cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Поро чон модмаш
Поро чон модмаш (Игры доброй воли, Goodwill Games) — Олимпиаде дене таҥастарыме калык-влак кокласе спорт таҥасымаш. 4 ий жапыште ик гана эртаралтын, Кеҥежымсе ден Телымсылан шелалтын. Варажым, Модмашым тӱҥалше Тед Тёрнер Поро чон модмашым австралийысе Time Warner компанийлан ужален. Модмашын девизше --- "Спортышто келшымаш коч - Мланде валне тыныслык дек!"
Кылвер-влак
Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
1883
Кӧ колен
Категорий:1883
Декан
Декан - кӱшыл шинчымаш тӧнежыштӧ факультет вуйлатыше. Факультетыште тунемме, туныктымо, шанче пашам виктара. Факультет декан профессор-преподаватель составыш пура. Профессор, туныктышо, факультетысе шанче пашаеҥ-влак дене сайлалтеш, пашаштыже ректор шке кӱштыкшӧ дене пеҥгыдемда. Ректор, тунеммаш пӧлкан проректорын кид йымалныже улеш.
Криптоцентрум
Криптоцентрум (Cryptocentrum) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 19 еш куэ уло.
Декан
Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак
Криптоцентрум
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Джорджий
Джорджий (Georgia) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 153,911 тӱж. км². Калык чот - 9 815 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Атланта ола.
Категорий:Джорджий
Барселона
Категорий:Барселона Категорий:Миллионер-олала
Ӱжӱвӱр
Ӱжӱвӱр (Oriolus oriolus ) – Евразийыште ӱжӱвӱр-влак (Oriolidae) йамагат гыч изи кайык. Капше 24-25 см, шулдырше 45 см, нелытше 41 (узо), 71,8 (ава) г.
Категорий:Кайык-влак
1884
Кӧ колен
Категорий:1884
223
223 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:223Категорий:III курым
1293
1293 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1293Категорий:XIII курым
Ировский Кӱвар чодырам аралыме пӧрт
Ировский Кӱвар чодырам аралыме пӧрт (Поселение Ировский Мост) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1970 ийла мучаште Ировский Кӱвар чодырам аралыме пӧрт пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
1294
1294 ий — XIII курымын ийже.
Макеевка
Эртымгорно
Категорий:Донецк велысе олала
224
224 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:224Категорий:III курым
ССРУ сылнымутчо ушем
ССРУ сылнымутчо ушем (руш. Союз писателей СССР) — ССРУ професионал сылнымутчо-влакын организацийышт. 1934 ийын ССРУ сылнымутчо-влакын Икымше погыныштышт ышталтын.
*
Кӱшнур (Маскасола кундем)
Кӱшнур (Кюшнур) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2002 ий), 86 еҥ (2010 ий) , 72 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 11 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Косоротов, Валентин Николаевич
Валентин Косоротов (Валентин Николаевич Косоротов) (, РСФСР, Марий автоном область, У Торъял кундем, Тошто Торъял ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, туныктышо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1972).
1905
Кӧ колен
Категорий:1905
Косоротов, Валентин Николаевич
Илыш корныжо
Валентин Косоротов 1930 ийын шорыкйол тылзын 15-ше кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Тошто Торъял ялыште кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Саам йылме
Саам йылме — урал йылме.
Категорий:Саам йылме-влак
1891
Кӧ колен
Категорий:1891
Подбуж
Подбуж (Підбуж) — Украиныште Львов велыште Дрогобыч кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 327 еҥ (2021 ий).
1296
1296 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1296Категорий:XIII курым
1906
Кӧ колен
Категорий:1906
Карпейкинский чодырам аралыме пӧрт
Карпейкинский чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Капрпейкинский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Сӱан лупш
Сӱан лупш - осал койыш-шоктышым, шонымашым почкалтарыше, ӱдыр ден качым, сӱан калыкым аралыше ӱзгар. Марий сӱан кышкарыште кугезына-влакын тÿня, сандалык нерген умылымашышт аралалтеш. Тыште кажне сӱанмарий, сӱанвате ты тӱняумылымашым шыҥдарымаште шке сомылжым шукта. Сӱанвуй (онаеҥ) у ешлан пиалым, поро пӱрымашым, аралтышым йодеш. Савуш сӱан йӱла шот дене, радам дене шукталтмым эскера. Тыгодым сӱан калыкын койыш-шоктышыжланат вуйын шога. Арам огыл тудын кидыштыже – сӱан лупш. Сӱан лупш, кудо тӱмырым пералтыме, шӱвырым пуалме йӱк дене тӧр оҥгыр рӱзалт йоҥгалтеш, калык чӱчкен-мурен шогымо годым вуй ӱмбалне шонанпыл тӱс дене йолген волгалтеш. Тыге тудо йырым-ваш поро шӱлышым шара, осал юапым покта. Лупш сӱанмарийым уло кумыл дене кушташ, сӱанватым чӱчкаш таратен. Сӱан калыкын сурт гыч суртыш коштмо корныштымат, ӱдыр-качын пӱрымаш деке эртышаш ошкылыштымат сӱанвуй лупш ден почкалтарен аруэштарен. Нылле ик тушманым тошкалын, нылле ик порылыкым налын, сӱан лупш ончыкылык илышлан сото корным почын.
Карпейкинский чодырам аралыме пӧрт
Верланыме вер
Лушмара ола сынан посёлко деч 3 километр тораште лийын шоген.
Сӱан лупш
Тыгак ончо
Категорий:Марий йӱла
Карпейкинский чодырам аралыме пӧрт
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Северодвинск
Северодвинск (Йӱдвел Двинысе ола; Северодвинск) — ола Российыште, кок эн кугу ола Архангельск велыште.
Северодвинск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Архангельск велысе олала
226
226 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:226Категорий:III курым
Турский
Турский (Турский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Эсмекплак сола деч 12 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Турский посёлко шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Николаев (ола, Львов вел)
Николаев (Миколаїв) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 14 915 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
Иллинойс
Иллинойс (Illinois) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 149,998 тӱж. км². Калык чот - 12 869 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Спрингфилд ола.
