cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roanda
I Roanda no misy mponina makitroka indrindra eran' i Afrika (483 mp/km²) noho ny isan' ny mponiny mahatratra 12 712 431 tamin' ny taona 2020. Ny vahoakan' i Roanda dia ireo Hoto mpamboly maro an' isa sy ny Totsy mpiompy ary ny Toà izay karazana Pigmea. Be mpanaraka indrindra any Roanda ny fivavahana kristiana. Ny fivavahan-drazana animista koa dia be mpanaraka ihany koa. Tamin' ireo taona 1990 dia ravan’ ny ady an-trano nampifanandrina ny Totsy sy ny Hoto i Roanda, izay nahafatesana olona miisa 800 000 any ho any sady niteraka fifindrà-monina sy fitsoaham-ponenana (olona miisa 3 000 000 any ho any no nifidra ao anatiny ihany fa ny 2 000 000 nandositra any ivelany).
Zanatany alemàna, avy eo zanatany belza, i Roanda izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin' ny taona 1961. Ny fiteny frantsay, kiniaroanda, anglisy ary soahily no fiteny ôfisialy any Roanda.
Tany am-piandohana
vignette|209x209px|Rwanda Nyanza Mwami Palace Ny mponina voalohany fantatra tao Roanda dia mety ny Pigmea izay razamben’ ny Toà (Twa) ankehitriny. Nisy ny fisavana ny ambanin’ ny tany izay nahitana ny vokatry ny asa vy sy zavatra vita amin’ ny tanimanga (tavoara, sns) mitovitovy amin’ ny an’ ny kolontsana banto, izay mety namboarina tany amin’ ny taonarivo voalohany taor. J.K. araka ny famantarana daty amin’ ny alalan’ ny karbônina 14. Mety vahoaka avy any amin’ ny lemak’ i Kôngô izay tonga tao amin’ ny faritr’ i Roanda tamin’ izany fotoana izay ihany no nanamboatra ireo zavatra ireo. Ireo mponina ireo dia mpamboly ary mety niara-nonina tamin’ ny Totsy mpiandry andiam-biby fiompy avy any avaratra, izay mety niorim-ponenana tsikelikely teo anelanelan’ ny taonjato faha-10 sy faha-15 taor. J.K. Ny fahefana dia teo am-pelan-tanan’ ny vondrona totsy ambony saranga.
Ny fanjanahan-tany
Tamin’ ny taona 1858 no nahitan’ ny Eorôpena voalohany ny faritry ny Farihy Lehibe tamin’ ny alalan’ i John Hanning Speke izay tsy niditra tao amin’ io faritra io. Tamin’ ny taona 1890 dia nampidirin’ ny Alemàna ho isan’ ny fananany i Roanda (izay nantsoiny hoe Ruanda). Ny Belza, izay nampian’ ny Britanika, dia nandroaka ny Alemàna tamin’ ny taona 1916. Avy eo ny tanin’ i Roanda-Orondy (Ruanda-Urundi) dia napetraka ho eo ambany fitantanan’ i Belzika.
Tamin’ ny voalohany i Belzika dia nanapaka tamin’ ny alalan’ ny fahefana eo an-toerana, nefa ny fahefan’ izy ireo dia novaina sady noraiketina tamin’ ny taona 1926, ka ny andraikitr’ ireo lehibe isan-jana-paritra dia nanjary ifandovana. Nisy ny fanisana ny lehilahy ampy taona sy afaka miasa tamin’ ny taona 1934 hatramin’ ny taona 1935, ka izay voaisa dia nomena bokikely ahitana ny vondrona misy ny tena izay nantsoina hoe "foko": Totsy, Hoto na Toà. vignette|248x248px|Vehivavy [[Toà (vahoaka)|toà]] Ny misiona kristiana dia nihamaro sady nisahana ny fanabeazana ny vahoaka manontolo. I Mutara, izay mwami ("mpanjaka") mbola tanora, dia natao batemy tamin’ ny taona 1943. Notakian’ ny tompon-tany ny fanafoanana ny asa fanompoana, notakiany koa ny famerenana indray ny fifidianana ny lehibe isan-jana-paritra, ny Hoto kosa dia nitaky ny hiray amin’ ny fahefana pôlitika. Nanomboka tamin’ ny taona 1956, nelanelanin’ ny Filankevitra ambony izay notarihiny, sy noho ny faneren’ ireo mpanolo-tsaina, dia nitaky tetiandro mazava momba ny hahazoan’ ny firenena ny fahaleovan-tenany izy, fa ny ny Hoto kosa nisafidy ny fanavaozana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika alohan’ ny fahaleovan-tena. Nantsoina tampoka tany Bujumbura renivohitr' i Roanda-Orondy izy, avy eo nambara tamin’ ny takarivan’ ny 25 Jolay 1959 ny fahafatesany. Nipoaka tamin’ izay ny ady an-trano.
