cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paska
Ny Vavolombelon' i Jehovah
Ny Vavolombelon' i Jehovah dia manana fomba fijery sahalahala amin' izany ihany, ka manao isan-taona ny fahatsiarovana ny "Sakafo harivan' ny Tompo" sy ny nanomboana an' i Kristy amin' ny takarivan' ny faha-14n' ny volana Nisana (araka ny kajy ataony izay mivoaka avy amin' ny tetiandro hebreo). Fahatsiarovana ihany no tokony hatao, hoy izy ireo, araka ny voalaza ao amin' ny Lioka (Lio. 22. 19-20) sy ny Kôrintiana (1Kôr 11.26) izay mandidy ny hahatsiarovana ny nahafatesan' i Kristy fa tsy ny nitsanganany tamin' ny maty, ary izy ireo dia manao an' izany isan-taona, sahala amin' ny Jiosy izay mankalaza ny Paska jiosy isan-taona.
Ny Religious Society of Friends (Quakers)
Ny Religious Society of Friends (Quakers) dia tsy mankalaza na mahatsiaro ny Paska na ny fety rehetra ataon' ny Kristiana hafa, fa mihevitra fa "ny andro tsirairay dia andron' ny Tompo", ary ny fanomezan-danja manokana ny andro iray mihoatra noho ny hafa dia maneho fa azo anaovana zavatra tsy mifanaraka amin' ny maha Kristiana ireo andro hafa ireo. Nandritra ny taonjato faha-17 sy faha-18 ny Quakers dia nenjehina noho ny tsy fankalazany fety kristiana.
Ny Anarana Masina sy ny Fiangonana Velon' Andriamanitra
Ny Kristiana sasany dia mahatsapa fa ny Paska dia zavatra tokony ho heverina amin-kafaliana: tsy fanamarihana ilay andro ihany, fa fahatsiarovana sy firavoravoana amin' ilay zava-nitranga tsarovana, dia ny fahagagana ny amin' ny nitsanganan' i Kristy ho velona. Noho izany, izy ireo dia mampianatra fa ny andro tsirairay sy ny sabata rehetra dia tokony ho masina avokoa, ao amin' ny fampianaran' i Kristy. Ny Hebreo-Kristiana, ny Anarana Masina (Holy Name), ary ny antokom-pivavahan' i Armstrong (sahala amin' ny Fiangonana Velon' Andriamanitra (Living Church of God) dia tsy manaiky ny Paska kristiana fa mankalaza kosa ny Paska jiosy amin’ ny 14 Nisana. Izany dia marina ho an' ny vondrona Kristiana izay mankalaza ny Voaloham-Bolana (na Tsinam-bolana) na ny Sabata Lehibe isan-taona ho fanampin' ny Sabatan' ny andro fahafito (ankalazaina manomboka amin' ny Zoma hariva hatramin' ny Asabotsy hariva). Tohanany araka ny soratra masina izany amin' ny fampahatsiahivany ny ao amin' ny Kôlôsiana (Kôl. 2.16-17): "Koa aza avela hisy hitsara anareo ny amin' ny fihinana, na ny fisotro, na ny andro firavoravoana, na ny voaloham-bolana, na ny Sabata; aloky ny zavatra ho avy ireny, fa ny tenany dia an' i Kristy."
1 Oktobra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 1 Oktobra.
Haikintana
400px|thumb|Ny Rahon-kintana OmegaNy haikintana na astrônômia dia siansa n' ny voajanahary andinihana ny kintana, izay mitady ny hamaritra ny fiaviany, ny fivoarany ary ny tondrony ara-pizika sy ara-tsimia. Fito arivo taona lasa izay ny taranjan’ ny haikintana no fantatry ny olombelona; amin’ ny alalan’ ny tao ara-pivavahana ny vanimpotoana nialoha ny Tantara, ka noho izany dia anisan’ ny taranja siantifika antitra indrindra izy.
Ny mpahay kintan' ny Andro Taloha izay namela lova ara-materialy amintsika dia ny Ejipsianina sy ny Nobianina (mponina mipetraka ao amin' ny tapany atsimon' i Ejipta) ary ny sivilizasiônan' i Stonehenge, any andrefana amin' i Angletera amin' izao fotoana izao. Nanana fomba fandinihana ny lanitra maizina ny sivilizasiôna taloha toy ny Babilônianina, ny Grika, ny Sinoa, ny Indianina, ny Iranianina ary ny Maià. Na dia izany aza, nilaina ny famoronana ny masolavitra hahafahan' ny haikintana mivoatra amin' ny siansa ankehitriny. Taloha, ny hairefikintana (astrômetria), ny familian-tsambo amin' ny alalan' ny kintana, ny haikintana mandinika, ny fanaovana tetiandro ary ny fanandroana, ankehitriny anefa ny haikintana matihanina dia matetika ampiarihana amin' ny fizikan-kintana (na astrôfizika).
Mbola betsaka ny fandraisana anjaran' ny mpahay kintana tsy manao azy amin' ny fomba matihanina amin' ny fahitam-baovao ara-kaikintana amin' izao fotoana izao, ary anisan' ny taranja mbola manome anjara ny mpahay kintana tsy matihanina ny haikintana.
Crow
Ny Crows (Corbeaux) mety voaantso Absaroka na Absálooka dia mponina Teratanin'ny Amerika niaina anatiny lohasahan'ilay renirano Yellowstone. Nifindra tany (anatiny reserva akaikikaiky ny Billings izao). Ny renivohitra pôlitika ny Crow 'zao dia any Crow Agency (Montana) ; ilay mponina mandray fety (pow-wow, rodeo sns.).
Jeografia
thumb|180px|Tany (reserve) Crow
Ny Reserve ny Crow dia eo atsimo ny Montana ; Io dia reserva mahery no 7.300 km². Izy dia anatiny Big Horn County sy ny Yellowstone Counties miaraka aminy teny namena tanatiny Rosebud county, Carbon sy Tresasure, ny faritra atsinanana dia ilay meridiana meridiana avaratra faha 107 (107°W) ; ankotran'ilay sisitany miaraka amin'ilay reserva avaratra ny Sayena
Ilay faritra anelanelan'ireo reserva indiana ireo dia efa taloha dia tsy mazava tsara ; ilay sisitany meridiônaly mandeha aveo amin'ilay Meridiana Avaratra Faha 107 (107°W) katrany amin'ilay rive ôrienaly n'ilay renirano Bighorn.
Fomba
Ny trano'ny dia tipi. Iry 'zareo dia olona manao tipi ngeza indrindra amin'ilay mponina indianina rehetra. Ao anatin'ilay tipi, apetraka any antsisitsisiny ny kidoro, dia ny afo no ampetraka eo ampivoany. Mivoaka any ivelany ilay setroka amin'ilay "lafaoro" misy any an'tampon'ilay tipi.
Betsaka ny fianakavina Crow mbola mividy sy mampiasa tipi rehefa mandeha mitsangatsangana : Crow Fair noho "tanana" be tipi indrindra et an'tany.
Ny fomba fiakanjonany dia mifatotra aminy lahy/vavy. Ny Vehivavy manao akanjo tsotra : manao akanjo vita odibiby (omby be, ondry) voaingo miarakaminy nify na "elana".