Категорий:Иллинойс
Ё (кириллик тиште)
Ё, ё — кириллик тиште. 7-ше тиште Олык марий да 8-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Мангуст-влак
Мангуст-влак (Herpestidae) – кечывалвел Евразийыште да Африккыште (Мадагаскарыште Galidiinae ӱлылйамагат) Feliformia ӱлылтӱча гыч изи шӧр пукшышо. Капше 18—71 см, почше 13—53 см, нелытше 0,2—5 кг. Чылаже 33 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Мангуст-влак
1892
Кӧ колен
Категорий:1892
Павыл почиҥга
Кукшэҥер мут ончыктен кертеш:
Марий Элын тистыже
Марий Элын тистыже - Марий Эл Республикын кугыжаныш. Кызытсе тисте 5 Ӱярня 2011 ийыште пеҥгыдемдалтын, 1 Пеледыш 2011 ий гыч кучылталтеш. Автор-влак – Г. Булыгин, А. Данилов
Пургак
Пургак (Пургаксола) (Пургаксола) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 57 еҥ (2005 ий), 56 еҥ (2010 ий).
Марий Элын тистыже
Тисте нерген
Тисте покшелне суретлыме ойыпын описанийже тыгерак возымо:
Пургак
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Марий Элын тистыже
Тистын ыҥже
Кугыжаныш-влак чоҥалтме деч ончыч маскам финн-угор калык-влак, славян племена-влак пагаленыт. Маска – озам, чодыра оролым ончыкта.
Пургак
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Марий Элын тистыже
Тистын ыҥже
Тыгак, тистыште сӱретлыме тошто марий тӱр кинде перкем (плодородийым) ончыкта.
Эмвер
Эмвер (тыгак, аптек) (αποθήκη — клат мут деч) — эмым ямдылыме да ужалыме вер. Эмвер-влак кугыжаныш тазалыкаралтыш тӧнеж-влак радамыш пурат.
Марий Элын тистыже
Тистын ыҥже
Керде вийым, пеҥгыдылыкым, шочмо элым аралаш ямде улмым ончыкта.
Чогыт – пашаче-влакын символжо.
Эмвер
Икымше аптек-влак VIII курымышто Багдад олаште почылтыныт.
Марий Элын тистыже
Тистын ыҥже
Шӧртньӧ короно кугыжаныш виктарымым ончыкта. Тистыште кум пӱян короно сӱретлыме. Кум пӱй – тиде Марий Элын кум кугу олаже: Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Чыкма; кумданрак ончалаш гын кум пӱй «М» буквам марла стиль дене возымым ончыкта.
Эмвер
Российыште икымше аптекым 1581 ийыште почыныт. XVII курымышто медицин да аптек пашаште чыла Аптекарский приказ вуйлатен.
Марий Элын тистыже
Тистын ыҥже
Ош тӱс – ший тӱс, марий калыкын йӧратыме шергакан кӱртньыжо. Тыгакак, ош тӱс порылыкым, яндар улмым, калыкын поро шонымашыжым ончыкта.
Ондаксе тисте-влак
Категорий:Марий Эл
Эмвер
Категорий:Эмлыме тӧнеж Категорий:Тазалык
Марий Эл (газет)
Марий Эл – Марий Эл Республикысе мер-политик газет, марий йылме дене 1915 ий гыч лектеш.
Баку
Баку (Bakı) - ола, Азербайджанын рӱдолаже. Калыкчот 2 млн. еҥ наре.
Марий Эл (газет)
Арняште кок гана савыкталтеш. Тираж – 3000 экз., арнясе тираж – 6733 экземпляр. Тӱҥ редактор – Александр Абдулов. Редакций Йошкар-Олаште Савык пӧртыштӧ верланен. Икмыняр жап «Война Увэр», «Марий коммуна» лӱм дене лектын. 2011 ий гыч газетын комжо тӱрлӧ тӱсан лектеш. 2001 ий гыч «Марий Эл» газетлан ешартыш – «Сурт пече» газет лектеш.
Баку
Категорий:Баку Категорий:Миллионер-олала
Марий Эл (газет)
Война увер
Тылзыште кок гана лектын, ик номерлан возалтмаш ак 1 теҥгеат 20 ыр палемдалтын. Газетын тӱжвач комжо тунемшын тетрадьшыла койын. Материал-влак кандаш лаштыкеш кок колонко дене шелалтыныт. Мемнан жап марте аралалт кодшо номер-влак коклаште эн тоштылан газетын 30-шо номерже шотлалтеш. Эн шуко газет-подшивке В. Васильев лӱмеш шанче да шымлыше институтышто аралалтын.
1915 ийыште лу номер гына лектын. Идалык мучаште губернийын земствыже инородческий газет редакцийлан оксам ойырымым чарнен, тунам Павел Глезденёв шке оксаж кӱшеш савыкташ тӱҥалеш, икмыняр спонсор ден возалтше-влак изирак окса дене полшеныт. Тунам газетлан 212 марий, 300 одо, 222 суас возалтын. Тыгак газетым 60  ден 60 миссионер школ налын шогеныт.
Нине газет-влак шке калыкыштым лудаш-возаш туныктеныт, сандене нуным кресаньык-влак шукын йодыныт, вет газетла гоч кутырымо мутым шукырак палаш, шинчымашым пойдараш йöн лийын. Газетысе статья-влак суртым да шкем арун кучаш, ял озанлык пашам виктараш туныктеныт. Тидымак Глезденёв Земский Погынымашлан умылтарен сеҥен кертын. Тыге Погынымаш 1916 ийыште газет, брошюр, листовко-влакым савыкташ 1800 теҥгем ойырен, сандене 1917 ийлан «Война Увэрым» идалыкыште 24 номерым лукташ пунчалыныт. Чумыр тираж 1300 экземплярыш шуын.
Тираж писын кушкын. 1916 ий мучашлан газетлан возалтше-влак коклаште 412 марий, 222 суас, 360 одо лийыныт. А эше ик ий гыч газетым 1680 марий еҥ лудын. Тыгодымак газетын лӱмжым вашталташ йодмаш пуренак шоген, шукынжо «Волгыдо», «Кече», «Ӱжара» лӱмлам темленыт. 1917 ий ага тылзыште «Война Увэрым» Озаҥыште савыкташ тӱҥалаш темленыт, молан манаш гын Вятка ола марий-влакын тӱшкан илыме кундемлашт деч тора лийын.
Ӱжара
1917 ийыште марий-влаклан газет «Ӱжара» лӱм дене лекташ тӱҥалын. Шукышт «Марий Эл» газетын историйжым тиде изданийын лекташ тӱҥалме гычын шотлат. .
Марий коммуна
«Марий коммуна» лӱм дене газет марла 1918 ий гыч лекташ тӱҥалын. 1972 ийыште тиражше 20 тӱжем экземпляр марте шуын.
