cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иванов, Иван Григорьевич
Институтышто тунемме жап
1966 ий гыч И. Г. Иванов МарНИИ-ште кугурак шанче пашаеҥ лиеш, йылме секторым вуйлаташ тӱҥалеш. Тиде жапыште тудо науко пашаш чот келгемеш, марий йылмын йӱдвел-касвел наречий шымлымашым ончыко шуя. Г. М. Тужаров дене пырля «Марийские диалекты» серийын икымше кок выпускым луктыт – монографийым «Северо-западное наречие марийского языка» (1970) да «Словарь северо-западного наречия марийского языка» (1971). Тыгак тудо диалектологий, лексика да возыктышын историйже нерген статьялам воза: «К вопросу о происхождении тоншаевских марийцев» (1967), «Ударение в тоншаевском говоре марийского языка» (1967), «Марийские лексические заимствования в русских говорах Вятского говора» (1969) да моло.
1975 ий гыч кӱшыл школла дене шке пашажым кылда, чын ойлаш гын, Марий кугыжаныш университет дене, икымше кечыла гычак историко-филологический факультетын илышыш чулымын ушналтеш. Факультетын деканже семын (1977-1988) студент да преподаватель-влакын учебно-методический да научно-исследовательский пашаштым виктарен; тӱшкаешым (коллективым) диалектологий, фольклор, этнографий материалым поген шогаш; тунемме программым, марий йылме да литература дене занятий-влакым эртарыме учебный да методический пособий-влакым возаш кумылаҥден. Тудын вуйлатымашыж дене факультет йол ӱмбак пеҥгыдын шогалын, квалификациян кадр дене погынен. Тудо марий филологий (1975-1990) да марий йылме (2000-2005) кафедре-влакын вуйлатышыже лийын. 2005 ий гыч марий йылме кафедрын профессоржо, а 2010 ий гыч пытартыш кече марте Марий кугыжаныш университетысе Финн-угор институтын директорын шанче паша дене алмаштышыжлан пашам ыштен. 1994-2000 ийлаште совместительстве дене Марий образований институтысо марий филологий да культурологий кафедрын вуйлатышыже лийын.
Марий орфографийым саемдымаште Иван Григорьевичын надырже кугу, 1992 ийысе «Орфографический словарьын» шанче редакторжо лийын, 2003 ийысе вашталтше орфографийын проектым ямдылымаште да редактироватлымаште тыршен. Профессор марий йылмын фонетике могыржым возымаште ончыктымылан шоген. Алфавит да орфографий йодышла дене кылдалтше шуко статьям серен: «Этапы развития марийской графики и орфографии» (1975), «Марийский язык. Совершенствование алфавита и орфографии» (1982), «Латинизация марийского алфавита» (1971), «О новой орфографии марийского языка» (1989), «Новый орфографический словарь» (1992), «О сложных словах» (1994), «О некоторых особенностях употребления согласных в марийском языке» (1996), «Какой алфавит более подходит для марийского языка» (1999) да моло.
Профессор И. Г. Иванов марий йылмын лексике йодышлажым келгын шымлен. Тудо «Русско-марийский словарь» (1966), «Словарь синонимов марийского языка» (1975), шуко томан «Словарь марийского языка» книга-влакын ик авторжо, «Словарь новых слов марийского языка» (2001), «Словарь лингвистических терминов марийского языка» (2004) мутерлан авторжо лийын. Тиде проблеме дене кылдалтше шуко тӱрлӧ статьялам ончыкташ лиеш: «Марийские лексические заимствования в русских говорах Вятского края» (1969), «Вопрос о пуризме в марийском языкознании» (1975), «Топонимические этюды» (1978), «Еще раз об этнониме черемис» (1978), «Нужно ли обогащать лексику в современное время» (1989), «Нужно вернуть забытые слова» (1989), «Проблемы обогащения лексики марийского литературного языка на современном этапе» (1993), «К проблеме формирования терминологической лексики марийского языка» (2003) да тулеч моло.
Тудын пашаже кумдан каҥашалтын да тӱнямбал финно-угровед-влакын конгресслаште чынлалтын (Таллинн, 1970; Будапешт, 1975; Турку, 1980; Дебрецен, 1990; Йӱвӓскӱлӓ, 1995; Тарту, 2000; Йошкар-Ола, 2005), да тыгак тӱнямбал, российысе, регионкокласе, республикысе, вузын научный да научно-практический конференцийлаштыже ончалтыныт.
Шанчызе кугу научно-организационный пашам эртарен. Тудо Марий Кугыжаныш университетын финно-угор йылмыла дене докторский диссертацийым аралыме диссертационный советын членже лийын, аспирант-влакым чеслын поген шоген. Иван Григорьевич шуко тӱрлӧ ученый ушем-влакын, тӱрлӧ научный комиссий-влакын, тӱнямбалсе научный «Lingvistica Uralica» журналын (Таллинн) да уло российысе «Финно-Угроведение» (Йошкар-Ола) журналын членже лийын.
Иван Григорьевич шуко жапым мер пашалан ойырен. Тудо «Марий ушем» калык толкынын ик организаторжо, Марий Мер Каҥашын активистше лийын. Тудын инициативыже да талын тыршымыже почеш ынде мыняр ий почела «Марий тиште кече» Марий Эл Республикын официальный кугыжаныш пайрем семын палемдалтеш.
И. Г. Иванов тошло (целеустремленный), шке шанче пашаштыже чыла радамлыше, пашам ыштен кертше, у творческий шонымашан да кӱжгӧ ончыкылык планан шанчызе лийын. Марий калыкын, тӱвыран патриотшо семын Марий Эл Республикысе да уло финно-угор тӱня шанчын, тӱвыран вияҥмаштышт надырже серыпле.
Шанче паша да публикаций-влак
Касвел-венгрий университетын (Сомбатхей) филологий шанче доктор, профессор Я. Пустаин шочмыжлан 60 ий темме лӱмеш.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:«Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже-влак
12 сӱрем
12 сӱрем (12 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 193-шо (кужемдыме ийлаште — 194-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 172 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 12 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 сӱрем
Соколова, Галина Леонидовна
Галина Леонидовна Соколова (, Йошкар-Ола) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2001), доцент (2002).
Илыш корныжо
Галина Леонидовна 1968 ий шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Йошкар-Олаште шочын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
939
939 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:939Категорий:X курым
Орва
Орва́ — нылораван кудалме йӧн.
Категорий:Транспорт
Белу-Оризонти
Белу-Оризонти (Belo Horizonte, ямле каватӱр гыч) — Бразилийыште ола. Олан калыкчотшо 2 479 175 еҥ (2013).
Категорий:Белу-Оризонти Категорий:Миллионер-олала
5
5 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:5Категорий:I курым
Мурманск
Мурманск (Мурманск, Murmánska) - ола Российыште, Мурманск велын кучем рӱдыжӧ.
