cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsimihety
Ny anaran' izy ireo dia midika hoe "ireo izay tsy manapa-bolo mihitsy", fihetsika azo inoana fa mifandray amin' ny fahaleovan-tenany tamin' ny Fanjakana Sakalava any andrefany, izay antenaina hanapaka volo amin' ny fotoana fisaonana. Hita any amin' ny faritra be tendrombohitra amin' ny Nosy izy ireo. Iray amin' ny vondrom-poko malagasy lehibe indrindra izy ireo ary eo anelanelan' ny 700 000 sy 1,2 tapitrisa mahery ny isany. Io fanombanana io dia mametraka azy ireo ho foko fahaefatra lehibe indrindra eto Madagasikara.
Ny maha izy azy ny Tsimihety
Any amin' ny morontsiraka atsinanana no niavian' ny Tsimihety, rehefa nifindra monina niaraka tamin' ny ombi ny tany amin' ny lemak' i Mandritsara tamin' ny taonjato faha-18 izy izay mpitsoa-ponenana tsy nisy mpitarika, nandositra ny adin' ny andevo tany an-tanindrazany. Fotoana fohy taorian' izay, dia nanaiky ny fitondran' ny Volafotsy, foko iray niaraka tamin' ny Maroserana izay nifindra monina nianavaratra avy tao amin' ny tanin' ny Sakalava. I Peter Wilson – prôfesora momba ny antrôpôlôjia manokana momba an' i Madagasikara, dia nilaza fa tsy mifanaraka amin' ny fiheveran' ny antrôpôlôga mahazatra ny Tsimihety, satria "tsy namorona marika na fombafomba na fitsipika maha fokom-pirenena" toy ny fanaon' ny fokom-pirenena maro ireo olona ireo, fa "faritana miiba" amin' ny zavatra tsy nataony sy tsy ataony izy. Noho izany dia tsy fokom-pirenena izy ireo, satria tsy manana fifamatorana maha fokom-pirenena, tsy manana firaisankina ara-tsôsialy ary tsy manana rafi-pahefana ao anatin' ny vondrom-poko. Ny fifandraisan' izy ireo dia mifototra amin' ny fianakaviana sy ny fihavanany ara-biôlôjia.
Tantara
Nanjaka teo amin' ny Tsimihety ny tsy fisian' ny fitondrana ara-pôlitika tapahin' olon-tokana talohan' ny taonjato faha-19, izay misy mihevitra fa fanjakan' i Baroa. Tamin' ny taona 1823 anefa, Radama I, mpanjakan' ny Merina, dia nitondra ny ampahany be amin' ny Nosy ho eo ambanin' ny fanapahany, anisan' izany ny Tsimihety, sady nanafoana ny varotra andevo iraisam-pirenena.
Ny Tsimihety dia nametraka rafitra ara-pôlitika tany am-boalohany izay tsy nananan' ny mpanjaka toerana. Io no hany vondrom-poko tsy mbola notantanana sy natolotra ny fahefan' ny mpanjaka. Mahafeno fepetra hantsoina amin' ny teny hoe Andriambaloambitelopolo ny Maroandriana. Nanjaka tao amin' ny lohasaha Fahambahy izy ireo ary i Fanorahana no renivohiny. Avy amin' ny Vazimba teratany nipetraka tao anaty lava-bato izy ireo, izay toerana fialofana tamin' ny fotoan-tsarotra sy fanafihan' ny fahavalo. Ny tena lehibe dia ny any Sahasarotra, 3 km miala ny tanànan' i Fanorahana izay nialokalofan' i Andriambazimbabe mpanorina ilay vondrona, niaraka tamin' ny fianakaviany, ela be talohan' ny nisian' ny rafitra pôlitikan' ny Maroandriana. Nijanona tao nandritra ny taonjato iray izy ireo. Mety ho taranaky ny andevo rômanina sy olona avy any Atsinanana izy ireo (araka ny sora-tanana nataon' i Bira Marc - Boky I). Ao amin' ny nosy Mangabe ao amin' ny helodranon' i Antongila tokoa no ivon' ny vondrona.
Taorian' ny taonjato iray niainany tao amin' ny lava-bato ao Andafatra ao Sahasaritra dia namoaka azy ireo ny mpanazary Rona ary nitondra azy ireo ho any amin' ny lohasaha Vanono izay nananganany tanàna miisa 38 tao amin' ny reniranon' i Fahambahy, izay nahaforona ny Fanjakana Marosaina ahitana fokom-pianakaviana 38. Ny toetran' i Rona dia mahafeno fepetra ho mpanazary: mpaminany na mpanao lalàna, voatsilo avy amin' ny fanambaran-janahary. Sady mpitondra fivavahana no lehibe ara-pôlitika i Rona, izay manazava ny antony tsy nananan' ny Tsimihety mpanjaka. Nandray fanapahan-kevitra ara-pôlitika taorian' ny fifampidinihana nataon' ny filankevitry ny sojabe (loholona). Ny Fanjakana Marosaina naorin' ny mpanazary Rona dia nahitana fahefana iaraha-mitantana, araka ny anarany. Tsy misy fanapahan-kevitra raha tsy mandalo ny filankevitry ny Andriambaloambitelopolo. Ny Andriambaloambitelopolo tsirairay dia miambina sy miantoka ny lalànan' ny hazary ahitana didy folo-karazany (misy andininy folo). Antsoina hoe mpitam-body saina izy ireo eto amin' ny taniny. Isan-taona ny Andriambaloambitelopolo miaraka amin' ny mpanazary dia manomana fety izay ametrahana ny saina, mariky ny fahefana. Azo oharina amin' ny fetin' ny tsangan-tsaina eo anivon' ny Antakarana ity fanao ity. Taorian' i Rona ny mpanazary dia nifandimby tamin' ny maha-filoha faratampony azy ireo, izay ambonin' ny Andriambaloambitelopolo. Mbola mifangaro amin' ny fahefana pôlitika ny fahefana ara-pivavahana. Ny fisafidianana ny lehibe mpanazary dia noho ny fahaizany ara-pôlitika. Eken' ny Andriambaloambitelopolo izay nofidian' ny vahoaka misy azy izy ka misolo tena ny vahoaka manontolo. Amin' ny maha-mpitarika foko azy dia mpitarika ara-panahy sy mpitarika ny tafika ihany koa izy, saingy afaka manolotra ny fahefany amin' ny maha-mpitari-tafika azy amin' izay mpikambana ao amin' ilay foko izay heveriny ho mahavita azy.
Ny ohatra nasehon' ny fanjakana tsimihety Manjakamarosaina na Andriambaloambitelopolo dia nahafahana miresaka ny amin' ny endrika repoblikana alohan' ny fotoanany, satria izy io no azo nisafidianana hasolo ny fametrahana fitondrà-mpanjaka. Ary ny rafitra ara-pôlitika toy izany dia voatazona mandra-pahatongan' ny fanjanahan' ny Frantsay an' i Madagasikara, anisan' izany ny fotoana ny fanjakazakan' ny Merina. vignette|Philibert Tsiranana Ny Frantsay dia nampiditra ny Tsimihety tamin' ny taona 1896 ho anisan' i Madagasikara zanatany frantsay. Ny Tsimihety dia anisan' ny nandray anjara mavitrika tamin' ny pôlitika teto Madagasikara hatramin' izay. I Philibert Tsiranana, izay Tsimihety avy any akaikin' i Mandritsara, no filoha voalohan' ny Repoblika Malagasy, fony izy lasa faritra nanana fizajan-tena voafetra tao anatin' ny Vondrona Frantsay (Union Française) tamin' ny taona 1959, ary nijanona ho filoham-pirenena nandritra ny 10 taona taorian' ny nahazoan' i Madagasikara ny fahaleovantenany tamin' i Frantsa tamin' ny taona 1960.