Негыз
Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак Йошкар-Олаште Категорий:Марла савыкталтше газет-влак Категорий:Марий Элысе газет-влак
1297
1297 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1297Категорий:XIII курым
1893
Кӧ колен
Категорий:1893
Ж
Ж, ж — кириллик тиште. 8-ше тиште Олык марий да 9-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Тулуза
Тулуза (Toulouse, Tolosa, Tolosa) - ола Францийыште. Кечывалвел-Пиреней регионын рӱдолаже.
Категорий:Тулуза
Оршанке (ыҥ-влак)
Оршанке мут ончыктен кертеш:
1907
Кӧ колен
Категорий:1907
30 пеледыш
30 пеледыш (30 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 181-ше (кужемдыме ийлаште — 182-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 184 кече кодеш.
1908
Кӧ колен
Категорий:1908
1298
1298 ий — XIII курымын ийже.
30 пеледыш
Ты кечышке високос секундым ешараш лиеш. Идалыкыште тыгай кече кокыт гына уло: 30 Пеледыш да 31 Теле.
1298
Кӧ колен
Категорий:1298Категорий:XIII курым
30 пеледыш
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:30 пеледыш
227
227 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:227Категорий:III курым
Урын
Урын (Урень) - ола Российыште, Угарман велыште. Ышта эҥерын серыштыже верланен.
Вороновица (Винница вел)
Вороновица (Вороновиця) — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 6 433 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Руш Лажмарий ял шотан илем
Руш Лажмарий ял шотан илем (Русско-Ляжмаринское сельское поселение) — Российыште Марий Эл Республикын Поранча кундемышкыже пурышо ял шотан илем.
Илемын административ рӱдерже — Руш Лажмарий ял.
Палемдымаш-влак
Категорий:Поранча кундемысе муниципал ушем-влак Категорий:Марий Элысе ял шотан илемла
Цианэорхис
Цианэорхис (Cyanaeorchis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 2 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
З (кириллик тиште)
З, з — кириллик тиште. 9-ше тиште Олык марий да 10-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Сан-Паулусо метрополитен
Сан-Паулусо метрополитен (португалла: Metropolitano de São Paulo) — метрополитен Сан-Паулушто.
Категорий:Сан-Паулусо метрополитен
Вӱтла
Вӱтла эҥер (Ветлуга; Вӹтлӓ) — Юлын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 889 уштыш.
Важ-влак
Категорий:Угарман велысе эҥерла Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Киров велысе эҥерла Категорий:Кострома велысе эҥерла
Шереметьево (ыҥ-влак)
Шереметьево мут ончыктен кертеш:
Охотск теҥыз
Охотск теҥыз (Охо́тское мо́ре) — Тыныс тептеҥызын ужашыже, тудын деч Камчатка пелотро, Курил отро-влак да Хоккайдо отро дене ойыралтеш. Теҥызын сер-влакше Японийын да Российын кид йымалныже улыт.
Шыжа тылзе гыч Ага тылзе марте теҥызын йӱдвел ужашыжым ий леведеш. Чӱчкыдын корабль-влакат тушто пижын шогалыт.
Кремленки
Кремленки мут ончыктен кертеш:
1299
1299 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1299Категорий:XIII курым
1896
Кӧ колен
Категорий:1896
1909
Кӧ колен
Категорий:1909
Анапа
Категорий:Краснодар мландысе олала
Сумгаит
Сумгаит (Sumqayıt) - ола Азербайджаныште. Калыкчот 285 тӱж. еҥ наре.
228
228 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:228Категорий:III курым
Кленовский чодырам аралыме пӧрт
Верланыме вер
Лушмара ола сынан посёлко деч 2 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кожланур
Кожланур мут ончыктен кертеш:
Александровский (Марий Тӱрек кундем)
Александровский (Александровский) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Пыламарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 44 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Пуял
Пуял мут ончыктен кертеш:
Шылгочшо
Шылгочшо (Carnivora) – Шӧр пукшышо класс гыч изи да кугу янлык тӱча. Чылаже 287 еш куэ уло.
1899
Кӧ колен
Категорий:1899
1300
1300 ий — XIII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1300Категорий:XIII курым
Азъял хутор
Азъял хутор (Хутор Верхне-Азъяльский) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо хутор. Калыкчот: 36 еҥ (2002 ий), 29 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Сотнур сола деч 6 километр (авто дене — 7,7 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялым Кӱшыл Азъял гыч куснен толшо-влак негызленыт, сандене хуторыштым «Азъял хутор» манын лӱмденыт.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Шулко
Шулко мут ончыктен кертеш:
1910
Кӧ колен
Категорий:1910
Илышын кӱкшыт
Илышын кӱкшыт — уровень материального благополучия, характеризуется объемом реальных доходов на душу населения и прожиточным минимумом.
Находко
Тыгак ончо
Категорий:Находко
Пелотро
Пелотро́ (полуо́стров) — мландын ужашыже, ик вел денже континент дене ушалтеш, моло вел гыч - вӱд (теҥыз але ер). Изи пелотром сернер лӱмдат.
Пелотрон кумдыкшым висыме годым цифрым пеҥгыдын каласаш ок лий.
Палемдымаш-влак
*
Орловка
Орловка мут ончыктен кертеш:
Льнозавод
Льнозавод мут ончыктен кертеш:
Йырмарий почиҥга
Йырмарий почиҥга (Починок Ирмарь) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Йырмарий ял деке ушалтын.
30 сорла
30 cорла (30 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 242-шо (кужемдыме ийлаште — 243-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 123 кече кодеш.
Рица
Рица (Кугу Рица; Риҵа, Рица, რიწა) — Абхазийыште эн кугу ер. Тудо Гудаута кундемыште. Рица калыкле паркыште верланен. Тудын кумдыкшо 1,27 уш².
Категорий:Абхазийысе ерла Категорий:Курык ерла
Урын кундем
Урын кундем (Уренский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Урын ола.
30 сорла
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 30 кечысе событий-влак
Урын кундем
*
30 сорла
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 сорла
1911
Кӧ колен
Категорий:1911
И (кириллик тиште)
И, и — кириллик тиште. 10-шо тиште Олык марий да 11-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Йырмарий почиҥга
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Дихэа
Дихэа (Dichaea) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Америкын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 100 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Бусыгин почиҥга
Бусыгин почиҥга — мут ончыктен кертеш:
Сколе
Сколе (Сколе) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 6 269 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
1301
1301 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1301Категорий:XIV курым
229
229 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:229Категорий:III курым
Кÿртньыгорно транспорт
Кӱртньӧ корно — мландыште поездлан корно.
