cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вишневский, Семён Алексеевич
Михаил Сергеев. Сеҥымаш дене пӧртылын салтак
Мый колымаш дене «модым»
Ловать эҥер воктен.
Йӱд-кече икте веле —
Куржаш, нушкаш, лӱяш!
Лавырам да лумым кельым
Мый, коло кум ияш. Могай шонымаш дене С. А. Вишневский тушман ваштареш кредалын, кузе тар шикш коклаштак почеламут-влакым возен да первый сборникым ямдылен луктын, ту­дын боевой подвигше нерген мо пале? Нине да моло йодышлан вашмутым налаш жап. Тыгаяк шонымаш дене поэтын возымыжым да журналист Владимир Корчагинын «Марий калыкын эргыже» очеркшым уэш лудын лектым.
Эн ончычак поэтын cap ийлаште возымо серыш-влак нерген. Але нуным иктыш чумырымо огыл, поэтын лишыл йолташыже-влак денат муаш лиеш. Мо нерген ойлат аралалт кодшо серыш-влак?
1943 ий 30 март. «... Шукерте огыл бой гыч лектынам. Канем. Кодшо кечылаште Калашников деч кок открыткым нальым. Моткоч куандарышт. Миша тыгак бой гыч таза кап-кылан лектын. Чынжым манаш гын, мыйым пуля тӱкен каен. Осколко полевой сумкам кушкедын — лӱдыкшак огыл».
29 апрель: «Шарнет тыныс ийласе Майым? Мый нигунам ом мондо. 1944 ийыште Майым, илыше кодына гын, мемнан Йошкар-Олаштына пырля пайремлаш тӱҥалына. О, кузе кеч икмыняр кечылан Йошкар-Олаш савырныме шуэш! Ончалаш ыле шке шинча дене чот йӧратыме олам да уэш каяш тушманым кыраш...»
6 май. «Да, йолташ-влак курымешлан ойырлат. Мом ыштет? Сар. Кӧ пала, мо вуча мемнамат ончылно. Ончылно эше тӱжем меҥге. Тушман эше мемнан мландыште, тушман эше виян, ятыр вӱрым йоктараш перна.
Кызыт вич шагат эр. Кече Ловать эҥер вес вечын, шӧртньӧ йолжым шуен, мландым волгалтара. Кайык-шамыч чодыраште мурат. Могай чапле эр! Ты жапыштак cap нерген шоналтетат — могай парадокс! A cap сарыште шкенжым палыкта. Вот кызытат южгунам уло мланде чытырналтме гай чучеш. А мый блиндажыште серышым возем. Палет мо, ала икмыняр жап гыч тиде блиндажышкат лупшалеш...»
4 июнь. «Кызыт фронтышто улам. Тушманым кырена. Теҥгече ныл фрицым снайперский винтовка гыч мландыш курымешлан пыштенам. А мыйын Акпатыр боец-влакем кок станковый пулеметым шалатеныт».
1943 ий кеҥежым Семен Вишневскийым фронт гыч тылыш тунемаш колтеныт. Тушманым моштен кыраш воен­ный шинчымаш кӱлын. Тыгай шинчымашым курслаште, кӱчык жаплан погымо школлаште пуэныт. Поэт Барнаул ола гыч 3 июльышто увертарен: «Фронт гыч каяш тарванымем годым мыйым правительственный наградылан представитленыт». У вер — у шонымаш.
Почеламут дене пырля Семен Алексеевич, кеч тудым «комиссар гыч командирыш савырнаш» туныктеныт, фронтовой записка-влакым возаш кумылаҥын. Тиде жаплан оҥыштыжо «Лӱддымылыклан» медаль волгалтын. Ик тале кредалмаште ойыртемалтмылан пуэныт. Поэтын боевой подвигше нерген журналист Вла­димир Корчагин «Марий калыкын эргыже» очеркыште раш каласен. Тиде очерк «Марийская правда» газетеш 1943 ий 30 майыште лектын. Тунамак кусаралтын да «Родина верч» альманахеш савыкталтын, а 1944 ийыште «Отечест­венный войнан геройжо-влак» сборникыш пурталтын. Очеркын пытартыш ужашыштыже лудына:
«... Тушман идалыкат неле годым тиде верыште шинчен. Me тудым тышеч кырен лукшаш ыльна. Оборонын ончыл тӱрыштыжӧ пеш шуко дот, дзот ден окоп-влак ышталтыныт. А нунын ончылно пеш кугу лум пургыж лийын. Тиддеч посна кажне метр коклаште мина-влак шындалтыныт. Командирын сусыргымекыже, рота командирлан кумшо взвод командир, Рудометов шогалын. Кок взводлан йӧнан позицийыш лекташ заданийым пуымо, а икымше ден кокымшо взвод командир-влак Лебедев ден Андреевлан цельым кычал муаш да противникын пулеметшо-влакым темдалаш приказатлыме ыле. Тудым шукташ кум дзотым блокироватлаш кӱлын. Кок взвод верышт гыч тарваныш да тушман йыр савырнен каяш тӱҥале. Про­тивник тунам кугурак огыл кӱкшака верыште чараштак шоген. Кенета тушман мемнан тарванылмым ужын да пеш чот лӱйкалаш тӱҥалын. Мемнан кок взвод кум огне­вой точкым темдалын гына шуктен, шкештат йыр авырналтыныт. Вес позицийла гычат противник мемнан тӱҥ вий ваштареш пеш чот лӱйкален.
—  Атакыш ямдылалташ! — командирын йӱкшӧ шоктен.
Боец-влак лум пургыж дек кӱрылт-кӱрылт куржыныт. Миномет, пулемет да винтовка дене лӱйкалыме йӱк иктыш ушнен. Икмыняр минут гыч командир Рудометов ге­рой семын колыш, вес командир Семенюк йолташат сусыргыш. Паша начареште. Тул оҥго гыч лекме годым лейтенант Андрееват пытыш.
—  Чот шогыза, йолташ-влак! — кычкыралын Вишнев­ский.
Штыковой марте шуыч. Контратакыш кынелше немыч автоматчик-влакым кырен пытарыме, эше кум пулемет точкым темдалме. Противникым налын кудалтыме. Ынде тиде вереш пеҥгыдемдалташ да сусыргышо-влакым нунын оружийыште лукташ кӱлеш. Тидын годым лӱдыкшӧ ыле, лейтенантын ӱмыржат кӱрлын кертын. Тудо шинчаора сусыр-влакым луктедаш пижын. Немыч-влак кокымшо ли­ний окопла гыч лектыныт да атакыш кынелыныт. Кок ганажат нуным чактарыме, налын кудалтыме...