Ny fiovam-penitra mahery vaika hoto
Taorian’ ny fahafatesan’ ny mpanjaka Mutara izay maty tsy nisy mpandova, i Kigeli V mpandimby azy, izay tsy tian’ ny Hoto nefa napetraky ny mpanolo-tsain’ ilay mpanjaka maty, dia nampihatra pôlitika hentitra tamin’ ny fiarovana ny tombontsoan’ ny Totsy. Lasa nanana endrika ara-pôlitika ireo fitakiana ara-piarahamonina sy ara-toekarena hatramin’ ny namoahana ilay atao hoe Manifeste des Bahutu tamin’ ny taona 1957, izay namporisihin’ ny Parti du Mouvement de l’Emancipation Hutu (Parmehutu), ka nivadika ho fifanandrinan’ ny samy ao amin’ ny fianakaviam-ben’ ny tera-tany. Nanohana ny maro an’ isa hoto ny Fiangonana, fa ny mpanjana-tany kosa namela ny fikomiana handroso ka nipoaka izany tamin’ ny volana Novambra 1959 izay nampisy ra mandriaka teo amin’ ny firenena. Ny Totsy, izay vitsy anisa, dia naringan' ny Hoto sy nenjehiny ombieniobieny. Tamin’ ny taona manaraka dia voatery nandao ny firenena ny mwami ary nanao toraka izany koa ny Totsy miisa mihoatra ny 200 000.
Ny nahazoan' i Roanda ny fahaleovan-tena
Tamin’ ny volana Janoary 1961 dia nambara ny fitsanganan’ ny Repoblika. Nahazo fadresena ny Parmehutu tamin’ ireo fifidianana natao tamin’ ny volana Septambra 1961. Tamin’ ny 26 Oktobra 1961 dia voafidy ho filohan’ ny Repoblika roandey i Grégoire Kayibanda.
Noho ny fihizingizinan’ ny Conseil de tutelle ("Filan-kevi-piahiana") ao amin’ ny Firenena Mikambana dia nanambara ny fahaleovan-tenan’ i Roanda tamin’ ny 01 Jolay 1962 i Belzika. Lany indroa ho filoham-pirenena i Grégoire Kayibanda, tamin’ ny taona 1965 sy 1969. Tamin’ ny taona 1963 dia nisy ny fanonganam-panjakana tsy nahomby nataon’ ireo mpitsoa-ponenana totsy izay niteraka fandripahana mifanesy ny Totsy. Niverina indray ny herisetra tamin’ ny taona 1966 tao amin’ ny sekoly sy ny oniversite, noho ny fidirana an-keriny nataon’ ny Totsy vitsivitsy nitondra fitaovam-piadiana tao amin’ ny sisin-tany ao atsimo. Farany, rehefa nipoaka koa ny tsy filaminana tao Borondy, izay nanjakan’ ny miaramila totsy, sady nisy koa Hoto izay nitady fialokalofana tany Roanda, dia nisy indray ny herisetra nifanesy nozakain’ ny Totsy.
Fananganana fitondrana tsy ahitana afa-tsy antoko tokana
vignette|234x234px|[[Juvénal Habyarimana (1980)]] Tamin’ ny volana Jolay 1973 dia naongan’ ny jeneraly Juvénal Habyarimana, avy amin’ ny Hoto any avaratra, ny filoham-pirenena Kayibanda. Tsy nisy Totsy tamin’ ireo ben’ ny tanàna (bourgmestres) miisa 143 manerana an’ i Roanda, tsy nisy Totsy koa teo amin’ ny fitarihana ny prefektiora. Tamin’ ny taona 1975 dia nanorina ny antoko pôlitikany ny filoham-pirenena Habyarimana, dia ny Mouvement Révolutionnaire National pour le Développement (MRND) ka nisy ny fandaniana lalàm-panorenana vaovao tamin’ ny taona 1978 izay nanamafisana ny tsy fanekena afa-tsy antoko tokana. Lany tsy nisy mpanohitra i Habyarimana tamin’ ny taona 1983 sy 1988.
Ny fikomiana totsy
Tamin’ ny taona 1990 dia nandefa tafika tany Roanda i Belzika sy i Frantsa ary firenena maro avy ao Afrika Afovoany mba hanoherana ny fanonganam-panjakana avy ao Oganda izay nokononkononin’ ireo Totsy mpitsoa-ponenana. Nivondrona tao amin’ ny Front Patriotique Rwandais (FPR) izy ireo izay notohanan’ ny Hoto mpandanjalanja nanohitra ny fitondrana. Noteren’ ny mpanohitra sy ny fianakaviambe iraisam-pirenena ny filoha Habyarimana ka nanaiky ny hametraka lalàm-panorenana vaovao tamin’ ny taona 1991.
Nisy ny fifanarahana momba ny fizarana ny fahefana ara-pôlitika teo amin’ ny MRND sy ny  FPR ary ireo antoko pôlitika mpanohitra, izay nosoniavina tao Arusha any Tanzania tamin’ ny volana Aogositra 1993. Tsy nahavita nanangana governemanta iraisana anefa ny piraiminisitra Faustin Twagiramungu (izay Hoto mpandanjalanja sady filohan’ ny MDR), tamin’ izany koa dia nanafika ny tapany avaratr’ i Roanda ny FPR ka nahafaty Hoto ana hetsiny maro.
