cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wikia
Tantara
Ny 27 martsa 2006 dia niova anarana ho lasa Wikia i WikiCities; nampifangaroin'ny maro mantsy ny anarana ho WikiCities ka noheverina fa sehatra ahitana torolàlana momba ny tanàna maro. Taorian'izay, nanambara i Wikia fa nahazo 4 tapitrisa dolara amerikanina avy amin'ny mpamatsy vola.
Nisy tetikasa atao hoe Wikiasari nikasan'i Wales hanaovana iray koa izay efa nantsoina hoe Wikia.
Albania
Firenena be tendrombohitra i Albania, izay ahitana tampona mahatratra haambo eo anelanelan' ny 2 100 m sy 2 600 m. Ny tany iva, izay hita amin' ny tapany andrefan' io firenena io, dia manamorona ny Ranomasina Adriatika. Rakotra ala ny iray ampahatelon' ny tanin' i Albania. Ny mponin' i Albania dia ahitana indrindra ny Albaney, izay heverina ho taranaky ny Iliriana (isan' ny vahoaka indô-eorôpeana). Ny Grika, ny Rôma, ny Serba ary ny Bolgara no vahoaka vitsy anisa ao. Ny ankamaroan' ny mponina dia Miozolmana. Maro ny Albaney niorim-ponenana ao amin' ireo faritra sy firenena manididina: ao Kôsôvô, indrindra, any Makedônia sy any Serbia ary any Môntenegrô. Nandritra ny ady tao Kôsôvô  tamin' ny taona 1999 dia nandray Albaney voaroaka avy any Kôsôvô miisa analiny maro i Albania. Anisan' ireo firenena mahantra indrindra ao Eorôpa i Albania izay manakina ny toekareny amin' ny fambolena. Tamin' ny taona 1997 dia nizaka fahasahiranana ara-toekarena i Albania.
Tantara
Raha zohina ny tantara, ny Albaney dia avy amin' ny Iliriana, vahoaka indô-eorôpeana nanorim-ponenana teny amin' ny morontsiraky ny Ranomasina Adriatika. Vokatry ny fivoarana ara-toekarena noho ny firoborobon' ny taozavatra vita amin' ny vy, tany amin' ny taonjato faha-6 tal. J.K., dia nanjary natanjaka izy ireo ka nanjakazaka tokoa teo amin' ny varotra, ary zary nampitahotra ireo firenena nanodidina azy, indrindraindrindra tamin' ny fampiasan-kery amin' ireo mpiantsambo.
Tamin' ny taona 168 tal. J.K. dia notafihan' i Rôma i Iliria, ary nataony teo ambany fifehezany nandritra ny taonjato dimy mahery kely. Faritany rômana i Iliria (Illiricum no niantsoana azy tamin' ny andron' i Jolio Kaisara). Fa tamin' ny taonjato faha-2 taor. J.K. kosa no nanomboka nahenoana voalohany ny fiantsoana hoe "Albanoi", tamin' ny antonta-taratasy nosoratan' i Ptôlemaio, mpandalina ny jeôgrafia.
Rehefa nirodana ny Empira Rômana tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 dia natao teo ambany fahefan' ny Empira Atsinanana - na koa antsoina hoe Empira Bizantina - i Iliria. Tamin' izany dia nanjary toerana nanan-danja teo amin' ny varotra ireo tanàna nisy seranan-tsambo lehibe toa an' i Dyrrachium. Tany amin' ny faritany kosa dia nifanesy niditra sy nandrava tany ireo mponina mpivezivezy toa ny Gôty sy ny Hona; ny Bolgara tamin' ny taonjato faha-5; ny Slava tamin' ny taonjato faha-6 sy ny taonjato faha-7 izay nibodo ny faritra avaratr' i Iliria. Maro tamin' n y Albaney nivadika ho kristiana no nandositra tany amin' ny faritra atsimo. Tamin' ny taonjato faha-11 sy ny taonjato faha-12 kosa dia ireo Normàna no nanjakazaka tao, ary tamin' ny taonjato faha-14 dia tonga kosa ny Serba mandra-pirodan' ny Empira Serba tamin' ny taona 1355, ka nizarazarana an' i Albania tamin' ireo tompo-menakely teo an-toerana.
Jeôgrafia
Ny 70 %n' i Albania dia tendrombohitra avokoa, ka ny tendro avo indrindra dia 2 753 m (tendrombohitr' i Korab). Ny 30 % kosa dia lemaka izay ifandimbiasan' ny tondra-drano sy ny hain-tany, ka tsy mahatsara ny fambolena. Ny lemaka tena mahavokatra dia ireo manodidina farihy (farihy Ohrid, Prespa Lehibe sy Prespa Kely), sy ireo lembalemba sasantsasany eny anelanelan' ny lemaka sy ny tendrombohitra. Ny hany nosy mba miavaka dia ny nosy Sazan.
Ny ony lava indrindra dia i Drini: 282 km, izay azo lazaina fa misy rano ampy mandritra ny taona. Ireo hafa kosa, toa an' i Semani sy i Vojsa, na dia mihoatra ny 160 km aza ny halavany, dia saika maina foana mandritra ny fahavaratra.
Jereo koa
Firenena ao Eorôpa
Kôntinenta eto an-tany
Vorona
vignette|Vorona Ny vorona dia ao amin'ny kilasin'ny biby manana taolan-damosina, ny Aves.
Izy ireo dia manana ra mafana ary manana atody. Feno volom-borona ny tenany ary manana elatra. Ny volom-borona dia manana asa telo, ny fisidinana, ny famehezana ny mari-pana ary ny fampisehoana. Manana taolana poak'aty ny vorona hahakely ny lanjany.
Noho izy ireo mafana vatana, dia mampiasa hery betsaka izy ireo. Noho izany, dia mihinana sakafo be dia be ireo raha oharina amin'ny lanjany.
Ny vorona dia hita ao amin'ny kaontinanta rehetra eto amin'izao tontolo izao. Ny karazam-borona samihafa dia afaka miaina amin'ny tontolo mangatsiaka, ary ny hafa dia afaka miaina ao amin'ny toe-tany mahamay. Ny vorona dia hita anaty ala, amin'ny kijana, amin'ny harambato tarehy, amin'ny sisin-drenirano, ny vato amoron'ny ranomasina, amin'ny zana-tsipìkany sy ny tampon-trano.
Mihinana sakafo isan-karazany ny vorona isan-karazany. Mihinan-kena ny ankamaroan'ny vonona ary mihinana nofon-kena izy ireo. Maro ireo vorona mihinana bibikely na trondro. Mihinana karazam-bibilava na voalavo na koa karazam-borona hafa izy ireo. Misy vorona hafa ihany koa mihinana fatim-biby. Ireo biby toa ny boloky dia mihinana voa ary voankazo.
Mivany mitetika
Tenin-jatovo midika :miteny mivadika.Samy manana ny vany mitetikany ny tarika tsirairay.Ny tariky ry Bob zao raha milaza ho:"Lembona botsy" dia midika izany hoe I Bobna letsy.Ohatra hafa:"Kezazaly" midika zazakely."Sipa mampigadra satria mbola kezazaly".Ohatra hafa:
Zandry: Iny ary i an.</BR> Bob: Iry poza?</BR> Zandry: Miry posa.</BR>
Ohatra hafa:"I beloha no tompon-dakan'ny postamary".Hitantsika eto fa ny teny hafenina ihany no havadika(eto:postamary) ary mety ho lasa teny iray ny teny roa rehefa mahazatra ny famadihana azy.Ny avy any Bira indrindra ny any Ampanataovana sy Ambalavato koa no tena tompon-daka amin'ity vany mitetika ity.Na efa renibe aza dia mbola mivany mitetika ihany koa.Ohatra amin'ny vany mitetika avy any bira:"Koaba leky lenada fa nakaza gaina ova ova",dikany:"Boaka kely nedala fa nazaka naiga(joba)vaovao".
