cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ятман
Ятман (Ятманово) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Ежово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 65 еҥ (2002 ий), 50 еҥ (2010 ий) , 50 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Ежово сола деч 6 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Старцево кордон
Старцево кордон (Кордон Старцево) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
У Памаш
У Памаш (Головино) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Туршо ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2002 ий), 34 еҥ (2010 ий) , 39 еҥ (2013 ий)
Старцево кордон
Эртымгорно
Старцево кордон илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
У Памаш
Верланыме вер
Ошладӱр ял деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Старцево кордон
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
У Памаш
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
У Оршӱт
У Оршӱт (Новый Оришуть) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 8 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште У Оршӱт ял Оршӱт, Кӱшыл Оршӱт, Тошто Оршӱт ялла дене пырля ик пырляштарыме Оршӱт ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
96-шо километр чодыра участок
Эртымгорно
1947 ийыште 96-шо километр чодыра участок илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Руш Лебляк
Руш Лебляк (Русский Лебляк) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 36 еҥ (2003 ий), 25 еҥ (2010 ий).
Кожлаер
Кожлаер (Верхний Кожлаер) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 366 еҥ (2004 ий), 306 еҥ (2010 ий).
Руш Лебляк
Верланыме вер
Элпанур ял деч 2 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Кожлаер
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
663
663 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:663Категорий:VII курым
Нольо (У Торъял кундем)
Верланыме вер
Шура ял деч 5 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Актаюж лесничество
Актаюж лесничество (Актаюжское лесничество) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Шорокундыш ял деч 11 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Актаюж лесничество ял Актаюж сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Обнинск
Обнинск (Обнинск) — ола Российыште, кок эн кугу ола Калуга велыште.
Палемдымаш-влак
Категорий:Калуга велысе олала
664
664 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:664Категорий:VII курым
Дунаевцы (ола сынан посёлко)
Дунаевцы (Дунаївці) — Украиныште Хмельницкий велыште Каменец-Подольский кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 368 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе ола сынан посёлкыла
Янгильдин, Елизар Осипович
Елизар Янгильдин (Елизар Осипович Янгильдин) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Чорай ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, кусарыше, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Елизар Янгильдин 1914 ий идым тылзын 1-ше кечынже Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Чорай ялеш кресаньык ешеш шочын. 1932 ийыште Пӱрӧ оласе педагогический техникумым пытарен. Мишкан школышто туныктышылан ыштен. Шке землякше Я. Ялкайнын ӱжмыж почеш Москош куснен. Учпедгизыште корректор, литератур пашаеҥ лийын. Вара МАССР Наркомпросышто инспекторлан ыштен. Сар тӱҥалме деч ончыч Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-ш пурен. Кугу Отечественный сарын тӱҥалме икымше кечылаж гычак фронтышто лийын. Сӧй дене Венгрий ден Австрий марте шуын.
Сар деч вара ятыр ий печать пашаште, ты шотышто «Марий коммуна» газет редакцийыште, книга издательствыште ыштен.
Сераш 1930 ийла кыдалне тӱҥалын. Икымше почеламут ден ойлымашыже-влак Башкирийысе марла газетлаште, «Ямде лий» пионер газетыште савыкталтыныт. Ятыр вийым да усталыкым тудо мер-политик литературым, пӱртӱс нерген статья, очерк, сӱрет-влакым, тыгак школ учебник-влаклан сылнымутан произведений-влакым кусарымылан пуэн.
Йоча-влаклан ойлымашлам серен. 1950 ийла мучаште – 1960 ийла тӱҥалтыште тудо кум сборникым луктын: «Сылне эр», «Какшан серыште», «Юл воктене». Варажым писатель сар прозым возаш кумылаҥын. Тыге тудын «Берлин марте», «Ачам олмешат» повестьше-влак шочыныт.
Йочалан возымо ойлымашлаштыже Е. Янгильдин шочмо кундемын пӱртӱсшӧ нерген оҥайын каласкален, тудым шекланен ончаш ӱжын. Военно-патриотический темылан возымаштыже прозаик сарын неле да тунамак геройло тургымжым чын сӱретлаш тыршен.
Немыч-фашист захватчик-влак дене лӱдде да талын кредалмыжлан Йошкар Шӱдыр орден дене наградитлалтын. Печать органлаште ятыр ий сайын тыршымыжлан «Паша ветеран» медаль дене, кок гана (1953, 1958) МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чап грамотыж дене палемдалтын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Овечкин
Овечкин (Овечкино) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо Кугу Ӧрша ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 32 еҥ (2003 ий), 28 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Поле-Кугунур
Поле-Кугунур (Поле-Кугунур) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 еҥ (2003 ий), 79 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Усола ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Украинка (ола)
Украинка (Українка) — Украиныште Киев велыште Обухов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 15 997 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе олала
Мультфильм
Мультфильмым ыштыме годым пластилин анимацийым, компьютер графикым, сӱретлыме, курчак да ошма анимацийым кучылтыт.
Ахмылово
Ахмылово (Ахмылово, Ахмылово) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Коротни сола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Мультфильм
Марий мультфильм-влак
Кызыт марий йылме денат мультфильм-влак лектын шогат. Эн ондакшым кусарыме гына лийыныт, мутлан, йӱкжым финн йылме гыч марийыш кусарыме. Пытартыш жапыште чылт марий мультфильм-влакым ужаш лиеш. Марий тӱвыра рӱдер мультурок лӱман сериалым ышта. 2017 ий Идым тылзылан 6 серийым ыштен шуктымо.
Ахмылово
Эртымгорно
1979 ийыште шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Мультфильм
Кылвер-влак
Категорий:Мультипликаций
Аргасола
Аргасола (Ӓргäсола, Аргаево) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 67 еҥ (2001 ий), 58 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Виловат сола деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Могилёв-Подольский
Могилёв-Подольский (Могилів-Подільський) — ола Украиныште Винница велыште. Могилёв-Подольский кундемын рӱдерже. Калыкчот: 30 359 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер
Винница деч 100 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
666
666 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:666Категорий:VII курым
Этномедий
Этномедий — марий кинокомпаний.
