cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betsimisaraka
Ny fitondran' ny mpanjaka nifandimby
Nanondrana vary, omby, andevo ary entana hafa tany amin’ ireo nosy Maskarena ny mponina teny amin’ ny faritra manodidina ny seranana. Ny toerana stratejikan' ny seranana atsinanana ho an' ny varotra isam-paritra dia nahasarika Eorôpeana maro indrindra hanorim-ponenana amin' ity faritry ny Nosy ity, indrindra fa ny jiolahin-tsambo britanika sy amerikana izay nitombo isa nanomboka tamin' ny taona 1680 ka hatramin' ny taona 1720 tamin' ny morontsiraka manomboka any Antsiranana ankehitriny any avaratra ka hatrany amin' ny Nosy Boraha sy Foulpointe (na Mahavelona) any atsinanana. Ny fifanambadian' ireo jiolahin-tsambo eorôpeana ireo sy ny zanakavavin' ny filohan-tanàna dia niteraka mponina maro mifangaro antsoina hoe Zanamalata.
Ramanano
Tamin' ny taona 1700 tany ho any no nanomboka nivondrona teo amin' ireo andiana mpitarika matanjaka ny Tsikoa. Tamin' ny taona 1710 no voafidy ho lehiben' ny Tsikoa i Ramanano, lehiben' i Vatomandry, ary nanafika ireo seranana any avaratra. Araka ny lovantsofina am-bava, dia nanangana milisy mitam-piadiana tao Vohimasina i Ramanano, izay nalefany tamin’ ny fanafihana nandoro tanàna manodidina, nanazimbazimba ny fasana teo an-toerana ary nanandevo ny zaza amam-behivavy, ka nahatonga ny lazany ho mpitondra lozabe sy tsy tian’ ny olona.vignette|Ratsimilaho dia nanapaka ny Betsimisaraka avy eto amin' ny renivohiny, [[Mahavelona (Toamasina)|Foulpointe (na Mahavelona).]]Ratsimilaho
Nisy Zana-malata betsimisaraka avaratra antsoina hoe Ratsimilaho, izay nateraky ny zanakavavin' ny filoha eo an-toerana sy jiolahin-tsambo britanika antsoina hoe Thomas Tew tamin' ny taona 1694 tany ho any ary nandeha vetivety niaraka tamin' ny rainy tany Angletera sy India, no nitarika ny fanoherana ireo fananiham-bohitra ireo ary nampiray soa aman-tsara ireo mpiray tanindrazana aminy na dia teo aza ny fahatanorany. Nalainy i Fénérive tamin’ ny taona 1712, ka nandositra ny Tsikoa namakivaky ireo tanimena izay niraikitra amin’ ny tongony, ka nahatonga azy ireo hahazo anarana vaovao hoe Betanimena. Voafidy ho mpanjakan' ny Betsimisaraka rehetra i Ratsimilaho ary nomena anarana vaovao hoe Ramaromanompo tao Foulpointe renivohiny. Nomeny ny anarana hoe Betsimisaraka ireo mpiray tanindrazana tany avaratra mba hanamafisana ny firaisankinany manoloana ny fahavalony. Nanao fifampiraharahana tamin’ ny Betanimena izy avy eo, tamin’ ny fanolorana ny mpanjakany hanara-maso ny seranan-tsambon’ i Tamatave, saingy rava io tanàna io rehefa afaka enim-bolana ka nitarika an-dRatsimilaho haka an’ i Tamatave indray ary nanery ny mpanjakan' ny Betanimena handositra nianatsimo. Nametraka fifanarahana tamin’ ny Betsimisaraka Atsimo sy ny Bezanozano mifanila aminy izy, ka nanitatra ny fahefany tamin’ ireo faritra ireo tamin’ ny alalan’ ny famelana ny lehiben’ ny faritra hitana ny fahefany sady nanome hetra vary sy omby ary andevo; tamin' ny taona 1730 dia anisan' ny mpanjaka natanjaka indrindra teto Madagasikara izy.
Kurt Niedermayer
Kurt Niedermayer dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 25 Novambra 1955
Betsimisaraka
Ny fitondran' ny mpanjaka nifandimby
Tamin' ny fotoana nahafatesany tamin' ny 1754, ny fitondrany izay voalanjalanja sy nilamina dia nigazona firaisankina nandritra ny efa-polo taona teo amin' ireo foko samihafa tao anatin' ny Firaisambe Betsimisaraka. Nampifandray ny Betsimisaraka tamin’ ny fanjakana hafa natanjaka indrindra tamin’ izany fotoana izany koa izy, dia ny Sakalava any amin’ ny morontsiraka andrefana, tamin’ ny alalan’ ny fanambadiany an' i Matave, zanakavavy tokan' Andrianbaba, mpanjakan’ i Iboina.
Ny fananganana ny Firaisambe Betsimisaraka
Niray hina tokoa ireo mponina nipetraka teo anelanelan’ i Irangy sy Manampontany (faritra Betsimisaraka atsimon' i Toamasina) teo ambany fitarihan’ ny filoha Ramanano, ka tanjona ny handresena an’ i Toamasina, i Fénérive, i Foulpointe ary i Sainte Marie, mba hifehezana ireo toeram-pivarotana lehibe misy vahiny; noraisin’ izy ireo tamin’ io fotoana io ny anarana hoe Tsikoa, izay midika hoe "tsy aongana". Nikambana mba hahazo fitaovam-piadiana, vanja, bala… ilaina amin' ny ady ireo lehilahy ireo, ary mba hanohitra ireo mpiara-dia amin-dRatsimilaho, izay manana an' izany ihany koa. Marihina kosa anefa fa tsy sarintsariny ny fampiasana fitaovam-piadiana, fa ny basy dia tena misy ary tandindonin’ ny hery sy ny fahefana, izany hoe tsy nampiasaina handatsahan-dra, fa mba hampanaiky. Farany dia nahomby i Ratsimilaho tamin’ ny fandreseny an-dRamanano, ary taorian’ io fifandonana farany io dia nantsoina hoe Betanimena ny olon’ity filoha ity, teny izay mbola mitoetra mandraka ankehitriny, entina ilazana ny Betsimisaraka any atsimo (avy any Mananjary ka hatrany Tamatave).