Misy hiran'ny RABOUSSA milaza hoe "May amin'tany" izay mampiasa ny mivany mitedika.
Dama
Zafimahaleo Rasolofondraosolo no tena anarany. Teraka ny 26 Mey 1954 tao Marolambo izy.
Mpanoratra, mpamorona sady mpihira izy ary isan'ny nanorina ny tarika Mahaleo niaraka tamin'i Dadah tamin'ny taona 1972 raha nanafana ny tolon'ny mpianatra teny Ankatso izy ireo niaraka tamin'ny gitarany.
Famadihana
Isan'ny fomban-drazana iray mampiavaka ny Malagasy ny famadihana, izay antsoina koa hoe famonosan-damba. Ny famadihana dia fety atokan'ny Malagasy hahatsiarovana ireo efa maty. Anehoana ny fifandraisana mbola misy eo amin'ny velona sy ny maty izy, izany hoe anehoana ny fanajàna sy fanomezana hasina ny razana. Atao amin'izany ihany koa ny fangataham-pitahiana amin'ny razana. Tsy vitan'ny hoe hahatsiarovana izy io, fa indrindra ahazoana miverina mikasika ireo efa maty. Fotoana ahazoan'ny fianakaviana mifankahita koa izy io.
Dama
Nianatra momba ny fiaraha-monina izy teny amin'ny ambaratonga ambony, ary mbola amin'izany no sehatra iasany.
Indroa voafidy ho solombavambahoaka i Dama.
Famadihana
Fomba fikarakarana ny razana
Betsaka ny fomba atao mandritra io famadihana io:
Dama
Rakotozafy, Parson ary Mama Sana no mpanakanto malagasy tiany ; Bob Dylan kosa ny mpihira vahiny ankafiziny.
Famadihana
Fanatanterahana ny lanonana
Mampiavaka ny famadihana dia ny fisian'ny ny mozika, ny sakafo, ny kaho-drazana ary ny fihaingona.
Wikipedia
Wikipedia (avy amin'ny teny hawaiianina: wiki; ) dia tranonkala iraisam-pirenena Web azo ampiasaina maimaimpoana. Wiki izany no foibe mitahiry ny pejy rehetra, ary ny sehatra ( website ) Wikipedia no toerana fijerena sy fanovana ny pejy rehetra. Ny teny hoe Wikipedia dia fitambaran'ny teny roa wiki sy pedia (fanafohezana ny hoe encyclopedia). Ny Wikipedia dia nosoratan'olona te-hanampy nefa tsy terena na karamaina.
Famadihana
Ny sakafo
Asaina ny mpiray tanana sy ny manodidona rehetra amin'ny sakafo. Any amin'ny toerana sasany dia antsoina mihitsy hoe "vary be menaka" na "vary be saosy" izy io, noho ny atiny: mamono omby na kisoa iray na maromaro mihitsy ny tompon-draharaha hamokisana ny olona, ary atao izay hampatavy ny sakafo, mba hahatsiarovan'ny olona ny tsirony
Wikipedia
Tantara
Tamin'ny fiantombohany ny Wikipedia dia tetikasa famenon'ny Nupedia, raki-pahalalana iray maimaim-poana hita tamin'ny tranonkala izay manam-pahaizana manokana (avara-pianarana sy manana traikefa) no nanoratra ny votoatiny, ary misy fitsipika maro arahin'ny mpanoratra azy. Tamin'ny 9 Martsa 2000 no niorina ny Nupedia, ary kompanian-tserasera amin'ny tranonkala iray, dia ny "Bomis, Inc", no tompony. I Jimmy Wales, lehiben'ny Bomis sy i Larry Sanger, tonian'ny fanoratana no isan'ny olona nisongadina tao amin'ny Nupedia, sy ny Wikipedia tato aoriana. Arak'i Sanger, ny mahasamihafa ny Wikipedia amin'ireo raki-pahalalana efa misy dia izy malalaka ny votoatiny, tsy voafetra ny habeny noho izy voizina amin'ny tranonkala, mahitsy fijery ary miezaka ho tsotra noho izy mikendry sarambaben'olona sady mivelatra amin'ny lafiny sy sokajin'olona maro. Fony tamin'ny andron'ny Nupedia, dingana fito no narahin'ny lahatsoratra iray vao vita, ary matihanina maro no manara-maso izany dingana izany, nefa tsapa tato aoriana fa ela loatra izany sivana izany ka voafetra ihany ny isan'ny lahatsoratra vita. Raha i Bomis ihany no nanohana ara-bola ny fandaniana ilaina, dia nisy fikasana hitadiavam-bola amin'ny alàlan'ny dokambarotra. Fahazoan-dàlana manokana atao hoe Nupedia Open Content License no nitondra ny Nupedia, fa novaina ho GFDL talohan'ny nanorenana ny Wikipedia araka ny torohevitr'i Richard Stallman.
Famadihana
Ny kaho-drazana
Ny kaho-drazana dia vola omen'ny olona nasaina ho an'ny tompom-pety.
Wikipedia
Tantara
Tamin'ny 10 janoary 2001 dia nanolo-kevitra hampiasa wiki teo amin'ny Nupedia i Larry Sanger tao anatin'ny mailing list. Hoy indrindra izy tamin'ilay lahatsoratra "Ndeha hanao wiki":
Famadihana
Ny fihaingona
Fahiny ihany koa dia,ny fotoanan'ny famadiana no fotoana ahitana ny fihaingona isankarazany (izany hoe manao akanjo vaovao daholo ny rehetra ka mampidera izay)
Wikipedia
Tantara
(Dikan-teny malalaka; "Let's make a wiki":
Famadihana
Ny tompon'ny fanapahan-kevitra
Tsy tena misy daty voatokana hanaovana famadihana fa arakaraka ny hevitry ny raiamandreny ao amin'ny fianakaviana. Matetika dia ny iray amin'ireo raiamandreny no milaza hoe: "Nanonofy an-dranona (olona efa maty) aho halina, ka niteny izy hoe Mangatsiaka izahay"
Wikipedia
Tantara
)
Famadihana
Ny daty anaovana ny famadihana
Volana Jolay ka hatramin'ny Septambra no fotoana fanaovana famadihana. Ho an'ny Malagasy dia manomboka amin'ny vanim-potoana fararano no fanaovana famadihana, handaniam-bola aman-karena mihitsy mantsy ny famadihana ka dia nosafidian'ny Malagasy hanaovana izany ny vanimpotoana fiakaran'ny voka-bary (fararano, main-tany). Mila andro tsara ny famadihana ka nosafigina ny main-tany izay tsy misy orana, maina rahateo ny andro amin'io vanimpotoana fararano io.
Wikipedia
Tantara
Nampilaza tamin'ny mailaka fampitana i Sanger momba ny fisokafan'ny Wikipedia tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny 15 janoary 2001 tao amin'ny http://www.wikipedia.com, ary mbola ny teny anglisy no teny tokana nampiasainy. Hatramin'ny 10 janoary izy dia mbola fanampin'ny Nupedia.com ahafahan'ny daholobe manoratra lahatsoratra izay hakambana ao anatin'ny Nupedia rehefa voatsara. Tsy nankatoavin'ny mpitantana sy mpanolo-tsaina tao amin'ny Nupedia anefa ny fomba fivoatrany, koa nijoro ho tetikasa mahaleotena tsy miankina amin'ny Nupedia intsony izy. Nofaritana nandritra ny volana vitsivitsy voalohany ny fitsipika momba ny fijery tsy mitanila (anglisy: neutral point-of-view), na dia mitovy betsaka tamin'ny fitsipika "nonbias" an'ny Nupedia aza izany. Nisy koa anefa fitsipika hafa vitsivitsy napetraka. Vetivety foana dia nahazo laka tamin'ireo mpandray anjara tao amin'ny Nupedia ny Wikipedia, nalaza tamin'i Slashdot ihany koa sy teo amin'ireo fikarohana sehatra. Nitombo ny isan'ny lahatsoratra, nanodidina ny 20.000 ny isany ary 18 ireo tenim-pirenena nampiasana azy tamin'ny taona voalohany nisiany. 26 izany isan'ny tenim-pirenena izany tamin'ny faran'ny taona 2002, 46 tamin'ny faran'ny taona 2003 ary 161 tamin'ny faran'ny taona 2004. Niara-nisy ny Nupedia sy ny Wikipedia mandra-pikaton'ny Nupedia tanteraka tamin'ny taona 2003, ka nametrahana ny lahatsoratra rehetra tao anatiny ho ao amin'ny Wikipedia.