Ny vahoaka tsimihety
Ny anarana hoe Tsimihety ("tsy manapaka volo") dia avy amin' ny tsy naneken' izy ireo nanao fisaonana an-dRadama I, izay tokony hisian' ny fanapahana ny volon-doha mba ho fisaonana ny mpanjaka maty: tsy anarana avy amin' izy ireo izany, fa avy amin' ny namany roa izay nanome azy ireo oi anarana io, izay nanaiky ny fanapahan' ny mpanjaka merina. Lava volo ny lehilahy sy vehivavy tsimihety, araka ny fomban-drazany tamin' izany, ary nanao randrana koa izy ireo manomboka eo an-tampon-doha ka mitsotsorika manodidina ny lamosina. Amin' ny tarana-mpanjaka Antandroña no nanao izany fihetsika tsy nety nanapaka ny volony izany ka nahazoan' ny Tsimihety ny anarany.
Farafahakeliny filazana telo no fantatra momba ity fihetsika tsy hay hadinoina ity.
Niorina tamin' ny fomba fiainan' ny mpiombom-pananana ary tarihin' ny andiana olon-kendry antsoina hoe sojabe ny Tsimihety, izay tsy mbola nahalala ny fandaminana ara-pôlitikan' ny fanjakà-mpanjaka na fitondràm-pilohan-tanàna. Efa ela io foko io no nandà ny fahefana noho ny firaiketam-pony amin' ny fahalalahana mivezivezy. Nibodo ny tokonam-baravaran' i Mandritsara, ary nitodika tany atsinanana sy tany amin' ny helodranon' i Antongila tany amin' ny taona 1900 teo ho eo, noho ny fielezan' ny mponina, ka nankany amin' ny lemaka avaratra-andrefana sy any Mahajanga, nanafotra ny Sakalava izay efa nihena hery. Mahay manao tavy sy koa manao tanimbary maharitra na fiompiana omby koa ny Tsimihety izay foko tanindrana voalohany natoky ny sekolin' ny Frantsay tamin' ny fanofanana ireo sangany vaovao. Izy ireo araka izany no foko nisy solontena tsara indrindra tao amin' ny sekolim-paritr' Analalava tamin' ny taona 1932. Tamin' izany fotoana izany, dia izy ireo hatrany no mpanao fihetsiketsehana mpanohitra izay nanome olona itokisana an' i Jean Ralaimongo, rain' ny fitiavan-tanindrazana malagasy, voadidy honina an-trano tsy mahazo mihetsika tao Port-Bergé. Taorian' ny taona 1945 dia nahatakatra ny tombontsoan' ny firaisankina amin' ny Tsimihety, ny Frantsay, noho ny Tsimihety "mpampiray ny vahoaka" mahay, izay noheverina koa ho "repoblikana" noho ny fandavany faharazana ny fitondran' andriamanjaka.
Fiarahamonina
I David Graeber, antrôpôlôga manampahaizana manokana amin' ny fandalinana ny rafitra anarsista, dia nilaza fa ny Tsimihety dia maneho rafitra ara-tsôsialy ara-tantara izay tsy nanaiky fahefana ary nanao fanjakan' i Baroa: Izy [Tsimihety] dia voamariky ny fandaminam-piarahamonina sy fanao mandala ny fitoviana tanteraka. Izy ireo, amin' ny teny hafa, dia ireo anarsista any avaratra-andrefana amin' i Madagasikara. Malaza ho mpandosirana izy ireo hatramin’ izao: teo ambany fahefan' ny Frantsay, nitaraina ny mpitantana fa afaka mandefa delegasiona izy ireo handamina ny asa fanamboarana lalana akaikin' ny tanànan' i Tsimihety, hifampiraharaha amin' ireo loholona toa mankasitraka fiaraha-miasa, ary hiverina miaraka amin' ny fitaovana iray herinandro taty aoriana nefa nahita ny tanàna nilaozana tanteraka – ny mponina tsirairay dia nifindra niaraka tamin' ny havana sasany tany amin' ny faritra hafa ao amin' ilay firenena".
Ny Tsimihety dia iray amin' ireo ohatra tsy fahita firy izay nahitana kolontsaina manohitra tanteraka ny fisian' ny fitondrana, izay nambaran' i Graeber, fa nanaisotra ny endrika fitondrana rehetra na dia tany ambanivohitra sy tamin' ny vondrom-piarahamonina aza. Ny marimaritra iraisana no fototry ny fanapahan-kevitra, izay rehetra miseho ho mpitondra dia nampiahiahy, tsy mety ny manome baiko, tsy mety ny manantena olona ho tompon' andraikitra na tena hanao zavatra, ary na ny hevitra toy ny hoe miasa hahazoan-karama aza dia nolavin' ny saina. Nambaran' i Graeber fa tamin' ny farany dia natelin' ny Fanjakana ny Tsimihety, ka nandao ny nofinofiny, satria nitady fahafahana ara-toekarena sy ara-potodrafitrasa.
Fiteny
Ny fitenin' ny Tsimihety dia fitenim-paritra amin' ny teny malagasy, sampan' ny vondrom-piteny malaiô-pôlineziana avy amin' ny fiteny baritô any amin' ny faritra aostrôneziana.
Toekarena
Ny fiarahamonina sy ny toekarena tsimihety, toy ny any amin' ny ankamaroan' ny faritra eto Madagasikara, dia miompana amin' ny fambolena. Ny vary no foto-tsakafo, ary ny Tsimihety dia miompy omby. Anisan' ny fady amin' ny Tsimihety ny fiasana tany amin' ny andro Talata. Ny renivohitra ara-toekarena eo amin' ny Tsimihety dia i Mandritsara.vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara
Jereo koa
Ny foko eto Madagasikara Ny vahoaka hafa eto Madagasikara Samihafa
24 Septambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 24 Septambra.
Cree
Ny Cree (na Nehiyaw) dia mponina Amerindianina miaina any Kanada sy any Etazonia ; Mivelatra be tan'ny Cree (Ôseana Atlantika hatrany aminy Oseana Pasifika).
Ny Teny Cree dia teny tena voateny indrindra any Amerika Avaratra ; faha misy Cree tsy mahay miteny Cree.
Mponina
Ny Cree avy any Québec mitambatra anatin'y Grand Conseil des Cris (Eeyu Ischee amy teny Cree) ; Matthew Mukash ny filoha ny Cree hatramin'i septambra 2005.
Misy firafitra sivy ny Cree :
Vola
thumb|ankavanana|Ny taratasy fanamarinana momba ny 10,000 dôlara amerikana, [[1875.|292x292px]] thumb|Vola
Fiteny latina
Ny fiteny latina (amin'ny teny latina lingua latīna) dia fiteny taloha notenenin' ny mponina tao amin' ny faritr' i Latioma, eo amin' ny misy an' i Rôma ankehitriny. Io fiteny io dia avy amin' ny fiteny indô-eoropeana voalohany tahaka ny ankabeazan' ny fiteny notenenina tao Eorôpa. Ny fiteny latina dia avy ao amin' ny Saikanosy Italianina. Na dia lazaina fa fiteny maty aza io fiteny io, ny fiteny rômana izay mbola ampiasaina ankehitriny (frantsay, espaniôla, italiana, romaniana) dia endrika nivoatra avy amin' io fiteny io. Na dia fiteny maty aza izy io, betsaka ny olona mahafehy sy mianatra azy ary mampianatra azy eran' izao tontolo izao.