Кредалмаш гыч канаш лекмеке, боец-влак лейтенант Вишневскийым шке командирыштланат, замполитланат шотленыт. Шуко жапат огеш эрте, марий калыкын лӱддымо эргыжлан старший лейтенант званийым пуэныт да тудым «За отвагу» медаль дене наградитленыт».
Семен Алексеевич фронтышто веле огыл совет воиным ончыко ужын, сеҥымашыш кумылаҥден. Тудын мутшо тылыште ыштыше коклаштат шарлен. Землякше-влакым, тушманым эше чот кыраш манын, пашам талын ышташ ӱжын. Тудын серышыж-влак Кугу Отечественный cap каен шогымо жапыште газетлаштат ик гана веле огыл лектыныт. Офицер-влак Староверов, Созонов, Шулепов дене пырля тудо Западный фронт гыч возен:
«Ме, марий калыкын эргыже-влак, тушман ваштареш кредалмаште лӱддымо землякна Совет Союз Герой-влак В.С.Архипов ден С.Р.Суворов деч, орденоносец-влак Стрельников, Калашников да моло деч примерым налына».
Вес серышыште С. Вишневский старший лейтенант Шулеповын орудийный расчетшын геройлын кредалмыже да тушманын самолетшым волтен шуымо нерген каласкален. * * *
Салтак шинельым Семен Вишневский тыныс ийлаштак чиен: йошкар Армийыш 1940 ий 28 октябрьыште каен. Фашист войскан мемнан элыш керылт пурымыж годым тудо моло йошкарармеец дене пырля граница лишнак лийын. «Жлобин лишне пурышна ме бойыш. Шем тушман ваштареш атакыш коштынна», — варарак шарналтен поэт неле кечылам ик почеламутыштыжо.
Куштылго лийын огыл сарын тӱҥалтыш пагытыштыже. Ужын тидым Семен Алексеевич, чон коржын чакнен гра­ница деч, коден жаплан эрыкан мландым ончыко нушшо шакше тушманлан.
«Сар тӱҥале, — шарнен воза Семен Алексеевич 1941 ий нерген. — Тунам мыйын служитлыме часть Белоруссийыште, Бобруйск ола воктен, кеҥеж лагерьыште шога ыле...
Сар тӱҥалме кечын мый шке дневникышкем возен шынденам улмаш: «12 шагатат 15 минутышто ме Молотов йолташын выступленийжым колыштна. Тудо таче 4 шагат эрдене Германийын Совет Союз умбак cap дене кержалтмыж нерген увертарыш. Немыч-влакын авиацийышт Киевым, Житомирым, Севастопольым да моло ола-влакым бомбитлен...
Кок шагат кечывалым мемнан денат митинг лие. Ко­мандир, политпашаеҥ салтак-влак выступатлышт. Мыят шке мутем каласышым. А первый фашист-влакым ме 23 июньышто ужна. Ти- де кечын ме окопым кунчышна. Фашист самолет-влак мемнан умбач чоҥештен эртен каят да Бобруйск олам бомбитлат. Ме чодыра лоҥгаште улына, садлан мемнам кӱшыч ужаш йӧсӧ. Ончылнына Березина эҥер. Вуй ӱмбалнына эше куд немыч самолет чоҥештен эрта. Икмыняр жап гыч мемнан зенитный пушка-влак лӱйылташ тӱҥальыч. Самолет-влак шке бомбыштым ола умбак кышкат. Олаште пожар талышныш...
26 июньышто мый дневникышкем теве мом возенам: «Тыге ме чодыраште ныл кече шогышна... А тушман уже Бобруйск ола декат лишемеш. Мемнан полклан тушманым Бобруйск воктен кучен шогалташ, моло войскалан плано­мерно чакнаш йӧным ышташ приказ лие.
Бобруйск олаште илыше-влак эвакуироватлалтыт. Ола йӱла. А тудын ӱмбалне пытыдымын фашист самолет-влак чоҥештылыт. Мемнан полкна Жлобин ола веке чакнаш тӱҥале...»
А кок арня гыч эше ик тыгай заметкым ыштенам: «Немыч-влак мемнан пехотым миномет дене лӱйылтыт. Мемнан артиллерийна тушманын огневой точкыжо-влакым темда. Тушман ятыр гана тӱрлӧ верыште Днепр эҥерым вончаш тыршыш. Но арам. Нуно мемнам ышт сеҥе?. Мӧҥгешла, шкаланышт Жлобин ола гыч чакнаш логале...
«Ӱп шогалеш...» Кӧ, моктанен, «мый сарыште лӱдын омыл!» манеш гын, мый тыгайлан нимаят ом ӱшане. Туалгын, тыгай айдеме сарыштыжат лийын огыл, тушманын артиллерий тул йымалныжат киен огыл, йолташ-влакын ранитлалтмым, нунын колымым ужын огыл...
Чакнен кайыше мемнан войскалан Жлобин ола воктене иефтьым аралыме резервуар-влакым пудештараш кӱлын. Йошкарармеец-влак паленыт: немычлан кодаш ок лий.
— Чыла ямде, бикфорд шнурым торашке шуйымо, тулым гына пижыктыман да умбак куржын утлыман. Тидым ышташ мыланна, — шарналта Семен Алексеевич, — Андрей Болтянский ден когылянна, шӱдышт. Мемнан частьна Гомель ола веке чакнен кайыш, а ме кодна. Шнурыш тулым пижыктен, тудын ылыж шумек, шкенан часть почеш шоссе дене куржаш тӱҥална...
—   Вуй ӱмбалсе яндажым почын, — мутшым шуйыш Семен Алексеевич, — мыланна фашист летчик мушкындыжым рӱзалтыш. Тунам мый тудын чурийжым ужым — тугай ош ӱпан самырык фашист. Мемнан ияш гаяк. Тудлан тунам тиде сарет модыш гае чучын, очыни. Ик-кок салтакымат самолет дене поктылаш оҥай улмаш дыр...
Сарын пытартыш пагытшым шарналтен, поэт теве мом каласыш:
— 1944 ий мучаште мемнан дивизийнам Ленинград­ский фронт гыч Восточный Пруссийыш, Пилькален ола кундемыш, кусарышт. Кредалаш ямдылалтын, тыште 1945 ий 13 январь марте шогышна. Артиллерий тиде жаплан ситыше снарядым налын. Тынар снаряд 1941—1943 ийлаште лиеш гын, ме тушманым ятыр ончыч кырен шалатена ыле...
Головино (Житомир вел)
Головино (Головине) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 752 еҥ (2021 ий).