Famadihana
Fomba fijerin' ny Katôlika
Etsy andaniny anefa ny fivavahana katôlika dia tsapa ho mandefitra kokoa ity fomba iray ity.
Wikipedia
Tantara
thumb|300px|ankavanana|Wikipedia anglisy tamin'ny [[30 martsa 2001, roa volana sy tapany taorian'ny niorenany.]]
Famadihana
Jereo koa
'''
Wikipedia
Tantara
Raha araka an'i Wales sy Sanger, dia en:Portland Pattern Repository na WikiWikiWeb an'i en:Ward Cunningham no fototry ny fampiasana wiki tamin'ny Wikipedia. Nomarihin'i Wales fa reny tamin'i Jeremy Rosenfeld, mpiasa iray tao amin'ny Bomis ny ambangovangony momba azy io tamin'ny volana desambra 2000, nefa taorian'ny nandrenesan'i Sanger ny fisian'io wiki io tamin'i Ben Kovitz ny volana janoary 2001 vao natolony an'i Wales ny hevitra hampiasana wiki amin'ny Nupediata, sy nanombohan'ny tantaran'ny Wikipedia. Niara-nisy tamin'ny Nupedia hatramin'ny fiantombohany koa ny tetikasa iray GNUpedia izay malalaka ny votoatiny nefa tsy nampiasa wiki. Taty aoriana dia nitsahatra ny fivoarany, ary i Richard Stallman, fantatra indrindra eo amin'ny sehatry ny rindrankajy sady mpamorona ny GNUpedia no nitondra ny anjara-birikiny tamin'ny Wikipedia.
Naneho ny ahiahiny ny amin'ny dokambarotra sy ny fahabangan'ny fanaraha-maso amin'ny Wikipedia anglisy ny mpikambana maro tao amin'ny Wikipedia espaniôla, ary namorona ny tetikasa Enciclopedia Libre izay niainga avy amin'ny Wikipedia ny volana febroary 2002. Tamin'io taona io ihany, taty aoriana kely, dia nanao fanambarana i Wales fa tsy haneho dokambarotra ny Wikipedia ary hafindra ao amin'ny wikipedia.org ny sehatra. Hosinganina koa ny tetikasa Wikinfo, izay niainga avy tamin'ny Wikipedia ihany nefa niala tamin'ilay fitsipika "fijery tsy mitanila" (neutral point-of-view) mba hahafahany mametraka lahatsoratra hafa misy fijery "sympathetic point-of-view".
Niforona avy amin'ny Wikipedia sy ny Nupedia ny 20 jiona 2003 ny Wikimedia Foundation. Taorian'izay dia niasa tao anatin'io fikambanana tsy itadiavam-bola io ny Wikipedia sy ireo tetikasa rahavavy. "In Memoriam: September 11 Wiki" no tetikasa rahavavin'ny Wikipedia niseho voalohany, niforona ny volana oktobra 2002 hitantarana amin'ny antsipiriany ny fanafihana an'i Etazonia tamin'ny 11 septambra; Natomboka ny volana desambra 2002 ny tetikasa rakibolana Wiktionary (na Wikibolana amin'ny teny malagasy); herinandro taorian'izay ny Wikiquote, tahirina quotations; ary iray volana taty aoriana ny Wikibooks, angom-boky maimaim-poana. Avy eo dia maro ny tetikasa hafa natomboka izay hita etsy ambany ny antsipiriany.
Tetikasa Wikipedia
Ny Wikipedia amin'ny teny anglisy no Wikipedia lehibe indrindra izay manana lahatsoratra eo amin'ny efatra tapitrisa eo ho eo. Manaraka aoriana ny fiteny nerlandey, ny fiteny alemaina, ny fiteny soedoa ary ny fiteny frantsay izay samy manana lahatsoratra maherin'ny 1,5 tapitrisa.
Wikipedia amin'ny teny anglisy
Noforonina tamin'ny 15 Janoary 2001, sady manana lahatsoratra voatahiry maherin'ny efatra tapitrisa nanomboka tamin'ny Jolay 2012 ny Wikipedia amin'ny teny anglisy. Izy no voalohany sy lehibe indrindra. Eo amin'ny 14,7% ny lahatsoratra eo amin'ny tetikasa Wikipedia rehetra no amin'ny teny anglisy. Nihena avy tamin'ny 50% io isa io nohon'ny fitomboan'ny Wikipedia amin'ny fiteny hafa. Eo amin'ny 9,7 gigaoktety ny lanjan'ny lahatsoratra ao amin'ny Wikipedia amin'ny teny anglisy.
Eschweiler
Eschweiler tanàna Alemaina.
Lisitry ny zavatra madinidinika 1-1000
Ity no lisitry ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka manomboka amin'ny isa faha-%s hatramin'ny isa faha-%s.
Arivonimamo
-19.01667°N, 47.18333°W I Arivonimamo dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'Arivonimamo.
Zoma masina
Jereo koa:
Taom-piangonana
Maorisy
I Maorisy na ny Repoblikan' i Maorisy dia nosy vitsivitsy aty Afrika Atsinanana, ao amin’ ny Ranomasimbe Indiana, manana velarana mirefy 2 040 km², 900 km atsinanan' i Madagasikara sy 3 943 km atsimo-atsinanan' i India. Ny nosy St. Brandon sy Rodrigues ary Agalega Islands dia ao anatin' ny Repoblikan' i Maorisy. Anisan' ireo Nosy Maskarena i Maorisy, miampy ny nosy La Réunion 200 km ao atsimo-andrefany.
Atao hoe Moris izy amin' ny teny kreôly maorisiana fa Republic of Mauritius kosa amin' ny teny anglisy ary République de Maurice amin' ny teny frantsay.
Nosin’ afotroa ny nosy Maorisy. Ahitana lembalemba rakotra farihy ny eo afovoany fa tany lemaka iva kosa ny faritra avaratra. Be tendrombohitra ny faritra atsimo.
Manam-piaviana indiana ny 2/3n’ ny mponin’ i Maorisy; ny sisa  dia safiotra manam-piaviana afrikana. Manaraka ny fivavahana hindo ny antsasany mahery kely amin’ ny vahoaka maorisiana, ny 30 % dia Kristiana katôlika ary ny 15 % kosa Miozolmana. Ambony dia ambony ny hakitroky ny mponina ao Maorisy.
Hazandrano
Ny hazandrano dia ny biby miaina anaty rano izay jonoin' ny olona, ka anisan' izany ny trondro. Matetika afangaron' ny olona ny hevitry ny teny hoe trondro sy hazandrano, nefa ny hoe hazandrano dia "anarana iraisan' ny biby fanjono".
Maorisy
Miankina amin’ ny taozava-baventy momba ny fanenoman-damba ny toekaren’ i Maorisy. Mandroso ihany koa ny sehatry ny raharaham-bola sy ny fizahan-tany. Maro amin’ ny Maorisiana no misahana asa momba ny fambolena, ka anisan’ ny be mpamboly ny fary sy ny dite ary ny voanjo.
