cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiangonana Ôrtôdôksa eto Madagasikara
Ondry tsy misy mpiahy
Ny taona 1928, natsangana ho arsidiôsezy i Johannesburg (Afrika Atsimo) ary nampidirina tao anatin' izany i Madagasikara. Araka izany, naniraka pretra ho aty Madagasikara ny Arsevesea tao Johannesburg mba hanentana sy hanome vatsim-panahy ny Kristianina ôrtôdôksa. Tsy naharitra anefa ny fitsidihana nataony teto.
Tamin' ny taona 1930 dia nanangana trano fiangonana ireo Kristianina ôrtôdôksa tao Antananarivo (Behoririka) ary natao eo ambany fiarovan' ny "Dormition de la Mère de Dieu". Na vita aza ny trano fiangonana dia mbola tsy nahazo pretra ihany ny Kristianina ôrtôdôksa malagasy.
Tamin' ny taona 1948 dia nandefa pretra hipetraka maharitra eto Madagasikara ny Arsevesea any Johannesburg. Pretra iray ihany anefa no nalefany hisahana sy hitantana ny fiangonana ôrtôdôksa manerana an' i Madagasikara izay efa nisy trano fiangonana roa nitsangana, satria tamin' ny taona 1955 dia vita ny trano fiangonana tany Mahajanga arovan' i Md Nicolas. Taona vitsy taorian' izay dia tsy nisy pretra indray i Madagasikara rehefa niverina any Afrika Atsimo ny pretra niasa teto, noho ny antony maro.
Tamin' ny taona 1966 dia nandefa pretra iray tompon-toerana teto Madagasikara ny arsevesea any Johannesburg. Roa taona monja anefa no niasan' io pretra io dia nody izy. Nanomboka tamin' ny taona 1968 dia tsy nanana pretra ny Kristianina ôrtôdôksa teto Madagasikara. Taona vitsy taorian' io anefa dia natsangana ho Arsevesean' i Zimbaboe (miray amin' ny Patriarkatan' i Aleksandria) ary nafindra tao indray i Madagasikara. Na dia nitambatra tao amin' ny arsevesean' i Zimbaboe aza i Madagasikara dia mbola tsy nahazo pretra ihany.
Ny mazava atsinanana
Tamin' ny taona 1994, pretra aostralianina iray tonga handany fotoam-pialan-tsasatra eto Madagasikara no nahita ny fiangonana tao Behoririka (Antananarivo) sy ny Kristianina nivavaka tsy nisy pretra. Vokatr' izany dia nalahelo mafy ity pretra aostralianina ity ka naniry ny ho misiônera aty Madagasikara. Tamin' ny volana Jolay 1994 dia nivaly ny faniriany. Iray volana monja taorian' io anefa dia efa nisy Kristianina ôrtôdôksa malagasy telo lahy niroso hatao batemy tao amin' ny fiangonana "La Dormition de la Mère de Dieu" tamin' ny 31 Aogositra 1994. Izy telo lahy ireo kosa no tonga pretra malagasy ôrtôdôksa voalohany ary nohamasinina tamin' ny volana Marsa 1995 tany Zimbaboe.
Tamin' ny 10 Mey 1999 no neken' ny fanjakana malagasy ho ara-dalàna teto Madagasikara ny fijoroan' ny fiangonana ôrtôdôksa na dia efa niforona tamin' ny taona 1930 aza.
Ireo solofo dimbin' ny ala: pretra sy seminarista ary masera malagasy ortôdôksa
Tamin' ny taona 2005 dia efa niisa 54 eo ireo paroasy ôrtôdôksa izay mitsinjara amin' ny vikariata telo eto Madagasikara dia ny Vikariatan' i Toliara, ny Vikariatan' i Fianarantsoa ary ny Vikariatan' Antananarivo. Nisy 12 ireo pretra malagasy, "sous-diacre" iray ary seminarista fito izay samy tany ivelan' i Madagasikara avokoa.
Ny asa pastôraly sy sôsialy
Raha amin' ny lafiny fanabeazana dia mandray anjara feno ny fiangonana ôrtôdôksa eto Madagasikara. Tamin' ny taona 2005 dia efa nanana sekoly fanabeazana fototra miisa sivy sy sekoly fiofanana amin' ny asa (technique) iray any Toliara ny fiangonana. Tsiahivina koa fa manana hôpitaly eto Madagasikara ny fiangonana ôrtôdôksa.
Efa lasa arsevesea i Madagasikara ary miaraka aminy ny nosy La Réunion sy Maorisy. Samy mivondrona ao amin' ny Patriarkatan' i Aleksandria ireo, izay tantanan' ny patriarka Théodore.
Kary
Biby mampinono ny kary, iray tarika amin'ny saka, sady saka dia. Sokajiana ho biby ratsy ny kary eo amin'ny fiaraha-monina malagasy noho izy biby naman'ny mpamosavy izay entiny mivoaka alina miaraka amin'ny vorondolo. Entina hanompana olona, na koa sangim-piteny eo amin'ny olona mpifankafantatra tsara ny hoe "Ilay karilahy ity". Azo tarafina amin'ny ohabolana sy ohapitenenana miresaka momba ny kary izay fanasokajiana ratsy azy izay.
Ohabolana
"Izay vandana dia kary"
"Akoho tsy nipoitra ohatr'izay efa lanin'ny kary"
(Jereo koa ny ohabolana momba ny saka
=Oha-pitenenana= "Misafelika ny kary": Fanondroan'ny Ntaolo ny fotoana efa alina
=Ankifidy= Alao izay ho anao : be maso anaty vero sa kely maso anaty vato ?
Amerika
vignette|352x352px|Amerika I Amerika dia anisan' ny kôntinenta dimy, ny ranomasina mamaritra azy dia ny Ranomasimbe Pasifika any andrefany, ny Ranomasimbe Atlantika any atsinanany, ny Ranomasimbe Arktika any avarany ary ny Ranomasimbe Atsimo any atsimony. Ny faritany tena misongadina dia i Amerika Avaratra sy i Amerika Atsimo. Ireo faritra roa ireo dia voasaraky ny andilan-tanin' i Panama.
Amin' ny lafiny ara-jeôgrafia, ny velarantaniny dia 42 tapitrisa km2 ary ny isan' ny mponina dia 930 tapitrisa eo ho eo araka ny fanakekezana natao tamin' ny taona 2009.
Jeôgrafia
I Amerika Avaratra avy amin' ny farany avaratra hatramin' ny farany atsimo dia mirefy 15 000 km. Raha isaina avokoa ny velarantany manontolon' i Amerika Avaratra sy ny velarantany manontolon' i Amerika Atsimo dia kôntinenta faharoa lehibe indrindra eto an-Tany i Amerika (velarantany manontolo: 42,44 tapitrisa km²). Avy amin' ny lafiny andrefana hatrany amin' ny lafiny atsinanana dia ahitana karazan' endri-paritra telo:
Ny mponina
Ny isan' ny mponin' i Amerika dia marikitra ny 930 tapitrisa eo tamin' ny 2009. Ny isan' ny mponiny amin' izao fotoana izao dia injaton' ny isan' ny mponiny vao zato taona lasa izay. Izy io dia noho ny fifindra-monina ary ny fitomboan' ny isan' ny mponina ao amin' ny faritra atsimo amin' i Amerika ary eo amin' ny faritra Karaiba.
