cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(120020) 2003 AV40
Ny (120020) 2003 AV40 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.1444980 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 395.106km (2.6458894 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 295.106km (1.9777786 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1283.9064537 andro (3.51514429487 taona). Ny anômalia elanelany dia 231.36237.. Ny fironany indray dia 10.50411 degre.
(11747) 1999 NQ9
Ny (11747) 1999 NQ9 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.0302443 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 430.106km (2.8755609 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 404.106km (2.7067285 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1703.2248102 andro (4.66317538727 taona). Ny anômalia elanelany dia 17.94414.. Ny fironany indray dia 2.69689 degre.
(95968) 2004 LR8
Ny (95968) 2004 LR8 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.1647711 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 475.106km (3.1812300 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 341.106km (2.2811824 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1648.6563931 andro (4.51377520356 taona). Ny anômalia elanelany dia 265.88835.. Ny fironany indray dia 14.35803 degre.
(119399) 2001 TH49
Ny (119399) 2001 TH49 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.1101547 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 389.106km (2.6050587 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 312.106km (2.0880867 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1312.9538581 andro (3.59467175387 taona). Ny anômalia elanelany dia 319.36346.. Ny fironany indray dia 6.02713 degre.
(5686) Chiyonoura
Ny (5686) Chiyonoura dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.2093930 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 431.106km (2.8820972 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 281.106km (1.8840908 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1343.7243538 andro (3.67891677974 taona). Ny anômalia elanelany dia 312.83260.. Ny fironany indray dia 1.45321 degre.
Merina
Ankizivavy merina|339x339px|right|thumb
Ny Merina, izay antsoina hoe koa Antimerina na Hova, dia vondrom-poko monina indrindra ao amin' ny faritra afovoany amin' i Madagasikara. Izy no foko lehibe indrindra eto Madagasikara. Mifangaro ny niandohan' izy ireo, ka ny Aostrôneziana tonga talohan' ny taonjato faha-5 no maro an' isa, ary taonjato maro taty aoriana niaraka tamin' ny Arabo sy ny Afrikana ary vahoaka hafa. Miteny ny fitenim-paritra merina, izay fototry ny teny malagasy ôfisiali n' i Madagasikara, izy ireo. Atao hoe Merina ny Malagasy nanana razambe tao amin' ny faritr' Imerina faha mpanjaka.
Raha faritana ara-jeôgrafia ny faritra nentim-paharazana misy ny Merina dia ao afovoan' ny Nosy (Faritanin' Antananarivo teo aloha), ao amin' ny Faritra Analamanga sy ny manodidina. Izany hoe eo ampovoan-tany amin' ny lembalemba avo eto Madagasikara, eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i Vonizongo ao avaratra, ny tendrombohitr' Ankaratra ao atsimo, ny reniranon' i Sakay ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' Angavo ao atsinanana.
Nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 dia nanitatra ny faritra ara-pôlitika teo ambany fahefany niainga amin' ny renivohiny anatiny, mivoaka mankany amin' ny faritra hafa amin' ny Nosy ny mpanjaka merina Radama I, ary nanampy tamin' ny fampiraisana ny Nosy teo ambany fitondrany ny mpanjakany. Niady indroa tamin' ny Merina ny Frantsay tamin' ny taona 1883-1885 sy tamin' ny taona 1895 ka nanjanaka an' i Madagasikara tamin' ny taona 1895–1896 ary nanafoana ny Fanjakan' Imerina tamin' ny taona 1897.
Nanangana fotodrafitrasa fitarihan-drano vaovao sy be pitsiny ary toeram-pambolena varimbazaha tena mamokatra tany amin' ny lembalemba afovoany eto Madagasikara izy ireo tamin' ny taonjato faha-18. Ny vahoaka merina dia nizarazara ara-tsôsialy nahitana sarangam-poko, sy asa ifandovana ary fifanambadian' ny samy mpihavana (lova tsy mifindra), ary ny iray na roa tamin' ireo mpanjaka lehibe sy ela fanapahana tamin' ny vahoaka merina dia mpanjakavavy.
Tantara
Ny Merina dia manana toetra ara-batana sy kolontsaina izay mampiray azy ireo mazava tsara amin' ny Maley-Indôneziana sy amin' ny Melanezina. Araka ny tsangan-kevitra nahazo mpankasitraka indrindra, ny Merina dia avy amin' ny Maley tonga teto Madagasikara tokony ho 2 000 taona lasa izay, izay nijanona teo amin' ny morontsiraka nandritra ny arivo taona teo ho eo vao nanomboka nifindra tany amin' ny faritra avo. Very ny fahatsiarovana ireo fiaviana ireo teo anivon' ny Merina. Nanomboka nanorim-ponenana teto Madagasikara teo anelanelan' ny taona 200 sy 500 ny Aostrôneziana. Tonga tamin' ny sambo izy ireo ary avy amin' ny vahoaka avy any Azia Atsimo-Atsinanana. Io firohotan' ny olona isan-karazany io no niavian' ny foko malagasy isan-karazany tamin' ny tapaky ny taonjato faha-2. Ny Merina angamba no tonga voalohany, na dia tsy azo antoka aza izany, ary ny foko hafa eto Madagasikara dia mihevitra azy ireo ho olona tonga taty aoriana teto amin' ny Nosy. Azo inoana fa nifangaro sy nitambatra tamin' ireo teratany eto Madagasikara antsoina hoe Vazimba, izay tsy dia fantatra loatra ny kolontsainy, ny Merina.
Tonga tany amin' ny faritra avaratry ny Nosy ny mpivarotra soahily-arabo sy indiana. Nentina tany amin’ny morontsiraky ny Nosy ny andevo afrikanina teo anelanelan’ny taonjato faha-13 sy faha-18. Ny mpivarotra pôrtogey no Eorôpeana voalohany tonga tamin’ny taonjato faha-15, narahin’ny fanjakana eorôpeanina hafa.
Araka ny lovantsofina am-bava eto amin' ny Nosy, dia tonga tao afovoan' ny Nosy ny Merina "tena Aostrôneziana" tamin' ny taonjato faha-15 ary nanorina ny fiarahamoniny tao noho ny ady sy ny fanerena mpifindra monina teny amoron-tsiraka. Tao afovoan' i Madagasikara no nanorim-ponenana ny Merina, ka lasa iray amin' ireo fanjakana telo lehibe teto amin' ny Nosy tamin' ny taonjato faha-18 – ny roa hafa dia ny Fanjakana Sakalava any avaratra-andrefana sy ny Fanjakana Betsimisaraka any avaratra-atsinanana.