Georges Andriamanantena
Anarana : ANDRIAMANANTENA
Fanampin'anarana : Georges
Teraka tamin’ny : 1 oktobra 1923, Tao Ambohipotsy - Antananarivo
Nodimandry: 11 septambra 2008
Ray : ANDRIAMANANTENA Gaston, Mpitandrina (efa-maty)
Reny : RAZAFINDRAFARA (efa maty)
Fiaviana : lafin-dray : Betsizaraina - Antananarivo Lafin-dreny : Amboanana - Arivonimamo
Solon’anarana amin’ny asa soratra : Rado, noho ny fitiavany ilay Ohabolana hoe : "Voahangy mitoham-bolamena, raha misaraka tsy ampy ho rado" (mitory hatsaran-tarehy)
Vady : RAVOLOLONA Edwige
Zanaka : Enina mianadahy (4 vavy, 2 lahy)
Zafiafy : 12
Sekoly nianarana :
Asa natao :
Asa soratra : « Dinitra » (1973) ; « Ando » (1977) ; « Zo » (1980) ; « Sedra » (1993) ; « Ny Teny Malagasy » (1994) ; « Tsy maintsy mipoaka » (2002) ; « Voninkazo adaladala » (2003) ; « Fiteny roa - En deux Langues » (2005)
Manana tononkalo voadika amin’ny teny : Rosiana, Anglisy, Frantsay, Alema. Fikambanana misy azy : Havatsa - Upem : Union des Poètes et Écrivains Malgaches Filohamboninahitry ny Fikambananan’ny Mpikabary eto Madagasikara, Mpikambana Mahefa ao amin’ny Akademia Malagasy (Membre Titulaire)
Talenta hafa : Sary hosodoko, paik’afo (pyrogravure), kiky fitaratra (gravure sur verre), tosi-by (métal repoussé), famoronana hiram-bavaka. Ala voly : Jono (ranomamy sy ranomasina), filalaovana amin-jafikeliny Mariboninahitra : (nomen’ny Fanjakana fa tsy nangatahana) : Chevalier, Officier, Commandeur, Grand Officier, Grand Croix de 2ème classe de l’Ordre National Malagasy Toerana nanaovany fampirantiana Zavakanto : Antananarivo, Francoville, Paris (Frantsa)
Fanolokoloana : Tao an-tokantranon’ny raiamandreninay, ankoatra ny fitaizana kristiana izay tena nimasoan’izy ireo fatratra, dia nisy koa fanabeazana sy fanolokoloana noraisina tamin’izy ireo.
- Isaky ny Alarobia hariva, alohan’ny hatoriana, dia misy fotoam-pivavahana iombonanay mianakavy, ka ifandimbiasana isan-kerinandro ny ftarihana azy. Tena nahasoa anay mianadahy isany izany. Ivelan’ny fitaizana azonay teo anivon’ny Fiangonana isan’alahady mantsy dia manatanjaka ny fijoroanay ho kristiana teo anivon’ny fiarahamonina izany, mandraka ankehitriny.
- Aorian’io fiaraha-mivavaka io koa dia ampianarina ny fomba amam-panao maha Malagasy izahay. Indrindra ho tia sy hahay ny Teny Malagasy. Izay tena nimasoan’Idada tamin’izay dia ny fampahatantarana ohabolana Malagasy taminay. Tsy maintsy mahay sy mahafantatra iray isan-kerinandro izahay, ary raha ilaina aza dia hiverenena amin’ny manaraka iny raha mbola tsy mazava.
- Ankoatra’ireo dia nampianarina ho tia hira, tantara, angano, mozika, sary, sol-fa, zava-maneno. Azoko lazaina fa ny fampitiavany anay ireny kanto ireny no nitarika anay ho amin’izao toerana misy anay ankehitriny izao : mpanoratra, mpanao gazety, mpamoronkiram-bavaka, mpanao sary, mpamorona zava-kanto. Nezahiny ny nividy harmonia hianaranay mitendry, na dia elaela ihany aza ny fanefana izany, fa naloa tsikelikely.
- Nampidirina tany amin’ny Fitaizana Tily koa izahay mirahalahy. Manampy ny fitaizana maha olona koa izany : hahay mihafy, mahay mikarataka mba tsy ho very mandeha, hahaleo tena ary hahalala ny tontolon’ny fiaraha monina, ho tia tanindrazana sy hatahotra an’Andriamanitra.
- Izany rehetra izany mitambatra no lasitra nibeazanay mianadahy avy. Ekeko marina ankehitriny fa ny fanolokoloana sy fanabeazana ao an-tokantrano toy izay natao taminay, no antoka voalohany haha firenena vanona ny firenena. Raha tsy any amin’ny andron’ny fahazazana no voataiza ny zanaka mba hahalala ny sori-dalana tiana halehany dia firenena poakaty feno tsangan’olona tsy misy ilana azy ny firenena.
Abenaki
300px|ankavanana|Drapeau des Abénaquis de l'ouest
Mponina Amerindianina miaina any Nouvelle-Angleterre ny Abenaki.
Fivanina ny teny Abenaki
Ilay anarana Abenaki Avy any amin'ilay teny wabun (hazavana) sy a'Ki (tany) ; afaka tenenitsika koa hoe ny Abenaki "dia mponina ny maraina" na "mponina ny atsinanana" ;
Ny Tany niainany taloha dia Nouvelle Angletere.
Tantara
thumb|ankavanana|Mpivady Abenaki.
Voaoritran'i Jezoita hoe tsy minana olona sy tsy dia misotro taoka be ny Abenaki. No naman'i Frantsay ny abenaki (niady taminy anglisy ny frantsay) ; lasa andriana Assacumbuit (mponina abenaki) taminy Louis XIV mpanjaka ; Izy no hoe Anjely mpiambona ny frantsay taminy 1670 hatraminy 1760.
Lany ny anglisy sy lany ny aretina ny abenaki ; nanomboka nifindra tany tany Quebec iry izareo taminy 1669 eo-eo. Namen'i Frantsay seigneurie anaky roa izy : ilay voaloany dia eo akaiky ny renirano St François ; Odanak Ind. Reservation izao no anaran'io seigneurie io. Ilay faha roa dia ilay seigneurie ny Bécancour ; ny anarany izao dia Wolinak Ind. Reservation.
Niady taminy amerikana aveo ny Abenaki ny Becancour mba hiaro ny taniny ; ary niady niarakaminy "Patriotes" aveo izareo taminy 1837.
Norridgewock ny tananany ; nalain'i Anglisy io tanana io taminy 1724 dia maty ny misionaty Rasle tamin'io, nisy no nifindra tany tany Odanak, ary tao amin'io no nisy mponina nandositra avy any Nouvelle Angleterre.
Taminy taona 1900, voaseho ny Malesita ny renirano St jean ao anatiny faritany ny Nouveau Brunswick sy any Quebec (820 izy) ny Passamoquoddy ao anatin'i Maine (400 izy), ny Penobscot any Old Town any Maine koa, sy ny mponina Abenaki any Odanak sy any Beancour
Jeôgrafia
ankavia|thumb|Tanindrazan'i Abenaki
Teratanin' i Amerika
Vehivavy ketsoa mibaby zaza|321x321px|ankavanana|thumb
Ny teratanin' i Amerika dia olona nipetraka tao Amerika talohan' ny Eorôpeanina. Amin' ny fiteny anglisy dia Native Americans ny anarana omena azy matetika. Araka any fomba vaovao fahatongavan' ny teratan' i Amerika tany Amerika, avy any Eorazia ny teratan' i Amerika ary tonga tany amerika tamin' i Beringia taloha (mbola tsy nisy rano teo amin' ny andilan' i Bering tamin' izany fotoana izany). 12 000 taona lasa ny fifindra-monina farany. Ny Paleô-indianina ireo dia niparitaka manerana an' i Amerika, niova ary nihabetsaka ny kolontsaina sy ny fiteny noho ny fiparitahany. Ny teny hoe Indianina dia avy amin' i Christophe Colomb, nihevitra hoe tonga tany Azia (India Atsinanana) izy nefa tany Amerika izy no nitotona, noho izany dia Indianina ny anarana nomeny ny teratany satria tamin' izany fotoana izany, mbola tsy fantatra ny fisian' ny kontinenta amerikana (izy irery ny anisan' ny voalohany niampita ny Ranomasimbe Atlantika tamin' izany fotoana izany).