Raha ny nandresen-dRatsimilaho azy ireo dia nanohitra hatrany ny Betanimena ka nanosika an-dRatsimilaho hanatevina ny tanjany amin’ ny fiarahana amin’ ny vahoaka hafa. Dia naka ny zanakavavin' ny lehiben' ny Sakalava iray ho vadiny izy, ary avy eo dia nasainy niady taminy ny Betanimena. Nanohy ny ady Ratsimilaho, izay mpitarika pôlitika marani-tsaina momba ny firaisana amin' ny mpiara-miombona antoka isan-karazany, Ratsimilaho dia niafara tamin' ny fananany fahefana amin' ny morontsiraka atsinanana izay nanangonany indray ny vahoaka tao anatin' ny kônfederasiona lehibe antsoina hoe Betsimisaraka. Naharitra ela io ady io, ary araka ny filazan’ i Alfred Grandidier dia ho "iray amin’ ireo naharitra sy nahafary olona maro ary namokatra indrindra tamin’ ny zava-nitranga" tany amin’ ny morontsiraka atsinanan’ i Madagasikara izy.
Taorian’ ny fahafatesan-dRatsimilaho tamin’ ny tapatapaky ny taonjato faha-18, ny fanjakany izay tanatin’ ny firaisankina namboamboarina, dia niverina tsikelikely amin' ny fisaraham-bazana teo amin’ ireo lehibe isan-karazany, ka anisan’ izany ny Malata izay nifaninana tamin’ izy samy izy. Izany no manazava ny fahamoran’ ny fandresen’ ny tafi-dRadama I an’ ilay faritra nanomboka tamin’ ny taona 1817. Nanomboka teo, ka hatramin’ ny andron’ ny fanjanahan-tany frantsay, dia vitan’ ny Merina ny nitana ny fahefany tao.
Zanahary
I Zanahary, zana-dRatsimilaho, no nandimby azy tamin’ ny taona 1755. Mpitarika nanao didy jadona i Zanahary, izay nanao fanafihana nisesisesy tamin’ ireo tanàna teo ambany fahefany ary novonoin’ ny olom-peheziny tamin’ ny taona 1767 izy.
Iavy
Nandimby an’ i Zanahary i Iavy zanany, izay halan' ny olona noho ny fanohizany ny fanaon-drainy, nanafika ireo tanàna teo ambany fahefany, sy noho ny fananany harena tamin' ny fiaraha-miasa amin' ireo Frantsay mpivarotra andevo. Tamin' ny andron' i Iavy dia nisy mpitsangatsangana Eorôpeana tatsinanana antsoina hoe Maurice Benyowsky nanorina tanàna tao amin' ny tanin' ny Betsimisaraka ary nanambara ny tenany ho mpanjakan' i Madagasikara, ary nandresy lahatra ireo lehiben-tany maro mba tsy hanaja ny Fanjakan' i Boina intsony. Niteraka fahatezerana tamin’ ny Sakalava izany fihetsika izany, ary tamin’ ny taona 1776 dia nanafika an' io faritra io ny miaramila sakalava mba hanasazy ny mponina betsimisaraka sy hamono an’ i Benyowsky, saingy tsy nahomby izany.
Prôteinina
Ny prôteinina dia môlekiola biôlôjika lehibe (makrômôlekiola) hita ao amin' ny selan' ny zavamanana aina rehetra. Pôlimera ny prôteinina, miforona avy amin' ny rojo pôlipeptida iray na maromaro. Ny rojo isanisany dia voaforona avy amin' ny fifandrohian' ny sisa tavela amin' ny asidra misy aminina mifamatotra amin' ny alalan' ny fatorana peptida. Misahana anjara asa maro ao anatin' ny sela sy ny tambatsela ny prôteinina. Izy ireo dia prôteinina enzimatika (enzima) izay mampiakatra ny fihoto ara-tsimia amin' ny famoronanana sy ny fahasimbana ilaina amin' ny metabôlisman' ny sela. Misy prôteinina hafa izay mitana anjara toerana ara-drafitra ao anatin'ny selan' ny taolana na tambatsela (aktinina, kôlazenina), ny sasany dia môlekiola mpanetsika ahafahana mihetsiketsika (miôsinina), ny hafa dia mandray anjara amin' ny fanamafisana ny ADN (histônina), ny fandrindrana ny fanehoana ny fototarazo, ny metabôlisman' ny angovo na koa ny fampitana hafatra amin' ny sela. Singa manan-danja ny prôteinina ao amin'ny sakafom-biby, rava ao amin' ny taovam-pandevonan-kanina ny prôteinina ary ny asidra aminina mivoaka dia trohin' ny tsinaikely ary avy eo ampiasain' ny vatana.
Betsimisaraka
Ny fitondran' ny mpanjaka nifandimby
Zakavolo
I Zakavolo, zanak' i Iavy, no nandimby an-drainy tamin' ny nahafatesany tamin' ny taona 1791. Ny fitantarana eorôpeanina dia manaratsy an' i Zakavolo noho izy nanizingizina ny hanolorana azy fanomezana sy noho ny faniratsirany azy ireo rehefa tsy nety nanome ny fitakiany ny Eorôpeana. Nesorin’ ny olom-peheziny izy tamin’ ny taona 1803 noho ny fanampian’ ny governora jeneraly frantsay Magallon tamin’ izany fotoana izany, izay nitantana ny faritanin’ ireo nosy frantsay; novonoin’ ireo olom-peheziny taloha i Zakavolo. Tao anatin’ ny am-polony taona maro taorian’ ny nahafatesan-dRatsimilaho dia nametraka ny fifehezany ny nosy Sainte Marie sy nametraka seranan-tsambo nanerana ny tanin’ ny Betsimisaraka ny Frantsay. Tamin' ny taona 1810 dia nisy masoivoho frantsay iray antsoina hoe Sylvain Roux nifehy ara-toekarena ny tanàna misy seranan-tsambo, na dia i Tsihala dadatoan' i Zakavolo aza no nifehy azy io. Ny fifandirana teo amin' ny havan' i Tsihala momba ny fifehezana ny tanàna dia nitarika ho amin' ny fahapotehan' ny firaisankina ara-pôlitikan' ny Betsimisaraka ka nampihena ny fahafahan' ny Betsimisaraka hiray hina hanohitra ny firongatry ny fidiran' ny vahiny. Very fahefana izy tamin' ny taona manaraka, noho ilay Zana-malata hafa, Jean Rene, izay nihazona ny fiaraha-miasa akaiky tamin' ny Frantsay.
Ny fiarahamonina sy fanao faha-mpanjaka
Ny varotra andevo
Hatramin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 dia samy antsoina hoe Antatsimo ny fokontany atsimon' ny faritra, Varimo ny afovoany ary Antavaratra ny any avaratra. Samy nanana ny mampiavaka azy ny kolontsaina sy ny fiteniny ny tsirairay amin’ ireo vahoaka ireo, ka nahatonga azy ireo hifandona. Raha ny marina, ireo fifanolanana ireo dia namporisika ireo mpivarotra Eorôpeana (mpivarotra andevo, mpivarotra, governoran' ny zanatany toy ny an' ny Ile de France…), izay nitombo hatrany teo anelanelan' ny taonjato faha-17 sy faha-18.