Ireo merina tonga voalohany, noho ny fahazotoana sy ny fahaizany manavao dia nanangana tetikasa fitarihan-drano midadasika izay nanampy tamin'ny fampihenana ny rano tao amin' ny heniheny, nanondraka ny tany azo volena, ary namboly vary indroa isan-taona. Nipoitra ho vondrona matanjaka ara-pôlitika sy fanjakana manankarena izy ireo tamin'ny faran'ny taonjato faha-18. Ny renivohitry ny fanjakany dia nijanona ho renivohitr' i Madagasikara ankehitriny.
Io Fanjakana Merina tamin' ny andron-dRadama I io indrindra no neken' ny fahefana eoropeanina ho "Fanjakan' i Madagasikara". vignette Ny lovantsofina am-bava dia mitantara ny nipoiran' ny fanjakana iray tany amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara - faritra antsoina hoe Imerina - niverina tany amin' ny mpanjaka Andriamanelo tamin' ny taonjato faha-16. Tamin' ny taona 1824 dia saika naharesy ny faritra rehetra eto Madagasikara avokoa ireo mpanjaka merina, indrindra tamin' ny alalan' ny tetika ara-tafika, ny fifanekena ary ny pôlitika nataon' Andrianampoinimerina (manodidina ny taona 1785–1810) sy ny zanany Radama I (1792–1828). Ny Fanjakana Britanika mpanjanaka dia nanaiky ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakana Merina sy ny fifehezany ny nosy Madagasikara tamin' ny taona 1817. Nandray tsara an’ ireo mpivarotra eorôpeanina i Radama I ary namela ny misiônera kristiana hanorina misiôna eto Madagasikara. Taoriany, ny vahoaka merina dia nofehezin' ny mpanjakavavy Ranavalona I nanomboka tamin' ny taona 1828 ka hatramin’ny 1861, ny mpanjakavavy Rasoherina tamin' ny taona 1863 ka hatramin' ny 1868, ary ny mpanjakavavy Ranavalona II no nanjaka tamin' ny taona 1868 ka hatramin' ny 1885.
Ny fidiran' ny kolontsaina eorôpeanina dia niaraka tamin' ny fanavaozana haingana ny firenena sy ny fielezan' ny fampianarana, indrindra fa ny fidiran' ireo misiônera prôtestanta britanika. Teo anelanelan' ny taona 1868 sy 1869 dia samy niova fo ho Kristiana tamin' ny fomba ôfisialy ny mpanjakavavy Ranavalona II sy ny praiminisitra Rainilaiarivony, ka lasa fivavahana ôfisialin' ny fanjakana ny prôtestantisma.
Nanitatra ny fahafahany tamin' ny varotra ireo mpivarotra arabo soahily ary ny firenena eorôpeana mpanjanaka toa an' i Joseph-François Lambert, mpivarotra frantsay, dia nanao sonia fifanekena niadian-kevitra tamin'ny mpanjaka Radama II momba ny tany fambolena fary sy indostria manamorona ny lemaka amorontsirak' i Madagasikara. Nantsoin’ ny vahoaka Merina hoe Tanindrana ny Malagasy monina eny amoron-tsiraka. Ireo asa sy toeram-pambolena ireo dia nampanaovina an'ireo andevo nohafarana avy any ivelany tamin' ny asa an-terivozona. Ny fidiran' ny andevo be indrindra dia nentin' ny Arabo omany sy ny Frantsay. Iray amin' ireo niharan' izany ny vahoaka makoa avy any Môzambika, fisamborana andevo ary fanondranana izay nanandrana nanome fahafaham-po izany filana izany. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, izay nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harenan' ny Merina sy tsy Merina izay niankina tamin' ny toeram-pambolena nasain' ny andevo.
Nifarana ny fanjakazakan' ny Fanjakan' Imerina manerana an' i Madagasikara tamin' ny Ady Frantsay-Hova voalohany tamin’ ny taona 1883 ka hatramin’ ny 1885, nateraky ny fampanofana iadiana nosoniavin-d Radama II. Tamin’ ny fiafaran’ ny ady dia natolotr’ i Madagasikara an’ Antsiranana (Diégo Suarez) any amin’ ny morontsiraka avaratra ho an’i Frantsa i Madagasikara ary nandoa vola 560 000 farantsa volamena ho an’ny mpandova an’i Joseph-François Lambert, Frantsay izay nampanantenain' ny mpanjaka Radama II tombontsoa ara-barotra be dia be, izay nofoanana tatỳ aoriana. Nambaran’ny Frantsay ho prôtektôrata i Madagasikara tamin’ny taona 1894, izay nolavin’ny mpanjakavavin’ Imerina tamin’izany fotoana izany. Ny Ady Frantsay-Hova faharoa no nanaraka ny taona 1895, rehefa tonga tany Mahajanga (Majunga) ny miaramila frantsay ary nandeha tamin’ny lalan’ny reniranon' i Betsiboka ho any Antananarivo renivohitra, ka tsy nampoizina ny mpiaro ny tanàna. Tamin'ny taona 1896 no nampiankinan'ny Frantsay an'i Madagasikara, ary tamin'ny 1897 dia lasa mponina tao amin' i Madagasikara zanatany frantsay (frantsay: Colonie de Madagascar et dépendances) ny vahoaka Merina.
Tamin' ny taona 1947 dia niharan' ny famoretana mafy ny Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache (MDRM), ary ny vahoaka merina dia hita fa voahilikilika nandritra ny fotoana elaela teo amin' ny fiainana ara-tsôsialy sy ara-pôlitikan' i Madagasikara, indrindra fa tsy nanana anjara toerana manokana tamin' ny fanatanterahana ny fahaleovantena izy ireo.
Nahazo fahaleovantena feno i Madagasikara tamin' ny taona 1958 amin' ny naha Repoblika Malagasy azy. Niatrika fifaninanana tamin’ny foko hafa ny Merina. Ny filohan’ny Repoblika voalohany Philibert Tsiranana dia Malagasy tantsiraka avy amin’ny foko tsimihety, ary afaka nanamafy ny fahefany tamin’ny alalan’ny rafitra mpandresy, raha toa ka nihamalemy ireo nasiônalista merina ao amin’ny Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara (AKFM) noho ny fisarahana teo amin'ny ankolafy havia sy ankolafy mpanindrahindra tanindrazana. Ny Merina no mandrafitra ny maro an' isa amin' ny avara-pianarana sangany sy ny sarangan' ny nahita fianarana eto Madagasikara. Matanjaka izy ireo amin' ny lafiny ara-toe-karena sy eny amin' ny oniversite ary ao amin' ny governemantan' i Madagasikara.
Merina ny filohan' i Madagasikara voafidy tamin' ny taona 2002, nandimby an-dRatsiraka Didier, i Ravalomanana Marc, izay niharan' ny fanonganam-panjakana notarihin' i Andry Rajoelina, izay Merina tahaka azy ihany, tamin' ny taona 2009. Nitondra ny tetezamita tamin' ny taona 2009 hatramin' ny 2014 i Andry Rajoelina. Nandimby azy tamin' ny alalan' ny fifidianana i Hery Rajaonariampianina tamin' ny taona 2014, ary i Andry Rajoelina indray no lany nandimby an' io tamin' ny taona 2019.