Вишневский, Семён Алексеевич
Михаил Сергеев. Сеҥымаш дене пӧртылын салтак
Пилькален ола верч бойышто мыйын батареемат чыла приказым тӱрыс шуктыш. Ола мемнан кидыште. Йӱдымак ме умбаке, касвелышкыла, кайышна.
Головино (Житомир вел)
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Вишневский, Семён Алексеевич
Михаил Сергеев. Сеҥымаш дене пӧртылын салтак
Тунам, тале бой гыч лекмеке, геройла колышо салтак-влакым, илыше кодшо-влакымат правительственный наградылан представитлышна. Мыйымат командований Йошкар Шӱдыр орден дене наградитлаш темлен улмаш. Но тиде орденым мылам госпиталь гыч лекмекем гына, 1945 ий майыште Восточный Пруссийыште, пуышт.
А Кенигсберг ола деке шумешке, ятыр бойыш пураш логалын. Ынде мыйын кок орудий гына ыле. 23 январьлан Дайма эҥер деке толын лекна. Иканаште тиде эҥерым вончаш ыш лий. Обороныш шогална. Мемнан вел серже лапка лийын, сандене тушман чарныде лӱйкален. Орудий-влакым огневой позицийыш лукмо годым дивизий командир Зарецкий толын лекте.
Смерть Иоанна Грозного (фильм)
Смерть Иоанна Грозного — Российысе кинофильм. Режиссёр — Василий Гончаров.
Вишневский, Семён Алексеевич
Михаил Сергеев. Сеҥымаш дене пӧртылын салтак
— Чем тут занимаешься, старший лейтенант Вишневский? — йодо.
—  Вывожу орудия на огневые позиции! — вашештышым.
—  Где ваши орудия?
—  Вот ориентир, и вот, — ончыктем командирлан.
А орудий деке шумешке, иктаж 300 — 400 метр. Мый куржам, камвозам, кынелам, адак куржам. Салтакем-влак деке шумешке, икмыняр метр веле кодын. Кенета кидемлан шокшын чучо. Ончальым — шола кид гыч вӱр йога. Перевязкым ышташ манын, кугурак снаряд вынемым муаш шонен, ӧрдыжкыла ончальым... Госпитальыште гына, арня эртымеке, помыжалтым...
Мый денем мо лиймым тунам полк штаб начальникыи полышкалышыже капитан Ф. В. Веселов ужын. Сар пытымек, тудо чыла радамлен шарналтен: «Тый дечет тораште огыл кугу снаряд пудеште. Ну, шоналтышым, адак ик землякем йомо. Шикш шулымек, тыйым кӱнчен луктын, илышым але колышым кондаш кок салтакым колтышым. Кунам плащ-палаткеш пыштен кондышт, колыштам — шӱмет кыра. Но нимом от ойло. Мый тунамак тыйым госпитальыш колтышым».
Кызыт Федор Васильевич Волжск олаште ила. Ятыр жап шочмо ялыштемак колхоз председательлан шоген. Тудлан, сарыште мыйым утарен кодымыжлан, алят тауштен илем. Me тудын дене чӱчкыдын вашлийына, икте-весе дене унала коштына. Фронтовой корнынам шарналтена...
Тӱрлӧ пуламырыште лийын гынат, С. А. Вишневский поэзийым монден огыл. Тидымак палемден, поэтым чырык курымаш творческий корныж дене саламлен Валентин Колумб 1961 ийыште: «Тыгай шомак уло: cap кӱдырчӧ кӱдыртымӧ годым мурызо-влак шыпланат. Но мемнан жаплан тиде келшен ок тол. Мӧҥгешла, cap тургым жап тунамсе рвезе тукымым илышын ончыл линийышкыже луктын. Тудо жапыштат мемнан марий да моло литературыштат у лӱм-влак ешаралтыныт, самырык вий пурен. Мемнан литературышто ик тыгай поэтлан Семен Алексе­евич Вишневский шотлалтеш».
Поэтын первый почеламутшо 1936 ий 27 декабрьыштак печатлалтын. Творческий корныш поэт тӱҥ шотышто cap ийлаште лектын. Тушман ваштареш кредалме тул коклаш­те йӱкшӧ вияҥын, пеҥгыдемын. 1943 ийыште первый сборникше савыкталтын. Вуймутшак («Фронтовой корно») тӱҥ темым ончыкта.
Тиде сборникым поэт тар шикш коклаште ямдылен. Тылеч ончыч возымыжым Василий Элмарлан колтен улмаш, но тудо савыкталтде кодын. Сандене «Фронтовой корныш» поэт cap деч ончыч возымо икмыняр почеламутымат пурташ шонен. Сборникын лекмыжым Семен Виш­невский шӱм вургыж вучен. «Фронтовой корно» (редак­тор Мирон Чойн) Октябрь пайремлан лектын шуын. Тушко латшым почеламут пурен. Чылажымат cap ийлаште возымо.
Сборник лекме деч вара шукат огеш эрте, поэтым Йошкар-Олаш ӱжыктеныт. Тыште марий писатель-влакын кумшо республиканский совещанийышт эртаралтын. Кок ке­че годым 1943 ийын декабрь кыдалне нылле утла еҥ-пи­сатель ушемын ответственный секретарьже С.Н. Николаевын «Отечественный cap кечыласе марий художествен­ный литература нерген» докладшым каҥашеныт. Ойлышо коклаште фронт гыч толшо писатель-влак Дим. Орай, Макс Майн, Никандр Лекайн да молат лийыныт. Семен Вишневският мо шонымыжым почын пуэн. Фронтовик-влак пырля фотографироватлалтыныт. Ик фотошто Макс Майн, Семен Вишневский, Дим. Орай, Никандр Лекайн шинчат. Тудым 1943 ий 16 декабрьысе «Марий коммунын» литературный страницыштыже ужына. Тыштак Семен Вишневскийын «Родной олаште» почеламутшо лектын (тудо вара сборникыш «Уэш Иошкар-Олаште» вуймут дене пурталтын). Поэт куанен возен: Тый, конечно, ужынат ты рвезым,
Тудо ты олаште ятыр ий илен.
Даже мӱндыр велне улмо годым,
Йӧсӧ годым ты олам шарнен. Совещаний деч вара кум тылзат ыш эрте, поэтын кокымшо сборникше — «Эрвел мардеж» — лекте. Тушко 38 почеламут пурталтын, нунын коклаште cap деч ончыч возымат уло.
Чапландарен фронтысо йолташыже-влакым — Миклай Казаковым, Михаил Калашниковым, Илья Стрельниковым, Иван Падыгановым, Иван Литвиным, Геннадий Шорниковым да молымат.
