cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пирогов лесникын пӧртшӧ
Пирогов лесникын пӧртшӧ (Дом лесника Пирогова) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Петровский сола деч 21 километр кечывалвел-эрвелне лийын шога.
Эртымгорно
1960-ан ийлаште Пирогов лесникын пӧртшӧ пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
У
У мут ончыктен кертеш
Поланур (Шернур кундем)
Поланур (Поланур) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Шернур ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 81 еҥ (2005 ий), 117 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 0,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «полан» + «нур» = «пола(н)нур».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Ирка Катыри
Ирка Катыри (Красная Горка) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нужавлак ял деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Ирка Катыри ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Ермучаш (Килемар кундем)
Ермучаш (Йӓнчӓш; Ермучаши) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 5 километр йӱдвелне лийын шоген.
Ирка Катыри
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Ермучаш (Килемар кундем)
Эртымгорно
Ермучаш ял Изи Ермучаш да Кугу Ермучаш яллаш шелалтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Эсменесола
Эсменесола (Куршенер) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 29 еҥ (2002 ий), 11 еҥ (2010 ий).
Солоял
Солоял (Солоял) – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Пыжанъю ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 42 еҥ (2002 ий), 15 еҥ (2010 ий).
Эсменесола
Верланыме вер
Кугу Лумарий ял деч 1 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Солоял
Верланыме вер
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 17 километр (21 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Эсменесола
Ял лӱм
Яллан негызым «Эсмен» лӱман еҥ пыштен. «Эсменсола» — Эсменын салаже.
Солоял
Важ-влак
Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла
Эсменесола
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
397
397 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:397Категорий:IV курым
Корнин (Житомир вел)
Корнин (Корнин) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 2 108 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Ибреси кундем
Ибреси кундем (Йĕпреç районĕ; Ибресинский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Ибреси. Калыкчот 22,4 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Ибреси кундем
Кече (ыҥ-влак)
Кече ончыктен кертеш:
Вижница
Вижница (Вижниця) — ола Украиныште Черновцы велыште. Вижница кундемын рӱдерже. Калыкчот: 3 875 еҥ (2021 ий).
Категорий:Черновцы велысе олала
Памар
Памар (Помары) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Памар ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 2014 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Юлсер-Ола деч 13 километр йӱдвел могырно верланен.
Эртымгорно
1868 ийын архивысе документлаште Черкесола (Черкасола) «околоток Церковный» манын палемдалтын. Ондакрак чылт марий-влакын гына илыме Памар илемыштышт Косма ден Дамиан лӱмеш Сиза эҥер воктене черкым чоҥеныт. Тунам шуко еҥ тынеш пурен огытыл. Чимарий-влак илаш эҥерын вес могыркыжо кусненыт, посна шогышо марий илемым негызленыт. Черке воктене руш-влак кодыныт. Памар солам условно кок ужашлан пайлаш тӱҥалыныт: руш ужашлан — Руш Памар але «село Космодамианское» да марий ужашлан — Марий Памар але «Черкасола». Но официальный документлаште нуно ик Памар сола але «село Космодамианское» манын ончыкталтыныт.
1874 ийыште священник Александр Шабановын вуйлатымыже дене у верыште марий ужаш деке куснен шогышо у черкым чоҥенын. Черке марий да пырляштарыме руш-марий ужашым пырдыж семын пайлаш тӱҥалын. Тунам Черкесола (Черкасола) ялын ял лийын шичме сӱретше лекташ тӱҥалын. Памар сола кок ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: руш да марий. Тыге калык коклаште Марий Памар да Руш Памар лӱм-влак лектыныт. Тиде лӱм-влакым марий-влак гына кучылтыныт, руш-влак коклаште тыгай пайлымаш-влак лийын огытыл, нуно шагал лийыныт, черкыште да волостной правленийыште гына ыштеныт.
XX-шо курымын тӱҥалтышыштыже Памар сола кум ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын:
Тыгай пайлымаш кызытат вияҥын шога. Памар сола калык коклаште кызытат шонен лукмо илыше-влак деч посна лийын шогышо солан деловой ужашыжылан шотлалтеш.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкесола (Марий Памаш) ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
1483
1483 ий — XV курымын ийже.
Вӱдӓн Сарсаде
Вӱдӓн Сарсаде (Сарсы Вторые) – Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Сарсаде ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 649 еҥ (2010 ий).
1483
Кӧ колен
Категорий:1483Категорий:XV курым
Коклаял
Коклаял (Средний Шургуял) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 54 еҥ (2005 ий), 46 еҥ (2010 ий).
Вӱдӓн Сарсаде
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Коклаял
Верланыме вер
Шорсола ял деч 3 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Вӱдӓн Сарсаде
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Красноуфимск йырвелысе илымверла
Фарер йылме
Фарер йылме (фарерла føroyskt) — индоевропысо (герман) йылме.
Категорий:Фарер йылме Категорий:Герман йылме-влак
Меридиан
Меридиан — Мланде шарын кок полюсшо гоч экваторлан тореш кайыше кореш.
Категорий:Картографий
Перечин
Категорий:Закарпатье велысе олала
2011
Кӧ колен
Категорий:2011
Алтай Республик
Алтай Республик (Алтай Республика, Республика Алтай) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Штрамарий почиҥга
Штрамарий почиҥга (Егорково) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 119 еҥ (2002 ий), 132 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Кугу Пумарий сола деч 6,5 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
}
Категорий:Поранча кундемысе илымверла
398
398 ий — IV курымын ийже.
Кӱшнур (Кужэҥер кундем)
Кӱшнур (Кушнур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
398
Кӧ колен
Категорий:398Категорий:IV курым
Кӱшнур (Кужэҥер кундем)
Верланыме вер
Йӱледӱр сола деч 9 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Суур Мунамяги
Йыр ончымо башне-влак
Тӱрлӧ жапыште курык ӱмбалне 5 башньым чоҥымо. Икымше башне 1812 ийыште шогалтыме. Верысе легенде почеш тудым "теҥыз пуш-влаклан мешайымыжлан" кӧра шӱтеныт.
1870 ийыште верысе трактир пашаеҥлан кӧра кокымшо башне чоҥалтын. 8 метр кӱкшытан обзорный башне, шукыжым трактирлан кӧра, верысе-влаклан пеш палыме лийын. Тудо трактир зданий воктенак кумшо башне (12 метр кӱкшытан) чоҥалтын.
