cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Angôla
Fivavahana
Navitrika tokoa ny misiônera vahiny talohan' ny nahazoan' i Angôla ny fahaleovantena tamin' ny taona 1975, na dia noroahin' ny manam-pahefana mpanjanaka pôrtogey ny misiônera prôtestanta hatramin' ny niandohan' ny ady tamin' ny fanjanahantany tamin' ny 1961 aza ary ny tobin' ny misiônera dia nakatona satria noheverina fa manetsika ny hambompo hitaky fahaleovantena ny misiônera. Afaka niverina tao amin' ilay firenena ny misiônera nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1990, na dia nisakana azy ireo hatramin' ny taona 2002 aza ny tsy filaminana noho ny ady an-trano, izay tsy nahafahany namerina amin' ny laoniny ny maro amin' ny tobin' ny misiôna taloha.
Ny Eglizy Katôlika sy ny antokom-pivavahana prôtestanta lehibe sasany dia mipirimpirina, mifanohitra amin' ireo "fiangonana vaovao" izay mazoto mitory ny Filazantsara amin' ny fitetezana toeram-ponenana sy toerana malalaka. Ny Katôlika, sy ny fiangonana prôtestanta lehibe sasany dia manome fanampiana ho an' ny mahantra amin' ny endrika masomboly, biby fiompy, fitsaboana ary fanabeazana.
Jereo koa
Firenena ao Afrika:
Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benîno - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe
Kôntinenta eto an-tany
15 Febroary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 15 Febroary.
15 Janoary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 15 Janoary.
29 Martsa
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 29 Martsa.
19 Janoary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 19 Janoary.
Fiteny espaniôla
ankavanana|thumb|upright=1.5|Manga : firenena miteny espaniola (fiteny ôfisialy) Manga mazava : firenena na faritany misy olona miteny espaniôla, fa tsy ôfisialy any ilay fiteny
Ny fiteny espaniôla, na koa fiteny kastilianina, dia fiteny iray ao Eorôpa. Io fiteny io dia ao amin’ ny vondrona rômana, ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeanina. Miaraka amin’ ny fiteny frantsay sy italianina ary pôrtogey, io fiteny io no anisan’ ny fiteny nisampana avy amin' ny fiteny latina, fiteny taloha nampiasaina manerana an’ i Eorôpa sy i Azia Andrefana amin' ny fifandraisana.
Ny fiteny espaniôla dia avy amin’ ny fiteny latina, ary niavaka tamin’ ilay fiteny latina ny fiteny espaniôla taloha nanomboka tamin’ ny taonjato faha-9, noho ny havitsian’ ny fifandraisana tamin’ ny Andro Antenatenany. Ao amin’ ny faritra afovoan’ i Espaina no niavian’ ny fiteny kastilianina ankehitriny. Ary tsy io irery no fiteny notenenina ao amin’ ny Saikanosy Iberika nanomboka tamin’ ny fisarahany tamin’ ny fiteny latina hatramin’ izao fotoana izao: ao ny fiteny pôrtogey, izay tenenina any Pôrtogaly sy any Brazila, ao ny fiteny katalàna, izay tenenina any Katalônia, manan-drenivohitra an' i Barselôna, ao ny fiteny eoskarata izay tenenina any amin’ ny farany andrefan’ ny Pirenea, ao koa ny fiteny galisiana izay anisan’ ny fiteny niavian’ ny fiteny pôrtogey any Galisia.
Ankehitriny ny fiteny espaniôla dia anisan’ ny fiteny ôfisialin’ ny Firenena Mikambana miaraka amin’ ny fiteny frantsay, anglisy, sinoa ary rosiana. Any ivelan’ i Espaina, io no fiteny ôfisialin’ ny firenena ao Amerika Afovoany ary amin’ ny faritra andrefan’ i Amerika Atsimo. Ny isan’ ny mpiteny espaniôla manerana izao tontolo izao, raha isaina ny olona mianatra azy fa tsy nobeazina tamin' ilay fiteny dia eo amin’ ny 600 tapitrisa eo ho eo no isan’ ireo olona mahazo azy na miteny azy.
Tantara
Ny fiteny espaniôla dia fiteny rômana, izany hoe fiteny avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka (latina: sermo vulgaris latinus) tamin’ ny andron’ ny Empira Rômana. Ny fiteny latina fampiasan’ ny daholobe dia somary samihafa amin’ ny fiteny latina an-tsoratra noho izy moramora kokoa.
Ny fiteny espaniôla taloha izany dia avy amin’ io fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka io, ary nanomboka niavaka tamin’ ny fiteny latina tamin’ ny taonjato faha-8 sy ny taonjato faha-9. Tsy io irery no fiteny vokatr’ ilay fiavahana, fa efatra, dia ny fiteny kastilianina (fiteny espaniôla ôfisialy ankehitriny), ny fiteny katalàna (any atsinanan’ ny Pirenea), ny fiteny aragôney izay eo amin’ ny faritra misy an’ i Zaragoza ankehitriny, ny fiteny leôney (ao amin’ ny faritra afovoan’ i Kantabrika), sy ny fiteny galisianina (any amin’ ny faritra avaratra-andrefan’ ny Saikanosy Iberika, niteraka ny fiteny pôrtogey taty aoriana).
Ireo fiteny avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka ireo dia nipoitra tao amin’ ny faritra avaratr’ i Espaina ankehitriny. Ny faritra afovoany sy ny faritra atsimo ao Espaina tamin’ izany fotoana izany dia nozanahan’ ny Maoro, mponina mozilmana tonga avy any Afrika Avaratra tao Espaina, ary ny fiteny nampiasaina tao amin’ ny faritra mozilmana tao Espaina tamin’ izany fotoana izany dia ny fiteny môzarabo, fiteny avy amin’ ny fiteny latina ihany koa fa be voambolana avy amin’ ny fiteny arabo ary soratana amin’ ny alalan’ ny abidy arabo. Tsy misy intsony ny mpiteny môzarabo ankehitriny ao Espaina ao.
Nandritra ny Reconquista espaniôla sy noho ny "toerana banga" navelan’ ny mpiteny môzarabo sy ny mpiteny arabo tao amin’ ny faritra atsimo sy afovoany ao Espaina, dia nandroso nianatsimo ny endri-piteny latina maron' ny mponina kristianina tany amin’ ny farany avaratr’i Espaina: naka ny toerany ankehitriny ny fiteny kastilàna, katalàna, aragôney ary galisiana (fiteny niavian’ ny fiteny pôrtogey). Nandritra ny taon-jato faha-14 hatramin’ izao fotoana izao, mihamitombo ny tsindrin’ ny fiteny kastilianina amin’ ny fiteny hafa, afa-tsy ao Pôrtogaly, nivadika ho Fanjakana mizaka-tena tamin’ ny taonjato faha-10.
Nandritra ny taonjato faha-16 hatramin’ ny taonjato faha-18, noho ny fahitan-dehibe sy ny fanjanahana an’ i Amerika Latina ankehitriny, dia lasa fiteny fampiasa any ampitan-dranomasina ny fiteny kastilianina. Ary izay no tena nahatonga azy ho anisan’ ny fiteny fampiasa indrindra any Amerika ary manerana izao tontolo izao sady anisan’ ny fiteny ôfisialin’ ny Firenena Mikambana.
