиҥга (Василенки) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 143 еҥ (2005 ий), 49 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 3 километр касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан негызым «Васли» лӱман еҥ пыштен, сандене яллан «Васли почиҥга» лӱмым пуэныт.
17 теле
17 теле (17 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 351-ше (кужемдыме ийлаште — 352-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 14 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 17 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 17 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 17 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:17 теле
1209
1209 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1209Категорий:XIII курым
142
142 ий — II курымын ийже.
Пикшызе (зодиак тамга)
Пикшызе — индешымше зодиак тамга.
142
Кӧ колен
Категорий:142Категорий:II курым
Пикшызе (зодиак тамга)
Пале
Пикшызын палеже ♐.
Тыгак ончо
Категорий:Зодиак тамга-влак
Атюлов, Анатолий Александрович
Анатолий Атюлов (Анатолий Александрович Атюлов) (, Марий АССР, Курыкмарий кундем, Латансола ял) — курыкмарий серызе, туныктышо.
Домодедово (аэропорт)
Домодедово (Московский аэропорт Домодедово) — Москон калык-влак кокласе аэропортше, эн кугу аэропорт Российыште.
Атюлов, Анатолий Александрович
Илыш корныжо
Анатолий Атюлов 1938 ийын теле тылзын 27-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Латансола ялеш кресаньык ешеш шочын.
Тыныс тептеҥыз
Тыныс тептеҥыз (Тихий океан) — кумдык да келгыт шотышто Мланде валне эн кугу тептеҥыз. Касвелне Евразий ден Австралий, эрвелне Йӱдвел Америка ден Кечывалвел Америка, кечывалвелне Антарктиде коклаште верланен.
Атюлов, Анатолий Александрович
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Домодедово (аэропорт)
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Моско велыште
Тыныс тептеҥыз
Категорий:Тептеҥыз
Чингансола
Чингансола (Чингансола) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Шолэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 47 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Памашсола деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
17 шорыкйол
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 17 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 17 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 17 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:17 шорыкйол
1210
1210 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1210Категорий:XIII курым
Буздяк кундем
Буздяк кундем (Буздякский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Буздяк.
*
Сабы кундем
Кундемын рӱдолаже – Богатые Сабы ола сынан посёлко.
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (95,5%), руш-влак (3,1%).
Административ шеледымаш
Сабы кундемыште 1 ола шотан илем да 19 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
Мераҥ отро
Мераҥ отро:
1211
1211 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1211Категорий:XIII курым
Йӱдвел тептеҥыз
Йӱдвел тептеҥыз (Се́верный Ледови́тый океа́н, Arctic Ocean) — Мланде валне эн изи тептеҥыз, Евразий ден Йӱдвел Америка коклаште верланен.
Категорий:Тептеҥыз Категорий:Йӱдвел тептеҥыз
143
143 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:143Категорий:II курым
Ирказа (зодиак тамга)
Ирказа — луымшо зодиак тамга.
Период
Кече касвел астрологийыште келшышын Ирказа тамгаште 22 Теле гыч 20 Шорыкйол марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Шорыкйол гыч 14 Пургыж марте улеш.
Шатуро
Шатуро (Шатура) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 33 тӱж. еҥ наре.
Ирказа (зодиак тамга)
Планет
Ирказан планетше — Сатурн.
Шатуро
Категорий:Моско велысе олала
Ирказа (зодиак тамга)
Тыгак ончо
Категорий:Зодиак тамга-влак
Хамэгастродий
Хамэгастродий (Chamaegastrodia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 3 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Паймур
Паймур (Паймур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
У Роҥго ола сынан посёлко деч 3 километр кечывалвелне Роҥго эҥерын пурла серыштыже лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1972 ийыште идым тылзын 25-ше кечынже Паймур посёлко шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Электросталь
Электросталь (Электросталь) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 155 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
1212
1212 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1212Категорий:XIII курым
Темников кундем
Темников кундем (Темниковский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Темников.
