cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иванов, Аркадий Евдокимович
«Марий литератур» пашаже
«Марий литератур» книгаште автор литературым, марий письменностьын шочмыж гычак тӱҥалын, 30-шо ийла марте шымлен толеш, вигеже кок курым чоло жапым авалта. Книга Шабдар Осыпын сылнымут пашажым лончылымо дене мучашлалтеш. Кажне раздел дене библиографий пуалтеш. Автор марий литературын классикше-влак С. Чавайнын, М. Шкетанын, Н. Игнатьевын, О. Шабдарын сылнымут поянлыкыштым тичмашын акла. Посна ужашла дене лончылалтыт: Октябрь революций ден граждан сар, 20-30-шо ийласе поэзий, драматургий, прозо. Автор марий писатель ден поэт-влакын сылнымутан произведенийыштым тӱҥ шотышто идей ден тематике могырым шымла, сылнылык ойыртемжым нужнарак онча. Книгаште произведенийым возымо историй, герой-влакын образыштым лончылымаш, теорий шотан вер-влак умылаш лийшын возалтыныт, сай шонымашым кодат.
Критик сомылым шуктымыжо
Критикын кумда творческий диапазонжо «Марий коммунышто» тылечат рашрак палдырна. Тидыжым южо статья лӱм гычат ужаш лиеш: «1963 ийысе марий драматургий нерген», «Элнет», «Революцийын ошкылжо» (Марий историко-революционный драмын опытшо нерген), «Салтак вате», «Калыкын йєратыме драматургшо» (С. Николаевлан 60 ий темме лӱмеш), «Булычев Егор» да молат.
70-шо ийласе «Марий коммуна» шке лудшыжо-влакым критикын ятыр у пашаж дене куандара. Тематике тыштат – драматургий. У сын дене веле волгалтеш. «Тошто герой дене вашлиймаш» (Н. Рыбаковын «Кинде» пьесыж почеш шындыме спектакль нерген), «Сценыштӱҥ тӱтан сарын геройжо» (М. Шкетан лӱмеш Марий театрын «Ануш» спектакльже нерген), «Кӱртньӧ вий»: роман да спектакль» да молат.
1966 ийыштак «Марийская литература, искусство и народное творчество» книгаште кызытсе марий драматургий нерген кугу статьяже лектеш. Кум ий гыч «Ончыко» журнал гоч. К. Коршуновын драматургийже дене палдара. Идалык гыч «Ончыко» журнал критикын у пашажым темла: «Г. Ефруш да тудын сылнымут корныжо». 1979 ийысе «Антология марийской драматургии» книга А. Е. Ивановын ончылмутшо дене почылтеш.
1978 ийыште Киевыште Шевченко лӱмеш кок томан книга лектеш. Тушто Ким Васин нерген каласкалыше ужаш уло. Авторжо – А. Е. Иванов.
1964 ийыште «Марий коммуна» газетеш лекше статья: «Драматургийым у кӱкшытыш» статьяштыже автор мо верч тургыжлана вик пале. Сеҥымаш уло – сай. А тыпланен шогалат – язык. Тыгай шонымаш дене аклалтыт К. Коршуновын, А. Волковын, М. Рыбаковын у пьесышт. Нунын творчествыштым критик кумда умылымашыж дене акла да статья мучашыште драматург-влаклан корным почын кода: «… жапын йодмыж деч мемнан драматургийна ятыр почеш кодеш. Пьесылаште совет еҥын героический образше эше шке вержым муын огыл, илыш явленийым келгын да кумдан ончыктымаш шагал. Драматургийым у идейно-художественный кӱкшытыш нӧлталаш – марий литератор-влакын лишыл пашашт».
Университетын доцентше марий фольклор да литература дене студент-влаклан кугу, тичмаш программым ямдылен.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак
Ӱлыл Норко
Ӱлыл Норко (Нижняя Норка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 9 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийлаште Ӱлыл Норко ял Кӱшыл Норко, Заречный Норко ялла дене пырля ик пырляштарыме Норко ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
1701
Кӧ колен
Категорий:1701
551
551 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:551Категорий:VI курым
Поланур (Маскасола кундем)
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 4 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Майский чодыра участок
Майский чодыра участок (Лесоучасток Майский, Майский разъезд Нужъяльской железной дороги) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Табашино сола деч 9 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште вӱдшор тылзын 27-ше кечынже Майский чодыра участок шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Рябинина, Марианна Владимировна
Марианна Владимировна Рябинина (, Марий АССР, У Торъял кундем, Шӱргыял ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2015).
Кылвер-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Крылова, Галина Семёновна
Галина Семёновна Крылова (, РСФСР, Марий АССР, Провой кундем, Ташнур ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1988), доцент, «Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже».
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Николаев, Владислав Алексеевич
Владислав Алексеевич Николаев, калыкыште Влад Николаев семын палыме — марий мурызо, семлызе, бард, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже.
Илыш корно
14 июль 1970-ше ийыште Пошкырт Элысе Мишкан кундемысе Озерки ялеш шочын. 1996-1997 ийлаште Калтаса селасе РДК-те художественный вуйлатышылан тыршен. Творческий корныжо 1997 ийыште тӱҥалын. Тиде ийынак «Чолман йӱк» фестивальын дипломантше лиеш. 1997 ийыште республикысе Тӱвыра да сымыктыш колледжыш эстраде отделенийыш тунемаш пура.
Тунемме жапыштак Я.Эшпай лӱмеш филармонийыште пашам ышташ тӱҥалеш. 1999 ийыште регион кокласе «Ший памаш» фестивальын Гран-прим сеҥен налеш. 2001 ийыште Тӱвыра да сымыктыш колледжым артист-вокалист, эстрадный ансамбльым вуйлатыше специальность дене тунем пытара да Искандаров лӱмеш марий капеллыште пашам ышташ тӱҥалеш. 2004 ийыште Марий тӱвыра рӱдер пелен марий «Югорно» бард клубым чумыра. 2005-2010-шо ийлаште Шке семын мурышо-шоктышо-влакын «Югорно» мер организацийын Президентше.
