cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ялкаева, Надежда Сайфулловна
Илыш корныжо
Пытартыш ийлаштыже почеламут ден ойлымашыже-влакым чӱчкыдын «Ямде лий» газетеш, «Пионер йӱк» журналеш савыктен, печатьыште шарнымаш-влакым возен. 1980 ийла кыдалне возымо ик эн кугурак произведенийжылан «Шочмо кече» повесть шотлалтеш, тудо Кугу Ачамланде сар жапысе кугурак ийготан йоча-влакын илышышт да пашаштлан пӧлеклалтын. Изи лудшо-влаклан «Топкай» ойлымаш сборникше «Малыш» издательствыште колымекше лектын.
Н. Ялкайнын почеламут ден ойлымашыже-влак рушла, татарла, башкирла савыкталтыныт. Тудо шочмо марий йылмыш иза-шольо калык-влакын писательыштын возымыштым кусарен.
1987 ий 21 декабрьыште колен.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Викиувер:Марий йылмым да тӱвырам вияҥдаш йӧным ыштена
Республикысе марий тӱвыра рӱдер марий йылмым да тӱвырам аралыме да вияҥдыме сомыллан кугу тӱткышым ойыра. Тидым тудо ыштен шогымо пашаж дене ончыкта. Кызытсе пагытлан вич проект илышыш шыҥдаралтеш. Марий Эл Республикын Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствын полышыжлан кӧра нуно шукталтыт.
Йылмым тунеммаште куштылгылыкым ышташ, тыгак марий сылнымутым калык коклаште шараш манын, тений гыч аудиокнига-влакым лукташ тӱҥалме. Таче кече марте 40 утла лудышым олыкмарла да курыкмарла аудиоформатыш пыштыме. Тиде жаплан Я. Майоров-Шкетанын, Сергей Чавайнын, Вячеслав Абукаев-Эмгакын, Иван Одарын, Маргарита Ушакован, Валентин Колумбын, Геннадий Матюковскийын возымо сылнымутыштым возымо. Нуным Шкетан лӱмеш Марий национальный театрын артистше-влак Светлана Строганова, Александр Бирюков, Алексей Юнусов лудыт. Марий Эл Республикын калык поэтше Геннадий Сабанцев Майоров-Шкетанын ойлымашыже-влакым кумылын ока.
Кодшо ийыште тӱҥалме «Марла ойлаш тунемына» мультурокым умбакыже луктына.
Тыгак тений марий йылмым тунемме видеоурок у тунемме ийыште йочасад ден школлаште республикынан кугыжаныш йылмыжым тунемаш куштылгылыкым ышта. Тудын пайдалыкше нерген эсогыл марий илышым шымлыше япон шанчызе Сакурама Акира палемдыш.
Шинчымаш кече вашеш марий тӱвыра рӱдер йоча-влаклан сай пӧлекым ыштен: «Шонанпыл» альбом-чиялтышым савыктен луктын. Чиялтыш марий «чуриян»: икшыве-влак чиялтыме годым олык, курык да эрвел марий-влакын вургем ойыртемышт дене палыме лийыт. Тыгак марий вургемын ойыртемже нерген чиялтышеш вераҥдыме мутер каласкала. Пӧръеҥ да ӱдырамаш мыжер ден тувырым кузе да мо дене ургеныт – умылтарыме. Тыгак марий ӱдырамашын вучиемже-шамыч: шарпан, сорока, шымакш - нерген пален налаш лиеш. Ӱштӧ, йыдал да ончылсакыш нергенат палдарыме.
Альбомышто улшо текстым республикын кугыжаныш - марий да руш -йылме дене пуымо.
Чиялтышым йочасадыште да школышто марий калык тӱвырам туныктымаште кучылташ лиеш.
Визымше проект – марий сылнымутчо-влакын книгаштым, «Ончыко» журналын кодшо курым витлымше ийла гыч таче кече марте лукмо номерже-влакым сканироватлымаш, «цифрыш пыштымаш». Чылаже 600 утла савыктышым Интернетыш вераҥдыме. Аудиокнига, видео- да мультурок-влакым интернет-площадкыште «ВКонтакте» социал кылыште, «Марий тӱвыра рӱдер» тӱшкаште муаш лиеш.
Марий тӱвыра рӱдерын сайтыштыже лудаш. Категорий:Викиувер
673
673 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:673Категорий:VII курым
Закупное
Закупное (Закупне) — Украиныште Хмельницкий велыште Каменец-Подольский кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 409 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе ола сынан посёлкыла
Араша
Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 3 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1980 ийыште теле тылзын 25-ше кечынже Араша ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Билалова, Лариса Михайловна
Лариса Михайловна Билалова (Иванова) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Староваськино ял) — марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат, доцент.
Илыш корныжо
Лариса Михайловна Билалова 1961 ийын шыжа тылзын 16-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Староваськино ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий философ-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Зелёный
Зелёный (Зелёный) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Сидорово ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 183 еҥ (2010 ий), 196 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Сидорово ял деч 5,5 километр кечывалвел-касвелмогырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
674
674 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:674Категорий:VII курым
Руш Кӱшыл Ӱшӱт
Руш Кӱшыл Ӱшӱт (Русский Верх-Ушут) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Руш Кӱшыл Ӱшӱт ял Марий Кӱшыл Ӱшӱт ял дене пырля ик пырляштарыме Кӱшыл Ӱшӱт ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Староверово
Верланыме вер
Кугу Сердыж ял деч 4 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Староверово ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Викиувер:Чапле комплекс лийшаш
Ялозанлык да продовольствий министерствын делегацийже Звенигово ден Морко район администраций-влакын, Агробизнес кадрым уэш ямдылыше марий институтын еҥже-влак дене пырля Татарстан Республикысе «Хузангаевский» ООО-шко да тудын «Алексеевский НП» филиалышкыже (кок озанлыкшат «Звениговский» калык предприятий радамыште шотлалтеш) 3000 вуй ушкаллан комплексым чоҥымо опытым шымлаш миен коштын.
