cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Centenera de Andaluz
Centenera de Andaluz dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
13 Febroary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 13 Febroary.
Quintanas de Gormaz
Quintanas de Gormaz dia tanàna amin'ny Espaina.
Velilla de los Ajos
300px|right
Duruelo de la Sierra
300px|right
Miño de Medinaceli
Miño de Medinaceli dia tanàna amin'ny Espaina.
Duruelo de la Sierra
Duruelo de la Sierra dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
Pinilla del Campo
Pinilla del Campo dia tanàna amin'ny Espaina.
Velilla de los Ajos
Velilla de los Ajos dia tanàna amin'ny Espaina.
Morón de Almazán
300px|right
Monteagudo de las Vicarías
Monteagudo de las Vicarías dia tanàna amin'ny Espaina.
Nafría de Ucero
Nafría de Ucero dia tanàna amin'ny Espaina.
Montejo de Tiermes
Montejo de Tiermes dia tanàna amin'ny Espaina.
Morón de Almazán
Morón de Almazán dia tanàna amin'ny Espaina.
Montenegro de Cameros
Montenegro de Cameros dia tanàna amin'ny Espaina.
La Póveda de Soria
La Póveda de Soria dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
Hinojosa del Campo
Hinojosa del Campo dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritanin'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritanin'i Soria.
Sokitra
Ny sokitra dia fanamboarana sary na soratra amin' ny hazo na vato na zavatra mivaingana hafa izay fandrahana mba hampiseho faritra mivohitra na lempona. Ny vokatra azo avy amin' izany dia ny sary sokitra.
Praiminisitra malagasy
Ireo Praiminisitra nifandimby teto Madagasikara nanomboka tamin'ny Repoblika faharoa (1975) :
Uetersen
Tanàna ao atsimo atsinanan'i Alemaina i Uetersen, eo anelanelan'i Hamburg tandrifin'ny renirano Uetersena. Misy mponina manodidina ny 17.800 ny tanàna (fanisana 2006).
21 Martsa
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 21 Martsa.
Fahaleovantena
Ny fahaleovantena dia ny fahafahana mizaka tena irery ka tsy fehezin'ny hafa na miankin-doha intsony.
Fuentecambrón
Fuentecambrón dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
Langa de Duero
Langa de Duero dia tanàna amin'ny Espaina.
Villar del Campo
Villar del Campo dia tanàna amin'ny Espaina.
Miño de San Esteban
Miño de San Esteban dia tanàna amin'ny Espaina.
Firenena
Ny firenena dia isan' ny endriky ny fikambanana ara-pôlitika sy ara-dalànan' ny fiarahamonina, izany hoe fikambanan' ny olom-pirenena. Manana tany ny firenena, ao anatin' io tany io no misy ny fifehezany sy ny fahafahany. Ambony sy masi-mandidy amin' ny mponina ao aminy, ohatra, izy.
Muriel de la Fuente
Muriel de la Fuente dia tanàna amin'ny Espaina.
Burgo de Osma-Ciudad de Osma
300px|right thumb|left|270px Burgo de Osma-Ciudad de Osma dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
Herrera de Soria
300px|right
Herrera de Soria dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
Antarktika
thumb|240px|Antarktika thumb|240px thumb|240px I Antarktika dia ny tendrotany atsimo amin' ny Tany sy ny manodidina azy. Antarktika koa ny anaran' ny kôntinenta misy ny tendrontany atsimo. I Antarktika dia kôntinenta iray any atsimon' ny Tany manana velarana 14 tapitrisa km2. Ny habeny dia mbola kely noho i Azia, i Afrika na i Amerika; i Eoropa sy i Oseania ihany no kely noho izy. 98%n' ny velarantaniny dia ranomandry manana hatevina 1 600 m, izay no tsy ahafantarana ny endriky ny ambanitaniny, fantatra fotsiny ankehitriny fa misy tandavan-tendrombohitra sy farihy ambanin-dranomandry ny ao, ohatra ny farihy Gamburtsev.
Kôntinenta mangatsiaka, maina ary be rivotra indrindra eto an-tany i Antarktika; maina satria latsaky ny 200 mm ny rotsak' orana eo amin' ny morontsiraka (ary mbola latsak' izany ny rotsak' orana any amin' ny faritra afovoany).
Ny teny hoe Antarktika dia avy amin' ny teny grika ἀνταρκτικός / antartikós, izay midika hoe "mifanohitra amin' i Arktika". Tamin' ny 1820 ilay kôntinenta no hita voalohany ary ny tafika rosiana nentin' i Mikhaïl Lazarev sy i Fabian Gottlieb von Bellingshausen no nahita azy. Tsy dia nahaliana olona firy ilay kôntinenta noho ny tsy fisian' ny harena an-kibon' ny tany sy ny tontolo tsy azo iainana any aminy ary ny fitokana-moniny.
Araka ny fifanekena momba an' i Antarktika nosoniavin' ny firenena roa ambin' ny folo tamin' ny taona 1959 sy narahan' ny fifanekena natao tao Madrid tamin' ny taona 1991 dia manana sata manokana i Antarktika: tsy azo anaovana hetsika ara-miaramila any, sady tsy azo alaina ny harena an-kibon' ny tany raha tsy momba ny fikarohana ara-tsiansa no tanjony.
Muriel Viejo
Muriel Viejo dia tanàna amin'ny Espaina.
Kôrea Atsimo
{{Infobox Pays| nom_local1=대한민국 / 大韓民國 | nom_local2=Daehan Min-guk | langue1=ko | langue2=ko | nom_malgache=Repoblikan'i Kôrea| de=du%20 | image_drapeau=Flag of South Korea.svg | lien_drapeau=Sainan'i Kôrea Atsimo | image_blason=Coat of arms of South Korea.svg | lien_blason=Evan'i Kôrea Atsimo| image_carte=Locator map of South Korea.svg | devise=널리 인간세상을 이롭게 하라 (홍익인간) Korea mihetsika | langues=Fiteny koreanina | capitale=Seoul | coordonnées_capitale=37°35′N, 127°0′E | lien_villes=Tanànan'i Kôrea Atsimo | titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra | plus_grande_ville=Seoul| type_gouvernement=Repoblika | titres_dirigeants=Filoha - Praiministra| noms_dirigeants=Moon Jae-in (문재인, 文在寅) Kim Boo-kyum (김부겸, 金富謙)| superficie_rang=107| superficie_totale=99 274| pourcentage_eau=0,3%| population_rang=25| population_totale=49 232 844| population_année=2008| densité=480| type_indépendance=Date | pays_indépendance=Fizaràn'i Kôrea | date_indépendance=11 Febroary 1945 | pays frontaliers={{PRK}} | gentilé=Kôreanina | monnaie=Won(원, KRW, ￦) | code_monnaie=KRW | fuseau_horaire=+9 | hymne_national=Aegukga | domaine_internet=.kr | indicatif_téléphonique=82 | notes=| }}
Tantara
Ny tantaran' ny Kôrea Atsimo dia nanomboka tamin' i Gojoseon Dangun Wanggeom. Resin' ny Sina entin' ny fiankohonana Han ny Gojoseon. Rehefa nitontongana tokoa i Gojoseon dia maro ny firenena nipoitra toa an' i Buyeo sy i Okjeo sy i Dongyae ary i Samhan. I Baekje sy i Goguryeo ary i Silla no nahery indrindra tamin' izy ireo. Ny fe-potoana nisian' ireo fanjakana ireo dia antsoina hoe Fotoan' ny Fanjakana Telo.
