cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kristianisma eto Madagasikara
vignette|316x316px|Fiangonana katôlika ao Antsirabe Ny kristianisma eto Madagasikara dia iray amin' ireo fivavahana arahin' ny mponin' i Madagasikara, indrindra ny Malagasy, ankoatry ny fivavahan-drazana sy ny finoana silamo sy ny hafa koa. Ny 41 %n' ny Malagasy dia Kristiana, araka ny tatitry ny US Departement of State tamin' ny taona 2011. Hita ao ny sampan' ny fivavahana kristiana toy ny Fiangonana nohavaozina sy ny Fiangonana loterana sy ny Fiangonana katôlika sy ny Fiangonana adventista sy ireo Fiangonana evanjelika tsy mitsaha-mihamaro. Miezaka ny hampitombo isa ny fiangonany ny Ôrtôdôksa sy ny Anglikana sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 2004 dia niisa 72 ny "fikambanana ara-pinoana" voasoratra ao amin' ny lisitra ôfisialy tanan' ny fanjakana malagasy. Manodidina ny 200 any ho any ny isan' ny karazam-piangonana eto Madagasikara tamin' ny taona 2020, ka ny ankamaroan' ireo dia fiangonana vao niorina taty afara, dia ireo fiangonana evanjelika na ara-pilazantsara sy pentekôtista.
Fidiran' ny fivavahana kristiana
Ny katôlisisma dia efa nisy nitondra teto amin' ny Nosy hatramin' ny faran' ny taonjato faha-16, sady efa nisy ny nanandrana nanao asa misiôna tamin' ny taona 1540 avy eo tamin' ny nahatongavan' ny Dôminikanina tamin' ny taona 1580 ary ny Zezoita tamin' ny taona 1610. Tsy nahitam-pahombiazana kely izany raha tsy tany amin' ny taona 1642.
Ireo misiônera avy amin' ny London Missionary Society (LMS) no nahomby tamin' ny fampidirana voalohany ny fivavahana kristiana tamin' ny taona 1818 ka ny prôtestantisma izany, na dia efa nitondra ny fivavahana katôlika aza ireo vazaha nandalo taty Madagasikara tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16. Tamin' ny nidiran' ny fivavahana kristiana teto Madagasikara dia tao anaty fanarahana ny fivavahan-drazana ny Malagasy, indrindra ny tao amin' ireo lapan' ny mpanjaka, ka singanina manokana ny tao Imerina. Tsy mbola nisy anefa ny fanenjehana ny kristianisma satria ny fandrosoana nentin' ireo misionera no navesa-danja tamin' ny mpanjaka Radama I. Nampiely ny prôtestantisma sady nampianatra literatiora tamin' ny alalan' ny Baiboly voadika amin' ny fiteny malagasy ireo misionera ireo tao amin' ny sekoly naoriny tao afovoan-tany araka ny fanirian' ny mpanjaka. Tamin' ny taona 1830 no vita dika amin' ny teny malagasy ny Testamenta Vaovao. Tamin' ny taona 1835 dia vita dika amin' ny teny malagasy ny Baiboly iray manontolo.
Ny fanenjehana ny fivavahana kristiana
Fatra-pifikitra amin' ny fivavahan-drazana ny mpanjakavavy ka nanenjika mafy ny Kristiana sy nandroaka ny misionera ary nandoro ny Baiboly. Tamin' ny taona 1831 dia voarara ny fananana Baiboly sy ny fivavahana kristiana. Tamin' izany fotoana izany no nampisy ny Kristiana malagasy maty martira voalohany ka isan' izany Rasalama (taona 1837). Nanahy mantsy ilay mpanjakavavy sao mahavery hasina ny sampy sy ny razana ny fivavahana amin' ny razam-bazaha. Tsy nankasitrahany koa ny fitoriana ny fitovian' ny samy olombelona izay manohintohina ny rafitra ara-pôlitika sy ara-toekarena izay niorina amin' ny fisian' ny andevo. Tsy nekeny hotonga Kristiana (hatao batisa) ny miaramilany. Hatramin' ny sekoly naorin' ireo misionera dia tsy azoazony fa ataony hoe "misoko olona". Tamin' ny taona 1849 no tena nafana ny fanenjehana ka ao ny nodorana velona, ny notapahin-doha sy ny navarina tao Ampamarinana.
Ny prôtestantisma lasa fivavaham-panjakana
Tamin' ny fitondran-dRadama II (nanjaka tao anelanelan’ ny taona 1861 sy 1863) sy Rasoherina (nanjaka teo anelanelan’ ny taona 1863 sy 1868) dia niverina nalalaka indray ny fivavahana kristiana sy ny famakiana Baiboly. Nanome fahalalahana ny finoana isan-karazany teo amin' ny fanjakany Radama II. Rasoherina moa dia lasa Kristiana ka nampandoro ny sampi m-panjakana sy nanao ny fivavahana kristiana ho fivavaham-panjakana. Maro noho izany ireo tao an-dapa sy ireo olona ao amin' ny saranga ambony tao Imerina niova ho Kristiana nefa ny ankamaroany dia lazain' ny mpahay tantaram-piangonana fa "nanao rebik' ondry".
Tonga teto tsy nisy mpanakantsakana ny misionera prôtestanta anglisy tao amin' ireo fikambanana toa ny Misiona anglikana, dia ny Church Missionary Society sy ny Society for the Propagation of the Gospel izay tonga tamin' ny taona 1864; ny Misiona loterana norveziana, dia ny Norvegian Missionary Society (norveziana: Norsk Misjonsselskap) tamin' ny taona 1866; ary ny Misiona frenjy, Friends of Foreign Mission Association tamin’ ny taona 1867.
Fidiran' ny fivavahana katôlika
Ny Fiangonana katôlika rômanina dia tafiditra teto Madagasikara tamin' ny alalan' ireo masoivoho sy misionera frantsay tamin' ny tenantenan' ny taonjato faha-19, nefa tsy nitombo ny isan' ny mpanaraka azy raha tsy tamin' ny fanombohan' ny fanjanahan' ny Frantsay an' i Madagasikara tamin' ny taona 1896.
Fahazoan' ny Katôlika vahana
Lasa zanatanin' i Frantsa i Madagasikara tamin' ny taona 1897 nefa tsy nanohana ny misiona katôlika i Galliéni (nanapaka an' i Madagasikara tamin' ny taona 1896-1905) na dia tsy nanavakavaka fivavahana. Amin' ny ankapobeny anefa dia nahazo vahana ny katôlisisma ka somary sahirana noho ny fanenjehana ny Prôtestanta. Sahirana ny Prôtestanta tamin' ny fotoana nanombohan' ny fanjanahan-tany noho ny nataon' ireo Zezoita (frantsay: Jésuites) izay nampifangaro ny raharaha pôlitika sy ny raharaham-pivavahana ka nanao ny Prôtestanta ho sakaizan' ny Anglisy sy ho fahavalon' ny Frantsay. Maro ireo mpino prôtestanta niala amin’ ny fiangonany noho ny tahotra. Fotoana nisian' ny tsy fifanarahan' ny Prôtestanta sy ny Katôlika malagasy izany. Tamin' ny nanapahan' ireo governora manaja ny maha fanjakana laîka an' i Frantsa vao niverina nalalaka indray ny safidy momba ny fivavahana. Naverina tamin’ ny Prôtestanta ihany ny trano fiangonana prôtestanta lasan' ny Katôlika taty aoriana, afa-tsy ny fiangonana tao amin' ny faritr' Ambatomanga. Tamin' ny taona 1938 no nahavitana printy ny Baiboly katôlika voalohany amin' ny teny malagasy.