200px|ankavanana|thumb|Nahua avy any Morelos
Betsaka ny foko indianina mihaza sy mioty, misy maromaro ihany koa mamboly. Misy fiaraha-monina miaina amin' ny fambolena ary misy sasany hafa mamboly, mihaza ary mioty. Misy faritra any Amerika mbola ipetrahan' ny terataniny; any Meksika sy any Bôlivia izao no tena betsaka teratany indrindra any Amerika raha miresaka ara-kevitra (proportion). Ary misy fiteny teratany maro mbola be mpiteny, toy ny fiteny nahoatla, ny fiteny maia sy ny fiteny goarany. Olona amana tapitrisa no miteny ireo fiteny ireo. Misy koa teratany mbola tsy fantatra ary mbola tsy ary nahita Eorôpeanina. Misy izao ohatra teratany any Brezily (Amazonia) mbola tsy hita mihintsy. = Jeografia =
Amerika avaratra
= Mponina =
340px|thumb|[[Pow wow]]
I Amerika dia voazarazara ho faritany 9 araka izay voalaza teo ambony. Ny faritany iray dia manana toe-tany maha-izy azy ka miova arakaraka izany ny fomba fiainan' ny mponina teratany
Vondrom-piteny amerindianina
380px|thumb|ankavanana|Fianakaviam-pitenin' ny Teratanin' i Amerika Avaratra
Vondrom-piteny aljika
Ny fiteny wiyot, miami, illinois, etchemin, loup A, loup B, mahican, massachusett, mohegan, pequot, nanticoke, narragansett, pamlico, powhatan, kiripì, naugatuck, unami, unquachog sy shinnecock dia lazaina fa maty avokoa; ny mpiteny wiyot farany (Della Prince) dia matin' ny fahanterana taminy taona 1962. Ny teny sasany rehetra dia atahorana ho faty ihany koa. 12 sisa ny mpiteny yurok.
Vondrom-piteny algônkiana
Azontsika sokajiana ho anaty vondrona roa lehibe ny fiteny algonkianina:
Vondrom-piteny sioanina-kataobanina
ankavanana|300px
Amin' ny vondrom-piteny sioanina-kataobanina dia ahitana fiteny fito ambin' ny folo
Moskôgeanina
300px|thumb|Moskôjeana
I. Mosokôgeana tandrefana
II. Mosokôgeana tatsinanana
Atabaskanina
ankavanana|300px
Ny vondrom-piteny atabaskanina dia anisan' ny vondrom-piteny mivelatra indrindra ao Amerika avaratra. Izy io dia hita amin' ny faritany sobarktika .(avaratr' i Kanada, Alaska), amin' ny faritra atsimon' i Etazonia ankehitriny (Texas, New Mexico) ary ao Meksika. Ny teny atabaskanina ihany koa amin' izao fotoana izao no vondrom-piteny teratany be mpiteny indrindra ao Amerika Avaratra sy Afovoany.
Irôkoaianina
ankavanana|235px
Ny teny dia avy amin' ny teny frantsay Iroquois. Tsy dia mazava loatra ny fiavian' ny teny hoe "Iroquois". Misy milaza hoe avy amin' ny filazana hiro kone ("voalazako") ilay teny; na avy amin' ny teny algonkianina Irinakhoi (bibilava misioka). Manonona ny tenany ho Haudenosaunee ny foko irôkoà.
Katakana
Ny  (片仮名) dia "silatsoratra" amy teny japonezy
Izy io dia fomba fandroratana japonezy iray (miaraka amin'ny kanji isany avy, sy ny hiragana)
Lisitry ny
Kana (skriftsystem)
Hiragana
Ny Hiragana (平仮名 ; sora-malama) dia syllabaire Japoney ary anisan'ny fomba fanoratana ny fiteny japoney miaraka amin'ny katakana sy ny kanji.
Ny hiragana dia avy amina kanji mitovy feo. Afaka soratana tsara amin'ny soratra hiragana ny fiteny japoney tsy misy fahamaizinan-kevitra tsy otran'ny kanji. Satria ny hiragana iray dia midika vaninteny iray. Ny vaninteny koa dia mety zanapeo iray (ohatra : あ = a) na renifeo arahan'ny zanapeo (ohatra : か = ka) ; misy ao koa ny n (ん) mamarana vaninteny (ohatra : かん = kan). Mety miova ilay n mamarana ny vaninteny arakaraky ny vaninteny manaraka azy eo aoriana.
Fiaviny
Ny Hiragana koa dia avy any amin'ny Man'yogana (jereo ny sary)
Ny famakiana ny io tabilao io dia izao : Anaty cazy iray ; ny soratra arỳ ambony dia ilay kanji fiavinan'ilay hiragana ; ny soratra mena eo ampivoany dia Hentaigana, ny hentaigana amin'izao tontolo izao dia tsy miasa intsony ; ny soratra any aminy farany ambany indrindra dia ilay hiragana otrany hitantsika anatin'ny boky japônezy.
Fampiasana
Afaka amoraina amin'ny alalan'ny hiragana ihany koa ny fomba fanoratana rehefa miverimberina matetika ilay teny ; ohatra, ny の (no) (malagasy : « ny » izao no teny anisan'ny miasa indrindra amin'ny fiteny japoney.
ny dakuten
Ny dakuten dia karazana tsindrim-peo amin'ny kana. Ny mariny dia « » (karazana guillemet ho an'izay tsy mahita). Ilaina rehefa mamadika renifeo ny dakuten. Mivadika g ny k rehefa misy dakuten amin'ilay vaninteny
Ohatra maro :
Furigana
Ny Hiragana mety miasa otran'ny Furigana Araka ny laizain'ny ministeran'ny fianarana any Japana, ny furigana dia tokony tsy ampiasaina ; afatsin'ny fanoratanan'ny anarana na rehefa sarotra be ilay kanji. Miasa koa ny furigana amin'ny boky hoan'ny mpianatra mbola tsy mahay kanji rehetra ohatra ; Na miresaka amina olona mahay miteny faha tsy mahay manoratra teny Japoney.
Ny fandraisana an-tsoratra ny kanji 団 =
Mety ampiasaina koa ny hiragana anaty furigana :
Oatra maro na fampiasana furigana
団
tabilao ny hiragana
Kana (skriftsystem)
Kôntinenta
vignette|343x343px|Ny kôntinenta (miisa 5, 6 na 7). Ny kôntinenta na tanibe dia tany midadasika mitohy hodidinin-dranomasina manontolo na amin' ny ampahany izay lehibe lavitra noho ny nosy sady onenan' ny vahoaka amin' ny firenana maro eto ambonin' ny Tany. Miovaova ny tena famaritana ny hoe kontinenta arakaraka ny taranja iresahana azy ka mahatonga ny isan'ny kontinenta hiôvaova. Misy ohatra ny mpanoratra manao an' i Eorôpa sy i Azia ho kontinenta roa, nefa misy ny manambatra azy ka miantso azy hoe Eorazia noho izy ireo tany mitohy tsy misy fahatapahany. Miova eo anelanelan'ny efatra sy fito noho izany ny isan' ny kôntinenta.