Fiteny
Ny fiteny merina, izay fitenim-paritra amin' ny teny malagasy, dia tenenin' ny ampahefatry ny mponina eto Madagasikara; izy io dia sokajiana ho fiteny malagasin' ny afovoan-tany, miaraka amin' ny fitenim-paritra betsileo, bezanozano, sihanaka, tanala, ary vakinankaratra. Ny fiteny merina no ifotoran' ny fiteny malagasy ôfisialy, ampian' ny fiteny frantsay araka ny lalàm-panorenan' ny taona 2010 izay nametraka ny Repoblika fahefatra. Teo aloha, araka ny lalàm-panorenan'ny taona 2007, ny fiteny malagasy dia iray amin' ireo fiteny ôfisialy telo miaraka amin'ny fiteny frantsay sy ny fiteny anglisy. Ny fiteny merina ao anatin'ny vondrom-piteny malaiô-pôlineziana, izany hoe manana fototra ao amin' ny vondrom-piteny aostrôneziana.
(161039) 2002 GY126
Ny (161039) 2002 GY126 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Merina
Fiteny
Izany ary dia voaporofo tokoa satria misy teny mitovy amin' ny teny malagasy sy teny indôneziana, filipina, ary maleziana. Ohatra amin' izany ny teny malagasy hoe mora izay hita koa ao amin' ny teny indôneziana hoe murah izay mitovy dika hoe "tsy lafo". Ohatra azo raisina koa ny teny hoe laoka amin' ny teny malagasy ary lauk amin'ny teny malaiziana. Izany fotovian'ny teny izany dia tena tsapa na eo amin'ny feo na eo amin' ny fomba fanoratana.
(161039) 2002 GY126
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.2755127 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 511.106km (3.4209283 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 290.106km (1.9430767 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1604.3059572 andro (4.39235032772 taona). Ny anômalia elanelany dia 31.22881.. Ny fironany indray dia 12.10821 degre.
Merina
Fivavahan-drazana
Ny fivavahan-drazana merina (toy ny an' ny ankamaroan' ny Malagasy) dia mino ny fisian' ny andriamanitra mpamorona atao hoe Zanahary na Andriananahary na Andriamanitra.
Ny masina dia nitana toerana lehibe teo amin' ny lafim-piainana rehetra. Fanomezam-boninahitra ny mpanjaka, nampiraisina tamin' ny maha-andriamanitra azy, dia nofaritana ho fanasinana fa tsy fanamasinana.
Ny Merina taloha dia nino fa, aorian' ny fahafatesany, dia nanatevin-daharana ny tontolon' ny razana ny fanahin' ny maty (atao hoe avelo), izay tontolo eo amin' ny tendrombohitra avo iray. Ireo fanahy mifandray amin' ny zavamananaina (indraindray mety ho biby) dia misy karazany maro, anisan' izany ny ambiroa, ny avelo, ny tandindona na ny matoatoa.
Nisy ny mpisorona manokana amin' ny lanonana, fa nisy koa ny ombiasy na mpanandro izay manam-pahaizana manokana momba ny masina sy mifandray amin' ireo hery tsy hita maso. Niady tamin' ny mpamosavy ihany koa ireto farany. Nifandray amin' ny fanompoana ny mpanjaka ny nivoaran' ny fivavahana amin' ny sampy.
Anisan' ny fomba amam-panao ny famorana ankizilahy (5 ka hatramin' ny 12 taona) sy ny famadihana (fomba fanao iraisan' ny Merina amin' ny Betsileo). Ny hetsika ara-tsôsialy merina dia nofaranana tamin' ny fankalazana isan-taona ny Fandroana, izay fanamasinana ny mpanjaka sy ny fianakaviana ary ny taom-baovao, nahitana koa ny lapabe sy fahalalanan' ny firaisana ara-nofo atao valabe.
Hatramin' ny niovan' ny mpanjakavavy Ranavalona II ho Kristiana tamin' ny taona 1868, dia ampahany betsaka amin' ny vahoaka merina no lasa Kristianina, izay matetika mitady tombontsoa manokana amin' ny voalohany (nanao "rebik' omby" na "rebik' ondry"). Maro amin' ireo finoana sy fanao nentim-paharazana taloha no mbola velona.
Kristianisma
Ny mpanjaka Radama I dia nandray tsara ireo misiônera kristiana nanangana misiôna teto Madagasikara tamin’ny taona 1810. Ny andriana merina no nivadika ho Kristianina voalohany. Ny London Missionary Society dia nanangana misiôna maro manerana ny morontsirak' i Madagasikara tamin'ny taona 1820. Ireo izay niova fo dia nomena vatsim-pianarana tany Lôndra ary fianarana tany Manchester.
Noho ny fitaoman’ny misiônera britanika, dia niova tanteraka ho Prôtestanta ny saranga ambony merina tamin’ny tapaky ny taonjato faha-19, nanaraka ny ohatry ny mpanjakavavin’izy ireo, Ranavalona II. Ny fielezan'ny prôtestantisma tany am-boalohany teo amin'ireo sangany amin' ny Merina dia niteraka fanavakavahana ata-tsaranga sy ara-poko teo amin' ny mpanaraka ny kristianisma. Ny mpandika teny katôlika no tian'ny Frantsay ary nivadika ho Katôlika ireo andevo n' ny Merina taloha. Prôtestanta anefa ny saranga mpitondra sy ambony. Nanandrana niditra an-tsehatra ny andriana, tamin’ny fandroahana ireo misiôna kristiana sasany. Izany fihetsehana izany no nahatonga ny fisaratsarahan-tsekta ara-pivavahana tamin'ny firafitry ny mponina ankehitriny.
Saranga teo amin' ny fiarahamonina
Amin' ireo foko malagasy rehetra, ny Merina dia nanana rafitra matanjaka nahitana sarangam-poko. Ny fiarahamonina amin' ny ankapobeny, toy ny vondrom-poko maro aty Afrika, dia nisy sokajin' olona roa, dia ny olona afaka antsoina hoe Fotsy, izay nanana razambe manana endrika sy toe-batana malagasy aziatika, ary ireo mpanompo na Mainty, izay nanana razambe afrikana, nosamborina avy tany amin' ny faritra hafa eto Madagasikara. Tsy mifototra amin’ ny endrika sy toe-batana anefa ny fanavahana ny Fotsy sy ny Mainty eo amin' ny Merina, hoy i Karen Middleton, fa raha amin' ny fananana fasam-pianakaviana: ny Fotsy nanana fasam-pianakaviana, fa ny Mainty dia ireo tsy nanana fasam-pianakaviana na efa nanangana fasana vao haingana. Nizara telo ny vahoaka merina, dia ny Andriana, ny Hova (olona afaka), ary ny satanga ambany indrindra atao hoe Andevo.