*
Беляев, Иосиф Иванович
Иосиф Беляев (Иосиф Иванович Беляев) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чыкма уезд, Пайскурык ял —, Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, туныктышо, I степенян Ачамланде сар орденын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Иосиф Беляев 1899 ий вӱдшор тылзын 4-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чыкма уезд Пайскурык ялыште шочын.
Марий мланде кӱ курымышто
Акрет ӱзгар-влак
Кӱ гыч моштен ыштыме ӱзгар-влак ту годсо айдемын шонен моштымыж да моторлыкым умылымыж нерген ойлат. Шӱтен, ягылтен ыштыме товар, ий (долото), катман (тореш товар) да озанлыкыште кучылтмо тулеч моло тарман-влак тӱрлӧ семын сӧрастарыме улыт. Кочкышым тамлын ямдылаш да сайын аралаш тӱрлӧ сынан, когартен ыштыме шун атым кучылтыныт. Тыгай шун атым сӱрет денат сылнештареныт. Ты жапыштак межым шӱдырен пидаш, кушкыл ярым гыч вургемым куэн, урген чияш тӱҥалыныт. Акретсе айдеме янлык коваште гыч вургемым ыштен гын, кӱ курым мучаште куымо вургемлан тунем шуын. Лач тунамак, очыни, вургемым тӱр дене, тӱлӧ тамга дене сылнештараш тӱҥалыныт.
Акрет годсо кугезына-влак кечывалвелне ошман мландыште илыше иран йылман племена-влак дене пеҥгыде кылым кученыт. Нунын дечын вӱргене дене тӱрлӧ арверым ышташ тунемыныт, мланде пашам пален налыныт, вольыкым ончаш тунемыныт. Лач тусо жап гычын марий йылмыш вӱргене, шӧртньӧ металл лӱм, ушкал, чома суртвольык лӱм, ял озанлыкысе кушкыл лӱм шыҥен пуреныт да аралалт кодыныт.
Юмынйӱла
Акрет годсо еҥ-влак тулото воктене шке юмыштлан ончен куштымо киндым да суртвольыкым пӧлеклен кумалыныт. Нунын курымла дене вашталт толшо чон поянлыкышт пӱртӱс вий дене кылдалтын. Тиде индо-иран калык деч толшо йӱла. Юл воктен мумо археологический памятниклаште, кугезына-влакын илыме верлаште кумалме тулото деч кугу вынем-влак аралалт кодыныт. Тыгак озанлыкыште ончымо вольыкын, кайыквусын луыштым шуко верештме. Туллан кумалме йӱла, юмылан вольыкым сӧрымаш варажым марий да моло финн-угор калыкынат чий веран негызышкыже савырнен. Вуй ӱмбалсе кечылан кумалмымат кидпаша сомылыштышт моштен кучылтыныт: кечым ончыктышо оҥго да ырес сынан пале марий да моло родо-тукым калыкын тӱрыштышт кызытат куге верым айлен шогат. Категорий:Марий эртымгорно
144
144 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:144Категорий:II курым
Йывансола
Йывансола мут ончыктен кертеш:
Мо? Кушто? Кунам?
Вуйдорыкшо штурм кучылтын, йодышлан чын вашмутым кычал муыныт гыч куд команде ик минут жапыште телевизорым лӱм-влак модын. Модмо командыжлан чын вашмутлан очко налын, йоҥылыш вашмутлан верч, тушман нуно очком налеш — телевизор командым. Командыже сеҥен, икымше куд очком погеныт.
1975 ий 4 идымыште икымше выпуск передаче эфирыш лектеш. Тенийсе ийыште икымше модмаш эртен деч палынак ойыртемалтеш. «Мо? Кушто? Кунам?» пеш вашке тунар оҥай, шкешотан мо телевизионный модыш деч посна, тудо спорт версий-влакат толын лектыч. Вӱргече эффективный кугу модыш налын. Икымше каналыште лектын (икымше программым ЦТ ондак, 1-да м нтв канал останкино). 1994 ий 1-ше канал Останкино сурдоперевод дене транслироваться.