Vola
Ny vola dia vita amin' ny taratasy na metaly atontan' ny fanjakana, ary manan-kery ao amin' io tany io mba ho sandan' ny entana vidiana. Ny fanjakan' ny firenena tsirairay avy dia manamarika ny volany amin' ny sary sy soratra mba hampiavaka azy ireo. Manana ny anjara toerany lehibe eo amin' ny firenena iray ny vola.
Fiteny latina
Mbola ampiasain' ny fiteny ankehitriny amin' ny famoronana voambolana vaovao ny fiteny latina, ary mbola ampiasaina amin' ny fanomezana anarana siantifika ny zava-miaina.
Vola
Tantara
Tamin' ny andro taloha, rehefa mividy na mivarotra, dia tsy maintsy manakalo ilay zavatra vidiana na amidy amina zavatra hafa mitovy vidy; ny zavatra amidy na vidiana dia mety raha atao ho an' ny olon-kafa; io fomba io dia tsy dia efikasy araka ny ohatra ho aseho eo:
Foko Iowa
thumb|Iowa any Londra sy Paris, Nataon'i [[Catlin (1861), National Gallery of Art]]
Vola
Tantara
Misy mpiompy iray miompy bengy ary mila varimbazaha izy mba hanao mofo. Ilay mpamboly varimbazaha dia tsy mila bengy ary noho izany tsy dia misy tombontsoa betsaka ilay fifanakalozana noho ilay mpamboly varimbazaha tsy mila bengy.
Fiteny latina
Noho ny herin' ny tafika rômana tamin' ny fotoan' androny ary noho ny fahefana omen' ny fifehezana ny fiteny latina, dia niparitaka eran' ny faritra manodidina an' i Mediteranea ny fiteny latina, izay nipoiran' ny fitenim-paritra nanome ireo fiteny rômana ankehitriny.
Foko Iowa
Mponina Amerindianina ny Iowa (na Ioway).
Vola
Tantara
Mila bengy ho atao sakafo ny mpanefy, kanefa ny tsy mila fitaovana amboarin' ny mpanefy ny mpiompy bengy, fa ny mpamboly varimbazaha no tena mila ny fitaovana amboarin' ny mpanefy.
Fiteny latina
Taorian' ny fanjavonan' ny Empira Rômana tamin' ny taonjato fahadimy dia nihavitsy hatrany ny isan' ireo olona nahay ny fiteny latina, ary noho ny havitsian' ny fampianarana dia feno teny avy amin' ny fiteny jermanika sy rômana tamin' izany fotoana izany ny fiteny latina nampiasaina tamin' ny Andro Antenatenany.
Foko Iowa
Miarakamin'i Omaha, Oto sy ny Ponca, niaraka taminy Hochunk iry 'zareo taloha.
Vola
Tantara
Amin' ny farany, raha te-hahazo varimbazaha ilay mpiompy, dia tsy maintsy manakalo ny benginy any amin' ny mpamboly izy, izay ilay mpamboly mila fitaovana vao afaka manakalo amin' ilay mpanefy.
Fiteny latina
Tamin' ny taonjato faha-15 hatramin' ny taonjato faha-18 dia nesorin' ny mpanoratra latina eorôpeanina ny teny avy amin' ny fiteny jermanika sy ny teny avy amin' ny fiteny rômana. Nandritra ny taonjato telo dia nampiasaina ho fiteny iraisam-pirenena sy fiteny iofanana ary fiteny ampiasain' ny siansa ny fiteny latina.
Foko Iowa
1.100 ny isany taminy taona 1760, nilatsaka 800 ni isany taminy 1804 (maty ny nendra) Voakisaka tanaty réserve any Kansas taminy 1824 ; misy koa miaina ny Oklahoma, 1.500 eo ny isany taminy 1990.
Vola
Tantara
150px|ankavanana|thumb|vola
Fiteny latina
Fanasokajiana
Ny fiteny latina dia avy amin' ny fiteny indô-eorôpeana, na dia misy tsy manaiky io hevitra io aza ny mpandalim-piteny.
Foko Iowa
thumb|White Cloud (Rahona Fotsy), Sefo ny Iowa, nataon'i Catlin (1845), National Gallery of Art
Vola
Tantara
Ao amin' ilay ohatra nolazaina teo ambony, mety tsy nila voankazo ilay mpihaza fa kibay hazo. Ho sarotra inay ny fifanakalozana, satria mila mpiangoty iray vonona hanakalo ny voankazony ary mpanapaka hazo vonona hanakalo voankazo amin' ny kibay.
Fiteny latina
fiteny avy aminy
Ny fiteny rômana (toy ny fiteny espaniôla, ny fiten'i Ôily, ny fiteny frantsay, ny fiteny italiana, ny fitenin'i Ôka, ny fiteny katalàna, ny fiteny pôrtogey, ny fiteny rômantsa ary ny fiteny romaniana) dia nivoatra avy amin' ny fiteny latina.
Vola
Karazan-javatra atao vola
Betsaka ireo karazan-javatra efa natao vola. Anisan' ireo:
Fiteny latina
fiteny avy aminy
Karazana fandravonana ireo fiteny rômana ireo ny interlingua, izay azon' ny olona 900 tapitrisa (totalin' ny mpiteny rômana) avy hatrany.
Fanoratana
Ny Rômana no namorona ny abidy latina. Ireto ny litera ao amin' ny abidy latina:
Vola
Karazan-javatra atao vola
Ireo karazana petra-bola:
Vola sandoka
Ny vola sandoka dia vola naprinty na namboarina tsy nahazoana alalana avy amin' ny governemanta na ny fanjakana. Ny famokarana na ny fampiasana vola sandoka dia karazana hosoka. Nipoitra niaraka tamin' ny vola ny vola sandoka. Talohan' ny nanaprintiana vola taratasy, ny fomba fanaovana vola sandoka hita matetika indrindra dia ny fampifangaroana karazana metaly fototra amin' ny volamena na volafotsy ranoray. Misy ihany koa ny vola sandoka aprintin' ny fitaovam-printy ara-dalana ho valin' ny baiko hosoka. Tamin' ny Ady Lehibe Faharoa ohatra, dia namoaka vola sandoka livra britanika ary dôlara amerikanina ny Alemanina. Ny vola sandoka dôlara amerikanina tsara kalitao indrindra hita amin' izao fotoana izao dia antsoina hoe superdollar. Efa misy ihany koa ny vola euro sandoka fa kely kokoa raha oharina amin' ny dôlara amerikanina.
Famotsiam-bola
Ny famotsiam-bola dia fomba famadihana vola avy amin'ny heloka bevava (atao hoe "maloto") ho vola na fananana ara-dalana. Anefa kosa, tao anatin'ny rafitra ara-dalana sy mamoa-pitsipika dia nanjary voafehy tamin'ny endrika heloka bevava ara-bola hafa ny teny famotsiam-bola, ary indraindray dia ampiasaina matetika amin'ny fanararaotana ny rafitra ara-bola (tafiditra amin'ny zavatra toy ny antoka, vola dijitaly, kara-pandoavana, ary vola araka ny dikany nentim-paharazana), ao anatin'izany ny famatsiam-bola ny asa fampihorohoroana, ny fitsoahana hetra, ary ny fialana amin'ny sazy iraisam-pirenena.
Shawnee
thumb|300px|Fivelaran'ny teny Shawnee
Mponina miaina any Etazonia ny Shawnee. Ao anatin'y staty ny Ohio, ny Kentucky, sy ny Pensylvannia.
Nisy tanana Shawnee kely tany aminy Illinois hatrany amin'i New York, tonga hatrany Georgia (Amerika) ny Shawnee.
Teny Algônkiana ny teny Shawnee ; manakaiky ny Mesquakie sy ny Kickapoo.