Ny toerana ipetrahan' ny ankamaroan' ny mponina ao Amerika dia ireo tanàna eo amin' ny faritra amorontsiraka, ahitana ny tanàna lehibe indrindra eto an-tany (São Paolo, Rio de Janeiro, Buenos Aires, na New York, Boston, Los Angeles...)
Ny mponina tonga voalohany tao Amerika, izay antsoina hoe "Teratanin' i Amerika" na Amerindianina dia miisa eo amin' ny 50 tapitrisa eo ho eo. Izany hoe mahery kelin' ny 5 %n' ny isan' ny mponina manontolo. Ny fiteny tenenina indrindra ao Amerika fiteny eorôpeanina avokoa. Ny fiteny amerindianina be mpiteny indrindra dia ny fiteny ketsoà izay arahin' ny fiteny nahoatla.
Fizaràn' i Amerika
Mizara telo i Amerika, dia i Amerika Avaratra sy i Amerika Afovoany ary i Amerika Atsimo.
Amerika Avaratra
I Amerika Avaratra dia zana-kôntinanta fikambanan' ny firenena telo: i Etazonia, i Kanada ary i Meksika. Ny Ranomasimbe Pasifika dia any andrefany, ny Ranomasimbe Atlantika any atsinany ary ny Ranomasimbe Arktika dia any avarany. Ny fiteny miasa ao dia ny fiteny anglisy any Kanada sy any Etazonia, ny fiteny espaniola any Meksika sy any Atsimon'i Etazonia ary ny fiteny frantsay ao Québec, any atsinanan' i Kanada.
Amerika Afovoany
I Amerika Afovoany dia andilan-tany mampitohy an' i Amerika Avaratra sy i Amerika Atsimo. Araka ny famaritana azy mahazatra ny maro dia ahitana ireto firenena ireto ny ao Amerika Afovoany:.
Amerika Atsimo
I Amerika Atsimo dia zana-kôntinenta ao amin' ny ila-bolantany andrefana tanteraka. Ny Ranomasimbe Pasifika no mamaritra azy ao andrefana, ny Ranomasimbe Atlantika no ao avarany sy ao atsinanany, i Amerika Afovoany, izay mampitohy azy amin' i Amerika Avaratra, sy ireo nosy Karaiba dia ao avaratra-andrefany. Manana velaran-tany mirefy 17 840 000 km2 i Amerika Atsimo, ka 11,9 %n' ny velaran-tany tsy rakotry ny ranomasina eto amn' ny Tany izany. Misy firenena mahaleo tena miisa 12 ny ao Amerika Atsimo:
250px|center|Amerika
Jereo koa
Ireo kôntinenta Lisitry ny firenena mahaleo tena rehetra any Amerika
Ntaolo
Ny Ntaolo dia ireo razam-be tany aloha. Mitory fanajana sy fankatoavana ny fahendreny ihany koa ny fampiasana ny teny hoe Ntaolo. Araka izany dia manana ny hajany teo amin' ny fiaraha-monina malagasy tokoa izany hoe Ntaolo izany. Ny fototeny dia ny hoe aolo izay midika hoe "aloha", nandrafetana ihany koa ny teny hoe anoloana. Ny hoe ntaolo dia entina ilazana ireo nialoha lalana (razambe). Raha ara-bakiteny, ny mifanohitra aminy dia ny hoe (n)tafara izay entina milaza ireo avy sy ho avy aoriantsika (taranaka, fara sy dimby). Ny Tandroy no tena mahay manonona azy amin' ny fomba mampivoitra ilay fototeny.
Ny Malagasy niaina talohan’ ny vanim-potoana nisian' ny soratra no antsoina hoe Ntaolo. Lovantsofina no fomba niampitampitan’ ny tantara tamin’ ny taranaka mifandimby tamin’ izany vanim-potoana izany.
Ohabolana
Ny ohabolana dia fehezanteny mirakitra fahendrena fampiasa matetika. Fitambaran'ny teny hoe ohatra sy volana ny teny hoe ohabolana, ka midika fa teny no nahazoana io teny io. Azo ampiasaina amin'ny fiainana andavanandro ny ohabolana, fa tena fanaingoana kabary indrindra koa. Teo amin'ny Ntaolo malagasy dia haoren-tsaina miampita amin'ny alàlan'ny lovantsofina toy ny angano ny ohabolana. Eto amin'ity rakipahalalàna ity, dia napetraka ao anaty fizarana iray amin'ny pejy iray ny ohabolana fantatra mahakasika iny pejy iny.
Rohy ivelany
http://ohabolana.serasera.org
http://www.thierotsy.fr.gd
Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara
Ny Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara, izay Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara teo aloha, na MFM, dia antoko politika mijoro ara-dalàna eto Madagasikara. I Manandafy Rakotonirina no filoha mpitantana azy.
Samuel Ratany
Samuel RATANY
I.   Ny fiainany :
1.1 Fiankohonana
Teraka tamin’ny 16 jolay 1901 tao Ankadibevava Antananarivo.
Zanak’i Ratsimamakitany (Ratany no niantsoana azy), komandy mpampandry tany ary mpampianatra tao amin’ny MPF (Mission Protestante Française) tao Ambatobevanja sy Ramariavero.
Nanambady an’i Rasoazananohatra, tamin’ny Marsa 1926, ary niteraka ny zanany vavy tokana, RASOAVEROMANANA no anarany.
1.2 Sekoly nianarany
·        Ambatobevanja: toerana nanombohany nianatra.
·        Paul-Minault Ambohijatovo: nanohozany nianatra ary nanombohany nandalina ny haisoratra.
·        Tononkalo sy soratra: Andrianjafitrimo anadahin-dreniny no nikolokolo azy.
·        Hira sy zava-maneno: ny rainy no nampianatra azy.
·        Finoana kristianina no nitaizana azy: protestanta.
1.3 Ny asany
Mpitana bokim-bola tao amin’ny tranombarotra “Vassiliou” teto Antananarivo.
Maty tamin’ny 10 Oktobra 1926 izy raha mbola tany am-bohoka ny zanany vavy. Ary nalevina tao Lazaina Avaradrano.
'''II. Ny maha-mpanoratra azy:'''
2.1 Ny solon’anarany
15 taona no nanomboka nanoratra i Samuel RATANY, ary nitondra ny solon’anarana hoe TANICUS. Iverenany intelo na inefatra ny fanadiovana ny asany vao avoakany. Isan’ny mpanoratra ngezalahy izy.
2.2 Ny asa sorany
Hanandratra ny Poezia Malagasy amin’ny toerana ambonimbony kokoa hatrany no zava-kendreny.
·        Ny tononkalo:
-       “Izay ho feoko eo am-pialana aina”
-       “Irery teo akaikin’ny fasana”
-       “Mba rotsirotsio”
-       “In memoriam”(natolony ho an’i Albert RANAIVO)
-       “Femme”
·        Sombin-tantara:
-       Imbalanony
-       Nandevina
-       Vita ho azy
·        Sombin’eritreritra:
Mitovitovy endrika amin’ny ohapitenenana sy ohabolana
Ohatra: “Ranovelona tsy miditra any am-pasana ny Ranomaso nefa vavolombelon’ny maha tany ny tany”.