Возен тыгак очеркымат. «Немецкий блиндаж», «Кок пулемет», «Гвардий рядовой», «Снайпер Василь Миклайыч» ныл очерк cap деч вара лекше «Шӱмем ӱжеш» сборникыш (1946 ий) пуреныт. Нуно Семен Вишневскийыи кидше йымач утларакшым 1944 ийыште лектыныт. Тунам поэт-фронтовик, Сибирьыште тунем лекме деч вара, Моск­ва гоч Нева Эҥер серыш логалын, Ленинградский фронтышто кредалын...
Тый улат пеш шерге.
Нигунам она пу
Поэтын общественный да государственный паша биографийжат поян. Ятыр гана Марий АССР Верховный Советыш да Йошкар-Ола горсоветыш калык депутатлан сайлалтын, Марий АССР Верховный Совет Президиумын членже лийын. Республикысе радиокомитетыште редакторлан, Марий АССР писатель ушемыште литературный консультантлан ыштен. Тылеч ончыч, 1953—1958 ийлаште, республикысе писатель ушем правленийым вуйлатен. Сай пашажым Марий АССР Верховный Совет Президиум По­четный грамота-влак дене палемден.
''Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 138–147.''
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо-влак
D (латин тиште)
D, d — латин тиште. 4-ше тиште тиштер-влакыште.
Категорий:Латин тиштерын тиштыже-влак
Изи Кемсола
Изи Кемсола (Малая Кемсола) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 48 еҥ (2002 ий), 31 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токтарсола ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Пивлат
Пивлат (Пибулатенки) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кукнур сола деч 4 километр йӱдвелне Пикша эҥер воктене лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-шо кечынже Пивлат ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Лёвино
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 2 километр йӱдвел-эрвелне Сердыж эҥерын шола серыштыже лийын шоген.
Межгорье (Закарпатье вел)
Межгорье (Міжгір'я) — Украиныште Закарпатье велыште Хуст кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 9 596 еҥ (2021 ий).
Категорий:Закарпатье велысе ола сынан посёлкыла
Лидывуй (Пайскурык ял шотан илем)
Лидывуй (Лидӹвуй, Лидывуй) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 26 еҥ (2001 ий), 27 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 4 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
462
462 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:462Категорий:V курым
Тумер (Морко кундем)
Тумер (Тумер) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Семисола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 7 еҥ (2004 ий), 3 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Дубовая пристань
Верланыме вер
Визымъер посёлко деч 20 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1987 ийыште шыжа тыдзын 15-ше кечынже Дубовая пристань илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Шушманка
Шушманка (Шушманка) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Козиково ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 2 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Шернур
Шернур (Макарля) (Сернур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Шернур кундемын рӱдерже. Калыкчот: 9100 еҥ (2005 ий), 8686 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Йошкар-Ола деч 89 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Эртымгорно
1849-ше ийыште тӱҥалтыш училищым почмо. 10 ий гыч училищыште 17 йоча тунемын, 2 туныктышо пашам ыштен. 1895-ше ийыште школысо лудмовер почылтын. 1868-ше ийыште земской эмлымвер почылтын. Совет власть толмеке Шернур посёлко эшеат моторешташ, тӱзаҥаш тӱҥалын. 20 курымын 20-шо ийла мучаште Шернур калык «3-шо Интернационал» коммуным почыныт. 1-ше трактор 1929-ше ийыште пашам ышташ тӱҥалын. Тидын нерген Шабдар Осып поэмым возен. Кугу Ачамланде сар тӱҥалмеке фронтыш 500 еҥ каен, 300 еҥже пӧртылын огытыл. Сарын икымше кечынжак шке кумылын кайше – влак 20 заявленийым возеныт.
Пурлыклан: Мотор верысе кундем, чапланыше марий-влаклан да Кугу Ачамланде сар годым вуйыштым пыштыше-влаклан памятник – обелиск-влак, Архангел Михаил лӱмеш черке шотлалтыт.
Важ-влак
Категорий:Марий Элысе кундем рӱдерла Категорий:Шернур кундемысе илымверла Категорий:Шернур Категорий:Марий Элысе ола сынан посёлкыла
Ончылсола
Ончылсола (Поснасола, Аҥсола) (Передняя Липша) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Ончылсола ял Йӱштӧ Вӱд, Уял, Тошто Липша ялла дене пырля ик пырляштарыме Липша ялыш савырнен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Викиувер: Йошкар-Ола ден Моском юж корно ушен
'''Моско ден Йошкар-Ола коклаште шукертсек вучымо южкапка почылтын. Сӱрем тылзын 22-шо кечынже йӱдым Йошкар-Олаш рӱдола гыч икымше самолёт чоҥештен толын. А эрлашыжым лач 6 шагатат 15 минутлан Йошкар-Ола аэропорт гыч самолёт южыш чоҥештен кӱзен.'''
Тиде кӱлешан событий дене республикысе калыкым Марий Элым вуйлатыше Александр Евстифеев саламлен. Тудо икымше рейсын пассажирже лийын. Евстифеев каласен: кызытсе илышыште авиакыл моткоч кӱлешан. Тудо пашаланат, туризмланат, канашат, эмлалташат, шинчымашым налашт кӱлеш. Александр Евстифеев ончыкылык нергенат ойлен.
Кучемын планыштыже кечывалвел да йӱдвел могырышкылат юж корным почаш шонымаш уло. Тиде - Сочи, Крым да Санкт-Петербург. Калыкым уэш «Руслайн» авиакомпаний шупшыкташ тӱҥалын. Самолётын командирже Сергей Таскин Йошкар-Оласе чоҥештен кӱзымӧ да волен шичме полосам сайын олмыктымым палемден. Федераций Советыште Марий Элын представительже Константин Косачев ден Федераций Советын аппаратшым вуйлатыше Сергей Мартынов тыгак икымше рейс дене чоҥештеныт. Косачёв южкорным почашлан шуко пашам ыштыме нерген ойлен. Таче чылаже Москош 31 пассажир чоҥештен. Нуно Внуково аэропортыш сайын волен шинчыныт.
«Марий Эл» кугыжаныш теле да радио компанийын сайтыштыже лудаш
Категорий:Викиувер
Тарас Бульба (фильм, 1909)
Тарас Бульба — Российысе кинофильм. Режиссёр — Александр Дранков.
Цимбидиелла
Тӱрлык-влак
Категорий:Шылтымнӧшман Категорий:Орхидей-влак
Рвезылык (ыҥ-влак)
Рвезылык мут ончыктен кертеш:
Якшан
Якшан (Кажирово) - ял Кострома велыште, Российыште, Вохмо кундемыште.