Praiminisitra
Araka ny Lalàmpanorenana dia ny Filohan'ny Repoblika no manendry azy. Izy no lehiben'ny governemanta. Manolotra ireo ho mambran'ny governemanta amin'ny Filohan'ny Repoblika izy mba hotendrena.
Ity ny lisitr'ireo Praiminisitra malagasy
Kôrea Atsimo
Tantara
Nisy fanjakana iray hafa Balhae izay noforonin' i Dae Jo-Young. Ny fe-potoana iombonana nisy an'i Balhae sy Silla dia antsoina hoe Fotoan'ny Fanjakana Tavaratra sy Tatsimo. Nahatonga ny fiforonan' ny firenena vaovao nantsoina hoe Goryeo ny fikomiana tao amin' ny Fanjakan' i Silla. Resin' i Môngôlia ny Fanjakan' i Goryeo.
Tany amin' ny faram-paran' ny fotoana nanjakan' i Goryeo dia nisy ny mpitondra tafika lehibe Lee Seong-Gye. Nibaiko azy hitoetra ao Yodong ny mpanjakan' i Goryeo fa nanohitra izany izy. Na dia izany aza dia Nankany Yodong izy azy nitoetra tao, fa niverina tany Goryeo izy ary nikomy. Nahomby ny fikomiany ary nanorona ny firenena Joseon izy. Ny mpanjaka voalohan' i Joseon, Taejo dia nanova ny renivohitra ho any Hanyang (Seoul ankehitriny). vignette|Sarin-tanin' i Kôrea Atsimo Ny mpanjaka Joseon fahaefatra, Sejong, dia namorona ny abidy koreanina Hangeul. Ny mpanjaka faharoa ambin' ny roapolo Jeongjo dia nanangana ny rovan' i Hwaseong tao Suweon. Ny mpanjaka fahaenina ambin' ny roapolo Gojong dia nanova ny anaran' ny firenena ho Empiran' i Kôrea. Rehefa nihanalefaka ny fahefan' ny empira dia nanafika ilay firenena i Japàna ary nitoetra tao nandritra ny 35 taona ka tsy niala tao raha tsy tamin' ny faran' ny Ady Lehibe Faharoa tamin' ny 1945. Nipoaka tamin' ny 1950 ny Ady Kôreanina ka vokatr' izany dia voazara roa ny firenena: Korea Avaratra ary Kôrea Atsimo.
Jeôgrafia
250px|vignette|Sarintany ara-kaavon-tanin'i Korea Atsimo Ny Kôrea Atsimo dia ao atsinanan' i Azia. Ireo firenena manodidina azy dia Japàna any atsinanana; Kôrea Avaratra izay mizara sisintany aminy ary Sina izay any andrefany. Ao atsimon' ny tanjona Kôreanina no misy azy. Tany be tendrombohitra i Kôrea Atsimo ary, ary maro ny nosy madinika tsy lavitry ny morontsirany. Ny renivohi-pirenena Seoul dia akaikin' ny sisin-tany koreanina tavaratra. Ny nosy lehibe indrindra dia ny nosin' i Jeju ary ny tendrombohitra avo indrindra dia i Hallasan ao Jeju.
Ny Kôrea Atsimo dia maka ny faritra atsimon'ny Saikanosy Kôreanina izay miitatra 1 100 km avy amin' ny tanibe Aziatika. Ny saikanosy be tendrombohitra dia voadidin' ny Ranomasina Mavo any andrefany, ny Ranomasin' i Japana any Atsinanany. Ny tanjony atsimo dia ao amin' ny Lakandrano Kôreanina ary ny Ranomasin' i Sina Atsinanana.
Ny firenena ary nosiny rehetra dia eo anelanelan' ny laharam-pehintany faha-33 hatramin' ny faha-39 ary amin' ny laharan-jarahasina faha-124 ary faha-130. Ny velarantaniny manontolo dia 100 032 km².
Ny Kôrea Atsimo dia azo zarazaraina ho faritra efatra lehibe: ny faritra atsinanana izay ahitana tangorom-bohitra avo ary tany lemaka amin' ny morontsiraka; ny faritra andrefana izay ahitana tany lemaka mivelatra amin' ny morontsiraka, renirano ary havoana; ny faritra atsimo andrefana izay ahitana tendrombohitra sy lohasaha; ny faritra atsimo atsinanana izay ahitana ny tany lemaka manodidina ny renirano Nakdong.
Tendrontany
vignette|Ny Tany mihodina Ny tendrotany dia ny tampony roa, atsimo sy avaratra, amin' ny bolantany, tendron' ilay teza tsy hita maso mipaka amin' ny velaran' ny Tany, heverina fa ihodinany. Samy manana ny tendrony koa ny zava-mitsingevana eny amin' ny habakabaka (ny planeta, ny volana sy ny satelita hafa, ny masoandro sy ny kintana).
Kôrea Atsimo
Jeôgrafia
Tendrombohitra izay tsy mety ovaina ho tanim-boly no ankabeazan'ny tany ao Kôrea Atsimo. Ireo tany lemaka izay hita eo amin'ny faritra andrefana ary atsimo atsinanana dia 30% monja ny velarantany manontolo.
Lavitry ny morontsiraka andrefana ary atsimo atsinanan' i Kôrea Atsimo dia ahitana nosy telo arivo eo ho eo. Eo amin' ny 100 km miala ny morontsiraka atsimon' i Kôrea Atsimo ny nosin' i Jeju. Io no nosy lehibe indrindra ny firenena, izay manana velarantany 1 845 km tora-droa. Ao Jeju ihany koa no ahitana ny tendrombohitra avo indrindra ao Kôrea Atsimo: ny Hallasan izay volkano efa maty izay manana haavo 1 950 m. Ny toerana atsinanana indrindran' i Kôrea Atsimo dia ny Ulleungdo ary ny Vato Liancourt (Dokdo/Takeshima), ary ireo toerana atsimo indrindra dia ny Marado ary ny Vato Socotra.
Tendrontany
Tendrontany avaratra
Ny tendrontany avaratra dia toerana ara-jeôgrafia any avaratra indrindra eto an-tany, any ampovoan' ny ranomasimbe Arktika. Eo anelanelan' ny -43 °C sy 0 °C ny hatsiaka any amin' ny tendrontany avaratra, izay no mampisy ny ranomandry lalandava any amin' ny tendrontany.
Kôrea Atsimo
Jeôgrafia
Ahitana valam-pirenena roapolo ary toerana malaza toa ny Sahan-diten' i Boseong, ny Vala Ekolojikan' ny Hoalan' i Suncheon ary ny Valam-pirenen' i Jirisan.
Tendrontany
Tendrontany atsimo
Ny tendrontany atsimo dia ny teboka farany atsimo indrindra eto amin' ny Tany. Ao amin' ny kôntinenta Antarktika no misy azy. Io no teboka ihaonan' ny laharan-jara hasina rehetra any atsimo indrindra.