Chaouanon no anarana nomen'ny Frantsay azy taloha
Gōjū-Ryū
Tantara
thumb|ankavanana|180px| Higaonna Kanryō
Pôlitika eto Madagasikara
vignette|257x257px Ny pôlitika eto Madagasikara dia mifototra amin' ny môdelin' ny repoblika tokana ananan' ny filoham-pirenena fahefana betsaka sady misy antoko pôlitika maro. Voafaritry ny Lalàmpanorenana tamin' ny taona 2010 izay nanangana ny Repoblika fahefatra ny andrim-panjakana eto Madagasikara. Ny filohan' ny Repoblika no filoham-panjakana voafidy hiasa mandritra ny dimy taona, ary ny praiminisitra no lehiben' ny governemanta. Ny filoha no mitondra ny firenena ary ny praiminisitra no mitondra ny governemanta. Ny governemanta no mampihatra ny lalàna. Ny governemanta no manana ny fahefana mpanatanteraka fa ny fahefana mpanao lalàna kosa dia zarain' ny governemanta sy ny antenimiera roa tonta. Tsy miankina amin’ ny andrim-panjakana fahefana roa voalohany ny fahefana mpitsara.
Gōjū-Ryū
Tantara
ankavanana|180px|thumb|Miyagi Chōjun
Pôlitika eto Madagasikara
I Madagasikara dia repoblika ahitana antoko pôlitika miisa telonjato mahery.
Ny rafi-pitondrana
Nisafidy ny rafitra repoblikana ny vahoaka malagasy taorian' ny nahazoan' i Madagasikara ny fahaleovantenany. Fanampin' izany dia niroso lalindalina kokoa tamin' ny demôkrasia ny Malagasy tamin' ny Repoblika fahatelo.
Fahefana mpanatanteraka
Ny fahefana mpanatanteraka dia sahanin' ny filoham-pirenena sy ny governemanta amin' ny alalan' ireo sampan-draharaham-panjakana isan-karazany. Lany amin’ ny alalan’ ny latsabato ataon' ny daholobe ny filoham-pirenena ary mijanona ho filoha mandritry ny dimy taona, azo averina indroa. Izy no manonona ny praiminisitra.
Gōjū-Ryū
Tantara
Ny Gojuryu Okinawaianina dia voaforon'i Miyagi Chojun (宮城 長順), teraka tnay Higashimachi, Naha taminy 4 aprily 1888 ; nanomboka nampianatra Nahate izy ; faha mbola voabaiko ny maître Kanryo Higaonna ; tamin'io fitaona io, efa nianatra Kempo tany Fuzhou i Kanryo ary nampianatra kempo ho an'i olona tanora izy tany Naha.
Pôlitika eto Madagasikara
Fahefana mpanao lalàna
Ny fahefana mpanao lalàna dia sahanin' ny Antenimiera roa, dia ny Antenimieram-pirenena (izay ahitana ny solombavambahoaka voafidy manerana an' i Madagasikara) sy ny Antenimieran-doholona (izay ahitana loholona vofidin' ny mpifidy lehibe sy ireo loholona notendren' ny filoham-pirenena). Izy ireo no mandany ny volavolan-dalàna aroson' ny governemata na ny tolo-dalàna aroson' ny solombavam-bahoaka na ny loholona.
Gōjū-Ryū
Kata Goju-Ryu
Manana kata 13 fotsiny ny style goju-ryu.
Pôlitika eto Madagasikara
Fahefana mpitsara
Ny fahefana mpitsara dia sahanin' ireo sampan-draharaham-pitsarana izayahitana ny sasany ao amin' ny Ministeran' ny Fitsarana, ao amin' ny Fitsarana Avo momba ny Lalàmpanorenana, sy ny maro hafa koa. Mampitaraina ny olom-pirenena sy ny mpitsara ny tsy fisian' ny fahaleovantena tanteraka eo aminy fitsarana.
Gōjū-Ryū
Kata Goju-Ryu
= Rohy =
Pôlitika eto Madagasikara
I Philibert Tsiranana
I Tsiranana Philibert no filoham-pirenena malagasy voalohany izay nitondra tamin' ny 1 Mey 1959 hatramin' ny 11 Ôktôbra 1972.
Ny Repoblika Faharoa (1973 - 1991)
vignette|184x184px Taorian' ny faharavan' ny Fitondran' ny Repoblika Voalohany dia nisy ny Tetezamita izay fotoana noheverina handinihan-tena teo amin' ny Tantaran' i Madagasikara.
Ramanantsoa sy Ratsimandrava
Ny jeneraly Ramanantsoa no nisahana ny andraikitra feno teo saingy noho ireo tarazo nisy vokatry ny teritery tamina sokajin-javatra maromaro teto anatiny sy tany ivelany dia voatery nametra-pialana ny lehilahy ka namindra ny fahefana. Ny kôlônely Ratsimandrava no nandray izany tamin-kafanam-po tokoa; ary mbola tsy afaka ao am-pon' ny Malagasy niaina izany fotoana izany ilay fehezan-teny malaza hoe: "Tsy hiamboho adidy aho mon Général !".
Pejy iray teo amin' ny tantaran' i Madagasikara io, ary noheverina fa teboka hiaingana hiatrehana ny fandrosoana eran-tany. Teo vao nihevitra fa ho afaka tanteraka ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany. Herinandro ihany anefa ny faharetan' izany satria maty voatifitra ny kôlônely Ratsimandrava ny 11 Febroary 1975. Dia nisy Tetezamita indray teo fa tsy naharitra an-taona fa am-bolana ihany.
Ny filoham-pirenena Ratsiraka Didier
Ny Capitaine de frégate Ratsiraka Didier no voatendry hitondra an' i Madagasikara taty amin' ny faran' ny taona 1975. Niezaka ny hitondra hevi-baovao sy fijery vaovao tamin' ny alalan' ny fandaharan' asa iray dia ny Boky Mena ity manamboninahitra tantsambo ity ary naharesy lahatra ny maro tamin' ny Malagasy izy tamin' izany.
Ny filohan' ny HAE Zafy Albert
vignette|179x179px Ny 31 Ôktôbra 1991 no nanamarika ny fiafaran' ny Repoblika faharoa ary koa varavarana hisokatra hoan' ny Repoblika fahatelo. Na dia tsy nanapa-kevitra firy intsony teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana intsony aza Ratsiraka dia mbola nitazona ihany ny anaram-boninahitra maha filohan' ny Repoblika azy ihany.
I Zafy Albert no nitazona ny andrikitra teo amin' ilay andrim-panjakana lehibe (Haute Autorité de l'Etat -- H.A.E) natao hampijoroana ny Repoblika fahatelo. Narafitra ny Lalàmpanorenana vaovao, natao daholo izay rehetra hita fa madilana tokony ho tetenina tamin' ny lasa.
Ny filohan' ny tetezamita Ratsirahonana Norbert
Nitsangana ny tetezamita notarihin' i Ratsirahonana Norbert izay filohan' ny Fitsarana Avo Momba ny Lalàmpanorenana tamin' izany. Dia nikarakara ny fifidianana izay ho filoham-pirenena hasolo an' i Zafy izy. Nirotsaka hofidina indray teo Ratsiraka ka niverina nifaninana indray izy sy Zafy.
Ny filoham-pirenena Ratsiraka Didier
Tafaverina ho filoha indray Ratsiraka ny taona 1997 ary nanitsy ny Lalàmpanorenana ka ny mahaolona sy ny tontolo iainana ("humanisme écologique") indray no nentiny handresena lahatra ny Malagasy.