Тыгак ончо
Категорий:Вохмо кундемысе илымверла
Хакасий
Хакасий Республик (Хакас Республиказы, Республика Хакасия) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Категорий:Хакасий
Коми Республик
Ко́ми Респу́блик  (Коми Республика, Республика Коми) — Россий Федерацийысе субъект, Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Рӱдола — Сыктывкар ола.
Географий
Урал курык-влак деч касвелныла, Российын Европысо ужашыжын йӱдвел-эрвелныже верланен. Ты мландыште шуко чодыра кушкеш (70 % наре), куп шуко уло (15%).
Мландын ик эн шергакан поянлыкше - Печоро-Илычский заповедник. Еҥ ты пушеҥге-влакым тарватенат огыл, тыгай чодыра Европышто тетла уке. Кызыт заповедникым ЮНЕСКО ушем арала.
Эҥер
Коми республикыште тыгай эҥер-влак йогат:
Акрет жап гыч эҥер-влак дене ты кундемыш толшо-влак пайдаланеныт. Эҥер вӱд почеш купеч-влак сатум волтеныт, чоҥышо-влак вӱд дене пырням, оҥам, кермычым колтылыныт. Коми мланде ожнысек торгаймаш-влакын корно лийын.
23 Ӱярня 1971 ийыште тыште мланде йымалсе ядерный пудештарымашым ыштыме. 5 килотоннаш 3 зарядым Пермь крайысе Чердынский кундемыште пудештареныт. Коми АССР деч 100 меҥге тораште.
Ер
Коми Республикыште моткоч шуко ер уло.Чылажге 78 тӱжем ер утла наре уло. Ландшафт ойыртем почеш тундровый, курыкысо, тайгасе, пойменныйлан шелалтыт. Шочмаш ойыртем почеш ледниковый, карстовый, торфяной, реликтовыйлан шелалтыт. Эн келге – курыкысо ер-влак (50 метр марте). Марий Элысе ял гай лӱмым Комиште ик ер нумалеш:
Куп
Куп-влак 3,2 млн. гектарым айлат. Куп-влак мланде йымалсе вӱдым пойдарат, лавыран вӱдым эрыктат, ночкым погат. Куплаште тӱрлӧ кайык ила (ир лудо, ир комбо, тетерев, кулик, турня-кликун, тыгак янлык-влак купыш чӱчкыдын кочкаш коштыт – шордо, олень да т.м. Куп воктене морошка, голубика, клюква шуко кушкыт.
Мландейымалсе поянлык
Тиде мландыште шем шӱйым, нефтьым, газым, боксит-влакым, шӧртньым, алмаз-влакым луктыт.
Тимано-Печорский нефтегазоносный провинцийыште нефть 4 млрд.тонн наре уло, углеводородный газ-влак — 3 триллион кубический метр наре.
Кушкыл
Коми республикыште шуен вашлиялтше кушкыл ятыр уло. Йӱдвел-касвелне тундра кушкыл, кечывалвелнырак — чодыра-тундра, кечывалвелне — чодыра поянлык пӱртӱсым пойдара.
Пӱртӱсын тӱҥ поянлыкше тыште чодыра. Тудо мландыште вӱдым арала, айдемылан оксам ышташ йӧным пуа. Коми республикысе чодыра кумыдык — 29,7 млн. га
Чылажге Республикыште 2,8 млрд. м³ пу ора уло. Но чыла тиде поянлык дене пайдаланаш огеш лий. Южо чодыра-влак аралалтыт.
Янлык, кайык, кол
Коми Республикыште 4400 тӱрлӧ янлык ила, нунын коклаште шанчызе-влаклан тиддеч ончыч палыдыме кок вид уло: нематод да олигохет. Печоро да Вычегде эҥерлаште гына вашлиялтыт.
Вӱдыштӧ голец-палия, сибирский хариус, пелядь, ряпушка, таймень, бычок-подкаменщик, белоглазка, краснопёрка, чехонь, судак кол-влак улыт.
239 тӱрлӧ кайык ила (44 семемействе, 17 отряд). Йошкар Кнагашке кречет, сапсан, пӱркыт, орлан-белохвост, скопа, краснозобая казарка, пискулька да изи (тундряной) лебедь кайык-влакым пуртымо.
Тыгакак эше икмыняр кайыкым оролыман: лебедь-кликун, чыла шыл кочшо кайык-влак, тумна-влак, сур турня, кроншнеп, шӱшпык да т.м.
Кочкашлан ош куропаткым, глухарь, тетерев, рябчик, комбо, лудо-влакым, куликым, курмузакым кучылыт.
Климат
Теле кужу жап шуйна, йӱштӧ игече дене ойыртемалтеш. Кеҥеж – кӱчык, кечывалвелне – леве, йӱдвелне - юалгырак.
Коми Республикыште эн йӱштӧ вер-влак:
Шагат ӱштӧ
Коми Республик москосо жап дене ила. Российыште MSK кӱчыкемдымаш дене возалтеш, UTC деч + 4 шагатлан ойыртемалтеш. Коми Республикын касвел ужашыже (Сыктывкар ола дене пырля москосо жап деч ик шагатлан ойыртемалтеш (UTC+3).
Эртык
Промышленность кушмаш да калыкчот кугеммаш Коми Республикыште 1930—1950-ше ийлаште тӱҥалын, ГУЛАГын пашаж ден кылдалтын. 1930-ше ийла тӱҥалтышыште Коми мландыште муыныт, Кугу Ачаэл Сар тӱҥалме дене Донбассысе мланде шӱйым йомдарыме годым комисе мланде шӱй тудым алмаштен. Тунамак нефтьым, мланде шӱйым, пуым лукташлан Ухта — Печоро — Инта — Воркута кӱртньыгорным 1942 ийыште пыштеныт. 1950-ше ийла мучашыште ГУЛАГ системым пытареныт, но тачат Коми республикыште шуко казамат кодын.
Совет Ушем шаланыме дене Коми республикысе промышленность чот пытен, сандене тышеч калык вес кундемлашке каен (1990—2007 ийлаште калыкчот 22 %-лан иземын).
Кызытсе Коми Республикын тӱҥ кече-влак:
Калык
Российысе Госкомстатын палдарымыж поче Коми Республикын калыкчотшо 880 639 еҥ (2013).
