cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mpanakanto malagasy
Ireo mpanakanto malagasy
Tononkalo
Ny tononkalo dia karazan-dahabolana na lahatsoratra natao andalana mifanarakaraka (na mifanaingintaingina) misy ngadona sy firindrana ary fitsipika mifehy ny fiafaran' ny andalana tsirairay mbamin' ny fomba hahakanto azy sady miompana amin' ny lohahevitra iray no natao hiantefa amin' ny saina sy ny fihetseham-po.
Trondro maina sy anamalao
Marihina fa trondron-dranomamy no lazaiko eto (fony no tena tsara nefa mety daholo na tilapia aza)
Ho an'olona 4:
Makà trondro maina salasalany 4 na mihoatra, dia alomy kely anaty rano fotoana fohy, dia esory sy ario ny taolataonana. Tangosy ny anamalao (200 g farafaharatsiny) ary voniny 3 ihany farafahabetsaka no tazomina. Endaso ny tongolo oignon 1 sy voatabia 1, dia arotsay ao ny trondro maina voakarakara teo, afangaroy tsara dia alefaso ao koa ny anamalao. Afaka 2 minitra dia tampohy rano 1 litatra sy sasany, asio sira araka izay tianao. Saromy ary avelao angotraka 15 minitra, aroaroy matetika, dia arosoy anaty vilia jobo.
Tsara aroso miaraka amin'ny vary maina sy lasary voatabia, ary ranovola no zava-pisotro.
Fariseo
Ny Fariseo na Farizianina dia ireo Jiosy amin' ny antoko iray tao Jodea nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa, izany hoe tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. sy ny taonjato voalohany taor. J.K. Atao hoe farisaisma na farizianisma ny firehan-kevitra ara-pivavahan' izy ireo. Maro ny fampianaran' ny Fariseo izay tafakambana ao amin' ny lovatsofin' ny Raby. Miavaka ny fampianaran' ny Fariseo noho izy mifototra amin' ny Tôrah am-bava mba handraiketana ny lalàna jiosy. Ny tena loharano manoritsoritra ny amin' ny Fariseo dia ny boky nosoratan' i Flavio Jôsefa sy ny Testamenta Vaovao ary ny soratr' ireo Raby. Ny antoko telo lehibe hafa dia ny Sadoseo (na Sadoseana) sy ny Eseniana ary ny Zelôta.
Ny anarany
Ao amin' ny soratr' i Flavio Jôsefa no nahitana voalohany ny firesahana ny amin' ny Fariseo raha tantarainy ny nisarahan' i Joany Hirkana tamin' io antoko io ka nikambana tamin' ny Sadoseo. Tamin' io fotoana io ihany koa no nampalaza ny firesahana ny amin' ny Fariseo ao amin' ny Filazantsara.
Ny teny hoe Fariseo dia avy amin' ny teny grika hoe Φαρισαῖος / Pharisaios izay avy amin' ny teny arameana hoe פְּרִישָׁא / Perîshâ (פְּרִישַׁיָּא / Perîshayyâ raha amin' ny endrika milaza maro) izay midika hoe "voasaraka". Io indray dia mifandray amin' ny teny hebreo hoe פָּרוּשׁ / pârûsh (פְּרוּשִׁים / perûshîm raha amin' ny endrika milaza maro). Avy amin' ny matoanteny hebreo hoe פָּרַשׁ / pârash izay midika hoe "manambara" na "manasaraka" na "manazava".
Ny fiaviany
Araka ny lovantsofina rabinika dia taranak' ireo Olonkendry tao amin' ny Sinagôga Lehibe (כְּנֶסֶת הַגְּדוֹלָה / Knesset HaGedolah) ny Fariseo. Efa hatramin' i Simôna ilay Marina (angamba ny mpisoronabe Simôna II izany) sy i Antigôna avy ao Sokho ny fireham-pisainan' ny Fariseo.
Tsy mazava anefa ny tena fiaviany, sahala amin' ny an' ny Sadoseo koa. Nisandratra amin' ny maha antoko azy ny Fariseo taorian' ny fikomian' ny Makabeo sy ny fiakaran' ny taranaka hasmôneana teo amin' ny fitondrana tao Jodea. Ny petra-kevitra sasany dia milaza fa taranaky ny Hasidima ("Tia vavaka") izay nanda tsy nanaraka ny fomba amam-panao grika teo ambany fanapahan' i Antiôkôsy IV Epifanes y ny Fariseo.
Niantehitra tamin' ny saranga anelanelany, izay nanana fari-piainana ampy noho ny fandrosoana ara-toekarena, ny Fariseo. Nanampy azy ireo tamin' ny fanaparitahana ny fandalinana ny lalàna tany ivelan' ny toerana mahazatra mifandray amin' ny Tempolin' i Jerosalema izany toe-javatra izany. Izany fandrosoan' ny toekarena izany dia niteraka ny filana ireo mpanoradalana manam-pahaizana momba ny lalàna, nefa tsy voatery ho mpanoradalàna miankina amin' ny Tempoly izany.
Tsy fifanarahany tamin' ireo antoko hafa
Araka an' i Flavio Jôsefa dia tamin' ny foto-pinoana no tsy nifanarahan' ny Fariseo tamin' ny Sadoseo sy ny Eseniana, ary koa tamin' ny lafiny fampiharana ny tokony ho fitondran-tena eo amin' ny fiainana andavanandro, izany hoe momba ny halakha. Nisafidy ny hampifanaraka ny fototry ny halakha amin' ny zava-misy ny Fariseo manoloana io fiovana ara-piarahamonina sy ara-toekarena io, mba hahatonga azy ireo tsy hilaozan' ny toetrandro. Nekeny ny fivoarana miandalan' ny fivoasana ny lalàna. Ny lalàna am-bava (Tôrah am-bava izay atao hoe koa "lovantsofin' ny razana") no iankinany amin' izany. Mampiavaka ny fisainan' ny Fariseo io atao hoe Tôrah am-bava io izay nivoatra hatramin' ny vanimpotoana persiana.
Nifanohitra ny Eseniana (antoko tao amoron' ny Ranomasina Maty) sy ny Fariseo araka ny soratanam-piraketana iray tao amin' ny Ranomasina Maty, ka ireto ireo zavatra tsy nifanarahana ireo: ny fahadiovana takin' ny fombam-pivavahana, ny firavoravoana, ny fitantanana ny Tempoly ary ny mpisorona. Tsy mitovy ny fahazoan' izy ireo ny Lalàna. Eken' ny Fariseo ny fampifanarahana ny Lalàna amin' ny zava-misy iainana fa ny Eseniana kosa mandray amin' ny fomba hentitra ny Lalàna, ka aleony mifady ny fanao sarotra toy izay ho azon' ny fahalotoana ara-pivavahana.