Марий кундем гыч мийыше-влак «Хузангаевский» ООО-н 3000 ушкалым ашнаш чоҥымо комплексшым онченыт. Тыште 5 вӱтам нӧлтымӧ, кажныштыже 600 ушкал шогаш тӱҥалеш. Кызыт 1540 вуйым ашнат. Чумыр проект куатыш 2018 ийыште шуаш палемдыме. Вольыкым тыште йолыштыде шогыктат, кургым механизм полшымо дене пуэдат. Ушкалым лӱшташ посна зал-влак улыт.
Кызыт «Звениговский» СПК Звенигово ден Морко муниципал район-влакын администрацийышт дене пырля Татарстанысе гаяк комплексым чоҥаш кумдыкым ойырымо йодышым рашемда.
"Марий Эл" газетын сайт гычше налме. Категорий:Викиувер
Акпатыр чочой
«Акпатыр чочой» — марий этнографический кинофильм. 2011 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак Категорий:Марий Эл
Богуслав (ола)
Богуслав (Богуслав) — Украиныште Киев велыште Обухов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 16 190 еҥ (2021 ий).
Муналмаш
Верланыме вер
Кокласола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кундыштӱр (2) (Роҥго ял шотан илем)
Кундыштӱр (Кундуштур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 19 еҥ (2002 ий), 13 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шнаран сола деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно Изи Кундыш эҥер воктене верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Кундыш» + «тӱр» = «Кундыштӱр». «Кундыштӱр» — Кундыш эҥерын тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Шумецкая Воложа кордон
Шумецкая Воложа кордон (Кордон Шумецкая Воложа) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Эртымгорно
Шумецкая Воложа кордон илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Карагасовский казна пӧрт
Карагасовский казна пӧрт (Казенный дом Карагасовский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Шорокундыш ял деч 4 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1930-ан ийлаште Карагасовский казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
676
676 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:676Категорий:VII курым
Арде казна пӧрт
Арде казна пӧрт (Казенный дом Ардинский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1976 ийыште Арде казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Аршиксола
Аршиксола (Ӓршиксола, Макарово) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 53 еҥ (2001 ий), 63 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Виловат сола деч 5,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Марий Кошпай
Марий Кошпай (Мари-Кошпай) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 51 еҥ (2003 ий), 29 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Элпанур ял деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Ердӱр (Маскасола кундем)
Ердӱр (Ердур) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Ежово сола деч 10 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Ердӱр ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
677
677 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:677Категорий:VII курым
Сӱрем (кинофильм)
«Cӱрем» — марий этнографический кинофильм. 2013 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Российын рӱдыштыжо, шола Юл серыште, Озаҥ да Угарман кундемыште финн-угор ешыш пурышо марий калык ила. Марий калыкын чотшо — 671 тӱжем еҥ. Шымлызе-влак марий калыкым субурал анрополигический радамыш пуртат. Марий калык кум тӱшкалан шелалтеш: курыкмарий, олыкмарий, эрвелмарийлан. Марий Эл Республикын покшел да эрвел ужашыжым шуко чотан олыкмарий тӱшка айла. Кажне ийын, 12 июль кечын, марий калык чимарий пайремым, Сӱремым палемда. Сӱрем — кеҥеж рӱдын эртарыме, акрет годсо чимарий йӱла кокла гыч эн тӱҥ да жаплыме пайрем.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
Одесса (станций)
Одесса (Одеса-Головна) — кӱртньыгорно станций Украинысе кӱртньӧ корно-ын Одессаысе кӱртньӧ корнышто. Одессаыште верланен.
Рутка (Курыкмарий кундем)
Верланыме вер
Коротни сола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Бутаныште Индуизм
Бутан элын калыкын 25% наре Лхотшампа калык уло. Шуко Лхотшампа калыкын еҥ Индуист уло. Бутаныште Индуизмын Шиваизм, Вишнуизм, Шактизм, Ганапатья секта уло ден Пуранический ден Ведический школа уло.
Бутаныште Индуистын тӱҥ пайрем - Дашайин. Бутанын Индуист-влакын Бутан Хинду Дхарма Самудайя лӱмын организаций уло.
Категорий:Тын
Пайскурык
Верланыме вер
Чыкма ола деч 35 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Эшкинин, Андрей Карпович
Андрей Эшкинин (Эшкна, Корамас, Пидай, Ышкенан, Акпай Пайблат) (Андрей Карпович Эшкинин) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Усола Корамас ял —, Озаҥ ола) — марий серызе, журналист, мер пашаеҥ.
Илыш корныжо
Андрей Эшкинин 1891 ийын идым тылзын 10-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Усола Корамас ялеш икмардан илыше кресаньык ешеш шочын. 1906–1907 ийлаште Унчо школышто, вара Озаҥ туныктыш семинарий пеленсе школышто тунемын, тышечше революций толкынышто лиймыжлан луктыныт. Варажым А. Эшкинин туныктыш институтышто да технике училищыште тунемын.