·        Ny hain-teny:
-       Hono, ray tsiriry
-       Fanaovam-beloma ny maty.
·        Gazety sy revio nanoratany:
-       Tanamasoandro
-       Journal de Madagascar
-       Ny Mpandinika
-       Fandrosoam-baovao
-       Tsara hafatra
-       Telegrafy
-       Mifoha i Madagasikara
-       Fehizoro
-       Masoandro
2.3 Ireo mpanoratra sakaizany:
RABEARIVELO no poeta nifanerasera sy nifankatia taminy.
Ny Avana, Ignace Ratsimbazafy, Fredy Rajaofera, Meteora, Joseph Rajaonah, Eliza Feda, Rafanoharana, Jean Narivony, Lusio. B, Rodlish.
2.4 Tara-kevitra ao anaty asa sorany:
-       Sorisorin-tsaina,
-       Alahelo tsy fanta-piaviana
-       Fikaloana ny zava-boaary
-       Ny lasa sy ny fahazazana
-       Fahafatesana sy ny fasana
-      Embona sy hanina
-      Ny fahadisoam-panantenana
-      Ny fahakambotiana
Fampisotroana tangena
Fomba fitsarana teo amin'ny Ntaolo ny fampisotroana tangena, saingy efa tsy atao kosa amin'ny tontolo ankehitriny. Ny tangena dia zava-maniry faran'izay mangidy, ary mety hahafaty mihitsy aza ny fisotroana azy. Rehefa misy olona ahiahiana ho meloka amin'ny zavatra iray, dia ampisotroina an'io tangena io izy, ary ny mpimasy na mpanandro no mikarakara izany. Raha maty ilay olona dia eken'ny fiaraha-monina fa tena nisy marina izany ny fahotana nitoriana azy izany, fa raha tsy maty kosa izy dia afaka madiodio tamin'ny fiampangana azy.
Tsy hain'ny siansa hohazavaina ny fifandraisana misy amin'ny fahamelohan'ny olona iray sy ny mahatonga azy ho faty na ho velona rehefa ampisotroina tangena, saingy ny toe-javatra mampanahy ny olona mandroso ankehitriny dia ny mety ho fisian'ny kolikoly teo amin'ny ampisotroina tangena sy ny mpikarakara tangena. Raha misy fifanarahana eo amin'ny roa tonta, dia ataon'ny mpimasy kely fatra ny tangena ao amin'ilay ranoka ampisotroina azy ka tsy mahafaty. Harena toy ny vola na omby no takalon'izay.
"Jodimaro Jodimaro, hano ity lafika ity! Raha nanota matesa, fa raha tsy nanota veloma!"
Saosy
Avy amin'ny teny frantsay nohagasiana hoe "sauce" ilay teny gasy hoe saosy. Ampiasaina amin'ny heviny roa farafahakeliny izy io :
Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)
vignette|[[Katedralin' Andohalo]] Ny Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (EKAR) eto Madagasikara dia isan' ny Fiangonana katôlika maneran-tany izay eo ambany fitarihana ara-panahin' ny Papa ao Rôma. Misy mpivavaka maherin' ny 6 000 000 io fiangonana io, izany hoe iray ampahefatry ny mponin' ny Nosy. Misy arsidiôsezy dimy sy diôsezy iraika amby roapolo ny eto Madagasikara. Fivavahana kristiana voalohany eto Madagasikara ny Fiangonana katôlika raha ny habetsahan' ny mpino no jerena. Mampiavaka ny Fiangonana katôlika ireo trano fiangonana goavam-be izay nalaina tahaka indrindra tamin' ny fiangonana vahiny amin' ny endriny sy ny bikany. Marihina fa misy lakroa avokoa ny Fiangonana katôlika.
Ny trano fiangonana katôlika tranainy indrindra eto Madagasikara dia ao amin' ny nosy Sainte Marie tokony ho 150 km ao ampita avaratr' i Toamasina.
Faha mpanjaka
Ny katôlisisma dia efa nisy nitondra teto amin' ny Nosy hatramin' ny faran' ny taonjato faha-16, sady efa nisy ny nanandrana nanao asa misiôna tamin' ny taona 1540 avy eo tamin' ny nahatongavan' ny Dôminikanina tamin' ny taona 1580 ary ny Zezoita tamin' ny taona 1610. Tsy nahitam-pahombiazana kely izany raha tsy tany amin' ny taona 1642.
Tonga ny moanina (na monka) lazarista tamin' ny taona 1643 ka tamin' ny 1643 no naorin' ny Papa Orbano VIII ny Prefektiora Apôstolikan' i Madagasikara. Nofaranan' izy ireo anefa ny misiônany aty Madagasikara tamin' ny taona 1674 noho ny haratsian' ny toetany sy ny tsy fitiavan' ny mponina azy ireo.
Maro ny misiônera katôlika frantsay nisy namono tamin' ny taona 1674, ary taorian' io dia norarana ny fivavahana katôlika tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-19. Maty martira tamin' ny taona 1832 i Henri de Solages ary heverina fa rain' ny Eglizy katôlika malagasy izy. Misy toerana fanaovana fivahiniana masina natokana ho azy ny ao Toamasina.
Niorina tamin' ny taona 1844 ny Misiôna Zezoita eto Madagasikara (frantsay: Mission Jésuite de Madagascar) ary ny trano fiangonana voalohany dia niorina tamin' ny taona 1857. Tamin' ny taona 1861 dia nanomboka nihamaro ny mpino katôlika teto Madagasikara noho ny nanambaràn-dRadama II ny fahalalahan' ny fivavahana.
Faha fanjanahan-tany
Niroborobo tokoa ny Fiangonana katôlika teto Madagasikara tamin' ny andron' ny fanjanahan-tany na dia teo aza ny fandroahana ireo misiônera frantsay. Ny andry niorenany moa dia ramatoa Victoire Rasoamanarivo (1848-1894), vehivavy nahery fo tokoa tamin' ny fijoroana vavolombelon' ny finoana. Tsy niasa irery anefa izy fa nampian' i Frera Rafiringa Raphael Louis tamin' izany. Marihina fa izy ireo dia samy nasandratra ho olontsambatra avokoa. Teo ihany koa ny fifaninanana tamin' ny Fiangonana prôtestanta ka tsy mora tamin' ireo Katôlika tany amboalohany ny nifikitra tamin' ny fiangonany.
Teo anelanelan' ny taona 1896 sy 1898 ny Fiangonana katôlika dia nanomboka nametraka fandaminana ary tamin' ny taona 1925 dia nisy ny fanosorana pretra teratany malagasy voalohany. Efa nahatratra 100 000 ny mpino katôlika tamin' ny taona 1900. Tamin' ny taona 1939 no voahosotra ny pretra malagasy voalohany, dia i Ignatius Ramarosandratana, izay nohosorana ho eveka tany Rôma, tamin' ny andron' ny Papa Pio XII. Tamin' ny taona 1947 dia novonoin' ny mpitondra pôlitika tamin' izay ny katekista Lucien Botovasoa. Tamin' ny taona 1969 dia nanana ny kardinali ny manokana amin' izay ny Fiangonana katôlika eto Magadasikara, dia tsy iza fa i Jérôme Louis Rakotomalala.