*
Стрижавка (Винница вел)
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Юлсер федерал йырвел
Юлсер федерал йырвел (Приво́лжский федера́льный о́круг) — Россий президентын кӱштыкшӧ почеш чоҥалтше административно-территориальный формирований. 2000-ше ийыште Ага тылзын 13 кечынже чоҥалтын. У йырвелыш Юл эҥерын кӱшыл да кыдалаш ужашыштыже верланыше регион-влак, тыгак, Урал курыкын касвелныже верланыше регион-влак пуреныт.
Россий Федерацийысе кумдык деч Юлсер йырвел 6,08 % налеш.
Юлсер федерал йырвелын калыкчотшо 29 млн 900 тӱж. 359 еҥ (2010 ий). Тиде Россий калыкчот деч 20,9 %. Олаште илыше-влак шукырак улыт. Мутлан, Самара велышыте олаште илыше-влакын чотышт 80 % (Россий кӱкшытыштӧ олаште илыше-влакын чотышт - 73 %).
Американ арыслан
Американ арыслан (Panthera leo atrox) – Плейстоцен Америкыште пырыс-влак (Felidae) йамагат гыч кугу арыслан фоссил ӱлылтӱрлык. Капше 1.6—2.5 м, нелытше 235 (узо), 175 (ава) кг.
Юлсер федерал йырвел
Российысе экономикыште Юлсер федерал йырвелын  23,9 %-ым айла. Тиде эн шуко (кокымшо верыште Рӱдӧ федерал йырвел).
Американ арыслан
Категорий:Пырыс-влак
Юлсер федерал йырвел
Российысе инвестиций-влак кокла гыч Юлсер федерал йырвелыш пуртымо инвестиций кугыт 15,3 % наре.
Важ-влак
Категорий:Юлсер федерал йырвел Категорий:Федерал йырвел-влак Категорий:Йырвелла
Калий (ял)
Калий (Калеево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Тамаксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 556 еҥ (2005 ий), 588 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 25 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым негызым пыштыше «Калей» лӱман еҥ пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
1912
Кӧ колен
Категорий:1912
Отро
Отро (остров) — мланде лапчык, йырже - вӱд. Континент-влак деч изи кумдык дене ойыртемалтыт. Эн кугу отро - Гренландий (Австралий материк деч кум пачаш изирак). Отро тӱшкам архипелаг лӱмдат.
Российын эн кугу отро-влакше
*
Кожласола (Морко кундем)
Ӱлылсола (Средний Кужнур) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
230
230 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:230Категорий:III курым
Й
Й, й — кириллик тиште. 11-ше тиште Олык марий да 12-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1303
1303 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1303Категорий:XIV курым
Пристаньский чодырам аралыме пӧрт
Пристаньский чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Пристаньский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Чуваш Отар ял мучаште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кулалаева, Нина Алексеевна
Нина Алексеевна Кулалаева (Бабина) (1964, 16 Теле, Марий АССР, Маска район, Шеклянур ял) – марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат.
Илыш корныжо
Нина Алексеевна Кулалаева 1964 ийыште Шеклянур ялеш шочын.
1972–1980 ийлаште Маска районысо Шеклянур тӱҥ школышто, 1980–1982 ийлаште Руэм кыдалаш школышто тунемын.
1987 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш институтын историй да филологий факультетшым «Национальный школышто руш йылме да литератур» специальность дене тунем пытарен.
Распределений почеш Пижме тӱҥ (вараже – кыдалаш) школышто руш йылмым да литературым туныкта. Йоча-влакын да нунын ача-аваштын кутырымо йылмышт тудлан оҥай лийын да шанче интересшым шочыктен. Кугырак ийготан марий-влак тиде кундемыште шке коклаштышт марла кутырен кертыныт гын, самырык-влак руш йылмым кучылтыныт, но марла шукышт сайын умыленыт, кудо-иктыже кугырак-шамычлан марла вашештенат моштен. Йоча-влак рушла гына кутыреныт, тыгодым ача-аваштын марла мутланымыштым умылен кертыныт.
Школышто краеведений кружокым вӱден, йоча-влаклан шочмо кундемын историйже, фольклоржо негызеш марий калыкын шкешотан улмыжым ончыкташ тыршен.
Школышто пашам ыштымыж годымак марий йылмым кугыжаныш йылме семын тунеммме аспект-влакым шымлаш тӱҥалеш.
1994 ийыште тиде институтын аспирантурышкыжо очный формо дене тунемаш пура да 1998 ийыште Москваште "Методика обучения марийском языку учащихся начальных классов (словообразовательный аспект)" темылан кандидатлык диссертацийым арала. Шанче вуйлатышыже – Л.В. Смирнова (Москва).
Аспирантур деч вара институтын марий филиалышкыже пӧртылеш да шанче пашажым умбаке шуя. Автор коллективлаште марий йылмылан палыдыме-влакым туныктымо  шотышто коммуникативный методике негызеш концепцийым да программым ямдыла, марий кугыжаныш йылмым туныктышо-влак дене Марий образований институтын курслаштыже пашам ышта, лекций-влакым лудеш.
2005 ий гыч Москваште ила.
Чек
Чек (граница) — иктаж могай кумдыкын тӱржым ончыктышо линий. Ик кумдык деч вес кумдыкым ойыра.
Тыгак ончо
Категорий:Географик объект, зоно да территорий-влак
Калий (ыҥ-влак)
Калий мут ончыктен кертеш:
Аляска
Аляске (Alaska) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 1 717,854 тӱж. км². Калык чот - 731 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Джуно ола.
Категорий:Аляска
Мамуткин, Анисим Петрович
Мамуткин Анисим Петрович ( — ) — марий артист да семлызе. Маскасола кундемыште Цивикнур ялыште. Марий кугыжаныш театрыште пашам ыштен. 1936 ийыште Москваш пӱтынь Совет Ушемын радиофестивальыш марий капелла дене каен. Тушто тудын шӱвыр да свирель дене шоктымашым граммпластинкыш возеныт. Павел Тойдемар да Никита Смирнов дене икымше марий семӱзгар ансамбльыште шоктен.
1938 ийын Шыжа тылзын 29 кечыныште, репрессий годым Мамуткин нерген луктыныт, вара пуштеныт.
Негыз
Категорий:Марий семлызе-влак Категорий:Марий артист-влак Категорий:Репрессийыш логалше
Сагирова, Алевтина Александровна
Алевтина Сагирова (Алевтина Александровна Сагирова) (, РСФСР, Киров вел, Шанчара кундем, Малое Притыкино ял) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2005).
