Bezanozano
Tantara
Ny fiarahamonin' ny Bezanozano dia tonga tamin' ny andro volamenany tamin' ny taonjato faha-18, izay nanaovany ny raharahan' ny mpanelanelana amin' ny varotra teo amin' ny Merina any amin' ny faritra avo sy ny Eorôpeana sy Arabo mpivarotra andevo tonga teo amin' ny morontsiraka atsinanana. Indraindray ny Bezanozano dia nifampiraharaha mivantana tamin' ireo mpivarotra frantsay; nosamborina ny sasany ary namidy ho andevo. Io andraikitra maha mpanelanelana io dia nahafahan' ny Bezanozano nanangona harena be amin' ny andevo sy ny omby. Nisy tamin' ireo harena ireo no azo tamin' ny alalan' ny fanafihana andevo teny amin' ireo mponina tao amin' ny Fanjakan' Imerina mifanolo-bodirindrina aminy, izay tao anatin' ny ady an-trano niteraka tsy filaminana tamin' izany. Lasa foiben' ny varotra ho an' ny Bezanozano ny tanànan' i Moramanga. Nitombo be ny isan' ny andevo nananan' ny Bezanozano tamin' ny tapaky ny taonjato faha-18, ka tamin' ny 1768 dia nipoaka ny fikomian' ny andevo; nangataka ny fanampian' ny Eorôpeanina ny Bezanozano mba hampijanonana izany. Mba hanamafisana bebe kokoa ny toekarenany, dia nanao fifanarahana tamin' ny Fanjakana Betsimisaraka izay natanjaka tao atsinanana ny Bezanozano. Nanana fifandraisana ara-toekarena tsy tapaka tamin' ny Eorôpeana izy ireo ka afaka nanolotra piastra espaniôla ho fanampin' ny andevo atakalo basy avy amin' ny mpivarotra eorôpeana. Matetika ireo mponina amin' ny tanàna mifanila amin' ny tanin' ny Bezanozano no nasaina hanampy amin' ny fitaterana ny entam-barotry ny Bezanozano satria nihoatra ny isan' ny mpiasa bezanozano afaka manao izany ny isan' ny olona ilaina amin' izany. Tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 dia niely tamin' ny faritra avo roa heny noho ny haben' ny velaran-tany heveriny ho tanindrazany ankehitriny ny Bezanozano, manomboka any Angavokely any andrefana ka hatrany amin' ny hantsan' ny Betsimisaraka miantsinanana, ary mianatsimo hatrany amin' ny 12 km miala an' i Beparasy. Nipoitra tamin' io fotoana io ny mpanjaka bezanozano voalohany sady tokana, dia Randrianjomoina. Ny haren' ny faritra dia nandrisika fanjakana maro hafa hanandrana handresy an' ny tanin' ny Bezanozano, saingy tsy nisy nahomby raha tsy ny mpanjaka Andrianampoinimerina avy any Imerina mpifanolo-bodirindrina (1810), izay namela an-dRandrianjomoina sy ireo filohan' ny Bezanozano hihazona ny toerany, fa nitaky amin' izy ireo ny fahandoabana vola ho fanomezam-boninahitra azy isan-taona. Nafana fo nanohitra ny fahefan' Andrianampoinimerina nandritra ny fotoana nanjakany ny Bezanozano ary tsy nety nisaona tamin' ny nahafatesan' io mpanjaka io. Tamin' ny nahafatesan' ilay mpanjaka merina, dia nikomy tamin' ny manam-pahefan' ny Fanjakan' Imerina ny vahoaka bezanozano maro hafa. Namaly faty Radama I, zanany lahy sady nandimby azy, ka nandoro tanàna lehibe Bezanozano sy namono ny mponina tao. Radama sy ny miaramilany miisa 30 000 no nahafehy soa aman-tsara ny tanin' ny Bezanozano nanomboka tamin' ny taona 1817, nankany Toamasina, izay vao mainka nanitatra ny fahefany tamin' ny Betsimisaraka. Nametraka ny fifehezana ny Bezanozano i Radama ka nampanao fanompoana (asa tsy andraisan-karama atao ho solon' ny hetra) mba hamokatra vary sy omby ary entana be dia be hafa izay homena ny mpanjaka merina ho hetra isan-taona. Nosokafan-dRadama I ny lalam-pitaterana lehibe miainga ao Antananarivo renivohitra, mamakivaky ny tanin' ny Bezanozano ka hatrany amin' ny seranan-tsambon' i Toamasina. Ny mpanjakavavy Ranavalona I nandimby azy dia nanangana orinasa fanefana fitaovam-piadiana tao Mantasoa any amin' iny faritra iny ary lalam-pitaterana faharoa mihazo an' i Toamasina, izay mamehy tsara ny ilany atsimon' ny tanin' ny Bezanozano eo anelanelan' ireo lalam-barotra roa lehibe ireo. Vokany, noraofina ny mponina teo an-toerana mba hanao asa maimaimpoana ho an' ny tetikasam-panjakana lehibe toy ny fikojakojana ny lalana sy ny fanohanana ny fitaterana mitanjozotra. Nifamatoptra tamin' ny asa tsy karamaina sy ny fitaterana entana ny Bezanozano tao an-tsain' ny Merina maro, hany ka nisy fomba fijery miforona izay tsy mitsahatra mandraka ankehitriny izay mampifangaro ny anarana hoe Bezanozano amin' ny hoe andevo. Io pôlitika io dia vokatry ny naha lao monina ny faritra Ankay. Tamin' ny taona 1830 dia nisy fikomiana nataon' ny Bezanozano tamin' io asa an-terivozona io ka nanelingelina ny varotra teo anelanelan' ny renivohitra sy ny morontsiraka atsinanana mandra-pandravan' ny tafika merina an' izany. Ny harena voajanahary ao amin' ny faritanin' ny Bezanozano dia notrandrahana bebe kokoa tamin' ny fitondran' ny Merina, anisan' izany ny hazo sy ny vy; be dia be tao amin' ny ampahany amin' ny tanin' ny Bezanozano ny akoram-by satria tsy mbola nianatra nanefy azy io ny mponina ao an-toerana. Ny kolontsaina merina koa dia nitombo nandritra ny taonjato faha-19 ka nampiditra ny fambolena voanjo sy tsaramaso ary ny fanamboarana fasana vato sy trano gasy.