Antsoina hoe fiteny kastilianina taloha ny fiteny kastilianina nialoha ny taonjato faha-15; aorian’ izany, fiteny espaniôla tsotra izao no fiantsoana ilay fiteny, na fiteny kastilianina ankehitriny. Mifanakaiky ireo endrika ireo ary ny fampiasana ny renifeo fotsiny no mahasamihafa azy ireo, satria betsaka ny fiovana natao mahakasika ny renifeo tamin’ ny taonjato faha-15.
Endrika
Mitazona ny fivoarana entin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka ny fiteny espaniôla, izany hoe tsy fisian’ ny endrika araka anjara asa, tsy fisian’ ny halavan-janapeo, ary tsy fisian’ ny matoanteny tsy amin' ny fiendrika mañano.
Ny fivoaran’ ny fiteny espaniôla dia :
Voambolana
Ny voambolan’ny fiteny espaniôla dia avy amin’ ny fiteny latina. Noho ny fanjanahantany arabo nandritry ny taonarivo iray manontolo anefa dia betsaka ireo voambolana avy amin’ ny fiteny arabo (teny nindramina maherin' ny 4 000).
Fanoratana
Tahaka ireo fiteny rômana avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka, ny abidy latina no anoratana ny fiteny espaniôla miampy mari-tsoratra ho an’ ny tsindrim-peo tsy manara-pitsipika. Ny maha tokana ny fiteny espaniôla dia ireo digrama (renifeo roa mikambana) ch sy ll atao ho litera manokana manaraka ny c sy ny l. Taorian’ ny fiovana tamin’ ny 2010 dia ireo litera ireo dia tsy atao litera manokana intsony.
10 Febroary
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 10 Febroary.
Faritany eto Madagasikara
Lalàna
Teo aloha dia nanana ny fizakan-tenany ny faritany enina eto Madagasikara, ka natsoina hoe "faritany mizakatena". Amin' ny lafiny fanapariaham-pahefana dia voatsinjara ho distrika maromaro ny faritany iray. Ao amin' ny Lalàmpanorenan' i Madagasikara tamin' ny taona 2010 dia anisan' ny vondrom-bahoaka itsinjaram-pahefana ny faritany eto Madagasikara, saingy tsy tanteraka izany ka lasa faritany ara-pitantanan-draharaham-panjakana amin' ny sampan-draharaha sasany izy ireo.
Fizaràna ho faritra
Ankehitriny dia nozaraina ho faritra 23 ireo faritany ireo: Diana, Sava, Itasy, Analamanga, Vakinankaratra, Bongolava, Sofia, Boeny, Betsibola, Melaky, Alaotra-Mangoro, Atsinanana, Analanjirofo, Amoron' i Mania, Matsiatra Ambony, Vatovavy, Fitovinany, Atsimo-Atsinanana, Ihorombe, Menabe, Atsimo-Andrefana, Androy, ary Anosy.
Rohy ivelany
Lahatsoratra samihafa
Didy aman-dalàna
Madagaskar
Gestapo
Ny Gestapo dia fanafohezana ny "Geheim StaatsPolizei", izay miaramila miafina alemaina alemanina, nampihorohoro tokoa tamin'ny andron'ny fitondrana nazista notarihin'i Adolf Hitler. Hermann Goering no nanangana azy io tamin'ny taona 1933.
Ny SS no tafika nazista tamin'izany fotoana izany, fa ny Gestapo kosa dia hery niafina izay zary biby fampitahorana an'i Eoropa, noho izy tafiditra an-tsokosoko tamin'ireo sokajin'asa rehetra (birao, ozinina, sekoly,...), natao hitsikilo ary nanana fahefana nanondro sy nanendrikendrika, nisambotra sy nandefa tany amin'ny toby fampijaliana ireo izay lazaina fa nanohitra ny fitondran'i Hitler.
Ny volana aprily 1934 kosa dia nahasahana hatramin'ny SS ny Gestapo, ka i Himmler no natao lehibeny, ary ny volana jiona 1936 izy no lasa lehibe tsy refesi-mandidin'ny polisim-pirenena alemana. Tamin'izany no nizarana ho roa ny polisy :
Ny 10 Febroary 1936 no nivoaka ny "vinavinan-dalàna Goring" izay manome fahefana tanteraka ny Gestapo hiasa tsy misy sakantsakana amin'ny sehatra rehetra, ary tsy azo natao tamin'izany ny nanohitra na nametraka fitarainana. Izay no nahatonga ny Gestapo niasa tanatin'ny tsy rariny tanteraka sy nampanjaka ny fampihorohorona tsy tamin'ahiahy.
Ny Fivoriamben'i Nurnberg no nanafoana ity endriky ny habibiana sy izay rehetra mamoafady nampiharin'ny fitondrana nazista ity.
21 Septambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 21 Septambra.
Mandritsara
I Mandritsara dia kaominina malagasy ao amin' ny Distrikan' i Mandritsara, ao amin' ny tapany atsinanana amin' ny Faritra Sofia. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 17 000 eo ho eo tamin' ny fanisam-bahoaka natao tamin' ny taona 2001.
Toekarena
Ny fambolena sy ny fambolena dia manome asa ho an' ny 40 % sy ny 35 %-n' ny mponina miasa. Ny voly lehibe indrindra dia ny vary, raha ny vokatra manan-danja hafa dia ny voanjo sy mangahazo. Ny serivisy dia manome asa ho an' ny 25 % amin' ny mponina.
Sampan-draharaha sy fotodrafitrasa
Ankoatra ny sekoly ambaratonga fototra, io tanàna io dia manana sekoly ambaratonga faharoa amin' ny ambany zandriny sy ambony. Ny Sampana Fampiofanana sy Fikarohana momba ny Siansa Sôsialy (UFRSS) dia sampanan' ny Oniversiten' i Mahajanga ao Mandritsara.
I Mandritsara no misy ny Hopitaly Vaovao Mahafaly, toeram-pitsaboana izay mikendry ny haneho ny fitiavan’ Andriamanitra amin' ny olona sahirana sy hitory ny Filazantsaran' i Jesoa Kristy amin' ny marary. Ity hôptaly ity dia manana fandriana miisa 57, trano fiterahana, ary trano fandidiana tokana izay miasa anatin’ ny 200 km manodidina. Ny Fivondronan' ny Fiangonana Batista Biblika eto Madagasikara (FFBBM) no manohana azy.
Lalana sy fitaterana
Mandalo ao Mandritsara ny Lalam-pirenena faha-32. Ahitana seranam-piaramaanidina koa ny ao.
Ralaimongo Jean
Jean Ralaimongo (1895-1944) dia mpitolona politika malagasy, nasiônalista sady framasô izay nandray anjara tamin' ny fananganana ny Ligue française pour l’accession des indigènes de Madagascar aux droits des citoyens français ny taona 1920. Izy no ho filohany.
Tantaram-piainany
Tamin’ny fahazazany, Jean Ralaimongo dia nahazo avy amin’ny fianakaviana frantsay mba hokaramaina ho mpiasa ary nentina tany Frantsa metropolitanina izay nianarany sy nahazoany ny mari-pahaizana momba ny fahaiza-manao fototra izay nahafahany ho mpampianatra teto Madagasikara. Rehefa niverina tamin’izany izy, dia nisy zavatra roa voasakana ny asany: nolavina ny toeran’ny mpampianatra noho ny tsy nahazoany ny fitovian-jo amin’ny asa izay nahafahany niasa tao amin’ny minisiteran’ny Fanabeazam-pirenena, Naleon-dRalaimongo, tamin’ny fotoan-tsarotra, raha jerena amin’ny fomba fijery ara-jeopolitika, ny niditra tao amin’ny tafika frantsay tamin’ny 1914 mba hiaro ny taniny amin’ny fandrahonan’ny Empira Alemàna.