Чапым сулымаш
Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:Марий семлызе-влак
Шулкэҥер
Шулкэҥер (Шулка) — эҥер Марий Элыште, Изи Какшан эҥерын пурла эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 21 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Пынгельмучаш
Пынгельмучаш (Пӹнгельмычаш, Атюлово) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 88 еҥ (2001 ий), 53 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык ял деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Демократикле Коҥго Республик
Демократикле Коҥго Республик (ДКР) (République démocratique du Congo) — эл Африкыште.
Рӱдолаже Киншаса.
Категорий:Демократикле Коҥго Республик
1700
Кӧ колен
Категорий:1700
Ӑ (кириллик тиште)
Кодировко
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ярамарий (ыҥ-влак)
Ярамарий мут ончыктен кертеш:
552
552 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:552Категорий:VI курым
Марий Эл (ий полат)
«Марий Эл» ий полат (Ледовый Дворец «Марий Эл») — Йошкар-Оласе спорт полат, моткоч писын ышталтын, 2006 ийыште почылтын. Тыште Марий Элысе, Россий кӱкшытысӧ да калык-влак кокласе спорт таҥасымаш-влак (тӱрлӧ спорт тӱрлык дене) эртат, тыглай кечын калык коньки дене мунчалташ тыш коштеш.
Кӧргӧ
Полат кӧргыштӧ 120 наре пӧлем уло.
Мероприятий
Хоккей да фигур мунчалтымаш дене тӱрлӧ кӱкшытан таҥасымаш-влак деч посна тиде ийполатыште фехтований дене Россий кӱкшытысӧ чемпионат эртен, шорт-трек дене россий первенстве, "Лёд и пламень" шоу лийыныт. Марий Эл Радио тыште концертым ик гана эртарен.
Кылвер-влак
Афиша сайтыште «Марий Эл» Ий полатын пашаж нерген
Тыгак ончо
Категорий:Спорт полат Йошкар-Олаште
Тошнур (Шернур кундем)
Верланыме вер
Калий ял деч 2,5 километр эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч  лектын: «тош(то)» + «нур» = «тош(то)нур». «Тошнур» — тошто нур воктене верланыше ял.
Одесса вел
Рӱдола — Одесса.
Румыний, Молдавий, Винница вел, Кировоград вел да Николаев вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
156-шо пикет илем
156-шо пикет илем (Селение Пикет 156) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 30 километр йӱдвелне лийын шоген.
Эртымгорно
156-шо пикет илем илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Маркелов, Леонид Игоревич
Леонид Маркелов (Леонид Игоревич Маркелов) (, Россий Моско) — россий кугыжаныш да мер пашаеҥ, философий шанче кандидат, Марий Эл Республик Президент (2001-2015), Марий Эл Республик Вуйлатыше (2015-2017).
Ӱмыргорно
Леонид Игоревич Маркелов 1963 ий пеледыш тылзын 25-ше кечыштыже Моско олаште шочын. Ачаже — Маркелов Игорь Иванович, СССР ялозанлык министерствын пашаеҥже лийын. Аваже — Хазова Галина Федоровна, экономист. 10 ияш годым ачаже ешым коден каен. Вуеш шумо пагыт марте аваж пален кушкын. Руш. Ешан. Эрге ден ӱдыржӧ уло. Кӱшыл шинчымашан юрист. 1986 ийыште СССР Аралымаш министерствын Йошкар тистан военный институтшым тунем лектын. Философий шанче кандидат. 1986 ий гыч 1992 ий марте Марий Эл Республик кундемыште военный прокуратурышто службым эртен, прокурор да следствий паша дене тӱрлӧ должностьым шуктен: 56680 в/ч-ын следовательже, кугырак следовательже, военный прокурорын полышкалышыже. 1992 ийыште армий гыч кайымек, адвокатлан ыштен. 1995 ийыште Россий Федераций Кугыжаныш Думын депутатшылан сайлалтын. 1995 ий гыч 1997 ий марте Россий Федераций Кугыжаныш Думын Шанче да туныктымаш шотышто комитет Председательын алмаштышыже лийын. 1997 ий гыч 2000 ий марте – Россий Федераций Кугыжаныш Думын Бюджет, налог, банк да финанс шотышто комитет член. 2001 ий шорыкйол тылзын Л.И.Маркелов икымше гана Марий Эл Республик Президентшылан сайлалтын. 2004 ий теле тылзын 19-ше кечыштыже «Единый Россий» политике партийын полшымыж дене кокымшо жаплан сайлалтын. Сайлымашын икымше турыштыжак сеҥен, 56,86% сайлышын йӱкшым налын. 2009 ийын теле тылзын 29-ше кечынже Россий Федераций Президентше Д.А.Медведев Марий Эл Республик Президент полномочийым кумшо гана шукташ Л.И.Маркеловын кандидатурыжым Марий Эл Республикысе Кугыжаныш Погыныш каҥашаш луктын. 2010 ий шорыкйол тылзын 15-ше кечыштыже Л.И.Маркелов товатмутым пуэн да должностьыш официальнын шогалын. Л.И.Маркелов IV степенян «Ачамландыште суаплыклан» орден, Келшымаш орден, Руш Православий Черкын да Российысе министерстве ден ведомство-влакын медальышт, суап знакышт дене палемдалтын.
2017 ий вӱдшор тылзын 6-шо кечынже Россий Президент Владимир Путин Марий Эл Республик Вуйлатыше Л.И.Маркеловын кумылжым шотыш налын, тудым отставкыжым приниматлен да должность деч кораҥден.
13 апрельыште РФ Следствий комитет Марий Эл Республикын ончычсо вуйлатышыже Леонид Маркеловым 235 миллион теҥге взяткым налаш тӧчымыжлан кученыт.
Уголовный делам РФ УК-ын кум статьяже почеш 12 апрельыште тарватеныт – тиде 290-ше статьян 6-шо частьше дене келшышын (“Получение взятки в особо крупном размере”), 291 статьян 5-ше частьше (“Дача взятки в особо крупном размере”) да 291.1 статья дене келшышын (“Посредничество во взяточничестве”).