Fahatanterahan' ilay famogoran-taranaka nahazo ny Totsy
vignette|248x248px|Nyamata Memorial Site. Nyamata, Rwanda. Tamin’ ny 6 Avrily 1994 dia nisy nitifitra ny fiaramanidina nitondra ny filohan’ i Roanda (i Juvénal Habyarimana) sy ny an’ i Borondy (i Cyprien Ntaryamira), izay samy Hoto, tamin’ ny fotoana niomanan’ io fiaramanidina io hipetraka eo amin’ ny seranam-piaramanidina tao Kigali. Niteraka herisetra mahery vaika izany: ireo milisy hoto ao amin’ ny Interahamwe, izay noforonin’ ny fitondrana, sy ny ampahany amin’ ny andian-tafi-panjakana atao hoe FAR (Forces armées rwandaises) dia nampihorohoro sy namono olona manerana an’ i Roanda. Nahafaty olona teo anelanelan’ ny 500 000 sy 1 000 000 eo ny fandringanana ka isan’ izany koa ny Hoto mpandanjalanja. Izany fandripahana izany dia nitranga malalaka tsy nisy fandraisana andraikitry ny Firenena Mikambana na ny firenena tandrefana (izay nanana solon-tena tao Roanda). Tao tokoa mantsy ny Mission des Nations unies d’assistance au Rwanda (Minuar) sy ny solontenan’ i Frantsa ary ny an’ i Belzika.
Fidiran' ny FPR an-tsehatra
Tamin’ ny 23 Jona 1994 dia nandefa ny Opération Turquoise i Frantsa, izay fidirana an-tsehatra ara-tafika sy ara-piahiana ny maha olona nahazo alalana tamin’ ny Firenena Mikambana. Napetraka ny faritra voaaro azo antoka lavitry ny ady tao amin’ ny faritra atsimo-andrefan’ i Roanda. Nisy ihany ny ezaka fanelanelanana hampitsaharana ny ady nefa tsy nahomby izany ka lasa ny FRP, izay notohanan’ i Oganda, no nandresy tamin’ ny ady. Taorian’ ny fahazoan’ ny FPR an’ i Kigali tamin’ ny 14 Jolay 1994 dia nisitaka tao amin’ ilay faritra narovana tsy misy ady ny tafika roandey. Hoto miisa 2 000 000 any ho any no nandositra an’ i Roanda ka nila fialokalofana tany Tanzania sy tany Zaira.
Ny fampihavanam-pirenena taorian' ny fifandringanana
Tamin’ ny 19 Jolay 1990 tao Kigali, ny FRP dia nanangana governemanta izay nampanarahina ny toromariky ny fifanarahana nosoniavina tao Arusha. Noho ny maha tompon’ andraikitra ny MRND tamin’ ny fandripahana dia tsy nampandraisina anjara tamin’ izany governemanta izany. Ilay fitondrana notarihin’ i Pasteur Bizimungu (izay Hoto niaraka tamin’ ny FRP tamin’ ny taona 1990) dia niavaka noho ny miaramila totsy maro an’ isa ao anatiny. Nitsikera ny fibiriokan’ ny fitondrana i Seth Sendashonga, minisitry ny Atitany, ka nesorina tamin’ ny toerany sady nisy namono tao Nairobi (any Kenia) tamin’ ny taona 1998. Ny Ligue rwandaise des droits de l’homme ("Fivondronana roandey momba ny zon’ olombelona") sy ny fikambanana iraisam-pirenena maro dia nanameloka ny fanagadrana tsy amin’ antony mazava sy ny tsy fisian’ ny fifampitokisana izay nanjaka tao Roanda.
Ny nanjo ireo mpitsoa-ponenana hoto
vignette|Tobin' ny mpitsoa-ponenana tao amin' ny faritra atsinanan' i [[Zaira (RD Kôngô ankehitriny)]] Ireo manam-pahefana ao Kigali dia niharan’ ny fanerena avy amin’ ny fianakaviambe iraisam-pirenena mba hanamora ny fodian’ ireo mpitsoa-ponenana. Nanohitra izany ny fitondrana nanapa-kevitra tamin’ ny faran’ ny volana Avrily 1995 ny amin’ ny tokony hanesorana ireo olona ao amin’ ny toby natokana ho an’ ny nifindra toerana tao amin’ ny faritra narovana amin’ ny ady. Anjatony maro ny olona novonoin’ ny tafika totsy tao amin’ ny tobin’ i Kibeho. Tamin' ny 9 Jona 1995 dia nanery ny Conseil de sécurité ("Filan-kevi-pilaminana") ao amin’ ny Firenena Mikambana ny fitondran’ i Kigali mba hampihena ny fe-potoam-piasan’ ny miaramila ao amin’ ny Minuar sy hanakely ny isan’ izy ireo.
Teo an-danin’ izany, tao amin’ ny tobin’ ny mpitsoa-ponenana tao amin’ ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (Zaira taloha), niomana hanao valifaty ny tompon’ andraikitry ny fandripahana nialokaloka tany. Tamin’ ny taona 1997, ny fanampiana nomen’ i Oganda sy i Roanda ho an’ ny andian-tafik’ i Laurent-Désiré Kabila dia nahatonga ny mpitsoa-ponenana hoto roandey miisa manodidina ny 400 000 handositra any anaty alan’ ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô. Nisy andia-mpitsoa-ponenana vitsivitsy izay afaka nody any Roanda nefa niharan’ ny fandripahana nataon’ ny Totsy ny ankamaroan’ izy ireo. Tamin’ ny volana Jona 1998 dia niampanga ny tafika roandey sy ny andia-miaramila notarihin’ i Laurent-Désiré Kabila ho nanao fandringanana tamin’ ny taona 1997 sy 1998, izay sokajina ho asa famongoran-taranaka, ny Firenena Mikambana.