Niverina tany Frantsa izy dia lasa akaiky kokoa ny vondron'olona manohitra ny fanjanahantany (Vy Vato Sakelika, VVS) sy ireo solontena mafana fo indrindra, toa an'i Ho Chi Minh izay namany sy ilay mpahay toekarena Charles Gide izay nitondra azy ho fanohanana ny Ligue des Droits de l'Homme izay nahazoan-dRalaimongo aingam-panahy ho an’ny Ligue pour l'Accession des Malgaches à la Citoyenneté Française. Amin’ity ligy ity dia miady amin’ny ady politika i Jean Ralaimongo, tamin’ny alalan’ny gazetiny l’Opinion, nanomboka ny taona 1920 ka hatramin’ny 1939, nanameloka ny fanararaotana izy ary nitaky ny “Madagasikara departemanta (ampitan-dranomasina) frantsay” ary ho an’ny zom-pirenena frantsay malagasy rehetra tahaka ny izay olona teraka eo amin’ny tanin’ny firenena. Ny tolona ataony dia miainga indrindra amin’ny hevitra fa ny fanakambanana an’i Madagasikara dia tokony ho nahatonga ny Malagasy rehetra ho voajanaharin’ny firenena rehetra sy ny fidirany ho olom-pirenena frantsay tsy misy fanavakavahana, toy ny nametrahan’ny Repoblika Frantsay an’i Madagasikara nanomboka tamin’ny 13 Novambra 1899 niaraka tamin’ny ny fitondrana kolonialin'ny Indigénat izay apetrany ao Cochinchina, Nouvelle-Calédonie, Senegaly, Afrika Andrefana Frantsay manontolo, Afrika Ekoatôrialy Frantsay, Tôgô ary Kamerona.
Nisy rafitra nampidirin’ny Frantsay hametrahana komity roa izay ho solontena ho an’ny vahoaka, saingy tsy nanana fahefana ireo olona ireo. Nantsoina hoe Délégations Économiques et Financières ireo komity ireo ary fandresena ho an-dRalaimongo, saingy nitarika azy ireo mafy ny fitondrana, niady hevitra tamin’ny mpanjanaka sy tsy niraharaha ny Malagasy. Mampalahelo izany satria zara raha nahazo traikefa momba ny demokrasia ny mponina
Ralaimongo sy Joseph Ravoahangy dia notanana am-ponja vonjimaika ny taona 1930, ary tsy nahazo famotsoran-keloka raha tsy tamin’ny 1936.
Rehefa afaka izany
Maty tamin'ny 1944 i Ralaimongo ary tamin'ny faran'ny Ady Lehibe Faharoa vao navelan'ny Fitondrana Frantsay hanana endrika demokrasia. Tamin’ny faran’ny taona 1945 dia olona roa no nofidian’ny Malagasy hisolo tena azy ireo tany Paris. Ireo dia Joseph Raseta sy Joseph Ravoahangy. Samy nanolo-tena ho an'i Madagasikara amin'izao fotoana izao izy ireo.
Tamin'ny 29 martsa 1947 dia nampitsahatra ny fikomiana teto Madagasikara ny Frantsay. Tombanana ho 80 000 no maty, fa ny tombantombana taty aoriana dia nametraka ny isa ho 11 000.
Nahazo ny fahaleovantenany i Madagasikara tamin'ny 26 Jona 1960.
Shatt al-Arab
vignette|298x298px|I Shatt al Arab landalo eo akainin' i Basra, ao Iràka I Shatt al-'Arab na Arvandrud dia onin' i Azia Atsimo-Andrefana nateraky ny fihaonan' ny ony Tigra sy ny Eofrata, 150 km alohan' ny hivarinany any amin' ny Hoala Persika. Ony any atsimo-atsinanan' i Iràka izy, 170 km ny halavany. vignette|Sarintany maneho an' i Shatt al Arab mandalo ao Basra. Ity ony ity dia atao amin' ny teny arabo hoe شط العرب (midika hoe "reniranon' ny Arabo") sy amin' ny teny persiana: اروندرود / Arvand Rud ("renirano haingana").
Mikoriana mianatsimo-atsinanana mankany amin' ny vavany ao amin' ny Hoala Persika ity ony ity. Ny tapany ambany amin' ny lalany dia manamorona ny sisintany manasaraka an' i Iràka sy i Iràna. Ny sakelidranony lehibe indrindra dia ny renirano Karun avy any atsinanan' i Iràna.
Misy seranan-tsambo lehibe roa ny eo amorony, dia i Bassora (na Basra) ao Iràka sy i Abadan ao Iràna. Noho ny hamaroan' ny fotaka entin' izy io dia tsy maintsy diovina matetika ilay ony mba hahafahan’ ny sambo mifamoivoy. I Shatt al-'Arab, izay mandalo ny tanàna irakiana Bassora, dia azo ifamoivoizana tsara amin' ny ankapobeny, ka izay no maha sarobidy azy ho an' ny famatsiana solitany ireo faritra manodidina. Mamatsy rano ny faritra atsimo amin' i Iràka sy ho an’ i Kôety izy ony ity. vignette|Arabon-keniheny mitondra lakana Efa ela i Iràna sy i Iràka no niady momba ny zo fifamoivoizana ao amin’ io ony io, izay eo ambany fifehezan' i Iràka ankehitriny. Tao amin' ny faritra be heniheny ikorianan' ilay ony dia nisy vahoaka arabo (atao hoe amin' ny teny arabo hoe عرب الأهوار / 'Arab al-Ahwâr "Arabon-keniheny") nanorim-ponenana izay, namolavola kolontsaina azy manokana mifanaraka amin' ny tontolo feno honahona, noho ny fitokana-monin' izy ireo
Ambohimanga
Fiandohany
Tsimadilo no anaran-tany niorenan' Ambohimanga fahiny elabe ary ny tanàna dia Mahandrihono. Izany Andriamborona izany no nanao azy hoe Ambohitrakanga, ary Andriamasinavalona (na Andriantsimitoviaminandriana zanany) kosa no nanova azy ho Ambohimanga.
Andriamborona, fianakavia-mpanjaka avy tany Imamo, Ramasoandrobe rainy, Ratompobe reniny, ary ny vadiny sy Ampanarifito anadahin-dreniny, hoy ny lovan-tsofina, no andriana nonina voalohany teny Ambohimanga ary milevina eo Andranomboahangy.
Andriamasinavalona izay nanjaka teto Antananarivo no naka tsikelikely ny tanàna tamin’Andriamborona ho an' Andriantsimitoviaminandriandrazaka, anankiray tamin' ireo zanany efa-dahy izay nizaràny an' Imerina.
Andriantsimitoviaminandriana àry no tena mpanjaka voalohany tao Ambohimanga (1675-1710 na 1740-1755). Raha vao handray fanjakana izy dia nampanao fianianana intelo miantoana ny vahoakany izay tonga fomban-tany: mivelirano ao Andranoritra, dobo kely ao akaikin' i Mangabe; avy eo dia misotro vokaka ao Andakana, ambany andrefana am-body tanàna; ary farany dia milefona omby ao Fidasiana (na amin' ny toerana hafa) ao an-tampon-tanàna.