Fiantraikan' ny fisainan' ny Fariseo
Ilay fampifanarahana amin' ny zava-misy nataon' ny Fariseo dia nahatonga azy ireo hanaiky ny fiakaran' ilay Hasmôneana atao hoe Simôna eo amin' ny asam-pisoronana, na dia tsy taranak' i Zadôka na Sadôka na Tsadôka (atao hoe Zadôkida na Sadôkida na Tsadôkida) aza izy. Tamin' ny fanapahan' ny Hasmôneana dia nifaninana tamin' ny Sadoseo sy ny antoko hafa ny Fariseo teo amin' ny fitarihana ara-panahy an' i Jodea sy ny vahoaka jiosy. Nankasitrahin' ny maro anisa izay nahitana tantsaha sy tandrenivohitra nafana fo amin' ny vavaka ny antokon' ny Fariseo. Ny Sadoseo kosa dia niaro ny tombontsoan' ny saranganan' ny mpisorona izay nifamatotra hatrizay tamin' ny fahefana ara-pôlitika. Tamin' ny andron' i Joany Hirkana dia nandaitra teo amin'ny vahoaka ny hevitry ny Fariseo sady nanakaiky kokoa ny mpitondra izy ireo. Tsy nankasitraka ny fitiavan' i Hirkano manita-panjakana sy ny faty olona ary ny harena lany naterak' izany anefa izy ireo. Tsy nankasitrahan' ny sasany tamin' izy ireo koa ny fivangongoan'ny fahefana ara-pôlitika sy ara-pivavahana amin' olon-tokana. Noho izany dia nihavery ny toeran' izy ireo tao amin' ny lapan' ny Hasmôneana. Neken' izy ireo ny niakaran' i Herôda I Lehibe teo amin' ny fitondrana na dia Idomeana (Edômita) aza izy, satria afaka niantoka ny fandriam-pahalemana sy ny fahaleovan-tenan' ny fivavahana i Herôda. Ho setrin' izany dia nankasitrahan' ny vahoaka i Herôda noho ny namelany malalaka ny Fariseo.
Lazain' i Flavio Jôsefa ho mpikatsaka fahefana pôlitika ny Fariseo. Tamin' ny fanapahan' ny mpanjakavavy Salôme Aleksandra dia nanara-maso ny fahefana pôlitika izy ireo sady nifehy ny fanompoam-pivavahana tao amin' ny Tempoly. Tsy misy anefa porofo ahafaha-milaza fa izy ireo no antoko natanjaka indrindra nandritra ny vanimpotoana hasmôneana sy rômana.
Toeran' ny Fariseo teo amin' ny jodaisma rabinika
Tsy atao hoe Fariseo anefa ireo Olonkendrin' ny lahatsoratra talmodika. Misy loharanon-tsoratra roa anefa manao ny Tanaima ao amin' ny fianakavian' i Gamliel ho Fariseo, dia ny rabban Gamliela Zokiny, izay resahina ao amin' ny Asan'ny Apôstôly (Asa 5.34) sy i Shimon ben Gamliel I, izay resahina ao amin' ny Autobiographie nataon' i Flavio Jôsefa (toko faha-38).
Ny fariseo sy ny fivavahana kristiana
Maro ireo mpanoratra mihevitra fa maneho ny zava-nisy marina tamin' ny vanimpotoan' i Jesoa ny lahatsoratra ao amin' ny Filazantsara ka milaza fa tandindon' ny fihatsaram-belatsihy sy ny fanarahana fombafomba tafahoatra eo amin' ny sehatry ny fivavahana ny Fariseo sy ny fampianarany (farisaisma). Tandindon' ny fanaovana tsinontsinona ny hafa izay heverina ho ambany toetra ny Fariseo.
Fitsikerana ny Fariseo
Nitsikera matetika ny Fariseo i Jesoa, idrindra ny amin' ny fanizingizinan' izy ireo ny lalàn' ny fombam-pivavahana sy ny fanao momba ny fahadiovana. Nanozona ny Fariseo i Jesoa araka ireo Filazantsara ireo, ohatra ao amin' ny Evanjelin' i Matio (Mat. 23.13; 23.16).
Ao amin' ny Evanjelin' i Lioka ilay fanoharana ny amin' ny Fariseo sy ny mpamory hetra (mpiasan' ny fanjakana rômana izay tena tsy tian' ny vahoaka jiosy) dia maneho ny fahambonian' ny mpamory hetra, izay niaiky ny maha mpanota azy ka nangataka ny famindram-pon' Andriamanitra, raha miohatra amin' ilay Fariseo izay manandra-tena amin' ny fitandremany ny fitsipika ka mihevi-tena ho ambony noho ny hafa.
Raha ny tena marina dia ny Fariseo mpihatsara velatsihy no tsikerain' i Jesoa (Mat. 6), izany hoe ireo tsy mampisy dikany ny tsy manam-pahaizana sy ny mpanota araka ny fitsarany azy ireo amin' ny lalàny (Lio. 18.9-14), izay manome lanja tafahoatra ny fisehoana ivelany amin' ny fivavahana ka miavonavona eo anatrehan' Andriamanitra, sady mihevitra fa manam-pahefana amin' Andriamanitra amin' ny fanatanterahan' izy ireo ny fanaony (Mat. 20.1-16; Lio. 15).
Tsy mety mihaino ny fampianaran' i Jesoa ny Fariseo (Joa. 8.13; 9.13-40). Voatsikera ny fandraisany ara-bakiteny ny Lalàna sy ny fametrahany fahamarinana aorina amin' ny asan' ny olona ka te hanery an' Andriamanitra hanome valisoa azy ireo.
Fariseo tonga kristiana
Nisy koa ireo Fariseo izay tonga kristiana ka ny sasany niseho ho fatra-panaja ny lalàna (Asa 15.5-16). Fariseo niova ho kristiana i Paoly (Asa 26.5; Filipiana 3.5).
Voninavoko
Ny voninavoko dia voninkazo
Tarika Voninavoko
Ny tarika Voninavoko dia Atoa Rakotomavo Gabriel izay fantatra koa amin'ny anarana hoe "Dadagaby" Voninavoko no namorona azy. Iza no malagasy tsy mahalala fara-faharatsiny iray an'ireto hira ireo : Zaza mitomany, Voninavoko, Mananjary, Tsiriry, Zanak'Iarivo, Raozy mavo kely, Manja, ... sy ny hafa marobe. I Dadagaby no mpamorona ireo hira ireo. Maro ny mpanakanto no namerina nihira ny sasany amin'ireo hiran'i Dadagaby ireo. Izy koa moa dia mpampianatra sy mpamorona dihy. Efa marobe ny hetsika nandraisana anjara na teto an-toerana na tany ivenlan'i Madagasikara. (hitohy ...)
Sarimihetsika
Sarin-tsoavaly mihetsika noho ny fisesy ny sary|140px|right
Ny sarimihietsika dia sary – natao tanana na nalaina tamin'ny fakan-tsary – samy samihafa kely, asesy haingana mba "hampihetsiketsika" azy.
Sarimihetsika momba an'i Madagasikara
Mivoaka ny sarimihetsika Madagascar
Antitrinitarisma
Ny antitrinitarisma dia ilazana ny fampianarana teo amin' ny teôlôjia kristiana izay mandà ny tenim-pinoana ny amin' Andriamanitra tokana misy persôna telo (ny Trinite), ka manao izay hahitana izay heveriny ho tena fifandraisana eo amin' Andriamanitra (ny Mpamorona, izay efa ekena ao amin' ny lovantsofina hebreo araka ny Testamenta Taloha) sy i Jesoa (izay heverina ho zanak' Andriamanitra ao amin' ny lovantsofina kristiana araka ny Testamenta Vaovao) sy ny Fanahy Masina.
Ny fomba fijery tsy trinitariana dia miavaka amin' ny an' ny fiangonana trinitariana raha ny amin' ny fomban' Andriamanitra sy ny an' i Jesoa ary ny an' ny Fanahy Masina. Maro ireo fiheverana tsy trinitariana ka isan' izany ny adôptianisma, ny mônarkianisma, ny sobôrdinatianisma izay nisy talohan' ny foto-pampianarana momba ny Trinite tamin' ny taona 325 sy 381 ary 431, tamin' ny Kônsilin' i Nikea sy ny Kônsilin' i Kônstantinôpôly ary ny Kônsilin' i Efesôsy. Ny katarisma dia namoha indray ny antitrinitarianisma tamin' ny taonjato faha-11 hatramin' ny faha-13, tao amin' ny fikambanana manana firehana onitariana, nandritra ny Fanavaozana prôtestanta, tamin' ny Taonjaton' ny Fahazavana (taonjato faha-18), sy tao amin' ny vondrona niseho nandritra ny Fifohazam-panahy lehibe faharoa (taonjato faha-19).
Tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany
Niezaka namaritra ny fitenenana hoe "ny Zanaka " ao amin' ny hoe "Zanak' Andriamanitra" amin' ny fomba heveriny ho mazava ireo hetsika rehetra ireo. Ny tena iadian-kevitra dia ny amin' ny maha Andriamanitra an' i Jesoa sy ny fifandraisany amin' ny ataony hoe "Rainy any an-danitra".
Ny Kônsily voalohany tao Nikea (taona 325) dia nanameloka ny arianisma ka nanao azy ho fampianaran-diso (herezia) nefa tsy tena nanohitra ny Trinite ny arianisma tamin' ny endriny voalohany. Ny famolavolan-kevitra tamin' ireo kônsily voalohany tamin' ny taonjato faha-4 sy faha-5 dia namaritra ny tenim-pinoan' ny Trinite: tsy ny fisian' Andriamanitra tokana misy persôna telo ihany no zavatra azo heverina.
Ny teôlôjiana kristiana mpiaro ny finoany (apôlôjista) sy ny Rain' ny Fiangonana tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3, izay nandray sy nandraikitra ny kristôlôjian' ny Teny (Logos) dia nihevitra ny Zanak' Andriamanitra ho fitaovana ampiasain' ilay Andriamanitra fara tampony, atao hoe Ray, mba hanatanteraka ny famoronana. I Jostinôsy Martiry sy i Teôfilôsy avy any Antiôkia sy i Hipôlito avy any Rôma ary i Tertoliano indrindraindrindra, dia nanambara fa ny Tenin' Andriamanitra anatiny (grika: Logos endiathetos, latina: Ratio), ny fisainan' Andriamanitra tsy misy persôna, dia nateraka ka lasa Teny notononina (grika: Logos prophorikos, latina: sermo na verbum), nanjary persôna azo ampiasaina tamin' ny fanatanterahana ny Famoronana.
Ny Encyclopædia Britannica (edisiôna faha-11) dia nilaza izao: "Ho an' ny Kristiana sasany, ny foto-pampianarana momba ny Trinite dia hoatry ny tsy azo ampifanarahina amin' ny maha tokana an' Andriamanitra … noho izany dia lavin' izy ireo izany sady ekeny fa i Jesoa Kristy, tsy amin' ny maha Andriamanitra azy tonga nofo, fa amin' ny maha zavaboary fara tampony noarin' Andriamanitra azy, izay noforonina. (…) izany fiheverana ao amin' ny Fiangonana voalohany izany dia nifanohitra hatry ny ela tamin' ny foto-pampianarana marina". . Na dia nanjavona tao amin' ny Fiangonana voalohany aza izany fiheverana tsy trinitariana izany ary ny finoana trinitera nanjary "foto-pampianarana marina" (ôrtôdôksia) ho an' ny kristianisma taty aoriana, dia nisy endrika fanovan' ny fijery antitrinitariana izay voatazona mandrakariva tao amin' ny vondrona vitsivitsy sy fiangonana kristiana sasany.
Maro samihafa ny fomba fijery momba ny fifandraisana misy eo amin' ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.
Ireto no azo anasokajiana ny endriky ny finoana antitrinitariana tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany:
Tsy mitovy amin' Andriamanitra i Jesoa
Ireo izay mino fa tsy Andriamanitra i Jesoa, na mitovy amin' Andriamanitra akory, dia milaza fa na Zanaka eo ambany fahefan' Andriamanitra, na irak' Andriamanitra, na mpaminany, na olona noforonina nefa tongalafatra izy.
Ny adôptianisma
Ny adôptianisma (taonjato faha-2 taor. J.K.) dia milaza fa i Jesoa dia nanjary nanam-pomba araka an' Andriamanitra (na nanjary andriamanitra) tamin' ny nanaovana batisa azy (matetika tohanana amin' ny Evanjelin' i Marka izany) na tamin' ny nitsanganany tamin' ny maty (matetika tohanana amin' ny soratr' i Paoly apôstôly sy ny an' i Hermasy mpiandry ondry izany).
Ny arianisma
Ny arianisma dia nino fa ny Zanak' Andriamanitra dia nisy talohan' izao tontolo izao nefa noforonin' Andriamanitra mivantana sady eo ambany fahefan' Andriamanitra Ray. Ny fomba fijerin' i Ariosy dia izao: nateraka ny Zanaka ka toy ny noforonin' Andriamanitra voalohany indrindra ary avy eo namorona ny zava-drehetra tamin' ny alalan' ny Zanaka ny Ray. Ny fanekem-pinoan' ny arianisma fahafito (fanekem-pinoana faharoan' i Sirmioma) dia manambara fa ny homoousios (fitoviana ousia na sobstantia) sy ny homoiousios (sobstantia na ousia mifanahaka) dia tsy araka ny Baiboly, lehibe noho ny Zanaka ny Ray (izany fanekem-pinoana izany dia fantatra taty aoriana amin' ny anarana fanaratsiana hoe "Blasfeman' i Sirmioma").
Ny psilantrôpisma
Ny Ebiônita (tonjato faha-4 taor. J.K.) dia nitandrina ny Lalàna jiosy, ka nandà ny fiteraham-birijiny an' i Jesoa sady nihevitra azy ho mpaminany fotsiny.
Ny sôtsinianisma
I Fôtiosy dia nampianatra fa Mesia sy Mpanavotra tsy nanam-pahotana i Jesoa, ary izy no hany olombelona tongalafatra zanak' Andriamanitra, nefa tsy nisy talohan' ny naha olombelona azy izy. Ataon' ny sôtsinianisma ho manondro ny "paikan" ' Andriamanitra misy ao amin' ny fanahin' Andriamanitra talohan' ny nahaterahan' i Kristy ny andalana ao amin' ny Soratra Masina toy ny Joany 1.1 ("Tamin' ny voalohany ny Teny, ary ny Teny tao amin' Andriamanitra, ary ny Teny dia Andriamanitra.").
Ny onitarisma
Ny onitarisma dia mihevitra an' i Jesoa ho zanak' Andriamanitra, ambany fahefany sady samy hafa amin' ny Ray.
Ny gnôstisisma
Maro ny lovantsofina gnôstika izay manohana fa Eôna avy any an-danitra nefa tsy miray amin' ny Ray i Kristy.
Ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina: fisehoana telon' Andriamanitra
Tsy persôna telo samy hafa ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina fa endrika isehoan' Andriamanitra, araka ny fahitan' ny mpino azy:
Ny môdalisma na sabelianisma,
Ny môdalisma na sabelianisma, dia manambara fa miseho amin' ny endrika maro ao amin' ny Soratra Masina ary miseho amin' ny fomba lehibe telo samihafa amin' ny famonjeny ny olombelona. Anjara asa telo samy hafa ny hoe "Ray" sy "Zanaka" ary "Fanahy Masina" arakaraka ny zava-mitranga eo amin' ny tantara. Noho izany dia Andriamanitra Ray ao amin' ny famoronana (namorona Zanaka tamin' ny alalan' ny fiteraham-birijiny Andriamanitra), Andriamanitra Zanaka tamin' ny asam-panavotana (Andriamanitra niseho tamin' ny endrik' i Jesoa mba ho faty eo amin' ny hazo fijaliana), Andriamanitra Fanahy Masina tamin' ny fahaterahana indray (Andriamanitra ny Fanahy Masina ao amin' ny Zanaka sy ao amin' ny fanahin' ny mpino kristiana). Araka io fomba fijery io dia tsy persôna telo samihafa Andriamanitra, fa persôna tokana miseho amin' ny fomba maro.