Fitomboan' ny isan' ny antokom-pivavahana kristiana
Tonga teto Madagasikara ny misionera adventista tamin' ny taona 1926 ary tafaorina teto koa ny Fiangonana adventista tamin' ny taona 1927. Tamin' ny taona 1930 dia tafaorina teto Madagasikara koa ny Fiangonana ôrtôdôksa. Efa nahatsangana ny sinôdany ny fiangonana anglikana tamin’ ny taona 1937.
Fanafahana an' i Madagasikara
Tamin' ilay raharaha 1947 dia maro ny Kristiana malagasy (indrindra ny Prôtestanta) no nampangaina ho niray tetika tamin' ny mpanohitra ny fanjakana frantsay. Tetsy an-daniny koa dia niampanga ny Kristiana ho mpiray tsikombakomba tamin' ny Vazaha ny fikambanana mpanafaka tanindrazana Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache (MDRM) izay nanimba sy nandroba ny trano fiangonana tamin' ny faritra sasany teto Madagasikara.
Fahaleovan-tenam-piangonana
Taorian' ny nahazoan' i Madagasikara ny fahaleovan-tena no nandraisan' ny Malagasy koa ny fitantanana feno ny fiangonana na dia tsy afa-niala tamin' ny fanohanana avy any ivelany izany fiangonana izany. Nahazo fahaleovan-tena tamin' ny taona 1950 ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM). Tamin' ny taona 1968 dia tonga fiangonana iray nomena ny anarana hoe Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM) ny fikambanan' ny fiangonana telo nohavaozina, dia ny Fiangonana Frenjy Malagasy (FFM) sy ny Fiangonana ara-Pilazantsara eto Madagasika (FPM) ary ny Fiangonan' i Kristy eto Madagasikara (FKM). Niorina ara-panjakana koa ny fiangonana anglikana, dia ny Eklesia Episkopaly Malagasy (EEM) tamin’ ny taona 1969.
Fivavahana kristiana sy kômonisma
Tamin' ny vanim-potona nanjakan' ny firehana ara-pôlitika kômonista tamin' ny firenena maro dia nisy ny tsy fankasitrahan' ny mpitondra fanjakana ny fivahana kristiana teto Madagasikara.
Ny katôlisisma
vignette|Marie Immaculée Conception ao Andohalo Ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina eto Madagasikara, izay niorina tamin' ny taona 1857, dia isan' ny fiangonana katôlika maneran-tany izay eo ambany fitarihana ara-panahin'ny Papa ao Rôma. Fivavahana voalohany eto Madagasikara ny Fiangonana katôlika raha ny habetsahan' ny mpino no jerena, izay maherin' ny 4 000 000 any ho any, izany hoe manakaiky ny iray ampahefatry ny mponin' ny Nosy.
Ankehitriny dia efa misy ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Malagasy (frantsay: Eglise Catholique Apostolique Malgache) izay manana ny foiben-toerany any Bekily ao amin'ny Faritra Androy.
Ny Fiangonana ôrtôdoksa
Ny fiangonana ôrtôdôksa eto Madagasikara dia isan' ny fiangonana tatsinanana efa tafasaraka tamin' ny fiangonana katôlika tany aloha. Fehin' ny Fiangonana Ôrtôdôksan' i Aleksandria sy Afrika manontolo izy. Tamin' ny taona 1930 no niorina voalohany teto Madagasikara ny fiangonana ôrtôdôksa.
Ny anglikanisma
Ny anglikanisma eto Madagasikara dia hita amin' ny alalan' ny Eklesia Episkopaly Malagasy, hafohezina amin' ny hoe EEM. Miombona ao amin' ny Firaisambe anglikana na Fiombonam-be anglikana (Anglican Communion) izay mampifandray ny Anglikana maneran-tany ny EEM. Azo lazaina ho niorina tamin' ny taona 1864 na 1969 ny EEM.
Ny prôtestantisma
Ny prôtestantisma dia efa tonga teto Madagasikara tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka. Ny prôtestantisma eto Madagasikara dia misy fiangonana maro ka ny roa voalohany tonga teto Madagasikara dia ny loteranisma sy ny kalvinisma. Ny 25 %n' ny Malagasy dia Prôtestanta.
Ny loteranisma
Tsy ny FLM ihany no fiangonana loterana eto Madagasikara fa ao koa ireo fiangonana niforona taty aoriana vokatry ny tsy fifanarahana tao amin' ny FLM.
Ny Fiangonana Loterana Malagasy (FLM), dia fiangonana kristiana prôtestanta vokatry ny fitoriana ny Filazantsara nataon' ireo misionera avy tamin' ny Misiona Norveziana (anglisy: Norwegian Missionary Society - NMS) nanomboka ny taona 1866 sy ny Misiona Amerikana (Americana Lutheran Church - ALC) nanomboka tamin' ny taona 1888. Tao Betafo no niorina ny trano fiangonana loterana voalohany teto Madagasikara. Tamin' ny taona 1950 anefa vao nahazo fahaleovan-tena io fiangonana io ary tamin' io koa no niantsoana azy amin' ny hoe FLM. Ankehitriny dia misy mpino eo amin' ny 3 000 000 (11 %n' ny Malagasy; 26 %n' ny Kristiana) any ho any ny FLM.
Ireto ny tena fantatra amin' ireo fiangonana loterana ankoatry ny FLM:
- ny Fiangonana Loterana Malagasy Nohavaozina (FLMN) izay nisitaka tamin' ny FLM tany amin' ireo taona 70 noho ny tsy fankasitrahana ny rafi-pitantanana, fa tsy noho ny foto-pampianarana; io no fiangonana loterana fantatra indrindra manaraka ny FLM. Matanjaka io fiangonana io ao amin' ny distrikan' Antanifotsy sy ao Antananarivo. Ahitana azy koa ny any Toliara sy any Mahanoro.
- ny Fiangonana Protestanta Loterana Malagasy (FPLM) izay ao Ankofafa any Fianarantsoa ny misy ny foibeny.
Ny kalvinisma na nohavaozina
Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM), dia niforona vokatry ny fitambaran' ny fiangonana telo notarihin' ny London Missionary Society (tonga teto tamin' ny taona 1818) ny Société des Missions Evangeliques de Paris (tonga teto tamin' ny taona 1867) ary ny Frends Foreign Missionary Association (tonga teto tamin' ny taona 1897). Mikambana amin' ny Communion Mondiale des Eglises Réformées ny FJKM. Tamin' ny taona 1968 vao nitondra io anarany io ity fiangonana ity.
- ny Fiangonana Malagasy Tranozozoro Antranobiriky (FMTA) dia fiangonana avy amin' ny London Missionary Society (LMS) tamin' ny taona 1894 izay niala noho ny tsy fifanarahana nisy tamin' ny pastora malagasy sy ny misionera anglisy izay nihevitra azy ireo ho mpanampy fotsiny ihany. Ny pastora Rajaonary no nitantana an' io fiangonana voalohany.