Важ-влак
Категорий:Марий Эл Республик Президент-влак Категорий:Марий Эл Республик Вуйлатыше-влак Категорий:Политик-влак
Кугу Могой
Кугу Могой (Большой Могой) — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше сола, Большемогойский ял шотан илемын рӱдыжӧ.
Ивановка (Токпайэҥер ял шотан илем)
Ивановка (Ивановка) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 17 еҥ (2010 ий).
Кугу Могой
Географий
Сола Астрахань ола деч 48 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 14 километр кечывалвел-эрвел могырно, Юл эҥер дельтыште Сарбай пиктеж сер ӱмбалне, отрошто верланен, вес илымверла дене паром вончак дене кылдалтын.
Ивановка (Токпайэҥер ял шотан илем)
Верланыме вер
Токпайэҥер посёлко деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Кугу Могой
Географий
Кугу Могой солаште лу урем уло.
Кума чодыра участок
Кума чодыра участок (Лесоучасток Кума) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Кугу Могой
Калык
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 1048 еҥ ила, илыше-влак тӱҥ шотышто казах улыт.
Кума чодыра участок
Эртымгорно
Кума чодыра участок илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Кугу Могой
Важ-влак
Категорий:Володар кундемысе илымверла
Ивановка (Токпайэҥер ял шотан илем)
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Киберда
Киберда (Кибарда) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йошкар Памаш ял воктене лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ҫ (кириллик тиште)
Ҫ, ҫ — кириллик тиште. 22-шо тиште чуваш да 25-ше тиште пошкырт тиштер-влакыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Ойпого (чумырымаш)
Ойпого — тӱрлӧ произведений-влакым ушен шогышо кнага але весе информаций аралыше.
Борисово
Верланыме вер
Нуктыж ял деч 1 километр тораште лийын шоген.
Ойпого (чумырымаш)
Категорий:Сем альбом тӱрлык-влак
Карпов, Прокопий Карпович
П.Карпов-Пӱнчерский (Пектерек, Тойметкин, Корак Кордывай, Тептеран, Пӱнчелдыр, Ӧрза Пондаш) (Прокопий Карпович Карпов), (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Пӱнчерсола ял —, Озаҥ ола) — марий серызе, туныктышо, кусарыше, артист, литератур критик, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
Борисово
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Лесной ял деке ушалтын. 1980-ан ийлаште Нуктыж ял деке ушалтын.
Карпов, Прокопий Карпович
Илыш корныжо
П.Карпов-Пӱнчерский 1901 ийын сӱрем тылзын 6-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Пӱнчерсола ялыште кресаньык ешеш шочын.
Борисово
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Карпов, Прокопий Карпович
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий артист-влак
Шым Памаш
Шым Памаш (Большой Ключ) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 38 еҥ (2005 ий), 37 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мустай ял деч 2,5 километр йӱдвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «шым» + «памаш» = «шым памаш».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Токсубаев почиҥга
Токсубаев почиҥга  (Починок вновь поселённый Токсубаев) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
XIX-ан курымышто Хасан почиҥга ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Озаҥысе кугыжаныш консерваторий
Озаҥысе кугыжаныш консерваторий (Казанская государственная консерватория (академия) им. Н. Г. Жиганова) — Озаҥ оласе кӱшыл семлык тунемме тӧнеж. 1945 ийыште почылтын. Озаҥысе консерваторийым кӱшыл квалификациян музыканче-влакым (туныктышо, йоҥгалтарыше, семлызе) ямдылыме рӱдер семын ышталтын. Суас Эл, Пошкырт Эл, Чуваший, Одо Эл, Мордовий, Марий Эл гыч эн шукын тыште тунемыныт.
Икымше ректорлан семлызе, суас тӱвыралан шуко ыштыше еҥ Назиб Жигановым сайлыме.
Чапланыше студент-влак
Категорий:Консерваторий-влак Российыште Категорий:Кӱшыл тунемме тӧнеж-влак Озаҥыште
Дубровка (Марий Тӱрек кундем)
Дубровка (Дубровка) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 11 еҥ (2000 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мариец посёлко деч 12 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Пекшик (ыҥ-влак)
Пекшик  мут ончыктен кертеш:
1699
Кӧ колен
Категорий:1699
Географик координат-влак
Тый кылвер почеш уке улшо лаштыкыш кусненат
Категорий:Географий
Хорошев (Житомир вел)
Хорошев (Хорошів) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 7 644 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Изи Кундыш
Изи Кундыш (Малый Кундыш) — эҥер Марий Элыште Изи Какшан эҥерын шола эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 107 уштыш.
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Ӵ
Ӵ, ӵ — кириллик тиште. Одо тиштерыште 30-шо тиште.
Тыгак ончо
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
554
554 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:554Категорий:VI курым
У Коммуна
У Коммуна (Ерӱмбал хутор) (У Коммуна) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990-ан ийыште У Коммуна ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Ӳ
Ӳ, ӳ — кириллик тиште. 25-ше тиште Чуваш тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Тужа кундем
Тужа кундем (Тужинский район) — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Тужа.
Головин, Николай Васильевич
Николай Головин (5 Пургыж 1979, У Роҥго кундем, Васлисола ял (Кадам с/с)) — марий мурызо да мыскараче.
Тыгак ончо
Категорий:Марий мурызо-влак Категорий:5 Пургыж Кӧ шочын
Пемба
Пемба (Пемба) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Куяр ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 1232 еҥ (2010 ий), 1276 еҥ (2011 ий).