Тӱҥ
Модмо кок команда участвоватлен: «пура» да «телевизор». Куд командын модшо-влак мече йыргешке ӱстел-влакым ямдылыме да кушшаш улыт модыш гыч шога. Ик командын капитанжылан гыч пурыш уло, уло команде дене пырля йоҥгалтарыме але лӱмын пунчалым луктын пунчалым луктын. Йӧратымаш модыш команде шке гыч ыштыше телевизор колта серымашыже (правил семын, серыме деч ончыч командын кажне модмо льыптырген технике). Лӱмын дене телевизорым модын вӱдышӧ йодышым пуа, модшо-влак да кадрым кучен дикторский почешыже кабина уло. Чын вашмутлан вӱдышӧ рашемдаш да кушшаш тӱҥ судьялан шотлалтын.
Куд очком модын ончыч ышталтын (правил почеш, 1982 ийыште пеҥгыдемдыме): коман, погенам чыла куд икымше, модыш сеҥымашлан. Серымашыже телевизорым ончен кияш модыш, ӱстелыш шеледымаш 13 сектор; ӱстел рӱдер — умдо дене выр-выр — модыш, модмаш лӱм-влак ыштен пытарен. Случайный чот генератор выр-выр лийын, тудо лач модыш деч ойырен шога чер йодыш вочмаш: залыште модыш кучылтшаш (а 1993 ий 26 декабрь марте — ик кушшаш гыч) раундышто кажне выр-вырым колтена, йылме секторым ончыктымо йодышла гыч ик гыч кудаш. Вӱдышӧ, телевизорым ончен йодышым пуат, таймер колта — йӱла шотышто, каҥашымаште минут. Каҥашымаш пытарыме шотышто кушшаш улына йодышлан вашмутым пуыза телевизорышто: капитан йоҥгалтарен, уло кӧ йодышлан вашештен, але шке вашешта. Кушшаш, правил семын, шке версия йӱкаҥден.
Чын вашмутлан вӱдышӧ да увертарымаш налаш пурышна. Когыньыштынат икгаяк шонет гын вашмутым сем почеш минимум (але клуб да левий тукым представительже-влак кокла консенсусыш вӱдышӧ посна), да нуным сеҥымаш раундышто очком ышта. Вес случай, команда очком телевизорым ончен аклымым, а автор йодышым призым налын. Совет жапыште лийше шергакан приз книга, налшаш оксан кугытшым ончен 1991 ий дене (суммын кугытшо дене варьироваться правил-влак). 2001 ий марте кушшаш чын вашмутым тыгак кеҥежым оксам ыштен налыт, тидын годым мыняр оксам ик серийжым кушшаш улыт сайын модо палемдыман, финалыште сеҥышыш гына пурымо годым кучыктеныт.