Нылымше башне (моло семынак пу гыч ыштыме, но тидын гана 17 метр кӱкшытан) 1925 ийыште чоҥалтын. Тунам Эстоний уже эрыкан элыш савырнен. Чоҥымо паша 3 тылзе шуйнен. Варажым Вырумаа кундем шке вийже дене еҥ-влаклан подъездым ыштен, чашкерым кораҥден да башне ончылно канен шинчаш олымбал-влакым шынден. 4-ше башньым 19 сӱремын 1925 ийыште куанлын почмо. Тунамак башньым чоҥымаште йоҥылыш материалым кучылтмым умыленыт, адак йыр кушшо пушеҥге умбал сӱретым петырен. Башньын 17 метр кӱкшытан улмыжо ситышын лийын огыл.
У, визымше башньым 1939 ийыште кӱртньыбетон гыч чоҥаш тӱҥалыныт. Визымше башньын тачысе кӱкшытшӧ 29,1 метр, да тудын ӱмбачше 50 километр наре умбаке ужаш лиеш.
Важ-влак
Категорий:Эстонийысе курыкла
Кундыш (Маскасола кундем)
Кундыш (Кундыш) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Кундыш ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 21 еҥ (2010 ий), 12 еҥ (2011 ий).
Верланыме вер
Силикатный посёлко деч 4 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
1484
1484 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1484Категорий:XV курым
Марий Аппак
Марий Аппак (Мари-Аппаково) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Отар ял деч 2,5 километр эрвелне лийын шоген.
Кӱдырчӧ
Кӱдырчӧ (Юмын кӱ ) — пӱртӱс кончымаш.
Важ-влак
Категорий:Йыръюж оптик кончымаш-влак
Марий Аппак
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Руш Аппак ял дене пырля ик пырляштарыме Аппак ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Подгорное (Йӱрнӧ кундем)
Подгорное (Подгорное) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Марьино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 45 еҥ (2003 ий), 51 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марьино сола деч 5 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
Кӱшыл Солаволкы
Кӱшыл Солаволкы (Кӱшӹл Солаволкы, Верхние Шелаболки) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 33 еҥ (2001 ий), 40 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кулаково сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Уял (Мензела кундем)
Калтак (Филимоновка) (Филимоновка) — Российыште Суас Элын Мензела кундемыштыже верланыше Атрякле ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 82 еҥ (2002 ий), 88 еҥ (2010 ий)
Верланыме вер
Мензела ола деч 54 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Кылвер-влак
Категорий:Суас Элысе марий илымверла Категорий:Кукмарий кундемысе илымверла
399
399 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:399Категорий:IV курым
1486
Кӧ колен
Категорий:1486Категорий:XV курым
Филиппин-влак
Филиппин-влак — Азийысе эл.
Рӱдола Манила.
Терек
Терек эҥер (тошто рушла Терка; თერგი Тэрги, Терк суу, Терк, Терк, Тэрч) — Йӱдвел Кавказыште кужу эҥер. Эҥерын кужытшо – 623 километр.
Терек эртымгорнышто
*
Новые Стрелища
Новые Стрелища (Нові Стрілища) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 820 еҥ (2021 ий).
Берёзовка
Берёзовка (Берёзовка) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Михайловка сола деч 6 километр кечывалвел-касвелне лийын шоген.
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1487
1487 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1487Категорий:XV курым
400
400 ий — IV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:400Категорий:IV курым
Иванов, Михаил Ефимович
Михаил Иванов (Михаил Ефимович Иванов) (, РСФСР, Марий автоном область, Оршанке кундем, Нужавлак ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Илыш корныжо
Михаил Иванов 1915 ийын ӱярня тылзын 28-ше кечынже Марий автоном область, Оршанке кундем, Нужавлак ялеш кресаньык ешеш шочын.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий журналист-влак
Карис, Алар
Алар Карис (Alar Karis;, Тарту) — политик, Эстонийын президентше.
Важ-влак
Категорий:Политик-влак
Симакайка участок
Симакайка участок (Участок Симакайка) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше участок.
Верланыме вер
Шемшӱргӧ ял деч 18 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Кремленки (Оршанке кундем)
Кремленки (Кремленки) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нужавлак ял деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Ирка Катыри ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Изи Куплоҥго
Изи Куплоҥго (Малая Куплонга) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Йӱксар сола деч 10 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
Изи Куплоҥго ял Куплоҥго ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
401
401 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:401Категорий:V курым
19 пургыж
19 пургыж (19 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 50-ше кечыже. Идалык пытыме марте 315 (кужемдыме ийлаште — 316) кече кодеш.
Кӱшыл Рушэҥер
Кӱшыл Рушэҥер (Верхний Рушенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Рушэҥер деч 0,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
19 пургыж
Лӱмгече
Максим, Мария, Марфа, Христиан, Христина, Юлиан
Кӱшыл Рушэҥер
Эртымгорно
XX-шо курымын 40-ан ийлаштыже Кӱшыл Рушэҥер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
19 пургыж
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 19 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 19 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пургыж тылзын 19 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:19 пургыж
Ахтерек
Ахтерек (Ақтерек) — Российыште Астрахань велын Володар кундемыштыже верланыше, Сизобугорский ял шотан илемыш пурышо сола.
Эртымгорно
Солам 1905 ийыште кызытсе Казахстанын территорийже гыч куснен кайыше-влак негызленыт. Лӱмжӧ казахла гыч «ош пушеҥге» семын кусаралтеш. Верысе легенде почеш сола мучаште кугу ош тополь шоген, туштат ял калык садакым (мусульман йӱла почеш незерлан полышым) ыштеныт.
1488
1488 ий — XV курымын ийже.
Ахтерек
Географий
Ахтерек Астрахань ола деч 25 километр эрвел могырно, Володар ял сынан посёлко деч 20 километр кечывалвел-касвел могырно, Юл эҥер дельтыште Кукшо Рычан пиктеж сер ӱмбалне верланен.
1488
Кӧ колен
Категорий:1488Категорий:XV курым
Ахтерек
Географий
Солаште кок урем уло: Набережный да Солнечный.
