cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рафаэль Санти
Пытартышше
Рафаэльын исскуствыжо пижын тӱрлӧ традиций дене и итальянский сӱретче — шамыч деке отношенийже. Шочмыжо античный культуро деке и искыствыш. Именно античныстьым, тудын архитектурышто, Рафаэль культурым черпатля шке искуствыжлан свойствен мерын чувствыже, кудо ончыкталтеш шуко религиозный сӱретыште, и тудын мадоннаже лийеш пленительный и налдыме образше тыгай жипописьын родшым. Рафаэль ыштен монументально — декоративный композицийым, лекше подражаний предмет лани шуко сӱретчылан и туня рархитектор –шамычлан. Произведений — шамычше, рафаэльын ыштымыже лийыныт классический эн чын значений тиде мутын, то есть налме чыла признанийым. Рафаэль лийын непревзойденный мастар гына лийын огыл идеально уравновешанный композиций: тудым колорит, волгыдо и йылгыжше и ик жапысе прозрачный и лушкыдо, сайын сочетатля тудын сӱрет-шамыч дене.рафаэллан кулеш лийын огыл чужды зодчествои ваяний. Колмыж деч вара Браманте вуйлатен рим соборын строительствыжым святой Петрын: тудын планже ододрен лийын, но тудо шуктен пыштен фундаментым гына.
Ученик коклаште рафаэльын лийын ваятельже — Лоренц Лоренцетте. Эскиз почеш и руководство шкенжын кугу туныктышын тыдо ыштен ала мыняр скульптурым.,нуныт кокла гыч мемнан марте толын шуыныт иктыже гына — «Колшо рвезе дельфиныште». Тушто воплощен мраморыште рафаэлевский идеал моторлык, тудын ритымже и гармонийже: уке колымо ужас, каеш, будто йоча сайын мален колтен. Тиде единственный свидетельство скульптурный генийын Рафаэльын-Божественный Санцио-умбакыже лийынолицетворений идеальный, погымо божественный художникын дарже. Рафаэльын лӱмже савырнен нарицательный лӱмыш идеальный сӱретчылан.
Тӱҥ паша
Категорий:Итальян сӱретче-влак Категорий:Итальян архитектор-влак Категорий:Ренессанс
Компьютер
Компьютер (computāre — вычислять, computer — вычислитель, компьютер) — информацийым налын саклыше, йондартыше да пайдаланышылан кӱлшӧ сын дене луктын пуышо программлыме машин.
Мигель де Сервантес
Мигель де Сервантес (Miguel de Cervantes Saavedra 1547 - 1616 Вӱдшӧр 22) — испан серызе. Тудын пашаже - Дон Кихот икымше кызытсе Европысе роман семын палемдалтын. Испан йылмым южгунам тыге маныт: la lengua de Cervantes (Сервантесын йылме), тудо тыгай куатле влиянийым испан йылмылан ыштен.
Категорий:Испан серызе-влак
Джордж Гордон Байрон
Джордж Гордон Байрон (George Gordon Byron, 6th Baron 1788 Шорыкйол 22 – 1824 Вӱдшӧр 19) — англичан почеламутчо, романтизм йогыныште ик эн палыме еҥ.
Категорий:Почеламутчо
Миранд йылме
Миранд йылме (мирандла mirandês) — индоевропысо (роман) йылме.
Компьютер
Компьютерын эртыкше
Икымше гана «компьютер» мутым аҥгличан йылмыште 1613 ийыште ойленыт. Тунам шотлымашым вуйлатыше айдемым тыге маныныт. XX курым пелыштыже марте компьютер мутым туге кученыт. XIX курым мучаште компьютер мут дене шотлымашым ыштыше машинам манаш тӱҥалыныт.
Тачысе компьютерлан кок посна технологий негызым пыштен. Икымше — автоматик шотлымаш, кокымшо — программлымаш кертмаш (кунам ӱзгарлан программым пуаш лиеш). Но эреак ыштылтше тыгай ик пӱтынь устройстве уке ыле. Механикле автоматикле шотлымаш ӱзгарлан Абакус шотлалтеш але логарифмический линейке, Астролаб але Антикитерын механизмже (150–100 мемна курым деч ончыч). Херон 10-70 ийлаште механикле театрым чонен. Тиде театр айдеме деч посна шке 10 минутан представленийжым ыштен. Представленийжым кугу кандра ден кышкар радамлык вуйлатен. Тыгай механзм могай ужашлан кунам да могайым сомылым ыштыман рашемдыме йӧн гай шотлалтен кертеш. Тыгай койыш программлымаш кертмаш маналтеш, тиде программлымаш кертмашын ыҥже.
Икымше программлыме (программлымаш кертмаш дене) аналог компьютерлан «Полат шагат» — астрономий шагат шотлалтеш. Тудым Аль-Джазари 1206 ийыште чонен луктын. Тудо зодиакын, кечын да тылзын орбитым, тылзын фазым ончыктен. Тылзын фазым ончыктышо капкам йыр пӧрдалыме. Кажне шагатыште автоматическе омса почмо. Визыт робо-мурызо-влак семым шоктышт. Пайлыше вал деч вӱдорва дене ваге ушна. Кунам ваге пера, тунам робо-мурызо семым шокташ тӱҥала. Ийын кече да йӱд кужытшо почеш ӱзгарын кече да йӱд кужытшым программироватьляш лиеш ыле.
Реннесанс жапже Йывропысо математиклан да шонен чонымашлан у вийым пуэн. 1623 ийыште Вильгельм Шыкард икымше йывропысо механикле калькулыторым шонен луктыш. Тудо программлымаш кертмешетдыме ыле, садлан компьютер семын тудым лӱмдаш ок лий.
1801 ийыште Жозеф Мари Джакюард куымо станыш у йӧным пуртен. Тудын станже рожан лаштыкым ямдылык семын кучылтен. Садлан станже йӧсӧ ярныкте сӱретым автоматик семын куаш кертын. Тачысе компьютер чонымаш корнышто тыгай Джакӱардын станже кӱлешан ошкыл улеш. Тыгай рожан лаштыкым кучымаш, эреак программлымаш кертмаш семын шотлалтен кертеш.
1837 ийыште Чарлз Бэббидж икымше тӱрыс программлыме механикле компьютерым шонен луктын.Тудо лончылыше машина маналтеш. Но Беббиджын оксаже шуго огыл, садлан Беббидж тиде машинам ыштен пытарен огыл.
1880 ийла тӱҥалтышыште, Герман Холерис данныйым шарнен моштымашын шонен луктын. Тудо деч ончыч, гына шарненыт. «Икмыняр кагаз лента дене шынымаш деч вара, тудо рожан лаштыкыште чарнен…». Тиде рожан лаштыкым пайдалашлан тудо табуляторым да рожым-ыштыше кид-машинам шонен луктын. Тиде кум ӱзгар вара информациым пайдаланымаш озанлыклан негызым пыштен. 1890 ийын УАШ калыкчотшым ыштыме годым Холерисын компанийже кугу автоматикле шотлымашым ыштен. Тиде компаний варжым IBM-лан негызым пыштен. XIX курым мучаште икмыняр шонен луктымаш-влак лектыме: рожан лаштык, булев алгебра, вакуум лампе да телетайп. Тиде шонен лукмаш-влак компьютерын чонымашыжын кӱлешлыкыжым чынленыт.
XX курымын тӱҥалтыш пелештышыште, шуко шанче шотлымаш сомылым аналог компьютерын полшыкше дене рашемденыт. Тугодым тыгай компьютер-влак уста лийыныт, модельже механикле але электрическе радамлыкыште ышталтыме. Туге гынат программлымаш кертмашыже уке ыле. Да тачысе компьютер-влак дене таҥастараш гын, шукышӧрынан улмыже ок сите ыле.