Регламент тудым
Кажне ийын ик пагытлан модаш келша, ойырен ныл серий, шке жапыште черлан келшыше ий (шошо, кеҥеж, шыже, теле). Модшо 8 командым тургым кушшаш, тиде модыш ваш-ваш товышат финалыште модын кертеш. Статус командыште модын рашемдаш ончычсо пагыт (палым сайрак, кӱшыл командыш тудым команде рейтенг, тудлан тушто вер ок вашталт прич). Тыге, команде, солдат 6 счет дене телевизор ончо:0, теле серий лекме тӱҥалеш претендент (шошо сеҥыше команде финалыш серий годым але кеҥеж - теле, нуным автоматически серий лектын) тудым вес командын тудо ӱмылтышаш огыл, а тыгай счет дене сеҥен. Вес командын счет дене сеҥеныт гын кун 6:1 (6:2, 6:3 да молат), лектын да ала шыжым, телым тиде серийыште тудым гына претендент участвоватлаш тӱҥалыт гын, победит шке модыныт, а моло командыште - уке. Сайын модо сеҥыше-влак коклаште полуфинал (т. е. финал серий) але телевизор приз сеҥышылан хрусталь тумна семын кучыкталтын. Финалыште сеҥышыш клубын лӱмын фаворит ийлан пуалтеш, а сеҥыше командым модмо годым чыла тиде сай але телевизор тумна олмеш бриллиант хрустальым налаш. Юбилей тургымышто (кажне 5 ий) модылтыт тумна пыжаш олмен ик тичмашын (чыла тудын команде сеҥен налын), тыгак — «лум магистр» (чап медаль дене) пурыш уло, але «академик» — телевизор воктене. Пытартышлан, кажне тургым годым чыла модаш неразыгрывать кугыт дене, банк ойыро-спонсор, накопительный резерв кая. Тудо ий мучаште иктӧр пайлалтеш коклаште телевизор, очкола модына финалыште у сеҥымашым да кушшаш ушнен кырлян могай ийыште (фонд гын призан 3 млн. теҥге погына гын, кӱшаш годым 5:6 пайдам телевизор, волжскышто ужашлан пайлыме 6 фонд, 6 годым ку:3 ужашыште 3, 6 годым:1 - куш чыла патыр-влак шке налын.
Шинчыше
Категорий:Модыш
Гепард
Гепард (Acinonyx jubatus) – Африккыште да Азийыште пырыс-влак (Felidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 115–135 см, почше 84 см, нелытше 36–65 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Африккыште : Азийыште :
Категорий:Пырыс-влак
2 кылме
2 кылме (2 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 306-шо (кужемдыме ийлаште — 307-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 59 кече кодеш.
Лӱмгече
Кылме тылзын кокымшо кечынже Артем, Илларион, Герман, Герасим да Маргарита – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 2 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 2 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 2 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:2 кылме
Антарктиде
Антарктиде — континент.
Кылвер-влак
Категорий:Антарктиде
Эрвел
Эрвел восток — Ныл тӱня вел гыч иктыже. Кече кынелме вел.
Марий тамга — Э, тӱнямбал — E (east).
146
146 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:146Категорий:II курым
1213
1213 ий — XIII курымын ийже.
Чапчык
Верланыме вер
Пӧтъял ял деч 3 километр (авто дене — 3,5 км) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Легенде почеш, ялын лӱмжӧ негызым пыштыше Чапчай лӱман еҥын лӱмжӧ гыч лектын. Тудо пич кожлаште Эспай памаш воктене икымше пӧртым чоҥен.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Мандык
Мандык (Мадык) — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше Буймо ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 112 еҥ (1898 ий), 69 еҥ (2012 ий).
Верланыме вер
Агрыз ола деч 83 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.
Эртымгорно
Яллан негызым XVIII-ше курымышто пыштеныт.
Важ-влак
Категорий:Суас Элысе марий илымверла Категорий:Агрыз кундемысе илымверла
УЕФА
Европысо футбол ассоциаций-влак ушем (Сою́з европе́йских футбо́льных ассоциа́ций, Union of European Football Associations, марий да руш транслитерацийыште УЕФА) — Европышто да Азийын икмыняр веллаштыже футбол пашам виктарыше ушем. Европышто чыла националле футбол ассоциаций-влакым уша, европысо клуб да чумыр команде-влакын таҥасымашыштым эртара, рекламе да трансляций деч налме парышым клуб да националле ассоциаций-влак коклаште пайла. ФИФА ушемыш пурышо конфедераций-влак коклаште УЕФА эн виян да эн поян. Тӱняште эн виян футболист-влак Европышто модыт, молан манаш гын, тушто эн кугу пашадар тӱлалтеш, поснак Англий, Италий, Испаний да Германийыште. Тыгак, УЕФА ушемышке шуко виян чумыр команде пура, сандене тиде конфедерацийын элже-влак тӱнямбал кӱкшытысӧ таҥасымашлаште шукын модыт: тыге, 2006 ийысе тӱнямбал чемпионатыште 32 команде гыч 14-ын УЕФА гыч лийыныт.