В 2003 ийыште «Этномедий» кинокомпаний ышталтын, лӱмынак марий-влак нерген этнографический фильм-влакым войзаш. «Этномедий» кинокомпаний шке пашажым виктарен шога да тудын ошкылжо кажне ийын утларак пеҥгыдемеш, кӱлешлыкше рашемеш да пашажат шукемеш. Кызыт «Этномедий» пӱтынь марий калыклан кӱлешан пашам шукта, эстон ден марий-влак коклаште вашкылым виктараш полша. «Этномедиий» кинокомпаниште ятыр этнографический кином ямдылен: «Морко сӱан», «Чумбылат курык», «Мыры айо», «Кӱсӧ памаш» (Урал марий-влак нерген), «Мӱкш отар» (Эрвел марий-влак нерген), «Акпатыр чочой» (Киров марий-влак нерген), «Сӱрем» (Моркышто эртаралтше Сӱрем нерген), «Шкетанын мландышытыже» (Шкетанын илышкорныжо нерген), «Угинде» (Татарстныште илыше марий-влак нерген) да молат.
Категорий:Марий кинокомпаний-влак Категорий:Марий Эл
Муша
Муша (Муша) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кугу Сердыж ял деч 12 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
XX-шо курымын 60-ан ийлаштыже Кинер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Петрово-Красноселье (ола)
Петрово-Красноселье (Петрово-Красносілля, Петрово-Красноселье) — ола Украиныште, Луганск велыште.
Важ-влак
.
Категорий:Луганск велысе олала
Кече ава
Кече Ава — Кава юмын кокымшо кашташтыже верланыше Ош Поро Кугу Юмын полышкалышыже. Кече Ава кавасе ӱлыл кашташте верланыше Вӱд Ава, Мардеж Ава, Пыл Ава, Волгенче да Кӱдырчӧ юмылан оза. Чевер кече мландым куча, шке пӱсӧ шинчаже дене пӱтынь тӱням ужеш, шыма шинчаончалтыш дене ырыкта, шымата. Тудо Тӱҥ Ош Кугу Юмо гаяк волгыдо.
Кече Ава калыклан пеш кумылан, илаш полшышо ӱнар семын палыме. Тудо нигунамат яра огеш шого, шке йырже Мландым, Тылзым, шӱдыр-шамычым пӧрдыкта, шурным кӱкта, пӱртӱсым тӱзата, айдемылан чыла илыше кушкыл, янлык, кайык да моло чонан-влаклан тазалыкым пуен шога.
Пӱрымашыж почеш тудо 28 кечыште шке йырже пӧрдын савырна. Кавасе лӱҥгалтыш дене пайдаланен, кок гана кавапомышышко кӱзен-вола, шке йырже пӧрдмӧ пагытыште ныл гана пералтышым ышта. Кече Ава шошымсо да шыжымсе равноденствий жапыште шке чурийжым мланде велыш путырак кумылын савыра. Тиде пагытыште Кече Аван шыртше мландылан пеш кугу, куатле ӱнарым колта.
Арня жапыште Кече Ава, шочмо гыч тӱҥалын, шуматкече марте ӱнарым налеш, а рушарнян вийже шагалемеш. Тыге тылзе жапыште ныл гана ӱнарым пога, вийжым ныл гана мландӱмбаке колта. Лӱҥгалтыме жапыште тудо ала вола, ала кӱза — ме огына пале. Лач ожнысо калык шижын шоген: кече жапын-жапын айдемылан, янлык ден кушкыллан шке вий-куатшым, шокшыжым утларак талын пуа. Тыгай годым айдемын шӱмжӧ вестӱкын кыраш тӱҥалеш апе тудын вийже ешаралтеш.
Арня лӱҥгалтыш деч посна уло эше идалык лӱҥгалтыш. Эн кугу лӱҥгалтыш 12 ий жапыште лиеш. Тиде лӱҥгалтымашым чыла янлык шижеш. Тидым шотыш налын, эрвел калык-влак ирсӧсна, куголя, ӱшкыж, тигр, мераҥ, шыҥшале, кишке, имне, шорык, маймыл, агытан, пий сынан ий-влакым палемдаш тӱҥалыныт. Жап вашталтме семын палемдыме чонан-шамыч кажне 12 ий гыч вийым налыт, шукемаш тӱҥалыт. 1998 ийыште вӱд ташлен гын, 1999 ий мардежан лийын. Лӱҥгалтыш дене кылдалтше вийым таче эше кӱлеш семын кучылташ тунем шумо огыл. А тиде вий — пешак кугу.
Шанчызе-влак палемденыт: кечын шке орбитыже уло, тудын савыртышыжымат палат. Галактика мучко кече 200—250 миллион ий жапыште пӧрдын савырна. Шке пеленже тудо тыгак мландым кондыштара.
Калык кечын вашталтмыжым тӱткын эскерен, шымлен илен. Тура кечывалым ӱмыл кужыт дене пален, кече шыргыжмым, модмым эскерен, игечым палаш тыршен. Телым кече шергашым чия гын, йӱштӧ лиеш манмым чыланат, очыни, палат. Кече йыр ош тыртыка гай оҥго коймо годым але кече печалтеш гын — кугу пораным вучыман, а волгалтше меҥге шогалеш — ояр йӱштӧ лиеш. Кечын да кечыйо- лын ойыртемалтше тӱсшӧ дене, кече лекме але шичме па- гытыште пӱртӱс вашталтышым эскерен, шочмо калыкна ончыклык игечын могай лийшашым раш пален моштен.
Кугезына-влак шукертак умыленыт: кече шке волгыдыж дене чыла илыше вийым помыжалтара, курымашлык тул вий дене айдеме чоным ылыжта, куатаҥда. Тыге чӱчкен пӧрдмӧ жапыште тудо айдемылан, чыла кушкыллан, янлык ден кайыклан ӱнарым пуа.
Ожно шуко калык кечым Юмо семынак пагален. Ятыр тӱжем ий ожнак Андыште (Кечывалвел Америка) кече лӱмеш храмым чоҥеныт улмаш. Египет, Майя, Индий, Китай, Таджикистан да моло эллаште илыше калык-влак обсерваторийым ыштен, кечын вашталтмыжым эскерен, илыш радамым палемдаш тыршеныт.
Урал кундем гыч куснен кайыше арий калыкын тукымжо Кече юмым Митра манын пагален. Нунын шонымышт почеш, Митра шинчалан кече семын гына огыл, кавасе тул, ош йӱксӧ але ош оргамак семынат койын. Тудын шуко вольыкшо (чырлыкше) лийын. Жапын-жапын Митра кава гыч кузе вольыкын шерен коштмыжым, калыкын мланде дене пайдаланымыжым, мер илышын ласкан да тыныслын каен шогымыжым эскера манын иран, грек калык-влакын ожны- со книгаштышт возалтын. Кечылан кумал илыше-влак тулымат (Тул Авам, Тул Водыжым) пагапеныт. Нуно кава ден мландӱмбалне илыше-влак кокласе кылым пеҥгыдемден шогат, сурт кӧргӧ илышым эскерат манын ӱшаненыт. Кече дене пырля ме Тул Ава, Тул Водыж деч пӱсӧ йылмышт да кужу шикшышт дене кумалме шомакнам, пӧлекнам Юмо деке намиен шукташ йодына.