Алан Тьюринг кумдан палыме тачысе компьютер шанчын ачаже. 1936 ийыште алгоритм  возен да Тьюринг машина дене шотлымашым шонен луктык. Time журнал Алан Тьюрингым XX курымыште эн кӱлешан 100 айдеме лӱмерыш пуртымаш нерген тыге каласен: Тыгай факт уло: клавиатурышто возышо але электронне четлыкым але текст-процессор программым почышо кажне еҥ Тьюринг машинан воплощенийже дене пашам ышта.
Конрад Цузе (Konrad Zuse) программе почеш вуйлытыме компьютерым шонен луктын, 1941 ийыште икымше ыштыше шотлышым чонен, да 1955 ийыште икымше магнитне шарнывер дене компьютерым чонен.
Тачысе компьютерлан Джордж Стибиц негызым пыштен. Тудо Bell Labs-ыште пашам ыштен. 1937 ийыште Теле тылзыште реле дене негызлыме калькуляторым чонен («Model K» маналтеш). Тиде калькулятор арифметике операцийым шотлашлан кокытан шотпал радамлыкым кучылтмо икымше калькулятор семын шотлалтеш. Тиде технологий тачысе шотлышелан негызым пыштен.
1930 да 1940 ийлаште эре виямдыме да ӱшанлыме шотлышо устройсте радам чонымо, тачысе компьютерыште койшо сын-кун-влак (feature) ошкыл-ошкыл дене ешарыме. Цыпр электроникым пайдаланымаш (1937 ийыште Клод Шеннон палынак шонен луктын), ӱшанлырак программирований кертмаш пеш кӱлешан ошкыл-влак улыт, но тиде корнышто «икымше цыпр электронле компьютерлан». иктым ойырен налаш неле. Шерге сеҥымаш-влак:
...
Программ
Тачысе компучырын ик эн тӱҥ ойыртемже - компучырым программлаш лиеш. Тидын дене компучыр вес машина дечын ойыртемалтеш. Вес семынже манаш гын, компучырлан иктаж-могай инструкцийым (программым) пуаш лиеш, компучыр вара тиде инструкцийым шукталтеш. Южо компучыр-влак томаша концепций почеш ыштат (квант компучырым ончо), тачысе компучыр-влак вон Нейман архитектура негызеш ыштат, машин код императив программлымаш йылмыште возалтеш.
Компучыр программыште пычырик инструкций лийын кертеш але шуко амион инструкций (текст процессорлан программыште але вот-браузерлан программыште, мутлан). Тыглай тачысе компучыр ик секундыште камысыр инструкцийым (гигафлопс) шуктен кертеш, да тыге шуко ийым йоҥылышде ыштен кертеш. Иктаж-мыняр амион инструкцийан кугу компучыр программым программист тӱшка иктаж-мыняр ий возен кертеш. Тыгай тыглай огыл сомылышто товатат йоҥылыш лийын кертеш.
Шарныме программе архитектур
Тиде ужаш RAM-машин негызлыме компучыр-влак нерген.
Шукыж годым, компучыр инструкций-влак куштылго улыт: ик числаш весым ешараш, ик вер гыч весыш иктаж-могай данныйым кусаркалаш, ӧрдыж каласымашым колташ да моло. Тиде инструкцийым компучыр шарныш гыч лудмо да пуымо радам почеш шуктымо. Туге гынат лӱмын ыштыме инструкций-влак улыт, нуно почеш компучыр кызытсе вер гыч мӧҥгешла але ончыко программысе вес верыш кусна, да тушечын тӱҥалын инструкций-влакым шукташ тӱҥалеш. Тылеч коч, куснымаш инструкций келшык почеш ышталтын кертеш. Садыге, иктаж-могай ончычсо шотлымашын лектышыже але ӧрдыж событий почеш тӱрлӧ инструкций радамым шукташ лиеш. Шуко компучырыште куснымо верым шарныше да мӧҥгешла куснышо лӱмын ыштыме инструкций-влак улыт.
Программе шукталтмаш книга лудмаш семын улеш. Айдеме молгунамсе кнагам почела лудеш, ик ойлончо гыч тӱҥалын, весыш шуя. Южгунам айдеме мӧҥгешла кусна, южгунам иктаж-могай оҥай огыл ужашым посна коден кертеш. Тыгак компучыр программым шукта, южгунам мӧҥгешла кая. Кӓмыл кӧргысӧ келшык ок шыкто, инструкций ужашым компучыр адак да адак шукта. Тиде маналтеш - программын вуйлымаш йогынже, тидыж дене кӧра компучыр сомылым уэш ыштен кертеш, айдеме нержым чыкмаш деч посна.
Айдеме кӱсен калькулятор дене тыглай арифметик операцийым, мутлан кок числам ешарен, пырт полдыш темдалмаш дене ыштен кертеш. Но 1 гыч тӱҥалын 1000 чыла числам ешараш - ятыр жапым да шуко полдыш темдалмашым налеш, да тиде сомылыште йоҥылышым ышташ неле огыл. Вес могырышто, тиде сомылым шукташ компучырым программлаш лиеш, тиде пычырик инструкций дене:
mov #0, sum    ; ушыклан(суммылан) 0 шындена mov #1, num    ; числалан 1 шындена loop: add num, sum   ; ушыкыш числам ешарымаш add #1, num    ; числаш 1 ешарымаш cmp num, #1000 ; числам 1000 дене таҥастарена ble loop       ; числа <= 1000 гын, 'loop' деке мӧҥгешла куснена halt           ; программе мучаш. шуктымашым чарнена
Важ-влак
Категорий:Информатике
Перу
Перу (Perú) — эл Кечывалвел Америкыште.
Категорий:Перу
440 ийла
440-ше ийла — V курымын визымше, 440 ий гыч тӱҥалеш 449 ийыште мучашлалтеш.
Важ-влак
Категорий:440 ийлаКатегорий:V курым
793
Кӧ колен
Категорий:793Категорий:VIII курым
10 ага
10 ага (10 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 130-шо (кужемдыме ийлаште — 131-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 235 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 10 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 10 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:10 ага
Палымут
Йылмылончыш шанчыште палыму́т — лӱммутын але олмештышмутын палыжым (могай улмыжым) ончыктышо ойлымаш ужаш. Палымут могай?, кусо? да кунамсе? йодышлан вашмутым пуа.
Южо палымут кужун да кӱчыкын каласалтеш: ошо - ош, шеме - шем, йошкарге - йошкар, ужарге - ужар, кошарге - кошар, ныжылге - ныжыл. Лӱммут ончылно рашемдык семын кӱчык формо кучылталтеш, мутлан: ош куэ, ужар лышташ, шем чодыра, кошар тоя. Лӱммут почеш але шкетшым каласыме годым тыгай палымут кугу сынан лиеш, мутлан: куэ ошо, лышташ ужарге.
Таҥастарымаш
Наста-влакын икгай палышт тӱрлӧ ойыртеман — изи але кугу — лийын кертыт. Тидым каласен пуаш йылмын посна йӧнжӧ уло. Тудым таҥастарымаш таҥдыш маныт. Тыгай таҥдышыже кокыт уло: таҥастарыме да превосходный.
Танастарыме таҥдыш
Таҥастарыме таҥдыш ик настан палыже вес настан деч утларак але шагалрак улмым ончыкта. Таҥастарыме таҥдышын кок сынже уло: тыглай да йыжыҥан. Тыглай сынжым -рак супикс ышта, мутлан: ''Памаш яндар, мо яндар — яндаррак мемнан шӱмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына. (Б. Данилов) Таҥастарыме таҥдышын йыжыҥан сынже утларак шомак полшымо дене ышталтеш, мутлан: Вес пӧлемже утларак кугу да волгыдо.'' (А. Юзыкайн)
Таҥастарыме таҥдышан палымут ойлончышто рашемдык але предикат лиеш.