Tamin' ny fahaleovanten' i Madagasikara
Naorin' ny Papa Joany XXIII ny Nonsiatora Apôstôlika eto Madagasikara tamin' ny 23 Septambra 1960. Nitsangana ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara (FFKM) tamin' ny taona 1980, izay nanery ny Fanjakana malagasy mba hanomboka hampihatra ny demôkrasia amin' izay tamin' ny taona 1991 tamin' ny alalan' ny fihetseham-bahoaka ka ny mpitarika tamin' izany fanovana izany dia ny Kardinaly Armand Gaétan Razafindratandra.
Namangy an' i Madagasikara ny Papa Joany Paoly II tamin' ny taona 1989 ary ny kardinaly Pietro Parolin, Sekreteram-Panjakana ao Vatikàna, dia nitsidika an' Antananarivo tamin' ny taona 2017
Tamin' ny taona 2017 dia nitsikera ny fanaovana pôlitika nisy hatrizay teto Madagasikara ny Fiangonana katôlika ka betsaka ny fanafihana nahazo ireo toeram-pitokanana sy ny fikambana pretra.
Ny solontenan' ny Papa eto Madagasikara, ny Nonsy Apôstôlika, hatramin' ny 13 Avrily 2015, dia ny Mgr Paolo Rocco Gualtieri.
Antontan' isa
vignette|259x259px|Katedralin' Antsirabe Mitana anjara asa lehibe tokoa ny Fiangonana katôlika, indrindra eo amin' ny lafiny fahasalamana sy fanabeazana eto Madagasikara. Araka ny firaketan' ny Fiangonana tamin' ny 2003 dia nisy:
Tamin' ny faran' ny taona 2004 dia izao ny tarehimarika momba ny Eglizy katôlika eto Madagasikara:
Tamin' ny taona 2007 ny eto Madagasikara dia nahitana:
Arsidiôsezy sy diôsezy
Mizara ho arsidiôsezy dimy sy diôsezy roa amby roapolo ny Eglizy katôlika eto Madagasikara ka ireto avy izany:
Arsidiôsezin' Antananarivo
Ireto ireo diôsezy ao amin' ny Arsidiôsezin' Antananarivo:
Arsidiôsezin' Antsiranana
Ireto ireo diôsezy ao amin' ny Arsidiôsezin' Antsiranana:
Arsidiôsezin' i Fianarantsoa
Ireto ireo diôsezy ao amin' ny Arsidiôsezin' i Fianarantsoa:
Arsidiôsezin' i Toamasina
Ireto ireo diôsezy ao amin' ny Arsidiôsezin' i Toamasina:
Japàna
I Japàna dia firenena ao atsinanan' i Azia. Ireo firenena manodidina azy dia i Korea Atsimo sy Avaratra sy Sina ary Rosia. Atao hoe 日本 Nippon na Nihon na (anarana ôfisialy) 日本国 Nihonkoku) izy amin' ny fiteny japôney. I Japàna dia tangoro-nosy manana halava 2 500 km eo ho eo misy nosy efatra lehibe, dia i Honshu, i Hokkaido, i Kyushu ary i Shikoku. Ao amin' ireo nosy efatra ireo ireo ny 97 %n' ny mponina manontolon' i Japàna, izay miisa 126 tapitrisa mponina. I Tokyo izay manana mponina 30 tapitrisa no renivohitra ary tanàna lehibe indrindra ao Japàna ary eto amin' izao tontolo izao.
Manana morontsiraka mirefy 30 000 km any ho any ity firenena ity. Tendrombohitra no mandrakotra 75 %n’ ny tanin’ i Japàna. Mangatsiaka ny toetany any avaratra izay andalovan’ ny rivotra avy any Siberia fa andalovan’ ny rivodoza n-janapehin-tany kosa avy any Azia ny ao atsimo.
Ambony ny hakitroky ny mponina izay mahatratra 2 000 isaky ny km2 ao amin’ ny faritra sasany fa 13 000 any ho any izany ao Tokyo renivohitra, tanàna ngeza indrindra maneran-tany. Tandrenivohitra ny ankabetsahan’ ny mponina any Japàna izay mahatratra 80 %, ary ny tangoron-tanànan’ i Tokyo no onenan’ ny 20 %n’ ny mponina ao amin’ ity firenena ity.
I Japàna no firenena matanjaka ara-toekarena faharoa maneran-tany, aorian’ i Etazonia. Taorian’ ny Ady Lehibe Faharoa no nanombohan’ ny tena fandrosoany. Miroborobo ny taozava-baventy any Japàna, izay mitana ny laharana voalohany amin’ ny seha-pamokarana maro toy ny fanamboarana fitaovana elektrônika sy fiarakodia. Ny Yen no vola miasa any, izay ampiasaina betsaka amin’ ny raharaham-barotra maneran-tany, ankoatra ny dôlara sy ny eorô.
Tantara
Miteny ny maribolana fa foaforona tamin' ny taonjato faha-7 tal. J.K. i Japàna, ary ny mpanjaka Jimmu hono no namorona azy. Tafiditra tany Japàna ny fomba fanoratan' ny Japôney ankehitriny; ary ny pretra no nampiditra azy tany.
Tsy tena mitondra ny mpanjaka, any amin' ny tanan' ny andriana ny hasina.
Jereo koa
Firenena ao Azia:
Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.
Kôntinenta eto an-tany
Saint-Dié-des-Vosges
80 px|left
Saint-Dié-des-Vosges toko any Frantsa.
Tantara
1507 : sarin-tany Universalis Cosmographia (Martin Waldseemüller)
Aterineto
Ny Aterineto na Internet dia vondron-tsolosaina afaka mifandray ary mifanakalo fampahalalana. Ny Aterineto dia ampiasaina amin'ny fandefasana fampahalalana hainga amin'ny solosaina erak'izao tontolo izao. Ao amin'ny Aterineto dia ahitana tranonkalan'olon-tsotra, manam-pahaizana, mpivarotra sy ny manao bizinesy ary ny governemanta izay mitatitra karazana fampahalalana maro samihafa ary koa servisy. Ny Aterineto noho izany dia tambajo-tambajotra.
Saint-Dié-des-Vosges
Jeografia
Thumb|80 px|ankavia|Saint-Dié-des-Vosges
Aterineto
Tantara
Noforonin'ny Advanced Research Projects Agency (ARPA) an'ny departemantan'ny Fiarovana Amerikanina ny Aterineto. Nalefa tamin'ny taona 1969 izy io. Ny World Wide Web ankehitriny dia noforonin'ny britanika Tim Berners-Lee tao amin'i CERN tao Soisa.
Ankehitriny dia aloan'olona vola ny Mpanome Servisy Aterineto mba ahafahany mampiasa Aterineto. Omena maimaimpoana ny servisy sasany eo amin'i Ateriento, ary mampiasa dokam-barotra ireo mpanome servisy mba hahazoany vola amin'izany.
Saint-Dié-des-Vosges
Jeografia
thumbnail|150 px|Katedraly
Statistika
Zavatra azo refesina ka afaka aseho aran'isa.
Saint-Dié-des-Vosges
Oniversite
thumbnail|150 px|Oniversite Institut universitaire de technologie (IUT)
Statistika
Rohy Ivelany
Foibe Nasionaly Statistika (Instat)
Transparency International
280px|vignette|Transparency International vignette| Transparency International (TI) dia ONG iraisam-pirenena iray miady amin'ny kolikoly, indrindra izay mety ho ataon'ny governemanta sy ny fitondram-panjakana.