Верланыме вер
Куяр посёлко деч 6,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымерла
Коктуш
Коктуш (Коктуш) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Юлъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2004 ий), 24 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Юлъял ял деч 3 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
556
556 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:556Категорий:VI курым
Дашава
Дашава (Дашава) — Украиныште Львов велыште Стрый кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 407 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Красные Поляны (Оршанке кундем)
Красные Поляны (Красные Поляны) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Упшо сола деч 7 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Корий
Корий (Кариево) – Российыште Пошкырт Элын Краснокам кундемыштыже верланыше Кариево ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 491 еҥ (2002 ий), 563 еҥ (2009 ий) , 505 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Николо-Берёзовка сола деч 20 километр (21 км – авто дене) кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Краснокам кундемысе илымверла
Беленков, Сергей Яковлевич
Сергей Беленков (Сергей Яковлевич Беленков) (, РСФСР, Брянск вел, Почеп кундем, Усошки сола — 1997, шыжым уверде йомын) — руш серызе, почеламутчо, журналист.
Илыш корныжо
Сергей Беленков 1929 ийын сӱрем тылзын 20-шо кечынже Брянск вел Почеп кундем Усошки солаште кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Почеламутчо-влак
Кузнецов, Валерьян Васильевич
Валерьян Васильевич Кузнецов (, РСФСР, Марий АССР, Юлсер кундем, Пезмучаш ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1984).
Илыш корныжо
Валерьян Васильевич Кузнецов 1951 ийын идым тылзын 21-ше кечынже Марий АССР Юлсер кундем Пезмучаш ялеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Ермаков, Анатолий Леонидович
Анатолий Ермаков (У Роҥго кундем Кельмаксола ял) — марий гармоньчо, тӱвыра да сымыктыш колледжын туныктышыжо.
Шкежат тӱвыра да сымыктыш колледжым тунем пытарен, кӱшыл шинчымашым Петрозаводскысо консерваторийыште поген.
Кӱсола (Сотнур ял шотан илем)
Кӱсола (Кусола) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 20 еҥ (2002 ий), 10 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Пӧтъял деч 1,6 километр (авто дене — 5,6 км) касвел могырно сылне ямле кӱкшака верыште верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӱ» + «сола» = «кӱсола».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Сушкина, Светлана Сергеевна
Светлана Сушкина (14 Шорыкйол 1946 ий Марий Тӱрек кундемысе Кукурем ял) — марий мурызо, йӱкшӧ — мецц-сопрано. Марий АССР-ын сулло артисткыже (1981 ий), Марий Эл Республикын калык артисткыже (1991 ий), Йыван Кырла лÿмеш театральный премийын лауреатше (2001 ий).
Ӱмыргорно
Светлана Сергеевна Сушкина 1946 ийын 14 Шорыкйол Марий Тӱрек кундемысе Кукурем ялыште шочын. Изинек ава деч посна кодын. Ачаже вес ватым налын да ешышт шуко икшыван лийын. 10 ияш Поранчасе школ-интернатыш логалын. Интернатыште шуко тÿрлӧ кружок лийын. Светлана спортивный да музыкальныйыш коштын. Ече дене куржталмаште результатше сай лийын, музыкальный кружокышто скрипкам шокташ тунемын. Концертлаште эше солистка семын мурымат мурен. 1961 ийыште Йошкар-Олашке толешат, ик ий культпросветучилищыште тунемеш. Стипендий изи, полшышо уке. Илыш нелылыкым шижешат, Иваново область, Фурманово оласе куымо фабрикыш пашам ышташ кая. Тушто кум ий тырша. Яра жапыште самодеятельностьыш да кастене тунемме школыш коштеш. Тыге кыдалаш образованийым налеш. Вара уэш Йошкар-Олашке толын, «Электроавтоматика» заводышто пашам ышташ тÿҥалеш. Тиде кечылаштак заводысо самодеятельностьын занятийышкыже мия да мурызо-влак деке ушна.
1968 ийыште Йошкар-Олаште музыкальный театрым почыныт. Тиде театрлан хорым погаш кÿлеш лийын. Сандене оласе уремлаште увертарымашым сакаленыт. Увертарымашым лудшо ÿдырамаш-влак Светланалан театрысе колыштмашыш пурен лекташ темлен ойленыт. Светлана тушко миен, тудым хорыш налыныт. Тыгутлаштак музыкальный училищыш тунемаш пура. Кумдан палыме педагог Ф.Е.Олейникован классышкыже логалеш. Тудын темлымыж денак Светлана Озаҥысе консерваторийыш тунемаш кая.
1977 ийыште консерваторийым тунем пытарымек, Э.Сапаев лÿмеш опер да балет театрыш пашам ышташ толеш. Тыште меццо-сопрано йÿкан Светлана Сушкинан икымше пашаже Д.Россинин «Севильский цирюльник» оперыште Розинан партийже лийын. Ты рольым кызытат йӧрата. Марий оперлаште мурашыже пернен. «Акпатырыште» Марфа ден Эвикам, «Алдиарыште» Сулийым, а Н.Арбанын «Кеҥеж йÿд» опереттыштыже Тамара ден Ольган рольыштым модын.
Светлана Сергеевна театрысе паша деч посна тÿрлӧ правительственный да шефский концертлаштат пешак чулым лийын. Шуко гана музыкальный училищын залыштыже концертым ыштен. Тушто Рахманиновын, Чайковскийын, йот элласе композитор Бетховенын, Бахын, Вердин, Россинин произведенийыштым мурен. Поснак финн-угор калык-влакын мурыштым сценыш лукмыж дене кумдан палыме мурызыш савырнен. Тÿрлӧ коллектив дене пырля Венгрийышке, Эстонийышке коштын. Шке жапыштыже Москвасе Кугу театрыште стажировкым эртен (1986 ий). Тушто П.Маскиньин «Сельская честь» оперыштыже ик партийым мурен.
Кылвер-влак
Категорий:Марий мурызо-влак
Галиаскарово
Галиаскарово (Галиаскарово) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тат-Китне ял деч 7 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1981 ийыште Галиаскарово ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
557
557 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:557Категорий:VI курым
Каракша (Каракша ял шотан илем)
Каракша (Каракша) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Верланыме вер
Изи Каракша ял деч 2 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1984 ийште Каракша ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Хуторла Марий Элыште Категорий:Оршанке кундем
Вьетнам
Вьетнам (Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam) — эл Азийыште. Пошкудо эл-влак: йӱдвел-касвелыште Лаос да Китай, кечывалвелыште Камбоджо. Рӱдолаже Хaнoй.