(124142) 2001 ME2
Ny (124142) 2001 ME2 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Roanda
Ny fitsarana ireo mpandray anjara tamin’ ny fandringanana
Tamin’ ny Novambra 1994, ny Conseil de sécurité ("Filan-kevi-pilaminana") ao amin’ ny Firenena Mikambana dia nanangana ny Tribunal pénal international pour le Rwanda (TPIR) ("Fitsarana heloka bevava iraisam-pirenena ho an' i Roanda") tao Arusha any Tanzania mba hahafahana mitsara ireo tompon’ antoka tamin’ ny fandringanana. Tamin’ ny volana Aogositra 1998 dia namoaka ny didim-pitsarana manameloka ny piraiminisitra Jean Kambanda ny TPIR. Ela fiasa sy tsy ampy ho enti-manana ny TPIR, nefa mbola nizaka ny tsy fisian’ ny fiaraha-miasa teo amin’ ny fitondram-panjakana tao Roanda izay nanohitra ny fanenjehana ireo mpikambana ao amin’ ny fitondram-panjakana vaovao.
(124142) 2001 ME2
Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.0266052 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 293.106km (1.9651198 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 278.106km (1.8632648 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 967.3347448 andro (2.64841819247 taona). Ny anômalia elanelany dia 29.34806.. Ny fironany indray dia 25.49140 degre.
Roanda
Ny fitsarana ireo mpandray anjara tamin’ ny fandringanana
Nisahana io raharaha io ihany koa ny fitsarana roandey afaka mitsara ireo vorohirohy tamin’ ny fandripahana izay miisa 100 000 any ho any. Mba hanafainganana ny fitsarana dia nampiana ny fitsarana tsotra, nanomboka tamin’ ny taona 2002, tamin’ ny alalan’ ny fitsarana sahanin’ ny fokonolona (atao hoe gacaca). Izany fitsarana ara-pomban-drazana izany, izay mifototra amin’ ny fieken-keloka ampahibemaso dia nanamora ny fampihavanam-pirenena. Afaka nitsara ny raharahan’ ireo mpikambana tao amin’ ny Armée patriotique rwandaise (APR) ny fitsarana tao Kigali; ity tafika ity dia an’ ny mpikomy totsy teo aloha.
Ny fanjakazakan' ny FRP notarihin' i Paul Kagame
vignette|188x188px|Ny filoham-pirenena [[Paul Kagame]] Nihabetsaka hatrany ny fanoherana ny fitondrana noho ny fiezahany hanatanteraka ny fampihavanam-pirenena sy ny fizarana ara-demôkrasia ny fahefana ara-pôlitika. Noho izany dia ny ampahany amin’ ireo Hoto mpandanjalanja, izay nampiasainy ho antoka tamin’ ny fakana ny fahefana tamin’ ny taona 1994, no novelezin’ ny fitondrana. Nametra-pialana ireo nitazona andraikitra tao amin’ ny fitondrana ary nisy namono antsokosoko ny sasany. Tamin’ ny volana Marsa 2000 dia nametra-pialana ny filoham-pirenena Pasteur Bizimungu. Nanomezany tsiny ireo Totsy tao amin' ny fitondrana, indrindra ireo nialokaloka tany Oganda, ny fanadihadiana izay nikendrena ireo tompon’ andraikitra hoto teo amin’ ny fitondrana hametra-pialana.
Lasa filoham-pirenena i Paul Kagame
Tamin’ ny volana Avrily 2000 dia notendrena handimby an’ i Pasteur Bizimungu i Paul Kagame, izay filoha lefitra sady minisitry ny Fiarovana. Ny fotoana nanaovana izany fanendrena izany dia nifanandrify tamin’ ny nanambaràna ampahibemaso ny tatitry ny  mpanadihady tao amin’ ny TPIR, izay nilaza ny maha voasaringotra ny jeneraly Paul Kagame tamin’ ny fampidarabohana ilay fiaramanidina nitondra ireo filoham-pirenena roa (roandey sy ogandey) tamin’ ny volana Avrily 1994.
Ny tafika roandey tany amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô
Tamin’ ny taona 1998 dia nandefa andian-tafika tany amin’ ny faritra atsinanan’ ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô (Zaira taloha) i Roanda mba "hitandroana ny filaminana" izay korontanin’ ireo Hoto henjam-pihetsika mialokaloka any. Etsy an-daniny dia tao koa i Oganda sy i Borondy izay nanohana ny fikomiana nataon’ ny Rassemblement congolais pour la démocratie (RCD/Goma) nanoherany ny fitondran’ny filoham-pirenena Laurent-Désiré Kabila. Na dia izany aza dia nisy ny fifanandrinana nandatsahan-dra tao Kisangani teo amin' ny tafika roandey sy ny tafika ogandey izay niteraka disadisa teo anelanelan’ ny taona 1999 sy 2000. Nifampiraharaha mivantana tamin’ i Kabila ny mpitondrana tao Oganda hisitahan’ ny tafika ogandey. I Borondy sy i Roanda no firenena sisa. Maty i Laurent-Désiré Kabila tamin’ ny taona 2000 ka nandimby azy ny zanany Joseph Kabila.
Rehefa vita sonia ny fifanarahana momba ny fandriam-pahalemana teo amin’ i Roanda sy i Oganda tamin’ ny taona 2001 dia nanao sonia fifanarahana tamin’ ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô i Roanda tamin’ ny volana Jolay 2002 ka ny tafika kôngôley dia hanangonana sy hanaisotra ny fitaovam-piadiana teo am-pelan-tanan’ ny milisy henjam-pihetsika hoto, fa i Roanda kosa hanao izay hampodiany ny tafika nalefany.