Тул Ава — илышлан негызым пыштыше, тудым жапын-жапын уэмден, ылыжтен шогышо вий. Тул Ава, Кече Ава семынак, пеш чот арулыкым йӧрата, шкежат чыла осалым когарта.
Кугезе калыкна акрет годсек тулым илыше вийлан шотлен, тудым пагален. Ожно, кеҥежымсе кугу кумалтышым эртарыме годым, кумалаш погынышо-влак, кок пу сорымым ваш йыген, “илыше тулым” луктыт улмаш. Еш кумалтыш южгунам кудо кӧргысӧ тул ончылан эртаралтын. Сорта тулым, возакысе тулым, тулвуйым кугу виянлан шотленыт, эсогыл тулвуйым кокыте руалше еҥ кола, манын ӱшаненыт. Марий йӱласе тулым, кечым пагалымаш койыш ожнысо индоиран калык-влакын Митра Юмыштлан, тулым пагалыме традицийыштлан шуко могырым келшен толеш.
Митра нерген шинчымаш финн-угор калык-влак коклаштат аралалт кодын. Хант да манси калык Митралан ӱшаныме семынак кавасе яра имньын кудалыштше, кече семынак мландым да чыла чонаным ырыктыше, ший тӱсан Мир-Сусне-Хумлан (тӱням эскерыше айдемылан) кумалын ила.
Марий калыкат кече ший гай волгалтеш манын ойла. Кече мемнам тӱнямбалне кумдан шарлыше осал вий деч арала, тыматле, шыма, поро койыш дене илаш кумылаҥда. Айдеме шке илышыжым кечым ончен виктарышаш, осал койышлан, осал вийлан шарлаш эрыкым пуышаш огыл. Меменан чонна кече гай, ший гай волгыдо, ару лийшаш.
Марий еҥлан илыш тӱҥалме годсекак, Юмын пуымо чоным нимо денат амыртыде, чыным, порылыкым, тӧрым (справедливостьым) пеҥгыдын арален, чыла неле-йӧсым чытен илаш пӱралтын. Марий калыкна ончыкыжым ынже пыте манын шонена гын, мыланна шке кумылнам калык кумыл дене висен, калык дене иктӧр, икоян лийын, тудын верчын тыршен, кече гыч кечыш ший гай волгалтын илаш тыршаш кӱлеш.
Кече чыла тӱням, изижымат-кугужымат, рвезыжымат-шонтыжымат, нимо денат ойыркалыде, ик семынак ырыкта. Шке поро пашажлан тудо мемнан деч нимомат кӱсын пӧртылтымым огеш вучо. Айдемат тыгаяк лийшаш. Палыме але па-лыдыме еҥлан, ялмарий калыклан полшымо годым парыш нерген шоныман огыл. Ош Кече Ава семынак уло чон дене поро пашам ыштымаш суапыш кая. Тыгай айдемылан Юмо уло кумылын полша.
Тиде тӱняште ме чын илаш шонена гын, шкенан верч гына толашышаш огынал, весыланат, пӱтынь калыкланат порым ышташ тыршышаш улына. Шкенан арна (намысна, совестьна) — чон кӧргӧ шижмашна, чоным эрыктен, волгалтарен, арален шогышо ӱшанле вийна, мемнам аралыже манын шонена гын, мыланна Кече Ава семынак илаш тыршыман.
Айдемын арже мер, ола але ял, еш илыш-койышын ойыртемже негызеш вияҥеш. Юмым шотлыде, арым тӱрлӧ осал койыш деч арален ашныде, моло еҥ-влак дене иквереш илаш пеш йӧсӧ. Тыгай еҥ «подыш пурыдымо ӧрдыжлушко» савырна.
Ар айдемын тӱҥ кучемже, Кече Ава семынак нимо деч чот кугун тергыше судья. Тудо айдемылан Юмым, воктен улшо еҥым, вольык-янлык-кушкылым, пӱтынь пӱртӱсым шкем пагалыме семынак пагалаш кӱлмӧ нерген ушештарен шога. Ар мемнан кече гыч кечыш кузе илымынам терга, чын да шот дене илаш туныкта. Кӱлеш годым уда койышланна верчын тудо мутым кучаш шогалта. Тыгай годым айдемылан путырак неле: чон ӧкынымашым, чон шортмашым, чон туржмашым чыташ куштылго огыл. Туге гынат поро чонан еҥ шке арже дечын шылын куржаш ок тырше, тудын шӱдымыжӧ почешак ила.
Ар поро пашалан шуман улмо, осал койышым чон дене чытен кертдымаш койыш гоч палдырна. Ласка илышым торжан пудыртышо, нимолан да нигӧлан йӧрдымӧ, калыкым сырыктыше, осал пашам ыштыше айдеме шке аржым йомдара, шалаш кая, сындыме лиеш.
Таче шагал огыл еҥ, арын шӱдымыжым колыштде, шке шонымо семын илаш толаша. Адакшым калыкым, поснак рвезе тукымым, кызыт йӧршын аҥыртарен пытареныт, чон шижмашыштым малташ толашат, айдемылан порылык ол-меш осалым тушкат. Шуко айдемын илышыжым чон, ар огыл, кап да логар гына виктарат. Ондак мом ме поро манынна гын, таче тудым уда койыш семын аклат. Вурсышаш олмеш моктат, мокгышаш олмеш вурсат. Тыгай илышым ончен, Кече Ава чот когарга да илыш-шотым пудыртышо-влакымат ко-гарта. Шалаш кайыше-влакын илышышт ончык кайышаш ол-меш, мӧҥгештеш: пгукын йӱын колат, еш деч посна кодыт, чот нужнаҥыт.
Тыгай неле пагьҥыште шке чоннам, арнам арален ко-дашлан верчын ме Кече Ава деч примерым налшаш улына. Кузе тудо шке кечыйолжо дене чыла мландым, пычкемыш лук-влакым волгалтара, тугак мыланна илышыште чыным кычалаш тунемаш кӱлеш. Нигунамат еҥ мом ышта, тудым шоньще, вискальще ыштыман огыл, поро ден осалым ойы-рен моиггыман. Кеч-могай айдемат шке аржьщан ӱшанышаш. Осал, пычкемыш вийым кузе Кече Ава кажне кечын эр ӱжа-раж дене чарныде поктен шога, тугак ме малыше арнам эре помыжалтен эрыктен, порылык шӱлыш дене пойдарен шо-гышаш улына.