Ny triteisma
I Joanzesy Filôpônôsy, olona tao amin' ny saranga ambony tao Aleksandria sady mônôfizita teo antenatenan' ny taonjato faha-6, dia mahita natiora sy sobstansa ary Andriamanitra telo miavaka tsara ao amin' ny Trinite. Tamin' ny Andro Antenatenany dia nilaza zavatra toy izany koa i Rôskelino avy any Kômpieno sady nanambara fa ny Trinite iray manontolo no tonga nofo.
Tsy persôna ny Fanahy Masina
Mandà ny maha persôna ny Fanahy Masina ireto tanisaina manaraka ireto:
Ny binitarisma
Ny mpanaraka ny atao hoe binitarisma dia ahitana ireo olona teo amin' ny tantara izay nino fa Andriamanitra dia tsy persôna telo fa persôna roa mitovy sady miara-maharitra mandrakizay, dia ny Ray sy ny Teny. Mampianatra izy ireo fa ny Fanahy Masina dia tsy persôna miavaka fa herin' Andriamanitra Ray sy Zanaka izay mivoaka avy ao amin' izy ireo mankamin' izao rehetra izao, sy amin' ny Famoronana ary amin' ny mpino;
Ny markiônisma
I Markiôna (110-160 taor. J.K.) dia nino fa misy Andriamanitra roa, ka ny iray namorona fa tsy hitsara (ilay ao amin’ ny Testamenta Taloha) ary ny iray nanavotra sady mpamindra fo (ilay ao amin’ ny Testamenta Vaovao). Izany no atao hoe markiônisma.
Tamin' ny andron' ny Fanavaozana protstanta sy taoriany
Nitombo ny fahalianan' ny olona amin' ny antitrinitarisma tamin' ny vanimpotoan' ny Fanavaozana prôtestanta vokatry ny toriteny nataon' ilay Anabatista atao hoe Melchior Hoffman (1495-1543) sy i Johannes Campanus (1500-1575). Mpanaraka ny foto-pampianaran' i Zwingli izy ireo ka nanohana ny fivoasana ara-pampiharana (pragmatika) ny eokaristia (na fanasan' ny Tompo) sy ny asa fanompoana kristiana (izay nampifanoheriny amin' ny fivoasana ara-pahagagana nataon' ny Loterana).
Resy tamin' ny fiampangana nataon' i Martin Lotera izy ireo tamin' ny kônsily natao tao Flensbourg tamin' ny 8 Avrily 1529. Ny foto-pampianarana antitrinitariana tamin' izany fiandohan' ny Fanavaozam-piangonana izany dia fantatra araka ilay lahatsoratra mitsikera nataon' i Johannes Bugenhagen atao hoe Contre les antitrinitariens (Lübeck, 1530). Niely ihany ilay fampianarana nandritra ny taonjato faha-16 ka nivoatra mankamin' ny onitarisma.
Amin' izao fotoana izao dia maro ny fiangonana sy fikambanana antitrinitariana ka ny lehibe amin' ireo dia:
Ny madinidinika kosa dia ireto:
4 Novambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 4 Novambra.
29 Mey
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 29 Mey.
Eseniana
Ny Eseniana dia olona tao amin' ny antoko mpanaraka ny jodaisma tamin' ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa izay niroborobo nanomboka tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. sady nanomboka fanta-pisiana tamin' ny taonjato voalohany tao Palestina.
Araka an' i Flavio Jôsefa dia iray amin' ny antoko telo lehibe teo amin' ny fiarahamonina jiosy tao Palestina ny Eseniana (ny roa hafa dia ny Fariseo, na Fariziana, sy ny Sadoseo, na Sadoseana). Fikambanan' olona miaina anaty fahantrana an-tsitrapo ny Eseniana sady manatanteraka filomana an-drano isan' andro (sahala amin' ny batisa) sady mifady ny fahafinaretana eto amin' izao tontolo izao.
Nalaza ny Eseniana ankehitriny noho ny fahitana ny tahirim-boky ara-pivavahana nanomboka tamin' ny taona 1947 izay nomena ny anarana hoe "Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty", ka zato eo ho eo amin' ny 870 no mety ho soratry ny Eseniana, na an' antoko mitovitovy aminy nitondra ny anarana hoe Yahad ("Firaisana") ao amin' ny soratra miisa telopolo eo. Na dia izany aza dia tsy ifanarahan' ny mpikaroka rehetra izany fampitoviana ny Eseniana amin' ny Iahady (Yahad) izany.
Manandratra avo ny fitiavana an' Andriamanitra sy ny fitiavana ny hatsaram-panahy ary ny fitiava-namana ny fampianaran' ny Eseniana. Miombom-pananana izy ireo. Mitandrina ny Sabata sy ny fahadiovana ara-pivavavahana izy ireo ka mandro amin' ny rano mangatsiaka sy mitondra fitafiana fotsy. Tsy mianiana izy afa-tsy alohan' ny hiditra ho mpikambana. Fadîny ny manao sorona biby sy manamboatra fitaovam-piadiana ary ny manao raharaham-barotra.
Ny anarana hoe Eseniana
Ny teny hoe Eseniana dia fanagasiana ny teny frantsay hoe Essenien izay avy amin' ny teny grika hoe Eσσήνοι / Essēnoi. Amin' ny teny anglisy dia ny hoe Essenes no fanoratra. Amin' ny teny latina dia soratana hoe Esseni. I Flavio Jôsefa sy i Filôna avy any Aleksandria ary i Plinio Zokiolona, izay nanoratra amin' ny teny grika, dia miresaka ny amin' ny hoe Eσσήνοι / Essēnoi na Eσσαίοι / Essaioi na Oσσαίοι / Ossaioi. Amin' ny teny hebreo izy ireo dia atao hoe אִסִּיִים‬ / Isiyim. Io teny io dia tsy hita na ao amin' ny Testamenta Vaovao na ao amin' ireo soratra tao amin' ny Ranomasina Maty.
Araka ny hevitr' i Émile Puech dia avy amin' ny teny arameana hoe hasaya ("tia vavaka") na hasîn (raha milaza maro), izay nosoratana amin' ny teny grika hoe essaioi na essenoi. I Filôna avy any Aleksandria dia miantso azy ireo hoe Hosioi "masina", izay andikana ny teny hebreo hoe hasidîm, sady sorata amin' ny teny grika hoe Hasidaioi, "tia vavaka", araka ny hita ao amin' ny Bokin' ny Makabeo".
Araka ny fiheveran' i Filôna avy any Aleksandria, ny teny hoe Essaioi, na dia tsy teny grika tanteraka aza, dia azo ampifanakekezina amin' ny hevitry ny teny hoe "fahamasinana". Araka ny hevitr' i André Dupont-Sommier dia nampiasa ny fifanahafan' endriky ny teny grika hoe Essaioi sy ny hoe Osioi "Masina" na "Madio" i Filôna avy any Aleksandria. Araka ny hevitr' ity mpanoratra ity dia ao amin' io teny io ny fototeny hoe ess- izay anoratana teny semitika. Nihevitra izy fa azo tarafina amin' io ny teny hebreo hoe 'ésah izay midika hoe "torohevitra" na "antoko" ka afaka nanatsoa-kevitra fa ny Eseniana ao amin' ny soratra hita tao Komràno dia tsy iza fa ireo Olon' ny Torohevitr' Andriamanitra na Olon' ny Antokon' Andriamanitra.