Калык
2010 ийысе еҥшотлымаш почеш солаште 276 еҥ ила, илыше-влак чылан гаяк казах улыт.
Важ-влак
Категорий:Володар кундемысе илымверла
Урмар кундем
Урмар кундем (Вăрмар районĕ; Урмарский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Урмар. Калыкчот 21,3 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Урмар кундем
Львов (аэропорт)
Львов (Міжнародний аеропорт «Львів») — аэропорт Львовыште, Украина.
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Львовыште
Изи Ямурзино
Изи Ямурзино (Малое Ямурзино) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Пекшиксола ял деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1950-ан ийла мучаште Изи Ямурзино ял Ошӱргӧ ял деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Лапатасола
Лапатасола (Лапатасола, Лапатайкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Пайскурык сола деч 1 километр тораште лийын шоген.
Эртымгорно
1970-ан ийлаште Лапатасола ял пытен.
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Юлъял (Пыжанъю кундем)
Юлъял (Юльял) – Российыште Киров велын Пыжанъю кундемыштыже верланыше Пыжанъю ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 10 еҥ (2002 ий), 2 еҥ (2010 ий).
Марий Ушем
Марий Ушемын шке уло, Марий чаҥ маналтеш.
Вуйлатыше-влак
Категорий:Мер ушнык-влак
Лебедево (У Торъял кундем)
Лебедево (Лебедево) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Юлъял (Пыжанъю кундем)
Верланыме вер
Пыжанъю ола сынын посёлко деч 14.8 километр (20 км – авто дене) кечывалвел-касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Киров велысе марий илымверла Категорий:Пыжанъю кундемысе илымверла
Лебедево (У Торъял кундем)
Верланыме вер
У Торъял ола сынан посёлко деч 1 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1966 ийыште Лебедево ял У Торъял ола сынан посёлко деке ушалтын, Колхозный уремышкыже савырнен.
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
Городница (Житомир вел)
Городница (Городниця) — Украиныште Житомир велыште Звягель кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 5 340 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Бурятий
Бурятий (Буряад Орон, Республика Бурятия) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Сивыр федерал йырвелыш пура.
Силикатный
Силикатный (Силикатный) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше посёлко. Кундыш ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1990 еҥ (2010 ий), 2016 еҥ (2011 ий).
Бурятий
Категорий:Бурятий
Хотин
Хотин (Хотин) — Украиныште Черновцы велыште Днестр кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 9 336 еҥ (2021 ий).
Категорий:Черновцы велысе олала
Силикатный
Важ-влак
Категорий:Маскасола кундемысе илымверла
Лажмучаш (Шорсола ял шотан илем)
Лажмучаш (Ляжвершина) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шорсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 16 еҥ (2005 ий), 16 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шорсола ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кырмыж
Кырмыж (Кырмыж) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Кугу Лаждӱр ял деч 2 километр кечывалвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1973 ийыште Кырмыж ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
1489
1489 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1489Категорий:XV курым
Мустай
Мустай (Мустаево) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 357 еҥ (2005 ий), 350 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 8 километр йӱдвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
402
402 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:402Категорий:V курым
Пудож
Пудож (Puudoži, Пудож, Puutosi) — Российысе Карелий Республикыште верланен ола, Водло эҥер воктене, Пудож кундемын рӱдыжӧ.
Икымше гана илем семын 1382 ийыште палемдалтын. 1785 ий 16 Агаште ола лӱмым налын.
Мичиган
Мичиган (Michigan) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 250,493 тӱж. км². Калык чот - 9 876 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Лансинг ола.
Категорий:Мичиган
Кугэҥер (Шернур кундем)
Кугэҥер (Верхний Кугенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше ял. Кугэҥер ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 356 еҥ (2005 ий), 376 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шернур ола сынан посёлко деч 7 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кугу» + «эҥер» = «куг(у)эҥер». Лӱмым Кугэҥер эҥер пуэн.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
19 сорла
19 cорла (19 август) — григориан кечышот почеш идалыкын 231-ше — (кужемдыме ийлаште 232-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 134 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 19 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 19 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 19 кечынже колышо-влак
Калык пале
Категорий:19 сорла
Ереван
Ереван (Երևան) — Арменийын рӱдолаже.
Категорий:Ереван Категорий:Миллионер-олала
Хозино
Хозино (Хозино) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Пыламарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 7 еҥ (2000 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 6 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Марий Тӱрек кундемысе илымверла
Пӱнчер (Оршанке кундем)
Пӱнчер (Сосново) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Отар ял деч 3 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Пӱнчер ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Одо Маскиял
Одо Маскиял (Гондыргурт; Удмуртское Гондырево) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже Вожай эҥерын шола серыштыже верланыше Утчан ял шотан илемыш пурышо одо ял. Калыкчот: 276 еҥ (2008 ий), 254 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Алнаш кундемын кечывалвел-касвелыштыже лийын шога. Алнаш марте — 17 километр, Ижевск марте — 140 километр.
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ гондыргурт маска ял мут гыч лектын, тывеч — «Маскиял»ыш савырнен. Ялыште чылт одо-влак гына илат, сандене «Одо Маскиял» манын лӱмдалтын.
Важ-влак
Категорий:Алнаш кундемысе илымверла
Одесса (аэропорт)
Палемдымаш
Категорий:Транспорт Одессаыште
1490
1490 ий — XV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1490Категорий:XV курым
Архитектур
Архитектур — чоҥымо шанче ден сымыктыш, чоҥымо ойыртем.
403
403 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:403Категорий:V курым
Кайыккомбо Корно
Кайыккомбо Корно (але Галактика кугу тиштеге) — кугу шӱдыр системе.
Тыгак ончо
Категорий:Галактика-влак
Вӧдыр почиҥга
Вӧдыр почиҥга — мут ончыктен кертеш:
Ленинский
Ленинский (Ленинский) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Марьино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 315 еҥ (2003 ий), 249 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Марьино сола деч 4 километр касвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Йӱрнӧ кундемысе илымверла
404
404 ий — V курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:404Категорий:V курым
Комбо Ер
Комбо Ер (Пошым Ер) (Серебряное озеро, Гусиное озеро) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше ер.
Агтуган
Агтуган (Актуған) (Актуганово) – Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Тошто Яш ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 356 еҥ (2002 ий), 400 еҥ (2009 ий) , 326 еҥ (2010 ий).