Ny fototry ny fomban-drazana ny Merina momba ny sarangam-poko Andriana sy Hova dia natsangan' ny mpanjaka Ralambo tamin' ny taonjato faha-16. Mpamory sy mpanorina fanjakana ny Andriana, tahaka ny mpanjaka Ralambo (1757-1600 tany ho any) namorona ny fanjakan' Imerina Roa Toko, ka nampitambatra ny faritra roa: Avaradrano sy Vakinisisaony. Avy eo, ny mpanjaka Andriamasinavalona (1675-170) dia namorona ny fanjakan' Imerina Efa-Toko tamin' ny fampivondronana ny faritra efatra: Avaradrano, Vakinisisaony, Marovatana ary Vonizongo. Avy eo, ny mpanjaka Andrianampoinimerina (1778-1810) dia namorona ny fanjakana Imerina Enin-Toko ka nampitambatra ny faritra enina: Avaradrano, Vakinisisaony, Marovatana, Vonizongo, Imamo ary Imerinatsimo na Vakinankaratra. Avy eo, ny mpanjaka Radama I dia nampivondrona fanjakana maro tao amin' ny Nosy ary namorona ny Fanjakan' i Madagasikara.
Ny firaketana an-tsoratra tamin'ny taonjato faha-19 dia mampiseho fa ny Andevo dia mainty hoditra nohafarana, ary izy ireo no ampahatelon'ny fiarahamonina merina. Ny fiarahamonina merina dia nivarotra andevo tany amin' ny faritra avo ho an' ny Miozolmana sy Eorôpeana mpivarotra andevo any amin'ny morontsirak' i Madagasikara, ary nividy andevo afrikana tatsinanana sy atsimo-atsinanan' i Afrika tamin'izy ireo ho an'ny tanimboliny manokana teo anelanelan'ny 1795 sy 1895.
Araka ny tatitra tamin' ny taona 2012 nataon' i Gulnara Shahinian – mpitarika manokana ny Firenena Mikambana momba ny endrika fanandevozana amin' izao fotoana izao, ny taranaky ny andevo taloha dia mbola mijaly ao anatin' ny fiarahamonina merina amin' izao fotoana izao, ary voailikilika ara-tsôsialy ny fanambadian' ny samy lahy na samy vavy.
Fombafomba sy vakoka
Ny Vazimba dia misongadina amin' ny tantara am-bava merina sy teo amin' ny fihevera' ny vahoaka. Voalaza fa ny Vazimba no mponina voalohany teto Madagasikara, taranaky ny tantsambo avy any Azia Atsimo-Atsinanana izay mety nanana toe-batana pigmea. Amin'ny Malagasy sasany, ny Vazimba dia tsy heverina ho olombelona mihitsy, fa endrika zavaboary manana hery mahagaga.
Ao anatin' ny fito taona voalohany amin' ny fiainan' izy ireo, ny ankizilahy dia matetika forana amin' ny fombafomba iray izay angatahan' ny havany ny tsodrano sy ny fiarovan' ny razana. Ny Merina koa dia mamono ny ombiny amin' ny fomba feno herisetra tsy mahazatra, avy eo mahandro sy mihinana ny henan' ilay omby aorian' izany.
Ny Merina dia mino fa tanin-drazany ny taniny ary maneho fanajana ny razambeny amin' ny fandevenana azy ireo any amin' ny fasam-pianakaviana izay matetika ao amin' ny tanàna niaviany. Maro no mino fa afaka miditra an-tsehatra amin' ny zava-mitranga eto ambonin' ny tany ny razana, na soa na ratsy, ary io finoana io no mamolavola ny fihetsika sy ny fisainan' ny Malagasy maro.
Sakafo
Ny sakafon' ny Merina dia tena anjakan' ny vary ka ny hoe "mihinam-bary" fotsiny no ilazana ny hoe "misakafo". Io foto-tsakafon' ny Merina io no tena zava-dehibe ka heverina ho masina, ary ny finoana iombonan' ny Merina dia milaza fa ny fihinanana vary no fanalahidin' ny fitondran-tena ara-moraly, ary ny Frantsay nibodo ny tanin' ny Merina dia matetika nambanina fa mihinanana mofo fa tsy vary. Ny henan' omby koa dia mandray anjara betsaka amin' ny sakafo merina, ary araka ny lovantsofina am-bava merina dia mpanompon' ny mpanjaka Ralambo no nahita fa azo hanina ny omby ka nizara izany fahalalana izany tamin' ny mpanjaka, izay nampahafantatra izany amin' ny sisa amin' ny fanjakany.
Asa fivelomana
Foto-tsakafon' ny Merina ny vary, mangahazo ary ovy. Mamboly tongolo sy fanampin-tsakafo hafa koa izy ireo, ary asa fivelomana lehibe koa ny fiompiana omby sy kisoa sy biby fiompy hafa. Maro amin' ny Merina no mifindra monina an-tanàn-dehibe, izay ahitana orinasa sy orinasa.
Mozika
Ny hiragasy na ny vakodrazana dia mampifanaraka ny endrika mozika rehetra navoakan' ny Merina nandritra ny arivo taona. Ny zavamaneno nentim-paharazana merina dia ahitana ny valiha, ny sodina, ny lokanga ary karazana amponga maro. Tsy ny Merina manokana anefa no nampiasa ireo zavamaneno ireo fa ireo foko hafa eto amin' ny Nosy ihany koa. Tena nankasitrahan' ny Merina ireo tononkalo nalamin' izy ireo tamin' ny endrika hainteny. Tamin' ny fahatongavan' ny Eorôpeanina dia nandray ny pianô ny Merina ka noho izany dia namorona fomba fanaovana mozika miavaka izy ireo: ny ba gasy, izay mozika hiraina ary ampiarahina amin' ny pianô.
Fitafiana
I Raintovo, ao amin'ny bokiny Antananarivo fahizay dia miresaka momba ireo mponin' Antananarivo izay nandoaka ny sofiny (haban-tsofina) mba ho lasa "Merina lava sofina" sy momba ireo tombokavatsa na tombokalana tsara tarehy izay nataon' ny tanora tamin' izany fotoana izany.
Toy izany koa, ny tanora merina dia zatra nanamainty nify amin' ny tambolo (Buchnera teptostachia) sy ny laingo (Paederia bojeriana). Ny vehivavy merina dia nandravaka ny sorony sy ny tratrany amin' ny tombokavatsa vita amin' ny fifangaroan' ny saribao sy ny ranom-boanantay (Solanum nigrum).vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara
Jereo koa
Lohahevitra mifandray aminy Ny foko eto Madagasikara Ny vahoaka hafa eto Madagasikara Samihafa
(126086) 2001 YW94
Ny (126086) 2001 YW94 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.1866532 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 420.106km (2.8083287 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 287.106km (1.9248633 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1329.7947495 andro (3.64077960164 taona). Ny anômalia elanelany dia 155.25758.. Ny fironany indray dia 3.40991 degre.