Калык-влак:
Шеледымаш
1. Сыктывкар
2. Воркута
3. Инта
4. Усинск
6. Вуктыл кундем
7. Ижме кундем
8. Княжпогост кундем
9. Койгород кундем
10. Корткерос кундем
11. Печоро кундем
12. Лузсер кундем
13. Сосногорск кундем
14. Сыктывдин кундем
15. Сысоло кундем
17. Удоро кундем
18. Усть-Вымь кундем
19. Усть-Кулом кундем
20. Усть-Цильме кундем
Важ
Категорий:Коми Республик
Ага (ыҥ-влак)
Ага мут ончыктен кертеш:
E (латин тиште)
E, e — латин тиште. 5-ше тиште тиштер-влакыште.
Категорий:Латин тиштерын тиштыже-влак
Якайсурт
Якайсурт (Якайсурт) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кужэҥер ола сынан посёлко деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Ухарь-купец (фильм)
Ухарь-купец — Российысе кинофильм. Режиссёр — Василий Гончаров.
Шеклянур
Шеклянур (Шеклянур) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Озакъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 302 еҥ (2001 ий), 322 еҥ (2010 ий) , 340 еҥ (2014 ий).
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
F (латин тиште)
F, f — латин тиште. 6-шо тиште тиштер-влакыште.
Категорий:Латин тиштерын тиштыже-влак
Маносаровар ер
Манасаровар Ер (Тибет кылла:མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ།; Кытайский кылла: 玛旁雍錯 (тыглай иероглиф дене), 瑪旁雍錯 (традиционный иероглиф дене). Индуизм тыныште, Джайнизм тыныште, Буддизм тыныште ден Бон тыныште святой ер. Маносаровар ер Китайыште, Тибетышто уло. Категорий:Тын Категорий:Азий
Простомолотов, Евгений Иванович
Простомолотов Евгений Иванович (р. 1952 г.) – баянист-исполнитель, искусствовед, педагог, методист, дирижер. Заслуженный деятель культуры Республики Казахстан (2004); член Союза музыкальных деятелей РК с 1991 г. Отличник образования РК (1994); в 1985 году окончил Кыргызский Государственный институт искусств им. Бибисары Бейшеналиевой ( по классу баяна и дирижирования В.П. Бондаренко); с 1977 года – концертмейстер Казахского Государственного театра кукол,
В составе концертных бригад театра и Казахского гастрольного объединения «Казахконцерт» выезжал на гастроли по Казахстану, аккомпанировал Народным артистам Р. Баглановой и М. Мусабаеву; с 1981 года руководитель детского оркестра русских народных инструментов Дома школьников №3 Управления образования г. Алматы. Параллельно преподает историю искусств в Алматинском филиале Санкт-Петербургского гуманитарного университета профсоюзов.
Лауреат 1-го Всесоюзного фестиваля баянистов и аккордеонистов, посвященного И.Я. Паницкому (диплом 3-й степени, Бишкек, 1991 г.); Лауреат Международного фестиваля исполнителей на народных инструментах (детский оркестр русских народных инструментов), посвященный Я.Ф. Орланскому-Титаренко (диплом 1-й степени, Бишкек, 1992 г.)
Изданные сочинения: для оркестра русских народных инструментов, различных инструментальных ансамблей, а также переложение для баяна авторских произведений - «Дала сазы» и «Домбыра үні»; аранжировки, переложения, вариации, обработки для баяна, в том числе, Вариации на тему песни М. Шишкина «Ночь светла» (Германия, опус 1), Вариации на тему русской народной песни «То не ветер ветку клонит» (Германия, оп. 30), Вариации на тему уйгурской народной песни «Аппак, аппак тошканлярим» (Германия,оп. 10) для трех баянов, еврейской народной песни «Семь сорок» для двух баянов (Казахстан), музыкальная картинка в «Городском саду» для домры и баяна (Германия), «Кең  далада» Е. Брусиловского для домры и фортепиано (Германия, оп. 2); вокальные сочинения; изданные методические пособия: «Детский оркестр народных инструментов», - А., 1992; «Играй, оркестр»,- А.,1992 ; «Константин Ошлаков (воспоминания об учителе)"; - А., 2002; статьи, очерки в периодической печати (газетах, журналах РК) и интернет-порталах.
Важ-влак
* Антология казахстанской баянной литературы (сост. З. Смакова, М. Конысбаев, часть 2), А.,2013 г.'''
463
463 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:463Категорий:V курым
Сумпу (эҥер)
Сумпу (Сумка; Сумка) — эҥер Суас Элыште. Юл эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 36 километр.
Тыгак ончо
Категорий:Суас Элысе эҥерла
Чумбылат
Чумбылат (Лемдэ Курыккугыза, Курык ӱмбал керемет, Кугу еҥ, Курыккугыза) — марий он, шнуй талешке да тале сарзе-аралтыш. XII курымышто илен, шке калыкым тушман дечын арален.
Чумбылатын илыме верже Лемде эҥерын шола серыштыже, Кукарка деч латвич меҥге тораште верланен.
Илыме корно
Чумбылат он ончыч Какшарыште (Котельнич) илен. 1181 ийыште Какшарым новгородысо ушкуйник-влак налыныт, да Чумбылат Кукаркаш (кызыт Советск) куснен.
Шарнымаш йӱла
Чумбылат курыкым 1830 ий шыжым, марий-влак тетла шке Чумбылат Юмыштлан ынышт кумал манын, нуным танле тыныш савыраш шонен, Москосо митрополит Филаретын кӱштымыж почеш пудештарыме. Туге гынат Курык кугызалан калыкын ӱшанжым ӱштыл луктын кертме огыл.
Чумбылатын курык (тушто тудын шӱгарже) — эн пагалыме марий калыкын шнуй верже. Чумбылат лӱмжым чыла марий калык пала. Кугу кумалтыш Чумбылат курыкышто 1993 ий гыч адак эртаралтыныт.
Чумбылат курык гыч фото-влак
Категорий:Марий талешке-влак Категорий:Кукарка
Марий Сенде
Верланыме вер
Нартас посёлко деч 4 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1963 ийыште Марий Сенде ял Сенде ял деке ушалтын.
Хива
Хива (Xiva) — ола Узбекистаныште, Хорезм велыште.
Лисовский, Андрей Иванович
Андрей Лисовский (Андрей Иванович Лисовский) (1968 пургыж 11, Литовский ССР, Клайпеде) — мер пашаеҥ, политик, публицист, радистат-звукорежиссёр, моряк дене специалист да мореходство. Кечывалвел Африкын образований министрын алмаштышыже (1989-1991).
Кылвер-влак
Категорий:Руш политик-влак
Хива
Категорий:Хива
Кастрен, Матиас Александр
Матиас Александр Кастре́н (Matthias Alexander Castrén) (2 Теле 1813, Тервола, Финляндий — 7 Ага 1852, Хельсинки) — финн йылмызе, этнограф. Тудо неле туберкулез черлан кӧра колен. Тудын илышыже кӱчык ыле, илыш пашаже – моло ойыртемалт шогышо.