Nitety faritra izy ireo mba hividy andevo sy vary ary omby, ho takalon’ ny fitaovam-piadiana, vakana, lamba sy ny hafa. Io varotra io no nahafahan’ ny sasany nahazo vatsy, ary ny sasany kosa nahazo asa an-terivozona ho an’ ny famboleny, toy ny an’ ny zanatany frantsay any Ile de France (Maorisy ankehitriny). Aleo ampiana fa tamin’ ny taonjato faha-18 dia Frantsay no tena mpivaro-mandeha any amin’ ny morontsirak’ i Madagasikara, na dia mbola misy ihany aza ny Anglisy, ny Hôlandey ary Pôrtogey izay nitety azy io, saingy kely kokoa. Ny tena toerana fiantsonana sy fifanakalozam-bola dia ny helodranon' i Antongil, ny nosy Sainte-Marie (Nosy Boraha), i Foulpointe, i Tamatave, i Fenoarivo, i Mahambo ary i Mananara.
Teo anelanelan’ ny taonjato faha-16 sy faran’ ny taonjato faha-18, dia tsy nanorim-ponenana araka ny tokony ho izy ireo vahiny tonga teny amin’ ny morontsirak’ i Madagasikara ary tsy nanandrana niray amin' ny vahoaka tompon-tany, fa ny jiolahin-tsambo ihany no maningana.vignette|226x226px|Fasan-jiolahin-tsambo ao amin'ny Nosy Boraha Teo anelanelan’ ireo taona 1680 sy ireo taona 1710, dia niorina teo amin’ ny morontsiraka atsinanan’ ny nosy any avaratra-atsinanana, eo anelanelan’ i Tamatave sy Vohémar, ny asan' ny jiolahin-tsambo, mamakivaky ny helodranon' i Antongil sy Foulpointe ary ny nosy Sainte-Marie (Nosy Boraha). Io toerana io dia nahafahan' ny jiolahin-tsambo nametraka paikady tsara mba hifehezana ireo sambo mandalo amin' ny lalana mankany India sy ho afaka haka ny zavatra ilainy dia be sy hijanona fotoana fohy. Amin' ny ankapobeny, nifandray tsara tamin' ny mponina teo an-toerana ireo jiolahin-tsambo na dia mazava ho azy fa nisy ady tombontsoa ka noho izany dia nisy fifandonana. Matetika izy ireo no niara-nipetraka tamin’ ny vehivavy malagasy izay niteraka tamin' izy ireo. Namorona vondronna vaovao teo anivon' ireo vondrom-piarahamonina malagasy hafa ireo safiotra ireo, antsoina hoe Malata na Zanamalata ("safiotra" na "taranaky ny safiotra").
I Hubert Deschamps ao amin' ny boky Histoire de Madagascar nivoaka tamin' ny taona 1972, dia mihevitra fa tsy tena nifandray tsara tamin' ny mponina teo an-toerana ny jiolahin-tsambo satria masiaka loatra sy nampiseho ny hareny loatra; tohanany io petra-kevitra io amin' ny fandravana sy fandrobana an' i Libertalia - ilay antsoina hoe governemanta repoblikana izay azo lazaina ho mampitovy zo, izay nipetrahan' ny jiolahin-tsambo sy ny Malagasy tao Diego-Suarez (Antsiranana). Amin' ny ankapobeny, ny mpikaroka dia mino fa ny jiolahin-tsambo dia nanana fifandraisana tsara tamin' ny mponina, toa an' i Filliot ao amin' ny boky La Traite des Esclaves vers les Mascareignes au Mascarene au xviiie  navoaka tamin' ny taona 1974, i Guillaume Grandidier ao amin' ny boky Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar, histoire politique et coloniale, vol V, t. III, fascicule 1, navoaka tamin' ny taona 1958, na i Yvette Sylla, tao amin' ny lahatsorany "Les malata : cohésion et disparité d'un groupe" nivoaka tao amin' ny Omaly sy Anio tamin' ny taona 1985-86, izay mihevitra ny mifanohitra amin' izany, ary manome azy ireo toerana manan-danja mihitsy aza eo amin' ny fiaraha-monina eo an-toerana. Nihavana tamin’ ireo mpifehy eo an-toerana ny jiolahin-tsambo izay nifampidinika tamin’ izy ireo ombieniombieny mba hahazo ny fangorahany sy ny mety ho fahasoavan’ izy ireo. Ny fanajan' ny jiolahin-tsambo ny ambaratonga sy ny fahefana henjana ary ny firaisan-kinana no ahafahana mahafantatra, araka ny nambaran’ i Yvette Sylla, ny hatsaram-panahin’ ny Malagasy amin’ izy ireo sy ny fahombiazan’ ny firaisankinany. Azo antoka fa nahay nanaja kokoa izy ireo raha mitaha amin' ireo mpandraharaha eorôpeana, satria tsy nitovy ny fomba fiasany hatrany am-boalohany, na ny tanjon’ ny fifampiraharahana tamin’ ny mponina. Ny jiolahin-tsambo dia liana tamim-pahatsorana kokoa tamin' ny Malagasy, niezaka nianatra ny fiteniny, ny fomba amam-panaony, nihinana toa azy, ary nifangaro tamin' izy ireo. Nanao fifanekena ara-panambadiana tamin’ ny mponina izy ireo, namorona fiaraha-miombona antoka tamin’ ireo lehibe eo an-toerana ary indraindray niditra an-tsehatra tamin’ ny fifandraisan’ ny samy mpiara-belona, ​​indraindray nifanohitra.
Ratsimilaho, mpanorina ny kônfederasiona Betsimisaraka, dia anisan’ ireo Malata ireo; ny rainy - Tom Tew araka an' i Guillaume Grandidier, izay nanao ny fikarohana tamin' ny faran' taonjato faha-19, ary i Thomas White, araka ny voalazan' i Eugène Mangalaza sy Filliot, mpikaroka tamin' ny taonjato faha-20 - dia jiolahin-tsambo avy amin' ny Anglisy; tamin' ny taona 1695 izy no nanambady an-dRahena, andriambavy Anteva avy amin’ ny fianakavian’ i Zafindramisoa, avy any Foulpointe; izy ireo dia nanan-janaka ny filohabe Ratsimilaho, izay nantsoina tamin' ny fotoana nanjakany hoe Ramaromanompo.