Zanatany britanika taloha i Maorisy izay nahazo ny fahakeovan-tenany tamin’ ny taona 1968. Mpikambana ao amin’ ny Commonwealth izy ary ny fiteny anglisy no fiteny ôfisialiny.
Boky momba azy
Paperback 160 pages (August 15, 2005) Publisher: Nautilus ISBN 0-9511296-4-3
Jereo koa
Firenena ao Afrika:
Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe
Kôntinenta eto an-tany
Fosa
Ny fosa (Cryptoprocta ferox) dia biby mihinana nofom-biby, mitovitovy amin'ny alika raha ny habeny, ary amin'ny saka raha ny endriny.
Tena Fiangonan'i Jesoa
Ny Tena Fiangonan'i Jesoa (dika malalaka, True Jesus Church) dia fiangonana tsy miankina niorina tany Beijing, Sina ny taona 1917. Ny pasitera Yung-Ji Lin no voafidy ho mpitandrina hitantana ny fiangonana ankehitriny. Manodidina ny 1.5 tapitrisa ny isan'ny mpino misandrahaka eran'ny kôntinanta 6. Niainga avy tamin'ny rantsana Pentekotista eo amin'ny fivavahana kristianina, ary avy tao Sina izy.
Foto-kevi-dehibe dimy
Ireto no foto-kevi-dehibe dimy iorenan'ny Tena Fiangonan'i Jesoa:
Fanahy Masina
Ny fandraisana ny Fanahy Masina, miseho ivelany amin'ny alàlan'ny fitenenana amin'ny fiteny tsy fantatra, no ahazoana antoka ny fandovàna ny Fanjakan'ny Lanitra. (Rm. 8:16, Ef. 1:13-14).
Fanaovam-Batisa
Ny batisan'ny rano no sakramenta famelan-keloka. Eny amin'ny toerana ahitana rano velona toy ny lakandrano, ranomasina no hanatanterahana izany.
Ny mpanao batisa, izay efa vita batisa sady efa nandray ny Fanahy Masina ihany koa, dia manao batisa amin'ny anaran'ny Tompo Jesoa Kristy. Ilay olona atao batisa kosa dia tsy maintsy alentika manontolo any anaty rano, miondrika ny lohany ary ny tarehiny no ambany. (Jn 3:5; Mt. 3:16; Asa 2:38, 10:48).
Fanasàn-tongotra
Ny sakramentan'ny fanasàn-tongotra no ahafahan'ny olona anankiray miray amin'ny Tompo Jesoa. Ilaina ihany koa io mba hampatsiahy mandrakariva fa ilaina foana ny fitiavana, fahamasinana, fanetren-tena, famelan-keloka ary fanampiana ny hafa.
Fanasàn'ny Tompo
Ny fandraisana ny Fanasàn'ny Tompo no sakramenta ahatsiarovana ny nahafatesan'i Jesoa Kristy.
Andraisana ny nofo sy ny ran'ny Tompo izany sady ahafahana miray aminy mba hananana ny fiainana mandrakizay sy mba hatsangan-ko velona amin'ny Andro Farany. Tokony hatao matetika arak'izay tratra io sakramenta io. Iray tokana ihany ny mofo tsy misy masirasira sy ranom-boaloboka ampiasaina amin'izany. (1 Kôr. 10:17, 11:26; Jn. 6:53; Mk 14:24-25).
Andro Sabata
Ny Andro Sabata, ny andro fahafito amin'ny herinandro (Asabotsy), dia Andro Masina, voatahy sady nohamasinin'Andriamanitra. Hajaina izany amin'ny alàlan'ny fahatsiarovana ny famoronan'Andriamanitra izao tontolo izao sy ny famonjeny azy ary amin'ny fanantenana ny fiadanana mandrakizay ho avy. (Fiand. 2:2-3; Heb. 4:9-11)
Fototra folon'ny finoana
Taty aoriana, ny taona 1980, niampy ireo foto-kevi-dehibe ireo ka nanjary lasa ho fototra folon'ny finoana:
Jesoa
Jesoa Kristy, ilay Teny tonga nofo, maty teo amin'ny hazo fijaliana ho famonjena ny mpanota, natsangana ho velona tamin'ny andro fahatelo ary nakarina ho any an-danitra. Izy no hany Mpamonjy izao tontolo izao, Mpamorona ny lanitra sy ny tany, ary Tena Andriamanitra Tokana. (1 Tim. 3:16; 1 Kôr. 15:3-4; Asa 4:12).
Ny Baiboly
Ny Baiboly Masina, fitambaran'ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao, tenin'Andriamanitra, no tokana ahitana ny fahamarinana sady marina, ary fototry ny fiainana kristianina. (2 Tim. 3:16).
Famonjena
Ny Famonjena dia omen'Andriamanitra am-pitiavana amin'ny alàlan'ny finoana. Ny fiankinan'ny mpino amin'ny Fanahy Masina no hahafahany manana ny fahamasinana, manome voninahitra an'Andriamanitra ary mitia ny olona manontolo. (Ef. 2:8).
Fiaviana Faharoa
Ny Fiavian'ny Tompo Faharoa dia hiseho amin'ny Andro Farany rehefa hidina avy amin'ny lanitra Izy hitsara izao tontolo izao: ny marina handray ny fiainana mandrakizay, ary ny mpanota kosa ho voaozona mandrakizay. (Mt. 25:31-34; 1 Tes. 4:16-17).
Ity no dikan-teny malagasy, dika malalaka avy amin'ny teny anglisy, ary io dika amin'ny teny anglisy io kosa dia neken'ny fivoriambe fahasivy an'ny Tena Fiangonan'i Jesoa Marina, natao tamin'ny volana Mey 2005.
Fiteny alemàna
thumb|ankavanana|Fiteny alemàna
Eorôpa
vignette|344x344px|Sarin-tanin' i Eorôpa sy ny tany manodidna azy I Eorôpa dia kôntinenta hita manontolo ao amin' ny ila-bolantany avaratra sady manana ny ampahany be amin' ny taniny ao amin' ny ila-bolantany atsinanana, izay voafaritry ny kôntinentan' i Azia avy ao atsinanana, ny Ranomasina Mediteranea avy ao atsimo, ny Ranomasimbe Atlantika sy ny Ranomasin' i Nôrvezy avy ao andrefana, ary ny Ranomasimbe Arktika avy ao avaratra i Eorôpa. Matetika dia zaraina ho faritra efatra i Eorôpa ka ahitana an' i Eorôpa Avaratra, i Eorôpa Andrefana, i Eorôpa Afovoany, i Eorôpa Atsinanana ary i Eorôpa Atsimo. vignette|446x446px|I Eorôpa eo anivon' izao tontoloo izaoLazaina matetika fa anisan' ny kôntinenta enina misy eto an-tany i Eorôpa. Izy io dia ny faritra andrefana amin' i Eorazia na faritra avaratra ao amin' ny kôntinentan' i Afrô-Eorazia, arakaraky ny fomba fijery. Ny solonan' arany dia hoe "Tontolo Tranainy", satria mifanohitra amin' ny "Tontolo Vaovao" (zany hoe i Amerika). Ao Eorôpa dia misy kolontsaina maromaro manana fianjadiana sy lova iraisana. Kôntinenta faharoa kely indrindra eto an-tany i Eorôpa amin' ny lafiny velaran-tany (10,18 tapitrisa km2), na 2 %n' ny velaran' ny tany maina na 6,8 %n' ny velaran' ny Tany, raha atambatra ao ny velaran' ny ranomasina rehetra. Misy firenena dimampolo ao Eorôpa, ary i Rosia no ngeza indrindra amin' ireo na amin' ny lafiny isan 'ny mponina na amin' ny lafiny velaran-tany, ary i Vatikàna no firenena kely indrindra amin' ireo, na amin' ny lafiny isa-mponina na amin' ny lafiny velaran-tany. I Vatikàna koa no firenena kely indrindra eto an-tany. Araka ny Firenena Mikambana dia mety milatsaka ho 7 % ny tahan' ny isan' ny mponina ao Eorôpa amin' ny 2050 raha 25 % izany tamin' ny taona 1900, 25 %.ankavanana|thumb|200px|Ny Tampolin'i Apollo
Any Eorôpa, i Grisia Taloha no toerana nahaterahan' ny kolontsaina eorôpeana. Nahazo lanja ireo firenena eorôpeana tamin' ny taonjato faha-16, indrindra taorian' ny fiantombohan' ny fanjanahan-tany. Teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy ny taonjato faha-20, ireo firenena eorôpeana dia nanana zanatany tany Amerika (indrindra tamin' ny taonjato faha-17 sy faha-18), tao amin' ny ankabeazan' i Afrika, tao Ôseania, ary tao amin' ny tapany avaratra sy atsimon' i Azia. Ny Ady Lehibe rehetra dia niainga avy tao Eorôpa, nampahazo lanja an' i Etazonia sy ny Firaisana Sôvietika teo anivon' ny taonjato faha-20. Nandritra ny Ady Mangatsiaka dia voazara roa i Eorôpa: ny faritra andrefana dia ao amin' ny OTAN ary ny faritra atsinanana dia entin' ny Dinan' i Varsovia, nampihidy ny Fiaro Vy ("Rideau de Fer" amin' ny teny frantsay).