Ny toerana nonenan' ny Eseniana
Araka an' i Flavio Jôsefa dia tsy tamin' ny tanàna iray no nanorim-ponenana ny Eseniana fa nonina tamin' ny tanàna rehetra. I Filôna avy any Aleksandria kosa dia milaza fa niisa any ho any amin' ny 4 000 ny Eseniana nonina tao Siria palestiniana sy tamin' ny tanàn-dehibe maro tao Jodea sy tamin' ny vohitra maro hafa. Nikambana tamin' ny fikambanana maro miray hina tanteraka sy tsy mifandray amin' ny any ivelany ny Eseniana tao amin' ny tanàn-dehibe jiosy tao Palestina. Tao amin' ny morontsiraka andrefan' ny Ranomasina Maty somary lavitra ny sisin-dranomasina, tao amin'ny tanànan' i Engaddi, ny Eseniana resahin' i Plinio Zokiolona.
Miresaka ny amin' ny "vavahadin' ny Eseniana" i Flavio Jôsefa raha nilazalaza ny amin' ny faritra alehan' ny rindri-mandan' i Jerosalema tranainy indrindra izay lazainy fa teo amin' ny tendrombohitra Ziôna (na Siôna), izay nenti-nanondroana ny havoan' i Ophel izay hita ao atsimon' ny Tendrombohitry ny Tempoly tamin' izany fotoana izany. Mety nisy fikambanana eseniana angamba teo amin' io vakin-tanàna io.
Ny finoan' ny Eseniana
Araka an' i François Blanchetière dia vondrona iray ihany ny Yahad sy ny Eseniana izay Jiosy manaja tanteraka izay rehetra voasoratra ao amin' ny Soratra Masina ka mitandrina ny Mizvot, na dia tsy nanatanteraka fanompoam-pivavahana anaovana sorona ao an-Tempoly aza izy ireo. Amin' io mpanoratra io dia namolavola fiheverana sy finoana izay niafina nandritra ny fotoana ela izy ireo, noho izy ireo nanao fianianana tsy hamboraka amin' olon-kafa izany fiheverana sy finoana izany ivelan' ny fikambanana, sady izany fiheverana sy finoana izany dia tsy fantatra raha tsy tamin' ny fotoana nahafaha-namantatra ny hevitr' ireo soratanam-piraketana niafina teo amin' ny morona andrefan' ny Ranomasina Maty. Tonga saina izy ireo fa izy no fikambanan' ny Fanekena Vaovao izay havaozina isan-taona (4Q 226, 16-18) sy tarihin' ny vondro-mpisorona eo afovoan' ny tontolo ifandrotehan' ny fanahin' ny Fahazavana sy ny Aizina.
Ny Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty
Ny Soratanam-piraketan' ny Ranomasina Maty dia fitambarana horonan-tsoratra natao tanana amin' ny teny hebreo sy amin' ny teny arameana izay hita teo anelanelan' ny taona 1947 sy 1956 tanaty zohy miisa 11 tao amin' ny tendro avaratra andrefan' ny Ranomasina Maty ao amin' ny faritr' i Komràno any Jôrdania. Tamin' ny hoditra na tamin' ny taratasy zozoro (papiry) no nanaovana ireo soratanana ireo.
Ireo horonan-tsoratra ireo dia ahitana fitsipi-pifehezana, fihirana, fivoasana ny Baiboly hebreo ary lahatsoratra apôkaliptika maro, ka isan' izany ny ampahany lehibe amin' ny Bokin' i Isaia tranainy indrindra, sy sombiny maro amin' ny bokin' ny Testamenta Taloha. Nisy koa ny lahatsoratra amin' ny boky sokajina ho apôkrifa sy pseodepigrafa, ka isan' izany ny Bokin' i Tôbia, ny Bokin' i Siràka, ny Bokin' ny Jobily, ny Bokin' i Henôka ary ny Testamentan' i Levy.
Jereo koa
Antoko sy firehana matanjaka tao amin' ny jodaisma
Antoko sy firehana hafa tao amin' ny jodaisma
Samihafa
Fania
Fania (Plectotus) -- Biby
Sadoseo
vignette|267x267px|Sadoseo, sary natao tamin' ny taonjato faha-15 ao amin'ny boky Die Schedelsche Weltchronik. Ny Sadoseo na Sadoseanina dia ireo mpikambana amin' ny antoko iray amin' ny efatra lehibe amin' ny firehan' ny fivavahana jiosy tamin' ny Andro Taloha tao Jodea (na Jodia) tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K. sy taonjato voalohany taor. J.K. Ny antoko telo hafa dia ny Fariseo na Farisiana, ny Eseniana ary ny Zelôta. Atsoina hoe Sadoseo koa ireo mpitondra fivavahana tamin' ny andron' ny Tempoly Voalohan' i Jerosalema (ka isan' izany ny mpisoronabe Sadôka na Zadôka).
Miavaka amin' ny Fariseo ny Sadoseo, indrindra ny amin' ny fiheverana ny fitsanganan-ko velona izay tsy inoany.
Ny anarany
Avy amin' ny teny latina hoe Sadducaei izay avy amin' ny teny hebreo hoe צְדוּקִים‬ / Ṣĕdûqîm / Tsedukim ny teny nohagasina hoe Sadoseo na Sadoseana. Io teny hebreo io indray dia misy mihevitra fa avy amin' ny anaran' ilay mpisorona atao hoe צדוק / Tsadok (hagasina hoe: Sadôka na Tsadôka na Zadôka), izay mpisoronabe tamin' ny andron' i Davida sy Salômôna, razambe nipoiran' ny mpisoronabe. Mety manondro ny mpomba ny asam-pisoronana mandala ny nentin-drazana io teny io, indrindra amin' ny fomba fijery ara-pôlitika.
Fiaviany
Iantsoana ny mpitondra fivavahana sasany tamin' ny vanimpotoan' ny Tempoly Voalohany koa ny hoe Sadoseo na Sadoseana (ka isan' izany ny mpisoronabe atao hoe Zadôka na Sadôka). Ny Sadoseo dia mpikambana ao amin' ny sekoly na antoko jiosy niforona tamin' ny taonjato voalohany tal. J.K., ary heverina fa nahazo io anarany io avy tamin' ny anaran' i Zadôka na Sadôka, mpisorona voalaza ao amin' ny Testamenta Taloha, ao amin' ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam. 15.24-29), izay niaina tamin' ny fotoana nanjakan' i Davida sy i Salômôna ka ny taranany atao hoe Zadôkida dia fianakaviana mpisorona.
Tamin' ny taojato faha-2 tal J.K.
I Flavio Jôsefa dia miresaka ny amin' ny fisian' ny Sadoseo tamin' ny vanimpotoana nanapahan' i Joany Hirkano I (134-104 tal. J.K.). Azo fantarina ihany anefa ny fotoana nipoiran' ny hetsiky ny Sadoseo ka tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-2 tal J.K. izany, tamin' ny niakaran' i Simôna II teo amin' ny fitondrana tamin' ny nahazoan' ny Seleokida an' i Jodea.
Nanohana ny fanjakazakan' ny Seleokida ny Sadoseo ka nifandrafy tamin' ny fitondrana hasmôneana mba hahatonga azy ireo hikambanana kokoa amin' ny fanjakan' i Herôda I.
Taonjato voalohany sy faharoa taor. J.K.