Ny jiolahin-tsambovignette|226x226px|Fasan-jiolahin-tsambo ao amin'ny Nosy Boraha Teo anelanelan’ ireo taona 1680 sy ireo taona 1710, dia niorina teo amin’ ny morontsiraka atsinanan’ ny nosy any avaratra-atsinanana, eo anelanelan’ i Tamatave sy Vohémar, ny asan' ny jiolahin-tsambo, mamakivaky ny helodranon' i Antongil sy Foulpointe ary ny nosy Sainte-Marie (Nosy Boraha). Io toerana io dia nahafahan' ny jiolahin-tsambo nametraka paikady tsara mba hifehezana ireo sambo mandalo amin' ny lalana mankany India sy ho afaka haka ny zavatra ilainy dia be sy hijanona fotoana fohy. Amin' ny ankapobeny, nifandray tsara tamin' ny mponina teo an-toerana ireo jiolahin-tsambo na dia mazava ho azy fa nisy ady tombontsoa ka noho izany dia nisy fifandonana. Matetika izy ireo no niara-nipetraka tamin’ ny vehivavy malagasy izay niteraka tamin' izy ireo. Namorona vondronna vaovao teo anivon' ireo vondrom-piarahamonina malagasy hafa ireo safiotra ireo, antsoina hoe Malata na Zanamalata ("safiotra " na "taranaky ny safiotra").
Fandaminana ny fiarahamonina faha mpanjaka
Manodidina ny 72 000 km2 ny velaran-tanin' ny Betsimisaraka izay misy mponina manodidina ny 1,5 tapitrisa eo ho eo miparitaka amin’ ny renivohitra 15. Mipetrapetraka fa tsy mifindrafindra monina ny Betsimisaraka ary mpamboly sy mpanjono ny ankamaroany. Efa hatramin’ ny ela no nanaovan’ ny tantsaha ny tavy. Ny governora frantsay voalohan' ny Nosy tao Fort-Dauphin, Etienne de Flacourt (1648-1655) dia nanao ny fitantarana voalohany fantatra: ''Ny tavy, izay feno hevitra ara-tsôsialy sy ara-kolontsaina, dia nofaritan' i Flacourt voalohany. "Mamboly vary eny an-tendrombohitra sy eny an-dohasaha izy ireo (Betsimisaraka), rehefa avy nokapaina ny ala ... rehefa may ireo hazo ireo, dia feno lavenona ny tany rehetra izay difotry ny ranonorana, ary nony afaka kelikely dia afafin' izy ireo ny vary''".
Ny Betsimisaraka dia nalamina araka ny rafitra misy filoha antsoina hoe tanky, voazara avy any atsinanana ka hatrany andrefana ary ny mifamadika amin' izany. Mampiasa fahefana atao hoe vaky tany amin’ ny faritany voafetra teo aloha sy amin’ ny mponina monina ao izy ireo. Ny tanky dia mampivondrona tarika maromaro, atao hoe fehitry, mitambatra fasana lehibe atao hoe lônjobe. Ireo tarika ireo dia mety mizara ho zana-tarika maromaro antsoina hoe taranaka, tahaka ny fasana izay azo zaraina ho fasana faharoa atao hoe tranomanara - mamondrona olona eo anelanelan' ny 700 sy 1 500 izay ireo.
Isaky ny tany fehezin' ny filoha iray, ny tarika tsirairay dia samy milaza ny tenany ho tompin-tany na tompon-tany, izay miseho amin' ny alalan' ny fifanarahana ataon' ny samy iray tarika, ny vahoaka ao amin' ny fokontany sy ny manodidina azy. Izy ireo dia ampiharina amin' ny alalan' ny fady izay hajain' ny vondrona manontolo; fady ohatra ny miasa ny tany amin' ny andro talata. Ny tarika tsirairay dia arovan’ ny ody atao fiaro (vôlohazo), izay hazonin' ny filoha satria izy irery no nanao fifanarahana tamin’ ny "fanahin' ny lohasaha". Miseho amin' ny alalan' ny fanambaràna iombonana ataon' ny fitambaran' ny zokiolona (atao hoe lohandriana) sy amin' ny alalan' ny "fahefana ara-panahy azony avy amin' ny razana" ny fahefan’ny mpitondra. Tsapa mivaingana izany fanehoan-kevitra iombonana izany rehefa, ohatra, ny fanapahan-kevitra na ny zava-dehibe, ka ny filoha no mamory ny filankevitra (atao hoe jery).
Ny fanjakazakan' ny Merina
Ny Fanjakan' Imerina ao afovoan’ ny Nosy dia nivondrona sy nivelatra haingana hatramin’ ny faramparan’ ny taonjato faha-18. Tamin’ ny taona 1817, Radama I, mpanjakan’ ny Merina, dia nitarika miaramila miisa 25 000 avy tao Antananarivo mba haka an’ i Toamasina. Na dia tsy niray tsikombakomba aza i Jean René ary tsy nomena fampitandremana mialoha momba ny fanafihana ara-miaramila, rehefa tonga Radama dia tsy voaroaka ny Eorôpeana sy ny Zanamalata; Radama kosa dia niara-niasa tamin’ izy ireo mba hampandrosoana ny fifandraisana ara-diplômasia sy ara-toekarena amin’ ny Frantsay tahaka ny efa nataony nandritra ny folo taona lasa niaraka tamin’ ireo misionera britanika tany amin’ ny tanin’ ny Merina any amin’ ny faritra afovoan-tany. Voazanaka tsara ny faritra, ary nisy toby miaramila merina napetraka teny amin' ny seranana sy manerana ny tanin' ny Betsimisaraka. Nankahala ny fanjakazakan' ny Merina ny Betsimisaraka, ary noho ny tsy nahazoany fanampiana avy amin' ny Frantsay araka ny nantenainy, dia nikomy izy ireo tamin’ ny taona 1825 nefa tsy nahomby. Rehefa nitombo ny fahefan' ny Merina tao amin' ny fanjakan' ny Betsimisaraka teo aloha, dia maro ireo tantsaha teo an-toerana no nifindra monina tany amin' ny faritra ivelan' ny fari-panjakazakan' ny Merina na nitady asa tamin' ireo Eorôpeana mpanjanaka tany amin' ny toeram-pambolena izay mety hahazoany fiarovana.
Nesorin-dRadama II, zanaka lahin-dRanavalona I, ireo fameperana ireo ary nipoitra tsikelikely tao amin' ny tanin' ny Betsimisaraka indray ny fisian' ny Eorôpeana rehefa nanangana toeram-pambolena ho an' ny voly fanondranana toy ny lavanila, ny kafe, ny dite ary ny voaniho ny mpandraharaha frantsay.