Мурманск - кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Мурманск
Коляйос
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
940
940 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:940Категорий:X курым
Яндукова, Светлана Альбертовна
Светлана Яндукова (Светлана Ян) (Светлана Альбертовна Яндукова (Соколова)) (, РСФСР, Марий АССР) – марий мурызо, семлызе, туныктышо, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2006).
Илыш корныжо
Светлана Яндукова 1974 ийын пеледыш тылзын 8-ше кечынже шочын.
Семлызе семын
Светлана Яндукова шуко мурылан семым возен. Тыгак, икымше марий мӱзикллан семым возен.
Важ-влак
Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Марий семлызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Перне
Перне (Коми ырес; Перна, Перна) — Коми да Коми-Пермяк калыкле символ.
Категорий:Ырес тӱрлык-влак Категорий:Калыкле символ-влак
1660 ийла
1660-ше ийла — XVII курымын шымше, 1660 ий гыч тӱҥалеш 1669 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:1660 ийлаКатегорий:XVII курым
Лепешка
Лепешка (Pteromys volans) – Евразийын Sciuridae йамагатын гыч изи янлык.
Категорий:Янлык
Австрий
Австрий (Österreich) — Европысо эл.
Категорий:Австрий
1671
1671 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1671 Категорий:XVII курым
Салехард
Салехард (Салехард; Сăля' харăд - «сернер ӱмбалне ола» гыч; Обдор - «Обь эҥерын серже» гыч) — ола Российыште, Тюмень велыште, Ямал-Ненец автоном йырвелын кучем рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Салехард
52-шо квартал чодырам аралыме пӧрт
52-шо квартал чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны 52-й квартал) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Верланыме вер
Черное Озеро посёлко деч 6 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
9 пеледыш
9 пеледыш (9 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 160-шо (кужемдыме ийлаште — 161=ше) кечыже. Идалык пытыме марте 205 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 9 кечысе событий-влак
Вӱдеж
Вӱде́ж -- Д. И. Менделеевын химий тӱҥлык-влакын периодик радамлыкшын икымше химий тӱҥлыкшӧ. Кумдан шарлыме пӱртӱсыштӧ.
9 пеледыш
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 9 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:9 пеледыш
Вӱдеж
Лавуазье вӱдежлан hydrogène лӱмым пуыш (ὕδωρ — «вӱд» да — «шочыктам» гыч) — «вӱдым шочыктышо». Руш лӱм «водород» 1824 ийыште М. Ф. Соловьев темлыш. Марий лӱм икымше гана 1928 ийыште савыктыме Ӱпымарийын мутерыште вашлиялтеш.
Кылвер
* Категорий:Пез Категорий:Металл огыл Категорий:Кочкыш ешартыш Категорий:Химий тӱҥлык
Копайгород
Копайгород (Копайгород) — Украиныште Винница велыште Жмеринка кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 243 еҥ (2021 ий).
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Белебей кундем
Белебей кундем (Белебеевский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Белебей.
*
Любешов
Категорий:Волынь велысе ола сынан посёлкыла
Купсола (Юлсер кундем)
Купсола (Эмеково) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Купсола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1570 еҥ (2003 ий), 1504 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 19 километр йӱдвел могырно верланен.
Сола лӱм
Солан лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «куп» + «сола» = «купсола».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Какшан (Провой кундем)
Какшан (Кокшайск) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше посёлко. Какшан ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 937 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Ферми Энрико
Энрико Ферми (итал. Enrico Fermi, 29 идым 1901, Рим – 28 кылме 1954, Чикаго) – выдающийся итало-американский физик, теоретик да экспериментатор, кушкын толшо кызытсе теоретический да экспериментальный физикыш кугу надырым пыштыше, квантовый физикын основоположникше, физика ден Нобелевский премийын лауреатше (1938) да 1939 ийыште США-ште эмигрироватлен. Дей Линчеин Националный академийын членже (1935), йот член-корреспондент АН СССР (1929). Тудо теория бета-распада да замедления нейтронов почын. 1939 ийыште цепной реакций умылымашым пуртен да варажым автоном проектыште участийым приниматлен. Тудын лӱмеш распределений Ферми-Дирака, модель Томаса-Ферми, химический элемент фермий лӱмдалтыныт.
Биографий
Самырык пагыт. Ферми 1901 ийыште Римыште железнодорожникын Альберто Ферми да туныктышын Ида де Гаттис ешеш шочын. Тудо изи годсек математик дек шӱмаҥын. Adolfo Amidei коллга Альберто Фермин, кудын вуйлатымашыж почеш тудо шижын тудын способностьшым теоретический физика дек. Тидден пырля, шке йолташыж Энрико Персико ден. Ферми тӱрлӧ физический опытым эртарен, вӱдын чын плотностьшым умылаш тӧчен. Кылме 1918 ийыште Ферми Высший школыш Пизыште тунемаш пурен. Ныл ий эртымеке 1922 ийыште тудо Высший школым сайын тунем пытарен, Пазиат университетыште рентгеновский луч экспериментлан икымше степеньым пуэныт. Шке кыл кучемже-влак дене пайдаланен, Ферми тыгай лӱмым ыштен, тудым стажировкыш колтеныт, Макс Борн дек Гёттингенский университетыш. Италийыш толмыж деч вара Ферми шкежым корнывожышто чучын, да тыгак наука гыч кайыме нерген шонен. Но 1924 ийыште Пауль Эренфестын йодмыж почеш тудым Римыште кычалыныт, да Георг Уленбек Лейденский университетыш Ужын. Тиде карьерыштыже повторный момент лийын да шке сеҥымышкыже Ушанвмаш ылыжын. 1925 ийыште тудо Флорентийском Ри университетыште туныктен. Ферми масон лийын, тудым «Лемми» ложышто палемденыт, 1923 ийыште, масонский штаб-квартирыште, Джезу площадыште, Римыште лийшым.
Рим университетыште
1926 ийыште Фермим Римм университетын профессоржо семын палемденыт, кудыжо илышыштыже плодотворный периодшын тӱҥалтыш лийын. 1928 ийыште тудо Л. Томас ден каласыме многоэлектрон атомын тӱҥ основанийым почылтарен. 1929-30-шо ийлаште Фермин принцип вкладым квантовый электродинамикын ышталтмашышкыже пурен. 1932 ий деч вара Ферми чылт ядерный физикын проблемышкыже вуйын пурен. 1934 ийыште бета-распада теорийым луктын. Тӱҥ-вожшо тудын лийын тыгай, бета-распада электрон деч молым эше нейтронным луктеш. 1934 ийыште Фермин икымше кугу экспериментальный пашам ыштен, ядерный физик областьыште элемент нейтрон облучений дене кылдалтшым. Вигак Ф. Жолио-Кюрин искусственный радиоактивностьым почмыж деч вара Ферми иктешлымашыш толын, что нейтрон, кудыжын заряд уке ядро ден шУкалалташ огыт тӱҥал, нуно эффективный орудий радиоактивный элементым получатлаш лийшаш улыт, тыгак трансурановыйын. Тиде оригинальный решений пеш сай лийын, 60 утла у радиоактивный изотопым пытарен налме да замедление нейтронов почмо, 1936 ийыште спективный поглощений нейтронов почмо. Ферми, кузе шуко итальян ученый-влак тудо жапысе, фашистский партийыште шоген. Тидден пырля, 1928-ше ийыште тудо ӱдырым Лауре Кагоным налын, кудыжо еврей еш гыч лийын, 1938 ий дек лишке нунын кок йочашт лийын Нелла ден Гиулио.