- ny Misiona Evanjelika Teratany eto Madagasikara (METM) dia fiangonana naorin' ny pastora Rakotobe Andriamaro tamin’ ny taona 1955. Miara-miasa amin' ny FJKM ny METM.
- ny Fiangonana Protestanta Vaovao eto Madagasikara (FPVM) dia fiangonana niala avy amin' ny FJKM noho ny tsy fitoviam-pomba fijery ny amin' ny asam-pifohazana. Tamin' ny taona 2002 no nanorenan' ny mpitandrina Randrianantoandro Jean Joseph azy io.
- ny Fiangonana Kristianina Fifohazana eto Madagasikara (FKFM)
- ny Fiangonan' ny Fifohazan' ny Mpianatry ny Tompo, niorina tamin' ny taona 1954.
- ny Fiangonan' ny Fifohazam-Panahy Malagasy, niorina tamin' ny taona1963/64.
- ny Fiangonana Tana City Church (TCC), niorina ny faran'ny taona 90 (fiangonana Reformé Evanjelika nivoaka taty aoriana)
Ny adventisma
Ny Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito eto Madagasikara dia fiangonana kristiana niorina tamin' ny taona 1927. Misionera avy ao amin' ny nosy Maorisy no nitondra ny adventisma teto Madagasikara tamin' ny taona 1910. Notokanana ny fiangonana voalohany tao Manjakaray ny 27 Aogositra 1927. Mihoatra ny 76 000 ny Malagasy adventista izay manana trano fiangonana mihoatry ny 1 200.
Ny evanjelisma sy ny karismatika
Betsaka ny fiangonana niorina taorian'ireo fiangonana voalaza anarana etsy ambony, izay samy mikarakara ny ara-panahin' ny Malagasy sy ny mponina eto Madagasikara, ka ny ankamaroany dia ao amin' ny atao hoe evanjelisma sy ny karismatika. Tsy mitsaha-mitombo isa ireo fiangonana ireo. Maro amin' izy ireo no matetika lazaina amin' ny anarana hoe "fiangonana zandriny".
Ny Vavolombelon' i Jehovah sy ny Olomasin' ny Andro Farany
Ireto fiangonana roa ireto no tsy azoazon' ny ankamaroan' ny Kristiana hafa indrindra noho ny finoan' izy ireo betsaka zavatra tsy itoviany amin' ny finoana sy fampianaran' ny fiangonana mahazatra ny Malagasy. Izany no ilazan' ireo fiangonana tranainy azy ireo tsy amim-pihambahambana hoe "sekta".
Ny Vavolombelon' i Jehovah
Tamin' ny 1925 no nitsidika voalohany an' i Madagasikara ny iraky ny Fikambanan' ny Vavolombelon' i Jehovah. Tamin' ny taona 1970 dia tsy neken' ny fitondram-panjakana malagasy ny fikambanan' ny Vavolombelon' i Jehovah notarihin' ireo teratany vahiny. Tamin' ny taona 1984 vao neken' ny fanjakana malagasy ny fijoroan' ny fikambanan' ny Mpianatra ny Baiboly ary tamin' ny taona 1994 vao nankatoavin' ny fanjakana ny Fikambanan' ny Vavolombelon' i Jehovah eto Madagasikara. Tsy mino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa sy ny Fanahy Masina ny Vavolombelon' i Jehovah.
Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany
Ny Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany, dia niorina tamin' ny taona 1993. Fantatry ny Malagasy amin' ny anarana hoe "Fiangonana Môrmôna" ity fiangonana ity. Razanaparany Ramiandrisoa no nitondra ny môrmônisma teto Madagasikara tamin' ny taona 1989. Efa Tamin' ny taona 1990 no nananganana ny fiangonana, nefa tamin' ny taona 1993 vao voaorina ara-panjakana ny izany fiangonana izany ka Razanapanala Ramiandrisoa no lasa filohany. Amin' ny Olomasin' ny Andro Farany dia Andriamanitra samy hafa nefa miara-miasa ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.
Ireo fiangonana ao amin' ny FFKM
Misy efatra ireo fiangonana mikambana ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara ka ireto avy izany.
Ny FJKM sy ny FLM dia mikambana ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara (FFPM) amin' ny maha fiangonana samy prôtestanta sady nateraky ny reformasiona azy ireo. Ny Eklesia Episkopaly Malagasy (EEM) anefa tsy ao anatin' io fiombonana io sady tsy tena fantatra loatra ho prôtestanta raha eto Madagasikara na dia tsy voatery ho izany ny zava-misy any ivelany (Jereo: Anglikanisma).
Ny traikefa efa azo
Ny ekiomenisma eo amin' ireo fiangonana kristiana eto Madagasikara dia ahitana ny fiaraha-mivavaka amin' ny fotoana sasantsasany eo amin' ny fiangonana maromaro, ka ny lohany amin' izany dia ireo ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara, izay niorina tamin' ny taona 1980.
Izany ekiomenisma izany dia miseho amin' ny alalan' ny fanaovana fivavaka iraisam-pinoana amin' ny fotoana voatondro sasany. Tsy mijanona amin' ny lafiny ara-pivavahana ihany ny ekiomenisma malagasy fa miitatra amin' ny fiaraha-mikaon-doha amin' ny famahana ny olana ara-sôsialy sy ny disadisa ara-pôlitika misy eto Madagasikara. Endrika isehoan' ny ekiomenisma koa ny tsy famerenana manao batisa na batemy ny mpino mifindra finoana avy amin' ny fiangonana iray mankamin' ny fiangonana iray hafa samy mpiombona. Iraisany ireo fiekem-pinoana ekiomenika, ny vavaka nampianarin' ny Tompo, ny hira sasany izay efa nahavitany boky (Miara-mizotra). Efa nisy koa fandikan-teny ny Baiboly niraisan' ireo fiangonana mpikambana ireo, dia ny Baiboly Dikan-teny Iombonana Eto Madagasikara (DIEM) izay ezahana vakina amin' ny fanompoam-pivavahana iraisam-pinoana.
Eliza Freda
Eliza Freda (1900 - 1962)
Kristianisma eto Madagasikara
Ny traikefa efa azo
Efa manana toeram-piofanana iraisana momba ny ekiomenisma ny FFKM, dia ny Ivontoeram-Pampianarana Ambony momba ny Ekiomenisma (IPAE), izao ny FFKM.
Eliza Freda
Pôeta - Mpanoratra tantara an-tsehatra - Mpamoron-kira - Mpiasam-panjakana
Kristianisma eto Madagasikara
Ny zavatra mbola tsy mamparisika
Tsy dia mahazoazo ny fiombonanam-bavaka ireo fiangonana lazaina hoe "zandriny" izay lazain' ny mpino ao amin' ny "fiangonana zokiny" sasany hoe "sekta". Voailika avy hatrany sady tsy mieritreritra ny hikambana ao koa ireo fiangonana tsy mino ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy sy tsy mino ny Trinite araka ny fampianaran' ny fanekem-pinoana ekiomenika an' izany.