1918–1920 ийлаште Озаҥ губерний комитет пеленсе марий секцийын агитаторжо, Запасной армийын политотделжын пашаеҥже лийын. 1921–1923 ийлаште РКП(б) ЦК-н пропаганде да агитаций пӧлкаж пеленсе Марий бюрон ответственный секретарьжылан ыштен, тыгодымак «У илыш» журналым редактироватлен. 1924 ий гыч партий Марий обкомын пропаганде да агитаций пӧлкажым вуйлатен. Партий пашам «Йошкар кече» (1924–1929 ийласе редакторжо), «Марийская правда» (ответственный редактор) да «Арлан ден Кестен» койдарчык журнал редакцийлаште тыршыме дене ушен. 1925 ийыште марий корреспондент-влакын икымше областной слётыштым эртарен. 1929–1930 ийлаште «Красное Сормово» (Горький) газет редакторлан, «Нижегородская коммуна» газетын корреспондентшылан ыштен. Йошкар-Олаш пӧртылмек, Марий книга издательствым вуйлатен, Пролетар писатель-влакын марий ассоциацийыштын правлений председательжылан, «У вий» сылнымут журнал редакторлан сайлалтын. 1933–1935 ийлаште Ростов областьысе «Гигант» совхозышто многотиражке газетын редакторжылан ыштен.
Литератур пашам 1917 ийыште тӱҥалын. Эн ондак корреспонденцийым Озаҥ оласе «Рабочий» газетыш возен. Тудын статьяж ден уверже-влак «Правда», «Известия», «Жизнь национальностей» (Моско), «Знамя революции» (Озаҥ) газетлаште савыкталтыныт. А.Эшкинин чылаже икмыняр шӱдӧ статьям да очеркым серен. Тудо тыгак политике йодышлан, религий ваштареш виктаралтше марла брошюр-влакым луктеден. Марий литературын вияҥмыже нерген икмыняр лончылымо статьям возен: «Сылнымутын марий литератур кушмо корно», «Максим Горький», «Марий печать» да молат.
1920 ийлаште шке возымыжо йымалан тӱрлӧ шоялӱмым, нунын коклаште Эшкна, Корамас, Пидай, Ышкенан, Акпай Пайблат лӱмым шындылын.
1937 ий апрельыште арестоватленыт да «марий буржуазно-националистический организацийын вуйлатыше рӱдыштыжӧ» улшо семын титакленыт. Судитленыт да 1938 ийыште лӱен пуштыныт. Поро лӱмжым 1957 ийыште пӧртылтымӧ. Тудын лӱмжӧ дене Йошкар-Оласе ик уремым лӱмдымӧ.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
678
678 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:678Категорий:VII курым
Шкетанын мландышытыже
«Шкетанын мландышытыже» — марий этнографический кинофильм. 2014 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
М.Шкетаным ме шке илыме пуламыр пагытше вошт мӱндыркӧ, ончыко ужын моштымыжлан йӧратена. «Пашанам ончыко колтымаште» Яков Павлович Майоровын (тыгай тудын илыш лӱмжӧ, а литературышто М.Шкетан), псевдонимыште «М.» пурен шичмым писатель шкеже М.Горький деке лишемаш тӧчымӧ кумылжо дене умылтара, сандене писательым юзо шымлызына «Яков Павлович Майоров-Шкетан манмыжлан ида ӱшане: тыге М.Шкетан ик произведенийжымат подписатлен огыл, сандене тыгай лӱман писатель литературышто уке, уло икте гына – М.Шкетан!) эше ик шӧржым ончыктена – тудо театр илышым вораҥдарымаште эше режиссёр семын да эше актёр семын кугун тыршен.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
Кемей
Кемей (Камай) (Камеево) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кемей ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 778 еҥ (2002 ий), 771 еҥ (2009 ий) , 693 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 12 километр (13 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырног верланен.
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Тараща
Тараща (Тараща) — Украиныште Киев велыште Белая Церковь кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 10 937 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе олала
Гайсин
Верланыме вер
Винница деч 94 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кылвер-влак
Категорий:Винница велысе олала
Косари
Косари (Косари) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 8 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1986 ийыште теле тылзын 12-шо кечынже Косари ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Сосновка (Провой кундем)
Сосновка (Сосновка) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 432 еҥ (2004 ий), 427 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Орёл хутор
Орёл хутор (Хутор Орёл) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Эртымгорно
1932 ийыште Орёл хутор Мариец посёлко деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Ӱлыл Лапчын почиҥга
Ӱлыл Лапчын почиҥга (Починок Нижнее Лаптево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Лапчын ял деч 0,5 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1940 ийыште Ӱлыл Лапчын почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
679
679 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:679Категорий:VII курым
Акозын
Акозын (Акозын, Акозино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Литератур
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Нурӱмбал (У Торъял кундем)
Нурӱмбал (Нурумбал) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 62 еҥ (2003 ий), 87 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токтарсола ял деч 3 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Бикбатыров, Фёдор Евгеньевич
Фёдор Евгеньевич Бикбатыров (, РСФСР, Пошкырт АССР, Калтаса кундем, Семёнкино ял — 2015) — марий агроном, шанчызе, ялозанлык шанче кандидат (2007).