Нобелевский премий да эмиграций
Фермин тӱшкажын пашаже пеш кӱкшӱ отметкым налын научный тӱняште, тудо нейтронный физикын тӱҥалтышыже лийын. Фермин эффектше востребованный лийын улмаш атомный техникыште. Пашам ыштымыжлан радиоактивный элементым, нейтронный бомбардировко почеш да ядерный реакцийым почмыжлан 1938 ийыште Энрико Фермилан Нобелевский премийым физика ден кучыктен пумо. Стокголмыш алаш лекмыж годым ешыж дене пырля, Фермин Италийыш пӧртылын огыл, кушто тиде жаплан закон лектыныт, еврей-влаклан. Ферми США-ш каен, кушто вич университетыште тудлан физик профессор олмыш шогалаш йОным пуэныт. Ферми Нью-Йоркысо Колумбийский университетым ойырен налын, куштыжо 1939 ий гыч 1942 ий марте пашам ыштен.
Пытартыш ийла
Наукышто Ферми эреак самырык, нергичный да одержимый кодын. 50-ле ияш ийготан лиймыж годым вуйыштыжо поян запасым ядерный энергетика областьысе знанийым кучымыжо годым Фермин шке корныжым наука деятельностьышто вашталтен да физик частица высоких энергий да астрофизика ден заниматлаш тӱҥалын. Тыштат тудо кугу кӱкшытыш шуын: космический лучын ышталтмыжым луктын да механизмын ускорений частиц почын, изотопический квадруплетым почын, икымше адронный резонанс лийшым (1952), протон ден пи-мезоным вашкылыштым тунемын. Кеҥежым 1954 ийыште Ферми Европышто эртарен, пытартыш стадийыште лийын рак желудка ден. Тудо лекций дене Францийыште, Германийыште да Италийыште лийын, ончычсо йолташ-влакше дене вашлиялтын. Чикагош пӧртылмыж годым, Ферми кок тылзе медицинский процедурыш коштын. Ферми 28 кылме 1954 ийыште илыш дене чеверласен, тудлан лийынжат 53 ий веле.
Шарнымаш
Шукерте огыл илыш гыч каймыжлан Фермилан атомный энергийым комиссий лӱмын премийым организоватленыт ученыйлан. 1956 ийыште тиде премий «Премия нрико Ферми» лӱмым нумалаш тӱҥалыныт да чӱчкыдын кучыкташат тӱналыныт.
Лавраэҥер
Лавраэҥер мут ончыктен кертеш:
Лавраэҥер (ял)
Лавраэҥер (Шудомари, Куэрсола) (Лавраенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 174 еҥ (2003 ий), 179 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шокшем Памаш ял деч 3 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым Лавраэҥер эҥер пуэн. «Лавраэҥер» кок марий мут гыч лектын: «лавра» + «эҥер» = «лавраэҥер». «Лавраэҥер» — лавыран эҥер воктене верланыше ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Экран авалтыш
Экран авалтыш (разрешение) — Монитор экранын кугытшым (лопкыт ден кӱкшытшым) пиксель дене висымаш.
Дисплей авалтыш
Эн чӱчкыдын вашлиялтше экран-авалтышан монитор, панел, дисплей-влаклан йӱкпале дене кӱемалтше тамга-влак улыт:
Категорий:Информатике
Кова
Категорий:Еш Категорий:Ӱдырамаш
Коча
Коча — ачан але аван ачаже.
Категорий:Еш
Ԥ
Ԥ, ԥ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Цебриково
Цебриково (Цебрикове) — Украиныште Одесса велыште Раздельная кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 758 еҥ (2021 ий).
Категорий:Одесса велысе ола сынан посёлкыла
2020 ийла
2020-ше ийла — XXI курымын кумшыжо, 2020 ий гыч тӱҥалеш 2029 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:2020 ийлаКатегорий:XXI курым
6
6 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:6Категорий:I курым
941
941 ий — X курымын ийже.
Йӱледӱр
Йӱледӱр мут ончыктен кертеш:
Ҏ
Ҏ, ҏ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Кресэрге
Кресэрге — кресава але кресачалан – тынеш пурташ намийыме рвезышт.
Категорий:Еш
Электрон почто адрес
Электрон почто адрес (адрес электронной почты) — электрон почто яшлыкын идентификаторжо; тудо тыгай сынан: Лӱм@ПочтысерверЛӱм.
Категорий:Информатике
1672
1672 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1672 Категорий:XVII курым
Ӱярня (пайрем)
Ӱярня — марий калыкын пеш тошто пайремже. Руш йылмыште тиде пайрем Масленица маналтеш. Тиде — телым ужатыме да шошым вашлийме пайрем. Тудо телымсе кечын у куатым налын ырыкташ тӱҥалмыж дене, йӱд ден кечын иктӧр лиймыж дене кылдалтын, садланак йӱла-влакшат шошо пагытысе шонымаш дене шыҥдаралтыныт. Шошымсо да телымсе йӱла радам пайремым моло деч ойыртемалтшым ыштен. Пайрем шке кышкарышкыже адакат мланде паша нерген азапланымым шыҥдарен. Пайремлыме радам пӱртӱс помыжалтмым, мландын у шӱлыш ден шӱлалтымым, айдемын, ешын шошо агам эртарен колташ у вий-куат дене пеҥгадемшашыжым шижтарен.
Пайремын шарлыме кумдыкшо
Ӱярням чыла марий-влак пайремлат. Совет жапыште тиде пайремым Телым ужатымаш лӱм дене эртареныт. Таче тиде пайремын чын тӱсшым уэш пӧртылтымӧ.
Эртарыме жап
Ӱярня Шорыкйол пайрем деч вара, шым арня эртымеке, Пургыж мучаште — Ӱярня тылзе тӱҥалтыш толеш. Пайрем шочмын пура да ик але кок арня жап шуйна. Икымше арняже Кугу Ӱярня маналтеш, кокымшо — Изи Ӱярня. Южо вере, кушто пайрем ик арня шуйна, арнян икымше ужашыжым (изарня марте) Ончыл Ӱярня маныт, а изарня деч вара — Варасе Ӱярня семын ойыртемалтеш.