Комбо Ер
Кылвер-влак
Категорий:Марий Элысе ерла
Агтуган
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Калтаса кундемысе илымверла
Конан Ер
Конан Ер (Конанъер) (Конан-Ер, Конанер, Конаньер, Кононьер) — Российыште Марий Элын «Марий Чодыра» Кугыжаныш пӱртӱс паркыштыже верланыше ер. Ваштаран Курык йымалне лийын шога. Ер деч мӱндырнӧ огыл Шӧртньӧ Куп ден Пугачёв Тумо верланеныт.
Этимологий
Ерын лӱмжӧ «кон» (щёлок) мут гыч лектын.
Кылвер-влак
Категорий:Марий Элысе ерла
Веткан
Веткан (Федичи) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Коньга эҥер воктене лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-ше кечынже Веткан ял шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Янахмат
Янахмат (Йәнәхмәт) (Енахметово) – Российыште Пошкырт Элын Шараҥ кундемыштыже верланыше Мичуринск ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 451 еҥ (2002 ий), 460 еҥ (2009 ий) , 416 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Шараҥ сола деч 14,5 километр (31 км – авто дене) эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Пошкырт Элысе марий илымверла Категорий:Шараҥ кундемысе илымверла
Физиологий
Физиоло́гий — илышын тӱҥ-вожшо нерген, тудын нормыжо да патологийже нерген шанче.
Категорий: Шанче.
Лаптина
Лаптина (Лаптинä, Лапкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йошкар Юл ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 175 еҥ (2001 ий), 171 еҥ (2014 ий).
Верланыме вер
Кулаково сола деч 2 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Вожаял
Вожаял (эрвел марий: Вожаял) (Славянская Слобода, Возжайка) — Одо Элын Грак кундемыштыже верланыше пытыше ял. Ял воктен коремыште Вожай эҥер тӱҥалеш.
Категорий:Грак кундемысе илымверла
Марк Твен
Йоча пагыт ден самырык жап
Сэмуэль Клеменс шочын 30 ноябрь 1835 ийыште изи Флорида олаште; варарак тудо воштылын, шочмек кугемден калыкым ик процентлан. Тудо кумымшо йоча нылыт гыч илен кодшо Джонын и Дженан Кленсовын йочашт. Кунам Сем эше йоча лийын еш сай илышым кычалын Ганнибал олашке илаш каеныт (туштак Миссуриште). Тиде олаяк и илыше-шамыч варарак возалтыныт «Приключения Тома Сойера» произведенийыште возен (1876). Клемансын ачаже 1847 ийыште колен, шуко пушашым коден. Эн кугу йочаже, Орайон, вашке кагазым лукташ тӱҥалеш, тушкат Сэм тӱҥалеш шке возгалмыжым пуа.
Псевдонимже
Клеменс каласен «Марк Твен» налалтын самырык годым эҥер мут гыч. Тунам тудо лоцманлан полшен, а кычкыралтыш «марк твейн» ончыктен что изи келгытыш миен шумо. Но уло литература гыч: 1861 ийыште кагазыште Vanity Fair лектын оҥай ойлымаш Артемус Уордан «Северная звезда» кум моряк-влак нерген, иктыжым Марк Твейн маныныт. А Семюэл пеш чот йоратен ик ужашым тиде кагаз гыч, тыгак и лудын шке ик ончыктымашыштыже.
Тиндеч моло «Марк Твеным» Клеменс ик гана 1896 ийыште возалтын «сьер Луи де Конт гай - тиде лӱм денак луктын шке романжым «шке шарналтымаш Жанна Д’арк сьерра Луи де конта».
Литератур паша деч ончыч
Шуко жап палыме лимеке калык погынымаш ден Кленс июльышто 1861 ийыште сар деч западыш кая. Тунамак Орай изажлан темленыт губернаторын секретарьжылан темленыт.
Запыдыште
Сем Клеменс поян лияш шонен шахтер лиеш и тӱҥалеш шийым пога. Тудо сай погышо лийын кертен огыл тидлан верчын каяш логалын пашам ышташ «Teritorial Entronic» редакцийыш Вирджинний олашке. Тиде газетыште тудо икымше гана «Марк Твен псевдонимжым кучылтын. 1864 ийыште Сан-Франциско Калифорний штатыш кок газетлан пашам ышташ кая. 1865 ийыште Твен дек икымше гана пиал толеш. Шошым 1866 ийыште Твен Гавайыш каен. Коштмыж годым возышаш иле серышым шкенжын приключенийжым. Пӧртылмекше тиде книгам вучен кугу пиал. «Калифорниа» Твенлан тыланеныт турнеш штат ден каяш, лекцийым лудаш. Лекцийже вигак пеш палыме лийыныт и Твен чыла штатым кудалышт лектын веселитлен калыкым и ик доллар ден чыла деч поген.
Икымше книга
Икымше пиалым возышо семын тудо путешествийыште налын. Твен Европыш «Квакер-Сити» параход дене каен. Делегаций ден пырля пуреныт руш императорын резидентсийышкыже.
Серыш, Твенын возымыжо путешествий годым Европышто и Азийышто, каеныт редакцийышке и газетыш возалтыныт, а вара же книга тӱҥыш возыныт» Простаки за границей». Книга 1869 ийыште лектын, книгам возалтме дене веле налаш лийын кертме. Книгам возашлан писательлан Европышто, Азийыште,Африкыште,и Австралийыште лияш логалын.
1870 ийыште Твен Оливий Лэнгдоным марлан налын и илаш Баффало олаш каен. Тушечын Хартфорд олаш каен. Тиде жапыште тудо чӱчкыдын США-те и Английыште лекцийым лудын. Вара возаш тӱҥалын пӱсӧ сатирам, вик критиковатлен америкын калыкшым и политикыштым, тиде пеш сай коеш «Жизнь на Миссисипи» сборникыште 1883 ийыште возымыжо.
Марк Твенын карьерыже
Икымше шӱмаҥдыше Марк Твеным Джон Росса Броунан стильже келшен. Эн кугу пыштымаш Твенын американский и тӱнясе литературылан шотлалтеш «Приключений Гельберри Финна». Тыгак пеш палме «Приключений Томн Сойера», «Принц и нищий», Янки из Коннектикута при дворе короля Артура», и погымо ойлымаш «Жизнь на Миссисипи». Марк Твейн тӱҥалын шке карьерыжым воштылмо куплет-шамыч деч а пытарен тичмаш вичкиж очерк айдеме нрав дене.