Поро кумылан, ару чонан еҥлан Кече Ава порым гына конда. Тудо чоным паремдыше, вуй уш, капкӧргӧ пашам тӧрлышӧ вий улеш. Тиддеч посна Кече Ава еҥ-влак коклаш-те лекше ӱчашымашымат шот дене тӧрла, икте-весым пага-лен илышаш верч тырша, арам вурсалтше але индыралтше еҥым пыдал налаш полша.
Кече Авам марий-влак ешым арален, пиалым конден, поянлыкым ешарен кертшылан шотлат. Ял ден ял, еш ден еш, еҥ ден еҥ коклаште кугу ӱчашымаш лекме годым ара-мак титаклалтше-влак, Ош Кече Ава ончылан сукалтен во-зын, шыгыремдыме, пызырыме, ӧпке, каргашыме деч ута-рен налаш йодыт. Кече Ава, нимомат мондыде, арам титак-лыде, илышыште вашлиялтше умылыдымашым, ӱчашыма-шым рат дене чын тӧрлаш полша, арам ойганышым йывыр-тыкта, а осал койышан еҥым шыгыремда. Кече Ава, тугеже, мемнан эн ӱшанле судьяна. Тудо кумылым пуа, нӧлта, ӱна-рым ешара.
Кече шке волгыдыжо дене чыла осалым покта, кӱлдымӧ, айда-лийже койышым ончыктышо еҥым ший пондыжо дене перенат кертеш. Сандене кечывал кечын шкемым пеш эске-рен кучыман. Кече ваштареш шӱведаш, тӱгӧ лекташ, ӱмба-кыже лавырам кудалташ ок йӧрӧ манын, кугезына-шамыч туныктеныт. Кечым оҥарашат пеш кугу сулык. Кече нерген утым ойлашат лӱдмашан. Кече пеш чот шокшо але йӱштӧ лий-же — чылажымат чытыман, тӱрлым арам ойлыштман огыл. Кече Ава тыгай муглан лач изи йоча да шоҥгым гына огеш тӱкӧ.
Пеш эскерен кучышаш улына шкенам тура кечывал па-гытыште. Вет тунам кече чыла илышлан пӱрымашым палем-дыше вийым налеш.
Путырак кугу вийым Кече Ава Кугу Кече (кугече) пай-рем гутлаште налеш. Пайремым Кече Аван экватор тураште мландын покшел корно гоч эртен кайымыж годым (19 март гутлаште), тичмаш тылзе лиймеке, эртарат. Кугече пагьҥыште Юмо сандалыкыште вашлиялтше каньысырлыкым (рушла-же хаос манаш лиеш), чылажымат шалатен пьҥараш тыр-шыше осал вийым, пычкемышым, йӱштым покта, шке вол-гыдыжо дене пӱртӱсым ылыжта. Тудын кумылжо дене илы-шым шке радамже дене уэмден тӧрлаш ситыше вий шочеш.
Тиде жапым акрет годсек чыла калыкат пеш кугу пай-ремлан шотла. Вет тунам кече модеш, тудын лӱҥгалтышыже мемнан деке пеш лишке лиеш. Эр велеш лӱҥгалтышыже эн сайын лупшалтеш. Ваштарешыже мланде йывыртен пӧрдеш. Тыгай пагытыште айдемын, чыла илыше янлыкын да кайы-кын кумылышт нӧлталтеш. Адакшым эр кече эр кид-йоллан паша ышташ кумылым, ӱнарым пуа.
Тиде пайрем годым шуко калык кечым муно дене таҥас-тарен, муныжымат кече семын шыргыжше тус дене чиялтен. Кумылым налаш, кумылым нӧлташ манын, муным пӧрдык-тен модыныт. Тыгеже ожнысо калык Кугу Кечым (кугече пай-ремым) илыш вияҥме, кумыл нӧлтмӧ кече семын палем-ден илен. Вараракшым, христиан вера шарлымеке, Европы-со калык Кугу Кечым Иисус Христосын колымыжо да ылыж кынелме пайрем семын палемдаш тӱҥалын.
Ош Кече Авам пагалымаш марий тӱрыштӧ, вургемыште, капка меҥгым, оралтым сӧрастарымаште моткоч раш пал-дырна. Вуйыш шындыме шымакш, сорока але вуй йыр пӱты-рымӧ шарпан да нашмак кечым ончыктышо ойыртемалтше тамга дене тӱрлалтыт. Адакшым ший тус дене сылнын йыл-гыжше вуйоҥго, шӱйышпидыш, шийаршаш, сӱан годым упшалме мотор рывыжупш — чылажат чевер кечым пагалы-машым, тудын аралыше вийжылан ӱшанымашым ончыктат.
Кече Ава марий тӱрлаште чӱчкыдынак ош йӱксӧ, йортен коштшо шордо але кок вуян оргамак семын ончыкталтеш. Ожнысо калык кечым кок имне але чоҥештен коштшо кок кайык пеленышт коштыктат манын шонен. Арам огыл ке-чын вийым налме пагытыште — ӱярня пайрем годым имне дене кудалыштыныт. Ӱчашен кудалыиггмаш сӱрем пайрем жа-пыштат эртаралтын. Кечым пагалымаш дене кылдалтше ты-гай йӱла Сибирь, Кавказ, Азий калык-влак коклаштат ваш-лиялтеш. Шукерте ожно эрвел кундемысе калык-влак кугу ӱчашымаште ончыч кудал толшо имнешкым шке кугыжаш-тлан ойырат улмаш. Тыге ойырен шогалтыме кугыжам нуно кече семынак пагаленыт, кугыжа — Ош кечын тӱсшӧ, шо-неныт.
Яраҥ да Пижан районышто (Киров область) илыше ма-рий-влак Курык Кугызам Эр Кече Юмо маныт. Кугыжа гаяк пагалыме марий патырым — калыкын шнуй еҥжым, Эр кече дене таҥастарен ончымаш шочмо калыкнан кугуракшым «по-мыжалтыше волгьщо вий» семын пагалымашым, марий ка-лыкын кушкаш, вияҥаш тӱҥалме пагытшым порын шарны-машым ончыкта.