Faha fanjanahan-tany
Tamin' ny taona 1947 dia nisy fikomiana nanerana ny firenena nanohitra ny fanjanahantany frantsay tao Moramanga, tanàna ao amin' ny faritanin' ny Bezanozano mifanila amin' ny Betsimisaraka. Nandritra izany fifanandrenana izany dia niady tamin' ny miaramila frantsay sy senegaley ny Betsimisaraka tia tanindrazana mba haka indray ny fifehezana ny seranan-tsambon' i Toamasina, nefa tsy nahomby izany. Ireo mpiady sy sivily betsimisaraka dia niharam-pahavoazana be sady niharan' ny fanitsakitsahana ny zon' olombelona ratsy indrindra, anisan' izany ny famonoana tamin' ny alalan' ny fanipazana velona avy any anaty fiaramanidina.
Fiarahamonina
Mihodina manaraka ny taom-pambolena ny fiainam-piarahamonina betsimisaraka, ka ny fanomanana ny saha manomboka amin' ny volana Oktobra, ny fijinjana ny vary amin' ny volana Mey, ary ny ririnina amin' ny volana Jona ka hatramin' ny Septambra natokana ho an' ny fanompoam-pivavahana amin' ny razana sy ireo fomba amam-panao lehibe hafa.
Misy ny fisarahan' ny lahy sy ny vavy eo amin' ny Betsimisaraka. Rehefa mandeha an-tongotra miaraka amin' ny vondron' olona mifangaro lahy sy vavy, dia voarara ny vehivavy mandeha eo anoloan' ny lehilahy. Ny vehivavy rahateo no mpitondra entana, ka ny maivana lolohaviny fa ny mavesatra kosa babeny; raha misy vehivavy manatrika dia heverina ho mampihomehy ny lehilahy mitondra entana. Rehefa misakafo dia mampiasa sotro tokana ny lehilahy mba hamenoana ny loviany avy amin' ny vilia baolina iombonana sy hihinanana ny sakafo eo amin' ny loviany, fa ny vehivavy kosa dia tsy maintsy mampiasa sotro roa misaraka ka ny iray hamenoana ny loviany ary ny iray hafa hihinanany. Amin’ ny ankapobeny dia ny lehilahy no tompon’ andraikitra amin’ ny fikarakarana ny tanimbary, ny fitadiavana sakafo, ny fanangonana kitay sy ny fanamboarana ny trano sy ny fanaka ho an' ny fianakaviana, ary mifanakalo sy miady hevitra momba ny raharaha mpmba ny fiainam-bahoaka. Ny andraikitry ny vehivavy dia ny fambolena, ny famafazana tanimbary sy ny fijinjana sy ny fanodinana ny vary, ny fanondrahana rano, ny fandrehetana afo sy ny fandrahoana sakafo isan' andro ary ny fanenomana. Miely patrana amin' ny Betsimisaraka ny fanompoana tromba; na lahy na vavy dia samy itoeran' ny tromba sy mpanatrika amin' izany.
Fivavahana
Ny fombam-pivavahana sy ny fomba amam-panao dia tarihin' ny tangalamena. Ny Betsimisaraka dia mino ny fisian' ny hery tsy hita maso ao amin' ny zavaboary isan-karazany, anisan' izany ny angatra, ny zazavavindrano (zazavavy an-drano) ary ny kalanoro.
Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19 ny ezaka natao ho hahatonga Kristianina ny mponina ao an-toerana, saingy tsy nahomby izany tamin' ny voalohany. Nandritra ny vanim-potoanan' ny fanjanahantany dia nitombo ny fitaoman' ny kristianisma teo amin' ny mponina teo an-toerana. Ny fampifanarahana ny finoana kristianina sy teratany dia nahatonga ny hevitra manao ny Masoandro (na ny Volana) no toerana voalohany nisy ny Saha Edena.
Kolontsaina
Na dia misy aza ny tsy fitoviana eo amin' ny Betsimisaraka avaratra sy ny Betsimisaraka atsimo, dia mitovy ny lafiny lehibe amin' ny kolontsainy. Anisan' ny fanao lehibe eo amin' ny Betsimisaraka ny sambatra (famorana), ny folanaka (ny fahaterahan' ny zaza fahafolo), ny sorona omby ho an' ny razana, ary ny fankalazana ny fitokanana trano vao vita. Ny fanambadiana, ny fahafatesana, ny fahaterahana, ny taom-baovao ary ny fetin' ny fahaleovantena dia ankalazain' ny rehetra.
Ny rofia no akora fototra amin' ny fanamboarana ny akanjo nentim-paharazana fanaon' ny Betsimisaraka. Ny ravin-drofia dia saratsarahina mba hahazoana ny tsiraka, izay ampifanohizan-tendro mba ho lasa kofehy azo tenomina ho lasa lamba. Tao anatin' ireo vahoaka samihafa nivondrona tao amin' ny Kônfederasiôna Betsimisaraka, dia nanao karazana zipo fohy (atao hoe simbo) ny vehivavy, matetika misy akanjo ambony, fa ny lehilahy kosa nanao akanjo lava. Ny fitafy rofia nentim-paharazana dia mbola anaovan' ny Betsimisaraka sasany ankehitriny.
Ny Betsimisaraka dia manaja ny gidro ary mitantara angano maromaro izay nahatonga ny gidro hanampy ireo olo-malaza betsimisaraka.Araka ny fitantarana iray dia nisy gidro iray nanavotra ny ain' ny razambe betsimisaraka tamin' ny loza. Ao amin' ny tantara iray hafa, nisy andiana Betsimisaraka nitady fialofana tany anaty ala mba tsy ho azon' ny fahavalo mpandroba. Nanaraka azy ireo tany anaty ala ny fahavalony, nanara-dia an' ireo Betsimisaraka tamin' izay amin' ny alalan' izay heveriny ho feon' izy ireo. Rehefa tonga tany amin' ny loharano nipoiran' ny feo izy ireo dia nahita andiana gidro miendrika matoatoa, ary noho ny finoana fa niova ho biby tamin' ny hery miafina ny Betsimisaraka, dia nandositra amin-tahotra izy ireo. Ny fanahin' ny razambe betsimisaraka dia heverina fa mitoetra ao anatin' ny vatan' ny gidro. Noho izany, amin' ny ankapobeny dia fady amin' ny Betsimisaraka ny mamono na mihinana gidro, ary tsy maintsy manafaka ny gidro voafandrika sy mandevina ny gidro maty miaraka amin' ny fombafomba mitovy amin' ny fanao amin' ny olona.