Eliza Freda
Fandalinan'i Heriarilala Ratsimbazafy
NY FIAINANY SY NY FIANARANY Teraka tao Ambositra tany ho any amin’ny taona 1900 ANDRIANALY Alfred izay fantatra amin’ny solon’anarana hoe Eliza Freda. Nodimandry ny 1962 teo amin’ny faha-62 taonany izy. Voataiza tamin’ny fivavahana Kristianina izy raha nanovo fahalalana tao amin'ny sekoly kristianina Benjamin ESCANDE ao Ambositra araka ny voasoratra ao amin’ny Takelaka Notsongaina I tak 65. Mpitandrina Frantsay avy amin’ny MPF na Mission Protestante Française i Benjamin ESCANDE ka nampitondraina ny anarany ny sekoly. Na dia tamin'ny teny frantsay aza ny fampianarana tamin'ny Fanjanahantany dia tsy natao tsinontsinona ny fampianarana ny taranja malagasy tao amin'ity sekoly ity. Nampivelatra ny fitiavan'ny mpianatra ny literatiora malagasy izany ka tao amin'ny andiany faharoa navoakan'ny sekoly indrindra no nahitana ny Pôety Eliza Freda sy Bolespara (Rafanoharana); ny Pôety S. Bem (Randrianasolo) indray dia tao amin'ny andiany fahatelo araka ny nosoratan'i Robert Martel, 2011.<be> Mpiasam-panjakana i Eliza Freda nanomboka tamin’ny taona 1925 ary Mpanoratra tamin’ny fanjanahan-tany rahateo. Heverina àry fa izany no anton’ny tsy nahazoana torohay maromaro mikasika azy, ary mety ho nahatonga azy niafina tamina solon’anarana mifanahatahaka amin’ny anaram-behivavy. Tsy fantatra mazava rahateo ny Ray sy Reny niteraka azy, toy ny tsy nahafantarana ny mombamomba ireo iray tampo aminy, ankoatra an'i ROSA BEBY rahalahiny mpanoratra, niaraka namorona taminy ny tantara an-tsehatra mitondra ny lohateny hoe "Tranon-kala". Tonian'ny fanoratana ny gazety Tatsinanana izy araka ny voasoratra ao amin'ny Takelaka Notsongaina. ELIZA FREDA SY NY POEZIA MPAMORONA TANTARA AN-TSEHATRA MPAMORONA TONONKIRA FANAPARIAHANY NY ASA SORANY FIKAROHANA MOMBA AZY http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-42.html
Kristianisma eto Madagasikara
Ny zavatra mbola tsy mamparisika
Tsy mbola voakasiky ny ekiomenisma amin' ny fomba lalina koa ny lafiny ara-teôlôjia (tenim-pinoana, foto-pampianarana, sns) izay ahitana fahasamihafam-pinoana sarotra aravina, indrindra eo amin' ny Katôlika sy ny Prôtestanta. Ny FLM sy ny FJKM, izay samy prôtestanta, no afaka mampifanakaiky ny teôlôjiany noho ny fampianaram-pinoany tsy mifanalavitra firy vokatry ny maha samy fiangonana nateraky ny reformasiona azy ireo. Tsy mboka miara-mandray eokaristia na fanasan' ny Tompo, izay marika hita maso, ankoatry ny batisa na batemy, sady sakramenta roa tokony hiraisan' ny fiangonana mpiombona, ny Kristiana ao amin' ny FFKM. Tsy mbola mifampiditra alitara (na ôtely) ny mpitondra fiangonana na dia efa afaka mifampiditra trano fiangonana sy mifampindrana polipitra aza. Na dia efa misy aza ilay Baiboly DIEM dia maro ny mpitarika fotoam-pivavahana sy ny mpitondra fivavahana mampiasa ny Baibolin' ny fiangonany amin' ny fotoana anaovana fivavahana iraisam-pinoana.
Eliza Freda
Fandalinan'i Heriarilala Ratsimbazafy
"Ao ambany dongon-tany, ao anaty vatam-paty misy reny tsy miteny, hatry ny ela no tavela" — Eliza Freda
Kristianisma eto Madagasikara
Ny kristianisma sy ny fivavahan-drazana malagasy
Tokotokony ho ny antasasaky ny Malagasy no manaraka ny fivavahan-drazana, araka ny tatitry ny US Department of State tamin' ny taona 2011, fa 4,5% kosa izany hoy ny Pew Research Center tamin' ny taona 2010.
Fifanandrenana
Hatramin' ny fiandohan' ny fivavahana kristiana teto Madagasikara no nisian' ny fifanandrenana teo aminy sy ny fivavahan-drazana malagasy. Ny Kristiana milaza fa asan' ny devoly na asan' ny maizina ny fivavahan-drazana malagasy fa ny mpandala ny fivavahan-drazana kosa miampanga ny Kristiana ho mpanimbazimba ny zavatra navelan' ireo nahitany masoandro. Teo amin' ny tantara dia i Ranavalona I no nalaza tamin' ny fiarovana ny fivavahan-drazana manoloana ny kristianisma izay niteraka ny fanenjehana mamaivay ny mpanaraka ity farany. Rehefa maty Ranavalona I dia nahazo laka amin' izay ny fivavahana kristiana. Miseho ny fanoheran' ny Kristiana ny fivavahana amin' ny sampy, ny fivavahana amin' ny razana, ny finoana ny tromba sns, indrindra eo amin' ireo fiangonana prôtestanta (ao amin' ny sehatry ny fifohazana) sy evanjelika. Mandraka ankehitriny dia mahazo laka ny kristianisma ka na amin' ny sehatra ara-pôlitika sy ao amin' ny fitondram-panjakana aza dia tsy mipetraka mazava ny maha fanjakana laîka an' i Madagasikara.
Fiangonana Loterana Malagasy
thumb|[[Raozin' i Lotera|252x252px]]Ny Fiangonana Loterana Malagasy, izay hafohezina amin' ny hoe FLM, dia fiangonana kristiana prôtestanta eto Madagasikara izay nateraky ny fitambaran' ireo fikambanana misiônera loterana tamin' ny taona 1950 niasa teto Madagasikara, sady miray amin' ny Fiangonana Loterana maneran-tany izay nipoitra avy tamin' ny Refôrmasiôna nataon-dry Martin Lotera. Nanohy ny fampianaran' ireo misiônera loterana tonga teto Madagasikara nefa manana ny fahasamihafany amin' ny fiangonana loterana any ivelany ny FLM noho ny fisian' ny fifohazana izay mampiavaka ny prôtestantisma eto Madagasikara, izay mandray anjara lehibe amin' ny fitaomana ny olona ho kristiana. Laharana fahatelo ny FLM raha ny habetsahan' ny mpino no jerena (eo anelanelan' ny 3 tapitrisa sy 4 tapiptrisa any ho any). Maro amin' ireo mpino ao aminy no misahana ny asan' ny misionera any amin' ny firenen-kafa toa an' i Kamerona sy i Papoa Ginea Vaovao ary i Tailandy.
Ny niandohany
vignette|251x251px|Mpianatra pastora tao Masinandrainy tamin'ny taona 1893 (tahirin-tsarin'ny NMS). Ny fiangonana loterana teto Madagasikara dia vokatry ny fitoriana ny Filazantsara nataon' ireo misiônera avy tamin' ny Misiona Nôrveziana (anglisy: Norwegian Missionary Society - NMS, na nôrveziana: Norsk Misjonsselskap) nanomboka tamin' ny taona 1866 sy ny Misiona Amerikana (Americana Lutheran Church - ALC sy Lutheran Board of Mission - LBM) nanomboka tamin' ny taona 1888. Tao Betafo no niorina ny trano fiangonana loterana voalohany nataon' i John Engh sy et Nils Nielsen teto Madagasikara ary i John Engh no pastora loterana voalohany tao.