Айдеме Кече Авалан кажне эрдене кудывечыш лекмыже еда кумалеш. Вольык дене кумалтышат эртаралтеш, но ӧрмал-генрак. Кече Ава лӱмеш еш дене кумалтышым марий йӱла-нам чыла шотыштат раш папен налмеке веле эртарыман. Вуй-ӱмбал юмо, Кугу Пӱрышӧ, Эрге Пӱрышӧ, Шочын Ава, Сер-лагышлан кумалмеке велетудлан кумалаш шотлан толеш. Тиде юмылан пеш чот палыше еҥ гына кумалшаш. Пурлыклан кече гай волгалт шогышо, йылт ош тӱсан вольыкым шогалтат. Ожно тӱня кумалтыш годым Кече Ава умбакыжат илышым уэм- ден, вияҥден шогыжо манын, ош оргамакым кумалыныт.
Эрвел марий-влак кӱсӧ кумалтыш годым Кече Авалан ош ушкалым пуат улмаш. Ӱдырамаш-влак Кече Ава лӱмеш шке семынышт посна кумалыныт. Кече Авам пагален, марий калык кечын мланде деке лишыл улмо жапыштыже кызытат ятыр пайремым, кумалтышым эртара.
Категорий:Марий мифологий Категорий:Марий юмынйӱла
Морко сӱан
«Морко сӱан» — марий этнографический кинофильм. 1998 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
«Морко сӱан» — тиде мотор да сылне йӱла пайрем. Морко куштымашым калык уло кумылын ончаш сӱанышке погына. «Морко сӱан» кинофильмыште  Тыгыде Морко ялысе мурызо Юрий Григорьевын сӱанже ончыкталтын.
«Морко сӱан» кино 2000 ийыште Эстонийыште Пярну оласе кинофестивальыште Самырык режиссер-влак премийым налын.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
667
667 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:667Категорий:VII курым
Лавинский
Лавинский (Лавинский) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Эртымгорно
1972 ийыште Лавинский посёлко пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Байдимиров, Дмитрий Александрович
Дмитрий Александрович Байдимиров (, РСФСР, Пошкырт АССР, Мишкан кундем, Пӱнчер ял) — марий шанчызе, историк, туныктышо, историй шанче кандидат.
Илыш корныжо
Дмитрий Александрович Байдимиров 1983 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Пошкырт АССР Мишкан кундем Пӱнчер ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий эртымгорнызо-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Ямбаршев, Геннадий Григорьевич
Геннадий Ямбаршев (Геннадий Григорьевич Ямбаршев) (, РСФСР, Киров вел, Тужа кундем, Пач-Югунур ял) — руш серызе, туныктышо, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Россий Федерацийын кыдал профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2005).
Илыш корныжо
Геннадий Ямбаршев 1950 ий вӱдшор тылзын 27-ше кечынже Киров вел Тужа кундем Пач-Югунур ялеш шочын. Вятско-Полянский районысо 1-ше №-ан Краснополянский кыдалаш школым пытарымек, слесарьлан, экскаваторын машинистшылан ыштен, юж-десант войскаште служитлен. 1987 ийыште Н.К. Крупская лӱмеш МГПИ-н историй факультетшым пытарен. 1988 ий гыч республикысе туныктымаш системыште ыштен: 19-ше СПТУ-што пашалан туныктымаш шотышто мастер, директорын туныктымо да воспитатлыме паша шотышто алмаштышыже, Медведевысе 1-ше №-ан кыдалаш школын директоржо, РМЭ-се Туныктыш министерствын пӧлка начальникше, Медведево район администраций вуйлатышын алмаштышыже, технологический колледжын директоржо лийын.
Г. Ямбаршевын икымше ойлымашыже 1976 ийыште Медведево район газетыште лектын. Ик гана веле огыл «Сылнымут шыже» семинар-каҥашыште лийын. «На тихой улице» лӱман икымше ойлымаш-влак сборникше 1982 ийыште лектын. Тӱшка сборниклаште, «Дружба» альманахыште, «Ончыко» журналыште савыкталтын. Кок книгаже — «Власть и кровь» ден «Афганский след» — сылнымутан да документ негызан улыт.
«За преобразование Нечерноземья РСФСР» медаль (1979), ВЛКСМ ЦК-н «Шӧртньӧ парча» тамга (1980), «Идалыкысе директор» тамга (2006), «Качествын отличникше» тамга (2007) дене наградитлалтын. Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Россий Федерацийын кыдал профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2005) чап лӱм дене палемдалтын.
Алексеев, Алексей Геннадьевич
Алексей Алексеев (Алексей Геннадьевич Алексеев) (, Йошкар-Ола) — марий серызе, кинорежиссёр, актёр.
Ӱмыргорно
Алексей Геннадьевич Алексеев — 16 октябрьыште 1974 ийыште Йошкар-Олаште, Марий Элыште шочын.1990 ийыште Национальный президент интернат-школым тунем пытарен. 1990-1994 ийлаште И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште театр пӧлкаште шинчымашым налын. Колледжыште тунеммыж годымат, варат Марий самырык театрыште актерлан пашам ыштен. Тыгак Алексей Алексеевын мурыжо-влак шке семыш дене куандарат.
1994 ийыште Марий Эл правительствын направленийже почеш Эстонийыш тунемаш логалын. 1994-2000 ийлаште Таллинн университетысе тӱвыра факультетын фильм да видео пӧлкаште тунеммеке, документальный кинон режиссёржо дипломым налын. Диплом пашаже – Эстонийысе «Эстинфильм» кинокомпанийыште ышталтын.
В 2003 ийыште «Этномедий» кинокомпанийым ыштен. 2008 ийыште искусствоведений магистр дипломым – кино да медиа сымыктыш дене Балтийский школышто арален. Алексей Алексеев видео специалистлан Таллинн университетысе инфотехнологий пӧлкаште пашам ышта да эше Сауэ гимназийыште аудиовизуальный видеоурок-влакым вӱда.
Тудо ятыр этнографический фильмым войзен: «Шемъер» (1997) «Морко сӱан» (1998), «Чумбылат курык» (2000), «Мыры айо» (2005), «Кӱсӧ памаш» (Урал марий-влак нерген, 2009), «Мӱкш отар» (2010), «Акпатыр чочой» (Киров марий-влак нерген, 2011), «Сӱрем» (Моркышто эртаралтше Сӱрем нерген, 2013) «Шкетанын мландышытыже» (Шкетанын илышкорныжо нерген, 2014), «Угинде» (Татарстныште илыше марий-влак нерген, 2016) да молат.