Niditra tamin' ny fizaràna faharoan' ny Repoblika fahatelo teo ny firenena malagasy, 5 taona no niainana izany foto-kevitra vaovao izany, izay fotoana ninian' ny Malagasy maro tsy notoinina. Na dia noheverina ho manana traikefa sy fahaiza-manao noho ny fotoana maro nitondrany an' i Madagasikara aza Ratsiraka, dia tsy nisy fanavaozana nentiny teo amin' ny fitantanana. Raha ny fifanarahana iraisam-pirenena no jerena dia nitohy avokoa ireny rehefa niato nandritra ny fotoana nitondran' i Zafy Albert. Maro ny vola fanampiana sy nindramina nentina hanatsarana ny fahefa-mividin' ny vahoaka, saingy tsy nisy fiantraikany teo amin' ny tantsaha indrindra.
Ny filoham-pirenena Ravalomanana Marc
Ny taona 1999 dia nisy ny fifidianana izay ho ben' ny tanàna ka tamin' izany no nipoirana olona vaovao teo amin' ny sehatra pôlitika. Anisan' ireny ny mpandraharaha tompon' ny orinasa Tiko, Ravalomanana Marc izay nanana fahasahiana nijoro hitondra fijery vaovao. Mbola tanora sy tsy mbola heno teo amin' ny tontolo pôlitika malagasy izy ka nanaitra ny mponin' Antananarivo izay toerana nilatsahany ho fidina.
Nanangana fikambanana izy nahazoany nilatsaka, dia ny "Tiako i Madagasikara" tamin' izany, izy. Nisy akony teo amin' ny fiainam-pirenena malagasy ny fitantanany ny renivohitra. Fa niezaka nitondra fanavaozana sy fanatsarana ny tanàna izy, indrindra ny lalana. Rehefa ho tonga ny fotoam-pifidianana izay ho filoham-pirenena dia nirotsaka ho fidina Ravalomanana Marc. Rehefa nirotsaka izy dia lany ho filoham-pirenena. Tsy nanaiky ny fahalanian-dRavalomanana amin' ny fiodinana voalohany Ratsiraka mpifanadrina aminy ka niteraka ny krizy tamin' ny taona 2002. Nitondra tamin' ny taona 2002 ka hatramin' ny taona 2009 izay fotoana nanongana azy, izy.
Ny filohan' ny Tetezamita Andry Rajoelina
Tamin’ ny fomba tsy dia natao hoe ara-dalàna, naka ny fahefana i Andry Rajoelina nandritry ny fikorontanana nitranga tamin’ ny taona 2009 taorian’ ny fialàn’ i Marc Ravalomanana, ary taorian’ ny fakan’ i Andry Rajoelina ny fahefana, nanohy ny fanomezan-dalan’ i Marc Ravalomanana izy na dia tsy lany tamin’ ny latsabato ataon’ ny daholobe aza. Ny tena marina, raha tena nisy ny tetezamita, ny miaramila no tokony nitondra azy: izany hoe izay manana ny mari-boninahitra avo indrindra ao amin’ ny Tafika. Roa volana aorian’ ny tetezamita dia tokony nisy ny fifidianana filoham-pirenena. Voarara any Madagasikara ary manerana izao tontolo izao ilay fakan’ i Andry Rajoelina fahefana izany hoe manohy ny fanomezan-dalan’ ny filoham-pirenena lany amin' ny latsabato.
Ny filoham-pirenena Hery Rajaonarimampianina
vignette|174x174px I Hery Rajaonarimampianina dia kandidà amin' ny fifidianana ny filoham-pirenena ny taona 2013. Lany tamin' ny salanisa 53,41 izy tamin' ny fihodinana faharoa nanoloana ny kandidà Jean Louis Robinson. Dimy andro nialoha ny fihodinana voalohan' ny fifidianana filoham-pirenena tamin' ny 2013 dia voatolotra ho solon' i Andry Rajoelina i Hery Rajaonarimampianina. Faharoa izy tamin' ny valin' ny fihodinana voalohany, ary izy no mitarika ara-bato amin'ny fihodinana faharoa. Na dia nolazain' ireo mpanohitra azy fa nisy aza ny hala-bato, dia voatonona ho filoha lanin' ny fifidianana filoham-pirenena voalohan' ny Repoblika fahaefatra izy tamin' ny 17 Janoary 2014. Nandray ny fahefana tamin' ny 25 Janoary izy
Antoko sy fikambanana pôlitika eto Madagasikara
Tsynitsaha-nitombo ny isan' ny fikambanana sy antoko pôlitika eto Madagasikara hatramin' ny fanjanahantany ka hatramin' izao. Ankehtriny dia ahitana antoko pôlitika miisa telonjato mahery ny eto Madagasikara.
Fandaminana ny tanim-pirenena malagasy
Voalamina ho faritany enina sy faritra telo amby roapolo sy distrika manodidina ny 120 ary kaominina manodidina ny 1 700 ny tanim-pirenen' i Madagasikara. Ny isa, ny fari-piadidiana, ny anarana ary ny renivohitra dia faritan' ny lalàna 94-001 tamin' ny 26 Avrily 1995.
Faritany eto Madagasikara
Nizara ho faritany enina i Madagasikara hatramin' izay: Antsiranana, Antananarivo, Fianarantsoa, Mahajanga, Toamasina ary Toliara. Teo aloha dia nanana ny fizakan-tenany ny faritany enina eto Madagasikara, ka natsoina hoe "faritany mizakatena". Tsy vondrom-paritra intsony ny faritany taorian' ny fanavaozana ny Lalàmpanorenana tamin' ny taona 2007 izay nametraka ny faritra. Ao amin' ny Lalàmpanorenana tamin' ny taona 2010 dia anisan' ny vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana ny faritany eto Madagasikara, saingy tsy misy manatanteraka izany.
Faritanin' Antsiranana
Ny Faritanin' Antsiranana dia manana velarana mirefy 43 406 km2 sady nisy mponina 1 465 606 tamin' ny taona 2011. I Antsiranana na Diego-Suarez no renivohiny.
Faritanin' Mahajanga
Ny Faritanin' i Mahajanga dia manana velarana mirefy 150 023 km2. Tamin' ny 2011 izy dia nisy mponina 2 224 570. Ny renivohiny dia i Mahajanga.
Faritanin' Toamasina
Ny Faritanin' i Toamasina dia manana velarana mirefy 71 911 km2. Misy mponina miisa 3 438 275 io faritany io tamin' ny taona 2011. Ny tanànan' i Toamasina no renivohiny.
Faritanin' Toliara
Ny Faritanin' i Toliara dia no faritany eto Madagasikara lehibe indrindra raha ny velarana no jerena; any amin' ny tapany atsimo-andrefan' ny Nosy no misy azy; misy ny seranan-tsambo ao amin' ny lakandranon' i Môzambika. 936 km miala an' Antananarivo no misy ny renivohiny, dia ny tanànan' i Toliara. Ny velarany dia mirefy 161 405 km2 ary ny isan' ny mponiny dia 2 229 550 tamin' ny 2001).
Faritra eto Madagasikara
Tamin' ny taona 2004 dia nozaraina ho faritra 22 i Madagasikara. Araka ny Lalàmpanorenan' i Madagasikara tamin' ny taona 2010 dia anisan' ny vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana sady faritra ara-pitantanan-draharaham-panjakana ao amin' ny sehatry ny fanapariaham-pahefana ny faritra. Tamin' ny taona 2021 dia lasa 23 ny faritra eto Madagasikara.
Tsy voahaja anefa ny voalazan' ny Lalàmpanorenana, hatramin' ny namoronana ny faritra, ny amin' ny tokony hifidianana ny lehiben' ny faritra. Tsy voatsangana koa ny Filankevitry ny faritra izay tokony handany ny tetibola ary hanaramaso asan' ny mpanatantreraka.