Nanao vavahady fito tao anaty tanàna i Andriantsimitoviaminandriana: Ambavahaditsiombiomby tao atsinanana, Ambodiaviavy tao avaratra atsinanana, Ampanidinamborona tao avaratra, Andranomboahangy tao avaratra andrefana, Ambavahadimasina tao andrefana, Ambavahadimahazaza tao atsimo, Ambavahadikely tao avaratra.
Na dia voalaza ho nonenan' Andrianjaka aza Ambohimanga, dia tamin' ny andron’ Andriantsimitoviaminandriana no tena niantombohan' ny lazany ary tamin' Andrianampoinimerina no nampamirapiratra azy indrindra.
Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina
Tao Ambohimanga no niantomboka nanjaka Andrianampoinimerina vao namindra ny renivohiny ho eto Antananarivo taty aoriana. Nohamafisiny ny fiarovana ny tanàna: novitainy ny hadivory ivelany izay efa nisy kely teo aloha ary dia nampana hadivory tao anatin' io indray. Nasiany vavahady fito ny tanàna: Ambatomitsangana tao atsinanana, Andakana tao andrefana, Amboara tao avaratra, Miandrivahiny tao andrefana-avaratra, Ampitsaharana tao atsimo-andrefana, Andranomatsatso tao atsimo, ary Antsolatra tao atsimo-atsinanana. Raha natao ho fivoaham-paty Amboara sy i Miandrivahiny, ny telo atsimo (Ampitsaharana, Andranomatsatso, Antsolatra) kosa natao ho fitiliana fahavalo. Nizarana tanimbary teny amin' ny manodidina ny mponina.
Nataon' Andrianampoinimerina mafy koa ny lalàna momba ny fahadiovana tao Ambohimanga: fady ny manary loto; ary na dia ny katsaka sy ny voatavo aza dia tsy navelany nambolena tao; natokana toerana tany ivelan' ny tanàna nandritry ny 3 hatramin' ny 6 volana ny olona voan' ny nendra.
Nataony tanàna masina foiben' ny fivavahana amin' ny sampy koa Ambohimanga: ny sifotra, ny sokina, ny kisoa, ny soavaly, ary ny vahiny hafa firenena dia tsy navelany niditra tao. Ny fantàka dia tsy azo nataina noho izy mitovy anarana amin' ny sampy Fantàka tao an-tanàna.
Nanao lalàna mafy koa Andrianampoinimerina mba tsy hanimbasimbana ny ala: "Izay manongotsongo ny ala dia mba hotsongotsongoin' Andriamanitra", hoy izy; omby iray sy vola ariary no sazin' izay mandika izany. Raha misy tera-bao anefa dia azo angatahan-dalana hakana kitay ao an' ala ihany.
Nataon' Andrianampoinimerina ho Amparihy na Amparihimasina ny anaran' ny dobo tao am-body tanàna. Tao no fakàna rano handroan' ny andriana mbamin' ny hanaovana hasoavana ary hisantarana ny tao-tranon' ny mpanjaka.
Ireto avy ireo toerana manan-tantara ao Ambohimanga:
Telo no rova ao an-tanàn' Ambohimanga:
Nisy sampin' andriana sy ny forongony notehirizina tao Ambohimanga:
Taty aorian' Andrianampoinimerina
Nasian-dRadama rainy sekoly tao Ambohimanga.
Tamin-dRasoherina nitoetoetra teny Ambohimanga no nisy niadian' izy sy Rainivoninahitriniony Praiministra dia nirintona nankany Antananarivo ny Praiministra. Izay no nohararaotin-dRainilairivony zandriny hahazoana ny toeran' ny Praiministra (14 jolay 1864).
Taorian' ny namonoana an-dRadama II dia toa nitambesaran' ny nenina Rainivoninahitriniony ka nivary lavo tamin' ny fisotroan-toaka. Tsy vitany intsony ny raharahany ary nanjary nahery setra izy rehefa mamo ka tsy nahay nanaja ny mpanjaka intsony ary sahy nandevilevy azy sy namely diamanga sy totohondry aza indraindray. Kanefa tamin' izany andro izany dia heloka mahafaty na dia ny mandronjina ny mpanjaka fotsiny aza. Koa tezitra tamin-dRainivoninahitriniony na ny mpanjaka na ny mpanao fanjakana ambony na ny vahoaka ka dia naongana tsy ho praiministra izy ary Rainilaiarivony zandriny no nosoloan' ny mpanjaka azy.
Tamin' ny andron-dRanavalona II, mpanjaka kristiana voalohany, raha any Ambohimanga izy no miangona dia teo Fidasiana no atao ny fotoam-pivavahana noho ny hamaroan' ny vahoaka.
Ambohimanga no toerana ivelan' Antananarivo nanorenana fonena-misiônera voalohany taorian' ny fanenjehana. Dr J. Sibree no teny. Teo Alakamisy (ambany atsimo), dia vao teo Antoby (ambany avaratra atsinanana andrefana) no nitoetra izy fa tsy azo niakaram-bazaha moa ny tanàna.
Faha fanjanahantany
Tsy mba avadika na oviana na oviana ny mpanjaka araka ny fomba malagasy kanefa nafindran' i Jeneraly Galliéni tao amin' ny Tranofitomiandalana tao Antananarivo ny taolambalon' Andrianampoinimerina sy Ranavalona I ary Ranavalona II tamin' ny marsa 1897 rahefa nisy nataony ho mahamety izany momba ny fampandrian-tany.
Koba
thumb|ankavanana|300px|Koba ny ovy Koba : vary lasa vovony rehefa voatoto malemy tsara. Antsoina koba ihany koa ny mofo amboarina amin'izany totom-bary izany (koba an-dravina).
Hiram-pirenena
Ny Hiram-pirenena, amin'ny ankapobeny, dia hira manambara fitiavan-tanindrazana ka mankalaza an-kira na ny tantara, na ny fomban-drazana na ny ady sarotra izay niainan'ny firenena iray. Io hira io dia voatokana amin'ny fomba ofisialy ho hira fanevan'ny fanjakana ka mety ny mpitondra fanjakana no mamaritra izany na ny vahoaka izay nampiasa ny hira matetika.
Tamin'ny taon-jato faha 19 no nahazo vahana ny fananana hiram-pirenena tamin'ireo firenena eropeana.
Hiram-pirenena malagasy: Ry Tanindrazanay malala ô.
Kôpta (vahoaka)
Ny Kôpta dia ny mponina kristiana ao Ejipta. Ny Fiangonana Kôpta Ôrtôdôksa no be mpanaraka indrindra nefa ahitana Fiangonana Katôlika Kôpta sy Fiangonana ara-Pilazantsara Kôpta koa ao. Ny Fiangonana Kôpta Ôrtôdôksa dia tsy afangaro amin' ny Fiangonana Etiôpiana Ôrtôdôksa. Noho ny fiteniny nampiasaina tamin' ny fotoana nidiran' ny fivavahana kristiana tao Ejipta, dia antsoina hoe kôpta ihany koa io fiteny io izay ampiasaina amin' ny fotoam-pivavahana ao amin' ny fiangonana misy ao.