Kôrea Atsimo
Toetany
Ny Kôrea Atsimo dia manana toetany ara-kôntinanta ary toe-tany sobtrôpikaly mandomando voanjadian' ny mosao Aziatika Tatsinanana. Ny fotoan' ny orana dia ny faran' ny Jona hatramin' ny faran' ny volana Jolay. jangma no iantsoana izany fotoana izany. Mety ho mangatsiaka be ny andro ririnina ary mety hilatsaka ambanin' ny -20 °C ny mari-pana amin' ny faritra any afovoan-tany. Ao Seoul ,ny mari-pana amin' ny volana Janoary dia -7 °C hatramin'ny 1 °C ary ny mari-pana amin' ny volana Aogositra dia eo amin' ny 22 hatramin' ny 30 °C. Ambony kokoa ny maripanan-dririnina amin' ny morontsiraka atsimo, ary ambany kokoa izy amin' ny afovoan-tany izay be tendrombohitra.
Mety ho hafana sady mando ny andro fahavaratra amin' ny mari-pana izay mety mihoatra ny 30 °C na aiza na aiza ao amin' ny firenena. Ahitana karazam-potoana efatra ao Kôrea Atsimo: lohataona, fahavaratra, fararano ary ririnina. Ny lohataona dia manomboka amin' ny faran' ny volana Martsa hatramin' ny volana Mey, ny fahavaratra dia avy amin' ny Mey hatramin' ny Septambra, ny fararano dia Septambra hatramin' ny Novambra ary ny ririnina dia manomboka amin' ny Novambra hatramin' ny fisasahan' ny volana Martsa.
Tendrontany
Ny toetanin-tendrontany
Ny faritra misy ny toetanin-tendrontany dia eo anelanelan’ ny faribolan-tendrontany sy ny tendrontany. Tsy dia misy firy ny rotsak’ orana ary ny maripana dia ambany dia ambany, mahalana raha hihoatra ny 0 °C. Rakotra ranomandry mandrakariva ireo faritra ireo. Rakotra ranomandry i Arktika izay ahitana an’ i Goenlandy sy i Siberia any avaratra. Toraka izany koa i Antarktika any atsimo, izay efa nahitana hatsiaka mahatratra -88 °C. Mety mahatratra 3 000 m ny hatevin’ ny ranomandry amin’ izany.
Kôrea Atsimo
Toetany
Tonga eo anelanelan' ny Jiona sy Septambra ny ankamaroan' ny latsak' orana. Ny morontsiraka atsimo dia iharan' ny rivodoza amin' ny faran' ny fahavaratra izay miteraka rivotra mahery, oram-batravatra ary tondra-drano. Ny latsak' orana isan-taona eo amin' ny 1 370 mm any Seoul ka hatramin' ny 1 470 mm any Busan.
Fizaran-taona
Azo aseho an-tsary toy izao ny fizaran-taona:
Pôlitika
Eo ambanin' ny lalàm-panorenana misy azy ankehitriny dia antsoina hoe repoblika fahenin' i Kôrea Atsimo ny fanjakana. Tahaka ny firenena demôkratika maro, ny governemanta Kôreana dia mizara ho sampana telo: fahefana mpanatanteraka, fahefana mpitsara ary fahefana mpanao lalàna. Ny sampana mpanatanteraka sy ny solombavambahoaka dia miasa eo amin' ny sehatra nasiônaly, na dia manao asa ao an-toerana aza ny ministera samihafa ao amin' ny sampana mpanatanteraka. Ny governemanta ao an-toerana dia mahaleotena amin' ny ampahany, ary ahitana vondrona manatanteraka ary manao lalàna ho azy manokana. Ny sampana fitsarana dia miasa eo amin' ny sehatra eram-pirenena ary eo an-toerana.
Kolontsaina
I Kôrea Atsimo dia ianjadian' ny kolontsain' ny kôntinanta sy ny kolontsaina an-dranomasina noho izy ao anaty saikanosy. Ny kolontsaina kôreanina tatsimo nentin-drazana dia namolavola ny kolontsainan' i Siberia, izay ao amin' ny ampahany avaratr' i Azia Afovoany sy ny faritra atsimon' i Azia Atsimo Atsinanana ary ny firenena mpifanolo-bodirindrina toa an' i Sina.
Fiteny kôreanina
Ny fiteny kôreanina no teny ôfisialy ary fampiasa mahazatra ao Kôrea Atsimo. Maro reo mpahaitsikerafiteny milaza fa ao amin’ ny vondron’ ny teny altaika ilay fiteny. Ny hangul izay ampiasaina amin’ ny fanoratana ny teny kôreanina dia navoakan’ i Sejong tamin’ ny 1446. Io irery ny abidy fanta-datim-piforonana ary fanta-mpamorona.
Jereo koa
Firenena ao Azia:
Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.
Kôntinenta eto an-tany
Espaina
I Espaina dia firenena ao Eorôpa Atsimo-Andrefana, anisan' ny firenena mandrafitra ny Saikanosy Iberika miaraka amin' i Pôrtogaly, ao amin' ny tapany atsimo amin i Eorôpa. Ny renivohiny dia i Madrid, ary ireo firenena manodidina azy dia i Frantsa sy i Andôra any avaratra, ary i Pôrtogaly any andrefana. Mamaritra ny sisin-taniny ny Ranomasina Mediteranea izay ahitana ireo nosy Baleares sy ireo nosy Canaries. Manasaraka azy amin' i Frantsa ireo tendrombohtra Pyrenea ary amin' i Afrika ny andilan-dranomasina Gibraltar. Ny 80 %n’ ny sisin-tanin' i Espaina dia morontsiraka. Firenena be tendrombohitra i Espaina. I Espaina no firenena lehibe indrindra ary be mponina indrindra ao amin' ny Saikanosy Iberika. Tamin' ny taona 2009 dia niisa 46 tapitrisa ny mponina tao aminy ka manahatonga azy ho firenena faha-29 be mponina indrindra eo anivon' izao tontolo izao, anisan’ ireo firenena manana mponina kely hakitroka indrindra any Eorôpa anefa i Espaina.
Vahoaka mpamboly sy ny mpiompy ny Espaniôla hatramin' izao. Tamin’ ireo taona 1960 no nampiroborobo ny taozava-baventy any aminy. Nanomboka tamin' ny nidirany tao amin' ny Fianakaviambe ara-Toekarena Eorôpeana (frantsay: Communauté Economique Européenne) tamin' ny taona 1986 no nahitan' ny toekareny fandrosoana lehibe.
Tamin' ny taonjato faha-6 tal. J.K. dia nanani-bohitra tao amin' io tany misy an' i Espaina io ny Iberiana sy ny Tselta. Faritany rômana i Espaina taty aoriana hatramin' ny taonjato faha-5 taor. J.K., avy eo nobodoin' ny Visigôty sy ny Maoro miozolmana. Nanao izay hahazoana an’ i Espaina indray ireo mpanjaka kristiana nanomboka tamin’ ny taonjato faha-8 ka tsy azo izy raha tsy tamin 'ny taonjato faha-19: izany no atao amin' ny teny espaniôla hoe Reconquista. Nahatratra ny fara tampon’ ny famifrapiratany i Espaina tamin’ ny tanjato faha-16; izany no atao hoe "Taonjato volamena espaniôla". Taorian’ ny nahitan’ i Christophe Colomb an’ i Amerika tamin’ ny taona 1492 dia nanjakazaka amin’ ny ampahany be amin’ izao tontolo izao, indrindra fa tamin’ i Amerika Atsimo sy Afovoany, i Espaina. Taonjato iray taorian’ izany no nampitontongana ny lazan’ i Espaina. Tamin’ ny taona 1873 no nanambaràna voalohany ny fitsanganan’ ny repoblika (Repoblika voalohany) nefa tafaverina indray ny fanjakà-mpanjaka iray taona taorian’ io. Tamin’ ny taona 1931 dia nambara indray ny fitsangann’ ny repoblika (Repoblika faharoa). Nisy ny fanonganam-panjakana tamin’ ny taona 1936 izay nitondra ny jeneraly Franco teo amin’ ny fitondrana. Nipoaka ny ady an-trano, nifanandrinan’ ny miaramila sy ny mpomba ny Repoblika, izay tsy nifarana raha tsy tamin’ ny taona 1939. Ny fandresen’ ireo mpandala tanindrazana no nahafahan’ i Francisco Franco nametraka fitondrana jadona izay naharitra hatramin’ ny nahafatesany tamin’ ny taona 1975. Tafaverina indray ny demôkrasia.