Ahitana vakim-pileovana amin'ny firenena maherin'ny 80 izy, anisan'izany i Madagasikara, ary manana fitanan-tsoratra foibe. Tamin'ny voalohany dia fikambanana alemanina ihany izy, fa nony nivelatra dia nanjary lasa fikambanana iraisam-pirenena ; ary mivoatra tsikelikely hanana rafitra fikambanana demokratika manontolo. Milaza tena izy fa :
Tsy manao ny firenena tavaratra ho efa lasa lavitra amin'ny resaka ady amin'ny kolikoly izy, fa miezaka mempiseho ny olana rehetra momba ny kolikoly eran-tany kosa.
Mamoaka tatitra isan-taona momba ny kolikoly ny Transparency International, ao ny tatitra ankapobeny momba ny kolikoly ary indrindra koa ny tahan'ny fiantraikan'ny kolikoly isaky ny firenena.
Na izany aza anefa dia kianin'ny ampahan'olona ihany ny valim-pikarohana avoakany momba ny kolikoly noho ny fanadihadiana miankina amin'ny fijery manokan'ny olona anontaniana, izay tsy voatery ho fijery mahitsy. Ankoatr'izay koa dia tsy voatery hitovy isaky ny firenena akory ny famaritana ny atao hoe kolikoly : Ny fanomezana mety ho ara-dalàna any amin'ny firenena iray dia mety ho tsy ara-dalàna kosa any amin'ny firenena hafa ; torak'izany koa, ny fikafika azo leferina any amin'ny firenena iray dia mety ho kolikoly avo lenta any amin'ny firenena hafa.
I Peter Eigen no nanorina ny Transparency International sady filohany hatramin'ny taona 2005, ary i Huguette Labelle kosa no nandimby azy hatramin'io taona io.
Aterineto
Servisy eo amin'i Aterineto
Ny Aterineto, izay ampiasaina koa ny zavatra maro, toy ny taratasy elektronika, fifandraisana mivantana, fifanakalozan-drakitra sy famindran-drkitra.
Ny World Wide Web no be mpampiasa indrindra eo amin'ny Aterineto ny (izay antsoina koa hoe ny "Web" na Tranonkala). Ahitana ny tranonkala, bilaogy, ary koa ny wikis toy ny Wikipedia. Ny pejin-tranonkala eo amin'ny Aterineto dia afaka ho hita.
Ny fampiasana lehibe an'i Aterineto dia ny fandefasana ary fandraisana ireo mailaka. Ny mailaka dia tsy miankina, ary mandeha amin'ny mpampiasa iray hafa. Ny hafatra (toy ny AIM na ICQ) dia mitovy amin'ny mailaka, fa mamela ny olona roa na mihoatra mba hiresaka amin'izy samy izy haingana be.
Misy fitondram-panjakana mihevitra fa ny Aterineto dia zavatra ratsy, ary manakana ny ampahany na ny Aterineto rehetra. Ohatra, ny governemanta Sinoa dia mihevitra fa ratsy i Wikipedia. Matetika tsy misy olona ao Sina afaka mamaky izany na hanampiana izany. Misy ray aman-dreny manakana ny faritr'Aterineto izay heveriny fa ratsy ho an'ny ankizy. Ireo firenena fantatra manakana ny Aterineto iray manontolo dia i Mianmara ary i Korea Avaratra.
Aterineto amin'ny fiarahamonina
vignette|240px|right
Mpampiasa
Mampiasa an'i Aterineto araka ny teny ampiasainy|240px|right vignette|fiteny fampiasan'ny tranonkala|240px Mitombo be mihitsy ny fampiasana an'i Aterineto. Tamin'ny taona 2000 hatramin'ny taona 2009 dia nitombo avy amin'ny isa 394 tapitrisa hatramin'ny 1,86 miliara ny isan'ny mpampisa Aterineto. Tamin'ny taona 2010, dia 22%n'ny mponin'izao tontolo izao no nampiasa solsaina ary 1 miliara no isan'ny karoka atao amin'ny alalan'i Google isan'andro, 300 tapitrisa no mamaky blaogy ary 2 miliara no isan'ny lahatssary hita eo amin'i Youtube isan'andro. Tamin'ny taona 2014 dia nihoatra telo miliara no isan'ny mpampiasa Aterineto na 43,6%n'ny mponina fa avy amin'ny firenena manan-karena ny roa ampahatelon'izy ireo: 78% avy ao Eoropa ary 57,4% ao Amerika.
Ny teny ifandraisana eo amin'ny Aterineto dia ny teny anglisy. Izy io dia mety ho vokatry ny fiandohan'ny Aterineto ary koa ny fampiasana ilay fiteny ho lingua franca (teny iombonana). Ny solosaina tany am-piandohany dia tsy afaka naneho soratra afatsy ny soratra tao amin'ny ASCII ihany.
Fampiasana
Ny Aterineto dia ahafahana miasa amin'ny fomba malalaka kokoa. Azo takarina avy aiza na aiza ny Aterineto, na avy amin'ny finday, na rotera finday izay ahafahan'ny mpampiasa mampiasa Aterineto tsy mila tariby.
Kolikoly
vignette|Fivondronan'ny Firenena Mikambana manohitra ny kolikoly vignette|Takelaby iray ao amin' ny [[Zambia izay milaza hoe: Aza milaza kolikoly]] Ny kolikoly, na tsolotra, na risoriso dia fifanarahana ratsy miseho eo amin'ny ankolafiny anankiroa, amin'ny alàlan'ny fanolorana fanomezana na vola tsy ara-dalàna ho tambin'ny asa na fanomezana tombondahiny anankiray tsy ara-dalàna ihany koa.
Azo sokajiana roa ny kolikoly dia ny kolikoly madinika, miseho amin'ny sarambabem-bahoaka, izay vola kely ihany no sarany raha oharina amin'ny faharoa. Ny anankiray dia ny kolikoly vaventy izay mety hisy tambajotrany mihitsy, miseho eo amin'ny orinasa lehibe sy ny manam-pahefana na mpitondra fanjakana ambony, ary volabe an-tapitrisany maro no mihodina amin'izany. Samy manimba firenena avokoa rehefa endrika kolikoly, ary taona vitsy taorian'ny nandraisan'ny Filoha Marc Ravalomanana ny fitondrana, dia nanangana sehatra maro hiadiana amin'io kolikoly fanetriben'ny firenena io izy. Nitsangana teto Madagasikaraary ny CSLCC (Filankevitra ambony momba ny ady amin'ny kolikoly), dia nisy koa ny Bianco (Birao mahaleotena iadiana amin'ny kolikoly) sy ny Famak.
Ny Transparency International dia manome fanakilasiana ny firenena eran-tany momba ny vesatry ny kolikoly ao aminy. Na dia teo aza ny fitsanganan'ireo birao sy filankevitra ireo dia tsy nampihatsara ny laharan'i Madagasikara izany fa vao mainka aza nihemotra izy tamin'ny taona 2005.
Antenimierampirenena
Rohy Ivelany
Antemieram-pirenena eto Madagasikara
Renivohitra
Toerana na tanàna misy ny fiasan' ny manampahefana rehetra toy ny governemanta, antenimieram-pirenena, foloalin-dahy, mpitondra ao amin' ny firenena iray.