Ny misionera loterana avy any Amerika dia tonga fotoana fohy taorian' izany ka nanorina stasiona, indrindra ny tao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara. Nomena ho sahanin' izy ireo io faritra io tamin' ny taona 1891 taorian' ny fangatahana nataon' izy ireo tamin' ny NMS, ka anisan' ny misionera amerikana tonga voalohany i Habstad sy i Tou.
Fanorenana fiangonana sy sekoly ary toeram-pitsaboana
vignette|Ny fiangonana loterana Antsirabe-Antampotanàna, niorina tamin' ny taona 1869. Raha vao tonga teto Madagasikara ny fikambanana misionera dia nanorina sekoly sy hôpitaly maro mba hampandrosoana ny fitoriana ny Filazantsara sy hanampiana ny fiarahamonina malagasy.
Anisan' ireo fiangonana voaorin' ireo misionera voalohany teto Madagasikara ireto tanisaina manaraka ireto:
Mankany amin' ny fahaleovan-tena
vignette|Ireo mpianatra ho pastora tao Masinandraina tamin' ny taona 1893. Ny pastora sady evanjelista loterana malagasy voalohany dia nofanin' ny misionera nôrveziana tao Ambatovinaky (1871 - 1885) alohan' ny hamindrana izany tany Masinandraina, ao akaikin' Antsirabe (1890 - 1893), avy eo tao Fianarantsoa. Fantatra amin' ny anarana hoe "Efapolo lahy" ny sekoly fanofanana pastora sy evanjelista tao Masinandraina, izay nisy mpianatra miisa 40 tamin' ny fiandohany. Efa nisy koa ny mpampianatra zaza madinika nofanina tao Masinandraina nanomboka tamin' ny Janoary 1878 rehefa voatsangan' i Lars Vig ny sekoly fanofanana mpampianatra.
Ireo misionera samihafa ireo, taorian' izay, dia nanorina fikambanana maro niaraka tamin' ny mpino loterana malagasy. Ny fikambanana misionera telo lehibe dia nikambana ho iray tamin' ny Novambra 1950 ka niova anarana hoe Fiangonana Loterana Malagasy. Niisa 1 800 ny fiangonana loterana efa niorina tamin' izany fotoana izany. Ny pastora Rakoto Andrianarijaona no lany ho filohan' ny FLM voalohany ny Septambra 1961 tamin' ny fanaovana synoda lehibe tany Toliara.
Ny fitomboany
Ny Fiangonana Loterana Malagasy dia fiangonana tsy mitsaha-mitombo indrindra amin' ny fiangonana loterana maneran-tany, vokatry ny asan' ny Fifohazana indrindraindrindra. Miisa 3 000 000 any ho any ny mpino loterana eto Madagasikara araka ny ny Lutheran World Federation sy ny ny World Council of Churches. Tamin' ny taona 2018 dia tombanana hoe 4 tapitrisa izany. Laharana fahasivy amin' ny fiangonana loterana lehibe indrindra maneran-tany mpikambana ao amin' ny Lutheran World Federation (LWF) ny FLM.
Misy synoda miisa 25 ny FLM ankehitriny ka anisan' izany ny Synoda FLM any Eorôpa sy fiangonana miisa 6 000 any ho any miparitaka manerana an' i Madagasikara sy any am-pitan-dranomasina. Tamin' ny taona 2018 no taoa nankalazana miaraka ny faha-500 taonan' ny Refôrmasiôna prôtestanta nataon' i Martin Lotera sy ny faha-150 taonana nahaterahan' ny Fiangonana loterana eto Madagasikara.
Ny Fifohazana
Ny Fifohazana dia fihetsiketsehana ara-panahy, miorina amin' ny Tenin' Andriamanitra, izay mirafitra ao amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy. Nanomboka tamin' ny fiovan' i Rainisoalambo tao Soatanàna ho Kristiana tamin' ny taona 1894 izany, izay nitarika olona maro atao hoe "mpiandry" hitory ny Filazantsara sy hiasa amin' ireo olona mbola tsy Kristiana ("Jentilisa") sy amin' ireo efa Kristiana nefa mbola manohy ny fivavahan-drazana malagasy. Manerana an' i Madagasikara dia ahitana toerana mitokana atao hoe "toby", izay andraisany ireo olona mila fampaherezana sy fahasitranana amin' ny alalan' ny vavaka sy fametrahan-tanana sy fandroahana devoly ary fampaherezana. Ireo foibem-pifohazana atao hoe "toby lehibe", sy ireo toby madinika atao hoe "zana-toby" sy ny mpikambana ao aminy no mivodrona ao amin' ny Firaisan' ny Fifohazana Loterana (FIFIL), izay sampana ao anatin' ny FLM. Mivondrona ao amin' ny fikambanam-pifohazana lehibe kokoa iraisany amin' ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM) ny FIFIL.
Ny asa misiona any ivelan' i Madagasikara
Ankehitriny dia miara-miasa amin' ny fikambanana misionera loterana hafa ny FLM, indrindra amin' ny NMS, amin' ny fampielezana ny filazantsara sy ny loteranisma any amin' ny firenen-kafa toa an' i Kômôro, i Kamerona, i Tailandy, i Papoazia Ginea Vaovao. Ny ankamaroan' ireo misionera ireo dia dokotera, mpitsabo nify, evanjelista ary pastora.
Rafitra synodaly
Ny rafitra synodaly, araka ny andraisan' ny FLM azy, dia rafitra mampanjaka ny fiombonana sy ny fiaraha-midinika eo amin' ny mino tsy anavahana sokajy (pastora sy laîka), mba handraisana fanapahan‐kevitra mikasika ny fiainan' ny Fiangonana, ka ireo mpanapa-kevitra ireo (komity) dia solontena tendrena na fidina isaky ny ambaratonga (fiangonana, fitandremana, fileovana, synodam-paritany, FLM manontolo), mandritra ny fotoana voafetra, ka mitovy zo amin' ny fanapahan-kevitra ny samy pastora sy ny samy laîka ary ny ambaratonga mitovy tantana (izay mitovy adidy koa). Iombonana ny fitsipika sy ny litorjia, iombonana koa ny asa isan’ ambaratonga. Tsy mahasakana ny mpitodra fivavahana sasany hanao didy jadona anefa izany noho ny tsy fahalalan' ny mpivavaka ao amin' ny fiangonana iadidiany.
Ny ambaratonga eo amin' ny FLM
Ny Fiangonana Loterana Malagasy dia voalamina araka ny rafitra synodaly ka ahitana an' izao:
Pastora daholo no mitandrina ireo ambaratonga ireo afa-tsy ny fiangonana tsy renivohi-pitandremana izay sahanin' ny katekista. Fifidianana eo anivon' ny synodam-paritany no mamaritra ny fanomezana pastora ny fitandremana sy ny fileovana.