Кажне фильмже кинофестивальыште таҥасен да тӱрлӧ элыште ончыкталтын. Мер илышыштат Таллин Марий ушемын еҥже улеш да марла куштымаш мастер-класс-влакым тӱрлӧ вере эртара.
Алексей Алексеевын мурыжо-влак
1990-1994 ийлаште Марий Самырык театрыште пашам ыштыме годым Алексей Алексеев театрын концерт прграммылан муро-влакым возен. Муро-влакым возаш композитор Юрий Евдокимов ден Алексей Яшмолкин туныктеныт. Кызыт Алексей Алексеевын тыгай муро-влак улыт: «Пампалче» (1991), «Памаш вӱдем» (1992), «Кӱдыроҥгыр» (1992), «Пызле кичке шер» (1993), «Пеледышан шовыч» (1993), «Кушталте» (1994), «Саскавий» (2013), «Чоҥештем» (2016).
И.С.Палантай лӱмеш республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште Алексей Алексеев вокалым туныкткшо Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемын. Олейникова Фаина Яковлевна дене тунемыныт: актер-мурызо Иван Смирнов, мурызо Лариса Сидоркина да молат.
Кылвер-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий кинорежиссёр-влак
Химлесхоз чодыра участок
Верланыме вер
Горный Шумец ял деч 16 километр тораште лийын шоген
Эртымгорно
Химлесхоз чодыра участок илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Ногинск
Ногинск (Ногинск) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 102 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
668
668 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:668Категорий:VII курым
Викиувер:Нунак тӱҥалыныт, нунак мучашленыт
Волжский район Памар ден Морко район Коркатово корно участкын ик ужашыштыже, рашынже Отымбал ял велке савыртыш тураште, вӱдым колтышо тоштемше пучым вашталтыме паша тидлан вуйын шогышо организаций-влакын тенийсе планышкышт пурталтын ыле. Амалжат лийын: тыште корно, автомашиналан кудал эрташ лӱдыкшым ыштен, сайынак волен шинчын. Пеленак изирак ер семын погынышо вӱд жапын-жапын ташлен, пуч йыр урымо мландым эркын мушкын.
Ты кундемыште лийме годым пашазе-влакын корныш тыгыде кӱм шарен тӧрлымыштым ужна да асфальтым пышташ ямдылалтмыштым тогдайышна.
— Тошто пуч йыр мландым кораҥдыме пашам мемнан организаций, «Марий Эл Дорстрой» АО-н Волжскысо филиалжын Звенигово участкыже шуктен, а у пучым «Мостремстрой» кугыжаныш унитарный предпритяийын пашазыже-влак «пыштеныт, — каласкала филиалын самырык прорабше А.Уткин. – А умбакыже пашам уэш меак шуктенна. Корно полотном нӧлталынна, кӱртньӧ-бетон плита-влакым оптенна. Теве таче чыла пашам мучашлаш шонена.
Мемнан эртен кудалме кечылан корным мучаш марте тӧрлаш чылажат ямде лийын. Пашазе-влак асфальтым шарыме деч ончыч лучко метр кужытан участкыш тыгыде кӱм шарен шуктеныт. Тудым, мемнан шинчаончылнак технике дене тӧремден, асфальтым шараш ямдыленыт.
— Мӧҥгеш савырнен толмыда годым у асфальт дене кудал эртеда,- каласыш А. Уткин. – А пучым вашталтыме жаплан пелен ыштыме корным лишыл жапыште кораҥдена.
Чынжымак, мӧҥгеш пӧртылмӧ годым олмыктымо корно участкым кузе эртен кудалмынамат ышнат шиж. Тидын нерген икмыняр уштышым эртымеке веле тогдайышна. Пашазе-влаклан кажныже ушыштына таум каласышна. Категорий:Викиувер
Шелангуш
Шелангуш (Шалангуш) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2004 ий), 59 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Шемэҥермучаш
Шемэҥермучаш (Павыл почиҥга) (Шеменермучаш) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 96 еҥ (2003 ий), 100 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Элпанур ял деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо марий мут-влак гыч лектын: «шем» + «эҥер» + «мучаш» = «шемэҥермучаш». «Шемэҥермучаш» — шем эҥерын вӱдмучашыштыже верланыше ял.
Важ-влак
}
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Марий Кӱшыл Ӱшӱт
Марий Кӱшыл Ӱшӱт (Мари Верх-Ушут) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1958 ийыште Марий Кӱшыл Ӱшӱт ял Руш Кӱшыл Ӱшӱт ял дене пырля ик пырляштарыме Кӱшыл Ӱшӱт ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Юланда Кужнур
Юланда Кужнур (Лавра Кужнур) (Бикмырҙа, Бекмурзино) – Российыште Пошкырт Элын Пӱрӧ кундемыштыже верланыше Старопетровский ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 389 еҥ (2002 ий), 491 еҥ (2009 ий) , 391 еҥ (2010 ий).
Ирсай
Ирсай (Ырса ял) (Ирсай) (Ирсаево) – Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Ирсай ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 523 еҥ (2002 ий), 509 еҥ (2009 ий) , 531 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мишкан сола деч 3 километр (47 км – авто дене) йӱдвел могырно верланен.
Йылме
Олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Мишкан кундемысе илымверла
Алёшкин казна пӧрт
Алёшкин казна пӧрт (Казенный дом Алёшкинский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Алёшкин казна пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Кундыштӱр (1) (Роҥго ял шотан илем)
Кундыштӱр (Кундуштур) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 59 еҥ (2004 ий), 53 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Роҥго сола деч 8 километр эрвел могырно Изи Кундыш эҥер воктене верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «Кундыш» + «тӱр» = «Кундыштӱр». «Кундыштӱр» — Кундыш эҥерын тӱрыштыжӧ верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Узин
Узин (Узин) — Украиныште Киев велыште Белая Церковь кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 12 099 еҥ (2021 ий).
Категорий:Киев велысе олала
Нурэҥер
Нурэҥер (Нуренер) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2002 ий), 13 еҥ (2010 ий). .
Верланыме вер
Кузнеч ял деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «эҥер» = «нурэҥер».