(33727) Kummel
Ny (33727) 1999 NS13 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.0911735 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 446.106km (2.9876589 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 372.106km (2.4883885 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1654.8332300 andro (4.53068646133 taona). Ny anômalia elanelany dia 357.33185.. Ny fironany indray dia 9.82479 degre.
(74091) 1998 QH3
Ny (74091) 1998 QH3 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka izay hita fa mihodikodina manodidin'ny Masoandro. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.2216414 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 480.106km (3.2106841 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 306.106km (2.0456605 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1556.2493354 andro (4.2607784679 taona). Ny anômalia elanelany dia 335.34875.. Ny fironany indray dia 23.00031 degre.
(86471) 2000 CX76
Ny fihisahana amin'ny afovoany (excentricité) dia 0.1575178 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 390.106km (2.6101095 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 284.106km (1.8997295 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1236.7872047 andro (3.3861388219 taona). Ny anômalia elanelany dia 140.84828.. Ny fironany indray dia 4.21174 degre.
Etazonia
I Etazonia dia firenena any Amerika Avaratra izay mizara ho fanjakana mizakatena (states) dimampolo, distrika federaly iray ary, faritra ivelany (territory) efatra ambin' ny folo foronina nosy miparitaka manerana ny Ranomasina Karaiba sy ny Ranomasimbe Pasifika. Ny 48 amin' ny fanjakana 50 no mifanila sady mandrafitra ny "Renitany" (anglisy: Mainland), izay faritan' ny Ranomasimbe Atlantika any atsinanana, ny Hoalan' i Meksika any atsimo-atsinanana ary ny Ranomasimbe Pasifika any andrefana, ary mifanefitra amin' i Kanada any avararta sy amin' i Meksika any atsimo-andrefana. Ny fanjakana roa tsy ao anatin' ny Tanibe dia i Alaska, ao avaratra-andrefan' i Kanada, ary ny vondronosy Hawaii, vondronosy ao amin' ny tapany avaratry ny Ranomasimbe Pasifika. Atao amin' ny teny anglisy hoe United States, United States of America, US, USA na America ity firenena ity.
Ny renivohitra federaly, Washington, dia ao amin' ny Distrikan' i Columbia, faritra iray mihidy ao amin' ilay firenena, fa ivelan' ny fanjakana dimampolo. Mampihatra rafitra ara-pôlitika repoblika sady fanjakana federaly misy rafi-pitondrana ananan' ny filoham-pirenena fahefana betsaka i Etazonia. Tsy misy ny fiteny ôfisialy any Etazonia na dia amin' ny fiteny anglisy amerikana aza ny fitenin' ny firenena.
Manana velarana 9,8 tapitrisa km2 io firenena io, ka izany no mahatonga azy, arakaraka ny mason-tsivana, ho firenena fahatelo na fahefatra maneran-tany amin' ny velaran-tany, aorian' i Rosia sy i Kanada ary i Sina. Tamin' ny taona 2020 i Etazonia dia nisy mponina eo amin' ny 331 tapitrisa eo ho eo, izay nametraka azy ho firenena fahatelo eran-tany amin'ny habetsahan' ny mponina, aorian' i Sina sy i India.Mitombo ny mponina amerikana noho ny fifandanjana voajanahary miabo sy ny fifindra-monina. Ny mponina ao Etazonia dia fitambarana foko (firenena niaviana) samihafa noho ny fifindra-monina taloha isan-karazany.
Ny jeôgrafia sy ny toetany ao amin' ilay firenena dia tena samihafa, fonenan' ny zavamaniry sy biby isan-karazany, ka mahatonga an' i Etazonia ho isan' ireo firenena 17 manana karazana zavaboary betsaka dia betsaka eto amin' izao tontolo izao.
Talohan' ny nisavasavan' ny Eorôpeana sy sy nahazoana an' i Etazonia, dia ny Amerindiana, izay nifindra monina avy any Eorazia tokony ho 15 000 taona lasa izay, no nonina tao. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ny fanjanahan-tany eorôpeana. Tamin' ny 14 May 1607 dia naorina ny zanatany anglisy any Virginia; taorian' izay, zanatany britanika roa ambin' ny folo hafa no naorina teo amin' ny morontsirak' i Atlantika, fa ny firenena eorôpeana hafa kosa dia nisavasava ny ambiny tamin' ny tanin' i Amerika. Nitarika ho amin' ny ady ho an' ny fahaleovan-tea tamin' ny taona 1775 ny fifandonana nifanesy nifanaovan' ny zanatany telo ambin’ny folo tamin' i Britaina Lehibe. Natao tamin' ny 4 Jolay 1776 ny fanambàrana ny fahaleovantena, izay nivondronan' ny zanatany telo ambin' ny folo ka nahaforona an' i Etazonia, izay firenena nanafoana ny fanjanahan-tany ao aminy voalohany eran-tany, neken' i Britaina Lehibe tamin' ny fiafaran' ny ady, tamin' ny taona 1783 izany. Ny tantaran' i Etazonia ankehitriny dia voamariky ny fifandrafiana teo amin' i New York sy i Philadelphia, avy eo ny fakana ny tany any Andrefana, ny ady nifanaovana tamin' ny Indianan' i Amerika ary ny adim-pisaraham-bazana. Ny fiafaran' ny fanandevozana ny Afrô-Amerikana (Amerikana mainty hoditra) tamin' ny taona 1865 dia narahin' ny fanavakavaham-bolon-koditra nandritra ny taonjato iray. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-20, i Etazonia dia nanjary firenena mandroso amin' ny sehatry ny taozava-baventy, nanana fitaovana nahafahany miditra an-tsehatra ivelan' ny taniny. Nandray anjara tamin' ny Ady Lehibe Voalohany àry izy, ary avy eo niharan' ny krizy ara-toekarena lehibe tany (frantsay: Grande dépression / anglisy: Great Depression) am-piandohan' ny taompolo 1930. I Etazoniza, izay mpandresy tamin' ny Ady Lehibe Faharoa niaraka tamin' ny firenena mpiara-dia (anglisy: Allies / frantsay: Alliés), dia firenena matanjaka ara-nokleary nanomboka tamin' ny taona 1945. Lasa firenena matanjaka indrindra eran-tany izy, avy eo niatrika ny rafitra kôminista tao amin' ny Firaisana Sôvietika sy ny mpiara-dia aminy, nandritra ny efapolo taona, ka izany fifanadrinana tsy misy fitaovam-piadiana izany no tondroina amin' ny teny hoe "Ady Mangatsiaka".