Илыш корныжо
Фёдор Евгеньевич Бикбатыров 1962 ийын шорыкйол тылзын 30-шо кечынже Пошкырт АССР Калтаса кундем Семёнкино ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак
Пектемер сурт
Пектемер сурт (Овечкино) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Элпанур ял деч 5,5 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1980-ан ийла мучаште ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Викиувер: Марий Эл Республикын вуйлатышыжым сайлымаш (2017)
Идым тылзын 10-шо кечынже 2017-ше ийыште икчумыр йӱклымӧ кечын Марий Эл Республикын вуйлатышыжым ончылгоч сайлымаш эртен. 88, 27% йӱкым поген, сайлымашыште Марий Эл Республикым вуйлатышын пашажым жаплан шуктышо Александр Евстифеев сеҥен. Тиде кечынак ик мандатан кок сайлымаш округышто: Козьмодемьянск  ден Волжскышто 6-шо созыв Марий Кугыжаныш погыныш депутат-влакым ешарен сайлыме. Сеҥышыш "Единая Россия" партийын еҥже-влак ленктыныт.
Российын "ТАСС" увер агентствын сайтыштыже лудаш. Категорий:Викиувер
Тумна ден рывыж
Тумна ден рывыж.
Тумна чашка вуеш пыжашым ышта. Кум игым луктеш. Тушко рывыж толеш да муралта:
Тумна, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум, Кӱзенат кочкам, тум-тум, Воленат кочкам, тум-тум, Руэнат кочкам, тум-тум, Ик игетым кудалте, тум-тум!
Тумна шортеш-шортеш, ик игыжым кудалта. Рывыж тудым ер воктек наҥгаен, кочкеш.
Эр лиеш, рывыж адак тумна дек толеш да муралта:
Тумна шортеш-шортеш да адак вес игыжым кудалта. Рывыж тумна игым налын кая, ер воктен кочкеш. Тумна мӱгырен-мӱгырен шинча. Шогертен толеш.
— Молан мӱгырет, тумна? — манеш шогертен.
— Мом от мӱгырӧ? — манеш тумна.— Рывыж толешат, лӱдыктен-лӱдыктен, игем-влакым кудалташ йодеш.
Шогертен манеш:
— Кӱзен кочкашыже кидше уке, руэн кочкашыже товарже уке, молан рывыжлан игетым пукшет?
Шогертен чоҥештен кая. Эр лиеш. Рывыж адакат толеш да муралта:
Тумнаже манеш:
— И-и, тыге шогертен каласен! — манешат, рывыж кая.
Кая-кая, ер воктен возеш, колышын койын кия. Шогертен рывыж деке толеш, муралта:
Шинча коят коеш — чыгырдык, Шинча коят коеш — чыгырдык!
Рывыж деке шогертен мия, шинчажым чӱҥгалаш тӧча, рывыж тудым руалтенат куча.
— Молан тумналан каласышыч? — манеш.
— Каласенам гын, мо лийын? — манеш шогертен.
Рывыжше ойла:
— Тыйым кырен пуштам!
Шогертенже манеш:
— Кырет гынат, ом коло, тошкет гынат, ом коло, кум пырче почем кучен, шӱйшӧ кашкаш лупшалат гын веле колем.
Рывыж шогертеным кум пырче почшо гыч кучен лупшал колта, кидешыже кум пыстыл веле кодеш. Шогертен чоҥештен кая да манеш:
— Рывыжым ондалышым, рывыжым ондалышым!
Йомак — умбак, мый — тембак.
Угинде (кинофильм)
«Угинде» — марий этнографический кинофильм. 2016 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Угинде пайрем чыла кундемлаште илыше марий-влакын йӱлаштышт уло. Угинде пайрем уржа-сорла пашам тӱҥалме деч ончыч Илян кече годым, 2 август гyтлаште эртаралтеш. Утларак йӧнанлан кугарня кече шотлалтеш. Татарстаныште Кукмара районышто, Кна ер воктене марий ял-влак верланеныт. Тыште кажне ийын Угинде пайремым пайремлат. Угинде — шыже пагытыште эртыше пайрем-влаклан тӱҥалтышым ышта.
Марий Писташ
Марий Писташ (Мари-Писташ) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Марий Писташ ял Руш Писташ ял дене пырля ик пырляштарыме Писташ ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Угинде (ыҥ-влак)
Угинде мут ончыктен кертеш:
Светлый
Светлый (Светлый) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Сидорово ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 630 еҥ (2010 ий), 543 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Сидорово ял деч 6,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен. .
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Изи Шеде
Изи Шеде (Бәләкәй Шиҙе, Малые Шиды) – Российыште Пошкырт Элын Нуриман кундемыштыже верланыше Башшидинский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 207 еҥ (2002 ий), 235 еҥ (2009 ий) , 202 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Красная Горка сола деч 4 километр (6,5 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Нуриман кундемысе илымверла
680
680 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:680Категорий:VII курым
Никольский почиҥга (Морко кундем)
Никольский почиҥга (Никольский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 58 еҥ (2004 ий), 40 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кокласола деч 11 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Владимир Геннадьевич Кудрявцев (, РСФСР, Марий Эл, Маскасола кундем, Ошӱргӧ ял) — марий шанчызе, сӱретче, туныктышо, искусствоведений кандидат (1989), искусствоведений доктор (2005), Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже (2006), Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2013).