Ny voay koa dia hanajaina sy atahorana. Eo amin' ny moron-drenirano izay fantatra fa fivorian' izy ireo, dia matetika anipazan' ny Betsimisaraka vodihena, gisa manontolo sy fanatitra hafa isan' andro. Matetika no iravahana na atsipy ao anaty rano ny ody fiaro amin' ny voay, any amin' ny toerana ivorian' ireo biby ireo. Mazàna no inoana fa mifandray akaiky amin' ny voay ny mpamosavy, ka afaka mandidy azy ireo hamono olona sy afaka mandehandeha eo anivon' izy ireo nefa tsy misy mandramatra. Ny Betsimisaraka dia mino fa ny mpamosavy dia mampitony ny voay amin' ny famahanana azy ireo vary amin' ny alina, ary misy ireo voampanga ho mitondra mandehahandeha ny voay mamakivaky ny tanàna amin' ny misasak' alina na manambady voay koa aza, izay andevozin' izy ireo hanao ny sitrapony avy eo.
Fady
Amin' ny Betsimisaraka sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao kapa raha mbola velona ny rainy. Amin' ny Betsimisaraka maro dia masina ny amalona. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana amalona. Na dia maro amin' ireo foko malagasy amorontsiraka aza no fady kisoa, dia tsy fahita amin' ny ankamaroan' ny Betsimisaraka izany fady izany, ka matetika izy ireo no miompy kisoa ao an-tanànany.
Fady sy fombafomba sarotra no mifandray amin' ny fiterahan' ny vehivavy voalohany. Rehefa akaiky hiteraka izy dia mitoka-monina ao amin' ny trano fiterahana manokana atao hoe komby. Tehirizina ao anaty fitoeran-javatra manokana mandritra ny fito andro ny ravina nohaniny sy ny zavatra avy amin' ny zaza vao teraka, ka dorana. Ny lavenona avy amin' izany dia kosehina amin’ ny handrina sy ny takolaky ny reny sy ny zaza ary tsy maintsy atao mandritra ny fito andro. Amin' ny andro fahadimy ambin' ny folo dia samy ampandroina amin' ny rano izay nolaroana sokay na nasiana ravina voasarimakirana. Ity fombafomba ity dia antsoina hoe ranom-boahangy. Miangona hisotro toaka sy hifety amin' ny ady totohondry ny vahoaka, ​​nefa tsy maintsy mijanona ao anaty komby ilay renim-pianakaviana. Tsy mahazo mihinana afa-tsy ny anana saonjo sy akoho nomanina manokana ho azy izy. Aorian' io fankalazana io dia tsy maintsy miala avy ao amin' ny komby izy ary afaka miverina amin' ny fiainana mahazatra andavanandro.
Araporã
I Araporã dia kaominina ao Brazila, ao amin'i 20px Minas Gerais, ao amin'i  Triângulo Mineiro e Alto Paranaíba,  Uberlândia.
Betsimisaraka
Fady
Ao amin' ny Betsimisaraka, toy ny foko malagasy maro hafa, dia misy ny fady amin' ny fanononana ny anaran' ny lehibe aorian' ny fahafatesany na ny teny rehetra mandrafitra ilay anarana. Omena anarana vaovao aorian' ny fahafatesana ilay mpitarika nodimandry, izay tsy maintsy nampiasain' ny rehetra, ary nofantenana ireo teny mitovy hevitra amin' izany mba hanoloana ny teny mandrafitra ny anarany mba hampiasaina amin' ny resaka andavanandro; izay rehetra manonona ireo teny voarara ireo dia sazina mafy na vonoina amin' ny tranga sasany.
Fombafomba fandevenana
Ny Betsimisaraka sasany, indrindra ireo monina manodidina an' i Maroantsetra, dia manao ny lanonana famadihana, na dia amin' ny endrika tsotra kokoa noho ny any amin' ny faritra afovoan-tany aza. Any amin’ ny faritra atsimo amin' ny Betsimisaraka ihany no misy vatam-paty apetraka any am-pasana; any avaratra dia apetraka ao ambanin' ny fialofana ao ivelany ny vatam-paty. Amin' ny fisaonana, ny vehivavy dia manala ny volony ary mitsahatra tsy manao akanjo, fa ny lehilahy kosa tsy manao satroka intsony; matetika maharitra roa na efa-bolana ny fisaonana, arakaraka ny fifandraisan' ny mpisaona amin' ny maty.
Railroad, Pennsylvania
39.75667°N, -76.69944°W
Araporã
Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 298,490 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 6.113 tamin'ny taona   ; manome ny hakitroka  20 1. Ny laharam-pehintaniny dia 18 ° 26 ' 13 S  ary ny laharan-jarahasiny dia  18 ° 26 ' 13 W.
Nagada II
vignette|Vazy tamin' ny vanimpotoan' ny Nagada II Nagada II na kolontsaina gerzeana no anarana iantsoana ny kolontsaina talohan' ny tantara tao Ejipta, teo anelanelan' ny taona 3500 sy 3200 tal. J.K. Tokony tamin’ ny taona 3500 tal. J.K. dia nisy vahoaka hamitô-semitika izay nanomboka nifangaro tamin' ny mponina tao amin' ny lohasahan' i Nily tao amin' ny faritr' i Fayum. Noho izany dia nosoloan' ny kolontsaina gerzeana na Nagada II ny kolontsaina amratiana na Nagada I. Nivelatra hatrany Nobia ka hatrany amin' ny Vinanin' i Nily ny sivilizasiona gerzeana. Niavaka ny zavakanto tao (sary hosodoko mampiasa ny loko fotsy amin' ny fanaovana ny soritra eo ambonin' ny lafika miloko manopy mavokely) sy ny hairaha (fitaovana ampiasaina amin' ny taozavatra sy fitaovam-piadiana). Nizara ho fanjakà-mpanjaka roa ireo tanàna tao amin' ny lohasahan' i Nily, dia ny fanjakan' i Botô tao Ejipta Ambany sy ny fanjakan' i Hierakônpôlisy tao Ejipta Ambony.
Hede
33.7722°N, 120.26176°W
Hede dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Jiangsu ao Sina.
Railroad, Pennsylvania
Railroad, Pennsylvania dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Pennsylvania, ao Etazonia. Ny kaodim-paositra dia 17355..
Vladimir Petrović
Vladimir Petrović dia mpilalao baolina kitra teraka ny 4 Febroary 1972
Premières
47.235°N, 5.2847°W
Ali Mossafa
vignette|Ali Mossafa Ali Mossafa dia Artist sy ny mpilalao.
Packwood, Iowa
41.13333°N, 92.08306°W
Simolândia
I Simolândia dia kaominina ao Brazila, ao amin'i Goiás, ao amin'i  Leste Goiano,  Vão do Paranã.
Packwood, Iowa
Packwood, Iowa dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Iowa, ao Etazonia. Ny kaodim-paositra dia 52580..
Barrack Heights
-34.56464°N, 150.85692°W
Hede
Jeografia
Ny isam-ponina dia 89107 mponina tamin'ny taona 2014.