Пайрем йӱла радам
Пайрем модыш-влакым икымше кечынак тӱҥалыныт: шочмын эрден эрак ӱярня курыкышто мунчалтеныт. Акрет годым курык гыч мунчалтымашке кугу кумыл шыҥдаралтын. Кугезына-влак тыге чер деч аралалтыныт, у куатым чонышкышт налыныт. Ӱдырамаш-влак курык гыч мунчалтен волымышт годым лумышко кыне кычкым, шурным йоктареныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Тыге нуно сай шурно лектышым налаш шонымо кумылыштым ончыктеныт. Але сурт кӧргысӧ арвереш (тагынаш, волеш, уржа кылташ) шинчын мунчалтымышт денат нуно тыгакак пӱрсӱсын поро лектышыжлан ӱшаненыт. Кӱшкӧ кыне кушшо манын, курык гыч эн торашке мунчалтен волыман улмаш. Ӱярня пайрем ӱярня кашта деч посна эртен огыл. Тыгай курык гыч пар дене шогалын мунчалтеныт. Пӱгеш оҥгырым сакыме имне дене ял йыр кудалышт савырнымаш осал шӱлышым поктен колтымо семын умылтаралтын. Ӱярня арня мучко тӱрлӧ модыш дене модыныт, калык поснак Карта модышым йӧрата.
Пайрем ӱстел шуко тӱрлӧ кочкышлан поян лийын. Эн тӱҥ сийлан ӱян мелна шотлалтын. Шӱльӧ ложаш гыч кӱэштме ӱячам шӧр ден кӱктымӧ тӱрлӧ йӧрварым, пурам уна-влак куанен тамленыт. Ӱстел ӱмбаке погымо сий толшаш идалыкыштат тыгаяк поян лектышым сӧрен. Пайрем жапыште ял калык унам вашлиймылан, унала коштмашлан кугу верым ойырен. Тиде пайрем еш кокласе кылым пеҥгыдемдаш полшен. Икымше йӱмаш йӱлам шукерте огыл марлан лекше ӱдыр-влак шуктеныт: пелашыже, ача лийше, ава лийше дене пырля нуно шочмо суртышкышт, ача-авашт деке унала лотыныт. Ӱярня арнян пытартыш кечынже Ӱярня ден чеверласыме йӱла эртаралтын. Тиде кечын пайрем годым погынышо шӱкым поген, варашке уржа култам келыштарен йӱлалтеныт да "Ӱярня каен!" манын кечкыреныт. Тыгодым самырык ӱдыр ден рвезе=влак тул ӱмбаач тӧрштылыныт. Тулото деч вара кодшо ломыжым нурышко наҥгаен шавеныыт. Тиде пайрем йӱлам южо ял калык тачат арален ила.
Негыз
Категорий:Марий пайрем-влак
Ужар тӱс
Ужар тӱс — кум тӱҥ тӱс гыч иктым. Зелёным считают диапазон цветов спектра с длиной волны приблизительно 500—565 нанометров.
Категорий:Тӱс-влак
942
942 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:942Категорий:X курым
Петербургысо метрополитен
Категорий:Петербургысо метрополитен
Ԗ
Ԗ, ԗ — кириллик тиште.
7
7 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:7Категорий:I курым
Ԗ
1927 ий марте мокша йылмыште кучылталтше тиште.
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
943
943 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:943Категорий:X курым
Кокымшо Тӱнямбалсе сар
Кокымшо Тӱнямбалсе Сар — тӱҥямбалне сар-конфликт, 1939 ий гыч 1945 ий марте, 62 эл-влакым сарыш шупшын. Сар кум континентыште да ныл топтеҥызыште эртаралтын. Сарзе эл-влак кок тӱшкалан шелалтыныт: нацист эл-влак да Гитлер ваштареш шогышо эл-влак. Российлан тиде сар ыле, садлан Кугу Авамланде Сар маналтын. Категорий:Сар-влак
Орлов, Николай Матвеевич
Николай Орлов (Акрей) (Николай Матвеевич Орлов) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Шовакшэҥер уезд, Какшамарий ял –, РСФСР, Моско ола) – марий , туныктышо, кусарыше, мер пашаеҥ, «У куралше» икымше марий букварьын авторжо.
Илыш корныжо
Николай Орлов 1883 ийын теле тылзын 6-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Шовакшэҥер уезд Какшамарий ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий кусарыше-влак
1673
Кӧ колен
Категорий:1673 Категорий:XVII курым
Озаҥысе вокзал
Озаҥысе вокзал (Казанский вокзал) — кӱртньыгорно станций РКК-ын Москосо кӱртньӧ корнышто. Моско олаште верланен.
Важ-влак
Категорий:Москосо кӱртньӧ корно Категорий:Кӱртньыгорно вокзал-влак Москошто
Электрон таблице
Электрон таблице (электронная таблица) — компьютерыште ыҥпале-влакым таблице калыпыште пашалаш кучылталтше программе.
Категорий:Информатике
Нерге
Нерге (Meles meles) – Евразийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.
Категорий:Йос-влак
9 пургыж
9 пургыж (9 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 40-ше кечыже. Идалык пытыме марте 325 (кужемдыме ийлаште — 326) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 9 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 9 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:9 пургыж
12 теле
12 теле (12 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 346-шо (кужемдыме ийлаште — 347-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 19 кече кодеш.
54-ше квартал чодырам аралыме пӧрт
54-ше квартал чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны 54-й квартал) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
12 теле
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 12 кечысе событий-влак
54-ше квартал чодырам аралыме пӧрт
Верланыме вер
Черное Озеро посёлко деч 4 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
12 теле
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 12 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 теле
Электрон почто
Электрон почто (electronic mail, email, e-mail, электро́нная по́чта) — пайдаланыше-влаклан увертышым але документым печатлен лукде вашталтылаш йӧным ыштыше вот службо.
Эн тыглай да паша принципше ушештараш элемент системым состав электрон почто дене (кагаз) почто, кӱсынлымӧ мут сем (серыш, серышым, калта, пыштат, яшлыкым конден да молат), тыгак пагыт — тыглайлык кучылташ, кучалтеш каласен пуымо, да ситарыме шотышто, тиде жапыште, намиен гарантийна уке.
Электрон почто сайлыкшылан шотлалтеш: айдеме семын шарнен да шотлен куштылго адрес имя_пользователя@имя_домена (мутланат: somebody@example.com); тыглай текст дене кузе пуэн кертеш, да тыге форматироватлаш, тыгак файлым шкешота (текстысе документ, йӧратымем, программа-влак, архив да т. д.); утаралтмаш сервер (тӱшка икте-весе деке савырныме годым лач нуно); кушыл сита шотлан конден каласыман; мландӱмбалсе да кучылтмо программе ен, кугу писылык пуаш каласеныт.
Электрон почто ситыдымаш: тыгай улыт, кузе спам (вирусан рекламе да массовый рассылка); кучалтше намиен каласен кертеш (икмыняр сутка марте); кугыт ик тӱшкам шыгыремдат да каласыш почто яшлык каласымаш кугыт (персональный пайдаланаш ыштыме).
Тиде пайдаланышылан электрон почто яшлык тӱҥалын лукташ шкеже оксам тӱлен кертше кеч-могай жапыште, сита гыч ик зарегистрируйтесь интернет-портал.
Тыгак ончо
Категорий:Информатике
944
944 ий — X курымын ийже.