Превосходный таҥдыш
Палымутын превосходный таҥдышыже марий йылмыште ушныман сынжан гына. Тудо моло настан качествыж дене таҥастарымаште эн кугу качествым ончыкта.
Превосходный таҥдыш кок семын ышталтеш:
Палымутын ышталтмыже
Палымут-влак вес шомак гыч кум йӧн дене ышталтыт:
Южо палымут лӱммутыш вончен, тыгай улыт, мутлан: рвезе, шоҥго, поян, нужна, йорло, икмарда. Нуно палымут семынат, лӱммут семынат кучылталтыт: ''Ужар шӱман рвезырак олмапу тӱҥыш мераҥ нултымо деч кож лӱсым шондаш гай пидме. Шкеже Иван Васильевич вич кугурак рвезым пеленже налешат, руэн, кылме олмапу пундышым куклаш тӱҥалеш.'' (Шабдар Осып)
палымут-влак
Ушалтме йӧн дене лийше йыгыр палымут-влак пырля возалтыт, мужыран йыгыр палымут-влак — кореш гоч.
Палымутым лӱммут семын кучылтмаш
Лӱммутан йыгыре кучылталтмыштым алмаштен, палымут ойлончышто лӱммут семын шкетынак кучылталтеш да, , лица дене вашталт кертеш, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лиеш, мутлан: 1. Юл гыч Чарлашке йошкарге-влак толыт. (С. Чавайн) 2. Ожно изи ешанынат мландыже кугу лийын, кугу ешанже изи мланде дене илен. (Д. Орай) 3. Эр марте йошкаргылан полыш толын шуын. (С. Чавайн)
Негыз
Категорий:Ойлымаш ужаш
Леонардо да Винчи
Леонардо да Винчи (Leonardo da Vinci) — итальян полимат: сӱретче, шанчызе, шонен лукшо да серызе, Итальян Ренессанс сымыктыш аланыште тыршен.
1452 ийын Вӱдшӧр тылзын 15 кечыныште Винчи ола пелен да Флоренций деч тораште огыл верланыше Анкиано селаште «кум шагат йÿдым» шочын. Антонио да Винчи (1372-1368), тудын кочаже, дневникыштыже тыге серен: «Шуматкечын, вÿдшор тылзын 15 кечыжын кум шагат йÿдым уныкам, Пьеро эргымын эргыже, шочын. Йочалан Леонардо лÿмым пуеныт. Тудым Пьеро ди Бартоломео тынеш пуртен». Тудын ачаже 25 ияш нотариус Пьеро (1427-1504) лийын, аваже - тыглай кресаньык. Изирак улмыж годым Леонардо аваж дене илен. Вашке ачаже поян ÿдырым налеш, но нунын йочашт лийын огыл, сандене Пьер эргыжым шке декше ончаш налеш. Ава деч посна кодмыжлан кöра, Леонардо ÿмыр мучкыжо шке пашалаштыже аважын образшым почын пуаш тыршен. Тиде жапыште тудо кочаж дене илен. Винчи олан шуко палыме еҥ-влак Леонардон илышыштыже участвоватленыт. Рвезын 13 ияш лиймыж годым изаваже йочам ыштышыжла колен. Ачаже уэш ӱдырым налеш да адакат тулык марий кодеш. Тудо 77 ий илен, ныл гана ӱдырым налын, 12 йочаже лийын. Ленардон Винчи манмыже чылт фамилийжымак огыл, а Винчи ола гыч улмыжым ончыкта.
1446 ийыште Леонардо да Винчи Верроккьо сӱретлыме мастерскойыш сӱретчын полышкалышыжлан пура. Верроккьо мастерской Италийын интеллектуальный рӱдерыштыже, Флоренций олаште, верланен, тидыже тудлан гуманитарный шанче-влакым тунемаш да технический навыкым налаш йӧным ыштен шоген. Тудо черченийым, химийым, металлургийым, металл, гипс да коваште дене кылдалтше пашам тунемын. Тидын деч посна самырык мастар сӱретлымаш, скульптур да моделирований дене амалкален. Тыгак мастерскойышто Перуджино, Лоренцо ди Креди, Аньоло ди Поло тунемыныт, Боттичелли пашам ыштен, палыме мастер Гирландайо лиеден. Варажым, кунам Лонардон ачаже тудым мастерскойышкыже пашаш налеш, тудо Верроккьо дене умбакыжым кылым кучаш тÿҥалеш.
1473 ийыште 20 ияш Леонардо да Винчи Святой Лука Гильдийыште мастерын классификацийжым налеш.
Италийыште Флорентийский Академийыште эн ушан-влак у искусствын теорийжым шочыктеныт. Самырык ӱдыр-рвезе-влак ӱчашымаште жапым пытареныт. Леонардр мер илыш деч ӧрды«»жтӧ кодын, мастерской гычшо шуэн лектын. Тудлан теоретический ӱчашымаште оҥай лийын огыл, тудо мастарлыкшым вийныктарен. Икана Верроккьо «Христосым тынеш пуртымаш» сӱретлан заказым налын да кок суксо гыч иктыжым сӱретлаш кӱштен. Тудо жаплан тиде художественный мастерскойын тыглай практикыже лийын: туныктышо шке полышкалыше тунемшыж дене сӱретым шочыктен. Эн тале да тыршышылан сӱретын ик ужашыжым тӱрыснек сӱретлаш инанен. Ленардо ден Верроккьо ик суксо гыч сӱретленыт, да нуным ончен, тунемшын туныктышыж деч мастарлын сӱретлымыже вигак палдырна. Верроккьо чиялтыме помылажым кудалтен да тидын деч вара нигунамат живопись деке пӧртылын огыл манын Вазари возен коден.
1472—1477 ийлаште «Христосым тынеш пуртымаш», «Благовещений», «Вазе дене мадонна» паша-влак ӱмбалан тыршен. 70-ше ийлан кокымшо пелыштыже «Пеледыш дене мадонна» паша ышталтын.
1481 ийыште тудо икымше кугу заказшым шуктен. Тиде Флоренций деч тораште огыл верланыше Сан Донато а Систо монастырьлан ыштыме алтарный образ «Поклонение волхвов» (пытарыме огыл). Тиде ийыштак «Шнуй Иероним» сӱретым возаш тӱҥалеш. 1483 — «Мадонна в гроте» сӱрет дене пашам тӱҥалеш.
1487 — чоҥештылше машин — орнитоптер дене пашам ыштымаш.
1489—1490 — «Дама с горностаем» сӱрет.
1489 — череп-влакын анатомий сӱретышт.
1490 — «Музыкантын портретше» сӱрет. Франческо Сфорцын чапкӱжӧ почеш шун гыч модельым ыштыме.
1490 — кумдан палыме сӱрет «Витрувианский айдеме».
1490—1491 — «Мадонна Литта» ышталтын.
1490—1494 — «Мадонна в гроте» мучашлалтын.
1495—1498 — Миланысе Санта-Мария делле Грацие монастырьыште «Тайная вечеря» фреске дене паша.
1499 — Людовик XII француз войска-влакше дене Миланым сеҥен налыныт. Ленардо Миланым кудалтен кода. Сфорц чапкӱн модельже чот сусырген.
1502 — архитектор да инженер олмеш Чезаре Борджиа деке службышко пура.
1503 — Флоренцийышке пӧртылеш. «Анджарийыште сарлымаш» фреске деке картон да «Мона Лиза» сӱрет.
1505 — кайык-влакын чоҥештымашын набросокшо.
1508—1512 — Миланыште Тривульцио маршаллан чапкӱ дене паша.
1512 — «Автопортрет».
1512 — Римыш куснымаш.