Ny fizorana mankany amin' ny demôkrasia
Taorian’ ny nandaniana amin’ ny fitsapan-kevi-bahoaka ny lalàm-panorenana vaovao tamin’ ny taona 2003 dia nisy ny fifidianana filoham-pirenena tamin’ ny 25 Aogositra 2003 izay nahalany an’ i Paul Kagame tamin’ ny 95 %n’ ny vato manan-kery. Tamin’ ny fifidianana solombavam-bahoaka tamin’ ny volana Oktobra 2003 dia nisy ny fifarimbonan’ ny antoko maro tao amin’ ny FPR notarihin’ i Paul Kagame izay nahita fahombiazana ka nahazo ny 73,78 %n’ ny vato. Nandritra izany fifidianana izany dia nosakanana tsy hilatsaka na nesorina avy hatrany ireo antoko lehibe mpanohitra na mpilatsaka hofidina mpanohitra. Nisy antoko pôlitika roa izay nahazo mihoatra ny 5 % ka afaka nahazo toerana tao amin’ ny Antenimiera, tsy iza izany fa ny Parti social-démocrate (PSD) sy ny Parti libéral (PL). Araka ny iraka fanaraha-maso nampanaovin’ ny Vondrona Eorôpeana dia nahitana tsy fanarahan-dalàna sy hosoka ihany izany fifidianana izany, toy ny fisakantsakanana ny mpanohitra, ny fampitahorana, ny fanagadrana, sns. Tamin’ ny taona 2010 dia lany ho filoham-pirenena indray i Paul Kagame.
Tamin’ ny volana Ôktôbra 2015 dia nampanaovin’ i Paul Kagame latsabato ny Antenimieram-pirenena momba ny fanitsiana ny lalàm-panorenana izay lany tamin’ ny fitsapan-kevi-bahoaka. Izany fanitsiana izany dia nahafahany misahana ny maha filoham-pirenena mihoatra ny indroa. Lany indray tokoa izy tamin’ ny taona 2017. Mandroso ny toekaren’ i Roanda tamin’ ny fitondran’ i Paul Kagame nefa takalon’ izany ny famerana ny fahalalahan’ ny asa fanaovan-gazety sy ny famoretana mahazo ny mpanohitra.
Ny toetany
vignette|Lalana ao Kigali kotsan'ny rano Toetany antonona ny toetanin’ i Roanda, toetany mampiavaka ny faritra atsimon’ ny fehiben-tany sy noho ny haambo misy azy. Manana fizaran-taona roa ny tsingerin-taona, ny iray izay fohy kokoa dia mitranga amin’ ny volana Janoary fa ny iray lava kokoa dia manomboka amin’ ny volana Mey ka mifarana amin’ ny volana Septambra. Tsy mitovy ny fitsanjaran’ ny rotsak’ orana amin’ ny faritra samihafa. Amin’ ireo faritra an-tampon-tendrombohitra no be rotsak’orana (mihoatra ny 2 000 mm izany eo amin’ ny tampon' i Kôngô-Nily) nefa mihena izany eny amin’ ny lembalemba any atsinanana (787 mm).
Miova eo anelanelan’ ny 19 °C (ao Kigali) sy 22,8 °C (ao amin' ny faritry ny farihy Kivu) ny salan’ ny maripana anatin’ ny taona, ka lehibe ny elanela-maripana amin' ny andro sy ny alina eny an-tendrombohitra izay mety mahatratra 0 °C.
Ny zavamaniry sy ny biby
vignette|[[Gôrila ao amin' ny Volcans National Park ao Roanda]] Ny ala-nanahary izay be velarana taloha dia tsy hita intsony raha tsy ao amin’ ireo tendrombohitra ao andrefana (izay ahitana velaran-tanin-javamaniry mifanao tohatra arakaraka ny hahavon’ ny toerana, sady tsy hita intsony rehefa eny an-tampon’ ireo afotroa  na volokano) sy eny amin’ ny faritry ny farihy Kivu. Lonaka ny tany vôlkanika. Hita eny ny hazo kininina izay novolena maro mba hiarovana ny nofon-tany, ny akasià ao amin’ ireo hivoka sy ny fambolena palmie fanamboara-menaka (fr.: palmier à huile). Ao avaratra-andrefana dia ahitana rajako gôrila izay mbola niaina amin’ny maha bibidia azy eny amin’ ny tehezan’ ireo volokano Virunga talohan’ ny zava-nitranga tamin’ ny taona 1994. Ao atsinanana no misy ny valan-javaboarin’ i Kagera izay ahitana biby maro toy ny elefanta, ny lalomena, ny voay, ny leôparda, ny andiana zebra ary ny antilôpa.