Категорий:Вьетнам
Масканур (У Торъял кундем, ял)
Масканур (Масканур) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 7 еҥ (2002 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Масканур ял деч 0,5 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Нужаял
Нужаял (Нужанал, Нуженалы) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 89 еҥ (2001 ий), 72 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 4 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Астана
Категорий:Астана
Изи Велыж
Изи Велыж (Малые Вележи) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кужмарий сола деч 4 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1980-ан ийла мучаште Кугу Велыж ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Чокмар
Чокмар (Чекмари) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Калий ял деч 1 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Яллан негызым «Чокмар» лӱмдылтыш лӱман изак-шоляк пыштеныт.
Роҥго (Изи Кундышын эҥерйолжо)
Роҥго (Ронга) — Российыште Марий Элыште йогышо эҥер, Изи Кундыш эҥерын пурла эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 36 километр.
Чокмар
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1985 ийыште идым тылзын 26-шо кечынже Чокмар ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Роҥго (Изи Кундышын эҥерйолжо)
Категорий:Марий Элысе эҥерла
174-ше пикет илем
174-ше пикет илем (Селение Пикет 174) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Арде сола деч 34 километр йӱдвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Сумы вел
Сумы вел (Сумська область) — Украинын ужашыже.
Рӱдола — Сумы.
Брянск вел, Курск вел, Белгород вел, Харьков вел, Полтава вел да Чернигов вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
558
558 ий — VI курымын ийже.
Тӧлдӧ
Верланыме вер
Калтаса сола деч 12 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Кожланур (Шернур кундем)
Кожланур (Кожланур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Марийсола деч эрвелне лийын шоген.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кожла» + «нур» = «кожланур».
Эртымгорно
МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1978 ийыште шорыкйол тылзын 27-ше кечынже Кожланур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Пелыждӱр
Пелыждӱр (Яшково) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Шойбулак ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 45 еҥ (2002 ий), 54 еҥ (2010 ий) , 52 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Шойбулак сола деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Брусилов (Житомир вел)
Брусилов (Брусилів) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 4 914 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Изи Янгурцы
Изи Янгурцы (Малые Янгурцы) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 3 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Мариец посёлко деч 5 километр эрвел могырно верланен.
Исай почиҥга (У Роҥго кундем)
Исай почиҥга (Исаевка) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2003 ий) 7 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Токпайэҥер посёлко деч 7 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Коҥганур
Коҥганур (Конганур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 188 (2005 ий), 144 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Тумньымучаш сола деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Нольыкмарий
Верланыме вер
Чылдемыр ял деч 3 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нольык» + «марий» = «нольыкмарий». «Нольыкмарий» — Нольык эҥер воктене илыше марий-влак.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
559
Кӧ колен
Категорий:559Категорий:VI курым
Ош Холунице кундем
Ош Холунице кундем (Белохолуницкий район) — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Ош Холунице.
*
Харабали кундем
Харабали кундем (Харабалинский район) — Астрахань велын эрвел ужашыштыже верланыше муниципал район. Кундемын административ рӱдерже — Харабали ола.
Украинысе кӱртньӧ корно
Украинысе кӱртньӧ корно (Українська залізниця) — Украинысе кӱртньыгорно компаний.
Харабали кундем
Калык
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш кундемыште 41 176 еҥ ила, илыше-влак тӱҥ шотышто руш да казах улыт.
Украинысе кӱртньӧ корно
Кылвер-влак
*
Харабали кундем
Калык
Категорий:Астрахань велысе кундемла
Поморяны
Поморяны (Поморяни) — Украиныште Львов велыште Золочев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 346 еҥ (2021 ий).
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Хошимин
Категорий:Хошимин Категорий:Миллионер-олала
Кымъю
Верланыме вер
Козиково посёлко деч 17 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Укзше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Кымъю илем шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
560
560 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:560Категорий:VI курым
Шӱльӧ (ыҥ-влак)
Шӱльӧ мут ончыктен кертеш:
Колянур
Колянур  (Починок Токсубай) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
XIX-ан курымышто Хасан почиҥга ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
Почаев
Почаев (Почаїв) — Украиныште Тернополь велыште Кременец кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 7 735 еҥ (2021 ий).
Категорий:Тернополь велысе олала
Речкин, Пётр Алексеевич
Илыш корныжо
Пётр Речкин 1937 ийын сӱрем тылзын 19-ше кечынже Марий АССР У Торъял кундем Тушнур ялеш кресаньык ешеш шочын.
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Сидункурык
Сидункурык (Сидункырык, Сидулино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 56 еҥ (2001 ий), 53 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Пайскурык ял деч 4 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Каладений
Каладений (Caladenia) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын (Малайзий, Индонезий) да Океанийын (У Каледоний, У Зеландий, Австралий) шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 243 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Сеҥымаш Кече
Сеҥымаш Кече (День Победы) — фашист Германийым шалатыме лӱмеш пайрем. Пайремлан негызым Совет Ушемын Кӱшыл Каҥашын Президиумжо 1945 ий 8 Агаште пыштен. Тиде кечын Совет Ушем фашист Германийын войскажым шалатен да Кугу Авамланде Сар (1941-1945) мучашлалтын. 1941-1945-ше ийлаште, Кугу Ачамланде Сарыште совет калык Фашист Германий ваштареш кучедалын. Тушман шижтарыде керылт пурен, вийжат кугу лийын. Йошкар Армийын вийже дене таҥастарымаште тиде ала-кунар пачаш шукырак. Но туге гынат, мемнан-влак тиде шучко сарыште фашист – влакым кырен шалатеныт. Да Ага тылзын индешымше кечынже кажне ийын Сеҥымаш да сарыште вуйым пыштыше-влакым шарныме кече семын палемдалтеш. 1965-ше ий гыч тиде каныш кече.