Betsimisaraka
Dihy sy mozika
Ny karazana mozika fandihizana an-danonana mifandray akaiky indrindra amin' ny tromba eo amin' ny Betsimisaraka dia ny basesa izay atao amin' ny angorodao. Ny basesa nentim-paharazana natao ho an' ny lanonana tromba dia mampiasa kaiamba mba hanamafisana ny gadona; ventesina amin' ny fitenim-paritra betsimisaraka hatrany ny tononkira. Ny dihy miaraka dia atao amin' ny sandry manakambina ny vatana sy amin' ny fanetsehana ny tongotra. Ny basesa amin' izao fotoana izao, izay malaza manerana ny Nosy, dia atao amin' ny alàlan' ny amponga maro anaka môderina sy gitara elektrika ary gitara baso miaraka amin' ny kitendry na angorodao, ary ny fomba fandihy mifandraika amin' izany dia niantraikàn' ny sega avy amin' ny nosy La Réunion sy kwassa kwassa avy ao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. Karazana mozika lehibe iray hafa manokana amin' ny faritra dia ny valsa, izay fandikana malagasy ny valse nentin-drazan' ireo tantsambo eorôpeana natao tamin' ny angorodao; tsy atao mandritra ny lanonana tromba mihitsy ity karazana mozika ity.
Simolândia
Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 347,823 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 6.693 tamin'ny taona  2006 ; manome ny hakitroka  19 2. Ny laharam-pehintaniny dia 14°28'26S ary ny laharan-jarahasiny dia 14°28'26W.
Barrack Heights
Jeografia
Ny isam-ponina dia 6160 mponina tamin'ny taona 2017.
Betsimisaraka
Fiteny
Ny Betsimisaraka dia miteny fitenim-paritra maromaro izay endriky ny fiteny malagasy, avy amin' ny fiteny baritô (tenenina any amin' ny tapany atsimon' i Bôrneô), sampan' ny vondrom-piteny malaiô-pôlineziana, izay mizara ho fiteny betsimisaraka avaratra sy fiteny betsimisaraka atsimo.
Packwood, Iowa
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 41.1333333333 ary 92.0830555556. Ny faritr'ora dia GMT -6.
Guido Grünheid
Guido Grünheid dia mpilalao basikety mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 25 Oktobra 1982
Jean Yarbrough
Jean Yarbrough dia talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 22 Aogositra 1901 tao Arkansas ary maty ny 2 Aogositra 1975 tao Los Angeles
Premières
I Premières dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Dijon, ao amin'ny departemantan'i Côte-d'Or, ao amin'ny faritr'i Bourgogne-Franche-Comté, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 21507. I Pascal Marteau no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Plaine Dijonnaise
Jeografia
Ny isam-ponin'i Premières dia 98 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 193 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 211 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 47.235° ary 5.2847° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Betsimisaraka
Fiharian-karena ankehitriny
vignette|Tran' akoho sy trano fitoeram-bary betsimisaraka Ny toekaren' ny Betsimisaraka dia mbola miompana amin' ny sehatry ny fambolena ihany, ary betsaka ny mamboly lavanila sy vary. Matetika koa no ambolena ny mangahazo, ny vomanga, ny tsaramaso, ny saonjo, ny voanjo ary ny anana isan-karazany. Volena any koa ny fary, ny kafe, ny akondro, ny mananasy, ny zavoka, ny soanambo (na tsirapay), ny manga, ny voasary ary ny litisia.
Martinpuich
50.0506°N, 2.7656°W
Betsimisaraka
Fiharian-karena ankehitriny
Tsy ompiana betsaka any ny omby; matetika kokoa ny Betsimisaraka no mihaza sy mivarotra foza n-dranomamy sy makamba ary trondro, sokina madinika, ary bibikely isan-karazany eo an-toerana, hazainy koa ny lambo sy ny vorona any anaty ala.
Martinpuich
I Martinpuich dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Arras, ao amin'ny departemantan'i Pas-de-Calais, ao amin'ny faritr'i  Hauts-de-France, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 62561. I Jean-François Dercourt no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Communauté de communes de la Région de Bapaume
Betsimisaraka
Fiharian-karena ankehitriny
Ny Betsimisaraka koa dia mamokatra sy mivarotra betsa (vita amin' ny fary) sy toaka. Mijanona ho asa fihariana lehibe ny famokarana zava-manitra ho an' ny fandrahoan-tsakafo sy hanaovana ranomanitra, ka ao Fenoarivo Atsinanana ny famokarana izany. Trandrahina ao amin' ny faritra misy ny Betsimisaraka koa ny volamena sy ny grenà ary vatosoa hafa koa sady aondrana avy ao.
Martinpuich
Jeografia
Ny isam-ponin'i Martinpuich dia 205 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2006. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 110 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 158 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 50.0506° ary 2.7656° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Betsimisaraka
Jereo koa
Ny foko eto Madagasikara Ny vahoaka hafa eto Madagasikara Samihafa
Chardon, Ohio
41.57917°N, -81.20444°W
Chardon, Ohio dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Ohio, ao Etazonia. 44024.
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 41.5791666667 ary -81.2044444444. Ny faritr'ora dia GMT -5.
Jens Kujawa
Jens Kujawa dia mpilalao basikety mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 28 Janoary 1965
Geoffrey Landis
Geoffrey Landis dia injeniera, mpanao asa soratra, mpanoratra tantara lava mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 28 Mey 1955
Ny fiainany manokana
Ny vadiny dia Mary Turzillo.
Nagada III
vignette|201x201px|Ny Skhemty Nagada III na kolontsaina semainiana no anarana iantsoana ny kolontsaina talohan' ny tantara tao Ejipta, teo anelanelan' ny taona 3200 sy 3000 tal. J.K. Nanomboka tamin' ny Nagada III izay atao hoe kolontsaina semainiana ny vanimpotoana tinita (avy amin' ny anarana hoe Tisy - This). Nanatanteraka ny fanambarana ny faritra roa i Narmera (Narmer) izay heverina ho tsy iza fa i Menesy (Menes). Avy ao amin' ny fanjakan' i Hierakônpôlisy i Narmera. Nataony io fanambarana io mba hamoronany firenena kambana izay nanana an' i Tisy (This) ho renivohitra, niorina teo akaikin' i Abidôsy. Izy no hisikina ny satroboninahitra roa mitambatra voalohany (dia ny skhemty). Izany fanao izany dia notohizan' ireo faraôna nifandimby hatramin' izay ka hatramin' ny nahazoan' i Aleksandra Lehibe an' i Ejipta. Niorina ny dinastia tinita voalohany izay atao hoe "dinastia 0".