19 декабрьыште 1515 ийыште Болоньеште папа Лев X ден Франциск I корольын свиданийыштышт лийын. 1513—1516 ийлаште Леонардо Бельведерыште илен, «Иоанн Креститель» сӱрет дене пашам ыштен.
1516 ийыште Леонардо француз король деч ӱжмашым налын да Кло-Люсе замкыште илаш кодын. Тудо официальный званий почеш икымше сӱретче, инженер да архитектор лийын. Тымарте тудо Италийыште инженерын званийжым нумалын огыл.
Францийыште тудо моткоч шагал сӱретлен, но шкенжым уста еҥ семын ончыктен. Тудо мастарлын пайрем-влакын эртарыме, Роморантаныште у полатым чоҥымо, Луара да Сона коклаште каналым да тыгак Шамбор замкыште тӱҥ спиральный тошкалтышым чоҥымо паша-влакым виктарен колтен. Колымыж деч кок ий ончыч мастарын пурла кидше йымен каен, да тудо пыкше гына вес еҥын полшымыж деч посна коштын кертын. Амбуазыште кумшо ий илымыж годым кудло шым ияш Леонардо вакшыште веле киен. 23 апрельыште 1519 ийыште тудо завещанийын возен коден, а 2 майыште Кло-Люсеште колен, йырже тудын йолташ-влакше да шедевр-влакше лийыныт. Вазарин мутшо почеш, да Винчи лишыл йолташыжын I Франциск корольын кидешыже колен. Тиде чын ала чын лийше огыл, но Францийыште кумдан шарлыше легенде Энгрын, Ангелика Кауфман да моло сӱретче-влакын пашалаштышт ончыкталтын. Леонардо да Винчим Амбуаз замкыште тоеныт. «Тиде монастырьыште Француз королевствын моткоч кумдан палыме сӱретчын, инженерын да зодчийын Ленардо да Винчин капше кия», — шӱгар кӱ ӱмбалныже возен кодымо.
Тӱҥ наследниклан тудын йолташыже да тунемшыже Франческо Мельци шотлалтын. Варажым 50 ий наре тудо мастерын наследствыж дене вуйлатен шоген, тушко тыгак сӱрет деч посна тыгак инструмент-влак, книгагудо да тӱрлӧ йодышлан возалтше 50 тӱжем утла оригинальный документ пуреныт. Тиде документла кокла гыч таче кече марте лач кумшо ужашыже гына аралалт кодын. Тыгаяк вес тунемше Салаилан да слугалан Леонардон виноградникшын пелыже гыч логалын.
450 ийла
450-ше ийла — V курымын кудымше, 450 ий гыч тӱҥалеш 459 ийыште мучашлалтеш.
Леонардо да Винчи
Тенийсе-влаклан Леонардо ондак сӱретче семын палыме гынат, да Винчи скульптор лиймыж нерген шонымаш-влак улыт. Перуджи университет гыч Джанкарло Джентилини да Карло Сиси шымлызе-влак 1990 ийыште мумо да таче кече марте аралалт кодшо терракотовый вуй Ленардо да Винчин единственный скульптур пашажлан шотлат. Но да Винчи шкенжым кеч-кунамат эн ончычак инженерлан але шанчылан шотлен. Тудо сӱретымаш усталыклан моткоч шагал жапым ойырен да тыгакшат моткоч эркын пашам шуктен, садлан сӱрет-влакшын чотшо пеш кугужак огыл, ала-мыняр паша-влакше йомыныт але сусыргеныт. Но садак тӱнямбал кӱкшытыште художественный аланыште моло уста сӱретче-влак таҥастарымаште кугу надырым пыштен. Тудын паша-влакшылан кӧра сӱретлыме усталык шке вияҥме шотшо дене у кӱкшытыш кӱзен.
450 ийла
Важ-влак
Категорий:450 ийлаКатегорий:V курым
Леонардо да Винчи
Леонардо да Винчим тыгак чоҥештылмаш дене кылдалтше йодыш-влак тургыжландареныт. Миланыште тудо шуко сӱрет-влакым ыштылын, тӱрлӧ кайык-влакын да йӱдвачыреҥге-влакын чоҥештылме механизмыштым шымлен шоген. Наблюдений деч посна тудо тыгак опыт-влакымат шындылын, но нуно чыланат тыран лийыныт. Тудо моткоч чотак чоҥештылме аппаратым чоҥымыжо шуктен. «Кӧ чыла пала, тудо чыла сеҥа. Пален налаш гына кӱлеш — шулдыр-влакат лийыт!», — Леонардо да Винчи каласен коден.
Илыш ӱмыр мучкыжо Леонардо да Винчи анатомий теме дене кылдалтше тӱжем наре лодем ден сӱрет-влакым ыштен, но шке паша-влакшым публиковатлен огыл. Айдемын да янлыкын капым почмо годым скелетын да кӧргарверын чоҥалтме ойыртемжым, кажне изи ужашыжым моткоч раш ончыктен. Клинический анатомийын профессор питер Абрамсын шонымыж почеш, да Винчин шымлыме пашаже 300 ий ончыко эртен каен, кумдан палыме «Анатомия Грея» пашам эртен каен.
Леонардо да Винчин шонен лукмо изобретений-влак: парашют, колесцовый замок, велосипед, танк, ик вер гыч вес верышке наҥгаяш лийше да армийлан келшыше куштылго кӱвар, прожектор, катапульта, робот, кок линзан телескоп. Леонардо да Винчи шкенжым мудреч семын ончыктен. Теорий деч посна нимом ышташ огеш лий манмым, тудо моткоч ондакак умылен да тиде шотышто тыге каласен коден: «Кӧ теорий дене огеш пайдалане гын, тудо руль да компас деч посна корныш лекше моряк дене иктак. Практике кеч-кунамат теорий дене шыҥдаралтшаш.»
Тудо сӱретче деч кеч-могай изображенийланат келге да раш умылымашым йодын, сандене пелен нумалме да возкалыме тетрадьешыже эреак шке наблюденийлажым серен коден. Иктешлен каласаш гын тиде шкешотан йӧратымаш шӱлышан дневник лийын, тӱнямбал литературышто тудлан келшыше лийын огыл. Тыгак тудын тӱрлӧ изречений, философий шонымаш, аллегорий, анекдот, басне-влак лийыныт. Чылажге 120 книгаже лийын, кудыж дене материаллан поян энциклопедийым ямдылаш лиеш ыле. Но тудо шке пашалажым савыкташ вашкен огыл, ваштарешла, йышт возкален, южо возымыжым кызытат расшифроватлалтын огытыл.
Тудын деч кодшо шола кид дене рукописьлаште возымо материал-влакше таче кече марте почела-почела толын шуын огытыл.
Тачысе кечылан Леонардон кодшо дневникла гычше 7000 лаштык аралалт кодыныт. Ончычшым тиде акдыме заметке-влак мастарын йӧратыме тунемшыж дене Франческо Мельци дене лийыныт, но тудын колымекыже чыла рукопись-влак ала-кушко йомыныт. Посна фрагмент-влак XVIII-XIX курымлаште „лектедаш“ тӱҥалыныт. Ончыч нигӧнат кӱлешлык кумылжо лектын огыл. Моткоч шукынжо кидыштышт могай кугу поянлык улмым умылен огытыл. Но варажым амбарный книган, искусствоведческий эссен, анатомичексий зарисовкын, ӧрыктарыше чертеж-влакын да геологий, архитектуро, гидравлике, геометрий, боевой фортификаций, философий, оптике, сӱретын технике дене кылдалтше шымлымаш паша-влакын авторжо пале лиеш.