Fiteny alemàna
Nanomboka tamin' ny tapany voalohany amin' ny Andro Antenatenany ny tantaran' ny fiteny alemàna amin' ny maha fiteny miavaka amin' ny fiteny jermanika andrefana hafa azy, tamin' ny vanim-potoana faharoan' ny fiovan-drenifeo.
Eorôpa
Eorôpa Avaratra
I Eorôpa Avaratra dia faritra ao amin' ny tapany avaratra amin' i Eorôpa izay ahitana ireo firenenena manana ny kolontsaina sy ny fiteny skandinaviana (Nôrvezy, Danemarka, Soeda sy Islandy) ary ny fiteny fenika (Finlandy sy Estônia).
Fiteny alemàna
Jereo koa
Fiteny jermanika be mpiteny
Eorôpa
Eorôpa Atsimo
I Eorôpa Atsimo dia faritra ara-jeôgrafia na ara-jeôpôlitika izay mahafaoka ny ampahany atsimo amin' i Eorôpa. Isan' izany ireo firenena sy fanjakana hita ao amin' ny saikanosy mediteraneana telo (ny Saikanosy Iberika sy ny Saikanosy Italiana ary ny Saikanosy Balkanika). Ireto avy ireo firenena ao Eorôpa Atsimo ireo: i Albania, i Andôra, i Bôsnia-Herzegôvina, i Espaina, i Gresy, i Italia, i Krôatia, i Makedônia Avaratra, i Malta, i Môntenegrô, i Pôrtogaly, i San-Marîno, i Serbia, i Slôvenia, ary i Vatikàna.
Eorôpa Afovoany
Ny Eorôpa Afovoany dia faritra ao Eorôpa eo anelanelan' i Eorôpa Atsinanana sy i Eorôpa Andrefana. Indreto ireo firenena azo sokajiana ao aminy: i Alemaina, i Aotrisy, i Hongaria, i Pôlônia, i Repoblika Tseky, i Slôvenia ary i Krôasia. I Krôasia sy i Romania koa tsindraindray dia sokajiana ao amin' ny firenen' i Eorôpa Afovoany, i Krôasia dia ao amin' ny faritr' i Balkana.
Eorôpa Atsinanana
I Eorôpa Atsinanana dia ny faritra atsinanana ao Eorôpa izay faritan' ny tangoron-tendrombohitra Oraly, i Kaokazy, ny Ranomasina Kaspiana, ny Ranomasina Mainty, ny Ranomasina Marmara ary ny Ranomasina Egea avy ao atsinanana.
Firenena eken' ny rehetra
Inty ny lisitr' ireo firenena ao Eorôpa:
Albania - Alemaina - Andôra - Aotrisy - Azerbaijàna (misy ampahany ao Azia)- Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina - Danemarka - Espaina - Estônia - Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa - Gibraltara - Grisia (na Gresy) - Hôngria (na Hongaria) - Irlandy - Islandy - Italia - Jeôrjia - Kazakstàna (misy mpahany ao Azia) - Kipra (na Sipra na Kiprôsy) - Krôatia (na Krôasia) - Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga - Makedônia Avaratra - Malta - Môldavia - Mônakô - Môntenegrô - Nederlandy - Nôrvezy - Okraina - Pôlônia - Pôrtogaly - Romania - Rosia - San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa - Torkia (misy ampahany ao Azia) - Tsekia (na Repoblika Tseky) - Vatikàna
Ireo mbola misy tsy mankato ny maha firenena azy
Abkazia (misy tapany ao Azia) - Karabaga Ambony (misy tapany ao Azia) - Kipra  Avaratra (na Sipra Avaratra) - Kôsôvô - Ôsetia Atsimo - Transnistria
Jereo koa
Ireo kontinenta Ireo faritra hafa ao Eorôpa
Alika
thumb|250px thumb|200px|Alika
Saikanosy
vignette|239x239px|Ny [[Saikanosy Italiana]] Ny saikanosy na saikinosy dia tany saika hodidinin-dranomasina nefa misy tapany mampitambatra azy amin' ny tany lehibe, ka tsy mitovy amin' ny nosy izay voahodidina rano avokoa ny sisiny. Tsy mitovy habe ny saikanosy satria ao ireo ngeza ary ao ireo kelikely. Ny saikanosy madinika dia mitovitovy amin' ny nosy madinika.
Alika
Ny alika na amboa dia biby mampinono, mihinana hena. Fiompy ka lazaina fa isan'ny tena namana akaiky ny olombelona. Antsoina ihany koa hoe amboa. Vovò no filaza ny feony.
Saikanosy
Jereo koa
Tany Ranomasira Ranovory Ranomandeha
Shkumbin
Shkumbin dia ony miainga avy any Masedoana ankehitriny, manavatsava ny firenena albanezy ka manasaraka mazava ny tapany avaratra sy atsimon'i Albania.
Alika
Ny toeran'ny alika ao anatin'ny fiarahamonina
= Jereo koa =
Shkumbin
Azo lazaina fa tena manan-danja eo amin'ny kolotsaina albanezy tokoa izy io, indrindra eo amin'ny fiteny satria Albania dia manana fitenim-paritra roa miavaka tsara : ny gega any avaratra, ary ny toska any atsimo.
2 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 2 Aogositra.
Trondro
vignette|Trondro|270x270px Ny trondro dia karazana hazandrano rakotra kira, ary ny fivoy no hihetsehany ao anaty rano, biby manan-taolan-damosina velona anaty rano ary miaina amin' ny alalan' ny sagoaga. Izy ireo dia velona nanomboka tamin' ny tenatenan' ny fotoana faha-kambrianina. Manana ra mangatsiaka ny ankamaroan' ny kazaran-trondro.
"Karazana hazandrano somary fisapisaka, ny tenany rakotra kira masaisay ary manam-pitaovana ahafahany mihetsika ao anaty rano: vombony iray ao an-damosiny, fivoy milaha-droa eo ambany tratrany sy ambany kibony, fivoy iray indray ao am-poto-kibony, ary ny rambony, izay mikapoka miankavia sy miankavanana rehefa mitsoriaka izy; misy karazany roa ny trondro: ny trondron-dranomamy sy ny trondron-dranomasina; manatody ny trondro amin' ny fararano, izay foy amin' ny voalohandohan' ny ririnina. Anisan' ny tsara sy matsiro ny trondro; laokandrano, laoka".
Karazan-trondro
Trondro:
3 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 3 Aogositra.