Ny toekarem-pirenena, izay kapitalista, no matanjaka indrindra eran-tany, izay manana harin-karena faobe ambony indrindra tamin' ny 2022; izany dia vokary ny fahafahan' ny asa mamokatra ambony dia ambony. Ny seha-pamokarana maneho ny tanjak' i Etazonia  dia ny fambolena, ny indostrian' ny teknôlôjia avo lenta ary ny serivisy. Ny toekarena amerikana koa dia anisan' ny mpanao taozavara lehibe indrindra eran-tany. Io firenena io dia manao fandaniana ara-tafika mitentina 37 % amin' ny totaliny maneran-tany. Hery lehibe ara-pôlitika sy ara-kolontsaina ihany koa i Etazonia ary mpitarika manerantany amin' ny fikarohana ara-tsiansa sy amin' ny fanavaozana ara-teknôlôjia.
I Etazonia dia mpikambana ao amin' ny North Atlantic Treaty Organization (NATO) na Organisation du traité de l'Atlantique nord (OTAN), ao amin' ny Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC), ao amin' ny Canada-United States-Mexico Agreement (CUSMA), ao amin' ny Organisation of American States (OAS), ao amin' ny Australia, New Zealand, United States Security Treaty (ANZUS), ao amin' ny Organisation de coopération et de développement économiques (OCDE), ao amin' ny Groupe des sept (G7), ao amin' ny Groupe des vingt (G20), ary mpikambana maharitra ao amin' ny Filankevi-Piarovan' ny Firenena Mikambana.
Toerana misy azy sy refiny
I Etazonia dia firenena fahefatra ngeza indrindra eto an-tany (9 631 417 ) eo aorian' i Rosia, i Kanada ary i Sina. Ny hangezan' ny tanim-pirenena amerikana dia saika hangezan' ny Kôntinenta Eorôpeana na in-15-n' i Madagasikara.A ny Amerika Avaratra no misy ny Mainland na ny Renitany, ao amin' io Mainland io ny 48 amin' ny fanjakana mizaka-tenan' Etazonia miisa 51. Ny endriky ny Mainland moa dia dimilafy ivelaran' ny hasin' ora dimy. 4 500 km ny halaviran' ny morontsirak' i Atlantika sy ny morontsirak' i Pasifika, ary 2 500 km ny halava ny dia tokony atao raha miainga ao Meksika ka raha te-ho any Kanada. Ny totalin' ny sisin-tany zarain' i Etazonia amin' ny firenena hafa dia misy 12 034 km ; 8 893 km miaraka amin' i Kanada, (2 477 km miaraka amin' i Alaska), 3 141 km miaraka amin' i Meksika ary 28 km miaraka amin' i Kioba (any Guantanamo). Ny tontalin' ny halavan' ny morontsiraka dia 19 924 km.
Vohon' ny tany sy rano
I Etazonia dia manana velarana mirefy 9,6 tapitrisa km2 ary milahatra fahefatra amin' ny firenena ngeza indrindra eto an-tany. Betsaka ny otri-karena sy ny harena an-kibon' ny tany misy any, izay kosa dia manazava ny hery ara-toekarenan' i Etazonia.
Toekarena
I Etazonia dia firenena manan-karena indrindra eto an-tany.
Isan' ny mponina
Nihoatra 300 tapitrisa ny isan' ny olona tamin' ny taona 2008, noho izany, anisan' ny firenena be olona indrindra i Etazonia eo aorian' i Sina sy i India.
Foko sy fiaviana
Onenan' olona avy amin' ny foko maro samy hafa i Etazonia. Ny 80 % n' ny mponina ao Etazonia dia taranaky ny mpifindra monina avy any Eorôpa. Olona avy any Alemaina, Angletera, Ekôsy, Irlandy, Afrika, ary Italia. Ny 13 % amin' ny mponina any Etazonia dia Afrikana-Amerikana. Ny ankamaroan' izy ireo taranaka avy any amin' ny andevo afrikana izay nentina tao Amerika. Ny Amerikana Aziatika dia 5 % -n' ny mponina any Amerika, fa lehibe kokoa izany ao amin' ny morontsiraka andrefana. Ohatra ao California, Aziatika-Amerikana ny 13 % -n' ny mponin' izany fanjakana izany. Ny Hispanô-Amerikana, na ny taranaky ny olona miteny espaniôla dia 15 % amin' ilay firenena. Ny Teratanin' i Amerika sy ny Inoita (Eskimô) dia vondrona kely dia kely. Ny 11% amn' ny mponina any Etazonia dia teraka tany ivelany.
Ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2000 dia ahitana tatitra mikasika ny razamben' ny mponina. Avy amin' izany dia 43 tapitrisa ny Alemana-Amerikana, 30,5 tapitrisa ny Irlandey-Amerikana, 24,9 tapitrisa ny Afrikana-Amerikana, 24,5 tapitrisa ny Anglisy-Amerikana, ary 18.4 tapitrisa ny Meksikana-Amerikana.
Fiteny
Ny fiteny anglisy no be mpampiasa indrindra any Etazonia nefa tsy mbola nisy fiteny ôfisialy amin' ny ambaratonga federaly. Ny 18 % no miteny fiteny hafa ankoatra ny fiteny anglisy ao an-trano. Na izany aza, ny fiteny anglisy dia fiteny ôfisialy any amin' ny fanjakana 32 amin' ny 50. Ankoatr' izany, ny fanjakan' i Hawaii dia nisafidy fiteny ôfisialy faharoa (dia ny fiteny haoaiana), i Alaska sy i Dakota Atsimo dia nanaiky ny fitenin-drazan' ny Amerindiana eo an-toerana ary faritany amerikana maromaro no nandray fiteny ôfisialy faharoa (fiteny espaniôla any Pôrtô Rikô, ny fiteny samôrô any Guam, ny fiteny samôana any Samoa Amerikana). Ny paroasy sasany any Louisiana dia mampiasa ny fiteny frantsay, ary misy tanàna sy distrika any Etazonia miteny espaniôla; na izany aza, tsy nisy tamin' ireo fanjakana dimampolo ireo ny nandray ny fiteny frantsay na espaniôla ho fiteny ôfisialy faharoa.
Fanabeazana
Amin' ny olona 25 taona no ho miakatra, ny 80 % no nahazo diplôma avy amin' ny sekoly ambony raha 25 % no manana ny mari-pahaizana lisansa, na kely na ambony kokoa.
Fivavahana
Ny fivavahana dia mbola be mpanaraka ary ilaina ny fahafantarana azy mba hahatakarana ny fiarahamonina amerikana, izay anana' ny fivavahana anjara toerana lehibe. Na dia eo aza ny fisarahan' ny Fiangonana sy ny Fanjakana dia hita eny amin' ny toera-malalaka ho an' ny daholobe any Etazonia ny fivavahana ka izany no ampiasana ny andian-teny hoe "fivavahana sivily". Matetika dia ahitana Baiboly ny ao amin' ny efitranon' ny trano fandraisam-bahiny, indrindra ny Baibolin' ny Mpanjaka James (King James Version), ary matetika ny filoha amerikana no mitoka an' Andriamanitra amin' ny kabary ataony.