Леонардо шке мастерской гычшо шуко тунемшым луктын: Амброджо де Предис, Джованни Больтраффио, Франческо Мельци, Андреа Соларио, Джампетрино, Бернардино Луини, Чезаре да Сесто. Категорий:Полимат-влак Категорий:Сӱретче-влак Категорий:Шанчызе-влак Категорий:Итальян серызе-влак
Янлык
Янлык (Animalia але Metazoa) — тӱҥ тӱшка-влак коклаште ик шукоилпарчакын эукариот организм-влакын тӱшка. Янлык шке биологий кугыжаным негызла. Кап-кылже, кушкын годым пеҥгыдемеш да варажым ок вашталт, тылеч посна метаморфоз лийын кертеш. Шуко янлык-влак кошташ кертыт. Чыла янлык-влак гетеротроф-влак улыт, вес семын манаш гын - янлык-влак илаш манын вес янлык-влакым але кушкылым кочкыт.
Янлык-влакым зоологий шанче шымла.
Тройчын (ыҥ-влак)
Тройчын мут ончыктен кертеш:
Марий йылме
Мари́й йы́лме — финн-угор тӱшкаш пурышо йылме. Кутырышо-влак кокла гыч эн шукынжо марий улыт, тӱҥ шотышто Марий Элыште да Пошкырт Элыште илыше-влак.
Финн тӱшкемыш (балто-финн, саам, мордва, одо да коми йылме-влак дене пырля) пура. Марий Эл деч посна тыгак Виче вӱдкундемыште да эрвел могырышто, Урал марте шарлыме. Марий йылмыште кок кундемой уло: курыкмарий, тӱҥ шотышто Юлын курык серыште (Чыкма воктене) да изиш олык серыште шарлыме, да олыкмарий, олык серыште веле (Йошкар-Ола воктене) шарлыме; олыкмарий кундемойыш тугак эрвел кутыртышвлак пурат.
Мутвундо
Марий мут-влак тыгерак йоҥгат: http://www.forvo.com/languages/chm/
Литератур
Часть материалов предоставлена проектом Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор» (© 2004 ФЭБ) Д. Бубрих.
Кылвер-влак
Ф Р М Категорий:Марий йылме Категорий:Урал йылме-влак
Миллиард
Миллиард (млрд) — европо шот радамыште — тӱжем амион, икытпал индеш укепал дене ончыктымо (1 000 000 000) шотпал, 109.
Марий шот радамыште миллиардлан камысыр, американ шот радамыште биллион келшен толеш. Американ радамым кучылтышо южо эллаште (Россий, Болгарий, Эстоний, Индонезий, Тӱркий, Иран, Израиль, Латвий, Литва), миллиард европо радам гыч налме лач икте шотпал.
Категорий:Шотпал
Уругвай
Уругвай (Uruguay) — эл Кечывалвел Америкыште.
20 идым
20 идым (20 сентябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 263-шо (кужемдыме ийлаште — 264-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 102 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 20 кечысе событий-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 20 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:20 идым
Кыльчак
Кыльчак (Pelecus cultratus) - карп тӱча гыч кол.
Кап-кылже косар гай, сандене тудым тугак косаргол маныт. Кыльчак эҥер да теҥгызлаште илен кертеш.
Категорий:Шинчалдыме вӱдысӧ кол-влак
Эквадор
Эквадор (Ecuador) — эл Кечывалвел Америкыште.
НИДС
(налме иммунитет дефицит синдром, рушла - СПИД, синдром приобретенного иммунодефицита; англ. AIDS) --- айдемын капышкыж -инфекций логалме дене тӱҥалше чер.
Вӱрыштӧ CD4+ лимфоцит-влакын иземме дене, капыште моло инфекций-влак шарлыме дене ойыртемалтеш. АИВ (ВИЧ)-инфекций вӱр,, ӱдырамаш вожгокласе секрет, ава шӧр гоч вес еҥын капышкыж логал кертеш. Шӱвылвӱд, шинчавӱд да кидкучымо гоч АИВ ок кусно. Тыге АИВ ик айдеме деч весе деке куедылмаш, вӱрым пуымаш, вирусан име да шприц гоч, кусна. Черле мӱшкыран ӱдырамаш деч йочаж деке вирус куснен кертеш.
Южо шанчыеҥ-влакын ойлымышт почеш АИВ-инфекцийын шарлымашыже пандемий сыным налын. 2008 ийыште АИВ дене илыше-влакын чотышт 33,4 миллион еҥ, инфекцийым налше-влакын - 2,7 миллион, да НИДС деч колышо-влакын чотышт 2 миллион еҥ ыле. Молекул филогений метод дене шанчыеҥ-влак пален налыныт: АИВ Касвел-Покшел Африкыште XIX-ше курым мучашште, XX-шо курым тӱҥалтышште шочын. 1981 ийыште УАШыште чер-влакым эскерымаш Рӱдерыште икымше гана НИДС-нерген возеныт, тиде черым шочыктарыше, АИВ-инфекций нерген 1980-ше ийлаште возеныт.
АИВ-инфекцийым да НИДС-ым эмлымаш чер вияҥмым иземда, но тачат АИВ ваштареш вакциным ыштен огытыл, тачысе кечылан ик еҥат чер деч тичмашын эмлалт кертын огыл. АИВ-инфекцийым эмлымаш нелын эрта, моткоч шерге, сандене АИВ/НИДСын пандемийым пытарымаш пашаште профилактике гына полшен кертеш.
Статистике
АИВ-инфекциян еҥ-влакын чотышт дене 2006-2007 ийлаште эл-влак коклаште Индий (6.5 млн), КАР (5.5 млн), Эфиопий (4.1 млн), Нигерий (3.6 млн), Мозамбик (1.8 млн), Кений (1.7 млн), Зимбабве (1.7 млн), УАШ (1.3 млн), Россий (1 млн) и Китай (1 млн) ончылно улыт. АИВ-эпидемийын тӱҥалме гыч чылажге 60 миллион еҥ черланен, 25 миллион еҥ НИДС дене кылдалтше чер деч колен. 2008 ийыште 430 000 йоча наре АИВ дене шочын. У АИВ-инфекций-влакын чотышт эмлалтше еҥ-влакын чотыштым чот ончылта: кажне кок эмлалташ тӱҥалшылан - вич черланыше логалеш. Африкыште черланыше-влак эн шукын улыт: АИВ дене илыше-влак кокла гыч тыште 67 % еҥ ила. Черланыше йоча-влак кокла гыч Африкыште 91 %-ше ила. Эпидемийлан кӧра кокласе ийгот иземын (мутлан, Ботсвана элыште 2006 ийыште 65 гыч 35 ий марте)
Категорий:Чер
Кычалше системе
Кычалше системе (поиско́вая систе́ма) — посна вотсайт, тушто пайдаланыше шке йодмашыжлан келшыше сайтушыкым/сайткылверым муын кертеш.
Категорий:Информатике
Бизон
Бизон (Bison) – Йӱдвел Америка ден Евразийын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Тӱрлык-влак
Категорий:Шӧр пукшышо
Норвег йылме
Норвег йылме (норвегла norsk) — индоевропысо (герман) йылме.
Категорий:Норвег йылме Категорий:Герман йылме-влак
Нидерланд йылме
Нидерланд йылме (нидерландла Nederlands) — индоевропысо (герман) йылме.
Категорий:Нидерланд йылме Категорий:Герман йылме-влак
Юрист кече
Юристын тӱҥ пашаже - тӧртык шуктымым эскераш. Судья, адвокат, прокурор, пристав – нине пашаеҥ-влакын тыршымыш дене тӧртык илышыште шукталтеш, нунылан кӧра кугыжанышна йолвалне пеҥгыдын шога.
