Tantaran'_i_Roanda
Ny fanjanahan-tany
lien=https://mg.wikipedia.org/wiki/Sary:John%20Hanning%20Speke%20(1827-64)%20RMG%20F8616%20(cropped).jpg|vignette|184x184px|John Hanning Speke (1827-64) Tamin’ ny taona 1858 no nahitan’ ny Eorôpeana voalohany  ny faritry ny Farihy Lehibe tamin’ny alalan’i John Hanning Speke izay tsy niditra tao amin’ io faritra io. Tamin’ ireo taona 1880 dia nandimby azy ny mpahita tany vaovao alemàna maromaro narakarahin’ ny misiona katôlika izay nanorim-ponenana tao. Tamin’ ny taona 1890 dia nampidirin’ ny Alemàna ho isan’ ny fananany aty Afrika Atsinanana i Roanda (izay nantsoiny hoe Ruanda) sy i Borondy (izay nantsoiny hoe Urundi tamin’ izany fotoana izany) na dia teo aza ny tsy faharisihan’ ny mpanjaka Musinga. Ny Belza izay nampian’ ny Britanika dia nandroaka ny Alemàna ka nibodo ny faritra tamin’ ny taona 1916. Avy eo ny tanin’ i Roanda-Orondy (Ruanda-Urundi) dia napetraka ho eo ambany fifehezan’ ny Fikambanan' ny Firenena (Société des Nations, SDN) ary ny fitantanana azy dia nankinina tamin’ i Belzika. vignette|128x128px|Mutara III Rudahigwa Tamin’ ny voalohany i Belzika dia nanapaka tamin’ ny alalan’ ny fahefana eo an-toerana, izany hoe ny mwami sy ny Totsy ambony saranga, nefa ny fahefan’ izy ireo dia novaina sady noraiketina tamin’ ny alalany fanitsiana tamin’ ny taona 1926 (ny andraikitr’ ny lehibe isan-jana-paritra dia nanjary ifandovana). Ny mwami Musinga dia naongana tamin’ ny taona 1931 sady nasesitany any Kôngô Belza (ny Repoblika Demôkratkan’ i Kôngô ankehitriny). Ny zanany lahy Mutara III Rudahigwa izay noheverina fa malemy paika kokoa, no nandimby azy. Nampihatra ny fifehezana tsy mivantana ny fitondrana tera-tany ka nampisahanin’ ny mpanjanaka ny fanatanterahana ny asa fanajariana ny tany. Nisy noho izany ny fanisana ny lehilahy baniaroanda ampy taona sy afaka miasa tamin’ ny taona 1934 hatramin’ ny taona 1935, ka izay voaisa dia nomena bokikely mirakitra ny mombamomba ny tena izay ahitana ny vondrona misy ny tena izay nantsoina hoe "foko": Totsy na Hoto na Toà. Ny misiôna kristiana, izay prôtestanta tamin’ ny faran’ ny fanjanahan-tany alemàna, fa lasa katôlika kosa tamin’ ny vanimpotoana belza, dia nihamaro sady nisahana ny fanabeazana ny vahoaka manontolo. I Mutara, izay mwami mbola tanora (20 taona izy raha nandray ny fahefany), dia natao batemy (batisa) tamin’ ny taona 1943. Niharatsy anefa ny fifadraisan’ ny Fiangonana sy ny fahefana mpiahy, fotoana fohy taorian’ izany, noho ny famindrana nihanitombo hatrany ny fahefan’ ny tompon-tany any amin’ ny mpanjana-tany. Notakian’ ny tompon-tany ny fanafoanana ny asa fanompoana, notakiany koa ny famerenana indray ny fifidianana ny lehibe isan-jana-paritra, ny Hoto izay maro an’ isa kosa, izay nosahanin’ olona tsy niofana afa-tsy tao amin’ ny sekolin’ ny misiôna, dia nitaky ny hiray amin’ ny fahehana pôlitika. Nanomboka tamin’ ny taona 1956, nelanelanin’ ny Filankevitra ambony izay notarihiny, sy noho ny faneren’ ny mpanolo-tsaina, dia nitaky tetiandro mazava momba ny hahazoan’ ilay firenena ny fahaleovan-tenany izy, fa ny Hoto maro an’ isa kosa dia nisafidy ny fanavaozana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika alohan’ ny fahaleovan-tena izay hanome ny Totsy ilay fahefana tsy refesi-mandidy notanany talohan’ ny fanjanahan-tany. Niomana haneho izany fitakiana izany teo amin’ ny Firenena Mikambana izy tamin’ ny taona 1959 raha nantsoina tampoka tany Bujumbura izay renivohitr' i Roanda-Orondy (Ruanda-Urundi) tamin’ izany fotoana izany. Nambara tamin’ ny takarivan’ ny 25 Jolay 1959 ny fahafatesany izay tsy fantatra antony. Nipoaka tamin’ izay ny ady an-trano.