Faritanin' i Toliara
ankavanana|200px|thumb|Faritanin' i Toliara (miloko maitso mazava) Ny Faritanin' i Toliara dia anisan' ireo faritany enina eto Madagasikara. Izy no faritanin' i Madagasikara lehibe indrindra raha ny velarana no jerena; any amin' ny tapany atsimo-andrefan' ny nosy no misy azy; misy ny seranan-tsambo ao amin' ny lakandranon' i Mozambika.
Ny anarana hoe Toliara dia anarana ofisialin' ilay tanàna nanomboka tamin' ny fanagasiana tamin' ny taona 1970 tamin' ny fanagasiana ny anaran-tanàna nitondra anarana frantsay, ny anaran-tanàna fotsiny no tena niova fa ny anaran-dalana mitovy ihany. 936 km miala ao Antananarivo no misy ny renivohiny, dia ny tanànan' i Toliara.
Tsy vondrom-paritra itsinjaram-pahefana ny faritany taorian' ny fanavaozana ny Lalàmpanorenana tamin' ny Avrily 2007 izay nametraka ny faritra nefa naverina ny maha vondrom-paritra itsinjaram-pahefana azy tamin' ny Lalàmpanorenan' ny taona 2010 na dia tsy voahaja aza izany.
Faritra sy distrika
vignette|211x211px|Faritra ao amin' ny Faritanin' i Toliara vignette|400x400px|Distrika ao amin' ny Faritanin' i Toliara I Toliara dia faritany mizara ho faritra efatra dia ireto avy: Ireto kosa ny distrika isaky ny faritra:
Faritra Atsimo Andrefana
Ao amin' ny faritra Atsimo-Andrefana no misy ny renivohitry ny Faritanin' i Toliara. Indreto ny distrika ao amin' io faritra io:
Faritra Androy
Ny renivohitry ny faritra Androy dia Ambovombe. Indreto ny distrika ao amin' io faritra io:
Faritra Anosy
Ny renivohitry ny faritra Anosy dia i Taolagnaro na Taolanaro. Indreto ny distrika ao amin' io faritra io:
Jereo koa
Faritany eto Madagasikara:
Rohy ivelany
Lahatsoratra samihafa
Didy aman-dalàna
Vaovy
Kapila navoaka
Hatramin'ny taona 1984 dia namoaka kapila dimy:
Fahafatesan'i Jean Gabin Fanovona
Ny vatana mangatsiaka dia nentina tany Ambovobe Adroy tamin'ny harivan'ny 10 marsa 2010. Ny omalin'io izy dia nampakarin'ny minisitry ny Kolontsaina ho amin'ny mari-boninahitry ny Chevalier de l’Ordre National Malagasy tao an-tram-pokonolona Analakely izay nanaovana ny fiaretan-tory hatramin'ny alatsinainy.
Tavolo
vignette Ny tavolo dia karazana zava-maniry anaovana koba. Ilazana ihany koa ny koba azo avy aminy ny teny hoe tavolo. Azo hanina ny tavolo sady ampiasaina indrindra koa hampiatoana fivalanana, hanamboarana dity ampiasaina amin' ny taratasy, hanenjanana lamba (vozona na lohatanan' akanjo).
Fiteny (heviny mivelatra)
thumb|220px|ankavanana|Ny [[sora-pantsika (cunéiforme) dia anisan'ny fomba fanoratana voalohany indrindraha misy eto an-tany.]]
Ny fiteny dia fomba fampitana ny fampahalalana. Ny hevitry ny hoe fiteny amin' ny fiteny malagasy dia "teny iombonan' ny vondron' olona iray", ny heviny hafa koa dia "zavatra azo tenenina" na "fomba na baiko atao fifandraisana". Ny heviny hodinihana ato dia ny heviny volaohany: "teny iombonan' ny vondron' olona iray".
Ny fahafahana mampiasa fiteny dia nanomboka talohan' ny vanimpotoan' ny Tantara, tahaka ny vondrom-piteny nampiasain' ny olombelona nanomboka nanoratra.
Nandritra ny Andro Vaovao dia nihabetsaka ny isan' ny fiteny foronina. Ny fiteny foronina dia teny mbola tsy nisy taloha, fa noforonin' ny olona iray na maro; ny fiteny foronina dia ilaina sarahana amin' ny fitenim-pirenena; ny fiteny foronina malaza indrindra maneran-tany dia ny fiteny esperanto.
Ny fiteny dia heverina fa fomba fifandraisana an' ny olombelona manokana, na dia manana fomba fifandraisana sarotra azo aza ny biby, lazaina hoe fitenin' ny biby.
Ny hoe fiteny dia manana heviny maro. Ny fiseho hita indrindra dia ny fiteny tenenina toy ny fiteny anglisy na ny fiteny sinoa tenenina. Na dia izany aza dia misy koa ny fiteny soratana ary fomba hafa ifandraisana tsy mila feo toy ny fiteny moana (na baiko moana).
Fianakaviam-piteny
Ny fianakaviam-piteny dia vondrom-piteny iray fototra izay nivoatra amin' ny alalan' ny fiampitany amin' ny taranaky ny mpiteny mifandimby avy amin' ny razam-piteny iraisana. Izany no atao hoe fihavanam-piteny ara-pitaranahana; tsy midika fihavanan' ny mpiteny an' ireo fiteny iray fianakaviana ireo anefa izany. Ny firesahana ny fianakaviam-piteny dia vokatry ny fampitahana ny fivoaran' ny fiteny amin'ny zavamanana aina, araka ny môdelin' ny hazom-pirazanana. Ny fametrahana izany fihavanam-piteny izany dia sahanin' ny haifiteny ara-tantara.
Ny ankamaroan' ny fiteny eto amin' izao tontolo izao, na ny mbola misy mpiteny (fiteny velona) na ny efa tsy misy mpiteny intsony (fiteny maty), dia sokajina toy izany. Amin' ny fampitahana ny fianakaviam-piteny amin' ny hazo dia azo atao ny mampiasa ny teny hoe sampam-piteny hilazana ireo fizaràna hita ao amin' ny fianakaviam-piteny iray.
Ireto ny fiankaviam-piteny misy eto amin' izao tontolo izao:
Vondrom-piteny ara-jeôgrafia
Ny fianakaviam-piteny izay tsy fantatra mazava ny fihavanany amin' ny dingana ambony kokoa dia atao hoe vondrom-piteny an' erana ara-jeôgrafia (ny fiteny amerindiana indrindra no antsoina amin' izany). Ireo fiteny izay tsy azo hamarinina ny fihavanany amin' ny fiteny hafa rehatra dia atao hoe fiteny manirery.
Fiteny ao Afrika
Tombanana ho 2 000 any ho any ny fiteny ao Afrika, izay tenenin' ny olona miisa 1 000 tapitrisa any ho any, nefa ireo fiteny be mpampiasa dia vitsy sady maro amin' izy ireo no endri-piteny isam-paritra. Arakaraka ny fomba fiasan' ny manampahaizana no anisana ho 200 na 2 000 ireo fiteny ireo. Ny 50 eo ho eo ihany no misy mpiteny mihoatra 1 000 000 any ho any. Akoatry ny fitenin' ny mpanjana-tany (toy ny fiteny anglisy, ny fiteny frantsay, ny fiteny espaniôla, ny fiteny pôrtogey, sns) dia ny maro dia maro ireo fiteny afrikana izay voasokajy ho fianakaviam-piteny dimy: ny fiteny afrô-aziatika na hamitô-semitika, ny fiteny nilô-sahariana, ny fiteny nizerô-kôngôley, ny fiteny kôizana ary ny fiteny aostrôneziana.