8
8 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:8Категорий:I курым
ЭШЯ
Категорий:Информатике
Калининград вел
Калининград вел (Калининградская область) — Россий Федерацийысе регион. Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 15,125 тӱж. меҥ². Калык чот - 955 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Калининград ола.
Категорий:Калининград вел
Электрон таблицысе функций
Электрон таблицысе функций (функция в электронной таблице) — у ыҥым налаш полшышо лӱмдан объект, функций ден оператор-влакын ячейкылашкышт ушык/кылвер да ыҥ тӱшкалык.
Категорий:Информатике
Лумшо
Лумшо (Соболь, Martes zibellina) – Евразийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Йос-влак
Ћ
Ћ, ћ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1674
1674 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1674 Категорий:XVII курым
Кукмарий кундем
*
Ԍ
Ԍ, ԍ — кириллик тиште.
946
946 ий — X курымын ийже.
Ԍ
Кылвер-влак
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
946
Кӧ колен
Категорий:946Категорий:X курым
Футбол дене тӱнямбал чемпионат
Футбол дене тӱнямбал чемпионат (руш. Чемпионат мира по футболу, тыгак Футбол дене тӱнямбал Кубок, ФИФА-н Тӱнямбал чемпионатше, мундиаль (исп. "Copa Mundial de Fútbol" деч) чӱчкыдын лӱмдат.) - футбол модмаш дене калык-влак кокласе таҥасымаш. ФИФАшке ушнышо эл-влак гыч пӧръеҥ-влакын чумыр командышт тӱнямбал чемпионатыште таҥасаш толын кертыт. Финал турнир-влак 4 ий жапыште ик гана эртат, но верлаште турнирлан ойырымаш-влак 3 ий жапыште эртат. 2010 ийысе тӱнямбал чемпинатыш ушнашлан 204 команде таҥасен. Ойырымаш деч вара финал турнирыште ик тылзе жапыште 32 команде таҥаса (31 - команде ойырымаш гоч эртен, 1 команде - оза элын чумыр командыже). Футбол дене тӱнямбал чемпионат-влакын пытартыш матч-влакышт шуко ончышо-влакым пога, южгунам Олимпиадымат ончышо-влакын чотышт дене ончылта.
Оҥай статистике
Чыла тӱнямбал чемпионат-влакым шотыш налаш гын, 8 эл гына чемпион лӱмым сулен кертын. Эн шуко гана Бразилий - 5 сеҥымаш, Италий Тӱнямбал Кубокым 4 гана сеҥен, Германий - 4, Аргентине ден Уругвай - 2 сеҥымаш гыч кажныже, да ик сеҥымаш гыч Англий, Франций, Испаний налыныт.
Тӱнямбал чемпионатлаште модшо семын кум гана чемпион лӱмым лач Пеле гына сулен (1958, 1962 да 1970 ийлаште. Но чемпион титулым налмашште шке шотан рекордым Марио Загало шынден - кок гана модшо семын (1958 да 1962 ийлаште), ик гана тренер семын (1970), ик гана тренерын тӱҥ полышкалышыже семын (1993)
Икымше калык-влак кокласе таҥасымаш-влак
Тӱнямбал футболын эртымгорныштыжо Тӱнямбал чемпионат - икымше таҥасымашлан шотлалт ок керт. 1909 ийыште Турин олаште сэр Томас Липтон турнирым эртарен, варажым "Сэр Томас Липтонын Кубокшо" таҥасымашым "Икымше тӱнямбал чемпионат" лӱмдаш тӱҥалыныт. Италий, Германий, Швейцарий гыч эн виян профессионал клуб-влак толынт. Но Английысе футбол федераций тидымак ышташ келшен огыл. Футболын шочмо вер гычыж толшо команде деч посна таҥасымаш шотан лийын ок керт. Тидым умылымеке, Липтон шке турнирышкыж Англий гыч "Вест-Окленд" лӱман клубым ӱжын. Тиде командыште мланде шӱй (каменный уголь) шахтын пашаеҥже-влак модыныт, но "Вест Окленд" турнирым сеҥен. 1911 ийыште англичан-влак Италийыш угыч пӧртылыныт, шке чап лӱмыштым аралаш кӱлеш лийын. Финалыште "Ювентус" клубым 6:1 счет дене сеҥымеке угыч чемпион лийыныт.
Кугу кӱкыштан калык-влак кокласе таҥасымашлан лач Олимпиаде гына шотлатын. 1924 ден 1928 ийлаште Уругвайын командыже сеҥен. Профессионал спорт чот вийым погаш тӱҥалын, вуйчо команде-влак деч чот ойыртемалын, сандене ФИФА тӱнямбал чемпионатым эртараш шонен пыштен.
1926 ийыште ФИФАн конгрессыштыже Анри Делоне каласен: "Таче футболым Олимпий Модмаш коклаште футболым кучаш ок лий". Тунамак ФИФА-н исполкомжо комиссийым чоҥен, комиссий Тӱнямбал Кубокым эртарыме йӧным кычалаш ушнен. 1928 ийыште Ага тылзын 28 кечынже Амстердам олаште ФИФА-н конгрессше йӱклымашым эртарен. Тӱнямбал чемпионатым эртарымылан йӱкым 25 делегат пуен, тореш 5 еҥ лийын.
Тыгак ончо
Категорий:Спорт таҥасымаш-влак
Дрогобыч
Дрогобыч (Дрогобич) — ола Украиныште Львов велыште. Дрогобыч кундемын рӱдерже. Калыкчот: 74 610 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе олала
947
947 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:947Категорий:X курым
ЭШМ
Электрон шотлышо машин, ЭШМ (электро́нная вычисли́тельная маши́на, ЭВМ) — информацийым, аралаш да пашалаш кучылталтше шотлышо машин.
Компьютерын синонимже. 1940—1980 ийлаште кугу электрон шотлышо машин-влакым ончыктышо термин. Ынде компьютер мут дене алмашталтын.
Категорий:Информатике
Луй
Луй (Martes martes & foina) – Евразийын да Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч изи да кугу янлык.
Категорий:Йос-влак
9
9 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:9Категорий:I курым
948
948 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:948Категорий:X курым
1676
1676 ий — XVII курымын ийже.
Эрыкан программе вораҥдыш
Эрыкан программе вораҥдыш (free software, также software libre или libre software, свободное программное обеспечение,СПО) — пайдаланышылан программе продуктым нимучашдымын шындылаш, тӱҥалыкташ, тыгак эрыкын кучылташ, йӧнештараш, копийлам шаркалаш да саемдылаш правам пуышо программе-влак.
1676
Кӧ колен
Категорий:1676 Категорий:XVII курым
Эрыкан программе вораҥдыш
Эрыкан ПВ-ыште автор права эрыкан лицензий почеш аралалтеш.
Категорий:Информатике
ЭШМ чоҥымойыртем
ЭШМ архитектур (компьютер чоҥымойыртем) (архитектура ЭВМ) — компьютерын пашарадамже ден явалажын чоҥалтме ойыртемже.
Категорий:Информатике
Новгород вел
Новгород вел (Новгородская область) — Россий Федерацийысе регион. Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 54,501 тӱж. меҥ². Калык чот - 626 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Кугу Новгород ола.