Ranomasimbe
Ny ranomasimbe na ôseana na ôseanina dia velara-ndrano masina (masira) lehibe dia lehibe sady lalina dia lalina tokony ho 4 000 m, eo anelanelan' ny kôntinenta roa na maromaro. Ny telo ampahefan' ny velaran' ny Tany dia rakotra ranomasimbe avokoa. Misy dimy ny ranomasimbe eto an-Tany, dia ny Ranomasimbe Arktika, ny ny Ranomasimbe Atlantika, ny Ranomasimbe Antarktika, ny Ranomasimbe Indianina, ary ny Ranomasimbe Pasifika.
4 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 4 Aogositra.
Bassora
Tanàn-dehibe faharoa ao Iraka i Bassora na Basra. Seranatsambo lehibe eny amin'ny moron'ny Shatt al-'Arab naorin'ny kalifo Omar tamin'ny taona 638.
Solitany
vignette|299x299px|Fitrandrahana solitany an-dranomasina Ny solitany na solika dia ilo avy any anaty tany: soliky ny tany. Azo arehitra izy ka ampiasaina handrehetana jiro ohatra. Ny solitany no avadika ka hahazoana ny lasantsy mampiodina ny fiarakodia.
10 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 10 Aogositra.
Nosy
thumb|Nosy kely ny ranomasimbe Adriatika|243x243pxNy nosy dia tany kely na antonontonony hodidinin-drano tanteraka. Mety ho ranomasina na farihy na rano mandeha io rano manodidina azy io ary mety maharitra izany fisian'ny rano manodidina izany na tsia. Raha maromaro mifanakaiky sy mifaneritery izy dia atao hoe tamba-nosy.
Jereo koa
Tany Ranomasira Ranovory Ranomandeha
Fanovozan-kevitra
Tany voahodidina rano (mety ho rano mamy na koa ranomasina)
1 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 1 Aogositra.
Ilirianina
Ny iliriana dia mponina indo-eoropeana nanori-ponenana tamin'ny faritra avaratra-andrefan'ny saikanosy balkanika, izay faritra misy an'i Kroasia, Slovenia, Bosnia, Montenegro ary Albania ankehitriny.
Ranomasina
vignette|319x319px|Ranomasina Ny ranomasina dia velaran-drano midadasika, manodidina kôntinenta amin' ny ankapobeny, ary mahasarona faritra lehibe dia lehibe amin' ny velaran' ny tany manontolo.
Jereo koa
Ranomasira Ranovory Ranomandeha
Anne Frank
Anne Frank dia mpanoratra, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany teraka ny 12 Jiona 1929 tao Franckfort/Main (Alemaina), ary maty ny 1 Martsa 1945.
Ny fiainany manokana
I Otto Frank no rainy. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Margot Frank.
16 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 16 Aogositra.
Réseau Sentinelles
Mahatratra 1260 no isan’ny mpitsabo tsy miankina miasa maimaim-poana ao amin’ny réseau sentinelles (izany hoe 2 % miotra amin’ny mpitsabo rehetra eto @ Frantsa). Marihina fa miparitaka manerana ny Frantsa ireo mpitsabo ireo. Ny tanjon’ny réseau sentinelles de ny fanarahamaso ny fahasalamana amin’ny alalan’ireo fintilina ireo aretina 14. Mpitsabo « sentinelles » no hiantsoana ireo mpitsabo mpikambana ao, ary ity fikambanana ity dia noforonin’i Profesora  Alain-Jacques Valleron tamin’ny taona 1984 ary etanin’ ny Unité Mixte de Recherche 707 Inserm -Université Pierre et Marie Curie.
Fanarahamaso tsy ankiato an’ireo aretina 14 izay lasa fitaratry ny fahasalamana
Io fomba fanarahamaso io dia ahafahana manangona, sy manadihady eo no eo, mba ahafahana hisorohana sy hitandremana amin’ny alàlan’ireo tarehi-marika epidemiolojika azo avy amin’ireo mpitsabo tsy miankina. Ireo tarehi-marika ireo dia hatambatra amin’ny tarehimarika fanaraha-mason’ny Institut de Veille Sanitaire (InVS) (avis favorable de la CNIL n°471 393).
Ny 11 amin’ireo aretina 14 fitaratry ny fahasalamana arahimaso dia aretimifindra. Ireto avy izy ireo : Ireto indray ireo aretina tsy mifindra : Ny fanarahamaso tsy an-kiato ny Gripa, Fivalanana ary ny Nendram-boalavo dia ahafahana mahafantantra haingana mba hiomanana sy hampilazana amin’ny fahatongavana sy ny fimparitahan’ny epidemia eran’ny faritany na firenena iray manontolo. Ireo tarehi-marika amin’ny ankapo-beny izay tonga avy amin’ny alalan’ny tamba-tserasera avy amin’ireo mpitsabo dia voatahiry ary mapitombo ny tambatra tarehi-marika isam-paritra (système d'information géographique). Misy gazety fiseho isan-kerinandro isakin’ny Talata atao hoe Sentiweb-Hebdo izay aparitaka amin’ny alalan’ny mailaka ho an’ireo mpikambana mihôtran’ny 4000 sy ireo gazety lehibe nasionaly. Misy gazety koa izay mivoaka isan-taona amin’ny tamba-tseraseran’ny réseau Sentinelles avy amin’ireo marika fehiny mandritra ny herin-taona.
Ny réseau Sentinelles dia miara miasa miaraka amin’ny Finkambanana Iraisam-pirenena momba ny Fahasalamana na Organisation mondiale de la santé amin’ny fanaraha-maso elektronika ny aretina sami-hafa.
Ny Fikarohana
Ireo marika azo avy amin’ny alalan’ny réseau Sentinelles dia ahafahana manao :
Ny epidemiolojia eo an-toerana
Misy fanadihadiana atao eo amin’ireo mpitsabo Sentinelles. Izany no natao miaraka amin ny fanarahana ny lalàna ny fanaovana fanadihadiana ara-epidemiolojika izay navoakan’ny fikambanan’ny ny epidemiolojista izay miteny frantsay. Io fandihadiana io izay mitondra nomerao ao amin’ny boky fitarihantsoratra dia hanaovana rapaoro farany izay nahazo fahazoana alàlana avy amin’ny organisima nasionaly misahana ny informatika sy ny  fahalalàhana atao hoe CNIL (n°471 393). Ny valin’ny asa fanadihadihana moa dia hita ao amin’ny tamban-tseraseran’ny réseau Sentinelles ao anatin’ny lahatsoratra "documentation/enquêtes ponctuelles" Jereo koa
Gega (vahoaka)
Iray amin' ireo karazam-poko lehibe ao Albania, raha ny Tôska ilay karazana iray faharoa. Monina amin' ny tapany avaratr' i Albania izy ireo (avaratry ny ony Shkumbin), ao Kôsôvô, Serbia Atsimo, tapany atsinanan' i Môntenegrô, ary amin' ny tapany andrefan' i Makedônia ihany koa. Mbola mandàla ny fomban-drazany sy ny fahambonian' ny fokony izy ireo noho ny toerana misy azy voafefin' ny tendrombohitra sy havoana isan-karazany, ka mahasarotra ny fidiran' ny vahiny any. Katôlika ny ankamaroan' izy ireo, ary ireo mponina katôlika vitsy an'isa (10 %) ao amin' io firenena io dia any avaratra avokoa no tena ahitana azy.
Hoala Persika
vignette|Sarin'ny Hoala Persika azo an-tsatelita. Ny Hoala Persika dia hoala ao amin' ny Ranomasimbe Indiana mihazo ny morontsirak' i Ômàna, ny Emirata Arabo Mitambatra, i Arabia Saodita, i Katara, i Bareina, i Kôety, i Iràka ary i Iràna.