Ireto avy ireo faritra 23 ireo voatsinjara amin' ny faritany enina:
Faritra ao amin' ny Faritanin' Antsiranana
Misy faritra roa ny ao amin' ny Faritanin' Antsiranana, ka ireto avy izy ireo:
Faritra ao amin' ny Faritanin' i Mahajanga
Misy faritra efatra ny ao amin' ny Faritanin' i Mahajanga:
Faritra ao amin' ny Faritanin' Antananarivo
Misy faritra efatra ny ao amin' ny Faritanin' Antananarivo:
Faritra ao amin' ny Faritanin' i Toamasina
Misy faritra telo ny ao amin' ny Faritanin' i Toamasina:
Faritra ao amin' ny Faritanin' i Fianarantsoa
Misy faritra dimy ny ao amin' ny Faritanin' i Fianarantsoa:
Faritra ao amin' ny Faritanin' i Toliara
Misy faritra efatra ny ao amin' ny Faritanin' i Toliara:
Distrika eto Madagasikara
Ao amin' ny didim-panjakana lafarana 2005-012 nivoaka tamin' ny 11 Janoary 2005 dia miisa 119 ny distrika eto Madagagasikara. Tsy vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana ny distrika fa fizaràna mahakasika ny fanapariaham-pahefana avy amin' ny fitondrana foibe.
Kaominina eto Madagasikara
Ny kaominina no vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana fototra natsangana tamin' ny fiandohan' ny Repoblika Fahatelo araka ny Lalàmpanorenana tamin' ny 18 Septambra 1992 izay mbola nohamafisin' ny Lalàmpanorenana tamin' ny taona 2010. Tamin' ny taona 2015 dia niisa 1 693 ny kaominina eto Madagasikara.
Rohy ivelany
Momba ny fandaminana ny tanim-pirenen' i Madagasikara
Lahatsoratra samihafa
Didy aman-dalàna
Pawnee
thumb|ankavanana|220px|Saina Pawnee
thumb|ankavanana|220px|Fivelarana ny teny Pawnee
Ny Pawnee dia mponina indianina miaina any Nebraska na any Kansas, any Etazonia. Ny fiteny Pawnee dia fiteny ao amin'ny fianankavian'ny fiteny Caddoan.
Jeôgrafia
thumb|210px|ankavia|Tanindrazan'i Pawnee
= Tantara =
Tamin'ny taonjato faha 17, havan'ny frantsay ny pawnee ary betsaka ny fandraisany anjara tamin'ny fampijanonana ny fivelaran'ny espaniola any Amerika avaratra tamin'ny pawnee nandresy an'ny espaniola tany Villasur tamin'ny 14 Aogositra 1720.
Misy ray alina mahery eo ho eo ny isan'ny Pawnee tamin'ny 1780, tamin'ny taonjato faha 19, mitady hamono ny mponina Pawnee ny nendra sy ny kôlera, nihanidina noho ireo aretina ireo ny demôgrafian'ny pawnee : 4 500 tamin'ny 1840 dia 600 monja tamin'ny 1900. Tamin'ny taonjato faha 20 efa tafakatra ambonimbony ny isany : 2 000 tamin'ny 1970, mety 2 500 ny isany tamin'ny 2005.
= Jereo koa =
Malesita
Ny Malesita dia mety voateny koa Echemins, Teratanin'ny Amerika ireo.
Wulust'agooga'wiks ny anaran'io mponina io aminy teny malesita ; izy io dia midika hoe "Ilay mponinan'ilay renirano manja" (Rivière St Jean)
Miaina eo eny Rivière St Jean sy ny zanadranony. manasarakan'i Nouveau Brunswick sy ny Québec any Kanada ; Sy ny Maine any etazonia
Tantara
Ao anatin'y Confererasion'ny Abenaki ny malesita.
Fiteny italiana
Ny fiteny italiana dia ny fiteny tenenina any Italia, any San Marino ary any Vatikàna. Isan'ny fiteny rômana ny fiteny italiana izay tenenin'ny olona miisa 66 tapitrisa any ho any. Heverin'ny mpahay teny ho teny tokana mizara fitenim-paritra maro ny fiteny italiana. Nisampana avy amin'ny fiteny latina ny fiteny italiana, sahala amin'ireo fiteny rômana hafa toy ny fiteny frantsay, ny fiteny espaniola, ny fiteny portogey sns. Ny fiteny italiana no fiteny mifanahaka indrindra amin'ny fiteny latina.
Itenenana italiana koa ny any Soisa atsimo, ny any Sisilia, ny any Korsa, ny any Sardaina, ny any amin'ny morontsiraka avaratra atsinanan'ny Ranomasina Adriatika, ny any Amerika Avaratra ary ny any Amerika Atsimo.
Illinois
ankavia|250px|Saina ny Illinois
140px|ankavia|mari-piandrianana ny Illinois
Jeografia
ankavanana|250px
Demografia
Araka ny Bureau du recensement an'i Etazonia, ny isam-ponina dia 12 419 293 eo amina velarantany 149 998 km² ( 83 mpo./km²). Ary araka ny fanakekezana ataon'io birao fanisam-ponina io ihany, 12 763 371 ny isam-ponina tamin'ny taona 2005 ; izany no midika hoe mitombo 2.5% ny isam-ponina isaky ny dimy taona.
Tamin'ny taona 2000 ; 23,3% ny olona mipetraka any Illinois no mipetraka ao amin'ny tanànan'i Chicago ; misy 43,3% no mipetraka ao amin'ny faritan'i Cook ; ary 65,6% ny olona mipetraka ao amin'ny tanàna lehiben'i Chicago.
Avy any aminy Wisconsin Glaciation ny jeôlôjia ny Illinois ; Nikasika ny Amerika avaratra io zavatra io efa nisy 87.000 taona ; dia nijanina efa nisy 9.000 taona izay.
= Rohy =
Amerika Avaratra
vignette|267x267px|Amerika Avaratra I Amerika Avaratra dia zana-kaontinanta, na kaontinanta iray, araka ny fomba fijery. Ny atao hoe Amerika Avaratra dia fikambanan'ny firenena telo: i Etazonia, i Kanada ary i Meksika, na dia sokajiana ao amin' i Amerika Afovoany aza i Meksika ao amin' ny bokin-jeôgrafia somary efa taloha.
Ny Ranomasimbe Pasifika dia any andrefana, ny Ranomasimbe Atlantika any atsinana ary ny Ranomasimbe Arktika dia any avaratra.
Ny velarantanin' i Amerika Avaratra dia 23,75 tapitrisa kilometatra toradroa; i Kanada no firenena ngeza indrindra raha araka ny velarantany, dia avy eo arahan' i Etazonia (9,63 tapitrisa km²) sy i Meksika (1,97 tapitrisa km²). Ny isan'ny mponiny dia 443,36 tapitrisa; i Etazonia no be mponina indrindra (301 tapitrisa, manana hakitroka 31 mponina isaky ny km²) arahan' i Meksika (107 tapitrisa) sy i Kanada (31 tapitrisa).
vignette|droite|210px|Sarin'ny Amerika Avaratra alain'ny zanabolanaNy tanàna ngeza indrindra ao Amerika Avaratra dia i Mexico (Meksika), i New York (Etazonia), i Los Angeles (Etazonia) ary i Chicago (Etazonia).
Ny fiteny miasa ao dia ny fiteny anglisy any Kanada sy any Etazonia, ny fiteny espaniola any Meksika sy any Atsimon' i Etazonia ary ny fiteny frantsay ao Québec, any atsinanan' i Kanada.