Тыгакак тиде кечын Абхазийыште, Азербайджаныште, Арменийыште, Белоруссийыште, Грузийыште, Казахстаныште, Киргизийыште, Молдовышто, Приднестровьеште, Таджикистаныште, Туркменистаныште, Узбекистаныште,Украиныште да Кечывалвел Осетийыште калык кана.
Пайремын эртымгорныжо
1945 ийыште негызлалтын, 1948 ий гыч паша кечылан шотлалтын. Тидын олмеш каныш кечылан 1 Шорыкйолым ойырымо.
Туге гынат пайрем шке кӱлешлыкшым йомдарен огыл, открытке-влак пайрем лӱмеш ышталтыныт, фронтовик-влаклан саламмут ойлалтын. Икымше гана Совет Ушемыште 20 ий гыч гына кумдан пайремлалтын. Брежнев годым 1965 ийыште Сеҥымаш кечын юбилейже пайремлалтын, да 9 Агам каныш кече семын палемдыме.
Категорий:Пайрем-влак Категорий:Кугу Авамланде Сар
Вончӱмбал
Вончӱмбал (Вонжеполь) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 130 еҥ (2004 ий), 96 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Эҥерсола ял деч 5,5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Тӱня пушеҥге
Тӱня пушеҥге (Arbor mundi) — мифологик архетип, сандалык пушеҥге.
Тыгеак ончо
*
Шӱльӧ (Изи Кундышын эҥерйолжо)
Категорий:Марий Элысе эҥерла
Кузнецова, Алевтина Петровна
Алевтина Петровна Кузнецова (, РСФСР, Башкир АССР, Мишкан кундем, Тымбай ял) — марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, кусарыше, филологий шанче кандидат (2012).
Илыш корныжо
Алевтина Петровна Кузнецова 1971 ийын кылме тылзын 9-ше кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Тымбай ялеш шочын.
Статья, доклад материал, рецензий-влак
В. М. Васильевын тоштерже // Актуальные вопросы подготовки специалистов для национальной школы: материалы науч.-практ. конф., посвященной 45-летию открытия марийского отделения Благовещенского педагогического коллдежа. — Благовещенск, 2002. — С. 28—30.
Литератур
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Magilum
Magilum — туреч готик-метал-тӱшка, кудым 2000 ийыште Стамбул олаште ыштыме лийын.
Пытартыш участник-влак — Налан Тархан, Огуз Акалын, Догухан Коркут да Толга Шанлы.
Негыз
Категорий:Семлык тӱшка-влак
Кугу Аванур
Кугу Аванур (Кого Äвäныр, Большой Абанур) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Юлъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 120 еҥ (2004 ий), 130 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Юлъял ял деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
46-шо километр посёлко
46-шо километр посёлко (Посёлок 46-й км) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше посёлко.
Верланыме вер
Упшо сола деч 8 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже 46-шо километр посёлко шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
561
561 ий — VI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:561Категорий:VI курым
Кугу Велыж
Кугу Велыж (Вежъял) (Большие Вележи) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 139 еҥ (2004 ий), 136 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кужмарий сола деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Шаганур (Шернур кундем)
Шаганур (Шаганур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Калий ял деч 3 километр эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Шаганур ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Рябинка
Рябинка мут ончыктен кертеш:
Кишинёв
Кишинёв (Chişinău) — ола, Молдовын рӱдолаже.
Категорий:Кишинёв
Кӱсола (Памар ял шотан илем)
Кӱсола (Часовенная) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1300 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Памар сола деч 5 километр кечывалвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кӱ» + «сола» = «кӱсола».
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Песчаный
Песчаный (Песчаный) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Куяр ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 130 еҥ (2010 ий), 144 еҥ (2011 ий).
Нагорск кундем
Нагорск кундем (Нагорский район) — кундем Киров велыште, Россий. Рӱдӧ — Нагорск.
Песчаный
Верланыме вер
Куяр посёлко деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. .
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Нагорск кундем
*
Индонезий
Фотосӱрет-влак
Категорий:Индонезий
Дмитриевка
Дмитриевка (Дмитриевка) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Тат-Китне ял деч 7 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Алексеев, Геннадий Валерианович
Илыш корныжо
Геннадий Алексеев 1955 ий пургыж тылзын 17-ше кечынже Марий АССР Морко кундем Эҥерсола ялеш тыглай кресаньык ешеш шочын.
Писательын 2005-ше ийысе шарнымашыже (возымыжо) гыч:
Мый шочынак кок пачаш пиалан улам – ош тÿняшке шкетын огыл, а коктын, йыгыр пелашем Нина дене, толынам. Моло семын шкетын лийын омыл – воктенем йолташ эре лийын. Тидланак ачам-авамлан да Юмылан таум ыштем.
Эҥерсола ялысе тÿҥалтыш школышто 4 класс марте тунемын. Кыдалаш шинчымашым Морко районысо Октябрьский школышто налын. 1965–1970 ийлаште Йошкар Оласе икымше номеран музыкально-художественный школ-интернатыште тунемын. Тиде тунемме жапыште икымше почеламут корнылаже возалтын: "Миша шÿшкан огыл чиен Чодыра могырыш шикшалтын Кож вуйышто урым ужын Мумыж ден(е) камвозын." 1972 ийыште тудо Марий кугыжаныш университетын историко-филологический факультетышкыже экзаменым куча да марий отделенийын студентше лиеш. Тыште тудо 1972–1977 ийлаште тунемеш. Тиддеч вара ик ий «Ямде лий» газет редакцийыште паша усталыкым поген. 1978–1979 ийлаште Мÿндыр Эрвелне Совет Армий радамыште служитлен. Пöртылмекыже, угыч йоча газетым ыштыме пашаш ушнен. Тыште тудо 1988 ий марте тыршен. 1988 ийыште тудым Москошко высший партийный школысо журналистике отделенийыш тунемаш колтат. 1990 ий деч вара «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газетын спецкоржылан, «Марий Эл учитель» журналын тÿҥ редакторжылан, Марий книга савыктышын директоржылан, Марий туныктыш институтын редакций- савыктыш пöлкажын вуйлатышыжлан, «Ончыко» журналысе проза пöлка редакторлан ыштен. 2000 ий гыч шкенжым юмыйÿла пашалан пуэн (Йошкар-Оласе Шнуй ырес руш-марий лютеран черкын дьяконжо лийын). «Сорта», «Вестник Уральского пробства церкви Ингрии», «Марий кумалтыш» (сборник), «Айста кумалына» (молитвослов), «Юмылан чапмуро» (духовный мураршаш), приходской школлан тунемме книга – тыгай савыктыш-влакын организаторжо лийын.