УЕФА-лан 1954 ий 15 Пеледышыште Базель олаште (Швейцарий) негызым пыштеныт. Франций, Италий да Бельгийын футбол федерацийышт ушемым чоҥаш кутырен келшеныт. Тӱҥалтышыште УЕФА-шке 25 эл пурен, кызыт - 53. 1959 ий марте вуйпӧртшӧ (штаб-квартира) Париж олаште лийын, вара Бёрн олаш куснен. 1995 ий гыч швейцарийысе Ньонышто верланен. УЕФА-н икымше президентшылан Эббе Шварцым сайленыт.
Тыгак ончо
Категорий:Спорт ушем-влак
Биологий
Биологий — кушкыл, янлык, айдеме да моло илыше организм нерген шанче.
1214
1214 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1214Категорий:XIII курым
Кӱльмӱж кундем
Кӱльмӱж кундем (Кильмезский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Кӱльмӱж. Калыкчот 14,8 тӱж. еҥ наре.
Географий
Кӱльмӱж кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.
Категорий:Кӱльмӱж кундем
Орлеанезий
Орлеанезий (Orleanesia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Бразилийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 9 еш куэ уло.
МОАК
МОАК:
Йӱдвел
Йӱдвел (Север) — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Кызытсе географий картылаште йӱдвелым эн чӱчкыдын кӱшычын ончыктат, но южгунам савырыме карте-влак вашлиялтыт. Мемнан велыште йӱдвелыш Коркашӱдыр эре ончыкта
Марий тамга — Й, тӱнямбал — N (nord).
Орлеанезий
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Йӱдвел
Тыгак ончо
Категорий:Навигаций
Kompasretning
Кириллов, Григорий Семёнович
Григорий Кириллов (Григорий Семёнович Кириллов) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Шӱргыял ял) — курыкмарий серызе, драматург, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Григорий Кириллов 1921 ийын шорыкйол тылзын 13 кечынже Марий автоном область Курыкмарий кундем Шӱргыял ялыште йорло кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак
147
Кӧ колен
Категорий:147Категорий:II курым
Атюрьево кундем
Атюрьево кундем (Атюрьевский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Атюрьево.
*
1216
1216 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1216Категорий:XIII курым
Аки теҥыз
Аки теҥыз (море Аки, японла 安芸灘 (аки-нада)) — Кӧргӧ япон теҥызын касвел ужашыштыже верланыше почмо теҥыз. Хиросима ден Эхимэ префектуро-влак коклаште верланен. Аки провинций деч лӱмым налын.
Категорий:Тыныс тептеҥыз
Кечывалвел
Кечывалвел — (Юг) — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Йӱдвел полушарийыште улмо годым кечывал жапыште кече кечывалвелкак ончыкта.
Одинцово
Одинцово (Одинцово) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 139 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
Кечывалвел
Марий тамга — Кв, тӱнямбал — S (south).
Категорий:Навигаций
Шереметьево
Тӱнямбалсе аэропорт Шереметьево (Международный аэропорт Шереметьево) — Москон калык-влак кокласе аэропортше, толшо-кайышысе чот почеш кок аэропорт Российыште.
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Моско велыште
Сасканур
Сасканур (Сасканур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Роҥго сола деч 18 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Мераҥ отро (Санкт-Петербург)
Мераҥ отро (Заячий остров; Jänissaari), Яниссаари) — отро Санкт-Петербургышто.
Категорий:Санкт-Петербургысо отрола
Сочи (ыҥ-влак)
Сочи мут ончыктен кертеш:
Павлов, Василий Николаевич
Василий Павлов (Василий Николаевич Павлов) (, Марий АССР, Овдасола ял —, Йошкар-Ола) — марий мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (2000).
Илыш корныжо
Василий Павлов 1958 ийын вӱдшор тылзын 15-ше кечынже Марий АССР Шернур кундем Овдасола ялеш шочын. Кандаш классым Марисола школышто тунем пытарен.