Кастренын заслугыжо: ме палена финн улмынам, тӱҥямбалне ме шкетын огынал, мемнан родо-тукымна-влак улыт. Тудын шымлымыж почеш, финн-влакын родо-тукым калыкышт улыт: самоед, хант, манси, тунгуз, суас, тюрк-влак да мучашлан монгол-влак. Тудо шуко книгам возен Лапландийыште, Карелийыште, да Сибирьыште путешествоватлымыж нерген (Лапландийыште – 1838, Российысе Карелийыште – 1839, Лапландийыште, Российыште да Сибирьыште – 1841–1844, Сибирьыште – 1845–1849). Нине пашалаште тудо шагал огыл йӱлам, верам, мут-влакым, муро еҥ модмаш-влакым келгын ончыкта, нуным ме тудын пашаж деч посна ала нигунамат огына пале ыле.
Шке современник-влакшылан Кастренын влиянийже кугу лийын, но кодшо поколенийланат тиде влияний изи лийын огыл. Арам огыл Сакари Топелиус "Элна" книгаштыже Кастрен нерген чот пагален воза: "Но тудо (Кастрен) пашам арам ыштен огыл: тудо шындыме цельын ужашышкыже шуын да корныжым весышке виктарен. Мӱндыр Эрвелыште да Тора Йӱдвелыште мондалтше калык-влак кызыт тӱнян шинчаончыкыжо лектыныт, нунын йылмышт рашемыныт, нунын акрет годсо памятникышт-влак аралалт кодыныт да волгалтарат финн тукым калык-влакым. – Кастрен гай еҥ-влак калыкын шамжым (сознанийжым) нӧлтат, кумылаҥдат, нунын шинчымашыштым да калык тӱнян историйыштыже нунылан чап страницым ыштат".
Кӱшыл Чирки
Кӱшыл Чирки (Верхние Чирки) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Кастрен, Матиас Александр
Колымекыже шымлымашыжым 12 том дене лукмо. Марий-влакын йылме, тӱвыра нерген шуко шанче пашам возен, марий грамматикымат возен.
Кӱшыл Чирки
Верланыме вер
Чирки ял деч 1 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Кастрен, Матиас Александр
1991 ийыште Хельсинки олаште тудын лӱмым нумалше обществе почылтын; тӱвырам вияҥдымашыште, книга, тунемме пособийым лукмо шотышто уралысе изи калык-влаклан (марий-влакланат) полша.
Кӱшыл Чирки
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Кӱшыл Чирки Ӱлыл Чирки, Покшел Чирки, Изи Чирки ялла дене пырля ик пырляштарыме Чирки ялыш савырненыт.
Тоштер
Тоштер —, эртымгорно да тӱвыра предметым пога, просвещений шотышто пашам ышта.
Кастрен, Матиас Александр
Литератур
Нойонен, Уолеви 2005: Корно йолташ-влак (М. А. Кастренын путешествийлаштыже) (И. С. Галкин кусарен).
Тоштер
Йошкар-Олаште Евсеев лӱмеш тоштер уло.
Кӱшыл Чирки
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Кастрен, Матиас Александр
Негыз
Категорий:Финн йылмызе-влак
Тобольск
Тобольск (Тобольск, Тубыл) - ола Российыште, Тюмень велыште.
Тобольск — Сивырын тошто рӱдола.
Эртымгорно
Категорий:Тобольск
Ружин (Житомир вел)
Ружин (Ружин) — Украиныште Житомир велыште Бердичев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 325 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Кӱшыл Ӱзек
Кӱшыл Ӱзек (Верхний Изяк) – Российыште Пошкырт Элын Благовещенск кундемыштыже верланыше Ӱзек ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 508 еҥ (2002 ий), 563 еҥ (2009 ий) , 558 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Благовещенск ола деч 25 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Благовещенск кундемысе илымверла
Семлызе
Марий семлызе-влак
Категорий:Профессий-влак
Кугу Агытан
Кугу Агытан (Оло Ҡураз) (Большекуразово) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Красный Холм ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 366 еҥ (2002 ий), 376 еҥ (2009 ий) , 303 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Ковернино кундем
Ковернино кундем (Ковернинский район) — кундем Угарман велыште, Россий. Рӱдӧ — Ковернино.
*
Иванова, Людмила Викторовна
Людмила Иванова (30 Ага 1963 ий, Маскасола кундем Яныкай-сола ял) — марий мурызо. Тӱҥ шотышто академический вокал дене йоҥгалтарымыж дене чапланен. Марий Эл Республикын сулло артисткыже (2008 ий). Эстраде марий муро-влакымат мура.
Илышкорно
30 Ага 1963 ийыште Маскасола кундем Яныкай-сола ялеш шочын. Пашаверым Марий кугыжаныш филамонийыште муын: хор капеллыште мура. «Марий Эл Радион» эфирыштыжат уста мурызын мурыжо-влак чӱчкыдын йоҥгат. Ача-аваже музыкым йöратеныт, ачаже ялыште эн тале гармоньчо лийын, аваже пеш мураш йöратен, сылне яндар йÿкан лийын. Верысе кандашияш школым тунем пытарымекыже, вес кундемыш илаш кусна. Тыге Людмила кыдалаш школым Рязань областьын Спасский районысо Кирицы посёлкышто тунем лектеш.
Тыштак муро деке утларак шÿмаҥеш. Школысо вокально-инструментальный ансамбльыште гитар дене шокташ тунемеш. Школым тунем пытарымеке, ÿдырым кӧргӧ чонжо уэш Марий Элыш конда. Ты гана 1980 ийыште Людмила Йошкар-Оласе Палантай лÿмеш музыкальный училищын вокальный отделенийышке тунемаш пура. Специальность дене Л.И.Мишуринан классыште тунемеш. 1984 ийыште училищым тунем пытарымеке, хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Тунам коллективым М.Ю.Капланский вуйлатен. Капеллыште рушла да марла у деч у произведений-влакым муреныт, Россий мучко тÿрлӧ олалашке гастроль дене коштыныт. Людмила Иванова молын семынак утларакшым хорышто мурен. Чыла оласе йочасадлаште, школлаште капеллын изирак группа дене концертым ончыктеныт. Йоча-влаклан лÿмын ямдылыме программе дене районласе школышкат коштыныт, Людмила шкежак концертын вÿдышыжö лийын.