Творчествыже
Сылнымут дек школ жап гычак шÿмаҥын. Школ-интернатыште сылнымут кружокыш эре коштын, тиде пашам марий йылме да литератур урокым туныктышо П.А. Апакаев вÿден.
Г. Алексеевын литератур пашажым кум ужашлан шелаш лиеш:
1) 1968–1978 ийла (поэзийыште пашам ышта);
2) 1978–1999 ийла (прозо ден шке илышыжым кылда);
3) 2000 ий гыч духовно-просветительский литературым возымаш да кусарымаш деке шÿмаҥеш. Катехизисым да моло черке сылнымутан литературымат марий йылмыш кусара.
Г. Алексеев шке творческий корныжым поэт семын тÿҥалын, вара прозыш куснен. Кумдан палыме сылнымутчо семын тудо прозышто пашам ыштымыж дене лийын. Автор шке творчествыжын тÿҥалтышлан 1983 ийыште «Эрвий» альманахыште савыкталтше «Лиза тöрлана» ойлымашыжым шотлен.
Тудын прозыжо куштылго стиль да йылме поянлык, лиризм ден ойыртемалтын. Геройжо-влак романтике шÿлышан да шке цельышт дек шуаш тыршыше семын сÿретлалтыныт. Автор моло серызе-влак коклаште пÿртÿс сÿретым ончыктен моштышо усталыкше дене ойыртемалтын. Марий пÿртÿс тудлан чоным куандарыше да лыпландарыше – ава гае –лийын. Армий радамыште лиймыж годым чÿчкыдынак шке кугурак йолташыжлан, Валентин Борисович Исинековлан, серышым возгален шоген, тудыжо салтакын кажне письмажым шинчасортала арален да, пöртылмекыже, шкаланже кучыктен. Тыге самырык авторын «Погонан рвезылык» икымше кугурак произведенийже шочын. Тыште тудо салтак илышын эн чот ушеш кодшо татше-влакым сÿретлен.
«Погонан рвезылык» лÿман книгаштыже эше «Тулык чон» повесть пурен. Тудат авторын биографийже дене кылдалтын. «Тулык чон» ончыч ойлымаш семын возалтын да «Чывытан» лÿм дене печатлалтын. Шуко эпизодшо писательын илышыж дене кылдалтын.
Г. Алексеевын кокымшо книгаже «Ӱшаным ÿжара конда» лÿм дене 1993 ийыште лектеш.
2001 ийыште прозаикын посна книга дене лукмо «Шочмо вер-чевер» лирический новелле-влак ош тÿням ужыныт. Тиде писательын кумшо книгаже лийын.
Г. Алексеевын творческий ойыртемже семын лиризмым палемдаш кулеш. Тидыжым шочмо кундем, марий пÿртÿс нерген возымыштыжо шижына. «Йотышнышо» повестьше кызытсе ял илыш темылан сералтын.
«Шочмо кече» произведенийыште автор мыланна лишыл еҥна-влак нерген мондаш тÿҥалмына нерген шижтара.
Илыш радам пужлымым, еҥ-влакын икте весышт деке кумыл йÿкшымым, еш, тукым шаланымым тыгак автор « Илет-илет да мом от уж» повествованийыштыже ÿшандарышын да раш сÿретла.
Кокымшо книгаштыже лÿмын йоча-влаклан «Мыят кугу лиям» пöлкам ойыра. Тиде ужашыште прозаик чыла материалым шке ÿдыржын, палыме икшыве-влакын койыш-шоктышыштым эскерен чумырен. Тыгак шке йоча пагытшым тачысе кече дене таҥастарен возен. Тышке пурышо произведений-влак лирический этюдлан келшен толыт.
Марий автор формо шотышто у ошкылым ыштен. «Шочмо вер – чевер» книгаш пурышо произведений-влакын чылаже вич ужашлан шеледыме: «Идалыкын эрже – шошо», «Кеҥеж кечын тамже», «Шыже толмым шижам», «Теле туштым тушта», «Идалыкын оҥго – латкок тылзе».
Г. Алесеевын произведенийлаштыже чылажымат шоналтен, вискален чоҥымо. Прозаикын шочмо йылмын сылнештарыме йонжо денат моштен пайдаланыме, кÿлеш шомакым лач шке верыштыже кучылтмо шижалтеш. Шке произведенийыштыже сюжет йогын-влакым нигунам утыжым огеш шуйдаркале, шомакым аныклен кучылтеш, шочмо йылмын тамжым, ямжым лудшо еҥлан тÿрыс почаш тырша.
Киншаса
Категорий:Киншаса Категорий:Миллионер-олала
Алексеев, Геннадий Валерианович
Творчествыже
Йылме шижмаш – писательлан Юмын пурымо эн кугу пöлекше. Г. Алексеев шочмо марий йылмынан, шке манмыжла, чевержым, вержым, эржым сайын шижын моштен да творчествыштыже тÿрыс кучылтын, землякшын, Валентин Колумбын, пайдале традицийжым кÿлынак пенгыдемден шоген.
Юмын «тарзыже» улам
– Геннадий Валерианович, пытартыш жапыште прессыште лÿмет шагал коеш да шокта. Кузе ила да мом ышта тачысе кечын писатель Геннадий Алексеев?