Категорий:Пайрем-влак
Ойлымаш ужаш
Ойлымаш ужаш-влак:
20 кылме
20 кылме (20 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 324-ше (кужемдыме ийлаште 325) кечыже. Идалык пытыме марте 41 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 20 кечысе событий-влак
Калык пале
Категорий:20 кылме
Ньяла
Ньяла (Tragelaphus angasii) – Кечывалвел Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Янлык
20 пеледыш
20 пеледыш (20 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 171-ше (кужемдыме ийлаште — 172-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 194 кече кодеш.
Лӱмгече
Пеледыш тылзын колымшо кечынже Валерия, Мария, Анимаиса – влакын лӱм кечышт.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 20 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 20 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 20 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:20 пеледыш
20 пургыж
20 пургыж (20 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 51-ше кечыже. Идалык пытыме марте 314 (кужемдыме ийлаште — 315) кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 20 кечысе событий-влак
Макарля (Угарман вел)
Макарля (Макарьево) — посёлко Угарман велын Сендевӱд кундемыште, Россий. Калыкчот 303 еҥ наре.
КЭШ-шарныш
КЭШ-шарныш (cache, cacher — «прятать»; произносится [kæʃ] — «кэш», кэш или кеш) — шотлымашын кокла лектышыжым аралашлан кучылталтше пеш кугу писылыкан шарныш.
20 пургыж
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 20 кечынже колышо-влак
Ола сынан посёлко
Ола сынан посёлко (о.с.к) (посёлок городского типа) — илымвер, кугытшо дене ял ден ола коклаште улеш.
Макарля (Угарман вел)
Тыгак ончо
Категорий:Посёлкыла Угарман велыште Категорий:Сендевӱд кундем
Ола сынан посёлко
Категорий:Илымвер
КЭШ-шарныш
Категорий:Информатике
20 пургыж
Калык пале
Категорий:20 пургыж
Карман
Карман — кужу жап аралалташ йӧнештарыме, кӱкшӧ пырдыж дене йыр авырыме вер.
Макарля (ыҥ-влак)
Макарля мут ончыктен кертеш:
Шнуй Шӱлыш
Шнуй Шӱлыш - христиан тыныште кум гыч ик Юмын (Шнуй Кумытлын) шӱргыжӧ.
Джеффри Чосер
Джеффри Чосер (Geoffrey Chaucer 1343 – 1400 Шыжа 25) — аҥгличан почеламутчо, "англичан почеламутын ачаже", Вестминстер Аббейын почеламутчо лукыште икымше тойыме почеламутчо. Тиде годым тудо кумдан палыме поэт лийын шуктен чыла илыме шке илышыштыже автор семын, философ, алхимик да астроном лийын.Тудо шке лу ияш Левис эргыжлан шанче трактат пашам ямдылен, возен шоген. Чосер государство пашаште чапым налын. Тудо бюрократ да дипломат лийын. Шуко пашаже, кудышкыжо Герцогинян книгажымат пуртат, сай ӱдырамаш-влак нерген легенде, тыгак Троилер ден Кризеиде. Тудо кумдан палыме лийын тачысе кечылан Кентерберийский ойлымашыже дене. Чосер- кодшо фигур кушкын толмо законын вор, икмарда англичан йылмын, тудо жапыште кунам ик эн тӱ литератур йылме Английыште лийын француз ден латын йылме.
Ранние годы
Содержаний. 1. Илыш корныжо. 2.Пашаже-влак. 3.Влияний 3.1 Лингвистике 3.2 Литератур 3.3. Англичан йылме 4 Шинчаваш кутырымаш 4.1 Ондаксе критике 4.2 Рукописьше- влак да аудиторий 4.3 Печатлыме пашаже 4.4 Кызытсе стипендий 5. Шуко культур 6. Пашаже 6.1 Тун пашаже- влак. 6.2 Кучык почеламутшо- влак 6.3 Ушанаш лийдыме авторын почеламутшо- влак 6.4 Йомдарыме пашаже-влак 6.5 Шоя пашаже- влак 6.6 Налме почеламут - влак 7 Тыгак ончыза 8 Примечаний 9.Ссылке- влак 10 Умбал ссылке 10.1 Тунемме учреждений
Илыш корныжо. Джеффери Чосер шочын Лондонышто 1343 ийыште, тудын чын шочмо кечыже да кушто шочмыжо алеат пале огыл. Тудын ачаже ден кочаже кочовуд дене пашам ыштеныт. Тудын тукымжо ондакат ужалыше лийыныт Ипсуиче олаште. Тудын тукым лӱмжо француз йылме гыч лийын. Франзуц йылме гыч ончыкта сапожникым.
Категорий:Почеламутчо
Немыч йылме
Немыч йылме прагерманский йылме деке кӱзымекыже, тудын, шке черетыштыже, праиндоевропейский корныйол шотлалтеш. Тудын лектышыже кокымшо гана фонетике да морфологий герман йылме родо-тукым йылмын системыже дене келшышын ойырымаш корныш конда. Кокла курымлаште да морфологий чумыраш лиеш фонетика, лексика да синтаксис строй средневерхненемецкий, а тудо — йылме ранненововерхненемецкий. Кызытсе немыч йылме, историй иктаж xvi курымын кокымшо пелыж гыч тӱҥалын, вес семын лӱмдаш йылмем нововерхненемецкий. Мартин лютер кугу рольым модын кушмо тудо библийым кусареныт, Иоганн Вольфганг фон творчество Гёте, Иоганн Клопшток Кристоф Фридрих да Готтшед Готлиб, иоганн аделунг кристоф йылме пашаже, изам да вариант-влак Дудена Медоран.
Немыч йылме диалект негызеш шочмо литературым кызытсе верхненемецкий. Тудо контраст немыч посна диалект (мутлан, але алеманнский нижненемецкий), але тарванылеш йӱкшӧ ок йӧрӧ вес участвоватлаш куснаш верхненемецкий участвоватлат, шке оҥайлыкше. Вариант-влак швейцарий шке шочмо австрий да немыч йылмыжым, шкешотан койыш стройыш чумырен да шкеак диалект-влаклан негызым фонетике да грамматике.
Эр историй фактым налын шке немыч йылмыжым, кунам шке коклаштыже акрет герман йылме-влак йылмышкат тӱҥалеш, мланде чумыр образованийын йылме ыштат. Эр утларак йылмым вияҥдыме дене кылдалтше вияш прагерманский немыч йылмым вияҥдыме, гипотетический праиндоевропейский йылме гыч лийын. Йылме вияҥме процессыш древневерхненемецкий, кызытсе илыш-корныштыжо икымше тошкалтыш немыч шотлалтеш, кокымшо келшен тарванылме дене кылдалтын, vi курымын ийже эртен.
Икымше вияҥме кӱкшытым, кудо 1050 ий марте шуйнаш тӱҥалеш vii курымын ий гыч, жапын древневерхненемецкий маналтеш. Кум ий чоло тидын деч вара (1350 ий марте) средневерхненемецкий жап шуйнен. 1350 йылме дене вияҥме жапыште лийше 1650 ранненововерхненемецкий почеш, 1650 дене — нововерхненемецкий йылме, таче да тудым умбакыже вияҥдаш. Немыч йылме вияҥме жапыште датировка чыным рашемден огеш лий, сандене тӱнямбал келшык. Тидын деч моло, немыч йылмым вияҥдыме процесс икгай лиеш, шукын ужында мо ойыртемжым, диалектшым кӱкшыт уло.
Негыз
Категорий:Немыч йылме Категорий:Герман йылме-влак
Лачештарымаш
Лачештарымаш (отла́дка) — программын тӱҥалтыш кодшо гыч йоҥылышым кораҥдыше ыштык.
Категорий:Информатике
Петропавловск-Камчатский
Петропавловск-Камчатский (Камчаткысе Петропавловск; Петропавловск-Камчатский) - ола Российыште, Камчатке мландын кучем рӱдыжӧ.