Isa
Ny isa dia hevitra natao anomezana anarana na marika ny zavatra voaisa.
Bronchiolite
Ny bronchiolite dia aretin-tratra sy ny fisefoana vokatry ny asan'ny viriosy.
Ny lasibatra
Ny zaza menavava sy ny ankizy madinika no tena tratrany amin'ny ririnina. Ny tena lasibatra dia ireo zaza miara-tezaina amin'ny toerana iray toy ny eny amin'ny akany (crèche), satria mifindra ny aretina.
Soritr'aretina
Ireto no mety ho fiantraikany amin'ny zaza :
Ireto fambara na fepetra ireto dia mety hitaky fanatonana mpitsabo faran'izay haingana :
Fihombon'ny aretina
Eny amin'ny hôpitaly dia antsoina hoe andiany (épisode) voalohany ny aretina raha vao voalohany no itrangany amin'ny zaza, dia mety hiditra andiany faharoa na fahatelo izy. Izany dia midika fa mety hiverimberina ny bronchiolite fa tsy ho afaka tanteraka. Anterina ny filàna fanaraha-maso akaiky ny fahasalamany, indrindra raha mbola misy fepetra ahiana hamporisika ny aretina, toy ny toetr'andro ratsy na ny fiaraha-miaina amin'ny zaza hafa mety ho voa. Raha ratsy tsabo ny bronchiolite, na raha tonga amin'ny andiany fahatelo dia mety hivadika ho sohika mihitsy. Tokony ho sitrana alohan'ny faha-roa taonan'ny zaza izy, na raha tsy izany dia alohan'ny faha-enin-taonany na hitaiza azy mandrakizay.
WikkaWiki
WikkaWiki dia Rindrankajy wiki iray tena kely habe, fanaovana sehatra amin'ny tranonkala, nosoratana tamin'ny PHP ary mampiasa banky angona MySQL hitehirizana ny pejy. Iray amin'ireo solofon'ilay rindrankajy WakkaWiki izy, fa nampiana singa maro hafa vaovao. Namboarina ho haingam-piasa, azo itarina ary azo antoka izy, ary ny lisansy GPL no anaparitahana azy.
Tantara
Ny taona 2003, niato tampoka ny fivoaran'ilay rindrankajy WakkaWiki, raha mbola nidadasika indrindra ny tontolon'ny mpampiasa sy mpanohana ary mpankafy azy izay nizara fanatsarana, fanitarana ary fanavaozana azy. Ny volana mey 2004 no nivoaka voalohany i WikkaWiki, ary tonga dia niroborobo haingana, ary tsy niala tamin'ny lova soa avy amin'i WakkaWiki, dia ny fananana lohamilina "maivana" sy fango "mora vakiana sy mora ampiasaina".
Vina sy filamatra
Noho izy mora folahina hifanaraka amin'ny filàn'ny mpampiasa azy, na matianina na tsia, no tena ankafizana io rindrankajy io. Raha oharina amin'ireo wiki hafa vaventy, izay ahavitana zavatra marobe izy, dia ny hanana aty arak'izay kely indrindra nefa rafitra mora folahina sy itarina amin'ny alàlan'ny plugins kosa no tanjony.
Ny zava-bitany
Hosinganina amin'ireo zava-bita miaraka aminy ny:
Hatramin'ny kinova 1.1.6.4 dia misy an'ireto ihany koa i WikkaWiki:
Ho avy
Tokony ho hita amin'ireo tao an-dàlam-pamolavolana ireto toetra ireto:
Torolàlana sy lesona
Misy sehatra ahitana torolàlana feno sy vaovao hatrany, miantefa amin'ny mpampiasa ny wiki rehetra, na ny olon-tsotra na ny mpanao ny rindrankajy, afaka manampy amin'ny fampiasàna sy fanitarana an'i WikkaWiki.
Parisy
Parisy dia tanàna renivohitr'i Frantsa. Izy ny tanàna ngeza indrindra any Frantsa, izy ny renivohi-toeran'i Île-de-France, ary Paris intra-muros irery no Commune-Departement any Frantsa. Eo amin'ny vondro-milefaka voalohany indrindra ny la Seine i Paris, eo ampivoan'ny Bassin Parisien, any anirany no misy ny vinanindrano anelanelan'ny Marne sy ny Seine. Any anavan'i Paris no misy ny Oise. Parizianina any anaran'ny olona mipetraka any Paris.
Tamin'ny taonjato faha 17, Parisy ny renivohitry ny fahefana voalohany eoropeana, tamin'ny taonjato faha 18 izy renivohitra ara-kolontsain'i Eoropa ary tamin'ny taonjato faha 19 izy renivohitra ny taozavatra sy ny fahafaliana. Tamin'ny 2008, raha kaontiana daholo ny trano ipetrahana rehetra, 28 tapitrisa ny isan'ny mpandendeha tao Paris, araka ny lazain'ny Office de Tourisme sy ny Kongresa ny renivohitra frantsay.
Tantara
Fantatra fa efa nisy nipetraka teo amin'ny toeran'i Paris ankehitriny efatra enina arivo taona teny aloha (-4000 - -3800) tamin'ny lafy ankavia ny la Seine taloha eo amin'ny toerana misy ny arrondissement faha 12 ankehitriny. Nisy olona foana teo tamin'ny Neôlitika.
Efa hita fa efa nisy vohitra tany Bercy 2400 taona tany aloha, misy lakana anaty ranom-potaka tamin'izany fotoana izany, ary afaka jereina any amin'ny Musée Carnavelet any Parisy.
Biby
Ny biby dia zavamanan'aina manana finiavana ny hihetsika. Isan'ny biby tsy fahita raha tsy any Madagasikara ny fosa.
Antso
Misy dikany maro ka jereo ny tokony mety amin'ny fehezanteninao.
Anjanandrianaratra
Ny Anjanandrianaratra dia ny hery fikambanan'ny elekitrika sy ny andriamby eo amin'ny tontolo. Amin'izao fotoana izao efa maro ny fampiasana ny Anjanandrianaratra toy ny fapitana feo sy sary mihoatra ny iray kilometatra.
Fifanaraham-peo
Misy dikany maro ka izay fehezanteny mety no jereo.
Ny fifanaraham-peo dia ny fanovana matetika ny antso mba hahafany hitondra hafatra maro amin'ny alalan'ny onja.
Marary
Ny marary dia olona manana vatana tsy ara-dalàna na tsy mety araka no tokony ho izy izay mila fitsaboana.
Hopitaly
Ny hopitaly dia toerana fitsaboana ny maratra na marary. Ny malagasy dia mampiasa ny teny dokotera izay midika koa hoe toerana fitsaboana no sady milaza hoe olona mpitsabo. Ny maha-samihafa ny hopitaly sy ny toerana fitsaboana hafa dia haben'ny toerana.