Ny Sadoseo, izay avy amin' ny saranga ambony ao amin' ny mpisorona, dia nifanohitra tamin' ny Fariseo, ary tokony ho sahala amin' izany koa tamin' ny Eseniana. Naripaky ny Zelôta sy ny Sikara izy ireo tamin' ny Ady voalohany nifanaovan' ny Jiosy sy ny Rômana teo anelanelan' ny taona 66 sy 73. Nanjavona ny Sadoseo tamin' ny faharavan' ny Tempoly Faharoa tamin' ny taona 70 taor. J.K.
Taorian' ny fandravana ny Tempolin' i Jerosalema tamin' ny taona 70 dia tsy voaresaka firy intsony ny Sadoseo afa-tsy ao amin' ny Talmoda. Tamin' ny taonjato faha-7 dia nisy fikambanana notarihin' i Abu Isa (avy ao Ispahan) tao Persia izay nilaza tena ho Sadoseo. Ny karaisma, tamin' ny fiantombohany tamin' ny taonjato faha-8, dia isan' ny mpanara-dia an' i Anan ben David izay mpikambana ao amin' ireo mitonon-tena ho Sadoseo ireo.
Vitsy ny loharanom-pahalalana miresaka ny amin' ny Sadoseo. Ny ankamaroan' izany dia soratra kristiana izay tsy ahitana afa-tsy fomba fijery ata-teôlôjia tsy dia misy fanazavana firy. Ny Asan' ny Apôstôly, ny Evanjelin' i Matio, ny Evanjelin' i Marka (12.18-27), ny Evanjelin' i Lioka (20.27-38) dia miresaka ny amin' ny Sadoseo.
Taty aoriana
Mbola nisy ireo izay niresaka ny amin' i Zadôka tamin' ny taonjato faha-10 tao amin' ny boky atao hoe Sefer Tsadok nosoratan' ny olonkendry karaita atao hoe Ya'akov al-Qirqisani.
Nisy soratra hita tamin' ny taona 1910, raha noheverina fa rava tanteraka ny fampianaran' ny Sadoseo hatramin' ny taonjato maro, izay nahita ny Soratr' i Damasy nadika tamin' ny taonjato faha-12 i Solomon Schechter. Izany soratra izany dia mampahatsiahy ny fiantraikan' ny fampianaran' ny Sadoseo eo amin' ny fiarahamonina karaita.
Ny fampianarana ny lalàna
Ny antokon' ny Sadoseo dia antokon' olona avy amin' ny saranga ambony, izay tsy manaiky afa-tsy ny Tôrah, ka mandà ny fivoasana sy ny fanitarana ny lalàna ataon' ireo mpanoradalàna. Mitsipaka ny fivoasan' ny Fariseo ny Tôrah, indrindra ny Talmoda naterak' izany, ny Sadoseo. Izao no amintinan' i Flavio Jôsefa an' izany: "Ny Fariseo dia nampita tamin' ny vahoaka fitsipika sasantsasany azony avy tamin' ireo razambeny, tsy voasoratra tao amin' ny lalàn' i Mosesy, izay nolavin' ny Sadoseo noho izany, izay nihevitra fa ny fitsipika voasoratra ao ihany no tokony horaisina ho manankery, ary tsy voatery hotandremana ny fitsipika azo avy amin' ny lovantsofin' ny razana."
Tsy midika izany fa mpandray ara-bakiteny izay voasoratra ny Sadoseo. Nanao fivoasana am-bava ny Sadoseo nefa nitsipaka ny lovantsofina ivelan' ny Tôrah, indrindra ny fivoasana ataon' ny antoko hafa.
Tsy mino ny fitsanganan-ko velona
Miavaka amin' ny Fariseo ny Sadoseo noho izy ireo tsy mino ny fitsanganan-ko velona. Tsy mino ny tsy feteza-mati n' ny fanahin' olombelona ny Sadoseo sady mandà ny fisian' ny anjely (hebreo: מלאך אלהים / mal'āk̠ 'ĕlōhîm; "mpitondra hafatr' Andriamanitra"; na מלאך יהוה / mal'āk̠ YHWH "mpitondra hafatr' i IHVH").
Araka ny fampianaran' ny jodaisma mahazatra dia mankany amin' ny fanjakan' ny maty, any amin' ny Sheol ("fiainan-tsy hita", ao amin' ny Baiboly malagasy prôtestanta) ny olona maty, ary mitoetra ao tahaka ny aloka. Ny Bokin' i Jôba dia ahitana izao soratra izao:
" 7 Tsarovy fa rivotra ny aiko: ary tsy hahita soa intsony ny masoko. 8 Tsy hahita ahy intsony ny mason' izay mijery ahy: Ny masonao hizaha ahy, fa tsy ho ao aho. 9 Tahaka ny rahona misava ka levona, dia tahaka izany koa, izay midina any amin' ny fiainan-tsi-hita tsy mba hiakatra intsony" (Jôba 7.7-9).
I Henôka (na Enôka) sy i Elia ihany no voalaza fa niaka-belona any an-danitra. Ny ratsy fanahy dia hosazina amin' ny alalan' ny fanaintainana sy ny loza mandritra ny fiainany eto ambonin' ny tany, na amin' ny alalan' ny hamombana na ny fahafatesana alohan' ny fotoana (Deo. 28).
Tsy mino ny fisian' ny anjely
Ny Sadoseo koa dia tsy mino ny fisian' ny anjely (hebreo: מַלְאָךְ‎ / malakh) izay heveriny fa fahadisoam-pandraisana ny sarinteny ilazana ny fahafahana sy ny hery ananan' Andriamanitra.
Ny fomba fijerin' ny Kristiana ny fampianaran' ny Sadoseo
" 6 Ary hoy Jesosy taminy: Mihevera, ka mitandrema ianareo, fandrao azon' ny masirasiran' ny Fariseo sy ny Sadoseo. 7 Dia niara-nisaina izy ka nanao hoe: Ny tsy nitondrantsika mofo angaha izany. 8 Ary Jesosy nahalala izany, dia nanao hoe: Nahoana ianareo, ry kely finoana, no miara-misaina satria tsy manana mofo? 9 Tsy mbola mahafantatra va ianareo, ary tsy tsaroanareo va ny mofo dimy ho an' ny dimy arivo, ka firy harona moa no nangoninareo? 10 na ny mofo fito ho an' ny efatra arivo, ka firy sobiky moa no nangoninareo? 11 Ahoana no tsy ahafantaranareo fa tsy ny amin' ny mofo no nolazaiko taminareo? Fa tandremo, fandrao azon' ny masirasiran' ny Fariseo sy ny Sadoseo. 12 Dia fantany fa tsy nasainy hitandrina izy, fandrao azon' ny masirasira fanaovana mofo, fa andrao azon' ny fampianaran' ny Fariseo sy ny Sadoseo." (Mat. 16.6-12).
Maromokotro
Ny Maromokotro dia ilay tendrombohitra ambony indrindra any Madagasikara ny haavony dia  2876 metatra.
3 Novambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 3 Novambra.
1 Novambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 1 Novambra.
2 Novambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 2 Novambra.
Biôlôjia
Ny biôlôgia dia siansa mikasika ny zava-manana aina.
Biby
Fania Foza Maingoka Sifaka Soavaly Tana Trondro Varika Vitsika
Voninkazo
Adabo Renala Voninavoko
Komba
Komba (Eulemur macaco) -- Biby
Foza
Foza (Brachyura)
Foza -- biby. 6793 fomba.
9 Oktobra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 9 Oktobra.
Soavaly
thumb|Soavaly sy zanaka Soavaly (Equus caballus)
Soavaly biby.thumb|left|Soavaly dia ampiasaina ihany koa ny fanatanjahan-tena.