Петропавловск-Камчатский — кӱлешан экономик, транспорт да тӱвыра рӱдыжӧ.
Эртымгорно
Категорий:Петропавловск-Камчатский
Ситатунга
Ситатунга (Tragelaphus spekei) – Африкын Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Янлык
Тройчын (пайрем)
Тройчын але Тройчын кече (Лышташ пайрем) (Тро́ица) — латкок тӱҥ христиан пайрем гыч иктыже.
Пайрем лукмаш
Тиде кечын Шнуй Шӱлыш Юмын апостол-влак ӱмбаке волен. Исус Христос кавашке кӱзымыжӧ деч ончыч тидым апостол-влаклан сӧрыш. Тиде кечын Юмо кумшо шӱргыжым ончыктен, садлан тиде кечым Тройчын (Кумытлын) кечыжым лӱмденын. Тройчын Кече - тӱнямбалсе апостол Черкын шочмо кечыже улеш.
Пайрем кече
Жап эртымеке тиде пайрем руш гыч марий-влак деке толыш. Христиан-влак Тройчын кечым шым арня (49 кече) Кугече деч вара рушарнян пайремлат.
Кугыжаныш пайрем
Категорий:Христиан пайрем-влак
Крым Автоном Республик
Крым Автоном Республик (Автономна Республіка Крим; Автономная Республика Крым; Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Къырым Мухтар Джумхуриети) — Украинын ужашыже, Крым пелотрышто верланен.
Рӱдола — Симферополь.
Важ-влак
Категорий:Крым
Исус Христос
Ису́с Христо́с (Ιησούς Χριστός - (4 м. к. д. о. варарак огыл — 26-36 м. к.) — христиан никейысе ӱшанымашын ӱжватаже почеш Кумытлын кокымшо шӱргыжӧ (ипостасьше); еҥ коклаште айдеме могырым налше, айдеме язык-влакыштым Шке ӱмбак налше, нунын верч колышо, да вара ылыж кынелше Юмо-Эрге.
Мусульман-влакат тудым Юмын ойкондышо Иса семын палат да пагалат.
Категорий:Христианлык
Изи Пумарий почиҥга
Изи Пумарий почиҥга (Котяминер) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 98 еҥ (2003 ий), 80 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Пумарий сола деч 5 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
20 сорла
20 cорла (20 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 232-шо (кужемдыме ийлаште — 233-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 133 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 20 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 20 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 20 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:20 сорла
Нильгау
Нильгау (Boselaphus tragocamelus) – Азийын (Индостан) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Янлык
Рок-н-ролл
Рок-н-ро́лл (rock & roll але rock 'n' roll, Rock and roll — мар. "лӱҥгалте да пӧрд") — кумдан шарлыше семтолкын, 1950-ше ийлаште УАШышто шочын, рок-семын ик тӱрлыкшылан шотлалтеш. тыгай сем почеш куштымашым, тыгак рок-н-ролл лӱмдат, рок-н-ролл лӱмымак тыгай стиль дене возымо сем композицийым лӱмдат. Но ме тиде статьяште рок-н-ролл семтолкыным шотыш налына.
Ойыртем
Ик минутышто тӱмыр 140-180 гана пералта, размер - 4/4 (ныл чырык), семӱзгар-влак кокла гыч электрогитар, бас, тӱмыр да пианино эн чӱчкыдын кучылталтыт. Рок-н-ролл аптыраныде, куштылгын йоҥгалтаралтеш.
Эртымгорно
Американ сем-влакын ойыртемышт иктышке ушненыт - тыге у семтолкын - рок-н-ролл шочын. Икте весе дене кутырыде, УАШын кечывалвелныже музыканче-влак эн куштылго, ял сынан сем-влак дене экспериментым эртараш тӱҥалыныт. Негр-влак кугу надырым тыште пыштеныт, нунын кутырымашышт гыч мут-влак рок-н-роллын ойыртемже лийыныт. У семтолкын шотышто шукын ӱчашат, могай муро икымшылан шотлалт кертеш. Но эн ончыч да эн кумдан тудо жапыште Айк Тӧрнерын «Rocket 88» мурыжо шарлен. 1951-ше ийыште шочын. "рок-н-ролл" терминым Алан Фрид лӱман ди-джей калыкыш пуртен. А тунам Америкыште у муро жанрлан шукын тореш лийыныт. Эн чӱчкыдын негр-влак шоктеныт, а нуным тудо жапыште эле эше пагален огытыл. Рок-н-роллын тачысе шоктымашыжым нине еҥ-влак чоҥеныт: Билл Хейли, Элвис Пресли, Чак Берри, Фэтс Домино. Нунын кокла гыч эн лӱмлӧ - Элвис Пресли. "Рок-н-роллын король" лӱмым тудлан пуеныт, тудын лӱмжак уло тӱнялан рок-н-роллым сай могыр гыч ончыктен. Оксам шуко пуэн, а кушто окса, тушто кинематограф. У шӱдыр-влакым киношко ӱжаш тӱҥалыныт. Рок-н-ролл шочмекыже моткоч писын да кумдан шарлен, но тыге, кӱчык жап гыч изиш пытен огыл. У семтолкыным чоҥышо-влакше йомыныт: Элвис Пресли-м армийыш кок ийлан налыныт, Литл Ричард муро деч кораҥын, Бадди Холли да моло мастар-влак колен пытеныт, Чак Берри четлык коклашке логалын. Моло музыканче-влак вес жанырыште пашам ышташ тӱҥалыныт. У илышым рок-н-роллыш Европо гыч семлызе да мурызо-влак пуртеныт. 1960 ийлаште Битлз уло тӱнялан шке сем-влакшым рашкалтылаш тӱҥалын. Тошто рок-н-ролл муро-влакым нуно угыч мура тӱҥалыныт. Тунамак рок мутым кучылташ тӱҥалыт.
* Категорий:Рок-сем Категорий:Афроамерикан сем
Данте Алигьери
Данте Алигьери (Dante Alighieri 1265–1321) — итальян почеламутчо, сылнымут теорийче, литератур итальян йылмылан негызым пыштен.
Категорий:Почеламутчо
Логик диск
Логик диск (volume, логический диск или том) — таҥга дискыште С, В, Е да т.м. латин тиште дене палемдалтше информацийаралыме кумдык; логик дисклан шеледымаш таҥга диск дене пашам ыштымым куштылемда.
Категорий:Информатике
Логин
Логин (login, логин) — пайдаланышын системыш пурымо але интервотыш ушнымо идентификаторжо.
Категорий:Информатике
Псевдоорикс
Псевдоорикс (Pseudoryx nghetinhensis) – Азийын (Вьетнам да Лаос) Bovidae йамагатын гыч кугу янлык.
Категорий:Янлык
Логик тип
Логик тип (boolean или logical data type, логический, булев тип) — ыҥпале-влакын типышт, тудын вашталтылше ден тутыш-влакше лач True (чын) да False (шоя) ыҥан гына лийын кертыт.
Агавайрем
Агавайрем — тошто юмынйӱла марий пайрем. Совет жапыште атеизм лие, тиде пайремым чареныт, садлан юмынйӱла Агавайремым мер Пеледыш пайрем вашталтен. Тыгодым Агавайремым пайремлаш угыч тӱҥалыныт.
Пайремын шарлыме кумдыкшо
Тиде пайремым тӱҥ шотышто олык да эрвел марий-влак коклаште аралалт кодын. Марий Элын йӱдвел-эрвел кундемлаштыже тиде йӱлам поснак тичмашын шуктат. Пошкырт Элыште илыше южо марий-влак Агавайремымат, суас Сабантуйымат пайремлат. Туге гынат тиде Сабантуй марий Пеледыш пайрем гыч толын лектын. 1990 ийла тӱҥалтыш гыч тиде пайремым Йошкар-Олаште эртарат.