Ireto avy ireo kontinenta dimy eto ambonin'ny Tany: Afrika, Amerika (Amerika Avaratra sy Amerika Atsimo), Azia, Eorôpa ary Ôseania. Indraindray dia isaina ho kôntinenta manokana i Antarktika.
Afrika
I Afrika dia manana velarana mirefy 30 221 532 km2 miaraka amin' ny nosy manodidina azy. Mahatratra hatramin' ny iray lavitrisa ny isan' ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2010. I Afrika dia voafaritry ny Ranomasina Mediteranea any avaratra, ny Lakandranon'i Suez sy ny Ranomasina Mena any avaratra atsinanana, ny Ranomasimbe Indiana any atsinanana ary ny Ranomasimbe Atlantika any andrefana. Misy firenena 48 miaraka amin' i Madagasikara, ary 53 miaraka amin' ny tamba-nosy rehetra i Afrika. Mamaky an' i Afrika ny Fehiben-tany sy ny ny zana-pehintany roa.
Jeografian' i Afrika
Ny velarantany manontolon' i Afrika dia 30 000 000 km2 izay mahatonga azy ho tanibe faharoa lehibe indrindra. 8 000 km ny halaviran' ny Cap des Aiguilles (ao Afrika Atsimo) amin'ny Ras Ben Sakka (ao Tonizia), ary 7 000 km ny halaviran' ny Ras Hafun (ao Somalia) amin' ny nosin' i Cabo Verde. Ny toerana avo indrindra ao Afrika dia ny tampon'ny tendrombohitra Kilimanjaro izay manana haavo 5 895 m. I Aljeria no firenena lehibe indrindra ao Afrika ary i Nijeria no firenena be mponina indrindra.
Maro samihafa ireo toe-tany hita ao Afrika. Ny faritra avaratra sy atsimo dia manana ny toetany mediteraneanina. Toetanim-pehibe ny toe-tanin' i Afrika Afovoany ary toe-tanin' ny tanimaty (tany efitra) no ananan'ireo faritra izay akaikin' ny zana-pehintani n' ny Asorotany ary ny zanapehin-tanin' ny Adijady.
Firenena ao Afrika Avaratra
I Afrika Avaratra dia ahitana an' i Ejipta, i Libia, i Tonizia, i Aljeria, i Marôka, i Sahara Andrefana ary i Maoritania.
Firenena ao Afrika Andrefana
I Afrika Andrefana dia ahitana an' i Benîno, i Borkina Fasô, i Kapvera, i Kôtidivoara, i Gambia, i Ganà, i Ginea, i Ginea Bisao, i Liberia, i Maly, i Maoritania, i Nizera, i Nizerià, i Senegaly, i Siera Leôna ary i Tôgô.
Firenena ao Afrika Atsinanana
I Afrika Atsinanana dia ahitana an' i Eritrea, i Etiôpia, i Jiboty, i Somalia, i Sodàna Atsimo, i Kenia, i Oganda, i Tanzania, i Roanda, i Borondy, i Seisely, i Kômôro sy i Maiôty, i Maorisy, La Réunion, i Madagasikara, i Malaoy ary i Môzambika.
Firenena ao faritra amin' ny Atsimo ao Afrika
Ny Faritra Atsimo ao Afrika dia ahitana an i Afrika Atsimo, i Angôla, i Bôtsoana, i Kômôro, i Esoatiny (na Soazilandy teo aloha), i Lezôtô, i Madagasikara, i Malaoy, i Maorisy, i Môzambika, i Namibia, i Zambia, ary i Zimbaboe.
Firenena ao Afrika Afovoany
I Afrika Afovoany dia ahitana an' i Angôla, i Kamerona, i Gabôna, i Ginea Ekoatôrialy, ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, ny Repoblikan' i Kôngô, i Saô Tôme e Prinsipe, i Tsady, i Malaoy, i Zambia, i Zimbaboe, i Borondy ary i Roanda.
Amerika
I Amerika dia kôntinenta faritan' ny ranomasimbe Pasifika any andrefany, ny ranomasimbe Atlantika any atsinanany, ny ranomasimbe Arktika any avarany ary ny ranomasimbe Atsimo any atsimony. Ny faritra tena misongadina dia i Amerika Avaratra sy i Amerika Atsimo. izay heverina ho samy kontinenta mahaleo tena avy indraindray. Ny velarany dia 42 tapitrisa km2 ary ny isan' ny mponina dia 930 tapitrisa eo ho eo tamin' ny taona 2009.
Jeografian' i Amerika
I Amerika Avaratra avy amin'ny farany avaratra hatramin' ny farany atsimo dia mirefy 15 000 km. Raha isaina avokoa ny velarantany manontolon' i Amerika Avaratra sy ny velarantany manontolon' i Amerika Atsimo dia kontinenta faharoa lehibe indrindra eto an-Tany i Amerika (velarantany manontolo: 42,44 tapitrisa km²). Avy amin' ny lafiny andrefana hatrany amin' ny lafiny atsinanana dia ahitana karazan' endri-paritra telo:
Firenena ao Amerika Avaratra
Ireto ny fienena ao Amerika Avaratra: i Kanada, i Etazonia, ary i Meksika.
Firenena ao Amerika Afovony
Ireto ny fienena ao Amerika Afovoany: i Goatemala, i Belizy, i Hôndorasy, i Salvadôro, i Nikaragoa, i Kôsta Rika ary i Panama.
Firenena ao Amerika Atsimo
Ireto ny fienena ao Amerika Atsimo: i Arjentina, i Bôlivia, i Brezila, i Silý, i Kôlômbia, i Ekoadora, i Goiana, i Paragoay, i Però, i Sorinama, i Orogoay ary i Venezoela
Azia
I Azia dia voafaritry ny Ranomasimbe Arktika ao avaratra, ny andilan-dranomasin' i Bering sy ny Ranomasimbe Pasifika ao atsinanana, ny Ranomasimbe Indiana ao atsimo, ary ny Ranomasina Mena sy ny Ranomasina Mediteranea ao atsimo-atsinanana. Ny sisiny manasaraka an' i Azia sy Eorôpa dia nifanarahana fa ny tendrombohitra Oraly (Ural). Manana velarana 32 tapitrisa km2 i Azia ka izy no be velarana indrindra amin' ny kôntinenta rehetra. Izy koa no be mponina indrindra. Ahitana firenena miisa 46 ny ao amin' io kôntinenta io.
Firenena ao Azia
Ireto ny firenena ao Azia araka ny faritra misy azy sy araka famaritan' ny Firenena Mikambana ireo faritra ireo.
Firenena ao Azia Avaratra
vignette|Fizaràm-paritra any Azia I Azia Avaratra dia ahitana an' i Siberia izay ampahany amin' i Rosia. Ao koa no ahitana an' i Môngôlia sy i Mantsoria izay atambatra amin' i Azia Atsinanana amin' ny ankapobeny.
Firenena ao Azia Afovoany
I Azia Afovoany dia ahitana an' i Kazakstàna, i Ozbekistàna, i Tajikistàna, i Torkmenistàna ary i Kirgizistàna.
Firenena ao Atsinanana Afovoany
I Atsinanana Afovoany dia ahitana an' i Arabia Saodita, i Iràka, i Iemena, i Ômàna, i Iràna, i Siria, i Jôrdania, i Israely, i Palestina ary i Torkia.
Firenena ao Azia Atsimo
I Azia Atsimo dia ahitana an' i Afganistàna, i Bangladesy, i Botàna, i India, ireo nosy Maldiva, i Nepaly, i Pakistàna ary i Srilanka.