Araka ny fanadihadiana nataon' ny Pew Research Center tamin' ny taona 2014, dia 70,6 % amin' ny Amerikana no milaza fa Kristianina (ka ny 46,5 % Prôtestanta fa ny 20,8 % kosa Katôlika), 22,8 % no tsy manana fivavahana ary 5,9 % no manaraka fivavahana hafa (jodaisma - 1,9 %, silamo - 0,9 %, bodisma - 0,7 %, hindoisma - 0,7 %, fivavahana hafa - 1,8 %).
Pôlitika anatiny
I Etazonia dia ahitana fanjakana miazaka tena 50, sy faritany 5 sy distrika 1 (Washington DC). Ny lalàna dia mifehy ny zavatra ao amin' ny fanjakana miezaka tena tsirairay, fa ny lalàna federaly matetika momba ny zavatra mifandray amin' ny fanjakana mihoatra ny iray, na momba ny fifandraisana amin' ny firenen-kafa. Any amin' ny faritra sasany, raha ny governemanta federaly no manao lalàna izay milaza zavatra hafa avy amin' ny lalànan' ny fanjakana mizaka tena, ny olona dia tsy maintsy manaraka ny lalàna federaly, satria tsy manan-kery intsony ny lalàn' ny fanjakana mizaka tena. Samy manana ny lalàm-panorenana avy ny fanjakana mizaka tena, hafa noho ny lalàm-panorenana federaly (nasiônaly).
Ny fankakana federaly sy ny fanjakana mizaka tena, indrindra ny fitondram-panjakana, dia anjakan' ny antoko pôlitika roa: ny Repoblikana sy ny Demôkraty. Misy ihany koa ny antoko kely kokoa maro be; ny lehibe indrindra amin' ireo dia ny Libertarian Party sy ny Antoko Maitso. Ny olona dia afaka manome vola izay tiany ho an' ny fampielezan-kevitra ara-pôlitika, ary miezaka ny mandresy lahatra ny mpanao pôlitika mba hanampy azy ireo. Izany no antsoina hoe lobbying.
Nanomboka tamin' ny taona 2009, ny filoha dia demôkraty, ka demôkraty manana fahefana kely kokoa ao amin' ny governemanta federaly. Na izany aza, dia mbola maro ny repoblikanina izay afaka hisakana ny demôkraty tsy hanao zavatra izay heveriny ho ratsy ho an' ny firenena.
Fitantanana ny tanim-pirenena
Tamin' ny fahaleovan-tenany tamin' ny taonjato faha-17, repoblika federaly misy fanjakana mizakatena dimampolo manam-pahefana i Etazonia. Ny renivohiny dia i Washington D.C, fa i New York no tanàna ngeza indrindra sy manan-karena indrindra.
Tantara
Saika mpiavy ny olona rehetra ao aminy, na ny tera-tany aza. Ny zanatany anglisy 13 izay niforona teo amin' ny sisin-dranomasin' i Atlantika sy nanambara ny fahaleovan-tenany tamin' ny 4 Jolay 1776 no lasa Etazonia amin' izao fotoana izao. Nanomboka teo dia niitatra nankany andrefana ny sisin-tany ka resy tosika ireo foko isan-karazany izay nonina tao talohan' ny Eorôpeana.
Vanimpotoana prekôlômbiana (talohan' ny taona 1492)
Tsy mbola mikatona ny adihevitra momba ny fiaviana sy ny daty nahatongavan' ny Amerindiana any Amerika Avaratra. Hita tamin' ny fikarohana arkeôlôjika fa efa nisy mponina ny faritra atsinanana amin' i Etazonia 12 000 taona mahery izay, fa mety efa 30 000 taona mahery kosa ny fahatongavan' ny mponina voalohany tao amin' ilay kôntinenta. Nanomboka tamin' ny taona 1927, ny rijan-kevitra eken' ny besinimaro indrindra dia ny fifindran' ny vahoaka aziatika 12 000 taona lasa izay namakivaky ny andilan-dranomasin' i Bering. Na izany aza, ny fikarohana arkeôlôjika sasany natao tato anatin' ny taona vitsivitsy dia manome todika vaovao momba ny dingan' ny fiorenam-ponenana talohan' ny tantara tany Amerika Avaratra.
Ny mpahay siansa sasany dia mihevitra fa mety nisy vahoaka hafa tonga tany amin' ny morontsiraka avaratra, 17 000 taona talohan' ny androntsika, nandritra ny faharavan' ny ranomandry tany amin' ny faritra avaratra. Ny manam-pahaizana hafa dia mino fa ny mponina voalohany dia niampita ny Ranomasimbe Pasifika tamin' ny sambo mba ho tonga tany Amerika Atsimo aloha.
Talohan' ny nahatongavan' ny Eorôpeana dia nisy sivilizasiôna maromaro nivoatra teo amin' ny tanin' i Etazonia amin' izao fotoana izao: ny Mound Builders dia nametraka ny dongom-pasana (tumulus) voalohany tamin' ny 3 400 tal. J.K. Tamin' ny taonjato faha-12, ny tanànan' i Cahokia, any akaikin' i Saint-Louis, dia nisy mponina 15 000 ka hatramin' ny 30 000 teo ho eo sy 120 dongom-pasana (tumulus).
Na dia eo aza ny fahasarotana amin' ny fametrahana antontan' isa, ny ankamaroan' ny mpahay tantara dia miombon-kevitra amin' ny fanombanana ny mponina tompontany tany amin' ny faritra misy an' i Etazonia ankehitriny ho 7 ka hatramin' ny 8 tapitrisa, tamin' ny taona 1492. Tamin' ny taonjato faha-16, ny tany ao atsinanan' ny Tendrombohitra Be Harambato (anglisy: Rocky Moutains) dia nonenan' ny Amerindiana: ny Seiena (Cheyena), ny Absarôka (Crow), ny Ôtsety Sakôina (Sioux), ny Oendata (Wendat), ny Irôkoa (Iroquois), ny Tserôky (Cherokee) ary ny Moskôge (Creeks) izay mpihaza ombidia bizôna nefa koa manao fambolena, fiotazana voankazo an' ala, fiompiana ary jono. Ny Irôkoa dia mipetraka ao amin' ny lohasahan' i Saint Lawrence (frantsay: Saint-Laurent), ao amin' ny faritry ny farihy Erie sy Ontario, ao amin' ny lohasahan' ny ony Hudson ary any amin' ny faritra andrefana amin' ny tandavan-tedrombohitra Appalaches. Mizara ho fokom-pirenena (tribu) lehibe enina izy ireo.