Илыш корныжо
Алевтина Сагирова 1940 ийын сӱрем тылзын 29-ше кечынже Киров вел Шанчара кундем Малое Притыкино ялеш кресаньык ешеш шочын.
У Роҥго кундемысе "Вестник района" газетын серыш пӧлкажым вуйлатыше. Советский поселкышто ила.
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Руш почеламутчо-влак
К (кириллик тиште)
К, к — кириллик тиште. 12-шо тиште Олык марий да 13-шо тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Мокеев, Анатолий Иванович
Анатолий Мокеев (Анатолий Иванович Мокеев) (, РСФСР, Марий АССР, Кужэҥер кундем, Чашкаял ял) – марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2019).
Илыш корныжо
Анатолий Мокеев 1949 ийын теле тылзын 28 кечынже Марий АССР Кужэҥер кундем Чашкаял ялеш шочын.
1964 ийыште Йывансола кандашияш школ деч вара Оршанке педучилищыш пурен.
Совет Армий радамыште служитлен.
1975 ий гыч тӱҥалын, таче марте Шернур ДРСГУП-што асфальтым ямдылыше операторлан тырша.
Пелашыже дене кок ӱдырым ончен куштеныт, кум уныкан коча.
Сылнымут корныжо
Икымше почеламут-влак сборникше «Поро сескем» маналтын. Тудым поэт С. Вишневскийын темлымыж почеш 1986 ийыште  савыктеныт. Ныл ий гыч Марий книга савыктыш «Ӱшан тул» кокымшо сборникшым луктеш.
Анатолий Иванович ятыр произведенийжым йоча-влаклан пӧлеклен. Нуным «Ямде лий», «Пионер йӱк» журналлаште савыктеныт. 1993 ийыште йоча-влаклан возымо почеламут-влак посна книга дене савыкталтыныт («Эн мотор пӧлек»). «Авай дене пырля» (1998) тӱшка авторан ойпогышто А. Мокеевлан «Икыт, кокыт…» ужашым ойырымо. Йоча-влаклан возымо ятыр произведенийжым тунемме пособийыш, школ ден йоча садлан хрестоматийыш пуртымо.
Лиро-эпике жанр-влакыштат А. Мокеев шке йӱкшым кычалеш. Тудын «Поро сескем» первый книгаштыже кум поэмым ужына. «Поран, поран…» – тиде поэма-легенда. Тушто автор ожнысо неле илышым нергела, порылыкым мокта. «Айдеме верч»  поэмыже еҥын тазалыкше нерген шонымо кумыл дене шыҥдаралтын. Кугу сар тул корным эртыше Йыван «Вашке полыш» машинан шофержо семын тыныс жапыштат салтак гае. Тудо эреак тазалыкым аралыме пеш суапле корнышто. «Айдеме верч» поэмын шонкалымашан тӱсшӧ «Корнышто» ужашыште келгемеш. Шочмо кундемысе илышын вӱршерже – корно нерген кӱлешан сылнымут шомакым лукмо.
А. Мокеев марий сылнымутышто веле огыл, тыгак руш да моло литературышто чапланыше поэт-влак деч шукылан тыршенак тунемеш, кызытсе поэзийым тӱткын эскера, почеламутым оҥай шонымаш дене кошарташ кугу вниманийым ойыра.
2002 ийыште руш писатель А. Спиридонов «Югорно» эпосым луктын, тудым А. Мокеев марий йылмыш устан кусарен. Н. Заболоцкийын почеламутшо-влакымат марлаҥден.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Мосунов, Анатолий Иванович
Анатолий Мосунов (Анатолий Иванович Мосунов) (, РСФСР, Марий автоном область, У Торъял кундем, Антоново ял —, Йошкар-Ола) — серызе, почеламутчо, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1969), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Анатолий Мосунов 1925 ийын кылме тылзын 17 кечынже Марий автоном область У Торъял кундем Антоново ялеш кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Диплокаулобиум
Диплокаулобиум (Diplocaulobium) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Малайзий, Австралий, У Гвиней ден Соломон Отро-влакын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 100 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
30 сӱрем
30 сӱрем (30 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 211-ше (кужемдыме ийлаште — 212-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 154 кече кодеш.
Лӱмгече
Пӧрьеҥ лӱм-влак: Ӱдырамаш лӱм-влак:
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:30 сӱрем
Чек (ыҥ-влак)
Чек мут тӱрлӧ ыҥ шотышто кучылталт кертеш.
‬‬‬
1913
Кӧ колен
Категорий:1913
1304
1304 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1304Категорий:XIV курым
231
231 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:231Категорий:III курым
Сычёв, Александр Фёдорович
Александр Сычёв (Александр Фёдорович Сычёв) (, Марий АССР, Морко кундем, Руш Вуртем ял —, Йошкар-Ола ола) — руш серызе, почеламутчо, журналист, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий (1976).
Илыш корныжо
Александр Сычёв 1946 ийын теле тылзын 26-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Руш Вуртем ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Сотыер
Сотыер (Сотыйӓр, Светлояр) — Угарман велыште эн лӱмлӧ ер. Тудо Воскресенский кундемыште. Владимирский сола воктене верланен. Тудын кумдыкшо 17,5 наре гектар. А келгытше 40 метрыш шуэш.
Тыгак ончо
Категорий:Угарман велысе ерла Категорий:Воскресенский кундем (Угарман вел)
Смирнов, Никита Алексеевич
Смирнов Никита Вячеславович  (1903-1962) — марий семлызе. Маскасола кундемын Шихмамат ялыш шочын. Йоча годсек музекан дене шокташ тӱҥалын. 1919 ийыште Марий театр пеленсе тунемаш пурен, вара ик-мыняр ий театрыште пашам ыштен. 1929 ийыште музык-театран училищиш тунемаш пура (вара тиде училище музык училищыш савырнен).
Категорий:Марий семлызе-влак
Казаковка
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 3 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1984 ийыште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Шулко (ял)
Шулко (Шулка, починок Шулка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шулко сола деч 2 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1986 ийыште теле тылзын 12-шо кечынже Шулко ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Пчёлкина, Татьяна Александровна
Татьяна Пчёлкина (Татьяна Александровна Пчёлкина-Иванова) (, Марий АССР, Морко кундем, Кабаксола ял) — марий серызе, почеламутчо, журналист, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2002), Россий Серызе-влак ушемынын йыжъеҥже (2012), Тӱнямбал Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2013), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2019).