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Хмельник (Винница вел)
Хмельник (Хмільник) — ола Украиныште Винница велыште. Хмельник кундемын рӱдерже. Калыкчот: 27 158 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер
Винница деч 67 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Кылвер-влак
Категорий:Винница велысе олала
Чумбылат курык
«Чумбылат курык» — марий этнографический кинофильм. 2000 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Луымшо курым мучаште, Виче кундемысе кугезе марий мландште, Кукарка лӱман карманым чоҥен шогалтеныт. Калык Онжылан Чумбылат лӱман талешкым сайлен да моткоч кугун ӱшанен, пагален илен. Шочмо тукымжо дене ӱмарешлан чеверласаш жап толын шумеке, тудым курык серысе сылне вер-шöреш тоеныт. Тукымжым арален кодаш тыршымыжлан, виян да чолга улмыжлан Оным калык шке юмыжлан шотлаш тӱҥалын. Неле жапыште кугезына-влак курыкыш толыныт да осал тушман деч пыдал налаш, порылыкым да тыныслыкым Курык Кугыза деч йодыныт. Кава деке нöлталтше Шнуй курыкым тачат Ош Поро Кугу Юмо деке эн лишыл верлан шотлат.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
Загуры
Загуры (Загуры) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Сидорово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2002 ий), 91 еҥ (2010 ий) , 98 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Сидорово ял деч 2,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
669
669 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:669Категорий:VII курым
Понинка
Понинка (Понінка) — Украиныште Хмельницкий велыште Шепетовка кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 120 еҥ (2021 ий).
Категорий:Хмельницкий велысе ола сынан посёлкыла
Комсомольский (Морко кундем)
Комсомольский (Комсомольский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Кокласола ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 167 еҥ (2004 ий), 106 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Зеленогорск посёлко деч 20 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Викиувер:Йошкар-Олаште автоледи икмыняр машинам шалатен
Келшымаш уремыште кугу корно туткар лийын. 40 ияш ӱдырмаш «ВАЗ-2191» автомобиль денже корнышто почеш кудалше машинам эскерен шуктен огыл да савырнымыж годым Audi-шке керылтын. Тӱкналтме дене иномарке ваштареш корныш логалын, тушто «УАЗ-3909» автомашина дене тӱкналтын. УАЗын 27 ияш виктарышыже да 31 ияш пассажирже эмлымверышке логалыныт.
МариМедиа увер порталын сайтыштыже лудаш. Категорий:Викиувер
670
670 ий — VII курымын ийже.
Ягодко
Ягодко (Ягодка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо Кугу Ӧрша ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 14 еҥ (2003 ий), 22 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Ӧрша ял деч 3 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Актаюж казна пӧрт
Актаюж казна пӧрт (Казенный дом Актаюжский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Шорокундыш ял деч 21 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Викиувер:Шинчымаш кече лӱмеш Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже корным петырат
Кугыжаныш автоинспекций шижтара: Идым тылзын 1-ше кечынже Шинчымаш кечым пайремлыме дене кылдалтше мероприятий-влаклан кӧра Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже чыла транспорт-влаклан корно петырыме лиеш.
7:00 гыч 10:00 марте Волков уремыште Ленин кугурем гыч Гоголь урем марте
Ленин кугуремыште Волков урем гыч Комсомольский урем марте;
Комсомольский уремыште Ленин площадь гыч Гагарин урем марте;
Гагарин уремыште Ленин кугурем гыч Хасанов урем марте;
Хасанов уремыште Гагарин урем гыч Карл Маркс урем марте;
9:00 гыч 10:00 марте:
Кремль уремыште Осипенко урем гыч Первомайский урем марте;
671
671 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:671Категорий:VII курым
Викиувер:Шинчымаш кече лӱмеш Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже корным петырат
Первомайский уремыште Кремль урем гыч Гагарин урем марте;
Мыры айо
И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Мыры айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш. 2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. Кырык мары районын цевер лыкышты, Когосола поселенин Сухин сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгы ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген.
Викиувер:Шинчымаш кече лӱмеш Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже корным петырат
Ленин кугуремыште Первомайский урем гыч Гагарин урем марте.
Мыры айо
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак
Викиувер:Шинчымаш кече лӱмеш Йошкар-Олан рӱдӧ уремлаштыже корным петырат
МариМедиа увер порталын сайтыштыже лудаш. Категорий:Викиувер
Подъём
Подъём (Подъём, Подъём) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Коротни сола деч 2 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Бадамшина, Евгения Юрьевна
Евгения Юрьевна Бадамшина (Питаева) (, РСФСР, Пошкырт АССР, Нефтекамск ола) — марий шанчызе, туныктышо, ялозанлык шанче кандидат, доцент.
Илыш корныжо
Евгения Юрьевна Бадамшина 1979 ийын вӱдшор тылзын 7-ше кечынже Пошкырт АССР Нефтекамск олаште шочын.
Литератур
Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Домодедово (ола)
Домодедово (Домодедово) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 101 тӱж. еҥ наре.
Категорий:Моско велысе олала
Кулаково
Кулаково (Кулаковы, Кулаково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Йошкар Юл ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 469 еҥ (2001 ий), 580 еҥ (2014 ий).
Яшмак (Ежово ял шотан илем)
Яшмак (Яшмаково) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Ежово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 176 еҥ (2010 ий), 128 еҥ (2013 ий).
Верланыме вер
Ежово сола деч 6 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Кулаково
Эртыш
Икымше гана тиде илем нерген Юль Кушерга гыч лекше 23 сурт-печан Кулаков почиҥга семын 1795 ийыште ушештаралтеш. Илем Озаҥ губернийысе Козьмодемьянск уездын Кугу Юнга волостьышкыжо пурен.
Озаҥ губернийысе илыме верлам ончыктышо 1859 ийысе спискыште Юль-Кушарга лӱм дене ушештаралтеш. Калыкыште Кулаково маныныт. Моско почто корныш наҥгайыше Козьмодемьянск гыч Озаҥыш шуйнышо почто корнышто «лӱмдымӧ памаш-влак воктен» верланен манын палемдалтын.
1877 ий гыч Кулаков манме илем Козьмодемьянск волость деч ойырлышо Кулаков волостьын рӱдыжӧ лийын.
1899 ийыште апостол дене тӧр улшо шнуй кугыжа Константин ден тудын аваже Елена лӱмеш пу черкым чоҥымо, приходым ыштыме. 1939 ийыште черкым петырыме, оралтым озанлык кӱлешлан кучылташ тӱҥалме, варарак йӱлалтыме.
1919 ий гыч села ялсоветын рӱдыжӧ лиеш. I ступенян школ почылтын. 1921 ий гыч села Козьмодемьянск кантонысо Красноволжский ялсоветын рӱдышкыжӧ савырна. Тудо икмыняр жап Красноволжье маналтын.
1930 ийыште Кулаково селаште «Маяк» лӱман колхоз ышталтын, кум ий гыч тудо Цатнур ялысе «Якшар партизан» колхоз дене ушнен. Сар деч вара села К.А. Тимирязев лӱмеш кугемдыме колхозыш, варарак В.П. Мосолов лӱмеш колхозыш ушнен.