Шуко уремысе ончыктымаши лекций шамыч возалт кодын огытыл. Твен наукам шымлен азапым умылен. Тудо Николай Тесла дене келшен, нуныт шуко жапым пырля эртареныт Теслан лабораторийыште. Шке произведенийыште «Янки из Коннектикута при дворе короля Артура». Твен пуртен жапыште коштмым тидынлан верчын шуко кызытсе технологий ончыкталтыныт Английыште Король Артур жапыште.
Вес кок пашаже Марк Твенан лийыныт бильярд дене модмо и тамак шупшмо. Твенын пӧртыштыже ӱжгунам кутыреныт,кабинетыштыже шоген тыгай нугыдо тамак шикш, что шке озажым ужаш огеш лий уле.
Жап гыч жапын южо Твенын произведенийже американский цензуро петыреныт тӱрлӧ причин ден. Шке же тиде цензуро дек воштылын ончен. Кунам 1885 ийыште калык библиотекыге гыч Массачусетсе налнешт фонд гыч «Приключений Гельберри Финнам». Твен возен шке издательжылан.
Мучаш ий
Шке колмыж марте 1910 ийыште тудо илен лектын кум йочам нылыт гыч йомдарымым, колен йӧратыме Оливия ватыжым. Шке эртыше жапыште Твен деппресийыште лийын, но эше мыскарам ышташ толашен. Твенын кӱсен оксалыкшат изиш иземын: тудын компанийыштыже петыралтын; тудо шуко оксам пыштен налаш у возымостанок-шамычым налаш, кудышт нигунам чӱктымо огыл; плагиатор-шамыч шолыштыныт ала мыняр тудын книгажым.
1893 ийыште Твен палыме лиеш нефтяной магнат ден Генри Роджерс ден. Роджерс Твенлан чыла финансовый йодыш дене полшен нуныт сай йолташ шамыч лийыт. Твен чӱчкыдын Роджерс дек унала коштын нуныт йӱыныт покер ден модыныт. Каласаш лиеш Твен Роджерслан ешыже. 1909 ийыште Роджерс кола Твенлан тыде пеш кугу ойго лиеш. 21 октябрьшт 1910 иййыште Сэм Твен оҥ жава деч кола. Ик ий колмыж деч ончыч тудо каласен: «Мый толнам 1835 ийыште Галлея комета ден, ик ий деч тудо угыч толеш, и мый шонем тудо мыйым пырля наҥгая». Тыгак чыла лектын.
Ганнибал олаште, Миссури штатыште, аралалтын пӧрт, кушто эше изиж годым Сэм Клеменс модын, и пещер, кудым тудо шымленизиж годым и кудым возымо «Приключений Тома Сойера» тушко кызыт турист-влак толыт. Марк Твенын Хартфодышто пӧртшӧ алмашталтын тудын шкенжын музейышкыжеи США-те вуйлалалтын национальный гай.
Оҥай факт-влак
Маркын ик пьесыже гына лийын. Тудыжо тыге маналтын «Жив или мёртв». Российыште тудым икымше гана 2012 ийыште Пушкин лӱмеш театырыште ончыктеныт.
Икымше книгаже
Палыме Марк Твен путешествий гоч лийын. Тудо Европышто коштын да покшел востокыштат лиеден. Июньышто Марк Твен «Квакер-Сити» пароход денже Европышко кая. Августышто тудо ужын Одессым, Ялтым да Севастопольым. Коштмыж годым тудо серышым колтеден. Тудо серышым вара газетлашке возкаленыт. Толмыж дечын вара тиде серыш-шамыч гочшо книгам луктыныт. Тудыжо «Простаки за границей» маналтын. 1869 книгаже лектын. Тиде книга гоч Марк Твеным шукын палаш тӱҥалыныт. Шке районыштыжо знаменитый лийын. Тудым шукын паленыт книга возышо семын. А шкеже тудо путешествинниклан шкенжым шотла. Тудо Европышто, Азийыште, Африкыште да эше Австралийыште лийын. 1870-ше ийыште тудын книгаже «Простаков за границей» эн кӱшыл верышке кӱзен. 1870-ше ийыштак Марк Твен Оливии Лэнгдон лӱман ӱдырым марлдан налын. Вара Буффало, штат Нью-Йорк олашке илаш каен. Тушто тудо Хартфордышто, штат Коннектикутышто илен. Тиде периудышто тудо шуко США нерген лудын да Англий нерген. Тидын деч вара Марк Твен писе вуян сатирым возаш тӱҥалеш. Кудыжым вара 1883 ийыште печатлен луктыт «Жизнь на Миссисипи» сборникеш.
Политикым ончалмашыже
Марк Твейнын ончалмашыжыч идеальный вуйлатымаш формо и политический режимжым палыме лияш лиеш, лудын лектын тудын кутырмыжым «Паша рыцарь» – у династий», кудо дене 22 мартыште 1886 ийыште тудо выступатлен Хартфордо олаште, клубын погынымаштыже «Шочмын кастене». Икымше гана тиде кутырымаш заглавий дене «у династий» возалтын лийыныт сентябрьыште 1957 ийыште «у английский гвартелий» журналыште возымо.
Марк Твен кучалтын позициыш, власть лийшаш калыклан гына и только калыклан. Тудо шотлен, что власть ик енын весе дене угнетенийым ончыкта – алмаштыдыме и эре угнетений; пусть эре шонымо огыл, шиждымын, шоныдымын, эре сырен огыл, или неле, или жестокий, или огульный, – но тыгак или вес семын – эре угнетений тудо или вес турло видыште. Хоть колан пу властьым, тудо иктаж гуннам угнетенийым ончыкта. Властьым пуза дагомейский царьлан – и тудо тӱҥалеш проверятлаш вияшыжым шкенжын у виян лукалме винтовкыжым чыла умбалне, ко воктелныже эртен кая тудын дворец воктене; айдеме лектын возаш тӱҥалыт икте почеш весе, тудлан огыл, ни тудлан придворныжлан и вуйышкыжо ок тол, мом тудо ышта нечто неподобающийым. Властьым пуза российысе христианысе черкын главажлан - императарлан – и тудо кид мановений дене, чын машкаран поктен, колта несчестное шуко самырык пӧръеҥ-шамычым, ава-шамычым кидыштышт изи йоча-шамыч дене, сур вуян шонго и самырык ӱдыр-шамычым шоныдымо адыш шкеныштын Сибирьышкышт, а шкеже спокойно кочкаш кая, шижде посна, могай варварствым кызыт гына ыштен. Властьым пуза Константин или Эдуард 4, или Петр Великийлан, или Ричард 3, – мый кертам ыле каласен эше шудо монах-шамычым, – и нуныт кырен пытарат шкеныштын лишыл тукым-шамычыштым, мо деч вара сайын мален колтат, даже снатворный деч посна… пуза властьым кеч колан – и тиде власть угнетать туналеш.