Firenena ao Azia Atsinanana
I Azia Atsinanana dia ahitana an' i Sina, i Kôrea Avaratra, i Kôrea Atsimo, i Japàna ary i Taioàna. Manampy azy ireo i Môngôlia (izay indraindray tao isan' i Azia Afovoany) sy i Vietnamy sy i Singaporo (noho ny antony ara-kolontsaina, atambatra matetika amin' i Azia Atsimo-Atsinanana).
Firenena ao Azia Atsimo-Atsinanana
Ny Azia Atsimo-Atsinanana dia ahitana an' i Mianmara, i Tailandy, i Malezia, i Indônezia, i Filipina, i Vietnamy, i Laôsy, i Broney ary i Kambôdia.
Eorôpa
I Eorôpa dia ao amin' ny ila-bolantany avaratra sady manana ny ampahany be amin' ny taniny ao amin' ny ila-bolantany atsinanana, izay voafaritry ny kôntinentan' i Azia avy ao atsinanana, ny Ranomasina Mediteranea avy ao atsimo, ny Ranomasimbe Atlantika sy ny Ranomasin' i Nôrvezy avy ao andrefana, ary ny Ranomasimbe Arktika avy ao avaratra i Eorôpa.
Matetika dia zaraina ho faritra efatra i Eorôpa ka ahitana an' i Eorôpa Avaratra, i Eorôpa Andrefana, i Eorôpa Afovoany, i Eorôpa Atsinanana ary i Eorôpa Atsimo. Misy firenena dimampolo ao Eorôpa, ary i Rosia no ngeza indrindra amin' ireo, ary i Vatikàna no firenena kely indrindra.
Firenena ao Eorôpa Avaratra
I Eorôpa Avaratra dia ahitana an' i Nôrvezy, i Danemarka, i Soeda, i Islandy,   i Finlandy ary i Estônia.
Firenena ao Eorôpa Atsimo
I Eorôpa Atsimo dia ahitana an' i Albania, i Andôra, i Bôsnia-Herzegôvina, i Espaina, i Gresy, i Italia, i Krôatia, i Makedônia Avaratra, i Malta, i Môntenegrô, i Pôrtogaly, i San-Marîno, i Serbia, i Slôvenia, ary i Vatikàna.
Firenena ao Eorôpa Afovoany
Ny Eorôpa Afovoany dia ahitana an' i Alemaina, i Aotrisy, i Hongaria, i Pôlônia, i Repoblika Tseky, i Slôvenia ary i Krôasia. I Krôasia sy i Romania koa tsindraindray dia sokajiana ao amin' ny firenen' i Eorôpa Afovoany.
Firenena ao Eorôpa Atsinanana
I Eorôpa Atsinanana dia ahitana an' i Bielôrosia sy i Rosia ary i Okraina. Amin' ny heviny mivelatra dia mety ho taniaina aokoa i Krôatia, i Slôvenia, i Aotrisy, i Tsekia, i Hôngria, Pôlônia, i Slôvakia, i Litoania, i Letônia ary i Estônia.
Ôseania
I Ôseania dia fitambaran' i Aostralia sy ny nosy anarivony maro manodidina ao amin' ny faritra atsimon' ny ranomasimbe Pasifika. Ahitana firenena miisa 14 ny ao Ôseania. Manana velarana 8 523 655 km2 eo ny kontinentan' i Ôseania. Ny 90 % n'izay dia Aostralia. Izy no kontinenta kely indrindra eto an-tany.
Firenena ao Mikrônezia
Ireto ny firenena ao Mikrônezia: i Mikrônezia, ny Nosy Marsaly (Marshall), i Kiribaty (Kiribati), i Naoro (Nauru) ary i Palaô (Palaos).
Firenena ao Melanezia
Ireto ny firena ao Melanezia: ny nosy Fijy (Fiji / Fidji), ny Nosy Sôlômôna, i Vanoato, i Ginea Vaovao (izay mizara roa: i Papoazia-Ginea-Vaovao sy i Ginea Vaovao Andrefana -- izay an' i Indônezia).
Firenena ao Aostralazia
I Aostralazia dia ahitana an' i Aostralia sy i Zelandy Vaovao.
Antarktika
I Antarktika dia ilay kontinenta misy ny tendrontany atsimo. Manana velarantany 14 tapitrisa km2 izy. Ny 98 %n' ny velarantaniny dia ranomandry manana hatevina mety mahatratra 1 600 m. Mangatsiaka sy maina ary be rivotra indrindra eto an-tany i Antarktika. Zavamaniry sy biby mahazaka ny hatsiaka sy ny aizaina ary ny hamaina ihany no miaina any.
Kana (soratra)
Ny  dia soratra Japônezy
Lisitry ny Kana
Japanische Schrift
ウ
Ny  dia Kana U, u [/ɯ/]
い
thumb|120px|ankavia|
Ny /イ dia Kana I, i [/i/]
う
thumb|120px|ankavia|
Ny  dia Kana U, u [/ɯ/]
え
thumb|120px|ankavia|
Ny  dia Kana E, e [/e/]
お
Ny  dia Kana O, o [/o/]
Belzika
vignette|280x280px|Sainan' i Belzika vignette|Sarin-tany maneho an' i Belzika ao Eorôpa I Belzika dia firenena ao Eorôpa Andrefana. Ny renivohitr' i Belzika dia i Bruxelles (na Brussels amin' ny teny neerlandey). Ny vola miasa anatin' ny tanin' ny Belzianina dia ny Euro (soratana hoe €). Ao avaratr’ i Frantsa, izay mifanefi-tany aminy, no misy an’ i Belzika. Anisan' ireo firenena manana hakitroky ny mponina avo indrindra ao Eorôpa i Belzika (mihoatra kely ny 300 isaky ny km2). Ny mponina ao aminy dia ahitana ny Flamanda, izay manam-piaviana jermanika sady miteny amin' ny fiteny neerlandey, ao koa ny Valôna, izay manam-piaviana tseltika sady miteny frantsay. Ahitana kantao onenan’ olona miteny alemàna koa any. I Flandre dia ao amin’ ny tapany avaratr' i Belzika, fa i Wallonie kosa ao amin' ny tapany atsimo. Onenan' olona mampiasa fiteny roa (fiteny frantsay sy neerlandey) ny ao Bruxelles. Firenena manana mpanjaka fehezin' ny lalàm-panorenana i Belzika. Manjaka ny mpanjaka nefa tsy mitondra fanakana. vignette|Sarin-tanin' i BelzikaNy Belziana (na Belza), izay vahoaka tseltika sy jermanika, no nanorim-ponenana tao amin' ny faritra misy an' i Belzika nanomboka tamin' ny taonjato faha-4 tal. J.K. Nobodoin' ny Rômana izany tany izany avy eo nobodoin' ny Franka ka niafara amin' ny fiforonan' ny faritra ara-piteny roa, dia i Flandre sy i Wallonie. Nanjakan' ny Habsborgan' i Espaina sy ny Habsborgan' i Aotrisy izany faritra izany taty aoriana. Nakambana tao amin' i Frantsa i Belzika tamin' ny taona 1795, avy eo tao amin' i tanin' i Nederlandy tamin' ny taona 1815. Nahazo ny fahaleovan-tenany izy tamin' ny taona 1830 ka i Léopold de Saxe-Cobourg no notendren' ny vahoaka ho mpanjakany. Fotoana fohy taorian' ny Ady Lehibe Faharoa dia lasa mpikambana mpanorina ny Benelux (Belgique-Nederland-Luxembourg), izay fikambanam-piaraha-miasa ara-toekarena niorina tamin’ ny taona 1958, i Belzika.