Сарвӱд Макарля монастырь
Шнуй Кумытло Макарля Сарвӱд монастырь — ӱдырамаш танле монастырь. Юл эҥерын шола серыштыже, Сендевӱд кундем, Угарман вел, Макарля посёлко воктене верланен.
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Илыш корныжо
Владимир Геннадьевич 1957 ийын кылме тылзын 28-ше кечынже Марий Эл Маскасола кундем Ошӱргӧ ялеш шочын.
Сарвӱд Макарля монастырь
Палемдымаш
Категорий:Руш танле черкысе монастырь-влак Категорий:Ӱдырамаш монастырь-влак Категорий:Юл ӱмбалсе монастырь-влак Категорий:Сендевӱд кундем Категорий:Шнуй Кумытло лӱман монастырь-влак Категорий:Шнуй Кумытло лӱман черкыла Категорий:Сендевӱд епархий Категорий:Угарман велысе монастырь-влак
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Илыш корныжо
1973-1974 ийлаште Марий республикысе художественный училищыште тунемын.
Изигуньский казна пӧрт
Изигуньский казна пӧрт (Казенный дом Изигуньский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Илыш корныжо
1977-1982 ийлаште Ленинградысе И.Е.Репин лӱмеш живопись, скульптур да архитектур институтышто сымыктыш теорий да историй факультетын студентше лийын, «Изобразительный искусствын историйже да теорийже» специальность дене «Искусствовед» квалификацийым налын.
Изигуньский казна пӧрт
Верланыме вер
Арде сола деч 2 километр эрвелне лийын шоген.
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Илыш корныжо
Прагысе (1981), Российысе (1987-1988) художество-влакакадемийлаште, Финляндийысе Музейный ведомствыште (1993), Россий культурологий институтышто (2004) стажировкым эртен.
1989 ийыште СССР художество-влакакадемийын Изобразительный искусствын теорийже да историйже шанче-шымлыше институтыштыжо (шанче вуйлатышыже – искусствоведений доктор С.М.Червонная) «Марий АССР-ыште графикын ышталтмыже да вияҥмыже» («Становление и развитие графики в Марийской АССР») теме дене кандидатлык диссертацийым арален.
Изигуньский казна пӧрт
Эртымгорно
Изигуньский казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Илыш корныжо
2005 ийыште Россий культурологий институтышто «Юл да Урал кундемысе финн-угор калык-влакын фольклорыштым ХХ-шо курымысо графикыште ончыктымаш» («Фольклор финно-угорских народов Поволжья и Приуралья в графике ХХ века») теме дене докторлык диссертацийым арален.
Шанче интересше: калык художество усталык, финн-угор калык тӱвыра да сымыктыш.
Изигуньский казна пӧрт
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Мироновка
Мироновка (Миронівка) — Украиныште Киев велыште Обухов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 11 964 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе олала
Кудрявцев, Владимир Геннадьевич
Илыш корныжо
2006-2008 ийлаште Моско кугыжаныш открытый университетын Чебоксарысе институтыштыжо (филиалыштыже) профессорлан ыштен. 2008-2009 ийлаште – И.Я.Яковлев лӱмеш Чуваш кугыжаныш педагогике университетын профессоржо лийын.
2009 ий гыч Марий кугыжаныш университетын тӱвыра да сымыктыш кафедрыште профессорлан пашам ышта.
«Россий художник-влак ушемын» всероссийский усталык мер ушемын еҥже (1987 ий гыч), «Искусствовед-влакын ассоциацийышт» общероссийский мер ушемын еҥже (2014 ий гыч), «Ежегодник финно-угорских исследований» шанче журнал редколлегийын членже.
Республик кӱкшытан, регион-влак кокласе, Российысе да тӱнямбал шанче конференций-влакын, тӱрлӧ конгрессын, арт-симпозиум, выставке-влакын участникше.
Кылвер-влак
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий сӱретче-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже-влак Категорий:Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже-влак
Наркевичи
Наркевичи (Наркевичі) — Украиныште Хмельницкий велыште Хмельницкий кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 484 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе ола сынан посёлкыла
681
681 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:681Категорий:VII курым
Кужинский казна пӧрт
Кужинский казна пӧрт (Казенный дом Кужинский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Шорокундыш ял деч 7 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште Кужинский казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Озьорка
Озьорка (Озёркадӹр, Озерки) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше ял. Озьорка ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2136 еҥ (2001 ий), 1804 еҥ (2015 ий).
Актай корно чодырам аралыме пӧрт
Актай корно чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Шелангушский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Бершадь
Верланыме вер
Винница деч 124 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кылвер-влак
Категорий:Винница велысе олала
Актай корно чодырам аралыме пӧрт
Верланыме вер
Шелангуш ялын олмыштыжо лийын шоген.
Эртымгорно
1929 ийыште Шелангуш ялыш савырнен. .
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
682
682 ий — VII курымын ийже.
Кугу Окаш
Кугу Окаш (Большое Акашево) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Ежово сола деч 11 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
2001 ийыште Кугу Окаш ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Богородский хутор
Верланыме вер
Шокшемсола ял воктенне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1940 ийыште шыжа тылзын 17-ше кечынже Богородский хутор шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Викиувер: Марий электрон книгагудым ыштымаште пеҥгыде ошкыл
Республикысе марий тӱвыра рӱдерын марий йылмым да культурым у жаплан келшыше йӧн дене вияҥдыме шотышто пӧлкаже да МарНИИЯЛИ-н йылме пӧлкаже марий электрон книгагудым чумыра. Ты пашаште тымарте изи огыл ошкыл ышталтын. Мутлан, 1954 ий гыч лекташ тӱҥалше «Ончыко» журналым таче кече марте чыла номержымат сканироватлен пытарыме. Чылаже 500 утла номерым электрон версийыш кусарыме.