Илыш корныжо
Татьяна Пчёлкина 1970 ийын шорыкйол тылзын 6-шо кечынже Марий АССР Морко кундем Кабаксола ялеш шочын.
Школышто тунеммыж годым Татьяна шуко марла книгам, газетым лудын шоген. Поэтессе эше школышто тунеммыж годымак почеламут-влакым сераш тӱҥалын. Икымше почеламутшо 4-ше классыште возалтын. Тудо олмапу пеледме жап нерген лийын. Шке возымо почеламутлажым, мыскаражым, кӱчык ойлымашыже-влакым «Ямде лий» редакцийыш колтылын. Йоча газетын юнкоржо лийын. Ик гана самырык поэтессын почеламутшым газетын икымше лаштыкыштыже савыктеныт. Тиде жапым поэтесса шке усталык корнышко шогалмыжлан шотла. Изиж годым Татьяна Александровна «Ямде лий» газетын эртарыме юнкор слётыштыжо кок гана лийын. Татьяна Пчелкинан сылнымутыштыжо кугу верым йӧратымаш теме налын шога. Ты мотор шижмаш нерген тудо уто мут деч посна, эплын, эсогыл важмалдыкын пелештен колта ик почеламутыштыжо:"Мыйымат ончале Йӧраталме пагыт, Юарлен вашйӱкла, Ужын савырнен. Кумылемым налын, Пыртак вожылалтын, «Вученат мо?» манын, Йодо ӱшанен." Тудо йӧратымашым модышлан ок шотло, ӱдыр ден каче коклаште «ӱмыл эре коштеда» гынат, ончыкылык пиалан кечылан ӱшаным ок йомдаре. Тидын годым тудын кокланже шыдыжат овара: «Мылам огеш кӱл йӱштӧ кумыл, ала-куш йомо чон йӱкет. Арамак угыч мутым луктын, тетла ит вашке мый декем» манын колта.
Поэтессын почеламутлаже «Эрвий» альманахыште савыкталтыныт. Вич сборникше ош тӱням ужын. 50 утла почеламутшылан семым келыштарыме
2008 ийыште «Шымалык лиям» почеламут сборникше Эстонийысе родо-тукым кыл программе почеш ныл йылме (руш, марий, эстон, англичан) дене савыкталтын. Тиде ийынак книга «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсышто сеҥыше радамыш лектын да «Книга сымыктышым шуарыме да аралымаште» («За сохранение и развитие искусства книги») номинацийыште палемдалтын.
Поэтессын почеламутшо-влак лирике сынан улыт, тидын годымак автор шочмо кушмо-верым, мландым йӧратыме нерген воза. Лачак тидын дене Татьяна Александровна шке стильжым ыштен. Тиде стильым нимогай поэт от луго. Шке почеламутшым тудо ӱдырамашын шӱм-чонжо, аван йӧратымашыже дене «ырыктен», калыклан, мландылан, шочмо-кушмо верлан чон гыч лекше йӧратымашыжым почеламутла гоч пӧлекла. Татьяна Пчёлкинан поэзийже илыш гаяк мудреч.
2002 ийыште Татьяна Пчёлкина Морко районысо Себеусад ялыште да И.С.Ключников-Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш коледжыште книга-влакшын презентацийыштым эртарен.
2004 да 2015 ийыште Сеҥымашын ХХХ идалыкше лӱмеш тӱвыра полатыште усталык касше лийын.
Татьяна Пчёлкина 60 наре мурын авторжо улеш. Эн палымыжлан «Кузе илет авай?» мурым шотлаш лиеш.
2009 ийыште 20 мартыште Морко районысо тӱвыра пӧртыштӧ районын 85 ияш лӱмгечыжлан да Поэзий кечылан пӧлеклалтше усталык касым эртарен.
Кызыт 13 ий «Кугарня» газет лукмаште тырша. Одо, Татарстан, Киров, Пошкырт кундемлаште илыше марий-влакын илышышт нерген каласкала, рекламе сынан статья-влакым возкален шога. Шке жапыштыже Регион-влак кокласе социал институтышто (МОСИ) пиар да рекламе шотышто менеджерлан тунемын. Тыгак тудым массажист семын палат.
Татьяна Пчёлкина Александр пелашыже дене 27 ий пырля улыт, кум ӱдырым ончен куштат. Кугуракше – Ольга кооператив техникумышто тунемеш. Мария ӱдыржӧ М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын актрисыже. Изирак Анастасия ӱдыржӧ школышто тунемеш, «Акварель» студийыште кушта.
2015 ийыште 23 январьыште Татьяна Пчёлкина «Муралтынем эн ныжыл мурым» усталык касым эртарен. Тудым шкенжын 45 ияш лӱмгечыжлан, 30 ий сылнымут аланыште тыршымыжлан да Шнуй Татьянан кечыжлан пӧлеклен.
Великие Мосты
Великие Мосты (Великі Мости) — Украиныште Львов велыште Червоноград кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 6 312 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
1306
1306 ий — XIV курымын ийже.
Смирнова, Прасковья Алексеевна
Смирнова, Прасковья Алексеевна (1909 17 Шыжа — 1947) — икымше марий ӱдырамаш артист кокла гычын калык артистше. Кужэҥер кундем Конганур ялеш шочын-кушкын.
Марий кугыжаныш театрыште ыштыме жапыште 30 утла рольым чонен. «Саликаште» Саликан, Маринан роль-влакым модын. Анушын, Чачавийын образшым Н.Арбанын «Янлык пасетыште» почын пуэн. Островскийын «Кӱдырчан йӱрыштӧ» («Грозаште») Варвара лийын.
1941 ийыште Марий Элын сулло артистше лӱмым пуэныт.
1946 ийыште Марий Эл Республикын Калык артистше лӱмым сулен налын.
Категорий:Марий артист-влак Категорий:Марий Эл Республикын Калык артистше-влак
Л
Л, л — кириллик тиште. 13-шо тиште Олык марий да 14-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
30 теле
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 30 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 30 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 30 кечынже колышо-влак
232
232 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:232Категорий:III курым
0 ий
Укелык ий - Григориан але Йулиан календар почеш уке.
Категорий:Жап
Вӱд мангуст
Вӱд мангуст (Atilax paludinosus) – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 46–62 см, почше 32–53 см, нелытше 2.5–4.1 кг.
1914
Кӧ колен
Категорий:1914
Bauhaus
Bauhaus («Баухаус») — кугубританийысе рок-тӱшка, кудым 1978 ийыште Нортгемптон олаште Питер Мерфи, Даниэль Эш, Кевин Хаскинс да Дэвид Джей погеныт.