Fizarana jeôpôlitika
Any avaratry ny kaontinantan' i Amerika dia misy an' i Amerika Avaratra, mamondrona ny firenena manaraka:
Firenena ao Amerika Avaratra
Firenena ao Amerika Avaratra Firenena ao Amerika Afovony
Jereo koa
Ireo kôntinenta
Faritra ao Amerika
Paska
thumb|200px| Ny Paska na Paka dia fety kristiana ahatsiarovana sy ankalazana ny nitsanganan' i Jesoa ho velona, araka ny lovantsofina voasoratra ao amin' ny Testamenta Vaovao, izay niseho tamin' ny andro fahatelo taorian' ny nanomboan' ny Rômana azy tamin' ny hazo fijaliana tao Kalvary tokony tamin' ny taona 30. Isan' ny fety malaza indrindra eo amin' ny fivavahana kristiana ny Paska. Fety miovaova daty ny Paska: eo anelanelan' ny 22 Marsa sy 25 Avrily no misy azy. Afa-tsy ho an' ny Fiangonana tatsinanana izay mankalaza azy araka ny tetiandro joliana amin' ny fotoana mampitovitovy faharetana ny andro sy ny alin' ny lohataona amin' ny 21 Marsa (ekinôksa).
Fiforonan-teny
Ny teny hoe paska na paka dia avy amin' ny teny latina hoe pascha (vakina hoe: paska) izay azo avy amin' ny teny grika hoe πάσχα / paskha, izay avy amin' ny teny arameana hoe פסחא / paskha sy ny  teny hebreo hoe פֶּסַח / pesakh izay midika hoe: "mandalo eo ambony". Io teny io dia nenti-nanondro ny fety jiosy izay ahatsiarovana ny fivoahan' izy ireo avy any Egipta.
Tamin' ireo taona 50 i Paoly dia nanoratra tao Efesôsy na Efezy ho an' ny Kristiana ao Kôrinto (1Kôrintiana 5:7) ka nanondro an' i Kristy amin' ny teny hoe "paska", sady mety tsy ho ny Kristiana tao Efesôsy sy Kôrinto ihany no nandre izany fampitahana ny Eksôdôsy toko faha-12 amin' ny fahafatesana sy ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty izany.
Ny Paska jiosy araka ny Testamenta Taloha
Milaza ny Baiboly hebreo (Tanakh) fa nahazo baiko tamin' Andriamanitra ny Zanak' i Israely hamono zanak' ondry tsy misy kilema sady hanosotra ny ran' ilay zanakondry amin’ ny tolam-baravarana, amin' izay dia handalo fotsiny eo ambonin' ny varavaran’ ny Hebreo (na Hebrio) - fa tsy hijanona eo - ny hery izay hamono ny voalohan-teraky ny Egiptiana amin' ny fahatongavan' ny loza fahafolo. Dia nanao toy izay tokoa ny Hebreo ireo. Ankalazaina sy tsarovan' ny Jiosy isan-taona izany zavatra izany ka ataony hoe fetin' ny Pesakh (Paska jiosy).
Ny fiaretan' i Jesoa fijaliana dia niseho tamin' ny fotoana fankalazana izany fety izany, araka ny Evanjely, ka izany no mahatonga ny Kristiana nandray io fety io ho azy satria aminy dia mitovy amin' ny zanak' ondry novonoina hanavotra ny olona rehetra amin' ny fahotany i Kristy voavono.
Ny Paska jiosy dia ahatsiarovana ny fivoahan' ny Zanak’ i Israely avy any Egipta fa ny Paska kristiana kosa dia fahatsiarovana ny niarahan' i Jesoa nisakafo farany tamin' ny mpianany, ny fijaliany, ny fahafatesany ary ny fitsanganany tamin' ny maty.
Araka ny Epistily
Ny Testamenta Vaovao dia milaza fa ny fitsanganan' ny Jesoa tamin' ny maty, izay tsarovana sy ankalazaina amin' ny andron' ny Paska, no fototry ny finoana kristiana (1Kôr. 15.12-20). Ny fitsanganana amin' ny maty no nahatonga ny finoana an' i Jesoa ho ilay Zanak' Andriamanitra mahery (Rôm. 1.4) ary porofo ilazan' ny Kristiana izany fa hitsara izao tontolo izao amim-pahamarinana Andriamanitra (Asa 17.31). Ho an' izay mino ny fahafatesan' i Jesoa sy ny fitsanganany ho velona, "ny fahafatesana dia voatelina ka resy" (1Kôr. 15.20-26; 1Kôr. 15.54-57). Ny olona izay misafidy ny hanaraka an' i Jesoa dia hahazo "fahaterahana vaovao ho amin' ny famonjena velona amin' ny alalan’ ny fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty". (1Pet. 1.3). Noho ny finoana ny asan' Andriamanitra, izay manaraka an' i Jesoa dia hitsangan-ko velona ara-panahy miaraka aminy sahady ka tokony handeha amin' ny lalam-piainana vaovao sady handray ny famonjena mandrakizay. (Rôm. 6.1-9; 1Pet. 1.3-4).
Ny Paska kristiana dia mifandray amin' ny Paska jiosy sy ny fivoahan' ny Zanak' i Israely avy tao Egipta izay voalaza ao amin' ny Testamenta Taloha amin' ny alalan' ny fiarahan' i Jesoa nisakafo farany tamin' ny mpianany, ny fijaliany ary ny fanomboana azy tamin' ny hazo fijaliana izay nialoha ny fitsanganany ho velona. Araka ny Testamenta Vaovao, i Jesoa dia nanome ny sakafon' ny Paska jiosy heviny vaovao, araka ny niseho tao amin' ny efitrano ambony nandritra ny fisakafoanana farany izay nomaniny sy ny mpianany mialoha sy ho an' ny fahafatesany. Ny mofo tsy misy masirasira sy ny divay iray kapoaka dia ny nofony izay hatao sorona sy ny rany izay halatsaka. I Paoly dia niteny hoe: "Esory ny masirasira ela, mba ho vongana vaovao ianareo, araka izay tsy maha-misy masirasira anareo. Fa voavono Kristy, Paska ho antsika" (1Kôr. 5.7), izany dia mampahatsiahy ny fepetry ny Paska jiosy izay mandidy ny Israelita mba tsy hitahiry masirasira (na lalivay na leviora) ao an-trano sady fanoharana an' i Jesoa ho ilay Zanak' ondrin' ny Paska (Apôk. 5.6; 1Pet. 1.19; 1Pet. 1.2).
Ny Paska teo amin' ny Fiangonana tany amboalohany
Ny Kristiana voalohany, izay nahitana Jiosy (na Jody) sy Jentilisa (na Jentily), dia nahalala ny fisian' ny tetiandro hebreo (Asa 2.1; 12.3; 20.6; 27.9, 1Kor. 16.8). Ny Jiosy Kristiana, izay nankalaza voalohany ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty, dia nampifandray ny fahatsiarovana ny nahafatesan' i Jesoa sy ny nitsanganany amin' ny Paska jiosy.
Raha ny Andron' ny maritiora (amin' ny ankapobeny ny andro tsirairain' ny maritiora) dia nankalazaina amin' ny daty raikitra ao amin' ny tetiandro manara-masoandro isan-tanàna, ka noraiketina amin' ny alalan' ny tetiandro jiosy izay manaraka ny fihodin' ny volana sy ny masoandro ny datin' ny Paska kristiana. Izany dia nifanaraka tamin' ny fankalazana ny Paska kristiana izay nampidirin' ny Kristiana nandritra ny fisiany voalohany, tamin’ ny vanimpotoana jodeô-kristiana, nefa tsy nahatonga izany resaka izany tsy hisy mampisalasala.