Ny mponina
vignette|I Kigali amin' ny andro alina Tamin’ ny taona 2008 dia niisa 10 200 000 any ho any vahoaka roandey raha 8 000 000 tany ho any izany tamin’ ny taona 1991, mahatratra 12 712 431 tamin’ ny taona 2020. Talohan’ ny fifamonoan’ ny samy Roandey dia i Roanda no isan’ ny firenenena misy mponina makitroka indrindra aty Afrika: mponina miisa 301mp/km² tamin’ ny taona 1991, 483 mp/km² tamin’ ny taona 2020. Ny ankamaroan’ ny Roandey dia miaina any amin’ ny faritra ambanivohitra misy tantsaha misahana fiompiana sy fambolena miparitaka eny amin’ ny havoana maro; ny taham-pahamaroan’ ny tanàn-dehibe dia isan’ ny ambany indrindra maneran-tany (5 %). Ankehitriny dia tsy misy olona firy ny any ambanivohitra.
Sahala amin’ ny an’ i Borondy ny taharon’ ny vahoaka roandey: ao ny Hoto (Hutu) mpamboly (85 %n’ ny Roandey talohan’ ny fifamonoana), sy ny Totsy (Tutsi) sy ny Toà (Twa) izay samy mpiompy, ary ny Pigmea heverina ho mponina voalohany tao amin' ny faritra misy an' i Roanda ankehitriny. Nisedra fifindrà-mponina lehibe i Roanda hatramin’ ny nahazoany fahaleovan-tena (dia ny Totsy mpialokaloka aloha, avy eo ny Hoto nanomboka tamin’ ny taona 1994 tamin’ ny fiverenan’ ny Totsy), ka nahatonga fiovana mahery vaika teo amin’ ny fiarahamonina roandey. Vokatr’ izany dia haingam-piova koa ny antontan’ isa momba ny mponina.
Ankapobeny
I Roanda dia isan’ ireo firenena mahantra indrindra tamin’ ny taona 1993. Ny fambolena izay fototry ny toekaren’ io firenena io dia latsaka ambany dia ambany. Nandositra ny fireneny ny tantsaha roandey tamin’ ny taona 1994 sady tsy velona raha tsy nisy ny fanampiana iraisam-pirenena tao amin’ ireo tobin’ ny mpitsoa-ponenana tao amin' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô sy tao Tanzania. Na dia teo aza ny fametrahana prôgraman’ ny fanitsiana ara-drafitra izay notohanan’ ny Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena (Fonds monétaire international – FMI), ny toekaren’ i Roanda dia efa akaikin’ ny fahapotehana tanteraka talohan’ ny ady.
Ny fambolena sy ny fiompiana
vignette|Vehivavy roandey mpamboly [[Dite (zavamaniry)|dite]]
Ny fambolena
Ny toekaren’ i Roanda dia mifototra amin’ ny fambolena izay sahanin’ ny 82 %n’ ny mponina afaka miasa, talohan’ ny taona 1994. Miantoka ny 41 %n’ ny PNB sy ny 90 %n’ ny vola miditra amin’ ny alalan’ ny fanondranana entana izany. Ny ampahany be amin’ ny tany voavoly, izay mameno ny antsasaky ny velaran-tanin’ i Roanda, dia atokana ho an’ny voly fihinana eo an-toerana toy ny tsaramaso maina (21 %), ny vomanga (14 %), ny ampemba (9 %), ny akondro be tavolo ary ny mangahazo. Ny velaran-tany sisa kosa dia natokaba ho an’ ny voly fanondranan toy ny kafe arabika. Ny dite dia any amin’ ny laharana aoriana lavitra nefa ny varotra dite dia misahana ny 1,2 % raha 2,2 % ny an’ ny kafe.
Ny fiompiana
Misahana ampahany kely kokoa amin’ ny toekaren’ i Roanda ny fiompiana. Miompy ondry sy osy ary omby ny tantsaha roandey. Ny fodian’ ny mpitsoa-ponenana totsy mpiompy dia nampihena ny velaran-tany tokony hambolena.
Ny harena an-kibon’ ny tany
Ny harena an-kibon’ ny tany dia ahitana ny kasiterita (ahazoana firapotsy), ny tongstena, ny berila ary ny volamena. Ahitana otrika etona voajanahary ny ao ambanin’ ny farihy Kivu. Ambany dia ambany sady tsy misy fandaminana ny fitrandrahana harena an-kibon’ ny tany dia noho ny zava-nitranga talohan' ny firosoan' ny Roanda mankany amin' ny demôkrasia. Teo antenantenan’ ireo taona 1980 dia nahatratra 1 160 tônina ny famokarana firapotsy, 300 tônina fotsiny izany tamin’ ny taona 2004. Ny berila sy ny tongstena ary ny volamena no manarakaraka izany.
Ny taozava-baventy
Ny fampiasam-bola goavana amin’ ny fotodrafitrasa izay nataon’ ny Société minière du Rwanda (Somirwa) teo anelanelan’ ny taona 1977 sy 1981, indrindra ny fanamboarana ny orinasa fampiempoana firapotsy tao Kabuy, dia niteraka fatiantoka noho ny fitontonganan’ ny toekarena maneran-tany.
Ny farantsa roandey
Ny vola ampiasaina ao Roanda dia ny farantsa roandey (franc rwandais) avoakan’ ny Bakim-pirenenan’ i Roanda izay naorina tamin’ ny taona 1964.