Автор подразделятлен еҥ-шамычым кок категорийлан: угнетатель-шамыч и угнетенный – шамыч. Укымшыже шагалрак – король, горстко вес надмотрщиков и кид йымалне кучылтшо-шамыч, а кокымшо пеш шуко – тиде тӱня калык: сай калыкын представительже, пашам ыштыше айдеме – тудо, ко шкенжын пашаж дене киндым ышта. Марк Твейн шотлен, что чыла представитель шамыч,комыт кызыт марте туняште вуйлатеныт, сочувствоватленыт и покровительствоватленыт класслан и бездельник кланым разоблачатленыт, чулгыдо казнокрад, неутомимый интегран, возмутитель обществын шыпшым, шонышошкеныштын выгодыштым гына. И кугу писатель мненийышт поччеш, единственный  представитель или король  лийшаш шке калык: но тиде король- шочшо врагше тудын, ко интригует и кутыра мотор мутым, но пашам огеш ыште. Тудо лийеш мемналан надежный аралымаш социалист шамычын, коммунист, анархист, бродяге – шамыч ваштареш корыстный агитатор, ратующий «реформылан», кудо пуат ылекинде шултышым и палымым чын калык верчын. Тудо туналеш прибежище и аралыше нуныт ваштареш и чыла вид ваштареш политика хвоя шамыч, зараза и колмаш. Кузе тудо использоватля шке властьшым? тӱҥалтышлан-угнетенийлан. Ибо тудо тынар поро пашам ыштыше огыл,чем нуныт, ко тудын ончыч властвоватлен, и ынеж лук нигом заблужденийыште. Турльыже тушто гына, что тудо туналеш изишым угнетатляш туналеш, а тудо шукыракым угнетатляш; тудо туналеш тужемым угнетатляш туналеш,а тудо миллионным угнетатляш туналеш. Но тудо нигом тюрмаш кушкаш огеш тунал, нигом плетье дене кыраш туналеш, пытатляш, костерыште улалташи сыллкыш колташ, шке подданный шамычыжым пашам ышташ заставлялташ кандаш час кечылани шужыкташ и йушто дене индыраш. Тудо заботитлялташ туналеш тудым, чтобы чыла чын лийже – чын паша кече, чын пашалан тулыме.
Вера деке кылже
Твеннын ватыже, келге верующий протестанка,тыгак и кертын огыл «савыраш»марийжым, хоть тудо старалась тудын илышыж годым пусе темым кутыраш. Шагал огыл Твенын романжесодержатлят тур виян лектын вочмо катологический черкын адресшым. Мучаш жапыште Твен возен шагал огыл рассказым религий темылан, кудышто воштылыт протестантский этикыште.
Колымо возымо материал шамыч гыч умылымо, Марк Твейн лийын мучашдыме тора любой лийше религиозный конфессий дечын. Шке ончымашыжым тудо подытожитлен 1906 ийыште «Шонымаш религий нергеныште»: Ынде кызыт кутыралтена юмын истиныжым, чын юмо нерген, вычошайше и верховный юмо, чын творец реальный вселенный… – вселенный, ыштыме огыл кид дене йоча астраномический, но лекше границе деч посна шуйнышо пространствыште кузыт гына ончыктыше чын юмым, юмым невообразимо великий и величайший, кудо ден сравненийыште чыла вес юмо дене, йомшо мучашдыме яндар каваште…
Кунам мый шотлыдымо шымлена чудесам, великолепие, йылгыжше и совершенствотиде мучаштдыме вселенныйи убеждатлена, что чыла тудын дене, шудын стебелекше гыч кожла великан – шамыч марте, неведомый курык вуд мучаштдыме океаным, коштмоприливыми отливым кугу тарванылме планетын, беспрекословно подчинятляшстрогий системым точныйым,палыдыме закон дечын исключенийым, кудо единый мысль дене ыштен тиде неле туням, а вес мысль дене ыштен закон дене управляющий шамычым, – тиде юмо наделятлен мучаштдыме унар дене.
Палыме мемнанлан,что тудо справедливый, благостен, поро, милосерден, сострадателен? Уке мемнан уке нимогай доказательств тудын, что тудо обладатля хоть ик тиде качествым- и тыде жапыштак толшо кече конда мемнан шудо тужем свидетельствылан-уке, свидетельстве огыл, неопревержимый доказательств, – что тудын уке иктыжат тидын кокла гыч.
Тичмаш дене тудын укелыкше иктаж могай качествыжым, кудо кертеш ыле чиялташюмым тудлан внушитля уваженийым, ужаш благоговеденийыми поклоненийым,чын юмо,подлинный юмо, ыштыше необьятный туня ок отличатлялт чыла дечын кодшо лийше юмын наличийыште. Тудо кажне кечын совершенно ясно ончыкта, что нимыняр ок интересоватле айдеме дене, ни вес вольык дене – разве тудлан верчын веле, чтобы пытатляш нунытым, пытараш и лукташ тидые занятий дечын ала могай развлеченийым, ыштыме тидын дене чыла лиеш, чтобы тудын курымжылан и алмаштыдымыжлан ик гайым тудлан приелатлен огыл.