– Чынак, “кугу прессыште” пытартыш кум ий лÿмем огеш кой да ок шокто. Южгунам мый шкежат тидлан öрткен-тургыжланен колтем. Писатель возымым чарна гын, тиде – азап. Тыгайышкыже кызыт шуко писатель верештын. “Устелышке” возен оптымын пайдаже – сайже шагал-ла. Кеч-кöат: мланде пашаеҥ ма, “кагазыште курал-ÿдышö” писатель ма – кажныже паша лектышыжым ужнеже, молылан ончыктынеже, аклыме мутым колнеже.
Кызыт кеч-кунар, кеч-могай чапле деч чапле, сай деч сай мутым (произведенийым) сере, шукыжо ÿстелышке “шылын” возеш. А книгам лукташ таче пеш неле.
562
562 ий — VI курымын ийже.
Алексеев, Геннадий Валерианович
Юмын «тарзыже» улам
Но мыланем шорташ – язык. Юмылан тау, кагазым “курал-ÿдымö” пашам изин-олян вораненак шога. Туге, чумыр марий калыклан палыме да пагалыме журнал ден газетлаште лÿмем ок кой гынат, кажне кечын компьютерлан “кумалам”, кажне кечын чап – чара аҥа гай ош кагаз ÿмбаке шурно пырчыла шомак ден мутгорно-влак возыт, жап шумеке, могай-гынат лектышым пуат.
– Литературовед Аркадий Васинкин ик жап Марий телевиденийыште сылнымутчо-влак дене вашмутланымаш шотан “Писатель возаш шочын” передачым вÿдыш. Тудын мутшо дене келшышын, тугеже писатель Геннадий Алексееват чылт нимом возыдеак ок иле…
562
Кӧ колен
Категорий:562Категорий:VI курым
Алексеев, Геннадий Валерианович
Юмын «тарзыже» улам
– Пеш порын шарнем Аркадий йолташемын тиде передачыжым. Путырак поро да данле-надырле пашам жапыштыже ыштен кодыш родем. Мыйын шонымаште, тиде тудын ик изи ужашыже веле. Тунам Аркадий Афанасьевич тÿҥ шотышто лÿмлö да кугурак ийготан писатель-влак дене ваш мутланыш. Кызыт нуно чылан гаяк мемнан дене, илыш дене чеверласеныт. Но илыш, сылнымут илышат тидын дене чарнен ок шогал. Ик тукымым весе алмашта. Писатель ешыштат у тукым кушкын шога огыл мо? Садлан Васинкинлан тыгай тыланыме ойым каласыме шуэш: суапле пашажым умбакыже шуяш кумылжо лийже.
Шкемын нерген каласаш гын, кызыт Йошкар-Оласе марий-руш лютеран черкын пашаеҥже, марий манмыла, попшо улам. Шукерте огыл Советский районысо Шуарсола-Люперсола кундемыште почылтшо черкын кугуракшылан ойыреныт. Олаштат, яллаштат кумалтыш-влакым эртарем, Юмынойым калыкем коклашке шараш тыршем.
Черкысе пашам-тарзыланымем шоныдымын-вучыдымын тÿҥале. 2000 ий шошым Урал пробствын (“епархий” семын умылыман) “Вестник” лÿман газетшым ышташ полшаш йодыч. Тылеч вара тудо 12–18 лаштык дене кажне ийын лектын шога. Возышыжат, тöрлышыжат, сöрастарышыжат ик шкетак улам. Вара марла кумалтышлан Юмыной гыч тидым да тудым кусараш йодыч, вет марла тÿрыс Библий кызытат уке. Тыге “Кумалына” чоклыммут книга чумыргыш.
Лютеран черкысе кумалтышын ик ойыртемже тыгай: кумалаш толшо-влак шке гыч шуко чоклат, Юмым чапландарен, тудлан тауштен да удыл йодын тÿшкан мурат. А тыгай мурыжо марла йöршын гаяк уке ыле. Василий Регеж-Горохов дене коктын финн, немыч да моло калыкын ятыр черке мурыштым кусаренна, икмыняр марий композитор дене пырля южо мурылан шомакымат шкеак келыштарышна, шÿдö тыгай мурым ик аршашышке чумырымо “Юмылан чапмуро” книга ÿмаште калык коклашке шарлыш. Тиде книгам ямдылыме годым кÿчык-кужу илыш-корныштем ала-кунамак кудалтен кодымо поэзий таҥем дене, икымше йöратымашем дене вашлийым – мурылан шомакым сераш кÿлмö амал дене уэш почеламутым возаш тÿҥальым. Тидыже мыйым моткочак куандарыш, чонем йывыртыктыш. Тидланат Юмыланак уэш-пачаш таум ыштем.
Ӱмаштак Йошкар-Оласе марий-руш лютеран черкына “Сорта” чоншÿлыш волгалтарыше (“духовно-просветительский ” манын умылыман) журналым лукташ тÿҥале. Адакат шкетынак тымарте куд номерым чумырышым, да Юмо полшымо дене нуно ош тÿням ужыч. Тылеч посна Юмыной негызеш йоча-влаклан чиялтен сöрастарышаш “Илыш книга”, йоча Библийым тунемаш полшышо кнага ямдылалтын.
Юмын поро кумылжо да йолташем-влакын полшымышт дене лучко-коло ий изин-изин, пырчын-пырчын чумырымо “Шочмо вер – чевер ” книгам ончылий калыклан пöлеклен кертым. Чевер шулдыр коман кок тÿжем наре изи “кайыкем” Марий Эл да Пошкырт кундем мучко чоҥештен кайышт.
Пытартыш жапыште возымем чумырен, “Куку муро ойган” повесть ден ойлымаш-влак книгам чумырен шуктенам. “Кагаз аҥам куралаш тÿҥалмемлан” 25 ий да ош тÿням ужын, чон юарлен кычкырал колтымемлан 50 ий темме лÿмеш ала тудат ош тÿням ужеш. “Ончыкылан” ончылияк сöрымö “Тылзе ÿдыр” повестем кунам-гынат мучашке шуэш, шонем. Юмак полшыжо ыле.