Ny birao foibe sy ny Synoda Lehibe
Ny birao foiben' ny Fiangonana Loterana Malagasy no tompon' andraikitra voalohany amin' ny fitantanana ny FLM. Izy no birao mpanatanteraka ny Komitin' ny Synoda Lehibe (KSL) sy ny Komity Mpiandraikitra ny Synoda Lehibe (KMSL). Toa izao ny mpikambana ao aminy: misy filoha, filoha lefitra, tonia, tonia lefitra ary mpitahiry vola. Ny Synoda Lehibe dia fitambaran' ny synodam-paritany rehetra. Ny komitin' io Synoda Lehibe io (na KSL) dia mivory isaky ny efatra taona, ary ny Komity Mpiandraikitra ny Synoda Lehibe (KMSL) dia mivory indroa isan-taona. Ny filohan' ny FLM dia pastora fidin' ny KSL hisahana izany andraikitra izany mandritra ny efatra taona. Ny KSL dia ahitana mpikambana miisa 500 any ho any izay misolo tena ireo synodam-paritany loterana eto amin' ny Nosy sy any Eorôpa.
Ireto ireo pastora filohan' ny FLM enina nifandimby hatramin' ny taona 1950:
Tamin' ny naha filohan' ny FLM ny pastora Rakotonirina David dia toy izao ireo mpikambana tao aminy:
Ny Synodam-Paritany
Manana Synodam-Paritany (SP) miisa 25 ny FLM ka ireto avy izy ireo: SP Avaratrimania (SPAM), SP Afovoany (SPAf), SP Fiherenana (SPFT), SP Betioky Atsimo (SPBA), SP Atsinanana (SPAts), SP Menabe (SPM), SP Toamasina (SPTm), SP Boina Mahajanga (SPBM), SP Fisakana (SpaFi), SP Faradofay (SPFa), SP Ambovombe Androy (SPAA), SP Antsiranana (SPA), SP Manakara (SPMa), SP Nosivolo (SPN), SP Anala (SPAN), SP Horombe (SPH), SP Antananarivo (SPAnta), SP Melaky (SPMel), SP Alaotra (SPAl), SP Avaratra Atsinanana (SPAvA), SP Andriry Betroka (SPAB), SP Sofia (SPSofia), SP FLM Eoropa (SPFLME), SP Ambodiharan' i Vondrozo (SPAV), SP Atsimonimania (SPAtsim).
Ireto ny filohan' ny synodam-paritany talohan' ny fanavaozana ny birao tamin'ny taona 2020:
Tsy mitsaha-mitombo anefa ny fangatahana ny fiforonan' ny synodam-paritany vaovao noho ny antony maro.
Sampan-draharaha sy sampana velona
Ny Fiangonana Loterana Malagasy dia manana fikambanana ("sampana") mirafitra ao anatin' ny fiangonana, izay atao hoe "sampan-draharaha" sy ny hoe "sampana velona".
Ireo sampan-draharaha ao amin' ny FLM
Maromaro ihany ny sampan-draharaha ao amin' ny FLM, ka ireto ny santionany amin' izany:
Ankehitriny ny FLM dia manana sekoly maro (miisa 300) sy toeram-pitsaboana (miisa 44 mirafitra amin' ny SALFA), sekoly ho an' ny moana-marenina sy ny jamba (miisa 6), toeram-piofanana amin' ny fambolena sy ny fiompiana ho fampandrosoana ny eny ambanivohitra. Ny SALFA dia mandray anjara amin' ny fitsaboana, ny fanammpiana ny zaza tsy ampy sakafo, ny fandrindram-pianakaviana ary ny fisorohana ny VIH/SIDA.
Ireo sampana velona ao amin' ny fiangonana
Maromaro koa ireo sampana velona na sampam-pikambanana ao amin' ny FLM, ka ireto avy izy ireo:
Serasera anatiny ao amin' ny FLM
Nanomboka ny volana Aprily 2014 dia nisokatra ny tranonkala ofisialin' ny FLM, iarahana amin' ny zanaky ny fiangonana, eo amin' ny sahan' ny FLM. Fitoriana mampiasa fitaovan-tserasera aterineto izy io. Natao ho azo tsidihin' ny rehetra, ary ity no adiresy ahitàna azy: www.loterana-malagasy.org Fampianarana maro, fizaram-baovao, toriteny, lahateny, hira, onjam-peo handaharana hira sy fampianarana... sns no navondrona tao amin' io sehatra io mba ahafahan' ny Kristiana manovo hery sy aim-panahy. Araka izany dia fiaraha-miasa avy amin' ny rehetra izy io, ary ny FLM foibe no nanome ny fahazoan-dàlana amin' izany, rehefa nahazo tsodrano avy amin' ny filohan' ny Fiangonana Loterana Malagasy. Ny fototra iorenany sy ny asany dia ny an' ny fiangonana ihany: Soratra Masina irery ihany, fahasoavana irery ihany, finoana irery ihany, Jesosy irery ihany.
Fifandraisany amin' ny fiangonana eto Madagasikara
Mikambana ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara (FFKM) izay ivondronany amin' ny Eglizy Katolika Apostolika Romana (EKAR) sy ny Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara (FJKM) ary ny Eklesia Episkopaly Malagasy (EEM) ny FLM. Mpikambana ao amin' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara (FFPM) koa izy miaraka amin' ny FJKM.
Fifandraisany amin' ny any ivelan' i Madagasikara
vignette|Fivoriamben' ny Fiangonana Loterana aty Afrika, natao teto Madagasikara. Mifandray sy mikambana ao amin' ny World Council of Churches ("Fiombonan' ny fiangonana maneran-tany") nanomboka tamin' ny taona 1966 ny FLM. Mikambana ao amin' ny Lutheran World Federation (malagasy: Fiombonan’ ny Fiangonana Loterana Eran-Tany na FFLET) sy ny All Africa Conference of Churches ("Fiombonan' ny fiangonana eran' i Afrika") koa izy.
Mifandray amin' ny Lutheran Church–Missouri Synod (LCMS) ny FLM sady nankato tamin' ny alalan' ny fifidianana tamin' ny 25 Mey 2018 ny hampisy firaisana bebe kokoa amin' ny samy Kristiana loterana. Voaray ho mpikambana feno ao amin' ny International Lutheran Council (ILC) ny FLM tamin' ny fivoriambe natao tao Antwerp any Belzika tamin' ny 25-26 Septambra 2018.
Saika nanapaka ny fifandraisany amin' ny Evangelical Lutheran Church in America (ELCA) ny FLM noho ny naneken' io fiangonana io ny fitsofan-dranom-panambadian' ny samy lehilahy na ny samy vehivavy, sy ny fanokanana ho mpitondra fiangonana ny lehilahy manambady lehilahy na ny vehivavy manambady vehivavy. Tsy sahala amin' ny nataon' ny fiangonana loterana hafa toy ny fiangonana loterana etiôpiana Evangelical Mekane Yesus Fellowship in North America (ao Amerika) sy ny Ethiopian Evangelical Church Mekane Yesus (ao Etiôpia) izay nanapaka ny fifandraisana izany.
Soratra Masina
Amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy dia ny boky kanônika ao amin' ny Baiboly (ilay ampiasain' ny Prôtestanta), dia ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao no Soratra Masina anorenany ny finoany sy ny fampianarany.