М (кириллик тиште)
М, м — кириллик тиште. 14-ше тиште Олык марий да 15-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1307
1307 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1307Категорий:XIV курым
Чечельник
Чечельник (Чечельник) — Украиныште Винница велыште Гайсин кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 920 еҥ (2021 ий).
Курмызак (Марий Эл)
Курмызак (Курмузаково) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 233 еҥ (2003 ий), 194 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Сотнур сола деч 2 километр (авто дене — 4 км) эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым марий пӧръеҥ лӱм мут пуэн.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Бдеогале
Бдеогале (Bdeogale) – Африккыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо урлык. Чылаже 3 (але 4) еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Мангуст-влак
Полистахий
Полистахий (Polystachya) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Африка, Азий ден Америкаын шуко верлаште кушшо пеледыш.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Новиков, Анатолий Александрович
Анатолий Новиков (Анатолий Александрович Новиков) (, РСФСР, Марий АССР, У Торъял кундем, Кыдал Оръю ял) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005).
Илыш корныжо
Анатолий Новиков 1939 ийын шыжа тылзын 1-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Кыдал Оръю ялыште кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак
Пӧртанур ял шотан илем
Пӧртанур ял шотан илем (Портянурское сельское поселение) — Российыште Марий Эл Республикын Поранча кундемышкыже пурышо ял шотан илем.
Илемын административ рӱдерже — Пӧртанур ял.
Электрокыл
Электрокыл (электросвязь, telecommunication) — радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч электро сигнал йӧн дене информаций колтымаш.
Кузе кыл ышталтеш
Йӱк, сӱрет, текст-влакым первичный электросигналыш савырат. Первичный электросигнал передатчик гоч вторичный электросигналыш савырна, тудым ынде кыл линий гоч колташ лиеш. Умбакыже, радиотолкын, оптик-волокна кабель але электровоштыр гоч вторичный электросигнал приемник деке миен шуеш. Вторичный сигнал-влакым приемник мӧҥгешла йӱк, сӱрет але текстыш савыра.
Электрокыл тӱрлык-влак
Информаций тӱрлыкым кусарыме шот дене кызытсе электрокыл йӧн-влак кум турлыклан шелалтыт: йӱк, видео, текстым кусарыше-влак.
Кусарыме йӧн дене электровий, оптик, да радио- кыл-влакым палемдат.
Первичный сигнал-влак радамыш телефон, йӱк вещаний, факс, телевидений, телеграф электрон сигнал-влак пурат.
Пӱртӱс йырвелыште шарлыме шот дене кыл линий-влак -влаклан шелалтыт. Информацийым колтышо/налше-влакын тарванылме шот дене стационар (ик верыште пыжыктыме) да мобил кыл-влакым палемдат.
Сигнал-влак
Сигнал тӱрлык-влак коклаште аналог да электрон (цифровой) кылым ойырат. Аналог кыл — информацийым (мутлан, йӱкым але мутланымашым) чарныде колтымаш. Электрон (цифровой) кыл - цифре-влак гоч (дискрет формо) информацийым колтымаш. Кызытсе саманыште электрон кыл дене чӱчкыдынрак да чӱчкыдынрак пайдаланат, вет аналог сигнал-влакымат электрон сигналыш савыраш лиеш. Аналог сигнал (аналоговый сигнал) - физик термин. Жапыште да пространствыште аналог сигналын вашталтмыже, мутлан напряжений вашталтмаш (але ток, частота, фазе да т.м.) ойлымым ончыкта. Сигналын шке параметр-влакше уло: кӱкшыт H (динамике диапазон), кумдык F (спектр кумдык), кужут T (сигналын шуйнымо жапше). Сигналын V = FHT формуло дене шотлен луктыт. Сигналым колтымо годым тудын йоҥгытшо вашталт кертеш. Вет сигнал шкежат тыгай вашталтыш гоч эрта:
Стандарт деке кондымаш
Кыл шотышто тӱнямдал стандарт-влак кӱлыт, вет кыл оборудований-влак (сото телефон-влак, мутлан) паша шотышто ваш-ваш келшышаш улыт. Кыл стандарт-влак шотышто икмыняр калык-влак кокласе организаций пашам ышта:
Тыгак, стандарт-влакым чӱчкыдын электроникым ыштыше ончыл озанлык-влак палемдат да пеҥгыдемдат. Молышт почешышт каят.
Категорий:Интернет
233
233 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:233Категорий:III курым
Алашайка
Алашайка (Кугунур, Шӱгарсола) (Алашайка) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Алашайка ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 899 еҥ (2003 ий), 904 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Поранча посёлко деч 10 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Рӱдӧ федерал йырвел
Рӱдӧ федерал йырвел (Центральный федеральный округ) — Российын касвел ужашыштыже чоҥымо административ формирований. Россий президентын кӱштыкшӧ почеш 2000 ий Ага тылзын 13 кечынже ышталтын.
Географий
Кумдык - 650, 7 тӱж.км², Россий Федераций кумдык деч 3,82 % айла Касвелне Беларусь республике дене чек уло, кечывалвел-касвелне - Украина дене. Россий кӧргыштӧ: кечывалвелне Кечывалвел, эрвелне Юлсер, йӱдвелне Кас-Йӱдвел федерал йырвел дене пошкудо улеш. Эн кугу эҥер-влак: Юл, Дон, Днепр, Касвел Двина. Теҥыз сер уке.
Калыкчот
2002 ийлан Рӱдӧ федерал йырвелыште 38 млн 000 тӱж. 651 еҥ ила. Калык-влак:
Краснодар
Краснодар (Йошкар пӧлек) (Краснодар, Гъожъие къал) — ола Российыште, Краснодар мландын рӱдыжӧ. Калыкчот 784 тӱж. еҥ наре. Краснодар мландын рӱдыжӧ. Лушмара ола оя ял дене пырля рушла возымо.Ужаш деке куснен «Административно шеледымаш»
Кечывалвел да йӱдвел кавказ федерал йырвел кугу ола-влак, историй-влак рӱдер-кубань кундемыште географий. Рӱдӧ неофициально лӱмдалтын кугарнян, тыгак российын рӱдолаже.
Олан калыкчотшо — 1 344 099 (2021) еҥже-влак, олан калыкчот шотышто российыште латкумшо.