Категорий:Новгород вел
Ќ
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ярлык
Ярлык (компьютер) (shortcut, ярлык) — вес файлым, папкым але интервот лаштыкым писын тӱҥалыкташ полшышо файл.
Категорий:Информатике
Ԏ
Ԏ, ԏ — кириллик тиште.
Коми-зырян да коми-пермяк йылмылаште кучылталтше Молодцов тиштер гыч ойыртемалтше тиште.
949
949 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:949Категорий:X курым
Мурманск вел
Мурманск вел (Мурманская область) — Россий Федерацийысе регион. Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 144,902 тӱж. меҥ². Калык чот - 780 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Мурманск ола.
Категорий:Мурманск вел
10
10 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:10Категорий:I курым
Финн-угор йылме-влак
Финн-угор йылме-влак — урал йылме ешыште йылме тӱшка, финн-юлысо да угор тӱшкемыш шеледалтеш.
Финн-угор йылме-влак пушеҥгын кок тӱшкемжын(Финн-юлысо да Угор) чумыр йылмышанче вож-влак пеш ойыртымалтыт. Йылмышанчызе-влак тӱҥ финн-угор йылме-влак коклаште чумыр вож дене 200 наре мутым муыныт, 55 кол кучымаш нерген, 15 йӱдвел пучӧ нерген; да 3 нерген. Молл Хэлам (Mall Hellam) йылмышанчызе почеш ик чумыр ойлончо веле уло: “илыше кол вӱдыштӧ иеш.” (Elävä kala ui veden alla), (Elav kala ujub vee all), (az élő hal vízben úszik).
Важ
Категорий:Финн-угор йылме-влак
Мауэрбах
Мауэрбах (Mauerbach) - ола Австрийыште.
950
950 ий — X курымын ийже.
Мауэрбах
Мауэрбах
950
Кӧ колен
Категорий:950Категорий:X курым
Ӯ
Ӯ, ӯ — кириллик тиште.
Тошто Торъял
Тошто Торъял (Старый Торъял) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше сола. Тошто Торъял ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 880 еҥ (2002 ий), 735 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 6 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
«Торъял» — пич иман чодыраште лийын шогышо илем.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Ү
Ү, ү — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1677
1677 ий — XVII курымын ийже.
ФИФА
Калык-влак кокласе футбол федераций (фр. Fédération internationale de football association, кӱчык. FIFA (транскрипций: [fiːfə]), кӱчыкемдымаш мемнан ылмылан келышышын ФИ́ФА семын йоҥгалтеш) — тӱнямбал футболым виктарыше ушем. ФИФА-н Швейцарийыште, Цюрих олаште верланен. Кызыт президент пашам Зепп Блаттер шукта.
1677
Кӧ колен
Категорий:1677 Категорий:XVII курым
ФИФА
Эртымгорно
XX-шо курым толмо дене футбол чот шарлен. Калык-влак кокласе таҥасымаш-влак эрташ тӱналыныт, модмаш кугу пагылымашым сулен. Тӱнямбал футболын пашажым виктараш кӱлеш лийын. Тӱҥалтышште виктарыме пашам Английын футбол ассоциацийже шуктен. 1904 ийыште Ага тылзын 21 кечынже Париж олаште Калык-влак кокласе футбол федераций чоҥалтын. Европо гыч шым эл (Англий деч посна) тиде ушемым чоҥен. Сандене кызытсе тӱҥ термин да кӱчкыемдымаш-влакыште француз йылме кучылталтеш. ФИФА-н икымше президентшылан Робер Гереным сайленыт.
ФИФА-н вуйлатымыж почеш икымше таҥасымаш-влакым 1906 ийыште эртареныт. Но эртарымашыште кугу лектыш лийын огыл. Тиде да экономике амаллан кӧра Герен олмеш президентлан Дэниэл Вулфоллым сайленыт. Вулфолл - Англий гыч, тиде эл ФИФАшке тудо жаплан ушнен. Вес кугу таҥасымаш семын 1908 ийысе Олимпий Модмашын футбол турниржым палемдаш лиеш. Лондон олаште эртен, тыштат изи нелылык-влак вашлиялтыныт. Калык-влак кокласе футбол федераций кугемаш тӱҥалын. 1909 ийыште КАРын футбол Ассоциацийже тушко ушна, 1912 ийыште Аргентинын футбол Ассоциацийже, 1913 ийыште УАШын футбол Федерацийже. ФИФА Европо кумдыкышто гына огыл, уло тӱня мучко шарлаш тӱҥалын.
Кокымшо Тӱнямбал Сар ФИФА-н тӱзланымыжлан нелылыкым пуртен, Ушем изиш шаланен огыл, Кугу Британий тушеч лектын, но Сар деч вара ФИФА угыч вийым поген. Кугу Британий тушко угыч пӧртылын, Совет Ушем пурен. Чыла континетлаште ФИФА-н тистыже нӧлталтын, кызыт ушнышо эл-влакын чотышт дене Тӱнямбал Футбол ушем ООН-ымат ончылта.
Тыгак ончо
Категорий:Спорт ушем-влак
Игнатьева, Елизавета Ивановна
Елизавета Ивановна Игнатьева (, Марий АССР, Килемар район Йӱксар сола) — марий йылмызе, шанчызе, филологий шанче кандидат (2004).
Сӱвыль
Сӱвыль (Çĕрпӳ; Цивильск) — ола Чувашийыште, Сӱвыль кундемын рӱдӧ олажлан шотлалтеш.
Азнакаево кундем
Азнакаево кундем (Азнакай районы, Азнакаевский район) — Суас Эл Республикысе муниципал кундем.
Игнатьева, Елизавета Ивановна
Илыш корныжо
Елизавета Ивановна 1964 ийын кылме тылзын 3-шо кечынже Килемар районысо Йӱксар солаште шочын.
Сӱвыль
Важ-влак
Категорий:Чувашийысе олала Категорий:Сӱвыль кундем
Азнакаево кундем
Кундемын рӱдолаже – Азнакаево ола.
Игнатьева, Елизавета Ивановна
Илыш корныжо
Тыштак кандаш класс марте тунемын, варажым шинчымашым Арде соласе школышто налын. Лач ты школ Елизаветан пӱрымаш корныжым ойырен налаш полшен.
Арде школышто тунемме жапше Марий кугыжаныш университет дек лишемден. Тале туныктышо, учебникын авторжо, виян методист, краевед Хлебникова Лидия Ивановна поро каҥашым пуэн, шкежак Елизаветам Йошкар-Олаш наҥгаен да «Ямде лий» газет редакцийыш рекомендацийлан пуртен. Вет самырык ÿдыр эре газетыш возен шоген.