Jereo koa
Firenena ao Eorôpa
Kôntinenta eto an-tany
Fampitahana tōyō-jōyō
Soratra voasolo
Ny soratra 燈 avy any aminy tōyō kanji lasa nisolo 灯 anaty jōyō kanji.
あ
Ny Kana dia soratra Hiragana midika ny teny A [/a/]
Fampitahana tōyō-jōyō
Soratra nampina
猿　凹　渦　靴　稼　拐　涯　垣　殻　潟　喝　褐　缶　頑　挟　矯　襟　隅　渓　蛍　嫌　洪　溝　昆　崎　皿　桟　傘　肢　遮　蛇　酌　汁　塾　尚　宵　縄　壌　唇　甚　据　杉　斉　逝　仙　栓　挿　曹　槽　藻　駄　濯　棚　挑　眺　釣　塚　漬　亭　偵　泥　搭　棟　洞　凸　屯　把　覇　漠　肌　鉢　披　扉　猫　頻　瓶　雰　塀　泡　俸　褒　朴　僕　堀　磨　抹　岬　妄　厄　癒　悠　羅　竜　戻　枠
し
Ny  dia Hiragana shi, ši [/ʃi/]
か
Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome が amin'ny hiragana, ary ガ amin'ny katakana, midika [ga] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn. Ny sanda ara-peon'io kana io dia [gɑ] amin'ny fisiana voalohany ary miova [Na] et [ɣa] eny ampivoan'ny teny.
Ny handakuten (゜) dia tsy mande amin'ny ka tsotra anatin'ny lahatsoratra Japoney, mety ampiasain'ny mpandinika teny Japoney izy mba haneo ny fanononana an-orona [NA]
さ
Ny  dia Hiragana sa [/sa/]
ち
Ny  dia Hiragana chi [/ʧi/]
Jinmeiyō kanji
Lisitry ny  290
丑　丞　乃　之　也　亘　亥　亦　亨　亮　伊　伍　伎　伶　伽　佑　侃　侑　倖　倭　偲　允　冴　冶　凌　凜　凪　凱　勁　匡　卯　叡　只　叶　吾　呂　哉　唄　啄　喬　嘉　圭　尭　奈　奎　媛　嬉　孟　宏　宥　寅　峻　崚　嵐　嵩　嵯　嶺　巌　巳　巴　巽　庄　弘　弥　彗　彦　彪　彬　怜　恕　悌　惇　惟　惣　慧　憧　拳　捷　捺　敦　斐　於　旦　旭　旺　昂　昌　昴　晃　晋　晏　晟　晨　智　暉　暢　曙　朋　朔　李　杏　杜　柊　柚　柾　栗　栞　桂　桐　梓　梢　梧　梨　椋　椎　椰　椿　楊　楓　楠　榛　槙　槻　樺　橘　檀　欣　欽　毅　毬　汀　汐　汰　沙　洲　洵　洸　浩　淳　渚　渥　湧　滉　漱　澪　熙　熊　燎　燦　燿　爽　爾　猪　玖　玲　琉　琢　琳　瑚　瑛　瑞　瑠　瑶　瑳　璃　甫　皐　皓　眉　眸　睦　瞭　瞳　矩　碧　碩　磯　祐　禄　禎　秦　稀　稔　稜　穣　竣　笙　笹　紗　紘　紬　絃　絢　綜　綸　綺　綾　緋　翔　翠　耀　耶　聡　肇　胡　胤　脩　舜　艶　芙　芹　苑　茉　茄　茅　茜　莉　莞　菖　菫　萌　萩　葵　蒔　蒼　蓉　蓮　蔦　蕉　蕗　藍　藤　蘭　虎　虹　蝶　衿　袈　裟　詢　誼　諄　諒　赳　輔　辰　迪　遥　遼　邑　那　郁　酉　醇　采　錦　鎌　阿　隼　雛　霞　靖　鞠　須　頌　颯　馨　駒　駿　魁　鮎　鯉　鯛　鳩　鳳　鴻　鵬　鶴　鷹　鹿　麟　麿　黎　黛　亀
せ
Ny  dia Hiragana se [/se/]
つ
Ny  dia Hiragana tsu [/ʦɯ/]
く
thumb|120px|ankavia|
た
Ny  dia Hiragana ta [/ta/]
そ
Ny  dia Hiragana so [/so/]
こ
thumb|120px|ankavia|
く
Ny く amin'ny hiragana na ク amin'ny katakana dia vaninteny iray ao amin'ny « abidy » japoney voasokajy amin'ny kana. Ireo kana roa ireo dia samy midika [kɯ]. Avy amin'ny man'yogana 久.
な
Ny  dia Hiragana na [/na/]
け
Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome げ amin'ny hiragana, ary ゲ  amin'ny katakana, midika [ge] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn.
く
Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome ぐ  amin'ny hiragana, ary グ amin'ny katakana, midika [gɯ] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn.
に
Ny  dia Hiragana ni [/ni/]
す
Ny  dia Hiragana su [/sɯ/]
Furigana
Ny na Yomigana dia kana voasoratra eo akaiky ny kanji mba afataranan'ny fitenenana azy ; Satria afaka andraisana an-tsoratra daholo ny teny japônezy.
こ
Ny こ amin'ny hiragana na コ amin'ny katakana dia vaninteny iray ao amin'ny « abidy » japoney voasokajy amin'ny kana. Ireo kana roa ireo dia samy midika [ko]. Avy amin'ny man'yogana 己.
Furigana
Anatiny soratra voasoratra ambony mihidina ambany, ny furigana misoratra any ankavananan'ny kanji
こ
Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome こ amin'ny hiragana, ary コ amin'ny katakana, midika [go] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn.
Furigana
Anatiny soratra voasoratra any ankavanana mankany ankavia, ny furigana misoratra eo ambony ny kanji.
Fampiasana Furigana
Miasa mba ampiseo ny fitenenana'na kanji sarotra ny furigana. Io zavatra io dia miankin'amin'ny ankin-javatra maro : ny taonan'ilay mpamaky azy sy ny haambo ny kilasiny ; ny kanji izay mety voateny hoe "sarotra" anaty'na boky ho an'jaza (dia misy furigana izany) faha mora ananty boky na olon'dehibehy.
ぬ
Ny  dia Hiragana nu [/nɯ/]
Furigana
Fampiasana Furigana
Mety miasa be ny furigana :
Oatra na :
8 Oktobra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 8 Oktobra.
と
Ny  dia Hiragana to [/to/]
て
Ny  dia Hiragana te [/te/]
Québec
thumb|270px|ankavanana|[[Saina ny Quebec]] thumb|240px|ankavanana|[[marika ny Quebec]]
Ny Quebec (API : /kebɛk/) dia faritany miteny frantsay any atsinanan'i Kanada. Ny renivohiny dia Québec, kanefa Montréal ny metropole-ny.
Voafaritra ny hoalan'i Ungava sy ny detroit-n'ny Hudson ny Quebec any avaratra, voafariry ny hoalan'i Hudson sy ny Ontario any andrefana, ny faritany mizaka-tenan'i Maine, ny New Hampshire, ny Vermont sy New York, ary voafaritran'ny Nouveau Brunswick, ny Terre-Neuve-et-Labrador sy ny golfe ny Saint-Laurent any atsinanana. Mihampita ny faritan'ny Quebec ny renirano Saint-Laurent.