Fiteny ao Amerika Avaratra sy Afovoany
Ny ankamaroan' ny fiteny be mpiteny indrindra tenenin' ny mponina ao Amerika Avaratra sy Amerika Afovoany dia nampidirin' ireo mpanjana-tany eorôpeana. Niely ny fiteny amerindiana tany aloha, ankehitriny anefa dia voasolon' ny fiteny eorôpeana efatra lehibe, dia ny fiteny anglisy, ny fiteny espaniôla, ny fiteny frantsay ary ny fiteny neerlandey izy ireo. Manampy ireo ny fitenin' ny mpifindra monina, indrindra ny fiteny italiana, ny fiteny alemàna ary ny fiteny sinoa maro. Maro koa ireo fiteny kreôly izay niforona.
Fiteny ao Azia
Ahitana fianakaviam-piteny sy vondrom-piteny na fiteny manirery maro ny fiteny ao Azia. Ny fianakaviam-piteny lehibe indrindra hita ao Azia dia ahitana ireo fiteny altaîka, ny fiteny aostrôaziatika, ny fiteny aostrôneziana, ny fiteny kaokaziana, ny fiteny dravidiana, ny fiteny indô-Eorôpeana, ny fiteny afrôaziatika, ny fiteny siberiana, ny fiteny sinô-tibetana ary ny fiteny kra-day.
Fiteny ao Eorôpa
Ny ankamaroan' ireo fiteny ao Eorôpa dia ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, manarakaraka azy ireo ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Ahitana fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny torkika koa ao. Ao Kaokazy dia mitana ny anjara toerany lehibe ny fianakaviam-piteny abkazô-adigiana, ireo fiteny nakô-dagestaniana ary ireo fiteny kartveliana. Ao koa ireo fiteny izay ampiasan' olona vitsy dia vitsy (toy ny fiteny baska) izay fiteny manirery, fa ny fiteny maltey kosa no hany fitenim-pirenena ao Eorôpa isan' ny fiteny semitika. Maro koa ireo fiteny nampiasain' ny olona taloha tao Eorôpa izay lasa teny maty ankehitriny fa ny sasany kosa tandindomim-pahafatesana.
Fiteny ao Ôseania
Ny fiteny ao Ôseania dia ireo fiteny tenenin' ny mponina any Ôseania izay hita indrindra ao amin' ny vondrona telo lehibe: fianakaviam-piteny aostrôneziana, fitenin' ny tompon-tany ao Aostralia ary ireo fiteny papoa. Ny mpanjana-tany koa dia nitondra ny fiteniny tao amin' io faritra io indrindra ny fiteny anglisy sy ny fiteny frantsay.
Haifiteny
Ny haiteny no taranja ara-tsiansa andinihana ny fitenin' ny olombelona. Ny mpahay teny voalohany dia ilay indianina Panini izay nanoratra ny boky hoe Ashtadhyayi, lahatsoratra mikasika ny fandinihana ny fiteny sanskrity.
Fitsipiteny
Ny fitsipiteny dia fitambarana fitsipika momba ny fomba tokony hitenenana sy hanoratana ny fiteny iray, ka na amin' ny lafiny endri-teny izany na amin' ny lafiny fandrafetana fehezanteny, eny fa hatramin'ny hevi-teny sy ny feon-teny aza.
Vahombey
Vahömbey dia tarika malagasy mirona amin'ny bàn-kira rock sy blues.
Rabearison Roland Dieu Donné Vahömbey (na Rola) no filohan'ny tarika. Dia ao koa i Milanto, Kim's, Mirana, Hery ary Andianjara tamin'ny taona 2007.
Hoy i Rôla hoe : "Asakasak'izay sendra mahare beko antandroy manakoako manerana vazan-tany ka tsy hanongilan-tsofina ! Izany ve tsy mozika "blues" ? Sao mba izany mihitsy aza no anisan'ny fototrin'ny "blues" nankalazain'ny amerikana mainty hoditra, rey olona ? "
FTM MANJAKARAY
FTM MANJAKARAY
Fikambanan'ny Tanoran'i Manjakaray. Ekipa milalao ny baolina lavavala ao Manjakaray,Firaisana faha-dimy,fivondronana Antananarivo voalohany, Faritra analamanga.Mandritra ny taom-pilalaovana 2007 dia lasa nisy FTM 1 sy FTM 2 ny klioba.Ny FTM 2 moa dia Elite 2 Division 1 tafakatra Elita 1 ary milalao ao amin'ny Champion's league amin'izao.
Mpilalao Malaza Fahiny
Galapa, Ralipo be,Gaby,Mamy voanala,Liva be,vola(any la reunion),Fidy(jsm),Pasy be sofina, Rabri, Nesta be, Jean michel(radaoro be), Bary, Ledada(FTA), Bien(IRC), Ralih gila(USA),Todisoa &Dô(COSFA),Lita(Savonnerie),Longueur, Deba(IRC), Rado kely(IRC),Benarivo
Mpilalao @zao fotoana
FTM
Mpilalao 2014-2015
Mahé
Mahé: nosy lehibe ao amin'ny tamba-nosin'i Seychelles ao anatin'ny ranomasimbe Indiana, eo amin'ny 4°40' atsimo sy 55°28' atsinanana. Ao Mahé no misy an'i Victoria, renivohitr'i Seychelles.
144 km² ny velarany (tokony ho ny ampahatelon'ny firenena manontolo), antsoina hoe nosy granitika izy, noho ireo harambatony, ary ny Morne Seychellois: 906 m, no tendro avo indrindra ao. Eo amin'ny 27 km eo ho eo ny halavany ary 7 km ny sakany.
Ny mponina ao Mahé (90%-n'ny fitambaramben'ny mponina ao Seychelles) dia miisa 70 000, ka ny antsasany mahery dia monina ao Victoria avokoa.
Ho fanomezam-boninahitra an'i Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais (1699-1753) no nanomezana ny anarany tamin'ny taona 1774.
Ranomasimbe Indiana
Ny Ranomasimbe Indiana dia nantsoina hoe Ranomasimbe Atsinanana na Ranomasin' i India taloha. Manana velarana 75 000 000 km² izy ary voafaritr' i India sy i Pakistan ary Iran any avaratra; iBirmania, i Tailandy, i Malezia, i Indônezia ary iAostralia any atsinanana; ny Ranomasimbe Antarktika any atsimo ary i Afrika sy ny Saikanosy Arabo any andrefana.
Ireo nosy ao amin' ny Ranomasimbe Indiana
Ao koa ireo nosy izay ao anatin'ny Terres australes et antarctiques françaises :
Valan-javamaniry amam-bibin' i Tsimbazaza
vignette|Farihy (dobo) ao amin' ilay valan-javaboary Ny Valan-javamaniry amam-bibin' i Tsimbazaza dia valan-javaboary ahitana zavamaniry sy biby amam-borona, sady toeram-pialam-boly ao Tsimbazaza, ampahany amin' ny vakin-tanànan' i Fiadanana, ao amin' ny tanànan' Antananarivo, renivohitr' i Madagasikara, izay natao fitahirizana ny biby sy ny zavamaniry eto Madagasikara.
Tantara
Ity valan-javamaniry sy biby ity dia naorin' ny  mpanjanatany frantsay tamin' ny taona 1925. Talohan' izay anefa dia efa nampihady ny farihy mba ho fandroan' ny miaramila ny mpanjaka Radama I.