Firena entin' ny mpanjaka i Espaina nefa izany fanjakà-mpanjaka izany dia fehezin-dlàm-panorenana. Hery mpanjanaka faharoa tranainy indrindra aorian' i Pôrtogaly i Espaina. Ary ny ny fiteniny, noho izy hery mpanjanaka tranainy, dia anisan' ny fiteny be mpiteny indrindra eto an-tany.
Tantara
Ny Ibera na Iberiana no mponina tao Espaina tamin' ny taonarivo faha-2 tal. J.K. Ary tamin’ ny taonjato faha-5, dia tonga ny Seltibera, vahoaka indô-eorôpeanina izay nipetraka tao Espaina hatramin' ny taonjato voalohany taor. J.K. Mipetraka teo amin' ny morontsiraka mediteraneanina ireo vahoaka fenisianina sy grika ary kartajinianina nanomboka tamin' ny taonjato faha-9 tal. J.K.
Nanomboka tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K., nanjaka tao Espaina ny Rômana avy any Italia ary nentiny tao ny fiteniny sy ny fombany ary ny lalàny. Ho lasa faritany rômana io faritra io mandritra ny 700 taona.
Taorian' ny faharesen' ny Rômana tamin' ny taonjato faha-5 dia nonina tao amin' ny Saikanosy Iberika ireo vahoaka jermanika: Soeva sy Vandala ary Visigôty. Nifindra tany Afrika Avaratra ny Vandala tamin’ ny taonjato faha-3. Ny Visigôty no tena nanjaka tao Espaina hatramin' ny fahatongavan' ny mponina miozolmana tamin' ny taonjato faha-7.
Nanomboka tamin' ny taonjato faha-7 (fanjavonan' ny Visigôty) hatramin' ny taonjato faha-16 dia nanjaka tao Espaina ny mponina miozolmana (Maoro, Môzarabo), teo afovoany ary tany amin' ny tapany atsimon' i Espaina indrindraindrindra.
Tamin' ny taona 756 dia nahaleotena i Espaina miozolmana, nandritra ny andro nanjakan' ny Ômeiadin’i Cordoba. Nivadika ho kalifata i Espaina miozolmana. Nihakely ny fahefan’ ilay kalifata lehibe tamin' ny taonjato faha-11, ka voazarazara ho fanjakana (taifa) madinika miisa dimy amby roapolo. Nohararaotin' ireo fanjakana espaniôla io fizarazarana io, ary io no nahafahan' ny Espaniôla nanomboka ary namarana ny Reconquista, tapitra tamin' ny taona 1492; tamin' io taona io ihany no nahitan' i Christophe Colomb ny kôntinentan' i Amerika. Vita tamin' ny taona 1512 ny fampiraisana an' i Espaina, ary tamin' io fotoana io dia nandefasana miaramila (Conquistador) maro dia maro tany Amerika handresena ireo fanjakana teratany (Azteka, Inka) ary hanorenana zanatany lehibe (Espaina Vaovao, Kastila Vaovao, Granada Vaovao).
Jeôgrafia
I Espaina dia firenena manana morontsiraka eo amin' ny Ranomasina Mediteranea sy eo amin' ny Ranomasimbe Atlantika. Ao amin' ny tapany atsimon' i Eorôpa no misy azy, ao amin' ny Saikanosy Iberika. Mizara sisintany amin' i Pôrtogaly, amin' i Frantsa, amin' i Andôra, amin' ny Fanjakana Mitambatra ary amin' i Marôka i Espaina. Ireo tany espaniôla any ivelan' i Espaina dia i Ceuta sy i Melilla.
Jereo koa
Firenena ao Eorôpa
Albania - Alemaina - Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.
Kôntinenta eto an-tany
Mara Carson
Mara Carson Rangers dia teraka tamin'ny taona 1959 tany amin'ny faritra atsimon'i Madagasikara.
Maro ny karazana mozika nianarany, na bàn-kira vahiny na bàn-kira malagasy. Efa niara-niasa tamin'ny Tarika Sammy sy ny tarika Lolo sy ny tariny izy. Tamin'ny taona 1980 no niakarany an-tsehatra voalohany, ary ny taona 1981 no nitsanganan'ny tarika Carson. Mbola nanohy ny fianarany momba ny "Lalàna" teny amin'ny Anjerimanontolo izy nandritra izany.
Isan'ireo hira nahalalana azy tamin'izany ny Oram-pahavaratra (1982), Manina anao (1983), Fasana faharoa (1986). Ny taona 1988 izy no namorona sy nilalao ny feon-kira nandravaka ilay horonantsary hoe "Angano angano, Contes et légendes de Madagascar" izay notontosain'i Cesar Paes.
5 Febroary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 5 Febroary.
6 Janoary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 6 Janoary.
Fitsaboana
Ny fitsaboana dia ny fikarakarana amin'ny fanomezana fanafody mba hahasitrana.
Tanàn-dehibe
250px|right|thumb|Tanànan' Antananarivo, izay tanàn-dehibe lehibe indrindra eto [[Madagasikara ary anisan' ny lehibe indrindra aty Afrika Atsinanana.]] 250px|right|thumb|Tanànan' i [[New York, tanàn-dehibe lehibe indrindra ao Etazonia ary anisan' ny lehibe indrindra eto amin' izao tontolo izao]] right|thumb|250px|Tanànan' i [[Tampere (Finlandy)]]
Ny tanàn-dehibe dia tanàna onenan' olona maro ary efa ary voatra (ahitana lala-migodàna, trano lehibe, kianja malalaka, sns). Araka ny Firenena Mikambana, ny tanàn-dehibe dia velarana be olona mipetraka (tokony latsaky ny roanjato metatra ny halaviran' ny trano roa farafahabetsany), izay ahitana ny varotra, ny indostria, ny fianarana, ny pôlitika, ny kolontsaina... Milaza ihany koa ny FM tamin' ny taona 2008 fa maherin' ny 50 %n' ny olombelona no miaina any ambonivohitra.
Ririnina
Ny ririnina no fizaran-taona manaraka ny fararano, izay vanim-potoana mangatsiaka; fohy ny andro fa ny alina no lava. Rako-drahona matetika ny andro ririnina ka tsy ampy ny hazavana sy ny hafanana azo avy amin' ny masoandro. Ianjadian' ny fanala ny hazo ka mihintsan-dravina. Milevina ireo biby mpilevina ririnina.