Ny isam-pinina any Quebec tamin'ny taona 2008 dia nisy 7 750 000, misy gropy ara-kolontsaina sy ara-piteny maro any Quebec, misy nation tompontany raika ambin'ny folo izao miaina any Quebec. Ny teny ofisialiny dia fiten frantsay. Tamin'ny 2006, ny proportion ny olona miteny frantsay any izao dia lasa 79.6 isan-jato. Kanefa 81.8 isan-jaton'ny olona hono miteny fa mampiasa ny fiteny frantsay any an-tranony izy. Talohan'izany manan-tanjona mampidina ny mpiteny frantsay ny politique d'assimilation linguistique ny Acte d'union natao tamin'ny 1840.
ひ
Ny  dia Hiragana hi [/çi/]
Ny silaby dia avy any amin'ny kanji man'yōgana 比.
Québec
Jeografia
Ao amin'ny jeografiany, voazara faritany telo ambin'ny folo ny Quebec, ny tondron'izy ireo dia toe-tany, jeolojia, hidirografia, zava-maintso sns. Ny fandinihana ireo endrika ireo dia miankina amin'ny orinasam-panjakana amban'ny andraikitran'ny ministeran'ny fampivoarana mateza, ny ministeran'ny tontolo iainana, ny parkan'i Quebec sy ny ministeran'ny harena an-kibon'ny tany.
き
Ny き amin'ny hiragana na キ amin'ny katakana dia vaninteny iray ao amin'ny « abidy » japoney voasokajy amin'ny kana. Ireo kana roa ireo dia samy midika [ki]. Avy amin'ny man'yogana 奈.
Québec
Sisintany
Maka faribolana ara-pehintany 17 ny Quebec any atsinanana katrany andrefana, ary maka faribolana ara-daharan-jarahasina 22 any avaratra katrany atsimo. Mampiasa fiozao-na ora akiroa ny Quebec, indrindra ny ora atsinanana, ora tsotra na ora naroso, sy ny ora Atlantika, tsotra na naroso (ho an'ny Nosin'i Madelena sy ny faritan'ny reserve-n'ny Listuguj), tsy mihetsika ny ora ora sasany any amin'ny faritany hafa.
き
Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome ぎ amin'ny hiragana, ary ギ amin'ny katakana, midika [gi] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn.
Québec
Sisintany
Mizara sisin-tany amin'ny faritany mizaka tena amerikana efatra ny Quebec, toy ny faritany mizaka-tenan'i New York, ny Vermont, ny New Hampshire ary ny Maine. Mizara sisin-tany amin'ny faritany Kanadianina hafa ihany koa ny Quebec toy ny Terre-Neuve-et-Labrador, ny Nouveau-Brunswick ny ny Ontario. Manan-tsisin-tany amin'ny Quebec koa ny Nunavy ny Île-du-Prince-Édouard sy ny Nouvelle-Écosse.
Fiteny esperanto
Ny fiteny Esperanto (esperantô) dia teny namboarinʼi Ludwik Lejzer Zamenhof taminy faranʼny taonjato 19 ; fantatry ny olona taminʼio anarana io ny teny esperanto.
14 Febroary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 14 Febroary.
12 Oktobra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 12 Oktobra.
は
Ny  dia Hiragana ha [/ha/].
Fiteny esperanto
Ny fitsipika gramatikalinʼny Esperantô dia mifototra amina fototra 16, tsy misy tsy ara-dalàna.
は
Io silaby io dia avy any amin'ny kanji man'yôgana 波.
Fiteny esperanto
Tantara
Ny fiteny esperanto dia fiteny noforonin'i Ludwik Lejzer Zamenhof, dokotera manana razana jiosy mipetraka any Polonia. Tamin'ny faran'ny taona 1870-1880 tabt Białystok. Tanàna ahitana olom-pirenena maro dia maro : poloney, jiosy, alemana ary belarosiana. Tsy dia mifanarana firy ireo olom-pirenena ireo ary ny antony namoronany voalohany ny fiteny esperanto dia mba hampifanaraka azy ireo amin'ny alalan'ny famoronana fiteny iray iraisany.
thumb|ankavanana|264px|Sarin'i[[Ludwik Lejzer Zamenhof]]
Noketrehiny mandritry ny folo taona manontolo ny fiteny esperanto, ary nandritra izay fe-potoana izay izy dia nandika boky tamin'ny fiteny esperanto avy ta'min'ny fiteny maro. Ary nandritra izay fe-potoana izay koa no nanoratany ny boky manazava ny fitsipi-pitenenan'ny fiteny esperanto. Nosoratany tamin'ny fiteny rosy aloha izay boky izay, ary noho izany dia nosoratana tamin'ny endri-tsoratra sirilika ny fiteny esperanto voalohany ; io boky nosoratany io dia navoakany tamin'ny volana Jolay 1887 ary izy ihany no nandoa ny vola ilaina namoahana io boky io. Nanaraka taorian'izay boky voalohany izay ireo santiôna hafa an'ilay boky hatramin'ny taona 1889.
Nitombo tsimoramora ireo isan'ny olona nianatra ny fitenye speranto nandritra ny taona 1890 : eraky ny Fanjakambe Rosy, dia taty aoriana, erak'i Eoropa Afovoany ary Ameriak Avaratra.
Tonga tany Japana tamin'ny ady Rosiana-Japoney ny fiteny esperanto tamin'ny fanombohan'ny taonjato faharoapolo. Ary tao Guangzhou (Canton) no nianarana fiteny esperanto voalohany indrindra tany Sina tamin'ny 1908. Ireo olona miteny esperanto manerana izao tontolo izao dia afaka mifandray amin'ny alanan'ny gazety manokana voasoratra amin'ny fiteny esperanto.
Firy no isan'ireo olona miteny esperanto ?
Sarotra isaina ny mpiteny esperanto ; ny faminavinana miteny alenalelan'ny 100.000 hatramin'ny 2.000.000 ; ity ny isa nalaina avy tamin'ny tranonkala etnologue
Ny fiteny esperanto dia fiteny naorina ary natao hianaran'ny olombelona ho fiteny faharoa. Fa tsy misy manakana ireo mpahay azy hampianatra io fiteny naorina io amin'ny zanany, ka noho izany dia misy, na dia vitsy aza, ireo olona manana fiteny esperanto ho teny nibeazana. Araka ny ambaran'ireo gazetiboky ary araka ireo mpanidinika ny fiteny esperanto :
Filamatry ny Esperanto
Ny esperantô dia tsy mifatotra amin'ny fianakavinanten'ny teny velona faha ny ankabeazan'i fitsipi-pitenenana dia avy any amin'ny teny Indô-Eoropeanina. Io gropy lingoistika io dia nanomeha hevitra ny Ludwik Lejzer Zamenhof taminy izy "nanao" any teny internasionaly
Ny endri-ten'ny esperantô dia manatahaka ny teny indô-eoropeana, fa tsy teny fleksionaly izy ; manana môrfema tsy miovaova mipetaka tsy misy tsy mahazo, izany mampitranga endrin'i teny izôlanty. Aminy teny teny esperantô tahaka i teny Sinoa ny "mia" (-ko) ; sy ny "unua" (voalohany) avy any amin'ny unu (iray).
Endri-piteny
Manana hasimpeo 28 ny esperantô (lahatsoratra 23 sy zanatsoratra 5) izy ireo dia voasoratra aminy litera 22 aminy abidy latina, miarak'aminy diakritika roa nambiarin'i Zamenhof :  ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ ; andrafi-peo ny tsipelina : Ny litera iray nà gropy nà litera mampiseo rafi-peo iray any. Ilay litera, q, w, x, sy ny y dia litera tsy miasa aminy Esperantô, fa miasa amin'ny fanisàna.