Azia
vignette|321x321px|Azia I Azia na Asia dia kôntinenta izay ahitana firenena miisa 46, izay voafaritry ny Ranomasimbe Arktika ao avaratra, ny andilan-dranomasin' i Bering sy ny Ranomasimbe Pasifika ao atsinanana, ny Ranomasimbe Indiana ao atsimo, ary ny Ranomasina Mena sy ny Ranomasina Mediteranea ao atsimo-atsinanana. Ny sisiny manasaraka an' i Azia sy Eorôpa dia nifanarahana fa ny tendrombohitra Oraly (Ural). Raha heverina ho kôntinenta iray i Azia sy i Eorôpa noho izy ireo tany mitohy dia antsoina hoe Eorazia. Manana velarana 43 810 582 km2 i Azia ka izy no be velarana indrindra amin'ny kontinenta rehetra. Izy koa no be mponina indrindra (4,3 lavitrisa: 60 %n' ny mponina eran-tany). Ao no ahitana ny tendrombohitra avo indrindra, dia i Everest, izay mahatratra 8 848 m. vignette Mifanjohy mankany Ôseania ny nosy sy ny tamba-nosy ao atsimo-atsinanana: isan' izany ireo nosy Filipina sy ireo nosin' i Indônezia (i Somatra sy i Java ary i Solaoesy), i Bôrneô ary i Ginea Vaovao. Ao avaratra atsinanan' i Azia no ahitana ireo nosin' i Japàna sy ny nosin' i Sakalina. Ao amin' ny Ranomasimbe Indiana no misy ny nosy Srilanka sy ireo tamba-nosy madinika toa ny an' i Maldiva ary ireo nosy Andamàna sy Nikôbara.
Azia Avaratra
vignette|Fizaràm-paritra any Azia I Azia Avaratra dia faritra ao Azia izay ahitana an' i Siberia ny faritra Farany Atsinanana rosiana, ary indraindray koa i Môngôlia sy i Mantsoria izay atambatra amin' i Azia Atsinanana amin' ny ankapobeny.
Azia Afovoany
I Azia Afovoany dia faritra afovoan' ny kôntinenta aziatika izay mivelatra manodidina ny Ranomasina Kaspiana, ny Ranomasin' i Araly ary ny farihy Balkhach. Ny firenena ao Azia Afovoany dia i Kazakstàna, i Ozbekistàna, i Tajikistàna, i Torkmenistàna ary i Kirgizistàna.
Atsinanana Afovoany
I Atsinanana Afovoany dia ny faritra atsimo-andrefan' i Azia. Ireo firenena ao Azia Andrefana dia i Arabia Saodita, i Iràka, i Iemena, i Ômàna, i Iràna, i Siria, i Jôrdania, i Israely, i Palestina ary i Torkia.
Azia Atsimo
I Azia Atsimo dia faritra atsimo ao Azia izay mahafaoka an' i Afganistàna, i Bangladesy, i Botàna, i India, ireo nosy Maldiva, i Nepaly, i Pakistàna ary i Srilanka. Faritra be mponina indrindra eto an-tany i Azia Atsimo, izay onenan' olona miisa 1,9 lavitrisa tamin' ny taona 2019, izany hoe ampahefatry ny mponina maneran-tany.
Entity
Rehefa mety singanana amin'ny hafa eran'izao tontolo izao dia entity.
Azia
Azia Atsinanana
I Azia Atsinanana dia faritra atsinanana ao amin' ny kôntinenta n' i Azia. Ireto avy ireo firenena hita ao Azia Atsinanana: Sina, Kôrea Avaratra, Kôrea Atsimo, Japàna ary i Taioàna. Manampy azy ireo i Môngôlia (izay indraindray tao isan' i Azia Afovoany) sy i Vietnamy sy i Singaporo (noho ny antony ara-kolontsaina, atambatra matetika amin' i Azia Atsimo-Atsinanana), ny faritra rosiana Atsinanana Indrindra koa dia azo ampidirina ao. Matetika dia akambana amin' ny faritra Farany Atsinanana izy.
Azia Atsimo-Atsinanana
Ny Azia Atsimo-Atsinanana dia ny faritr' i Azia any atsinanan' i India ary any atsimon' i Sina. Ireo firenena ao Azia Atsimo-Atsinanana dia i Mianmara, i Tailandy, i Malezia, i Indônezia, i Filipina, i Vietnamy, i Laôsy, i Broney ary i Kambôdia.
Faritra ara-tantara ao Azia
250px|center|Azia
Jereo koa
Ireo kôntinenta Lisitry ny firenena any Azia:
Fanjakana mbola misy olana:
Loza
Ny loza dia zavatra mipoitra tsy nampoizina na tsy fanahiniana.
Maratra
Ny maratra dia olona nahazo fahasimban'ny vatana tsy fidiny nohon'ny loza.
Mosavy (finoana malagasy)
Ny mosavy dia fisomparana olona amin' ny alalan'ny ody ratsy na vorika. Matetika dia avy amin' ny filalaovana ody ny mahatonga ny olona iray ho lasa mpamosavy. Tranga fandre matetika ny maka ody fitia any amin' ny mpimasy kanjo afotitr' iny ody iny ilay olona ary lasa manjary mpamosavy avy eo. Misy koa ny mosavy no inian' ny olombelona atao, fa tsy entin' ny ody; noho ny fialonana na ady na lolom-po na antony maro samihafa no mahatonga azy amin' izay.
Ny fivoahana alina
Ny fisehon' ny fiasan' ny ody amin' ny mpamosavy dia entiny mivoaka isan' alina ilay olona, miaraka amin' ny kary sy vorondolo, ary tsy mahare ny fiàlany ao am-pandriana na ny fiverenany ao akory ny iray trano aminy. Tantara maro no re momba ny ataon' ny mpamosavy mandritra io fivoahany alina io.
Miboridana ny mpamosavy rehefa mivoaka alina, ary mihoso-menaka hatrany an-tampon-doha ka hatrany am-paladia, ka mahasarotra ny fisamborana azy io raha sendra misy mieritreritra ny hibeda azy satria malama ny vatany. Lolohaviny ny akanjony ka raha sendra misy manenjika izy dia iny lambany iny no atsipiny any amin' ny làlana iray ary izy kosa mandeha amin' ny làlana iray hafa. Raha sendra mifanena amin' ny mpamosavy hono ianao, na mihaodihaody ao ala-trano izy amin' ny alina, ka resiny ny herin-tsainao dia izao no zava-mitranga: mihorona ny ati-doha, mavesatra be toa tsy zaka; mety haneno ny kary sy vorondolo.
Zavatra fanaon' ny mpamosavy koa ny misoavaly izay olona sendra azy. Misy fihetsika maro ataony amin' izany ka rehefa avelany ilay olona dia tena lanaka tanteraka mihitsy. Marihina koa fa tena tia misoavaly omby koa ny mpamosavy ka indraindray idirany ny valan' omby dia asesiny soavaliana ny omby ompiana ao.
Eo koa ny olona izay mandeha amin' ny alina ka mitaraina ho nahodin' ny mpamosavy, ka ny fisehon' izay indray dia voan' ny tamberin-tany izy ka toa mihodinkodina fotsiny fa tsy mahita ny lalan-kivoahana raha tsy efa maraina ny andro. Ankoatra an' ireo dia manao asa fisomparana maro hafa ny mpamosavy: singanina amin' izany ny famonoana biby fiompy, indrindra ny omby, ao koa ny fanimbana ny zava-maniry. Misy tokoa ny omby maty ho azy ka rehefa rasaina dia ahitana vorodamba mivalombalona ao anaty kibony. Ao koa ny mpamosavy manondraka anana na zava-maniry amin' ny rano mangotraka.