Марк Твейнын паша образше-влак
Марк Твейнын литератур герой семын (шке чын лумже Сэмоэль Клеменс) лектын кокымшо и кумымшо ужашыште научно – фантастический пенталогийыште «вудын мирже» возышо Филипп Фармер». Кокымшо книгаште, «сказке корабль» луман, Марк Твейн, шочыктымо тайинственный Вуд туняште турло жапыште айдеме дене туняште, лийеш исследовательи кычалше приключенийым. Тудо чонашлан шона кугу колесам вуд параходым, чтобы ийын лекташ вуд гыч эн туналтыш марте.жап гыч тудлан лиеш, но чонымо деч вара писательын шолыштеш тудын партнержо,король Иоанн Безземельный. Кумымшо книгаштыже, «Шем шонымаш» луман, Клеманс,эртен каен шуко нелым, строитлен пытарен кокымшо пароходым, кудым тудын тоже шолышташ точат. Кок экранизацийыште, снимвтльыме 2003–2010 ийлаште, Марк Твейнын рольжым модыныт Кемерон Дейду и Марк Деклин актер-шамыч.
Тидын деч моло, романыште «ийын кая закатышке»Роберт Хайлайна тун героиняже иктаж мыняр гана шарналта шке вашлиймыжым Сэмюль Клемсон дене, туштак шындалтеш тудын мутшо Галлея комете нерген.
Марк Твейнын цитатыже-влак
Твен
Крым Республик
Крым Республик (Республика Крым; Республіка Крим; Qırım Cumhuriyeti, Къырым Джумхуриети) — Российын ужашыже, Крым пелотрышто верланен.
Рӱдола — Симферополь.
Краснодар мланде, Севастополь да Херсон вел дене йыгыре улеш.
Важ-влак
*
Кӱшыл Лужбеляк
Кӱшыл Лужбеляк (Верхний Лужбеляк) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Нужавлак ял воктене Изи Какшан эҥерын шола серыштыже лийын шоген.
Эртымгорно
1931 ийыште Кӱшыл Лужбеляк ял Ӱлыл Лужбеляк ял дене пырля ик пырляштарыме Лужбеляк ялыш савырненыт.
Важ-влак
Категорий:Оршанке кундемысе илымверла
Аликово кундем
Аликово кундем (Элĕк районĕ; Аликовский район) - административ кундем Чувашийыште, Российыште. Рӱдыжӧ Аликово. Калыкчот 14,5 тӱж. еҥ наре.
Географий
Категорий:Аликово кундем
Мланде (планет)
Мланде (Terra, ) — Кече системын планетыже.
Категорий:Мланде
Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже
Шӱдыр-влак системын сфере подсистемыже — мемнан Шӱдыр-влак системын ужашыже, изиш сфере системе гай улеш да писе лопка подсистеме дене таҥастарымаште) рӱдӧ деке плоскосьтым кугемда. Сфере подсистемын Шӱдыр ужашыже тыгай ужаш гыч шога: населений-влак II (йыгешке чумыргымаш, субкарлик-влак, кӱчык периодан цефеид) кугу иготан да изи металличностьан, тӱрлӧ ужашыште ышталтше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтышыште ыштатын. Сфере подсистемыште иктаж тынаррак шӱдыр уло, кунар Шӱдыр-влак тушкан дискыштыже. Газ уке манашат лиеш, молан манаш гын, шӱдыр ден таҥастарымаште, газ пылыште ситышын чулымын   икте-весе ден кылым кучат, тӱкталтын, шке кинетический  энергийыштым йомдарат; эше Шӱдыр-влак системе эволюций тӱҥалтыш йыжыныштыже нуно диск ӱмбаке возыныт.  Шӱдыр-влак системе рӱдыштӧ верланыше сфере подсистемын эн чока ужашыже    — балдж,  Шӱдыр-влак стемын кӧргыжым (томжым) авырат. Сфере подсистемын тӱҥ ужашыже уждымо гало  шем материй гыч шога.
Тӱҥ умылымаш:Кайыккомбо Корно
Кабарда-Балкарий
Кабарда-Балкарий Республик (Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ, Къабарты-Малкъар Республика, Кабардино-Балкарская Республика) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Йӱдвел Кавказ федерал йырвелыш пура.
Галкин, Иван Степанович
Иван Степанович Галкин (, Марий автоном вел, У Роҥго кундем, Кожласола хутор — ) — марий йылмызе, серызе, почеламутчо, филологий шанче кандидат (1958), филологий шанче доктор (1968), профессор (1970), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (1973), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1975), РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1981), МарКУ-н почётный профессоржо (1996), Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (колымыжо деч вара) (2011).
Илыш корныжо
Иван Степанович 1930 ийын идым тылзын 16-шо кечынже Марий автоном вел У Роҥго кундем Кожласола хуторышто шочын. 1953 ийыште Карело-Финский кугыжаныш университетын эртык да филологий факультетын финн-угор пӧлкажым тунем пытарен. 1953 аспирантурышто — 1956 ийлаште Тарту университетысе финн-угор йылме кафедр пелен акад. П. Аристэн аспирантурышто вуйлатымыж почеш тунемын. 1958 ийыште «Суффиксальное образование глаголов в современном марийском языке» теме дене кандидатлык диссертацийым арален.
Кабарда-Балкарий
*
Галкин, Иван Степанович
Илыш корныжо
Аспирантурым пытармеке, Шанчын шымлыше марий институтышто пашам ышта. Тиде пагытыште тудо мутлончыш дене кылдалтше  ятыр статьям да «Залоги в марийском языке» (1958) монографийым савыктен луктеш.
60-шо ийлаште марий йылмын исторический пеҥгыдын шымла. Тудо 2 томан «Историческая грамматика марийского языка» (1964 да 1966) шанче пашам возен. Тиде шанче пашалан эҥертен, И. С. Галкин 1968 ийыште Таллиныште «Историческая морфология марийского языка» теме дене возымо докторлык диссертацийым сайын арален.
Пытартыш ийлаште проф. И. С. Галкин марий топонимий ден исторический йодышым шымлен. Тудо ятыр материалым поген. Нине шанче материал-влак негызеш тудо «Тайны марийской топонимики» (1985), «Кто и почему так назвал? Рассказ о географических названиях Марийского края» (1991), «Марий ономастика» (2000), «Топонимика Республики Марий Эл. Историко-этимологический анализ» (2002) книга-влакым савыктен луктын.