1954 гыч 1965 ий марте Красноволжский ялсовет петыралтме лийын, Кулаково села Четнаевский (1954—1960 ийла) да Усола (1960—1965 ийла) ялсоветлашке пурен.
Селаште кугу чоҥымаш 1970 ийлаште каен шоген, тунамак туддеке ончычсо Цатнур ялым ушымо.
Кызытсе жап
Селаште ял шотан илемын администрацийже, Мосолов лӱмеш племзавод-колхозын правленийже, Красноволжскысо кыдалаш общеобразовательный манме школ, социал-тӱвыра комплекс (ондак тӱвыра пӧрт), ялысе книгагудо, почто кыл пӧлка, фельдшер-акушер пункт ден ветеринар участке верланеныт. АТС ден кевыт улыт.
Еҥ-влак шке чоҥымо суртлаште да шуко пачеран пӧртлаште илат. Селашке газым пуртымо.
Тӱвыра пӧрт ончылно Кугу Отечественный сареш колышо сарзе-влаклан шарныктышым шогалтыме.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Артюшкансола
Артюшкансола (Эҥервол) (Артюшкансола, Артюшкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 76 еҥ (2001 ий), 61 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Виловат сола деч 7 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Микряк
Верланыме вер
Чыкма ола деч 37 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
«Труд» артельын баракше
Эртымгорно
«Труд» артельын баракше илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
672
672 ий — VII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:672Категорий:VII курым
Арде чодырам аралыме пӧрт
Арде чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Ардинский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 8 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1970-ан ийлаште Арде чодырам аралыме пӧрт илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Руш Кугунур
Руш Кугунур (Русский Кугунур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 213 еҥ (2005 ий), 219 еҥ (2010 ий)
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 7 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Огародо
Огародо (Агаево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Усола
Усола мут ончыктен кертеш:
Огародо
Верланыме вер
Руш Шолэҥер ял деч 7 километр кечывалвелне Ялнер эҥерын пурла серыштыже лийын шоген.
Эртымгорно
1931 ийыште Изи Шернур почиҥга дене пырля Изи Илешъял ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Нестеренко хутор
Нестеренко хутор (Хутор Нестеренко) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Эртымгорно
1932 ийыште Нестеренко хутор Мариец посёлко деке ушалтын.
Онучино
Онучино (Пектемер сурт) (Онучино) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Элпанур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 9 еҥ (2003 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Кӱсӧ памаш
«Кӱcӧ памаш» — марий этнографический кинофильм. 2009 ийыште кинорежиссёр Алексей Алексеев войзен.
Ожно финн-угор-влак мландым, Балтик теҥыз деч тӱҥалын, Урал марте айленыт. Урал марий-влак — Свердловск областьын кечывалвел-касвелныже да Пермь кундемын йӱдвел-эрвелныже ила. Кызыт урал марий-влакын ожнысо марий йӱлам аралыме рӱдӧ вержылан Свредловск областьысе Изи Тавра ял шотлалтеш. Тиде ял воктен кумалме ото верланен. Тушко Изи Тавра ялысе калык кумалаш коштеш да отышто Кӱсӧ памаш йоген вола.
Кылвер-влак
Категорий:Марий кинофильм-влак Категорий:Марий Эл
Иркино
Иркино (Иркино) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 340 еҥ (2004 ий), 320 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Жерӓ
«Жерӓ» (олыкмарла «Ӱжара») — Марий Эл Республикысе Курыкмарий кундемыште курыкмарла савыкталтше мер-политик газет. Кундемыште да республикыште лийше волгалтареш, марий калыкын эртыкше да тӱвыраже нерген материалым савыкта. Газетын негызлышыже Курыкмарий кундемын улеш.
Газет арняш 1 гана, А3 форматан 4–8 полоса дене лектеш. Тиражше 1996 ийын тӱҥалтыште 3540 экземпляр ыле, туге гынат умбакыже чот шагалемын.
1926 ий 24 шорыкйол тылзын кечыже гыч лектеш.
Кылвер
Категорий:Калык коклаште увер шарыме йӧн-влак Категорий:Марла савыкталтше газет-влак Категорий:Марий Элысе газет-влак
Тульчин
Тульчин (Тульчин) — ола Украиныште Винница велыште. Тульчин кундемын рӱдерже. Калыкчот: 14 668 еҥ (2021 ий).
Верланыме вер
Винница деч 68 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Кылвер-влак
Категорий:Винница велысе олала
Нурмучаш (У Торъял кундем)
Нурмучаш (Нурмучаш) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 20 еҥ (2002 ий), 16 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токтарсола деч 2 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «мучаш» = «нурмучаш».
Кугу Шеде
Кугу Шеде (Оло Шиҙе, Большие Шиды) – Российыште Пошкырт Элын Нуриман кундемыштыже верланыше Башшидинский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 451 еҥ (2002 ий), 490 еҥ (2009 ий) , 456 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Красная Горка сола деч 6 километр (9,5 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Нуриман кундемысе илымверла
Ялкаева, Надежда Сайфулловна
Надежда Ялкайн (Ялкаева — шочмо лӱмжӧ Малда Сайфулловна Шамшиева)) (, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Реве ял —, Йошкар-Ола) — марий серызе, кусарыше, туныктышо.
Илыш корныжо
Надежда Ялкайн 1916 ий ӱярня тылзын 3-шо кечынже Ӱпӧ губерний Пӱрӧ уезд Реве ялеш кресаньык ешеш шочын. Тӱҥалтыш школым Пӱрӧ олаште пытарен. Кыдалаш образованийым Москошто налын. Вара Москосо 2-шо медицинский институтын рабфакыштыже тунемын. Писатель Яныш Ялкайнлан марлан лектын. 1937 ийысе вӱран пуламырлан кӧра тудо, мӱшкыран, Башкирийыш пӧртылын.
Сар деч ончыч Н.Ялкайн Марпединститутыш пурен, 1942 ийыште пытарен. Башкирийысе школлаште туныктышо лийын. 1958 гыч 1968 ий марте Йошкар-Оласе йочасадлаште воспитательницылан ыштен. Вара уэш Башкирийыш куснен, 1973 ий марте школ директор лийын.
Марийжын поро лӱмжым пӧртылтымек, Н.Ялкайн книгам савыктыше-влаклан ятыр полшен, писатель-классикын арален кодымо рукописьшым, дневникшым пуэн.