Petra-kevitra ara-tahirin-kevitra
vignette|337x337px|Julius Wellhausen (1844-1918)Ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra dia petra-kevitra izay milaza fa ny boky dimy voalohany ao amin' ny Testamenta Taloha izay mamorona ny atao hoe Pentateoka na Tôrah (ny Genesisy na Jenezy, ny Eksôdosy na Eksaody, ny Levitikosy na Levitika, ny Nomery na Fanisana, ary ny Deoterônômia na Deoterônômy) dia avy amin' ny loharano efatra samihafa, dia ny tahirin-kevitra iahvista, ny tahirin-kevitra elohista, ny tahirin-kevitra deoteronomista ary ny tahirin-kevitry ny mpisorona. Izany petra-kevitra izany dia naraiki-drafitra tamin' ny taonjato faha-19 tamin' ny alalan' ny asan' ireo Alemàna atao hoe Karl Heinrich Graf (1815-1869) sy Julius Wellhausen (18844-1918) ka nomena anarana hoe "Lamin-kevitra Graf-Wellhausen". Izany petra-kevitra izany dia mitsipaka ny fandraisana ara-bakiteny ny fitenenanana hoe "Boky dimin' i Mosesy" na "Boky dimin' i Môizy".
Tsy io anefa no petra-kevitra voalohany atao hoe "ara-tahirin-kevitra" fa nisy nialoha azy, dia ny an' i Henning Bernhard Witter (1683-1715) sy ny an' i Jean Astruc (1684-1766) ary ny an' i Edouard Reuss (1804-1891).
Ny petra-kevirtr' i Graf sy Wellhausen no nanjaka teo amin' ny sehatry ny fanaovana hevitenin' ny Baiboly nefa nifarana tamin' ny taona 1970 izany vokatry ny fitsikerana nataon' ny mpikaroka maro azy io na dia mbola misy ny miaro azy. Tsy misy anefa petra-kevitra mandresy lahatra ny besinimaro nisolo azy. Ny fikarohana ankehitriny dia miankina amin' ny toetran' ny lahatsoratra sy ny fotoana heverina fa mety nanakambanana azy ka manome tombony ireto petra-kevitra roa ireto, dia ny "Petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra", izay manohana ny fandraiketana ny endriky ny lovantsofina maro samihafa tamin' ny fotoana samihafa; sy ny "Petra-kevitry ny fameno", izay milaza fa nisy lahatsoratra roa niaingana izay niharam-panamboarana isankarazany. Ny fikarohana ankehitriny dia manavaka vondrom-pampandriana an-tsoratra roa: dia ny vondrona deoterônômista sy ny vondron' ny mpisorona.
Taonjato faha-16 hatramin' ny faha-18
vignette|221x221px|Baruch Spinoza (1632-1677) Nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 dia maro ireo mpanoratra izay nametra-kevitra fa ny Pentateoka (na Torah) dia soratr' olona maro. Isan' ireo mpametra-kevitra ireo i Karlstadt tamin' ny taona 1520 sy i Hobbes tamin' ny taona 1651 ary i Spinoza tamin' ny taona 1670.
Ho an' i Spinoza, ao amin' ny boky nosoratany (Tractatus theologico-politicus, 1670), dia milaza fa tarika iray miaraka amin' ireo boky ara-tantara (ny Bokin' i Jôsoa sy ny Boky faharoan' ny Mpanjaka) ny Petateoka ka tsy azo heverina ho voasoratra talohan' ny fiafaran' ny Fanjakan' i Jodà izay tantaraina ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka. Ny mpanao tsikera hafa dia sahalahana amin' izany ka isan' izany i Richard Simon (Histoire critique du Vieux Testament,1678) sy i Henning Bernhard Witter ary i Jean Astruc (Conjectures sur les mémoires originaux dont il paraoit que Moyse s'est servi pour composer le Livre de la Genèse, 1753).
Ho an' ireo mpanoratra ireo dia tokony ho hazavaina ny fisian' ny teny na andian-teny na tantara na fanazavana miverina indroa na imbetsaka, sy ny fifanoherana anatiny, ary ny fahatapahan' ny fitantarana ao amin' ny lahatsoratry ny Baiboly. Toherin' ny ankamaroan' izy ireo ny filazana fa i Mosesy (na Môizy) irery ihany no nanoratra ny Pentateoka, nefa tsy izany no hevitr' i Astruc izay nanoratra mba hanohanany ny filazana an' i Mosesy ho hany mpanoratra ny Pentateoka. Aminy dia nampiasa loharano roa i Mosesy, dia ny "tahirim-pahatsiarovana A" izay iantsoana an' Andriamanitra hoe Elohim sady manomboka ao amin' ny Genesisy toko voalohany, sy ny "tahirim-pahatsiarovana B" izay iantsoana an' Andriamanitra hoe IHWH sady manomboka amin' ny Genesisy 2.41.
Io fiantsoana an' Andriamanitra amin' ny anarana roa ao amin' ny Pentateoka io dia ivon' ny petrak' olana momba ny Pentateoka. Io no ifaharan' ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra, izay niteraka ady hevitra lehibe eo amin' ny samy mpikaroka tamin' ireo taona 1960 sy ireo taona 1970;
Ny taorian' ny petra-kevitr' i Jean Astruc
vignette|238x238px|Jean Astruc (1684-1766) Ny mpanao hevi-teny tamin' ny taonjato faha-19 dia nandray hevitra avy ao amin' ny bokin' i Astruc (Conjecture), nefa tsy nikendry ny hiaro ny hevitra ara-dovantsofina, ka namolavola modely misava fotoana (ara-tantara) afaka anazavana ny fisian' ny loharano mahaleo tena ao amin' ny Pentateoka, izay nampandrina an-tsoratra tamin' ny vanim-potoana samihafa sy niankina tamin' ny foto-kevitra samihafa. Nisy petra-kevitra roa nipoitra tamin' izany, dia ny "petra-kevitry ny sombin-dahatsoratra", izay narahin' ny "petra-kevitry ny fameno". Izy ireo enefa tsy nahavaly ny fanontaniana rehetra ka lasa tsy nisy mpiraharaha firy fa voasolon' ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra novolavolain' i Reuss ary indrindra ny an' i Graf sy i Wellhausen.
Ny fiantombohany
vignette|242x242px|Édouard Guillaume Eugène Reuss (1804-1891) Nihevitra i Edouard Reuss (1804-1891) fa avy amin' ny loharano telo na tahirin-kevitra efatra ny Pentateoka ka navahany tamin' izany ny lalàn' ny mpisorona (ny Eksodosy 25-40, ny Nomery 1-10, ny Levitikosy ary lahatsoratra vitsivitsy mitantara).
Nasehon' i Karl Heinrich Graf (1815-1869), izay mpianatr' i Édouard Reuss, fa na ny Deoterônômia na ireo bokim-paminaniana na ny bokim-pitantarana (ny Josoa hatramin' ny Mpanjaka faharoa) dia tsy mahalala ny lalàn' ny mpisorona velabelarina ao amin' ny Torah. Noho izany dia tokony ho nosoratana taorian' ny fotoan' ny Fahababoana ny tahirin-kevitra misy ny lalàn' ny mpisorona. Io petra-kevitr' i Graf io, izay fantatra amin' ny anarana hoe "Lamin-kevitra Graf-Wellhausen" rehefa narafitr' i Wellhausen tsara, dia milaza fa ny famolavolana ny fanoratana ny Tanakh dia vokatry ny lovantsofina teôlôjika taloha sady nanomboka talohan' ny fahamarinan-toeran' ny fivavahana amin' Andriamanitra tokana (mônôteisma) teo amin' ireo Hebreo. Io petra-kevitra io dia mametraka mialoha ny fisian' ny tahirin-kevitra efatra mifampiditra na mifinaingina ao amin' ny Torah araka ny endrika ahalalana azy amin' izao fotoana izao.