Марий тӱвыра рӱдерысе пӧлкам вуйлатыше Геннадий Сабанцевын мутшо почеш, «Ончыко» журнал – тиде марий сылнымутын воштончышыжо. Компьютер йӧн дене пайдаланен, ынде тудым тӱня мучкат марий-влак лудын кертыт.
МарНИИЯЛИ-н йылме пӧлкан пашаеҥже Андрей Чемышев тыге ешарен: «А тидланже «Ончыко» журналым лукшо-влак дечын тудым эрыкан лицензий почеш интернетыште савыкташ йӧным пуаш йодына».
Мӱкш отар
«Мӱкш отар» — марий этнографический кинофильм. 2010 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Викиувер: Марий электрон книгагудым ыштымаште пеҥгыде ошкыл
«Ончыко» журналын электрон архившым интернетыште mari-lab.ru адресыште муаш лиеш.
Категорий:Викиувер
Мӱкш отар
Финн-угор тӱшка калык 20 миллион утлаш шуэш, тушко марий-влакат пурат. Эрвел марий-влак Ош Виче воктен верланеныт, вес семынже йӱдвел Башкортостаныште. Эрвел мландыште чотшо дене 106 тӱжем марий ила. Эн шукыжо Мишкан, Калтаса, Пӱрӧ рыйонлаште верланеныт. Эрвел марий-влак пошкырт калык деч тӱрлӧ сомыллыан тунемын. Эрвелмарий-влакат пошкырт-влакым ончен мӱкшым ашнаш тӱҥалыныт.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
Кундыштӱр
Кундыштӱр мут ончыктен кертеш:
Тумер (Оршанке кундем)
Тумер (Тумер) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1966 ийыште Тумер ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Нолянур
Верланыме вер
Элпанур ял деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште вӱдшор тылзын 22-шо кечынже Нолянур ял Элпанур ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Усманов хутор
Усманов хутор (Хутор Усманова) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Литератур
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Макаров (Киев вел)
Макаров (Макарів) — Украиныште Киев велыште Буча кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 12 300 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе ола сынан посёлкыла
Руш Байбак
Руш Байбак (Урыҫ-Байбаҡ) (Русское Байбаково) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кемей ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 еҥ (2002 ий), 114 еҥ (2009 ий) , 107 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 14 километр (15 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
683
683 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:683Категорий:VII курым
Новомадарский казна пӧрт
Новомадарский казна пӧрт (Казенный дом Новомадарский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 8 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1953 ийыште Новомадарский казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Олени
Олени (Олени) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 3 еҥ (2002 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Масканур ял деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Сӱвыль (эҥер)
Сӱвыль але Кугу Сӱвыль (Çавал, Мăн Çавал; Цивиль, Большой Цивиль) — эҥер Чувашийыште. Юл эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 172 уштыш.
Кундыштӱр (Ӱшнӱр ял шотан илем)
Кундыштӱр (Кундуштур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Ӱшнӱр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 69 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Ӱшнӱр сола деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно Изи Кундыш эҥерын шола серыштыже верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Кундыш» + «тӱр» = «Кундыштӱр». «Кундыштӱр» — Кундыш эҥерын тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Калиновка (ола)
Калиновка (Калинівка) — Украиныште Винница велыште Хмельник кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 18 695 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе олала
684
684 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:684Категорий:VII курым
Гостомель
Гостомель (Гостомель) — Украиныште Киев велыште Буча кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 16 945 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе ола сынан посёлкыла
Рыбаков, Пётр Спиридонович
Пётр Эсеней (Пётр Спиридонович Рыбаков) (, РСФСР, Марий автоном область, Маскасола кундем, Эсенейсола ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, драматург, артист, кусарыше, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Городец
Городец (Изи Китеж) (Городец) — Российыште Угарман велыште верланыше ола.
Важ-влак
Категорий:Угарман велысе олала Категорий:Городец кундем
Рыбаков, Пётр Спиридонович
Илыш корныжо
П. Эсеней марлаш Ж.-Б. Мольерын «Плутни Скапена» (1958), Ю. Петуховын «Двадцать свадеб в год» (1960), Н. Дьяконовын «Квартет Курочкина» (1964), Д. Суптельын «Шумит Днипро» (1965), А. Мирзагитовын «Змея за пазухой» (1965), А. Макаёнокын «Трибунал» пьсыштым да молымат кусарен.
П. Эсенейын возымо пьесе-влак тӱшка сборниклаште, «Ончыко» журналыште савыкталтыныт. 1982 ийыште Марий книга издательствыште «Пьеса-влак» лӱман книгаже савыкталтын. Кугу Ачамланде сар годым «За боевые заслуги» медаль дене наградитлалтын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий артист-влак
Руш Писташ
Руш Писташ (Русский Писташ) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Руш Писташ ял Марий Писташ ял дене пырля ик пырляштарыме Писташ ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
686
686 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:686Категорий:VII курым
Покровский почиҥга (Морко кундем)
Покровский почиҥга (Покровский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2004 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кокласола деч 13 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Грицев
Грицев (Гриців) — Украиныште Хмельницкий велыште Шепетовка кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 3 467 еҥ (2021 ий).