Ny fanafarana entana
Ny entana toy ny fiarakodia, ny solika sy ny etona, ny lamba sy ny fitaovana hafa dia hafarina avy any Belzika, any Kenia, any Frantsa ary any Japàna. Ny fanafarana entana dia tena ambony: 286 000 000 dôlara amerikana tamin’ ny taona 1993, 325 000 000 dôlara amerikana tamin’ ny taona 1996. Nitombo izaitsizy ny vola lanina amin’ ny fikarakarana ny tafika: 0,1 % amin’ ny tenti-bidin’ ny entana hafarina tamin’ ny 1990 raha 26 % izany tamin’ ny taona 1991. Tamin’ ny taona 1992 dia tombanana ho 35%n’ ny tetibolam-panjakana ny fandaniana natao momba ny tafika.
Ny fanondranana entana
Ny fanondranana entana (izay tombanana ho 102 600 000 dôlara amerikana tamin’ ny taona 1990 ary 94 000 000 dôlara amerikana tamin’ ny taona 1993) dia 154 000 000 dôlara amerikana tamin’ ny taona 1996. Laharana fahenina eran’ i Afrika i Roanda amin’ ny famokarana dite tamin’ ny taona 2010. Ireto ireo mpiara-miombona antoka momba ny fanondranana entana: i Kenia, i Sina, Tailandy, i Alemaina, i Etazonia, i Belzika ary firenena hafa ao amin’ ny Vondrona Eorôpeana.
Ny lalana sy ny seranam-piaramanidina
Singa mamaritra ny toekaren’ i Roanda ny fitokana-monina. Ny lalana dia mirefy 14 000 km nefa 7 % ihany no azo aleha mankany amin’ ny tanin’ i Oganda sy ny an’ i Kenia. Ny ankabetsahan’ ny entam-barotra avy any Roanda na miditra any dia mijanona ao amin’ ny serana-tsambon’ i Mombasa ao Kenia aloha. Tsy misy ny lalam-by. Ao Kigali renivohitra no misy ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena lehibe. Ankehitriny (2020) dia 90 %n’ ny lalana no voarakotra tara.
Fizahan-tany
Mandroso ny fizahan-tany any Roanda: tamin’ ny taona 2011 dia nisy mpizaha tany miisa 723 000 (izany dia fitomboana 3 % raha oharina amin’ ny taona 2010). Tafakatra 932 000 izany tamin’ ny taona 2016, indrindra tamin’ ny famporisihana ny mpampiasa vola amin’ io sehatra io nataon’ ny fitondram-panjakana.
Ny fiteny ao Roanda
Ny fiteny kiniaroanda (izay ao amin’ ny fianakaviam-piteny banto) sy ny fiteny frantsay ary ny fiteny anglisy no fiteny ofisialin’ i Roanda. Ny fiteny soahily izay fiteny ifaneraseran’ ny vahoaka ao Afrika Atsinanana dia tenenina ao Roanda koa. Mihalany kosa ny mpampiasa ny fiteny neerlandey.
Ny fiteny kiniaroanda
Ny 99,38 %n’ ny mponina dia miteny kiniaroanda tamin’ ny taona 2002. Tamin’ ny taona 2012 izany dia nihena 67,7 %.
Ny fiteny frantsay
Tamin’ ny taona 2002 dia 3,87 % no miteny frantsay. Tamin’ ny taona 2012 dia miteny frantsay ny 11,4 %n’ ny Roandey.
Ny fiteny anglisy
Ny disadisa teo amin’ i Roanda sy i Frantsa hatramin’ ny nisian’ ny fandripahana tamin’ ny taona 1994 sy ny fiverenan’ ireo Totsy maro avy any Oganda miteny anglisy sy miteny soahily ary ny fiarahan’ i Roanda amin’ i Etazonia dia nanosika ny fitondram-panjakana hanao ny fiteny anglisy ho fitenim-pirenena nanomboka tamin’ ny taona 2003. Tamin’ ny taona 2002 dia 1,95 %n’ ny Roandey no miteny anglisy. Nanomboka tamin’ ny taona 2010 dia saika ny fiteny anglisy irery no fiteny enti-mampianatra ao Roanda. Naverina ho fiteny enti-mampianatra ny teny frantsay manomboka amin’ ny kilasy fahefatra ao amin’ ny ambaratonga voalohany. Tamin’ ny taona 2012 dia miteny anglisy ny 14,7 %n’ ny Roandey.
Ny fivavahana kristiana sy silamo
vignette|Fiangonana katôlika ao Rwamagana Ny Kristiana no betsaka indrindra ao Roanda (74 %). Ny 65 % dia Katôlika, ny 9 % Prôtestanta, ny 17 % dia manaraka ny fivavahan-drazana (animista), ary ny 9 % Miozolmàna. Araka ny fanisana natao tamin’ ny taona 2012 kosa dia ny 43,7 %n’ ny mponina dia Katôlika, ny 37,7 % Prôtestanta, ny 11,8 % Adventista, ny 1,9 % Vavolombelon' i Jehovah, ny 2 % Miozolmàna, ny 0,1 % manaraka ny fivavahan-drazana animista, ary ny 2,5 % tsy mivavaka. Amin’ ny Prôtestanta ao Roanda dia betsaka ny Loterana izay nandova ny fivavahana tamin’ ny misionera alemàna teo anelaelan’ ny taoa 1885 sy 1919.
Ny fivavahan-drazana
Ny fivavahan-drazana roandey, izay sokajina ho animista, dia mampianatra ny fisian’ ny andriamanitra tokana (antsoina amin’ ny anarana hoe Imana) izay mijery ny toerana sy ny toetran’ ny olombelona. Ao amin’ izany fivavahana izany dia mitana ny anjara toerana lehibe ny fitantarana am-bava, ny fitenenana sy ny ohabolana, ary ny hira sy ny dihy miaraka amin’ amponga. Izany dia mifamatotra amin’ ny fiainan’ ireo ntaolo roandey izay mpiantafika sy mpamboly sy mpiompy ary koa mpihaza sy mpanjono.