1982—1987 ийлаште Елизавета Ивановна Марий кугыжаныш университетысе историй да филологий факультетын марий йылме да литератур пӧлкаштыже тунемын. Пагалыме да палыме учёный Зиновий Васильевич Учаевын темлымыж дене тудо Марий книга савыктышышке корректорлан пашам ышташ пурен. Тыге тудын паша корныжо тӱҥалын. Вараже тӱҥ корректорлан, туныктымо пӧлкаште редакторлан, маркетинг пӧлкам вуйлатышылан ыштен. Тыге тушто 10 ий наре тыршен. Варажым 1996 ийыште Марий образований институтыш пашам ышташ куснен. Эн ончыч учебник-влакым савыктыше методистын, а пел ий гыч редакционно-издательский пӧлка вуйлатышын сомылжым шуктен.
Азнакаево кундем
Кылвер-влак
*
Игнатьева, Елизавета Ивановна
Илыш корныжо
1997—2002 ийлаште аспирантурышто тунемын. Тыштак Е. И. Игнатьева профессор З. В. Учаевын вуйлатымыж почеш шанче пашам возаш тӱналын, но Зиновий Васильевич аралыме жап марте илен шуктен огыл, садлан Елизавета Ивановна И.С. Галкинлан эҥертен. Тудо возымо пашам кӱкшын аклен. Мучаш марте пашам шукташ ӱшаным да вийым пуэныт: Иван Степанович Галкин, Иван Григорьевич Иванов, Геннадий Матвеевич Тужаров, Надежда Михайловна Краснова, Олег Арсентьевич Сергеев, Серафима Сергеевна Сибатрова да моло поро еҥ-влак. Тыге 2004 ийыште «Деривция отрицания в марийском языке» теме дене  кандидатлык диссертацийым арален.
2009 ий гыч Марий образований институтышто марий филологий да культурологий пӧлкам вуйлатен шога. Тушто тудо квалификаций нӧлтымӧ курс-влакым эртара, марий йылмым да сылнымутым туныктышо-влаклан методический полышым пуа, туныктымаште кучылтмо у йӧн-влак дене палдара, тыгак тӱрлӧ конференцийым, конкурсым эртарымаште вуйын шога. Шке пашаштыже тудо — умылышо, чолга, шке пашажым аклыше да уста вуйлатыше.
Елизавета Ивановна — 50 наре шанче статья да пособий-влакын авторжо. Туныктышо-влак шукыж годым «Сборник изложений для 1-4 классов», «Сборник олимпиадных работ по марийскому языку» да «Методические рекомендации по проектированию основных образовательных программ образовательных учреждений с учётом региональных особенностей» паша-влакшым кучылтыт. Елизавета Ивановна – чулым, весела койыш-шоктышан, поро кумылан, чыла нелым чытен лекше пагалыме айдеме.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак
12 шорыкйол
12 шорыкйол (12 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 12-шо кечыже. Идалык пытыме марте 353 (кужемдыме ийлаште — 354) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 12 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 12 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 12 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:12 шорыкйол
Кукмарий (Суас Эл)
Кукмарий (Кукмара; Кукмор) — ола Суас Элыште, Кукмарий кундемын рӱдыжӧ.
Важ-влак
Категорий:Суас Элысе олала Категорий:Кукмарий кундем
Олмештышмут
Олмештышмут — ойлончышто лӱммут, палымут але чотмут олмеш кучылталтше ойлымаш ужаш. Олмештышмут могай ойлымаш ужашым алмашта ,тудын семынак вашталтеш я ок вашталт. Ойлончышто олмештышмут утларакше подлежащий, дополнений да лиеш.
Мутлан: 1. ''Ушан кресаньык ояр ий деч ок лӱд. Тудо мландыжжым лум вӱд денак кеҥеж гочашым вӱдыжтен коден мошта.'' (С. Чавайн) 2. ''Аҥаш вес тӱрлӧ саска, шудо ӱдалтыт. Нунылан вес тӱрлӧ ӱй кӱлеш.'' 3. Мый Орлай Костям гын савырен моштем, тугай еҥым тӱняште шуко ужынам. (Я. Ялкайн)
Личный олмештышмут
Личный олмештышмут-влак луммут олмеш кучылталтыт. Нунын чот ден лицашт уло, лӱммут семынак вочмык дене вашталтыт, но ныл вочмык сынышт веле уло:
Личный олмештышмут ойлончышто утларакше подлежащий ден дополнений лиеш, мутлан: ''Ивановын почеламутшо але тӧрсыр. Садлан лиыйн ме тудлан тунемаш, адакат ончык каяш кӱлеш манына.'' (М. Шкетан)
Родительный вочмыкыште каласалтше личный олмештышмут шукыж годым рашемдык лиеш, мутлан: 1. Аваем, Россий, лач тый гана эсен лий, тыйын эсенетлан ме йывыртена. (Сем. Николаев) 2. Марий Элна, мемнан чонышто эн келгыште тый улат. (М. Якимов)
Указательный олмештышмут
Указательный олмештышмут-влак иктышт наста ыҥан улыт: тиде, тудо, ты, ту, нине, нуно, саде; весышт настан палыжым каласен пуат: тыгай, тугай; кумышышт настан мыняр улмо дене палдарат: тынар, тунар.
Нуно ойлончышто лӱммут ончылно шогат да чот денат, вочмык денат огыт вашталт, шукыж годым рашемдык лийыт, мутлан: 1. Корем ты' могырымат, корем ту' могырымат эртен кайыше-влакым Павыл кугыза каван вуй гыч ончен. (Д. Орай) 2. Молан теве нине' ушкал-влак таза, тичмаш улыт, а нуно' ушкалышт — явык? (С. Чавайн) 3. Садыште тыгай сӧремалтше мландым кучаш ок йӧрӧ. (Шабдар Осып) 4. ''Кумло куд ий еҥ кидыште илышым. Тунарак орлыкым чытышым.'' (Я. Элексейн)
Определительный олмештышмут
Определительный олмештышмут-влак ойлончышто лӱммут деч посна каласалтмышт годым вочмык дене вашталтыт да тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, лӱммут дене кылдалтмышт годым огыт вашталт да рашемдык лийыт, мутлан: 1. Пашаче еҥ коклаште кушшо, шкежат' пашачак лиеш, кеч-могай' пашам йӧратен ышта. (Шобдар Осып) 2. Икте иктым ойла, весе' — весым'. (К. Васин) 3. "Керек-кӧланат шочмо кундем шерге", — вашешта Муро Апшат. (К. Васин)
Шке олмештышмут пелен лӱммут але личный олмештышмут лиеш гын, кок мутге вочмык дене вашталтеш, мутлан: И. мый шке, Р. мыйын шкемын, Д. мыланем шканем, В. мыйым шкемым. Але: И. ачам шке, Р. ачамын шкежын, Д. ачамлан шканже, В. ачамым шкенжым.
Йодышан олмештышмут
Йодышан олмештышмут-влак тӱрлӧ нерген йодмым ончыктат — наста нерген: кӧ? мо?, качестве нерген: могай?, мынярлык нерген: мыняре? кунаре? мочоло?, тыгаяк настала коклаште вес настан вержым: кудо?.