Amin' ireo faritra misy fizaran-taona efatra dia ny fararano no eo alohany fa ny lohataona no manarakaraka azy. Izy no fizaran-taona farany.
Raha zaraina efatra mitovy ny taona iray dia izao: ao amin' ny ila-bolantany avaratra dia mahafaoka ny volana Desambra sy Janoary ary Febroary ny ririnina fa ao amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia manambatra ny volana Jona sy Jolay ary Aogositra io fizaran-taona io.
Mamy Ralaivita
Mamy Ralaivita dia mpihira sady mpamoronkira.
14 Oktobra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 14 Oktobra.
Mamy Ralaivita
Fony izy 12 taona dia nanangana tarika, vokatry ny nofinofy niarahana tamin'ireo mpiray tam-po aminy sy ireo namany nandritra ny fialantsasatra indrindra indrindra. Tamin'izany fotoana izany no nitsanganan'ny tarika "Zanak'i Dada" (1974) ary maro amin'ireo hirany tamin'izany no naveriny amin'ny raki-kira navoakany amin'izao fotoana.
Maro ny mahatsiaro ny fandraisany anjara tao amin'ny Radio Televiziona Malagasy ka ny tapany voalohany dia niarahany tamin'ny tarika Mahaleo. Taty aoriana kely dia nihira irery izy ka namoaka ny "Avereno aminay", izay nahazo ny "lokan'ny Hira malagasy".
Noho ny asa maha-mpitsabo azy anefa dia nisy fotoana niatoany kely teo amin'ny sehatry ny hira.
Ankehitriny dia tafaverina soa eo amin'ny tontolon'ny zava-kanto malagasy izy ka hamoaka rakikira atsy ho atsy. Hotronin'ny fianakaviany izy amin'izany katrok'asa izany ka misy ireo sangan'asany no nomeny hohirain'ireo zanany sy ny zanaky ny mpiray tam-po aminy.
1972
13 mey : tolon'ny mpianatra ka nahatonga ny fametraham-pialan'ny Filoha Philibert Tsiranana.
Fararano
Ny fararano no fizaran-taona manaraka ny fahavaratra. Efa manomboka mihena ny orana amin'io, ka izay no nahatonga io fiantsoana azy io. Amin'ny faritra misy fizaran-taona efatra dia izy no fizaran-taona fahatelo, manarakaraka ny fahavaratra sady dimbiasan'ny ririnina. Mihamena na manomboka mihintsana na mihamaina ny ravin-kazo na ny ahitra sasany. Miomana hilevina ireo biby mpilevina ririnina. Manangona ny vokatry ny fambolena tamin'ny fahavaratra ny tantsaha. Mihafohy ny andro ary mihalava ny alina. Mihamihena ny hazavana sy ny hafanana azo avy amin'ny masoandro.
Raha zaraina efatra mitovy ny taona iray dia izao: ao amin'ny ila-bolantany avaratra, dia mahafaoka ny volana Septambra sy Oktobra ary Novambra ny fararano ao amin'ny ila-bolantany atsimo kosa dia manambatra ny volana Marsa sy Avrily ary Mey io fizaran-taona io.
Fanafody
thumb|250px|Fanafody fitelina thumb|250px|Fanafody fanindrona
Ny fanafody dia zavatra entina manasitrana na hiarovana amin'ny aretina ho an'ny olombelona sy ny biby, eny fa na ho an'ny zavamaniry koa aza.
Misy karazany ny fanafody : natao hatelina, hosotroina, hahosotra, hatsindrona, hasisika ary hoevohana.
Sandam-bola
Ny sandam-bola dia ny sanda na lanjan'ny vola avy amin'ny firenena iray mankamin'ny firenena hafa.
Poeta
Ny antsoina poeta dia ireo mpanoratra tononkalo na rindran-teny.
Ny Hiakam-pamonjena
Ny Hiakam-pamonjena dia fikambanana Masina niorina ny volana mars 2008. Marihina fa tanora daholo hatreto ny mpikambana ao ka ireto manaraka ireto izy ireo :
Ny tompo no derainay.
Alemaina
I Alemaina na Repoblika Federalin' i Alemaina (RFA), dia firenena any Eorôpa Andrefana, manana morontsiraka amin' ny Ranomasina Avaratra, mizara sisin-tany amin' i Danmarka, amin' i Pôlônia, amin' i Repoblika Tseky, amin' i Nederlandy, amin' i Belzika, amin' i Loksemborga, amin' i Frantsa, amin' i Soisa, ary amin' i Aotrisy. I Alemaina dia repoblika federaly, misy faritra 16 any (Bundesländer na oficial Länder amin' ny fiteny alemàna).
Tamin' ny Andro Taloha, i Alemaina, tahaka ny fantatra amin' izao fotoana izao, dia printsipaotea miisa mihoatra ny telonjato izay mizaka tena avokoa. Tao amin' ny Empira Jermanika Masina i Alemaina tamin' ny taona 962 hatramin' ny taona 1806, tao anatin' ny Kônfederasiôna Jermanika izy tamin' ny taona 1814 hatramin' ny taona 1866. Tamin' ny nifaranan' ny Ady frankô-jermanika tamin' ny 1871, Lasa zana-tanin' i Prosia (jereo Prusse amin' ny teny frantsay) izy ary ny Empira Prosy no nampiray an' i Alemaina taty aoriana: tamin' izany fotoana izany ny andron' ny Reich faha-2 na Reich Wilhelminiana. Ny faharesen' i Alemaina tamin' ny Ady Lehibe Voalohany tamin' ny 1918 dia nampiongana ny Reich Wilhelminiana ary nitarika ny fahatongavan' ny repoblika tao Alemaina. Nanomboka ny Reich faha-3 tamin' ny taona 1933 nefa niongana ilay izy tamin' ny taona 1945, taorinan' ny Ady Lehibe Faharoa. Lasa nipetrahan' ny tafiky ny firenena nandresy azy i Alemaina taorian 'ny Ady Lehibe Faharoa, ary tamin' io fotoana io no niforona ny Repoblika Federaly Alemàna (RFA) sy ny Repoblika Demôkratika Alemàna (RDA). Nikambana ny RFA sy ny RDA tamin' ny taona 1990 (3 Oktobra) taorian' ny nandravana ny Rindrin' i Berlin. I Berlin no renivohiny nanomboka tamin' ny taona 1991 hatramin' izao.
Niisa 82 tapitrisa ny mponina tamin' ny taona 2007, ary i Alemaina no firenena be mponina indrindra ao anatin' ny Vondrona Eorôpeanina.
Jeôgrafia
I Alemaina dia firenena manan-danja amin' ny lafiny toekarena sy amin' ny lafiny isa-mponina (demôgrafia).
Any andrefan' i Alemaina no misy an' i Eorôpa Rhinaina, izay faritra anisan' ny be orinasa indrindra ao Eorôpa ary anisan' ny manan-karena indrindra ao Eorôpa sy manerana ny tany.
Tantara
Ilay teny hoe Deutschland no manome ilay tantara lavan' i Alemaina. Nisy tamin' ny vohalohany ilay teny hoe thiuda izay midika hoe "mponina"; thiudisk no mpamaritra anarana. Nisoloin' ny Rômana hoe Theodischus ilay teny ary avy eo nivadika ho Teudischus. Niova ho Diutisca izy tamin' ilay fiteny alemana taloha (na koa fiteny todeska). Nivadika todesche izy amin' ny fiteny frantsay ary tatỳ aoriana dia niova ho tudesque. Ny fiteny italiana dia mampiasa ny teny Tedesco rehefa manonona ny Alemàna.