Tokony ho 233 000 km2 eo ho eo ny velarany, 800 km ny halavany ary 80 ka hatramin' ny 120 km eo ho eo ny sakany. Any amin' ny farany andrefany ny vinany ivarinan' ny ony Arvandrud (na Shatt al-'Arab), izay fifanenan'ny ony Tigra sy Eofrata.
Ao andrefana kosa no misy ny andilan-dranomasin' i Hormuza izay mampifandray ny Hoala Persika amin' ny Hoalan' i Ômàna, ary avy eo ny ranomasimbe.
21 Aogositra
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 21 Aogositra.
Fanorona
Ny tanjon'ny fanorona dia tsy ny hamono ihany, fa ny mamelona ihany koa ilay mpifanandrina maty tamin'ny lalao voalohany. Ny fanorona ihany angamba ny lalao eto an-tany izay tsy mamono ihany fa mamelona ihany koa.
Marihina fa fady ny miloka amin'ny fanorona satria ilay lalao rahateo dia saro-pady amin'ny malagasy.
Angôla
Ny ampahany be amin' ny tanin' i Angôla dia lembalemba midadasika izay midina miatsinanana sy miankandrefana mankany amorontsiraka. Ny tany lemaka amorontsiraka dia mifanohy amin' ny tany efitra. Betsaka ny ony sy ny renirano ahitana rian-drano lehibe. Toetanin-jana-pehin-tany ny toetanin' i Angôla. Isan-karazany ny zavamaniry any, izay mamorona ala na hivoka anirian-kazo na tany midadasika anirian' ahitra. Maro karazana koa ny biby hita any, ka isan' izany ny elefanta sy ny jirafa aty ny tokantandroka. Betsaka koa ny karazam-borona.
Fanorona
Ny fiandohana
Tamin'ny andron'ny mpanjaka Andrianamponga tao Ifanongoavana, tany amin'ny taona 1340 tany ho any no nahitana taratra voalohany ny fanorona. Tsy fantatra nefa ilay karazana fanorona tamin'izany
Angôla
Ahitana vondrom-poko maro ny ao Angôla, ny amaro anisa amin' izany dia ny Bakôngô, ny Ambondo, ny Ôvimbondo, ny Londa. Kristiana ny antsasa-manilan' ny mponina fa ny sisa kosa dia manaraka ny finoan-drazana afrikana. Atao hoe Angôley ny vahoakan' io firenena io.
Fanorona
Ny fiandohana
Tamin'ny andron'i Andriamanelo taty aoriana no ahenona indray ny momba ny fanorona amin'ny anarany fototra hoe Soratr'Andriamanitra.
Angôla
Firenena mahantra i Angôlà na dia manana harena amin' ny fambolena sy amin' ny harena an-kibon' ny tany (indrindra ny diamondra). Nizaka mosary ny mponina angoley sady nisy ady an-trano nandritra ny 27 taona teo anelanelan' ny taona 1975 sy 20023.
Fanorona
Ny fiandohana
Io anarana io dia avy amin'ny tantara fototry ny fanorona. Tamin'izany fotoana izany, efa ela be, dia navorin'Andriamanitra ireo mpahay raha rehetra teto an-tany ary izao no fangatahany : mba hanomezan'ireo mpahay raha ireo azy sary na soratra iray maneho izao tontolo izao amin'ny endriny rehetra sy ny fihetsikiny. Rehefa nandinika ireo mpahay raha dia sora-panorona no natolony an'Andriamanitra. Izany no nahatonga ilay anarana hoe Soratr'Andriamanitra.
Angôla
Zanatany pôrtogey i Angôla hatramin' ny taona 1975 nahazoany ny fahaleovan-tenany. Ny fiteny pôrtogey no fiteny ôfisialy any.
Fanorona
Ny fanorona sy ny faminaniana
Ny Ntaolo dia nametraka fa miainga amin'ny fanorona ny faminaniana ny zavatra mety hiseho, indrindra ho an'ny mpitondra tafika.
Angôla
Fanisana ny mponina
Ny fanisam-bahoaka tao Angôla natao tamin' ny Mey 2014 dia nahazoana izao vokatra izao tamin' ny Marsa 2016. Ny isan' ny mponin' i Angôla dia 25 789 024, ka 12 499 041 ny lehilahy ary 13 289 983 ny vehivavy, izany hoe vehivavy 100 ho an' ny lahy 94. Mponina miisa 6 945 386 (26,9 %) ao amin' ilay firenena no mo monina ao amin' ny Faritanin' i Luanda.
Fanorona
Ny fanorona sy ny faminaniana
Raha naniraka olona hiantso ny zanany lahimatoa Andriatompokoindrindra ny mpanjaka Ralambo ahalalàny ny heviny momba ny fanjakana, izany hoe vonona handray ny fanjakana ve izy sa omena ilay zandriny Andrianjaka ity farany, dia naminany tamin'ny fanorona i Andriatompokoindrindra.
Angôla
Fanisana ny mponina
Tamin' ny taona 2014, araka ny vokatry ny fanisam-bahoaka tamin' ny May 2014 ihany, dia 47,2 % amin' ny mponina no 0 hatramin' ny 14 taona; 50,3 % no 15 hatramin' ny 64 taona; ny 2,3 % no mihoatra ny 65 taona; 65 % no latsaky ny 24 taona.
Fanorona
Ny fanorona sy ny faminaniana
Ny fanorona rehefa ampiasaina amin'ny faminaniana dia manome valinteny telo :
Angôla
Vondrom-poko sy vondron' olona
Ny vondrom-poko lehibe indrindra dia ny Ovimbondo (fiteny: ombondo) izay mitana ny 37 % amin' ny mponina, ny Ambondo (fiteny: kimbondo) izay mitana ny 25 % ary ny Bakôngô (fiteny: kôngô) izay mahatratra 13 %. Ny 32 % dia mahafaoka ny vondrom-poko sisa rehetra ka anisan' izany ny Tsôkoe (fiteny: kitsôkoe) sy ny Ôvambô (fiteny: ôvambô), ny Gangela (fiteny: lotsazy) ary ny Ksindônga (fiteny: ). Misy ihany koa ny safiotra afrikana-eorôpeana (mulattos) 2 % (1 tapitrisa).
1 Mey
Ireo zavatra nitranga tamin'ity 1 Mey.
Fanorona
Ny fanorona sy ny faminaniana
Rehefa naminany ary i Andriatompokoindrindra, dia telo noho dimy ny vokatra azony, dia niteny izy hoe « Lazao ny raiko fa mbola mamonoa telo noho dimy aho ». Saingy, ny telo dia tsy ahafaty ny dimy izany mihitsy amin'ny fanorona : resy izy no dikan'izany fa mbola miala-nenina sao lahy ka mbola ho sahala ilay lalao. Mazava be ary ilay valinteny nomeny ny iraka ho ampitaina any amin-drainy fa dia resy izy ary ratsy ny valintenin'ilay fanorona aminy ka tsy afaka handray ny fanjakana izy.
Angôla
Vondrom-poko sy vondron' olona
Ao koa ireo vahoaka avy amin' ny firenena hafa: ny Sinoa miisa 258 920 tamin' ny taona 2012 (1,6 %), sy ny Eorôpeana (1 %) ka 200 000 eo ho eo ny Pôrtogey (2013). Ahitana Vietnamiana miisa 40 000 koa monina ao amin' ilay firenena.
Fanorona
Ny fanorona sy ny faminaniana
Azo anomezana tsodrano koa ny fanorona. Raha nitsodrano an'Andrianampoinimerina i Ramorabe dia nisoritany tamin'ny tany ny fanoron-telo dia hoy izy hoe « Ianao no eo amin'ny fonaben'Imerina ». Ny fonabe dia ilay laka eo ampovoan'ny fanorona izany hoe izy izany no manjaka eo amin'ilay tany.