Лушмара калык 2021 ий 1 октябрьыште 344 по состоянию на 1 099 калык переписьын лектышыж почеш, ола округышто (изирак ял гыч оя) — 1 204 878 еҥ. Кызытсе аклыме годымат тидым шотыш тӱҥалеш ий 2022 (переписьын лектышыжым шотыш налын деч посна) тудым 319 еҥ росстат 974 аклалтын, а ола округ (изирак ял гыч оя) — 1 еҥ 062 557. Ола шотан лийын вер, краснодар край гыч улеш калыкым ушен шогышо кӱвар, да ийготшо уло, — национальный тӱвыра Рӱдер. Эше тудо 1992 ийыште лектын. 29 таче тудо мер организацийыш пурен. Нунын коклаште тыгай элын представительже-влак семын, арменийыште, белоруссийыште, Грузийыште, Videos да шуко молат. Нунылан кугу пашам эртара: пайрем эртарыме, верысе калык шке тӱвыраж дене палдарен.
Экономике
Лушмара — российыште ик эн кугу рӱдержылан шотлалтше европышто эн кушшан рейтинг индешымше ола. Тиде годым, утларакше кугу олаш подавляющий деч ойыртем, экономика Лушмара постиндустриальный семын сӱретлалтеш. Кугу потребитель-влак секторышто ужына негызлалтын, суаплыкым сферыште, экономикыште сектор кугу структурлан мсп лушмара уждымо улыда.
Спискыш пураш city 2011 ий-600 (600 ола уша туням кугу лиймек, 60 % глобальное ВВП-Н), mc global institute kinsey организаций шымлымашым возен. Лушмара компаний 2010 ийыште чумыр ак 12 муниципал кочкыш консалтинговый млрд доллар (22 тӱжем доллар еҥлан шотлымаште). РБК версий почеш, рейтингыште икымше верым налын лушмара ола шотан 2013 ийыште российысе чулымлык дене кушкын. Фондым шымлымаш почеш «олан экономикыже институт», 2015 ийыште лушмара ола российысе рейтинг 13 налме вер — рӱдӧ олала гыч регионлашке чумыр продукт (ВГП). 0,5 кундемысе пӱрӧ олаште российысе экономикыште шот дене латкум теҥге утла трлн рӱдола: идалыкаш 508 лушмара вгп млрд теҥге ышта.
Краснодар мланде рф регион-влак шотышто 2015 ийыште икымше врп визытаным пура, а Лушмара, шке черетыштыже, концентраций ресурс ойыртемалтын: тудо утларак ужашыже логалеш 45 % ВРП регион, кумшо йӧнозанлык предприятий, 70 % энергийым шеледен да производство, иктаж 45 % савыртыш рознице торгая.
Важ-влак
Категорий:Краснодар
1308
1308 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1308Категорий:XIV курым
Брест
Брест (Брэст, Брест, Brześć) — ола Белоруссийыште, Брест велын рӱдолаже.
Тыгеак ончо
Категорий:Брест
1915
Кӧ колен
Категорий:1915
1309
1309 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1309Категорий:XIV курым
234
234 ий — III курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:234Категорий:III курым
Сольфеджио
Сольфе́джио (solfeggio — соль ден фа музык ното лӱмла гыч ыштыме) — икмыняр ыҥан музык термин.
Категорий:Музык теорий Категорий:Музык Категорий:Музык термин-влак Категорий:Музык туныктыш Категорий:Педагогике технологий-влак
Гадиатов, Гани Газизович
Гани Гадиатов (Гани Газизович Гадиатов) (, РСФСР, Башкир АССР, Калтаса кундем, Торасола ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист.
Йоча да тунемме жап
Гани Гадиатов 1938 ий сорла тылзын 19-ше кечынже Башкир АССР Калтаса кундем Торасола ялыште Кадиат ден Каширан ешыште шочын.
Ешыште эше ÿдыр (кугурак) да эрге (изирак Шаки лÿман) лийыныт.
Чуваш Отар
Чуваш Отар (Чуваш-Отары) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Лушмара ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 416 еҥ (2000 ий). , 373 еҥ (2010 ий).
Гадиатов, Гани Газизович
Йоча да тунемме жап
Ачашт сар гычын пӧртылын огыл. А аваже кужу ÿмыран лийын – 90 ийымат вончен. 1960–1970-ше ийлаште Йошкар-Олаште илен, уныкаже влакым ончаш полшен.
Чуваш Отар
Верланыме вер
Провой ола деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Гадиатов, Гани Газизович
Йоча да тунемме жап
Тÿҥалтыш школым шочмо ялыштыже, шымияшым - пошкудо Савакмарийыште (руш Новокильбахтино) тунем пытарен.
11 шыжа 1958 ийыште,   шыжым, рвезылан повесткым кучыктеныт. Тудо пагыт нерген Гани тыге ойлен: ... ял гыч Октябрь пайрем деч вара, 11 ноябрьыште, лектын кайшым. Уфа гыч поезд дене кудалыктышт. Латкум кече гыч Амур воктенсе Комсомольк олашке миен шуна. Тусо зенитно-артиллерийский полкышто служитлышым, орудий расчетышто кумшо номер ыльым. Вес ийжылан кеҥежым тылзаш курсышто делопроизводительлан туныктышт да частьысе секретный отделыш писарьлан шындышт. эше ик талук гыч, 1960 ий июньышто, частьнам Сахалин отросо Хомутово поселкыш кусарышт. Спортлан шуко жапым ойыреныт. Кроссым пеш йӧратем ыле. Икана кум километырым кандаш минутышто эртышым, полкышто чыла еҥым ончылтышым. Классический кучедалмаш денат толашалтын. Шке нелытан спортсмен-влакым чÿчкыдынак сеҥенам. Тÿрлӧ таҥасымаште налме грамот иктаж лучко погынен. Ынде куржталмашат, кучедалмашат уке, но тунамсе ныжыл таҥемым – позийым кудалтен омыл. Армий гыч 1961 ий шыжым пӧртылшаш улмаш. Но сайын служитлымыжым шотыш налын, полк командир Ганим ныл-вич тылзылан ондак, сÿремын, «эрыкыш луктын». Тунам лу классым пытарыше да вузыш пураш шонышо рвезе-влакым кеҥеж рÿдын мӧнгӧ колтеныт, писарь Гадиатоват нунын радамыш логалын.
1962 ийыште кас школышто кыдалаш шинчымашым налеш.
1964 ийыште пединститутыш тунемаш пурен.
Пашам ыштыме жап
1958 ийыште шочмо ялыштыже клубым вуйлатен, иканаштак колхозысо комсомол организацийын секретарьже лийын.