Школыштак футбол денат сайын модын, хоккей площадкыштат чулым лийын, ече дене куржталмаштат ойыртемалтын. Йолташыже-влак ялысе да оласе профтехучилищыш каяш кумылаҥыныт. А Василийын кумылжым музыкант паша алгаштарен.
Газетыште республиканский культпросветучилищыш тунемаш налме нерген увертарымашым ужешат, Йошкар-Олашке толеш. 1975–1977 ийлаште тиде училищын оркестровый отделенийыштыже тунемеш. Вара кок ий армий радамыште служитла.
Армий гыч толмеке, Марисола пӧртыштӧ директорлан пашам ышта. Уш-акылым пойдараш манын, Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже йодмашым пуа. 1986 ийыште дипломым налмек, ик жап калык усталык рÿдерыште пашам ышта, а 1987 ий гыч – Марий телевиденийыште. Ондак ассистент, вара режиссёр лиеш. Тиде профессий дене шинчымашым нӧлталаш Москваште эртарыме курсышкат коштын толын.
Василий Павлов илыш дене 2005 ий 27 августышто кастене чеверласыш. Чаманаш гына кодеш, пеш шуко фонограммыжым возен шуктен огыл...
Кылвер-влак
Категорий:Марий мурызо-влак
1217
1217 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1217Категорий:XIII курым
Ҿ
Ҿ, ҿ — кириллик тиште. 14-ше тиште Абхаз тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Дон
Дон эҥер (акрет грекла Гиргис, Танаис, Тан Τάναις, Tanais, Тең, в cредние века Кугу Дон) — кугу эҥер Европышто. Эҥерын кужытшо – 1870 километр.
17 шыжа
17 шыжа (17 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 290-ше (кужемдыме ийлаште — 291-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 75 кече кодеш.
Сарманово кундем
Сарманово кундем (Сарман районы, Сармановский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
17 шыжа
Пайрем да памятный дате-влак
— Нужналык ваштареш кучедалме кече.
Сарманово кундем
Кундемын рӱдолаже – Сарманово сола.
17 шыжа
Лӱмгече
Шыжа тылзын латшымше кечынже Владимир, Гурий, Павел, Стефан – влакын лӱмгечышт.
Сарманово кундем
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (91%), руш-влак (7,7%).
17 шыжа
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 17 кечысе событий-влак
Сарманово кундем
Административ шеледымаш
Сарманово кундемыште 1 ола шотан илем да 22 ял шотан илем уло.
Кылвер-влак
*
17 шыжа
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 17 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 17 кечынже колышо-влак
Калык пале
Ерофейын кечыже. Тиде кечын теле шкеж нерген шижтара, маныт. Чодыраш кошташ тыршен огытыл, молан манаш гын, чодыра кугыза тыйым йомын коштыктен кертеш.
Категорий:17 шыжа
Мардеж
Марде́ж — юж йогын.
*
Кугу Пузо
Кугу Пузо (Казаково, Пузя-Казаково) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 26 еҥ (2005 ий), 23 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токспай сола деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно Пузо эҥер воктене верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Пузо эҥер пуэн. «Кугу Пузо» — моло Пузо ялла деч кугырак лийын шогышо Пузо ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Андрианов, Андрей Андрианович
Андрей Андрианов (Кульчубай ял) — марий мурызо, артист.
Биографий
Андрей Андрианович 1939 ийын 24 апрельыште Башкортостан Мишкан районысо Кульчубай ялыште шочын. Тÿҥалтыш школым шочмо ялыштыже тунем пытарен. Шымияш школым Тымбайыште, а кыдалаш школым Чорайыште тунем лектын.
Школышто тунемме годым визымше класс гычак хорышко да драматический кружокыш кошташ кумылаҥын. Йолташыже-влакын шоктымым колыштын, шкевуя ик радаман тальянка гармоньым шокташ тунемын. А хорышто тудо чÿчкыдын солист семын шкетын мурен. Школыштак моло деч тудо музыканче, мурызо да артист улмыж дене ойыртемалташ тÿҥалын. Умбакыже тиде сомыл-влакым ий гыч ийыш вияҥден толын.