Angôla
Vondrom-poko sy vondron' olona
Tombanana hitombo ho 60 tapitrisa mahery ny isan' ny mponina amin' ny taona 2050, izany hoa avo 2,7 heny noho ny isan' ny mponina tamin' ny taona 2014 ary ho 188 tapitrisa izany amin' ny taona 2100. Na izany aza, tamin' ny 23 Marsa 2016, ny angona ôfisialy navoakan' ny Instituto Nacional de Estatística (INE) ao Angôla dia nahafantarana fa isan' ny mponin' i Angôla dia 25 789v024.
Fanorona
Karazana fanorona
Raha amin'ny malagasy dia misy karazany 3 ny fanorona dia ny fanoron-telo sy ny fanoron-dimy ary ny fanoron-tsivy izany.
Angôla
Vondrom-poko sy vondron' olona
Tombanana fa mpitsoa-ponenana miisa 12 100 sy mpitady fialokalofana miisa 2 900 no miantrano ao Angôla tamin' ny faran’ ny taona 2007. Ny 11 400 amin' ireo mpitsoa-ponenana ireo dia avy any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô, izay tonga tamin' ny taompolo 1970. Tamin' ny taona 2008 dia tombanana ho 400 000 ny mpiasa mpifindra monina avy ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô.
Fiteny
Ny fiteny ao Angôla dia ny fiteny isan-karazany ampiasain' ny vondrom-poko samihafa sy ny fiteny pôrtogey, nampidirina tao nandritra ny fanjanahantany pôrtogey. Ny fiteny teratany be mpampiasa indrindra dia ny fiteny ombondo sy ny fiteny kimbondo ary ny fiteny kikôngô. Ny fiteny pôrtogey no fiteny ôfisialin' i Angôla.
Fanorona
Filalaovana fanorona
Misy karazany maro ny fanorona, fa ny tena maro mpahalala dia ny fanoron-tsivy sy ny fanoron-telo. Toy izao no endriky ny kianja ilalaovana ho an'ny fanoron-tsivy : soritana tsipika 5 mitsivalana sy mirazotra ary tsipika 9 mitsangana sy mirazotra ihany koa izay manome efajoro misy efitrefitra 32. Avy eo dia asiana tsipika iray avy ao anatin'ny efitrefitra tsirairay izay mampitohy ny zorony roa amin'ny efitrefitra, izany hoe tsipika mihorirana ka ampifandimbiasina ho tsipika mianjera mankany aoriana sy mankany aloha izany. Ho an'ny fanoron-telo dia mitovy amin'ny fanoron-tsivy ihany, fa tsipika 3 mitsangana sy tsipika 3 mitsivalana ihany no soritana.
Angôla
Fiteny
Na dia tsy fantatra aza ny tena isan' ny olona mahay miteny pôrtogey na miteny pôrtogey ho fiteny voalohany, ny fanadihadiana tamin' ny taona 2012 dia milaza fa ny fiteny pôrtogey no fiteny voalohany ho an' ny 39 % amin' ny mponina. Tamin' ny taona 2014, ny fanisam-bahoaka nataon' ny Instituto Nacional de Estatística ao Angôla dia nilaza fa 71,15 % amin' ny mponina miisa 25,8 tapitrisa eo ho eo ao Angôla (izany hoa olona miisa 18,3 tapitrisa) no mampiasa ny fiteny pôrtogey ho fiteny voalohany na faharoa.
Fanorona
Filalaovana fanorona
Ny fihaonan'ny tsipika no toerana ametrahana ny vato holalaovina, ary ny ivo indrindra amin'ireo no atao hoe laka.
Angôla
Fiteny
Araka ny fanisam-bahoaka tamin' ny taona 2014, ny fiteny pôrtogey dia ampiasain' ny 71,1 % n' ny Angôley, ny fiteny ombondo ampiasain' ny 23 %, ny fiteny kikôngô ampiasain' ny 8,2 %, ny fiteny kimbondo ampiasain' ny 7,8 %, ny fiteny tsôkoe ampiasain' ny 6,5 %, ny fiteny nianeka ampiasain' ny 3,4 %, ny fiteny ngangela ampiasain' ny 3,1 %, ny fiteny fiôte ampiasain' ny 2,4 %, ny fiteny koaniama ampiasain' ny 2,3 %, ny fiteny mohomby ampiasain' ny 2,1 %, ny fiteny lovale ampiasain' ny 1 %, ary fiteny maro hafa ampiasain' ny 4,1 %.
Fanorona
Filalaovana fanorona
Amin'ny fiantombohan'ny lalao dia alahatra eo amin'io kianja io ny vaton'ny mpifanandrina izay miisa 22 avy, miloko mainty sy fotsy, ka ny laka ihany no tsy misy vato. Ny tanjona dia ny hanafoana ny vato rehetra ananan'ny mpifanandrina, ka izay mbola manana vato tavela no mpandresy.
Angôla
Fivavahana
Misy vondrom-piarahamonina ara-pivavahana miisa 1 000 eo ho eo ny ao Angôla, ka ny ankamaroany dia kristiana. Na dia tsy misy aza ny antontanisa azo itokisana, ny tombantombana dia milaza fa maherin' ny antsasaky ny mponina no Katôlika (56,4 %), ary eo amin' ny ampahefany kosa no Prôtestanta (13 %), fivavahana nampidirina tamin' ny andron' ny fanjanahantany. Ny 4,4 % amin' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana. Ny 1 % no tsy manana fivavahana arahina.
Ny Kôngregasiônalista dia hita indrindra eo amin' ny Ovimbondo any amin' ny Tany Avo Afovoany sy amin' ny faritra amorontsiraka mankany amin' ny andrefana. Ny Metôdista dia hita indrindra ao amin' ny vahoaka miteny kimbondo any Luanda ka hatrany Malanje. Ny Batista dia saika eo amin' ny Bakôngô any avaratra-andrefana (misy any Luanda ihany koa). Miely ao Angôla koa ny Advantista sy ny Refôrme ary ny Loterana.
Fanorona
Voambolana
Teti-panorona (tetika + fanorona) : milaza tetika maty paika na drafitra nalamina milahadahatra hahatongavana amin'ny tanjona iray. Ohatra: Nanaovana teti-panorona mihitsy ny nisamborana ilay jiolahy raindahiny.
Angôla
Fivavahana
Any Luanda sy ny manodidina no misy ivon' ny tôkôisma izay fivavahana "sinkretika" ary any avaratra-andrefana no misy ny kimbangisma, miely avy any amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (na Zaira teo aloha).
Fanorona
Ohabolana
«Ny fanoron-dratsy no miverina an-dalana»
Angôla
Fivavahana
Hatramin' ny nahazoan' i Angôla ny fahaleovantena dia fiangonana pentekôtista (10,4 %) sy fiangonana hafa mitovitovy amin' izany anjatony no nipoitra tao amin' ny tanàn-dehibe ao Angôla, izay onenan' ny 50 % amin' ny mponina ankehitriny; maro amin' ireo fiangonana ireo no avy any Brezila.
Fanorona
Ohabolana
«Homam-be tsy matavy toa fanoron-dratsy»
Angôla
Fivavahana
Tamin' ny 2008 ny U.S. Department of State dia nanombana ny isan' ny Mozilmana eo anelanelan' ny 80 000 sy 90 000, izany hoe latsaky ny 1 % amin' ny mponina, fa ny vondrom-piarahamonina silamo ao Angôla kosa dia mametraka ny isan' izy ireo ho 500 000 eo ho eo. Mozilmana ny ankamaroan' ny mpifindra monina avy ao Afrika Andrefana sy avy any Atsinanana Afovoany (indrindra fa avy any Libanona), na dia misy ny tompon-tany sasany niova fo ho amin' io fivavahana io aza. Tsy manaiky ho ara-dalàna ny fikambanana silamo ny governemanta angôley ary matetika manakatona na misakana ny fananganana môskea.
Fanorona
Ohabolana
«Pai-panorona mahalany andro»