Niovaova matetika ny sisitanin' i Alemaina tamin' ny taonjato faha-20. Namarana ny Empira Alemàna ny faharesen' i Alemaina tamin' ny taona 1918. Nahenan' i Fifaneken' i Versailles ho 468 776 km2 ny velarantan' ny firenena alemana (nefa 540 848 km2 ny velaran-taniny talohan' io). Verin' i Alemaina ny faritra Alsace-Lorraine. Sarahin' i Pôlônia i Prosia Atsinanana eo amin' ny faritra manodidina an' i Gdansk (Dantzig amin' ny teny alemàna).
Taorian' ny faharesen' i Alemaina tamin' ny taona 1945, dia nibodo ny tany alemana ny tafiky ny firenena nandresy an' i Alemaina. Ary any atsinanana dia Alemana miisa 11 tapitrisa mahery no noroahana satria lasan' i Pôlônia ny faritra atsinana ao Alemaina miaraka amin' i Prosia Atsinanana. Ny vokatry ny Ady Mangatsiaka dia ny fisarahan' ny faritra andrefana atao hoe Repoblika Federaly Alemàna (RFA) sy ny faritra atsinanana atao hoe Repoblika Demôkratika Alemàna (RDA) ho lasa firenena roa samihafa. Ny fiainana ao amin' ny RDA dia mitovitovy amin' ny firenena izay niara-dia amin' ny Firaisana Sôvietika.
Tamin' ny 9 Novambra 1989, narodana ny Rindrin' i Berlin izay natsangan' ny Sôvietika tamin' ny taona 1961, herin-taona taorian' io, tamin' ny taona 1990, rava ny RDA. Io firenena vaovao io indray dia voatery nanao fanajariana any amin' ny faritra any atsinanana noho ny fahanteran' ny RDA taloha amin' ny lafiny ara-toekarena sy amin' ny lafiny fotodrafitrasa.
Ankehitriny dia mbola misy tsi-fitoviana ny lanja ara-toekaren' ny faritra alemàna any atsinanana sy ny faritra alemàna any andrefana noho ny fisarahana nisy tamin' ny Ady Mangatsiaka.
Fanjakana
Alemaina dia ahitana fanjakana 16:
Jereo koa
Kôntinenta eto an-tany
Firenena ao Eorôpa
Albania - Alemaina - Andôra -  Aotrisy - Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlanda - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kipra (na Sipra) - Kôsôvô - Krôasia (na - Krôatia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Masedônia Avaratra (na Makedônia Avaratra)- Malta - Môldavia - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Tsekia - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Tsekia - Vatikàna.
Filipina
I Filipina, na amin' ny anarany lava Repoblikan' i Filipina, dia firenena eo amin' ny tambanosy miisa nosy 7 107 ary manana velarana 300 000 km² (90 %-n' ny velaran' i Filipina ny nosy roa ambin' ny folo lehibe indrindra). I Manila no renivohiny. Ny fiteny anglisy sy ny fiteny filipinô no fiteny ôfisialy any. Nosy maherin' ny roa arivo no misy mponina mipetraka ary 2 400 no isan' ny nosy tsy manana anarana. Any amin' ny faritra andrefana amin' ny Ranomasimbe Pasifika no misy an' i Filipina. Ny firenena manodidina azy dia i Taioana any avaratra, ny faritany atsinanan' i Malaizia (Bôrneô), i Broney, ary i Indônezia (faritany indônezianin' i Bôrneô na Kalimantan).
Amin' ny fiteny tagalôgy dia atao hoe Republika ng Pilipinas, i Filipina, fa amin’ ny fiteny anglisy kosa izy dia atao Republic of the Philippines. vignette|Ny tamba-nosy Filipina Ny faritany telon' i Filipina dia i Luzón sy i Bisayas ary i Mindanao. Ny nosin' i Luzon no lehibe indrindra ary avaratra indrindra amin' ilay firenena, ary ao no misy ny renivohiny Manila ary ny tanàna lehibe indrindra Quezon City, misy mponina miisa 15 tapitrisa. Ao amin' ny faritany afovoan' i Filipina no misy an' i Visaya, ahitana ny nosy Negros, Cebu, Bohol, Panay, Masbate, Samar ary Leyte. Any atsimo no ahitana an' i Mindanao, nosy faharoa amin' ny velarany. I Davao, i Marawi, i Zamboanga ary i Cagayan no tanàna lehibe ao amin' ny nosin' i Mindanao. Any atsimo-andrefan' i Mindanao no ahitana ireo nosin' i Sulu toa an' i Basila, i Jolo ary i Tawi Tawi; akaikin' i Bôrneô no misy azy ireo ary ireo nosy ireo dia itoeran' ny vondrona isilamista mpampihorohoro Abu Sayyaf. Any andrefan' i Visaya no misy ny tamba-nosin' i Palawan, misy nosy miisa 1 700.
Tany alohabe
Ny fôsily dia nanaporofo fa olona maro no nipetraka tany Filipina nandritra ny an' arivony taona. Niampita ny tany sy ny ranomandry teo aloha ny Negritô mba hipetraka ao amin' ilay tamba-nosy. Vondron' olona aostrônezianina maro no tonga tany Filipina nandritra ny arivo taona voalohany, nanosika ny mponina teratany ho any anatiny, ary angamba nanangona azy ireo tamin' ny alalan' ny fanambadiana.
Tonga tamin' ny taonjato faha-8 ny mpivarotra sinoa. Ny fitomboan' ny fanjakana bodista dia nahavita ny varotra tamin' ny vondronosy Indôneziana, India, Japana ary Azia Atsimo-Atsinanana. Nanamafy ny herin' izy ireo ny ady nifanaovan' ny fanjakana tany Azia Atsimo-Atsinanana. Mandritra izany fotoana izany, ny fielezan' ny finoana silamo tamin' ny alalan' ny varotra sy ny fampielezam-pinoana, sahala amin' ny kristianisma, izay nentin' ny mpivarotra sy misiônera tany amin' iny faritra iny; ny Arabo dia tonga tao Mindanao tamin' ny taonjato faha-14. Rehefa tonga ny Eorôpeana voalohany, izay notarihan' i Ferdinand Magellan tamin' ny taona 1521, dia nisy rajah tany avaratr' i Manila, izay niankina ara-pahefana tamin' ny fanjakana atsinanan' i Azia. Na izany aza dia nizaka tena ireo nosy ireo
Faha fanjanahan-tany
Nanomboka tamin’ ny taona 1565 ny tambanosin’ i Filipina no zanatany espaniôla, tamin’ ny nahatongavan’ i Miguel Lopez de Legazpi, nanorina ny tanànan’ i San Miguel izy teo amin’ ny nosin’ i Cebu. Tamin’ io fotoana io no nanorenana ny tanànan’ i Manila eo amin’ ny nosin’ i Luzon. Haharitra telonjato taona ny fanjanahantanin’ ny Espaniôla ao Filipina. Nandritra izay fe-potoana nanjanahany an’ i Filipina izay, dia nitondra zava-maro avy any Andrefana ny Espaniôla miaraka amin’ ny haifomba tandrefana (kristianisma, fanontana printy, taratasy, kalandrie...). Tsy zanatany mitokana i Filipina tamin’ izany fotoana izany fa faritra iray ao amin’ ny zanatanin’ i Espaina Vao (Nueva España) manana ny tanànan’ i Mexico ho renivohitra. Nafindra tany Madrid ny renivohitra taorian’ ny fahaleovantenan’ i Meksika nanomboka tamin’ ny toana 1821. Nanjanaka an’ i Filipina koa ny Britanika tamin’ ny taona 1762 ary taona 1764. Nandritra ny fanjanahantany espaniôla, maro ireo tanàna voaorina, ary naorina miaraka amin’ izany koa ny fotodrafitrasa. Namadika ny tera-tany ho kristianina ireo misiônera espaniôla ary nanorina fianarana, oniversite ary hôpitaly manerana ny tamba-nosy Filipina.