Fampianaram-pinoana sy fanekem-pinoana
Ireto avy ireo boky mirakitra ny fampianaram-pinoan' ny Fiangonana Loterana Malagasy :
Ireto ny fanekem-pinoana ekiomenika eken' ny Fiangonana Loterana Malagasy, dia ny Fanekam-pinoana apostôlika sy ny Fanekem-pinoana nikeana ary ny Fanekem-pinoana atanaziana.
Ny fanekem-pinoana apôstôlika
"Mino an' Andriamanitra Ray Tsitoha, Mpanao ny lanitra sy ny tany aho; Ary mino an' i Jesosy Kristy, Zanaka lahy Tokana Tompontsika. Izay notorontoronina tamin' ny Fanahy Masina, naterak' i Maria Virijiny, nijaly raha nanapaka i Pontio Pilato, nohomboana tamin’ ny hazofijaliana, maty ka nalevina, nidina tany amin' ny fiainan-tsi-hita, nitsangana tamin’ ny maty tamin’ ny andro fahatelo, niakatra ho any an-danitra, mipetraka eo ankavanan' Andriamanitra Ray Tsitoha, avy any no hihaviany hitsara ny velona sy ny maty. Mino ny Fanahy Masina aho, ny Fiangonana Masina manerana izao tontolo izao, ny fiombonan' ny olona masina, ny famelan-keloka, ny fitsanganan' ny tena amin' ny maty ary ny fiainana mandrakizay. Amena."
Fanamarihana: Novana amin' ny hoe "Zanaka Lahy Tokana" ny hoe "Zanany Lahy Tokana" ao amin' ity fanekem-pinoana ity.
Ny fanekem-pinoana niseana
"Izaho mino an' Andriamanitra Tokana, Ray tsitoha, Mpanao ny lanitra sy ny tany ary ny zavatra rehetra, na ny hita na ny tsy hita.
Izaho mino an' i Jesosy Kristy Tompo Tokana, Zanak' Andriamanitra Lahitokana; nateraky ny Ray talohan' ny fotoana rehetra; Andriamanitra avy amin' Andriamanitra; fahazavana avy amin' ny fahazavana, Andriamanitra marina avy amin' Andriamanitra marina; nateraka fa tsy noharina; miray Sobstansa (Izy maha-Izy Azy) amin' ny Ray; amin' ny alalany no nahariana ny zavatra rehetra. Noho isika olombelona sy ny famonjena antsika no nidinany avy any an-danitra, ary tonga nofo notorontoronin' ny Fanahy Masina tao an-kibon' i Maria virijina ka natao olombelona; nohomboana tamin' ny hazo fijaliana koa hisolo antsika fony nanapaka Pontio Pilato; nijaly ary nalevina; ary nitsangana indray tamin' ny andro fahatelo araka ny Soratra Masina; niakatra ho any an-danitra; mipetraka eo ankavanan' ny Ray, ary ho avy indray amim-boninahitra hitsara ny velona sy ny maty, ary tsy hanam-pahataperana ny fanjakany.
Izaho mino ny Fanahy Masina, Izay Tompo sady Mpamelona; Izay avy amin' ny Ray sy ny Zanaka; Izay itsaohana sy omem-boninahitra miaraka amin' ny Ray sy ny Zanaka; Izay niteny tamin' ny alalan' ny mpaminany.
Izaho mino ny Fiangonana tokana, masina, apostolika, manerana izao tontolo izao. Izaho manaiky ny batisa iray ho famelan-keloka, ary miandry ny fitsanganan’ ny maty sy ny fiainana mandrakizay. Amena."
Taorian' ny nikambanany ao amin' ny FFKM vao nanomboka niezaka nanonona ity fanekem-pinoana ity ny FLM.
Jereo koa
Kristianisma maneran-tany sy eto Madagasikara:
Fampianaram-pinoana loterana
Curitiba
Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 435 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 2.751.907.
Fredy Jaofera
Fredy Jaofera izay Rakotomalala Eric Fredy Jaofera no anarany feno dia zafikelin' i Fredy Rajaofera ary samy poety izy mianaka. Zanaka lahimatoan' Itompokolahy Rakotomalala Eugène Louis (Ingénieur des Batiments, Ingénieur et Directeur des Ponts et Chaussées, Ingénieur en Chef des Travaux Publics) sy Itompokovavy Rajaofera Elise (Malagasy mpanao gazety voalohany) izy. Mpirahalahy fotsiny ry zareo no zanaky ny ray aman-dreniny. Sarotra inoana toy ny gisa mainty no naha-mpanoratra an' i Fredy Jaofera fa nisy tokoa ny sakantsakana teo amin' ny fiainany : Mino ve ianao raha lazaiko hoe mafy tamin' i Fredy Jaofera no nandray ny penina sy nanoratra litera iray na roa tany am-boalohany tany an-dakilasy ? Mino ve ianao raha lazaiko hoe tsy nahay niteny malagasy i Fredy Jaofera tamin' ny fahazazany ? Anaram-bositra nomen' ny olona azy sy ny zandriny tany amin' ny raibeny sy renibeny teny Ambohipanja taloha ny hoe : "Gasy tsy mahay miteny gasy". Araka izany dia tantara mahavariana tokoa raha olona nanana fahasahiranana tamin' ny fianarana nanoratra an' ireo literan' ny abidia no tonga mpanoratra malaza aty aoriana ; mahalasa saina ihany raha olona mpiteny frantsay no nanjary poety malagasy ngezalahy. Tsy ampy ny hoe taranaka mpanoratra nisongadinana teo amin' ny haisoratra fa nilana fitiavana sy ezaka ombieny izany : Fitiavana tononkalo sy ezaka mifandraika aminy. Ny fotoana taty afara no nanamafy an' ireo. Ireto no boky efa nivoaka :
Tao amin' ny Faribolana Sandratra izy taloha ary ankehitriny izy dia ao amin' ny Fikambanan' ny Poety sy Mpanoratra Malagasy. Mpanorina sy Filoha lefitra voalohany ny Fikambanan' ny Poeta sy Mpanoratra Malagasy sampana Frantsa izy, Mpikabary sy mpanorina ny Fikambanan' ny Mpikabary Malagasy sampana Frantsa ary mpanorina sy filoha lefitra ihany koa ny Trano Kolotoraly Malagasy eto Frantsa. Manana ny mari-boninahitra "Chevalier de l' Ordre des Arts, des Lettres et de la Culture par la République de Madagascar izy. An-koatra izany dia Mpitoriteny Nasionaly amin' ny Fiangonana Protestanta aty Andafy izy (FPMA). Tompon' orinasa sy mpampianatra ny taranja Anglisy no asany.
Matso
Ny Matso dia "dia mirindra" ataon'ny vondron'olona maromaro miaraka. Ny matso anisan'ny tena malaza ao Madagasikara dia izay ataon'ny Tafika isaky ny 26 Jiona mandritra ny fetim-pirenena.
Franckfort/Main
thumb|Franckfort
Tanàna lehibe ao atsimon'i Alemaina, amin'ny reniranon'i Main i Frankfurt (Alemainai: Frankfurt am Main, Frantsay: Francfort-sur-le-Main). Manana mponina miisa 724 869 mponina.