Fokon' ny mpiandry omby sy mpamboly, ny Apasy (Apaches), ny Kômantsa (Comanches) na Poeblô (Pueblos), no nonina tao amin' ny Tendrombohitra Be Harambato (Rocky Moutains).
Vanimpotoan' ny fananjahan-tany (1492-1775)
vignette|198x198px|I [[Christophe Colomb]] Nahita ny Kôntinanta Amerikana i Christohpe Colomb (italiana: Cristoforo Colombo) tamin' ny taona 1492, ary avy eo nizaha ny zava-lisy tany amin' ny faritra misy an' i Porto Rico ankehitriny tamin' ny taona nanaraka. Tamin' ny taonjato faha-16 dia niondrana an-tsambo ny Eorôpeana nitady ny lalana an-dranomasina any Avaratra-Andrefana sy harena ary nanorim-ponenana nanaraka ny morontsirak' i Atlantika. Nifanarakaraka tonga ny voanjo espaniôla, ny voanjo anglisy, ny voanjo frantsay, ny voanjo hôlandey ary ny voanjo skandinaviana izay nitoetra tsy ela na maharitra kokoa. Ny toeram-pandraharahana malaza sy tranainy indrindra dia ny an' i Saint Augustine (Florida, 1565), Jamestown (1607) ary Plymouth (naorin' ireo Ray mpivahiny masina (anglisy: Pilgrim Fathers) poritana tamin' ny taona 1620).
Tany atsimo-andrefana, ny Espaniôla dia nanitatra an' i Espaina Vaovao (espaniôla: Nueva España) tamin' ny fanaovana diabe avy any Meksika. Tany avaratra-andrefana dia nanorim-ponenana teo amin' ny morontsirak' i Pasifika ny Rosiana. Nifandray sy nivarotra amin' ny tompon-tany ny Fotsy Hoditra. Tsy nahatohitra ny areti-mifindra (nendra, kitrotro) nampidirin' ny Eorôpeana, ny fampidirana fomba fiainanana vaovao (toaka, basy), ny fadringanana sy ny ady tamin' ny fanjanahantany anefa ny Amerindiana.
Nandritra ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia niforona tsikelikely ny Zanatany Britanika telo ambin' ny folo tany amin' ny morontsiraka atsinanana, izay hikambana ka lasa Etazonia aty aoriana. Ny fanjanahana ny tany dia niantohan' ny kômpania sy ny fametrahana dina. Nizaha zava-misy any amin' ny lohasahan' i Mississippi ny Frantsay ary nanorina an' i Louisiana (frantsay: Louisiane). Vetivety dia nanjary nifaninanana sy niadian' ny firenena mpanjanaka i Amerika Avaratra: nametraka tsikelikely ny fahamboniany ny Fanjakan' i Angletera (izay lasa Britaina Lehibe tamin' ny taona 1707 taorian' ny fanakambanana azy amin' i Ekôsy) tamin' ny fandresena amin' ny ny ady nifanandrinan' ny Anglisy sy ny Hôlandey ary avy eo tamin' ny Ady Fito Taona (1763) tamin' i Frantsa, izay namoizany ny tany fananany any atsinanan' ny Mississippi.
Ny mpifindra monina britanika sy ny varotra andevo no tena nampisy ny mponina. Ny andevo mainty hoditra dia niasa any amin' ny toeram-pambolena paraky any atsimo sy niasa koa tamin' ny fampandrosoana ny fotodrafitrasa. Manodidina ny taona 1775 dia  niroborobo ny toekaren' ny zanatany telo ambin' ny folo ary nisy mponina maherin' ny roa tapitrisa tao amin' izy ireo.
Revôlisiôna, fahaleovan-tena, andim-panjakana vaovao (1776-1800)
Nandritra ny taompolo 1770 dia nitombo hatrany ny fanoheran' ny voanjo amerikana ny firenena niaviany any Eorôpa: nolavin' i Lôndra tsy nomena azy ireo ny tanin' ny Indiana any andrefan' ny tendrombohitra Appalaches. Nitombo ny hetra nefa tsy nanana solontena ao amin' ny Antenimiera britanika ny olom-pirenena amerikana. Nampijaly ny mpivarotra any amin' ny morontsiraka atsinanana ny fisian' ny ampihimamba amin' ny fividianana sy ny fivarotan' ny firenena mpanjanaka (frantsay: exclusif colonial). Nalefa tany Amerika ny andian-tafika vaovao ary niforona any New England sy any Philadelphia ary any Virginia ny hetsika revôlisiônera. Tamin' ny taona 1770 dia notifirin' ny miaramila britanika (izany ny fandringanana tao Boston) ny mpanao fihetsiketsehana. Tamin' ny Desambra 1773 dia natsipy sy nopotehin' ny voanjo ny entana dite tao anaty sambo (izany no atao amin' ny teny anglisy hoe Boston Tea Party): nipoaka amin' izay ny ady ho an' ny fahaleovantena tamin' ny taona nanaraka.
Ny Kôngresy Kôntinentaly Faharoa, izay nanamafy ny Lalàm-panorenan' ny Kônfederasiôna (anglisy: Articles of Confederation and Perpetual Union) tamin' ny taona 1781, dia namolavola ny Lalàm-panorenan' i Etaznia tamin' ny Fifanarahana tao Philadelphia (anglisy: Philadelphia Convention) tamin' ny taona 1787. Ity lahatsoratra ity, izay nampiana fanitsiana folo (Fanambaràna ny Zo, na Bill of Rights amin' ny teny anglisy) tamin' ny taona 1789 (nankatoavina tamin' ny tamin' ny taona 1791), dia mbola mijanona ho fototry ny demôkrasia amerikana ankehitriny. I George Washington no voafidy ho filoham-pirenena amerikana voalohany tamin' ny taona 1789. Niorina tanteraka tao an-tanànan' i Washington ny andrim-panjakana rehetra tamin' ny taona 1800.
Ny Fanambaràna ny Fahaleovantena (anglisy: United States Declaration of Independence) sy ny Fanambaràna ny Zon' ny fanjakan’ i Virginia (anglisy: Virginia Declaration of Rights), ary ny Fanambaràna ny Zo (anglisy: United States Bill of Rights) tamin' ny taona 1789 dia nisy fiantraikany tamin' ireo izay nampandry an-tsoratra ny Fanambaràna ny Zon'  Olombelona sy ny an' ny Olom-pirenena tamin' ny taona 1789 (frantsay: Déclaration des droits de l'homme et du citoyen de 1789). Tamin' ny taonjato faha-19 sy faha-20 dia nanao môdely an' io lahatsoratra io koa ny mpitarika ny fitakiana fahaleovantena toa an' i Ho Chi Minh tay Vietnamy nandritra ny fanafahana amin' ny fanjanahantany.