1958 ийыште, Чорай кыдалаш школым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке толын да И.С.Палантай лÿмеш Музыкальный училищын ямдылалтме отделенийышкыже пурен. Вокал дене тудым педагог Л.Краснов туныктен.
1960 ийыште вокал отделенийын икымше курсшым эртымеке, А.В.Луначарский лÿмеш Театр искусство кугыжаныш институтын актёр отделенийышкыже тунемаш пурен. Тиде курсым тунам Н. В. Чефранова ден П. В. Лесли вуйлатеныт. 1965 ийыште, тиде курсым тунем пытарымек, М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрыш толын да тыште коло ныл ий пашам ыштен.
149
149 ий — II курымын ийже.
Андрианов, Андрей Андрианович
Биографий
1981-1984 ийлаште - театр директорын алмаштышыже, вара угыч сценышке пӧртылеш. М.Шкетан лÿмеш Марий кугыжаныш театрын сценыштыже 80 утла рольым чоҥымек, 1989 ийыште А.Андрианов Республикысе культура училищыште туныкташ тÿҥалын (1989-2005; актер мастарлык предметым вӱден). А 1995 ий гыч — тудо Марий самырык театрыште. Марий самырык театрыште 40 наре рольым модын. Россий Федерацийын культура министерствыже да Россий культура пашаеҥ-влакын профсоюзышт, тÿвыра да сымыктыш аланыште тудын кугу пашажым кÿкшын аклен, Почетный грамота дене наградитленыт.
А.Андриановын мурымо мастарлыкшат ойыртемалтше, тудо республикыштына веле огыл, тыгак öрдыж кундемлаштат калык да эстрада муро-шамычым устан шергылтарымыж дене кумдан палыме. Марий радион фонд гыч жапын-жапын Андриановын мурымыжым коклан кызытат йоҥгалтарат. Тыге Евгений Волковын «Кӧ гын тиде ӱдыр?», «Покто веле, корно сай», Ион Кузьминын «Колызо», «Муро мыскарам мурем», Виктор Газетовын «Гармонист», «Эртем марий Йошкар-Олаште» возымо муро-влакым да молымат ятыр гана колыштмо.
2010 ий 16 апрельыште Марий Элын Калык артистше Андрей Андриановын шӱмжӧ кырымым чарнен.
17 ӱярня
17 ӱярня (17 март) — григориан кечышот почеш идалыкын 76-шо (кужемдыме ийлаште — 77-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 289 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 17 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 17 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:17 ӱярня
1218
1218 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1218Категорий:XIII курым
Краснопёров, Алексей Фёдорович
Алексей Краснопёров (Алексей Фёдорович Краснопёров) (, РСФСР, Киров вел, Пыжанъю кундем, Среднее Безруково ял —, Марий Эл, Йошкар-Ола) — рушла возышо марий серызе, журналист, Марий Эл Республикын Калык серызыже (2000), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1981), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1995), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сар да Советско-японский сар-влакын участникше.
Илыш корныжо
Алексей Краснопёров 1921 ий шыжа тылзын 1-ше кечынже РСФСР Киров вел Пыжанъю кундем Среднее Безруково ялыште кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык серызыже-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Лум
Лум — кава гыч велыше пачката ий кристалл-влак.
Категорий:Южвӱд
150
150 ий — II курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:150Категорий:II курым
1219
1219 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1219Категорий:XIII курым
Мераҥ
Мераҥ (Lepus ) – Евразийыште, Африккыште да Америкыште мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи янлык.
Ҽ
Ҽ, ҽ — кириллик тиште. 13-шо тиште Абхаз тиштерыште.
Малмыж кундем
Малмыж кундем (Малмыжский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Малмыж. Калыкчот 27,4 тӱж. еҥ наре.
Географий
Малмыж кундем Киров велын кечывалвел-эрвелныже верланен.