Ny fahaleovan-tena
Nanomboka tamin’ ny volana Avrily ny taona 1896 ny tolom-piavotana filipina hialana amin’ i Espaina, ary nifarana roa taona tety aoriana tamin’ ny fanambarana ny fahaleovantena ary ny Repoblikan’ i Filipina Voalohany. Ny fifanekena tao Paris nosoniavina tamin’ ny 1898 namarana ny ady filipina-espaniôla anefa dia nanome an’ i Etazonia ny fahefan’ i Filipina. Tsy neken’ i Filipina izay fifanekena izay ary nanambara ny hiady amin’ i Etazonia i Filipina tamin’ ny 2 Jona 1899. Ny filoham-pirenena tamin’ izany fotoana izany Emilio Aguinaldo, dia voasambotry ny Amerikana tamin’ ny taona 1901 ary nifarana herintaona taoriana ny ady. Niaiky ny fandresen’ ny Amerikana ny manam-pahefana filipina, nefa nitohy hatramin’ ny taona 1935 ny ady. Tena nanomboka tamin’ ny taona 1905 ny fitondran’ i Amerikana an’ i Filipina. Nanomboka naitatra ny fizakan-tenan’ i Filipina tamin’ ny taona 1935 mba hitondra any amin’ ny fahaleovantena natao ho amin’ ny 1946. Voatery najanona ilay fizakan-tenan’ i Filipina noho ny Ady Lehibe Faharoa. Rehefa tapitra ny Ady Lehibe Faharoa dia nahaleotena i Filipina.
Pôlitika anatiny
Ny governemanta filipina, dia mitovy amin' ny governemantan' i Etazonia. Ny filoham-pirenen' i Filipina dia miasa amin' ny maha-filoham-panjakana, lehiben' ny governemanta ary komandy ho an' ny miaramila ao Filipina sy ny tafika. Ny filoha dia voafidy amin' ny alalan' ny fifidianana toy ny any Amerika ihany afa-tsy amin' ny latsa-bato malaza satria tsy misy ny fifidianana. Mijanona ho filoha mandritra ny 6 taona. Izy no mpitarika ny kabinetra.
Ny sampana mpanao lalàna filipina dia roa efitra, ny Kôngresin' i Filipina, dia misy ny Antenimieran-doholon' i Filipina sy ny Antenimieram-pirenen' i Filipiana; ny mpikambana ao aminy dia voafidim-bahoaka. Misy loholona 24 miasa mandritra ny 6 taona ao amin' ny Antenimieran-doholona fa ny Antenimieram-pirenena dia tsy mihoatra ny 250 ny kôngresista izay samy manana fe-potoana 3 taona.
Pôlitika ivelany
I Filipina dia mpikambana mpanorina ao amin' ny Fikambanan' ny Firenena ao Azia Atsimo-Andrefana (ASEAN, Association of the Nations South Asian Nations) sady mpandray anjara mavitrika amin' ny fiaraha-miasa ara-toekarena any Azia-Pasifika (APEC) ihany koa, mpikambana ao amin' ny Vondron' ny 24 ary iray amin' ireo firenena 51 nanorina ny Firenena Mikambana tamin' ny 24 Oktobra 1945.
Jeôgrafia
Noho ny fisian’ i Filipina eo amin’ ny Fehin' afon' i Pasifika, maro dia maro ny afotroa mbola velona ao Filipina ary matetitetika ireo horohorontany.
Toekarena
I Filipina dia firenena an-dalam-pandrosoana. Tamin' ny taona 1998, ny toekarena Filipina -- izay manafangaro fambolena sy ny indostria maivana ary ny tolotra fanohanana -- dia niharatsy vokatry ny krizy ara-bola aziatika sy ny fiovan' ny toetany. Ny fitomboan' ny toekarena dia 0,6 % tamin' ny taona 1998 avy amin' ny 5 % tamin' ny taona 1997, saingy tafaverina hatramin' ny 3 % tamin' ny taona 1999 ary 4 % tamin' ny taona 2000. Tamin' ny taona 2012, dia 6,6 % izany.
Nampanantena ny governemanta fa hanohy ny fanavaozana ara-toekarena hanampiana an' i Filipina hanaraka ny dingana fampandrosoana any amin' ireo firenena vao misondrotra any Azia Atsimo-Atsinanana. Ny paikady dia manatsara ny fotodrafitrasa, manamboatra rafity ny hetra ho fanampiana ny fidiram-bolan' ny governemanta, fanohanana ny orinasa tsy miankina amin' ny governemanta sy ny fampindramam-bola ho an' ny toe-karena ary ny fitomboan' ny varotra ao amin' ny faritra. Ny hoavy ara-toekareny dia miankina amin' ireto firenen-dehibe telo ireto: Sina sy Etazonia ary Japana.
Jereo koa
Fiteny ao Filipina
Vondrom-poko negritô ao Filipina
Firenena ao Azia
Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.
Kôntinenta eto an-tany
13 Janoary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 13 Janoary.
Ny Antsaly
Ny Antsaly dia tarika maneho ny hira nentin-drazana tao amin'ny faritra afovoan'i Madagasikara.
Ny vohikalany : http://www.myspace.com/nyantsaly
Ny Antsaly dia tarika naneho ny hira nentin-drazana tao amin'ny faritra afovoan'i Madagasikara. Tsy latsa-danja koa anefa ireo tarika toy ny " Kambana mirahalahy " na koa ireo kingalahy amin'ny valiha tao Imerina sy tao amin'ny faritany Betsileo. Saingy, raha maro ny tarika mpihira tamin'ny taonjato faha 20, ireo izay voalaza taty ahoriana fa naneho ny vakoka, no nandray kely tamin'ny bà-kira vahiny nalaza tao aorian'ny ady lehibe faharoa, ny tarika Ny Antsaly dia nikiry nampiseho ny tena naha izy azy tamin'ny bà-kirany sy ny tononkirany. Ny angola-teniny dia nolovainy tamin'ny fomba fitenin'ny Ntaolo, ireo razana. Tsy izany ihany fa ny tarika Ny Antsaly dia nanenika firenena maro nampahafantatra ny sangan'asany. Noho izany dia rariny izy raha apetraka am-piandrianana ho anisan'ny tarika Malagasy nahay indrindra. Satria koa zava-dehibe ho an'ny tanora mpanao zavakanto ankehitriny, na koa ireo izay mpankafia hira fotsiny ihany, ny mahafantatra, mandinika ary mihaino ny hirany mba hakany aingam-panahy. Ny tarika Ny Antsaly dia tena anivon'ny vakodrazana Malagasy. Ireo sangan'asany dia manana toerana avo ao amin'ny tadidy iombonan'ny Malagasy.