Fahazavana
vignette|Fahazavana Misy dikany maro ka jereo ny fehezanteny mety aminao.
Mosavy (finoana malagasy)
Ny fadiny
Voalaza fa fady tsipazana voanjobory ny mpamosavy ka tsy mampandaitra ny odiny izany. Misy ny olona rehefa voatery handeha alina dia mivatsy voanjobory any am-paosiny hitorahana mpamosavy raha sanatria ka mifanena aminy. Ho an' ny sasany indray dia fafany amin' ny tànany ny faladiany ary iny tànany iny indray avy eo no afafany amin' ny lohany; tsy mahatohitra koa hono ny mpamosavy raha manao izay ianao. Misy hazo antsoina hoe mpanjakabenitany koa izay tsy tantin' ny mpamosavy. Hazo fanaon' ny Malagasy tehina izy io ka raha ikapohana mpamosavy dia maharesy azy.
Fahazavana
Ny fahazavana dia anjanandrianaratra hitan'ny maso. Ny anjanandrianaratra ampiasaina amin'ny radiô izany dia fahazavana tsy hita maso.
Mosavy (finoana malagasy)
Famantarana
Ho an' ny olona mitazona ody, rehefa manomboka haodin' izay ody izay hivoaka alina ny tompony, dia mety hisy bibilava (menarana na tompontany) ao an-trano ary tsy mety roahina na vonoina fa misy foana. Fambara iray izay fa efa miasa ny ody.
Zavatra hafa fantatra
Tsy voatery ho ny filalaovana ody irery ihany no mahatonga ny olona iray ho lasa mpamosavy. Misy koa ny mandova ratsy izany amin' ireo ray aman-dreniny. Rehefa miala aina ny mpamosavy dia tantarainy daholo ny sompatra rehetra nataony nandritra ny fiainany, ary mety maharitra fotoana ela mihitsy ny fialàny aina vao maty izy. Amin'io fotoana io koa no amindrany ny ody ratsiny amin' ny olona anankiray izay manatrika eo ka manjary lasa mpamosavy koa iny olona iny. Tsy amin' ny alina ihany no manao ny asa ratsiny ny mpamosavy. Amin' ny antoandro koa dia mety hanome sakafo voapoizina amin' ny olona amosaviany izy. Matetika dia miteraka fahafatesana izany vorika izany. Tsara homarihina fa amin' ny antoandro ny mpamosavy dia tsy misy hanavahana azy amin' ny olona tsotra. Nomelohin' ny fiaraha-monin' ny Ntaolo ny mpamosavy ka anisan' ny fitsarana ny olona iray toriana ho mpamosavy ny fampisotroana tangena.
Fahazavana
Ho an'ny tia fizika dia jereo koa Electromagnetic_spectrum
Hatetika
Ny venti-refy dia hertz na Hz. 1Hz izany dia midika hoe miverina indray mandeha ny zavatra ao anatin'ny 1 sekondra (1sec), 2Hz izany indroa, sns.
Amin'ny mozika na fahasalamana dia fampiasa amin'ny tempo ny BPM (Beats Per Minute).
Zavatra
Ny zavatra dia entity hita maso na azo tsapai-tànana.
Kurów
ankavanana|150px
Tanàna ao atsimo atsinanan'i Polona i Kurów, eo anelanelan'i Pulawy sy Lublin tandrifin'ny renirano Kurówka. Misy mponina manodidona ny 2800 ny tanàna (fanisana 2005).
Nizaka ny zon'ny lalànan'i Magdeburg i Kurów teo anelanelan'ny taona 1431 sy 1442. Amin'ny maha tanàna tsy miankina azy (privée), dia niorenana foaran'ny varotra sakafo sy asa tànana vita avy amin'ny volom-biby ho an'ny manodidona izy. Tamin'ny taonjato faha-XVI izy dia anisan'ireo ivon-toeran'ny Calvinisme, ary hatramin'ny taona 1660 dia nivadi-pinoana tsikelikely ho amin'ny Arianisme ny ankamaroan'ny mponina.
Niharan'ny pesta ny tanàna tamin'ny taona 1670 ka tsy nitondra ny sata maha tanàna mahaleo tena azy nandritra ny fotoana voafetra aloha. Nanomboka teo izy dia nitambarany tamin'ny faritra ambiny manodidona ny tantarany. Taorian'ny fisarahan'i Polona tamin'ny taona 1795, dia niankina tamin'i Aotrisy indray izy. Tafaraka tamin'ny Duché an'i Varsovie izy ny taona 1809 ary nanjary isan'ny fanjakan'i Polona manontolo izy tamin'ny taona 1815. Febroary 1831, nisy ady nitranga teo ka voatosiky ny hery miaramilan'ny jeneraly Józef Dwernicki ny tafika rosiana. Very tanteraka ny sata maha tanàna azy ny taona 1918 ary tafiditra ho isan'i Polona izy hatramin'ny 1918.
Nandritra ny ady fiarovan-tenan'i Polona, tamin'ny fiantombohan'ny Ady lehibe faharoa, ny 9 septambra 1939, dia lasibatry ny fanjerana baomba nataon'ny Luftwaffe-n'ny alemanina ny tanàna. Anisan'ny fotodrafitrasa simba tamin'izany ny hopitaly sivily tao an-toerana (izay nisy ny marika vokovoko mena anefa), ka olon-tsotra maro no namoy ny ainy tamin'izany. Nametrahan'ny alemanina toerana fanaovana asa anterivozona anankiroa ny tanàna. Nisy koa ghetto madinika napetraka eto tamin'ny taona 1942, saingy tafatsoaka ny ankamaroan'ny poloney nogadraina tao ary nikambana tamin'ny hery fanoherana izay niasa tany anatin'ny ala manodidona.
Isan'ny toerana mahasarika amin'ny fizahan-tany ny fiangonana renaissance anankiray (nohavaozina ny taona 1692) sy fasandrazan'ny Zbaski ary asa sokitr'i Santi Gucci. Tao koa no fantatra fa nahaterahan'ny jeneraly Wojciech Jaruzelski.
Onja
vignette|Onja Ny onja dia zava-misy eo amin'ny tontolo. Ny tena misy azy dia eny amin'ny ranomasina. Ohatra: manonja ny ranomasina. Ampisaina amin'ny fizika koa moa izany ilay teny.
Aotrisy
Ny Aotrisy na Repoblikan' i Aotrisy, dia firenena any Eorôpa Afovoany, tsy manana morontsiraka, voafaritr' i Soisa sy i Liktenstaina any andrefana, i Italia sy i Slôvenia any atsimo, i Hôngria sy i Slôvakia any atsinanana ary i Alemaina sy ny Repoblika Tseky any avaratra. Firenenana mpikambana ao amin' ny Vondrona Eorôpeanina mampiasa ny sandam-bola Euro i Aotrisy. I Vienna no renivohiny ary ny fiteny ôfisialiny dia fiteny alemana.
Firenena tsy manana moron-tsiraka i Aotrisy. Be tendrombohitra ny vohon-taniny: ireo tendrombohitra Alpa Aotrisiana izay mandrakotra ny 80 %n' ny taniny.
Miompana amin' ny taozava-baventy sy ny fizahàn-tany ny toekaren' i Aotrisy.