Ilay litera misy tsindri-peo dia nanomeha olana kely, oatra aminy tonta-printy y aminy informatika. Io olana io dia efa voavaha amin'ilay sistema infôrmatika ampiasan'tsika amin'izao tontolo izao.
thumb| ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto thumb| Alfabeto de Esperanto
fitsipi-pitenenana
Ny fitsipi-pitenenanan'ny esperanto dia mifototra amin'ilay fototra 16 voadika ao anatin'ny Fundamento de esperanto.
Ny teny dia misy rehefa ampiana môrfema tsy miova toetra rehefa eo apetraka eo amin'ny fototeny, manome azy tondro :
Matoanteny
Ny matoanteny manana marika manomeha fitanisana manafangaro ny sanda-dingana sy ny môdaly
Ireo "tovana" ireo dia afaka mamadika teny aminy matoanteny.
Pronom personel sy posesiva
Ny fitononan'ny olona amin'ny gramary dia mi (za), vi (ianao, naro), li,ŝi,ĝi (izy), si (ny tena), ili (izareo), oni (tsika). Misy accusatif daholo izy raha tsy mpanompo.
Mpanoritra
Iray ihany ilay mpanoritra amin'ny teny Esperanto : la. Tsy misy mpanoritra afa miasa.
rafitry ny fifehezanteny
Otran'ny fiteny Rosy sy ny Latina, malalaka ny laharan'ny teny. Ny mpanompo, Ny matoanteny, sy ny fameno (misy ny akozativa) mety voaseho anatin'ny fisehona maro samiafa.
Famakiana On'yomi
Ny dia fomba famakiana sinograma aminy teny japoney.
の
Ny  dia Hiragana no [/no/] ; ny dikany aminy teny japônezy dia ny aminy teny gasy
Io hiragana io dia avy any amin'ny kanji man'yôgana 乃.
Lisitry ny zavatra madinidinika 156001-157000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
カ
Ny カ amin'ny hiragana か dia vaninteny iray ao amin'ny « abidy ara-baninteny » japoney voasokajy amin'ny kana. Ireo kana roa ireo dia samy midika [ka]. Avy amin'ny man'yogana 加.
Afaka asiana dakuten io soratra io, mba hanome が amin'ny hiragana, ary ガ amin'ny katakana, midika [ga] amin'ny fandikana amin'ny abidy latina (romanisation) Hepburn. Ny sanda ara-peon'io kana io dia [gɑ] amin'ny fisiana voalohany ary miova [Na] et [ɣa] eny ampivoan'ny teny.
Ny handakuten (゜) dia tsy mandeha amin'ny ka tsotra anatin'ny lahatsoratra Japoney, mety ampiasain'ny mpandinika teny Japoney izy mba haneo ny fanononana an-orona [NA]
Lisitry ny zavatra madinidinika 53001-54000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 115001-116000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 176001-177000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
ふ
Ny  dia Hiragana fu [/fu/]
Lisitry ny zavatra madinidinika 1001-2000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka manomboka amin'ny isa faha-%s hatramin'ny isa faha-%s.
Kanji
ankavia|thumb|200px|"Kanji"
Ny kanji dia fomba fandroratana iray amin'ilay telo fomba fandroratana Japônezy ; miarak'aminy Hiragana sy ny Katakana
Dika
Ny kanji (漢字 dika sinoa-japônezy ; hànzì aminy teny sinoa) dia sinograma (字) avy any aminy taona Han (漢) miasa aminy teny Japônezy ary voahindrana taminy Sinoa
Ny Kanji ofisialy
Taminy fanombohanan'ny taonjato faha 20, nisy ny refôrma na tsipelina faha voasakan'ny mpitondra ilay izy, teo arinan'ny ady be faha 2 ny refôrma voa tena nisy.
Nanaraka aveo ny refôrma ny kanji sy ny fampiasana azy. voateny ny lisitra ny kanji mihasa be ny tōyō kanji (当用漢字) manana lohavy miemirika sorakaliana 1850.
Tokony fantatran'ny mpianatra ny 886 amin'ireo rehefa mivoaka eo arinan'ny taona fianarana (mandritry ny 6 taona).
Nitsohorina ny sinograma maro. nihampy sinôgrama 92 ny tōyō kanji taminy 1951
Lisitry ny zavatra madinidinika 136001-137000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Edith Piaf
Edith Piaf dia mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 19 Desambra 1915 tao Paris ary maty ny 11 Oktobra 1963
Lisitry ny zavatra madinidinika 33001-34000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Edith Piaf
Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Jacques Pills, Theophanis Lamboukas.
Lisitry ny zavatra madinidinika 2001-3000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka manomboka amin'ny isa faha-%s hatramin'ny isa faha-%s.
Lisitry ny zavatra madinidinika 157001-158000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Kanji
Ny Kanji ofisialy
Nisy refôrma afa nataon'ny ministera ny fianarana tao arinan'io.
Lisitry ny zavatra madinidinika 197001-198000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Kanji
Ny kanji taloha, ny kyūjitai (旧字体)
Misy kanji maro nisolo tareha oatra :
Isa-pototeny
Ny mpiorina ny ankabiazan'ny kanji dia anaty ny isa-pototeny 214 :
Lisitry ny zavatra madinidinika 74001-75000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Fiteny japôney
Ny fiteny japàney dia fiteny any Japàna, tenenin' ny vahoaka japôney. Na dia izany aza dia tsy misy lalàna manome sata ôfisialy io fiteny io, na dia izy no anoratana ny tahirinkevitra ôfisialy sy any am-pianarana. Miteny japôney koa ny Japoney am-pielezana (indrindra ny any Brezila sy any Però, izay ahitana vahoaka japôney miorim-ponenana miteny io fiteny io, toa ny ao Lima sy ny ao Sao Paulo), ary manana ny satan' ny fiteny ôfisialy izy ao amin' ny nosin' i Angaur ao amin' ireo nosy Palaô na dia tsy tenenina ao intsony aza.
Lisitry ny zavatra madinidinika 116001-117000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Fiteny japôney
Amin' ny teny japôney dia atao hoe 日本語 / nihongo ny hoe "fiteny japôney" (日本 : "Japana"; 語: "fiteny") na 国語 / kokugo ("fitenim-pirenena").
Ao amin' ny fianakaviam-piteny japônika ny fiteny japôney. Nandritra ny tantara dia mihabetsaka ny voambolana ampiasaina ao amin' io fiteny io noho ny findramana teny samihafa: avy amin' ny fiteny sinoa, avy amin' ny fiteny eorôpeana, indrindra ny fiteny anglisy.
Lisitry ny zavatra madinidinika 177001-178000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 198001-199000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 75001-76000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 158001-159000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 117001-118000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 199001-200000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 137001-138000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 97001-98000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Lisitry ny zavatra madinidinika 54001-55000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka.
Kanada
I Kanada dia firenena any Amerika Avaratra. Any avaratr' i Etazonia no misy azy. I Kanada no firenena faharoa lehibe indrindra eran-tany, izay mirefy 6 500 km mahery avy any atsinanana ka hatrany andrefana. Manana farihy miisa 250 000 mahery ity firenena ity; rakotra ala ny 50 %-n' ny taniny. Noho ny toetany sarotra ainana indrindra, izay mampiavaka ny ankamaroan' ny faritra any Kanada, dia tsy mitovy ny fitsinjaràn' ny mponina ary mivangongo amin' ny sisintany manasaraka azy amin' i Etazonia.