Manimanina, Mokatejy, Biazavola, Afindrafindrao,... Santionany amin'ireo hira sy angola novolavolain-dry RANDAFISON Rémi, RANDAFISON Benjamin Sylvestre, RAZAFINDRAKOTO Bernard ireny. Nangolain'izy ireo tamin'ny fampiarahana ny "Guitare" sy ny valiha ary tena manasongadina ny mozika Malagasy sy ny "Bà Gasy".
Jonny r'afa
Jonny r'afa na Andriamanankoavy Jonny dia nianatra momba ny sokitra tao amin'ny École Nationale Supérieure des Beaux-Arts ao Paris.
"Voalohany aloha dia ny Art no enti-mikolokolo sy mampiroborobo ny Tadidy Iombonan'ny malagasy. Adidy izany enti-manaja ny niaviana. Dia mitady izay tokony hotahirizina amin'izany, ary mampita, mandika azy. Eto no ampitoviako ny asako amin'ny an'ireo etnaolaogy. Ny andraikiny dia ny "mampiseho ny miafiana" anivon'ny kolontsaina sy ny fomba amam-panao andavanandron'ny mponina iray. Ary satria efa malalaka ny fivelarana ara-toekarena sy ara-kolontsaina, dia mifarimbina amin'ny fampahafantarana an'i Madagasikara hatrany andafin'ny ranomasina Indiana,ka izany amin'ny alalan'ny asa sary. Iza moa no afaka milaza ny mombamomba io nosy io mihoatra ny terataniny, indrindra raha mpanakanto?
''Rehefa izany, misokatra amin'izao tontolo izao amin'ny izay fomba hafa ananako ankoatry ny sarisokitra: ny hira sy ny soratra. Izany enti-maneho, tsy ny hanitry ny taloha ihany, fa ny ankehitriny koa. Mety aza hanaovana sary drafitra hoan'ny hoavy? Ary, araky ny fombafomba vaovaon'ny fifandraisana eran-tany, dia atao izany amin'ny teny iray azon'ny ampahany lehibe amin'izao tontolo izao vakiana: teny frantsay.''
''Izany no anoratako, am-panarahana ny dian'ny poety malagasy iray nanoratra amin'ny teny malagasy/frantsay ary antsoina hoe J. J. Rabearivelo. Izy io anefa tsy afaka nihoatra tany Eraopa tamin'ny fahavelony. Satria aho afaka nanao izany, dia ataoko raharaha ny manohy ny asa lavitrezaka sy mavesatra natombony: ny ho ambasadaoron'ny habakaba-pisainan'ny malagasy.''
''Tahak'izany no andaharako sy itondràko ny asako. Ny Art no ahafahako, na dia toy ny mandravona ihany aza, manolotra ampahany amin'izany sivilizasiona avy lavitra izany an'i Frantsa, no sady manome voninahitra ny malagasy amin'ny fampahafantarana azy misimisy kokoa any ivelany."''
Ireo sangan'asany dia azo jerena ato http://jonny-rafa.com/ na koa ato: https://www.youtube.com/channel/UCmQjI0kQU6ka__7P9lqjJHQ
Ankoatra ny asa-sokitra dia manana talenta eo amin'ny tononkalo sy mozika ihany koa izy.
Indô-eorôpeana (vahoaka)
Ny indô-eorôpeana dia fitambaran' ny mponina sasany avy ao Eorôpa sy Azia: India, Anatôlia, Sina ary Iràna, ka mampiasa ny fiteny mifandraika amin' izany, dia ny fiteny indô-eorôpeana.
Jonny r'afa
Mpanoratra, mpamoron-kira sy mpihira i Jonny R'afa. Isan-karazany ny zava-maneno kitihiny toy ny gitara, kabosa, ary valiha.
Indô-eorôpeana (vahoaka)
Ny fiteny indô-eorôpeana
Ny fiteny indô-eorôpeanina dia fianakaviam-piteny ivondronan' ny fiteny maro any Eorôpa sy any India ary any Iràna sy ny manodidina. Misy 1 000 eo ny isan'ny fiteny ao amin' io fianakaviam-piteny io. Fianakaviam-piteny tenenina maneran-tany ny maro amin' izy ireo, izay ahitana ny fiteny albaney, ny fiteny armeniana, ny vondrom-piteny balto-slava, keltika, jermanika, helenika, indô-iraniana, italika (isan'izany ireo fiteny rômana), ary vondrom-piteny maty roa, dia ny vondrom-piteny anatôliana (isan' izany ny fiteny hitita) sy ny vondrom-piteny tôkariana. Ireto ny vondrom-piteny lehibe ao:
Jonny r'afa
Isan'ny nalaza tamin'ny hirany - izay noforoniny raha mbola 15 taona monja izy - i Rabodoniarivo. Eo ihany koa Retsiana, Ravorombazaha, Bilo.
Indô-eorôpeana (vahoaka)
Vahoaka indô-iraniana
Ny Indô-iraniana, izay atao hoe Ariana koa, dia vondrom-poko miteny indô-iraniana, ao amin' ireo faritra lehibe ao Eorazia. Isan' ireo vahoaka indô-iraniana lehibe ny Indô-ariana sy ireo vahoaka iraniana.
Jonny r'afa
Ny mombamomba azy dia azo jerena ato : http://www.myspace.com/jonnyraf
Indô-eorôpeana (vahoaka)
Ny Indô-ariana
Ny Indô-ariana na Indiana dia vondrom-poko maro miteny amin' ny fiteny indô-ariana, izay zana-bondron' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana. Misy iray lavitrisa any ho any ny mpiteny indô-ariana, ka ny ankamaroany dia avy ao amin' ny zana-kontinenta indiana sady hita manerana an' i Azia Atsimo izay ahitana azy betsaka raha mitaha amin' ny vahoaka hafa.
Ny Iranianina
Ny Iranianina dia vahoaka miteny persana, kiorda, tajiky, pastô, ôsetiana, balotsy, ary zazaky mipetraka any Azia Andrefana. 130 tapitrisa eo ho eo no isany manerana izao tontolo izao. Ireto ny vahoaka iraniana ankehitriny: ny Persàna (Aimaka, Farsioana, Hazara, Tajika, Taty, Ajamo), ny Pastona (Dorany, Gilzay), ny Korda (Kormajy, Sôrana, Lôra, Laka, Sekbizina), ny Balotsy, ny Mazandarany, ny Gilany, ny Pamiry (Sarikôly, Oaky, Tajikin' i Sina, Sogny), ny Talisy, ny Osetiana (Iasa), ny Iagnoby, ny Parsỳ, ny Iranỳ, ny Zaza ary ny Gôrana.
4 Martsa
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 4 Martsa.
Entrena
Entrena dia tanàna any Espaina. Io tanàna io dia ao amin'ny faritan'i Soria, ao amin'ny faritra mizaka-tenan'i Kastila. Eo anivon' Espaina any Eoropa atsimo no misy azy, ary io tanàna io dia anisan'ny mionisipaliten'ny faritan'i Soria.
1.451 mponina (2008).