Ilay mpahay tantara atao hoe Sôkratesy Skôlastikôsy (taona 380--450) dia mihevitra fa ny fankalazan' ny fiangonana ny Paska dia natao mba hampaharitra ny fanaony, "sahala amin' ny fanao hafa izay noforonina", izany hoe na i Jesoa na ny Apôstôly dia tsy nandidy ny mpanaraka azy hihazona izany fety izany na ny fankalazana hafa. Na dia nanoritsoritra ny antsipiriany amin' ny fankalazana ny Paska ho nipoitra avy amin' ny fombafomba isan-toerana voafaritra iray aza io mpanoratra io, dia nanamafy fa nankalazain' ny Kristiana rehetra tamin' izay fotoana izany io fety io.
Famaritana ny datin' ny Paska
Andro Alahady eo anelanelan' ny 22 Marsa sy 25 Avrily ny andro ankalazana ny Paska. Amin' ny ankapobeny dia tsy mitovy ny andro ankalazana ny Paska ho an’ ny Kristiana tandrefana izay mampiasa ny tetiandro gregôriana sy ny Kristiana tatsinanana izay mampiasa ny tetiandro joliana.
Tantaran' ny datin' ny Paska kristiana
Ny Paska no fety voalohany ankalazaina araka ny tetiandro litorjika kristiana (na taom-piangonana) efa azo hamarinina nanomboka tamin' ny taonjato faha-2 izany. Tsarovana amin' izany ny fiaraha-misakafo farany sy ny fijalian' i Jesoa ary ny fitsanganany ho velona. Samy manana ny fomba fankalazany ny fetin' ny Paska ny fiangonana tany aloha. Ny sasany amin' ireo Rain' ny Fiangonana dia nankalaza ny Paska kristiana tamin' ny andro ankalazana ny Paska jiosy, indrindra ireo fiangonana siriaka izay manaraka ny fomba nolovaina araka ny Evanjelin’ i Joany izay manao ny fanomboana an' i Kristy ho fanatitry ny Paska.
Ireo tao amin' ny Fiangonan' i Rôma kosa dia nankalaza ny Paska amin' ny Alahady manaraka ny Paska jiosy, ka mampisongadina ny Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty ny ampitson' ny andro Sabata.
Nanapaka ny Kônsily tao Nikea tamin' ny taona 325 fa ny fikajiana ny datin' ny Paska dia atao manaraka fitsipika raikitra. Noho izany, "ny Paska dia ny Alahady manaraka ny faha-14 andron' ny Volana izay mahatratra izany fe-potoana izany amin' ny 21 Marsa na avy hatrany dia manarakaraka izany", izany hoe ny Alahady manaraka ny fenomanana voalohany mandritra na aorian' ny ekinôksa (fotoana mampitovy ny halavan' ny andro sy ny alina) amin' ny lohataona. Nisy olana nitranga taty aoriana, dia ny tsy fitovian' ny fanao teo amin' ny Fiangonana tandrefana sy ny Fiangonana tatsinanana. Tamin' ny taona 1582 dia nandray ny tetiandro gregôriana ny Tandrefana hanaovany ny fikajiana ny datin' ny Paska, nefa ny Tatsinanana nanohy ny fampiasana ny tetiandro joliana izay efa nampiasaina hatramin' izay.
Fikajiana ny datin' ny Paska
Ny fikajiana ny datin' ny Paska, izay fantatra amin' ny anarana hoe kômpoty (frantsay: comput), dia sarotra. Misy ny tabilao mahazatra fahizay, nefa misy koa ny algôritma izay ara-matematika kokoa ahafahana mikajy izany. Ny voalohany dia fomba fiasa novolavolain' i Carl Friedrich Gauss izay ahitana fahadisoana vitsivitsy: tamin' ny 1954 (ny raikipohy dia nanome ny 25 Avrily raha tokony ho ny 18 Avrily) ary tamin' ny 1981 (ny 26 Avrily raha tokony ho ny 19 Avrily). Maro koa ireo matematisiana izay namolavola raikipohy hafa.
Nandroso fanavaozana ny fomba fikajiana ny datin' ny Paska ny Kônsily Ekiomenikan' ny Fiangonana tamin' ny fivoriana tampony tao Alep ao Siria tamin' ny taona 1997. Izany fanovana izany dia voalaza fa afaka manafoana ny fahasamihafan' ny daty eo amin' ny Fiangonana tandrefana sy ny Fiangonana tasinanana ; izany koa dia tokony nampiharina nanomboka tamin' ny 2001, nefa tsy nahomby.
Fiangonana mankalaza Paska amin' ny 14 Nisana
Nisy ny vondrona mpivavaka sasany izay nisafidy ny hankalaza ny Paska kristiana mifanaraka amin' ny datin' ny Paska jiosy, izany hoe amin' ny faha-14n' ny volana Nisana izany ho an' ny Fiangonan' Andriamanitra (Andro Fahafito) sy ny sasany amin' ireo Batistan' ny Andro Fahafito. Ny Vavolombelon' i Jehovah manokana dia tsy mankalaza Paska fa mankalaza ny ataony hoe Fahatsiarovana (anglisy: Memorial).
Ny Fiangonana Apôkalypsy eto Madagasikara dia mankalaza ny Paska amin' ny 14 Nisana.
Ny hevitry ny fiangonana sasany ny amin' ny fankalazana ny Paska
Ny Fiangonana katôlika rômana sy ny Fiangonana ôrtôdôksa dia mankalaza ny Paska kristiana. Raha ny momba ny fankalazana ny fetim-piangonana toy ny Krismasy sy ny Advento, dia maro amin' ny fomban' ny Fiangonana Tandrefana nifandovana no efa niova na navelan’ ireo fiangonana nipoitra avy tamin' ny Refôrmasiona prôtestanta, izay ataon' ireo antokom-pivavahana kristiana mihevi-tena ho mpandala ny fomba tsy mifangaroharo fa fomban' ny mpanompo sampy na miendrika fanompoana ny Papa ka efa niova be. Na dia izany aza, ny sasany amin' nyh fiangonana nipoitra tamin' ny Refôrmasiona (ny Loterana, ny Metôdista, ny Anglikana, ohatra), dia nihazona ny ankabeazan' ny fankalazana ny Taom-piangonana izay efa nisy miaraka amin' ny antsipiriany maro amin' ny fomba efa nifandovàna. Ao amin' ny Fiangonana loterana, ohatra, dia tsy ny Herinandro Masina ihany, fa ny Krismasy sy ny Paska ary ny Pentekôsta koa dia nohajaina miaraka amin' ny fankalazana telo andro (ilay andro voatondro sy ny andro roa manaraka; latina: triduum).
Ny Quakers sy ny Kôngregasiônalista ary ny Presbiteriana
Ny Fiangonana prôtestanta sasany kosa indray dia nanana ny fomba fandraisany izany fety izany, dia ireto: ny ankamaroan' ny Anabatista, ireo atao hoe Quakers ("Mpangovitra"), ny Kôngregasiônalista, ny Presbiteriana milaza tena ho mpandala ny madio dia mihevitra ireo fankalazana ireo ho zava-betaveta. Ny tsy fankalazany ny Paska dia miorina amin' ny ampahany amin' ny fivoasany ny 2Kôr. 6.14-16 sy amin' ny ampahany amin' ny fiheverany amin' ny ankapobeny fa, raha ny fomba fanaon' ny fiangonana na ny fankalazana fety iray no tsy voasoratra ao amin' ny Baiboly, izany fomba na fankalazana izany dia tsy maintsy ho zavatra noforonina taty aoriana ary tsy tokony ho raisina ho fomba na finoana kristiana marina, noho izany dia tokony ho heverina ho tsy misy ilana azy na fahotana mihitsy aza.