Pôlitika
Ny pôlitika dia ny fomban' ny olona miaina ao amin' ny vondrona hanapa-kevitra, ny fifanarahana eo amin' ny olona mba hahafahany miara-miaina eo amin' ny vondrona toy ny foko na tanàna na firenena. Ao amin' ny vondrona lehibe, toy ny firenena, ny olona sasany dia mety ho lany fotoana manao fifanarahana toa izany. Ireo olona ireo no antsoina hoe mpanao pôlitika. Ny mpanao pôlitika, ary indraindray ny olona hafa, dia mety miaraka mba hanangana ny fitondram-panjakana. Ny fandinihana ny pôlitika ao amin' ny oniversite no atao hoe siansa ara-pôlitika, fianarana ara-pôlitika, na ny fitantanam-bahoaka.
Ny teny hoe pôlitika dia avy amin' ny teny grika hoe politikê ("siansan'ny raharahan-tanàna"). Teny mitovy dika amin'ny fandrindrana ny tanàna ny politika. Ny tanàna resahina eto dia tanàna mizaka tena grika taloha.
Eo amin'ny fiainana andavanandro, ny teny hoe politika dia manondro ny fomba hitantanana ny firenena, ary ny fomba anaovan'ny fitondram-panjakana fitsipika sy ny lalàna. Fa ny politika koa dia hita ao amin'ny vondrona hafa, toy ny orinasa lehibe na ny sekoly na ny fiangonana.
Governemanta
Ny governemanta dia miezaka ny hitarika ny vondrona manontolo. Ny fitondram-panjakana dia manao zavatra toy ny:
Końskowola
thumb|80px|ankavanana|Coat of Końskowola thumb|250px|right
Tanàna ao atsimo atsinanan'i Polona i Końskowola (AFA : [kɔɲskɔ'vɔla]), eo anelanelan'i Pulawy sy Kurów tandrifin'ny renirano Kurówka. Misy mponina manodidina ny 2,188 ny tanàna (fanisana 2004).
Pôlitika
Governemanta
Ny iray amin' ireo fomba itaritan' ny governemanta ny vondrona dia ny fanaovana lalàna sy fitsipika, izay milaza ny olona rehetra izay azony sy tsy azony atao. Manao ny lalàna hahatongavana amin' izany ny fitondram-panjakana mba hampilamina ny fiaraha-monina. Ny lalàna hoe "Aza misotro toaka raha mitondra fiara" dia manakana ireo mamo tsy hitondra fiara, izay mety hahafaty olona. Ny lalàna "tsy maintsy manao fiarovan-doha rehefa mitondra môtô" dia natao hiarovana ny tena. Ny governemanta koa dia afaka mifehy ny olona sy ny zavatra mitranga ao amin' ny firenena amin' ny fomba hafa ankoatra ny fanaovana lalàna.
Ohatra, ny fomba andanian' ny governemanta vola dia mety hampisy fahasamihafana lehibe amin' ny zavatra hataon' ny olona na ny zavatra hitranga amin' ny olona. Raha toa ka mandany vola be amin' ny hôpitaly sy ny mpitsabo mpanampy ny governemanta, dia mety ho salama kokoa ny olona. Na koa, raha mankasitraka ny fitondram-panjakana ny olona, na mihevitra fa hendry governemantany, dia mety hanao zavatra izy ireo satria lazain' ny governemanta fa izany no zavatra tsara tokony hatao. Matetika manao dokam-barotra peta-drindrina na fahitalavitra izay mamporisika ny olona hiala amin' ny sigara ny fitondram-panjakana, na hihinana voankazo sy legioma betsaka kokoa.
Antoko pôlitika
Any amin' ny ankamaroan' ny firenena, manangana antoko pôlitika ny olona mba hampandroso ny heviny. Matetika misy tsy fifanarahana eo amin' ny olona sasany ao anatin' ny antoko iray, fa miara-miasa ihany izy ireo, satria mihevitra izy ireo fa ampy ny fitovian-keviny mikasika ny zavatra iray, ary izy ireo dia hanana hery bebe kokoa raha miaraka. Manaiky manohana ny hevitra amin' ny olana maro izy ireo, ary manaiky ny hanohana ny fiovan-dalàna sy ny mpitondra. Ny fifidianana dia matetika fifaninan' ny antoko samihafa.
Loka Nobel
Ny Loka Nobel dia mari-pankasitrahana eo amin'ny sehatra iraisam-pirenena, atolotra an'ireo olona na fikambanana nahavita be sy nitondra soa teo amin'ny fiainan'ny zanak'olombelona, na tamin'ny asa soratra na tamin'ny fikarohana, na tamin'ny ezaka ho an'ny fandriampahalemana nanomboka tamin'ny taona 1901.
Isaky ny volana oktobra no fitsinjarana io loka io, fa ny lanonana fanomezana ny loka kosa dia ny 10 desambra, andro hahatsiarovana ny nahafatesan'i Alfred Nobel (10 desambra 1896).
Alfred Nobel
thumb|Alfred Nobel ([[1833-1896)]]
I Alfred Nobel dia namela lova mitentina 32 tapitrisa korona tamin'ny nahafatesany. Tsy nanondro n'iza n'iza tamin'ireo izay tokony handova azy mivantana izy tanatin'ny didim-pananana, fa ny nangatahany kosa dia ny hananganana andry iray misahana ny fanolorana fankasitrahana isan-taona ireo olona nahavita be ho an'ny zanak'olombelona, ka nahafahana nanatsara sy nampiroborobo tokoa ny fahaizana teo amin'ny lafin'ny fandriampahalemana na fifandraisana ara-diplaomasia, ny literatiora , ny fizika, ny fitsaboana ary ny fizika.
Antsirabe
Jeografia
Eo amin'ny afovoan'ny nosy no misy azy, 168 km atsimon'Antananarivo manaraka ny lalam-pirenena faha-7. Renivohitry ny faritr'i Vakinankaratra izy. Araka ny fanisana natao ny Janoary 2005 dia manodidina ny 182 804 ireo mponina ao.
Amin'ny haavo (altitude) 1 500 metatra Antsirabe ka voahodidina "volcan" izy. Antsirabe no tanàna mangatsiaka indrindra ao Madagasikara ka tonga hatrany amin'ny 0°C rehefa ririnina.
Indostria
Antsirabe no faritra be orinasa indrindra, ary azo lazaina fa renivohitry ny indostria malagasy.
Fizahan-tany
Inona no zavatra tena anenenan'ny olona raha tsy nataony rehefa nandalo an'Antsirabe :
Tanàna madio rivotra Antsirabe, tsy dia ahitana fitohanan'ny fifamoivoizana izany. Betsaka ny posiposy, ary anisan'ny fitaovam-pitaterana tsara dia tsara ao amin'io tanàna io koa ny bisikileta. Tsy dia lehibe loatra koa ny tanàna, ka azo atao tsara ny mitety azy amin'ny bisikileta. Misy tsangambaton'ny fahaleovan-tena mijoalajoala eo afovoan'ny tanàna.
Noho izany dia anisan'ny mandroso tokoa ny fizahan-tany amin'io faritra io. Maro ny trano fandraisam-bahiny izay niorina tao ka an'isan'izany ireo lehibe :
Jereo koa
Renivohi-paritany eto Madagasikara
Renivohi-paritra eto Madagasikara