И. С. Галкин — студент-влаклан возымо книга-влакын авторжо. Тудын книгаже-влак марий йылмын исторический грамматикыже, финн-угроведенийын негызше, исторический лексикологийже, марий йылмын лексикологийже дене кылдалтше йодыш-влакым почын пуат. Тыгак тӱшкан возымо монографий-влакын ик авторжо: «Современный марийский язык. Морфология», «Современный марийский язык. Фонетика», «Синтаксис сложного предложения», «Русско-марийский словарь» да т. м.
1960—1982 ийлаште МарНИИм вуйлатен. Марий кугыжаныш университетыште марий филологий кафедрым почын да 1972—1975 ийлаште икымше вуйлатышыже лийын. Тыгак МарКУ-што аспирантур ден докторантурым почын. Тудын вуйлатымыж почеш 6 аспирант кандидатлык диссертацийым арален.
Артист
*
Галкин, Иван Степанович
Илыш корныжо
Уло чон кумылжо, вий-куатше дене эреак тыршыше гына шымлыше пашаштыже у шонымашым келгын ӱшандарен каласен кертеш. Шочмо йылмынам лончылышо-влак кокла гыч ик тыгай чолга шанчызе семын филологий шанче доктор, профессор Иван Степанови Галкин ойртемалтын. Тудо лывырге шочмо йылмынан тӱрлӧ кӱлешан йодышыжым рашемден.
Важ-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
19 сӱрем
19 сӱрем (19 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 200-шӧ (кужемдыме ийлаште — 201-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 165 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 19 кечысе событий-влак
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 19 кечынже шочшо-влак
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 19 кечынже колышо-влак
Калык пале
Паша деч посна каныш уке – маныныт мемнан кугезына-влакат. Марий калык пашам эре ончыл верыш шынден: пагалымашым ача огыл, паша пуа.
Категорий:19 сӱрем
Уньжинский лесникын пӧртшӧ
Уньжинский лесникын пӧртшӧ (Дом лесника Уньжинский) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже лийын шогышо пытыше илем.
Верланыме вер
Петровский сола деч 25 километр эрвелне лийын шога. .
Эртымгорно
1960-ан ийла мучаште Уньжинский лесникын пӧртшӧ пытен.
Важ-влак
Категорий:Морко кундемысе илымверла
Марий Памар
Марий Памар (Черкысола) (Мари-Помары) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше пытыше ял.
Верланыме вер
Памар сола воктене лийын шоген.
Ял лӱм
«Памар» мут Пот эҥер воктенсе марий-влакым ончыктышо мут. И. С. Галкинын да О.П. Воронцован шымлымышт дене ялын лӱмжӧ воктен шогышо «марий» мут ял калыкын марий лийын шогымыжым (воктенсе сола калык дене тҥастарыме годым) ончыктышо мут, сандене ялын лӱмжӧ «Марий Памар» манын лӱмдалтын.
Эртымгорно
1868 ийын архивысе документлаште Черкысола (Черкасола) «околоток Церковный» манын палемдалтын. Ондакрак чылт марий-влакын гына илыме Памар илемыштышт Косма ден Дамиан лӱмеш Сиза эҥер воктене черкым чоҥеныт. Тунам шуко еҥ тынеш пурен огытыл. Чимарий-влак илаш эҥерын вес могыркыжо кусненыт, посна шогышо марий илемым негызленыт. Черке воктене руш-влак кодыныт. Памар солам условно кок ужашлан пайлаш тӱҥалыныт: руш ужашлан — Руш Памар але «село Космодамианское» да марий ужашлан — Марий Памар але «Черкысола». Но официальный документлаште нуно ик Памар сола але «село Космодамианское» манын ончыкталтыныт.
1874 ийыште священник Александр Шабановын вуйлатымыже дене у верыште марий ужаш деке куснен шогышо у черкым чоҥенын. Черке марий да пырляштарыме руш-марий ужашым пырдыж семын пайлаш тӱҥалын. Тунам Черкасола (Черкесола) ялын ял лийын шичме сӱретше лекташ тӱҥалын. Памар сола кок ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: руш да марий. Тыге калык коклаште Марий Памар (Марийские Помары) да Руш Памар (Русские Помары) лӱм-влак лектыныт. Тиде лӱм-влакым марий-влак гына кучылтыныт, руш-влак коклаште тыгай пайлымаш-влак лийын огытыл, нуно шагал лийыныт, черкыште да волостной правленийыште гына ыштеныт.
XX-шо курымын тӱҥалтышыштыже Памар сола кум ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын:
Лённрот, Элиас
Элиас Лённрот (, Самматти —, Самматти) — финн почеламутчо.
Марий Памар
Эртымгорно
Тыгай пайлымаш кызытат вияҥын шога. Памар сола калык коклаште кызытат шонен лукмо илыше-влак деч посна лийын шогышо солан деловой ужашыжылан шотлалтеш.
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкысола (Марий Памар) ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш.
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Гуйва (ола сынан посёлко)
Гуйва (Гуйва) — Украиныште Житомир велыште Житомир кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 1 585 еҥ (2021 ий).
Категорий:Житомир велысе ола сынан посёлкыла
Буштыно
Буштыно (Буштино) — Украиныште Закарпатье велыште Тячев кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 8 572 еҥ (2021 ий).
Микорсер выселке
Микорсер выселке (Микорсир выселке, Выселок Микорсир) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже лийын шогышо пытыше высылке.
Верланыме вер
Шӱргытӱр выселке деч 15 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Монтана
Монтана (Montana) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 381,154 тӱж. км². Калык чот - 1 005 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Хелена ола.
Категорий:Монтана
Кильдиярово
Кильдиярово (Кильдиярово) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Эртымгорно
Кильдиярово ял Йӱксар сола деке ушалтын.
Важ-влак
Категорий:Килемар кундемысе илымверла
Лапка почиҥга
Лапка почиҥга (Нӧлпӧ Памаш) (Лапка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Верланыме вер
Эшполдо ял деч 4 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1990 ийыште теле тылзын 14-ше кечынже Лапка почиҥга шотлымо данный-влак гыч лукталтын.
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Вожай (ыҥ-влак)
Вожай мут ончыктен кертеш:
Нагорена
Нагорена (Нагорена) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Сӱретче
Сӱретче — сӱретлыше сымыктыш пашаеҥ.
406
406 ий — V курымын ийже.
Нагорена
Верланыме вер
Отар ял деч 2,5 километр эрвелне лийын шоген.