Departemanta
Ho fampandehanana araka ny tokony ho izy ity valan-javaboary ity dia misy sampan-draharaha na departemanta samihafa: ny departemantan' ny fitantanan-draharaha sy ny fitantanam-bola, ny departemantan' ny fampianarana momba ny fiarovana ny tontolo iainana, ny departemantan' ny biby, ary ny departemantan' ny zavamaniry.
Ny departemantan' ny fitantanan-draharaha sy ny fitantanam-bola dia miandraikitra ny fitantanana ny tetibola sy ny mpiasa ary ny fitaovana. Ny departemantan' ny fampianarana momba ny fiarovana ny tontolo iainana dia miantoka ny fanabeazana momba ny tontolo iainana ivelany sy ao amin' ilay valan-javaboary amin' ny fampiasana ny tranombakoka ho toy ny tranomboky mba hahafahan' ny besinimaro hanana fahalalana bebe kokoa momba ny tontolo voajanahary sy ny tontolo iainana.
Ny departemantan' ny biby dia mikarakara biby mba hahasarika ny vahoaka ho tia ny hakanton' ny zavaboary. Ny departemantan' ny zavamaniry dia miantoka ny fanangonana ny zavamaniry maty sy ny mikojakoja ny zavamaniry velona.
Mizara roa ilay tranombakoka: ny tranombakoka momba ny paleôntôlôjia (ny zavatra nisy fahagola) hitandrovana ny vakivakin-javatra sisa tavela sy ny taolam-biby nisy tany aloha elabe, sy ny tranombakoka momba ny etnôgrafia (momba ny fomban' ny foko isankarazany) ho hahafantarana ny kolontsaina malagasy.
Ny valam-biby
Ny valam-biby dia valan-javaboary miaro sy mitahiry ny zavamaniry sy biby eto an-toerana. Ahitana bibidia sy biby mahazatra kokoa toy ny rameva na lambo ny ao. Anisan' ny biby mahasarika mpitsidika ao amin' ity toerana ity ny karazana gidro (Lemuridae).
Karazam-borona miisa 53 no hita ao, tranom-borondrano lehibe misy karazam-borona valo toy ny vano (Ardea cinerea firasa), misy koa ny akanin-takatra (Scopus umbretta), sns. Ankoay mpivady roa (Haliaeetus vociferoides) no ao anaty vata fonenam-borona manana hahavo 2 m sy sakany 4 m ka tsy afaka manidina. vignette|181x181px|[[Ankoay ao Tsimbazaza]] Ao amin' io valan-javaboary io dia zaraina araka ny karazany ny biby amam-borona satria misy biby na vorona tsy mahatanty tabataba ary misy hafa mivoaka amin' ny alina fotsiny.
Valan-javamaniry
Toerana maitso ao an-drenivohitr' i Madagasikara ity valan-javaboary ity. Ny faritra tsirairay eto Madagasikara dia asehon' ny zavamaniry mampiavaka azy amin' ny hafa. Ohatra, ny faritr' i Toamasina dia asehon' ny ravinala. Ary ny tapany atsimo asehon' ny karazana fantiolotsy (didiereaceae) sy ny karazana vontaka (pachypodium). Eo akaikin' ilay farihy dia misy voahirana (nymphaea stellata), misy tsikafonkafombazaha sy zozoro. Amin' ny tapany avaratra amin' ny valan-javaboary dia misy karazana ampanga sy ny ôrkide tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Ery ambany ny karazana palmie malagasy sy vahiny toy ny rofia (Raphia farinifera) sy ravinala (Ravenala madagascariensis), ary etsy ankilany kosa dia ahitana zaha (Adansonia madagascariensis) sy zavamaniry mahatanty toetany maina izay maneho ny faritra maina indrindra eto Madagasikara. Ahitana zavamaniry fanao fanafody koa ny ao.
Jereo eto
Rohy ivelany Rohy anatiny
9 Novambra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 9 Novambra.
Zezoita
vignette|261x261px Ny Zezoita na Fikambanan' i Jesoa dia fikambanan-drelijiozy katôlika izay natsangan' i Md Ignace de Loyola niaraka tamin' i Md François Xavier ary i Md Pierre Favre, tamin' ny taona 1534 ary nankatoavin' ny papa Paoly III tamin' ny taona 1540, tsy ahitana afa-tsy lehilahy.
Noravana tamin' ny taona 1773 nefa nafatsangan' ny papa Pio VII indray tamin' ny 1814. Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 dia nilaza ho misy mpikambana 17 000 any ho any ny fikambanan' ny Zezoita. I Arturo Sosa no lehiben' izy ireo ankehitriny.
Atao hoe Societas Iesu amin' ny teny latina, izany midika hoe "fikambanan' i Jesoa", sady hafohezina amin' ny hoe S.J. Amin' ny teny frantsay dia atao hoe Compagnie de Jésus io fikambanana io, fa amin' ny teny anglisy kosa Society of Jesus ary amin' ny teny italiana dia Compagnia di Gesù.
Ny andian-teny hoe Ad majorem Dei gloriam no teny filamatry ny fikambanana, izay midika hoe "Ho voninahi-dehiben' Andriamanitra". Ny tanjon' ny fikambanana dia tanterahiny amin' ny alalan' ny fitorian-teny, ny fampianarana sy asa maro samihafa arakaraka ny filan' ny fiangonana. Hatramin' ny niandohany dia nifantoka tamin' ny fampianarana ilay fikambanana sady nampandroso ny fahaizana momba ny teôlôjia sy taranja hafa tsy mahakasika ny fivavahana.
Ôseania
353x353px|Oseania|ankavananaI Ôseania dia kôntinenta izay fitambaran' i Aostralia sy ny nosy anarivony maro manodidina (miisa 25 000 any ho any) ao amin' ny faritra atsimon' ny Ranomasimbe Pasifika. Ahitana firenena miisa 16 ny ao Ôseania. Hita ao i Aostralia, i Zelanda Vaovao, i Ginea Vaovao, Tasmania, i Melanezia, i Mikrônezia, i Pôlinezia, i Haoay. Ny nosy sy ny tamba-nosy sasany dia mifanalavitra dia mifanalavitra (anarivony kilômetatra). Manana velarana 8 525 989 km2 ny kôntinentan' i Ôseania, izay onenan' ny mponina miisa 50 tapitrisa any ho any tamin' ny taona 2000. Ny 90 %n' izay dia i Aostralia. Izy no kôntinenta kely indrindra eto an-tany.
Efa nisy mponina hatramin' ny taonarivo maro i Ôseania, ka vahoaka isan-karazany no noniana ao, isan' izany ny Abôrijinan' i Aostralia sy ny Papoa. Ankoatry ny fiteny anglisy sy frantsay izay fiteny manjakazaka any Ôseania hatramin' ny fanjanahan-tany dia misy vondrom-piteny roa ny ao: ny fiteny papoa sy ny fiteny aostrôneziana. Ny valo amin' ny tanàna lehibe indrindra any Ôseania dia ao Aostralia, ka isan' izany i Sydney sy i Melbourne, izay ivangongoan' ny ampahefatry ny mponina ao amin' io kôntinenta io. Misy tanàndehibe dimy hafa izay onenan' ny mponina miisa iray tapitrisa: i Brisbane, i Perth, i Auckland, i Adelaide ary i Honolulu.