Калинкин, Геннадий Гаврилович
Геннадий Калинкин (Г.Канин) (Геннадий Гаврилович Калинкин) (, РСФСР, Свердловск вел, Серово ола) — руш серызе, почеламутчо, шымлызе, йылмызе, журналист, МССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1992), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
Грицев
Категорий:Хмельницкий велысе ола сынан посёлкыла
Калинкин, Геннадий Гаврилович
Илыш корныжо
Геннадий Калинкин 1933 ийын сорла тылзын 6-шо кечынже Свердловск вел Серово олаш шочын.
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Почеламутчо-влак
Игнашкин
Игнашкин (Игнашкин, Игнашкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Озьорка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2001 ий), 20 еҥ (2015 ий).
Верланыме вер
Озьорка ял деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Аштавай выселке
Аштавай выселке (Выселок Аштавай, Выселок Октябрьский) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо илем. Калыкчот: 1 еҥ (2001 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Виловат сола деч 8 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Ладыжин (ола)
Категорий:Винница велысе олала
Тошто Арзамат
Тошто Арзамат (Иҫке Арзамат, Староарзаматово) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Тошто Арзамат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 559 еҥ (2002 ий), 591 еҥ (2009 ий) , 570 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 11 километр (15 км – авто дене) йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Васеневский лесничество
Васеневский лесничество (Васеневское лесничество) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 4 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1973 ийыште Васеневский лесничество илем пытен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Сосновый Бор
Сосновый Бор (Сосновый Бор) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Сидорово ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 132 еҥ (2010 ий), 81 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Сидорово ял деч 27,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Йошкар Йӱле
Йошкар Йӱле (Йошкар Юле) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Мустай ял деч 2 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Йошкар Йӱле ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пӧтъял
Пӧтъял (Петъял) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше ял. Пӧтъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 797 еҥ (2003 ий), 829 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 45 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен. Сотнур - Юлсер-Ола корнышто верланен. Ял кок ужашлан шелалтеш: иктыже ӱлнӧ, лакыште шога, весыже Сотнурысо возвышенностьышто. Ял воктен Пӧт эҥер йога.
Ял лӱм
И.С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене яллан лӱмым воктен йогышо Пӧт эҥер пуэн. «Пӧтъял» — Пӧт эҥер воктен верланыше ял.
Негызым пыштыме
Ожно тиде верыште кугу чодыра шоген. Керебеляк ял велым тышке кум эргыж дене пырля марий толын. Эргыже-влакын лӱмышт Пектык, Сурган да Тогзян лийыныт. Вер келшен, тыштак кодыныт. Кажныже шкаланже пӧртым шогалтен. Тачат ял калык кок уремжым Сурлук ден Тогзянлук маныт. Легенде почеш кугурак эргын Пектык лӱмжӧ, К букважым Т буква дене вашталтен, яллан лӱмым пуэн.
Революций деч ончыч
1763 ийыште Пӧтъял Ташнер ялыште 117 пӧръеҥ да 55 ӱдырамаш илен, тӱҥ шотышто марий лийыныт. Калык Сотнур селашке Троицкий черкыш кумалаш коштын. 1881 ийыште ял калык гыч 20 еҥ чодырам руэн, 5 еҥ плотник пашам шуктен, 1 еҥ коҥгам оптен, 8 еҥ орвам ыштен. Ял воктене Озаҥ гыч Чарлаш кугорно лийын (Тошто Казанский тракт).
Икымше школым Пӧтъялыште 1884 ийыште почыныт. Пӧтъялысе церковноприходской школым Яковлевмытын пӧртыштышт почыныт. Икымше туныктышо Василий Ермолаев лийын.
1887 ийыште Пӧтъялысе земской училищыщ 40 рвезе да 3 ӱдыр тунемаш пурен. 36 йочаже марий лийын.
Революций деч вара
1924 ийыште «У вий» Пӧтъялысе ялозанлык кредит товариществын уставшым регистрацийыш пуртеныт. "У вийыш" 394 еҥ ушнен. 1926 ийыште Пӧтъялыште ялозанлык кооператив пашам ышташ тӱҥалын.
1929 ийыште «У ял» ялозанлык артельышке калык ушнен. Тиде тӱшкаозанлык ты сельсоветыште ик эн виянлан шотлалтын. Сӧсна фермым почыныт, клубым чоҥеныт, апшаткудым, кермыч заводым, мастерскойым почыныт. 1937 ийыште ялыште почто пашам ышташ тӱҥалын, 1939 ийыште - фельдшер пункт.
Колхоз клубышто пашам марла гына ыштеныт. Драматический, хоровой, физкультурный, стрелковый кружоклашке йоча-влак коштыныт, клубышто патефон лийын. Кином, спектакльым ончыктеныт.
Пӧтъялысе кыдалаш школыштат марла туныктеныт.
1965 ийыште Пӧтъял ден Ӱлыл Азъял «За мир» колхозыш ушненыт. XX-шо курымын 80-ше ийылаштыже Пӧтъял «Дружба» совхозыш пурен. Юлсер-Ола марте, совхоз правлений марте, пристань марте автобус-влак коштыныт. Ялыште электротул, радио, телефон, телевидений, газ лийын.