Эртарыме жап
Агавайремым эртарыме жап ик семын ок тол. Тудым шошо ага тӱҥалме деч ончычат пайремлат, но шукыж годым - шошо агам мучашлымеке - кеҥеж Миколо (22 Ага) ден Мланде шочмо кече (Кугече деч вара 50 кече эртымеке) коклаште. Утларак раш кечыж ден жапшым карт-влак кутырен палемдат. Тыгодым нуно у тылзе шочмым шотыш налыт. Марий Элыште кажне ийын эртаралтше Оно Морко Агавайрем (Шернур кундем) чыла марий калыкым иктеш чумыра да тиде пайрем радамыште пытартыш лиеш. Тудо Кугече деч вара 8 арня эртымеке, шуматкечын - Индеш кугарня куд кече ончыч эртаралтеш.
Пайремын кӱлешлыкше
Агавайрем - кугезына-влакым мландым жаплыме пайремже. Тиде пайрем мландын куатшым чапландарыше, пӱртӱс вийын порылыкшылан ӱшаныме чапмуро семын лийын. Пайрем годым кугезына-влак шошо пагытын йӱла радамжым мучашленыт. Садланак йӱлам шуктымаш ойыртемалтше тауштымо кумыл дене эртаралтын. Йӱла радам чылажат шошо пагытысе сомыл, шошым у куат дене шӱлалтыше пӱртӱс дене, озанлык тургым дене пеҥгыдын кылдалтын. Пайрем йӱла шурным ӱдымӧ пашан лектышыже сай лийже, мланде шке куатшым аралыже, шурно кушкыл сайын нӧлталт кушшо, сай кинде лектышым шочыктыжо манме шонымашым шыҥдарен.
Пайрем йӱла радам
Пайрем кышкар ял озаҥлык пашам ю шӱлыш дене авалтыше кумылан лийын. Тыште тӱшкан погынен Юмылан мелна, муно, пура дене надырым пуымаш ээртаралтын, весела модышат мондалтын огыл. Кумалмаш тӱрлӧ кумдыкым авалтен: ончыч ик ял, вара икмыняр ял, вара кундемысе кумалмаш эртаралтын.
Агавайремлан калык шот дене ямдылалтын: сурт кӧргым, озаҥлыкым, уремым арум ыштен, кочкыш сийым ончылгоч ямдылен, поснак муным шуко погеныт. Вет муно Агавайремын кугун йӧратыме кочкышыжо лийын. Пайрем кечын мончаште мушкылтыныт, ару вургемым чиеныт, ваш-ваш мелна, когыльо, салмамуно, туара, пӱрӧ дене сийленыт.
Агавайрем кумалтышыш але шелыкыш пайрем вургемым чиен лектыныт. Калык карт дене пырля Агавайрем юмо деч, пӱртӱс вий деч шурнан пасум аралаш, сай игечым колташ, осал мардеж, йӱр-тӱтан деч, тӱрлӧ шукш-копшаҥге деч аралаш, кумал шогышо калыклан поро шулык ден серлагышым пуаш йодын.
Кумалтыш деч вара шочыктен шогышо вийын символжо - муно дене - тӱрлӧ йӱлам шуктеныт. Муным самырык ӱдырамаш-влаклан кучыктеныт, шуко икшыван лияш сугыньленыт, нурышко лектын мландыш уреныт, пушеҥге гоч кышкеныт - муно гай шолдыра шурно лийже манын ойленыт. Куржталмаште, имне дене кудалыштмаште эн писе, эн чумыл койышым ончыктышылан тӱрлеман солыкым, муным карт деч ялысе кугырак-влак, нурышко лектын, шӱвырым шоктен савырненыт.
Эрвел марий-влак Агавайрем годым сӱрем мужым поктымо йӱлам эртареныт. Тыге нуно шке илыме верыштым, кундемыштым осал деч араленыт.
Пайремын кокымшо кечынже сурт еда коштын пура дене силалтыныт. Самырык-влак Солын пуэн, Вӱд йоген да т.м. модыш денат вӱд воктен модыныт, лӱҥгалтышыште лӱҥгалтеныт.
Пайрем кечын ойӧрӧм эскереныт: шӱртым чиялташ, вургемым мушкаш, кугу йӱкын мутланаш ок лий улмаш.
Каркси-Нуйо
Каркси-Нуйо (Karksi-Nuia) — ола Эстонийыште. Калыкчот: 1 481 еҥ (2021 ий).
Категорий:Эстонийысе олала
Лаштык
Лаштык (list, лист) — ыҥпале-влакым аралашлан да нунын дене пашам ышташлан электрон таблицыште кучылталтше тӱҥ документ; лаштык корно ден колонкылашке радамлалтше ячейкыла гыч шога.
Категорий:Информатике
Мушкыдӱҥ
Мушкыдӱҥ (Нижняя Мушка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Сердыж ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 62 еҥ (2005 ий), 59 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Сердыж ял деч 6 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Шахада
Шаха́да (شهادة — Šahādah, Şehadet — тынык) — исламысе ӱшанымашын ӱжватаже, ислам тыныш пураш манын кӱлешан да ситыше келшык. Шахада ик Юмылан (Аллахлан) ӱшанымашым да Мохаммедым пиямбарлан пеҥгыдемда.
Категорий:Ислам Категорий:Ислам вич меҥге Категорий:Шариат
Метрополитен-влакын лӱмерышт
Негыз
* Метро
Иркинский чодырам аралыме пӧрт
Верланыме вер
Чакмарий сола деч 5 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
20 сӱрем
20 сӱрем (20 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 201-ше (кужемдыме ийлаште — 202-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 164 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 20 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 20 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 20 кечынже колышо-влак
Ага (тылзе)
Шошо пагытын кумшо тылзыже.
20 сӱрем
Калык пале
Категорий:20 сӱрем
Ага (тылзе)
Негыз
Ага
Клермон ан Женвоа
Клермон ан Женвоа (Француз йылме : Clermont en Genevois) Францийыште коммуна (илымвер), Кӱшыл Вьенна департаминтыште, касвел Рона-Альпыште верланен.
Категорий:Францийысе илымверла
Ӱшанымашын ӱжватаже
Ӱшаныма‘шын ӱжватаже (Cимвол веры) — тын туныктымаште тӱҥ догмат-влакын радамлыкше.
Христиан ӱшанымашын ӱжватаже
Христианлыкыште ӱшанымашын ӱжватажылан Черкын догмат-влакын кӱчык каласкалымашыжым умылат. Кунам тыным кучышо еҥ коклаште чын огыл толкын лектын, тудын шарлымашыжым чараш манын чын йӱлам кучышо ӱшынымашын ӱжватажым палемденыт. Христиан эртымгорныжтыжо икмыняр ӱшанымашын ӱжватаже уло. Кажне гана йоҥгылышым шотыш налын тудым ешареныт. тыныште кызыт Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватажым кучылтат.
Ислам ӱшанымашын ӱжватаже
Ислам ӱшанымаш ӱжватажым ончыктен пуаш икымше тӧчымаш шахада лийын: "Аллах деч моло Юмо уке, да Мохаммад тудын пиямбарже".
Йудей ӱшанымашын ӱжватаже
Йудаизм тыным шуктымашыште -- кумалтыш мут «Шма, Исраэль…» — «Колышт, Израил: Кугоза, Юмына, Кугоза — икте».
Усола (Йоласъял ял шотан илем)
Усола (Йынготсола, Новая) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 97 еҥ (2001 ий), 72 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Йоласъял ял деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «у» + «сола» = «усола».
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
20 теле
20 теле (20 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 354-ше (кужемдыме ийлаште — 355-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 11 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 20 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 20 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 20 кечынже колышо-влак
Калык пале
Абросимын кечыже.
Категорий:20 теле