Йодышан олмештышмут-влак йодышан ойлончышто кучылтатыт, мутлан: 1. Чынак, муро куатым, усталыкым Кождемырлан кӧ'' пуэн? Кӧ тудлан сылне, ямле семым эн сай саскала сӱвызен конден?!'' (К. Васин) 2. Можо'' тыге кумылым тарвата? Можо тыге шошым кечын айдемым ала-кушко ӱжеш, ала-мом эре кычалыкта?'' (Шабдар Осып) 3. "Вара таче могай каҥашым ыштышда?"— йодеш вате. (С. Чавайн) 4. "Вара мыняр еҥ кнагам лудаш налеш?"— мый лудмо пӧрт вуйлатыше деч йодым. (М. Шкетан) 5. "Кудыда старшой?"— адак йодо еҥ. (Я. Ялкайн)
Кӧ? мо? олмештышмут-влак ныл вочмык дене вашталтыт: И. кӧ? мо? Р. кӧн? мон? Д. кӧлан? молан? В. кӧм? мом?
951
951 ий — X курымын ийже.
11
11 ий — I курымын ийже.
951
Кӧ колен
Категорий:951Категорий:X курым
Олмештышмут
Йодышан олмештышмут
Молышт лӱммутан кучылталтмыш олмеш шкетын кучылталтмышт годым чыла вочмыкыште каласалтыт, мутлан:
Йодышан олмештышмут-влак вочмык дене вашталтмышт годым ойлончышто тӱрлӧ йыжыҥ лийыт.
11
Кӧ колен
Категорий:11Категорий:I курым
Олмештышмут
Относительный олмештышмут
Относительный олмештышмут-влак йыгыр ойлончылаште ик тыглай ойлончым весе дене кылдаш кучылталтыт гын, йодмо ыҥыштым йомдарат да ушеммут шотан мут лийыт, садлан нуным относительный (ойлончо-влак кокласе кылым ончыктышо) олмештышмут маныт.
Нунат ойлончышто тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, мутлан: 1. Кӧ' пашам ышта чот, тудлан' почет. (Калыкмут) 2. Кӧ' мом' кычалеш, тудым муэш. (Калыкмут) 3. Лийын дыр тудынат ныжыл ӱдыр, кӧн шинчаште кава кандалге. (М. Казаков)
Неопределенный олмештышмут
Неопределенный олмештышмут-влак ончыктат:
Неопределенный олмештышмут-влакат ойлончышто лӱммут деч посна кучылталтмышт годым вочмык дене вашталтыт да тӱрлӧ йыжыҥ лийыт, лӱммут дене кылдалтмышт годым огыт вашталт да рашемдык лийыт, мутлан: 1. "Ала-кӧ' толеш"— Якуня омса велке йол йӱкым колын кычкырале. (К. Васин.) Кождемыр могай-гынат' осал паша лийшашым шиже. (К. Васин) 3.Чачи, пареҥгыда уло гын, иктаж-мынярым эрыктет гын, йӧра ыле (С. Чавайн) 3. ''Империалист сар тӱҥале. Марий шемер-влак, вуйыштым сакен, ешыштым шортарен коден, ала-мо верч', ала-кӧн верч', ала-кӧн ваштареш кредалаш каеныт.'' (С. Чавайн)
Икмыняре да иктаже шомак деч моло неопределенный олмештышмут-влак чыланат кореш гоч возалтыт.
Отрицательный олмештышмут
Отрицательный олмештышмут-влак настам, тудын палыжым да чотшым шӧрен каласат. Нунат лӱммут деч посна каласалтмышт годым вочмык дене вашталтыт, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лийыт, мутлан: И. нигӧ, Р. нигӧн, Д. нигӧлан, В. нигӧм. Але: И. иктат, Р. иктынат, Д. иктыланат, В. иктымат.
Отрицательный олмештышмут-влакым ыштыше ни- приставке пырля возалтеш.
9 сорла
9 cорла (9 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 221-ше (кужемдыме ийлаште — 222-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 144 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 9 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 9 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 9 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:9 сорла
Ӱлыл Писе
Ӱлыл Писе (Нижний Писинер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 7 еҥ (2004 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шокшем Памаш ял деч 3 километр эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Яллан лӱмым «писын» йогышо эҥер пуэн. «Ӱлыл Писе» — Кӱшыл Писе ял деч ӱлнырак лийын шогышо Писе ял.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Андри почиҥга
Андри почиҥга (Починок Андреевский) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 14 еҥ (2000 ий), 1 еҥ (2010 ий).
952
952 ий — X курымын ийже.
Андри почиҥга
Верланыме вер
Марий Тӱрек ола сынан посёлко деч 4 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
952
Кӧ колен
Категорий:952Категорий:X курым
Псков вел
Псков вел (Псковская область) — Россий Федерацийысе регион. Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 55,399 тӱж. меҥ². Калык чот - 662 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Псков ола.
Категорий:Псков вел
Ұ
Ұ, ұ — кириллик тиште. Казах тиштерыште кучылталтеш (29-ше буква). ʊ|[ʊ] йӱк дене ойлыман. Кириллицыште тӱҥалтышыште «Ӯ» буквам кучылтыныт, вара «Ұ» буквалан вашталтын.
Ў
Ў, ў — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Актыжгора
Актыжгора (Актыжгора) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Черное Озеро посёлко деч 10 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
1678
1678 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1678 Категорий:XVII курым
953
953 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:953Категорий:X курым
Радамлык
Рада‘млык — иктыш чумырен погымо ваш кылдалтше -влакын шукылыкшо.
Ҳ
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Радамлык
Кызыклы фактлар
АФК Система Россия инвестиция компаниясе. Баш офис Мәскәү шәһәрендә Моховая урамы, 13 нче йорт адресы буенча урнашкан. Компания 2013 елда Fortune Global 500 исемлегендә 308 нче урында тора. Категорий:Чыла
Ӽ
Ӽ, ӽ — кириллик тиште.
Самбор
Самбор (Самбір) — ола Украиныште Львов велыште. Самбор кундемын рӱдерже. Калыкчот: 34 823 еҥ (2021 ий).
Ӽ
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Самбор
Категорий:Львов велысе олала
Белоруссий
Белоруссий (Рэспублiка Беларусь) — Европысо эл.
Категорий:Белоруссий
954
954 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:954Категорий:X курым
Коста-Рика
Коста-Рика (Costa Rica) — эл Йӱдвел Америкыште.
Категорий:Коста-Рика
13
13 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:13Категорий:I курым
956
956 ий — X курымын ийже.
1679
1679 ий — XVII курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1679 Категорий:XVII курым
Ӿ
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Һ
Һ, һ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
957
957 ий — X курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:957Категорий:X курым
Џ
Џ, џ — кириллик тиште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Сӱвыль кундем
Сӱвыль кундем (Çĕрпӳ районĕ; Цивильский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Сӱвыль. Калыкчот 38 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Сӱвыль кундем
1680
Кӧ колен
Категорий:1680 Категорий:XVII курым
Заповедник
Заповедник — шагал кодшо янлык ден кушкылым аралаш да шукемдаш ойырымо территорий.
Тыгак ончо
*