Илен толын икымше гана солист семын 1999 ийыште руш калык муро дене сценышке лектын. Тылеч вара шкетын мурымо номер дене чÿчкыдынрак выступатлаш тÿҥалеш. Шкенжын репертуаржым марий муро-влак дене пойдара. Тудын кугу сценыште шкетын мурымыжо 2000 ийыште «Чолга шÿдыр» республиканский фестиваль годым лийын. Тунам Сеҥымашын XXX идалыкше лÿмеш тӱвыра полатыште композитор В.Куприяновын мурыжым курыкмарла йоҥгалтарен. Варарак Марий телевиденийыште икымше клипше лектеш. Композитор Валерий Кульшетовын «Мый мием чоҥештен» мурыжым калык ончыко луктеш.
Вара Людмила Иванова композитор-влак В.Алексеев, В.Захаров, В.Кульшетов, С.Маков, Ю.Бурдаков дене творческий кылым пеҥгыдемда. Людмилан ачаж ден аваже шӧртньӧ сÿаным палемденыт. Тиде юбилейлан композитор Юрий Бурдаков лÿмын «Шӧртньӧ сÿан» мурым возен. Тудым Людмила телевиденийын «Шÿмсем пӧлек» передаче гоч ача-аважым саламлыме семын йоҥгалтарен.
Еш
Мурызо ешан, марийланже икмыняр йоҥгалтарыме мурым пӧлеклен. Йочаже-влак: Ксения, Виктор, Ксения. Ача-аваже: Виктор Афанасьевич ден Татьяна Ивановна.
Заячья пристань
Заячья пристань (Пристань Заячья) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Иванова, Людмила Викторовна
Важ
Категорий:Марий мурызо-влак
Заячья пристань
Верланыме вер
Визымъер посёлко деч 28 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1980 ийыште теле тыдзын 25-ше кечынже Заячья пристань илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Ошладӱр
Ошладӱр (Средняя Турша) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше ял. Туршо ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 435 еҥ (2001 ий), 424 еҥ (2010 ий) , 384 еҥ (2013 ий)
Верланыме вер
Маскасола ола сынан посёлко деч 39 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Тинер-Шинер
Тинер-Шинер (Тинер-Шинер) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Усола ял деч 1 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Поле-Кугунур ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Лопаш
Лопаш (Болотное) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Ял лӱм
Ял ӱлнӧ купан верыште верланен, сандене «Лопаш» лӱмым пуэныт. Руш лӱмжат садымак ончыкта.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 19-ше кечынже Лопаш ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кугу Моламас
Кугу Моламас (Большие Маламасы) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2004 ий), 349 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 1 километр касвел могырно верланен.
Эртымгорно
Ялыште 1 кугу пӱя уло. Ожно Кугу Моламас ялыште кугу Мичурин-Азмекей лӱмеш колхоз лийын, вара тиде колхоз пытен. Ялыште 200 шӱдӧ наре пӧрт уло. Ял шеҥгелне Юл эҥер йоген эрта. Кажне кеҥежым ялысе калык Юлышко йӱштылаш коштеш. Ялыште шуко мотор пушеҥге кушкеш. Ялыште шуко калык ила. Йоча-влак Чакмарий школыш тунемаш коштыт, кугурак еҥ-влак Провойышто, Чакмарий солаште пашам ыштат. Паша вер чылалан сита. Ялыште газ, вӱд уло. Ялыште кугу кевыт уло, тушто мо айдемылан кӱлеш чыла уло. Ожно ялыште лийын, вара тудо пытен. Тиде имньыывечын председательже Иван Данилов лийын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Цимбидиум
Цимбидиум (Cymbidium) – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын ден Австралийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 52 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Шылтымнӧшман Категорий:Орхидей-влак
Ошламучаш
Ошламучаш (Ашлань-Вершина) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 76 еҥ (2000 ий), 44 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Купто ял деч 8 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Жемайтий
[[Файл:Etnoregionai ru.png|thumb|right|300px| Литов тукым-влакын эртык велышт этнотӱвыран регионла.
Жемайтий (žemas — «ӱлыл» гыч; Žemaitija, Žemaitėjė, Samogitia, ончыч акрет рушла Жмудь) — кызытсе Литван кас-йӱдвелыште этнографик вел. Марий йылмыш велын лӱмжым «ӱлыл мланде» семын кусараш лиеш.
Категорий:Регион-влак Литваште
Йӱштӧ Вӱд
Йӱштӧ Вӱд (Студёный Ключ) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Какшамарий ял деч 24 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Йӱштӧ Вӱд ял Ончылсола, Уял, Тошто Липша ялла дене пырля ик пырляштарыме Липша ялыш савырнен.
Шӱгар пӧрт
Шӱгар пӧрт — ик ешын але тукымын шӱгарже вач пӧрт.
Йӱштӧ Вӱд
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Шӱгар пӧрт
Эн лӱмлӧ христиан шӱгар пӧрт-влак:
Тыгак ончо
Категорий:Христиан архитектуро Категорий:Тойымо йӱла Категорий:Культ оралте-влак *
Кундыш
Кундыш мут ончыктен кертеш:
Вӱдшор (ыҥ-влак)
Вӱдшор мут ончыктен кертеш:
Политик
Политик — политике шотышто пашам ыштыше еҥ.
Марий политик-влак:
*
Веденьевск
Верланыме вер
Михайловка сола деч 3 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1977 ийыште ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
G (латин тиште)
G, g — латин тиште. 7-ше тиште тиштер-влакыште.
Категорий:Латин тиштерын тиштыже-влак
464
464 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:464Категорий:V курым
Афиллорхис
Афиллорхис (Aphyllorchis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын да Австралийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 30 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Изи Йоласъял
Изи Йоласъял (Изи Йоласал, Малые Еласы) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 388 еҥ (2001 ий), 410 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 1 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
H (латин тиште)
H, h — латин тиште. 8-ше тиште тиштер-влакыште.
Категорий:Латин тиштерын тиштыже-влак
Эпизод из жизни Дмитрия Донского
Эпизод из жизни Дмитрия Донского — Российысе кинофильм. Режиссёр — Кай Ганзен.
Макарсер
Макарсер (Изисер, Чигансола) (Макарсир, Макаркино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 185 еҥ (2001 ий), 172 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 4,5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
466
466 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:466Категорий:V курым
Пыжаш
Пыжаш — янлыкын игым лукташ ыштыме верже, шуэнрак тудо шылме вер семынат кучылталтеш.
Кылвер-влак
Категорий:Сооружения животных
Гусева, Элина Витальевна
Элина Витальевна Гусева (, Марий АССР, Шернур кундем, Тамшэҥер ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2007), доцент (2012).