Heverin' ny mpahay tantara fa ny dinastia tinita no namorona ny fiheverana ny fitondran' ny mpanjaka ho zo avy amin' ny andriamanitra  ary io dinastia io ihany koa no namorona ny fandraharaham-pitondrana avangongo amin' ny ivontoerana tokana. Nandroso ny fitarihan-drano amin' ny fambolena ka nahafaha-nitrandraka ny tany.
Montmaur-en-Diois
44.6769°N, 5.38°W
I Montmaur-en-Diois dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Die, ao amin'ny departemantan'i Drôme, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 26205. I Jean-Paul Keller no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Diois
Jeografia
Ny isam-ponin'i Montmaur-en-Diois dia 80 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 459 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 1274 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.6769° ary 5.38° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
White Cloud, Michigan
43.55111°N, -85.7725°W
White Cloud, Michigan dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Michigan, ao Etazonia. 49349.
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 43.5511111111 ary -85.7725. Ny faritr'ora dia GMT -5.
Thomas Ruff
Thomas Ruff dia mpaka sary mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina teraka ny 10 Febroary 1958
Vitray-en-Beauce
I Vitray-en-Beauce dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Châteaudun, ao amin'ny departemantan'i Eure-et-Loir, ao amin'ny faritr'i Centre-Val de Loire, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 28419. I Marcel Couppé no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2001–2008. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Bonnevalais
Jeografia
Ny isam-ponin'i Vitray-en-Beauce dia 324 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 133 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 157 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 48.2775° ary 1.4211° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Juvigny, Aisne
I Juvigny dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Soissons, ao amin'ny departemantan'i Aisne, ao amin'ny faritr'i Hauts-de-France, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 02398. I Patrick Dumaire no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Soissonnais
Jeografia
Ny isam-ponin'i Juvigny dia 282 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 69 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 166 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 49.4483° ary 3.3192° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Arnaldo Maria Angelini
Arnaldo Maria Angelini dia injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Italia teraka ny 1 Janoary 1909 ary maty ny 1 Janoary 2002 tao Roma
Julien Escudé
Julien Escudé dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 17 Aogositra 1979 tao Chartres
Saint-Marcel-du-Périgord
44.9164°N, 0.7131°W
Jeografia
Ny isam-ponin'i Saint-Marcel-du-Périgord dia 145 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 81 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 195 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.9164° ary 0.7131° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Amedeo Carboni
Amedeo Carboni dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Italia teraka ny 6 Aprily 1965
Ashkezar
32°N, 54.20444°W
I Ashkezar dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Yazd, ao Iran.
Crotelles
47.5436°N, 0.8372°W
Ashkezar
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia : 32.0° Avaratra ary 54.2044444444° Atsinanana Ny faritr'ora dia GMT+3:30.
Crotelles
I Crotelles dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Tours, ao amin'ny departemantan'i Indre-et-Loire, ao amin'ny faritr'i Centre-Val de Loire, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 37092. I Rudolff Foucteau no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i
Jeografia
Ny isam-ponin'i Crotelles dia 633 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2009. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 95 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 152 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 47.5436° ary 0.8372° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Tauranga
-37.68611°N, 176.16667°W
Tauranga dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Bay of Plenty ao Novely Zelandy.
Jeografia
Ny isam-ponina dia 110338 mponina tamin'ny taona 2019.
Arne Legernes
Arne Legernes dia mpilalao baolina kitra, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Norvezy teraka ny 18 Mey 1931
Cordeaux Heights
-34.44043°N, 150.83748°W
Cordeaux Heights dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Valesa Atsimo Vaovao ao Aostralia.
Jeografia
Ny isam-ponina dia 5067 mponina tamin'ny taona 2015.
Palmer, Iowa
42.63083°N, 94.6°W
Palmer, Iowa dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Iowa, ao Etazonia. Ny kaodim-paositra dia 50571..
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 42.6308333333 ary 94.6. Ny faritr'ora dia GMT -6.
NGC 4921
I NGC 4921 dia kintana iray ao amin'ny atonton-kintan'i  Coma Berenices. Ilay kintana dia manana halavirana ca. 320 Mly amin'i Tany. Ny atao hoe déclinaison dia +28°09′17.27″.
(183289) 2002 TR345
Ny (183289) 2002 TR345 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Montigny-sur-Chiers
49.4803°N, 5.67°W
(183289) 2002 TR345
Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.1673351 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 427.106km (2.8583319 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 304.106km (2.0388599 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1399.5038992 andro (3.83163285202 taona). Ny anômalia elanelany dia 12.59290.. Ny fironany indray dia 7.36943 degre.
Montigny-sur-Chiers
I Montigny-sur-Chiers dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Briey, ao amin'ny departemantan'i Meurthe-et-Moselle, ao amin'ny faritr'i Lorraine, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 54378. I Jean-Claude Brinster no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Communauté de communes des Deux Rivières
Jeografia
Ny isam-ponin'i Montigny-sur-Chiers dia 443 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 1999. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 217 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 351 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 49.4803° ary 5.67° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Murray Gell-Mann
Murray Gell-Mann dia mpahay fizika, mpanao asa soratra mizaka ny zom-pirenen'i Etazonia teraka ny 15 Septambra 1929 tao New York
Prix-lès-Mézières
49.7556°N, 4.6908°W
Montmeyran
44.8339°N, 4.9756°W
Efim Dzigan
Efim Dzigan dia talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika teraka ny 14 Desambra 1898 tao Moskva ary maty ny 31 Desambra 1981 tao Moskva
Montmeyran
I Montmeyran dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Valence, ao amin'ny departemantan'i Drôme, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 26206. I Bernard Brunet no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i
Prenois
47.3764°N, 4.8983°W
Montmeyran
Jeografia
Ny isam-ponin'i Montmeyran dia 2820 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 148 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 309 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.8339° ary 4.9756° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Prix-lès-Mézières
120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Prix-lès-Mézières I Prix-lès-Mézières dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Charleville-Mézières, ao amin'ny departemantan'i Ardennes, ao amin'ny faritr'i Grand Est, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 08346. I Alain Beaufey no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Cœur d'Ardennes
Byron, Kalifornia
37.86722°N, -121.63806°W
Prenois
120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Prenois I Prenois dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Dijon, ao amin'ny departemantan'i Côte-d'Or, ao amin'ny faritr'i Bourgogne-Franche-Comté, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 21508. I Guy Tendron no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Forêts Lavières et Suzon
Byron, Kalifornia
Byron, Kalifornia dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kalifornia, ao Etazonia. Ny kaodim-paositra dia 94514..
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.8672222222 ary -121.638055556. Ny faritr'ora dia GMT -8.
Prenois
Jeografia
Ny isam-ponin'i Prenois dia 397 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 300 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 541 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 47.3764° ary 4.8983° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.