Ny tahirin-kevitra efatra
Araka ny petra-kevitr' i Wellhausen dia avy amin' ny fanakambanana ny tahirin-kevitra efatra voasoratra tamin' ny fomba tsy miankina sady naely araka izany endriny izany ny Pentateoka. Asa-soratr' olon-tokana na maro, izay avy amin' ny loharano voasoratra na lovantsofina am-bava, ny tsirairay amin' ireo tahirin-kevitra ireo. Ireo tahirin-kevitra efatra ireo dia ahitana taratra ny fivoaran' ny finoan' ireo izay nampandry azy an-tsoratra raha ampitahaina amin' ny mpialoha lalana azy ireo. Ireto ireo tahirin-kevitra ao amin' ny petra-kevitr' i Wellhausen ireo: ny tahirin-kevitra iahvista, ny tahirin-kevitra elôhista, ny tahirin-kevitra deoterônômista ary ny tahirin-kevitry ny mpisorona.
Ny tahirin-kevitra iahvista
Ny tahirin-kevitra iahvista (hafohezina amin' ny litera J, araka ny teny alemàna hoe Jahvist), izay avy amin' ny anarana iantsoana ny Andriamanitr' i Israely hoe IHWH (na JHWH). Ny fandraiketana azy (na am-bava na an-tsoratra) dia natao tao Jerosalema tamin' ny taonjato faha-10 tal. J.K. nandritra ny fanapahan' i Sôlômôna.
Ny tahirin-kevitra elôhista
Ny tahirin-kevitra elôhista (hafohezina amin' ny litera E, araka ny anarana iantsoana ny Andriamanitr' i Israely hoe Elohim). Voaraikitra tao amin' ny Fanjakan' i Israely avaratra tamin' ny tapany farany amin' ny taonjato faha-9 tal. J.K. na tamin' ny taonjato faha-7 tal J.K..
Ny tahirin-kevitra deoterônômista
Ny tahirin-kevitra deoterônômista na tantara deoterônômista (hafohezina amin' ny litera D), dia nosoratan' ny mpanao lalàna tao Jerosalema tamin' ny fanjakan' i Josia tamin' ny faran' ny taonjato faha-7 tal J.K..
Ny tahirin-kevitry ny mpisorona
Ny tahirin-kevitry ny mpisorona (hefohezina amin' ny litera hoe P, avy amin' ny teny elamàna Priestercodex na Priesterschrift), izay voasoratry ny mpisoron' i Jerosalema nandritra ny Fahababoana tany Babilôna (582-538 tal. J.K.) hatramin' ny taonjato faha-6 tal. J.K..
Ny filaharana ara-potoan' ny fisehoan' ireo tahirin-kevitra
Araka ny petra-kevitr' i Welhausen dia nosoratana voalohany ny tahirin-kevitra J, avy eo ny E tonga tao Jerosalema taorian' ny faharavan'ny tananan' i Samaria tamin' ny taona 722. Natambatra tamin' ny J izy ka nanome ny tahirin-kevitra JE. Ny filaharana omen' i Wellhausen dia izao: J, E, D, P. Napetrak' i Welhausen any aoriana indrindra amin' ny vanimpotoan' ny Fahababoana tany Babilôna na tamin' ny vanim-potoana persiana ny P, satria ny lalàn' ny fisoronana dia tsy hita ao amin' ireo bokim-pitantarana sy ao amin' ny bokim-paminaniana taorian' ny Fahababoana.
Izao ny fandaharana ara-potoana nataon' i Wellhausen: ny J sy ny E, izay atambatra ho JE sady nosoratana tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, avy eo ny D izay tsy inona fa ny Deoterônômia amin' ny endriny voalohany nosoratana tamin' ny faran' ny taonjato faha-7 tal. J.K., ary farany ny P izay ahitana ny fombam-pivavahana sy ny lalàn' ny mpisoronana.
Ho an' i Wellhausen, ny petra-kevitra ara-tahirin-kevitra dia mitaky filaharana ara-potoana izay tsy afa-misaraka amin' ny fivoaranan' ny fivavahan' ny Hebreo. Izany dia vokatry ny fandinihany ireo andrim-pivavahana dimy, dia ny toerana fanaovana fanompoam-pivavahana, ny sorona, ny firavoravoana, ny mpitondra fivavahana ary ny ampahafolon-karena. Nanatsoa-kevitra izy fa ireo andry ireo dia manaraka zotra izay miantomboka amin' ny fahamaroan' ny endri-pivavahana avy any amboalohany, narakarahin' ny fanangonana izany amin' ny fahefana tokana ary niafara tamin' ny famadihana izany ho fombam-pivavahana, ka izany dia nahatonga an' i Welhausen hihevitra fa tsy niandohan' i Israely tany aloha ny Lalàna na ny Penteteoka, fa nanjary fototry ny jodaisma nanomboka tamin' ny vanimpotoana aorian' ny Fahababoana, araka ny amintinan' i Thomas Römer azy.
Naneho fankasitrahana kokoa ny vanimpotoan' ny fanjakana tokana, izany hoe ny mifanandrify amin' ny JE, i Wellhausen. Vokatry ny romantisma alemàna izany, nefa ny fitiavany ny Kaiser dia isan' ny mandray anjara amin' izany safidiny izany; ka tamin' ny lahateny nataony teo anatrehan' i Guillaume I dia nampitaha ny fahaterahan' ny fanjakana tokan' i Israely sy ny Empira alemàna izay natambatr' i Bismark izy. Izany no nahatonga azy hanome lanja be loatra ny vanimpotoan' ny mpanjaka sy hihevitra ny tohin' ny tantaran' ny Jiosy ho fizorana mankany amin' ny fiharatsiana izay nitarika ho amin' ny fianteherana loatra amin' ny fombafombam-pivavahana sy amin' ny lalàna, indrindra tamin' ny vanimpotoana aorian' ny Fahababoana.
I Hermann Gunkel
vignette|261x261px|Hermann Gunkel (1862 –1932) Niteraka adihevitra ny petra-kevitra Graf-Wellhausen, ka isan' izany ny fiavian' ny tahirin-kevitra efatra: ny mpanoratra azy ireo ve no namorona azy sa mpampandry an-tsoratra na mpanangona fotsiny izy iréo? Ireo fanonataniana ireo dia nahatonga ny fivoaran' ilay petra-kevitra, indrindra teo amin' ny asan' i Hermann Gunkel (1862-1932). Nisy fiantraikany ny sekolin' ny tantaran' ny fivavahana sy ny fandrosoan' ny arkeôlôjia mesôpôtamiana sy asiriana (tamin' io vanimpotoana io no nahitana ny Tantaran' i Gilgamesa sy nandikana azy amin' ny fiteny hafa), ny Genesisy, izay nahavitan' i Gunkel fivoasana malaza, dia ataon' io mpanoratra io ho fanangonana angano na fedrà izay niforona miandalana avy amin' ny fitantarana samy mahaleo tena nefa nifameno tsikelikely sy mety nitambatra tamin' ny lovantsofina am-bava. I Gunkel koa dia heverina ho mpanorina ny sekolin' ny tantaran' ny endri-dahatsoratra izay milaza fa ny endriky ny lahatsoratra iray dia ahitana taratra ny fifandraisana sy ny fiarahamonina nipoiran' ilay lahatsoratra.