Азъял воктене Свято-Гурьевский черке шога, тудым 1896 ийыште чоҥеныт. Совет жапыште черкым петыреныт, санденак тудым шалатен огытыл.
Тойдаковский казна пӧрт
Тойдаковский казна пӧрт (Казенный дом Тойдаковский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Пӧтъял
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Тойдаковский казна пӧрт
Верланыме вер
Шорокундыш ял деч 6 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште Тойдаковский казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
687
687 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:687Категорий:VII курым
Оръю (Талманын эҥерйолжо)
Оръю (Орья) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Талман эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 10 километр.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Пызыкнур
Пызыкнур (Пӹзӹкныр, Кузнецово) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Пызыкнур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 363 еҥ (2001 ий), 330 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Чыкма ола деч 28 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Аркамбал (Провой кундем)
Аркамбал (Аркамбал) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1965 ийын сорла тылзыштыже Чакмарий сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Назарово
Назарово (Иванча сурт) (Назарово) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Элпанур ял деч 4 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Назарово ял шотлымо данный-влак лукталтын.
У Марий
У Марий (У-Марий) (У-Марий) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Кемей ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2009 ий) , 0 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 18 километр (авто дене – 24 км) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Пампалче
«Пампалче» — Алексей Алексеевын 1991 ийыште возымо мурыжо.
Семже ден мутшо А. Алексеевын.
Мый шарнем кован шомакшым,
Йоча шöртньö жапым.
Шочмо кечылан пöлеклышт,
Сӱретан йомакым.
Кенета сӱрет гыч ӱдыр
Шинчажым пуале.
Сынже, сылне, ӱпшö кудыр,
Кö тыгай ом пале?
Припев:
Пампалче, Пампалче,
Ший пӱян Пампалче.
Тый йомак гыч тышке толынат.
Сылне ончалмет дене,
Ныжыл воштылмет дене.
Шке декет, йомакышке ӱжат.
Маньыч шып: «Ужате».
Кушто тыйым ужынам гын,
Товатат ом шарне.
Кӱсле гай яндар йӱкетшым
Пöртылыч Пампалче.
Эй, йолташем, шарнет уке,
Кеҥеж умыр касетым.
Кеҥеж умыр касетым да
Ом кудалте манметым.
Мый тыгаяк шочынам да
Мый тыгаяк кушкыным.
Савырнем да ошкылам.
Кылвер-влак
Категорий:Марий муро-влак
Шемъер (кинофильм)
«Шемъер» — марий этнографический кинофильм. 1997 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Юлисола
Юлисола (Юлисола) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Шемъер (кинофильм)
Марий Эл Республикыште, Волжский районышто Шемъер лӱман ял уло. Ял шым ер коклаште верланен. Шке жапыште тиде кугу ял лийын, кызыт тиде ялыште шагал еҥ ила. Киношто Васюковмыт еш ончыкталтеш, Чапай чӱчӱ ден Таисия пелашыже.
Юлисола
Эртымгорно
1970-ан ийлаште Юлисола ял пытен.
Шемъер (кинофильм)
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
Вӱлэҥер (ыҥ-влак)
Вӱлэҥер мут ончыктен кертеш:
Орловцы
Орловцы (Орловцы) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Крешын Руй ял деч 2 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Бикмурзин, Павел Исадыкович
Павел Исадыкович Бикмурзин (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Тошто Акбулат ял –, Пошкырт Эл, Ӱпӧ ола) – марий философ, шанчызе, философий шанче кандидат (1983), доцент, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикын Башкортостаныште палемдыме еҥже (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
Илыш корныжо
Павел Бикмурзин 1951 ийын шорыкйол тылзын 4-ше кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Тошто Акбулат ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий философ-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Десна (Днепрын эҥерйолжо)
Десна эҥер (Десна) — эҥер Европышто. Йогын кугытшо – 1130 километр.
Кылвер-влак
*
Чернышев хутор
Чернышев хутор (Хутор Чернышева) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Литератур
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
689
689 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:689Категорий:VII курым
Товернур
Товернур (Починок Петровский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
1967-ан ийлаште Товернур ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Городец (ыҥ-влак)
Городец мут ончыктен кертеш:
Гнивань
Гнивань (Гнівань) — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 12 314 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе олала
Оръю (Лемден эҥерйолжо)
Оръю (Орьюшка) — Российыште Марий Элыште да Киров велыште йогышо эҥер, Лемде эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 10 километр.
Категорий:Марий Элысе эҥерла Категорий:Киров велысе эҥерла
Пиженшинангерский казна пӧрт
Пиженшинангерский казна пӧрт (Казенный дом Пиженшинангерский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 8 километр касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1931 ийыште Пиженшинангерский казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Когыльэҥер почиҥга
Когыльэҥер почиҥга (Починок Когленер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Мустай ял деч 1,5 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Литератур
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Вергинысе шӱдыр
Вергинысе шӱдыр але Вергинысе кече — символ, 16 шӱдырйол (кечыйол) дене cӱрет.
Категорий:Символ-влак Категорий:Македоний Категорий:Акрет Греций
Китеж
Китеж (Китеж ола, Кугу Китеж; Ки́теж-град, град Ки́теж, Большо́й Ки́теж, Ки́диш) — мессианистик ола, легенде почеш Угарман велысе йӱдвел ужашыште, Владимирский сола воктене, Сотыер серыште верланен.