Firenena mahaleo tena
Misy firenena mahaleo tena miisa 16 ny any Ôseania, dia ireto avy izany: i Aostralia, ireo Nosy Koky (mikambana malalaka amin' i Zelandy Vaovao), i Fijy, i Kiribaty, ireo nosy Marsaly, i Mikrônezia, i Naoro, i Nioe (mikambana malalaka amin' i Zelandy Vaovao), i Zelandy Vaovao, i Palaô, i Papoazia-Ginea-Vaovao, ireo nosy Sôlômôna, i Samôa, i Tônga, i Tovalo ary i Vanoato.
Tany tsy mahaleo tena
Ireto avy ny tany sy firenena tsy mahaleo tena fa miakina: i  Guam (an' i Etazonia), ireo nosy Mariannes du Nord (an' i Etazonia), ireo nosy Norfolk (an' i Aostralia), i Nouvelle-Calédonie (an' i Frantsa),ireo nosy Pâques (an' i Sily), ireo nosy Pitcairn (an' ny Fanjakana Mitambatra), i Polynésie Française (an' i Frantsa), ireo Samoa Amerikaina (an' i Etazonia), i Tokelau (an' i Zelandy Vaovao), i Wallis-et-Futuna (an' i Frantsa), i Wake (an' i Etazonia), i Hawai (an' i Etazonia), i Papoasia Andrefana sy Papoazia (an' i Indônezia), ny Atoll Johnston (an' i Etazonia), ary ireo nosy Midway (an' i Etazonia).
Mikrônezia
I Mikrônezia dia vondro-nosy any Ôseania, izay ahitana ireto fanjakana sy faritra ara-pôlitika ireto:
Pôlinezia
I Pôlinezia dia faritra ao amin' ny tapany atsinanana amin' i Ôseania,
izay ahitana fanjakana mahaleo tena fito:
sy tany tsy mahaleo tena telo ambin' ny folo:
Aostralazia
I Aostralazia dia faritra any Ôseania izay tsy voafaritra mazava tsara nefa amin' ny ankapobeny ahitana an' i Aostralia sy i Zelandy Vaovao, nefa ahitana koa indraindray an' i Ginea Vaovao sy ny nosy manodidina azy.
Fiteny any Ôseania
Ny fiteny any Ôseania dia ireo hita indrindra ao amin' ny vondrona telo lehibe: fianakaviam-piteny aostrôneziana, fitenin' ny tompon-tany ao Aostralia ary ireo fiteny papoa. Ny mpanjana-tany koa dia nitondra ny fiteniny tao amin' io faritra io, indrindra ny fiteny anglisy sy ny fiteny frantsay.
Fiteny papoa
Ny vondrom-piteny papoa dia tenenina ao amin' ny tany avo any Ginea Vaovao sy any amin' ny nosy sasany ao Indônezia. Ny ankamaroan' ny mpahay teny dia manakilasy ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia ho vondrona mahaleo tena. Be dia be ireo fiteny ireo (miisa 900 any ho any raha isaina koa ireo endrika isam-paritry ny fiteny tsirairay), nefa ny ankamaroany dia fiteny maty.
Fiteny aostrôneziana
Misy mpahay fiteny sasany dia manasokajy ho vondrona manokana ny fiteny tenenina ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Ginea Vaovao, ka tsy manakambana azy ireo amin' ny fiteny ao amin' ny nosy maro ao Pasifika.
Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia
Ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia dia vondrom-pianakaviam-piteny maro miampy fiteny manirery maro ao Aostralia sy ny nosy manodidina, afa-tsy i Tasmania. Tsy fantatra mazava ny fifandraisan' ireo fiteny ireo. Ny ankamaroan' ny fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia dia azo avondrona anatin' ny fianakaviam-piteny pama-niongàna, izay ahitana ny 90 %n' ny velaran-tanin' i Aostralia. Ny sisa hafa dia mitsinjara amin' ny fianakaviam-piteny miisa 27 izay hita any amin' ny faritra farany avaratra.
Fiteny eorôpeana
Vokatry ny fanjanahan-tany dia fahita indrindra any Ôseania ny fiteny frantsay sy ny fiteny anglisy. Maro ny fiteny pijina sy kreôly (izay ampiasana hifaneraserana ka indraindray manjary fitenin-drenin' ny olona maro) nipoitra vokatry ny fifampikasohan' ny fiteny eorôpeana sy ny fitenin' ny tompon-tany.
Jereo koa
Ny kôntinenta: Afrika - Azia - Eorôpa - Amerika - Ôseania
Didy Folo
vignette|319x319px|I [[Mosesy sy i Aarona miaraka amin' ny Didy Folo, nataon'i Aron de Chavez, taona 1674.]] Ny Didy Folo dia fitambaran-tsoratra mirakitra toromarika momba ny fitondran-tena sy ny fivavahana izay hita ao amin' ny Baiboly sady voalaza ao fa nosoratan' ny "tanan' Andriamanitra" tamin' ny vato fisaka sy nomeny an' i Mosesy (na Môizy) tao amin' ny tendrombohitra Sinay (na Hôreba). Amin' ny teny hebreo dia atao hoe עֲשֶׂרֶת הַדִּבְּרוֹת / ʿAsereth ha-Diberoth izay midika hoe "teny folo" ny Didy Folo, ary amin' ny teny grika dia δεκάλογος / dekálogos izay midika hoe "teny folo" ihany koa (Jereo: Eksôdôsy 34:28; Deoterônômy 4:13).
Ny Didy Folo ao amin' ny Bokin' ny Eksôdôsy
2 Izaho no Jehovah Andriamanitrao, Izay nitondra anao nivoaka avy tany amin' ny tany Egypta, tamin' ny trano nahandevozana.
4 Aza manao sarin-javatra voasokitra ho anao, na ny mety ho endriky ny zavatra izay eny amin' ny lanitra ambony, na izay etỳ amin' ny tany ambany, na izay any amin' ny rano ambanin' ny tany.
5 Aza miankohoka eo anatrehany, ary aza manompo azy; fa Izaho, Jehovah Andriamanitrao, dia Andriamanitra saro-piaro ka mamaly ny heloky ny ray amin' ny zanaka hatramin' ny zafiafy sy ny zafindohalika, dia amin'izay mankahala Ahy;6 nefa kosa mamindra fo amin' ny olona arivo mandimby izay tia Ahy ka mitandrina ny didiko.
7 Aza manonona foana ny anaran'i Jehovah Andriamanitrao; fa tsy hataon'i Jehovah ho tsy manan-tsiny izay manonona foana ny anarany.
8 Mahatsiarova ny andro Sabata hanamasi­na azy. 9 Henemana no hiasanao sy hanaovanao ny raharahanao rehetra. 10 Fa Sabatan' i Jehovah Andriamanitrao ny andro fahafito; koa aza manao raharaha akory ianao amin' izany, na ny zanakao-lahy, na ny zanakao-vavy, na ny ankizilahinao, na ny ankizivavinao na ny biby fiompinao, na ny vahininao izay tafiditra eo am-bavahadinao. 11 Fa henemana no nanaovan' i Jehovah ny lanitra sy ny tany sy ny ranomasina mbamin' izay rehetra ao aminy, dia nitsahatra Izy tamin' ny andro fahafito; izany no nitahian' i Jehovah ny andro Sabata sy nanamasinany azy.