Ny fampianarana
Tamin’ ny fiafaran’ ny taona 1980 dia latsaky ny antsasaky ny isan’ ny olon-dehibe ny mahay mamaky teny sy manoratra. Tamin’ ny 2011 dia nahatratra 70,4 % ny tahan’ ny fahaizana mamaky teny sy manoratra ao amin’ ny mponina 15 taona no ho miakatra. Ny 64,7 %n’ ny vehivavy 15 taona no ho miakatra dia mahay mamaky teny sy manoratra, fa ny lehilahy kosa dia 76,3 %.
Ny isan’ ny zaza mandeha an-tsekoly dia any amin’ ny 1 000 000 any ho any ao amin’ ny ambaratonga voalohany, fa 20 000 eo izany ao amin’ ny ambaratonga faharoa. Teo anelanelan’ ny taona 2000 sy 2007 dia nanokana ny 19 %n’ ny tetibolany ho amin’ ny fanabezana ny fitondram-panjakana roandey. Mandra-pahafeno 18 taona dia tsy azo atao ny miala fianarana. Nanomboka tamin’ ny taona 2010 dia ny fiteny anglisy ihany no fiteny enti-mampianatra ka nisy ny nitsikera izany.
Ny oniversitem-panjakan’ i Butaren izay notokanana tamin’ ny taona 1963 dia misy mpianatra 1 700 any ho any. Niova izany toe-javatra izany taty aoriana. Nanomboka tamin’ ny taona 2000 dia nitombo isa ny oniversite sy ny ivon-toeram-pianarana ambony, indrindra ao Kigali, ka ny malaza amin’ izany dia ny African Leadership University. Ny ankamaroan’ ireo dia tsy miankina amin’ ny fanjakana fa miahy tena sady miara-miasa amin’ ireo oniversite miteny anglô-saksôna any ivelany
Jereo koa
Ireo filoham-pirenena roandey:
Firenena ao Afrika:
Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe
Kôntinenta eto an-tany
Mikhail Pomortsev
Mikhail Pomortsev dia injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Rosia teraka ny 24 Jolay 1851 ary maty ny 2 Jolay 1916
Chaumont, Haute-Savoie
46.0358°N, 5.9592°W
I Chaumont, Haute-Savoie dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Arrondissement of Saint-Julien-en-Genevois, ao amin'ny departemantan'i Haute-Savoie, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 74065. I André-Gilles Chatagnat no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Communauté de communes du Val des Usses
Jeografia
Ny isam-ponin'i Chaumont dia 383 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 1999. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 338 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 1112 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 46.0358° ary 5.9592° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Zefta
30.7142°N, 31.24425°W
Zefta dia tanàna ao amin'ny faritra Gharbia ao Ejipta.
Jeografia
Ny isam-ponina dia 92667 mponina tamin'ny taona 2018.
Charles Léopold Laurillard
Charles Léopold Laurillard dia mpahaisiansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa tao Paris
Jandaíra (Rio Grande do Norte)
I Jandaíra (Rio Grande do Norte) dia kaominina ao Brazila, ao amin'i 20px Rio Grande do Norte, ao amin'i  Agreste Potiguar,  Baixa Verde.
Rodolfo de Anda
Rodolfo de Anda dia mpilalao, talen-koronantsary, mpanoratra senariô, mpamoaka horonantsary mizaka ny zom-pirenen'i Meksika teraka ny 6 Jolay 1943 tao Mexico ary maty ny 1 Febroary 2010
Jandaíra (Rio Grande do Norte)
Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 435,678 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 6.627 tamin'ny taona  2006 ; manome ny hakitroka  15 2. Ny laharam-pehintaniny dia 05°21'21S ary ny laharan-jarahasiny dia 05°21'21W.
Abdoulaye Camara
Abdoulaye Camara dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Mali teraka ny 2 Janoary 1980
La Palma, Kalifornia
33.84944°N, -118.04389°W
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 33.8494444444 ary -118.043888889. Ny faritr'ora dia GMT -8.
Arpheuilles-Saint-Priest
46.2256°N, 2.6786°W
120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Arpheuilles-Saint-Priest I Arpheuilles-Saint-Priest dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Montluçon, ao amin'ny departemantan'i Allier, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 03007. I Jean-Paul Lamoine no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Pays de Marcillat-en-Combraille
Jeografia
Ny isam-ponin'i Arpheuilles-Saint-Priest dia 330 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 393 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 543 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 46.2256° ary 2.6786° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
(70700) 1999 UQ28
Ny (70700) 1999 UQ28 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.0243608 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 370.106km (2.4771367 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 352.106km (2.3593169 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1373.5483883 andro (3.76057053607 taona). Ny anômalia elanelany dia 78.42697.. Ny fironany indray dia 8.40293 degre.
Texarkana, Arkansas
Texarkana, Arkansas dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Arkansas, ao Etazonia. 71854.
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 33.4330555556 ary -94.0205555556. Ny faritr'ora dia GMT -6.
Lev Shubnikov
Lev Shubnikov dia mpahay fizika, mpamorona mizaka ny zom-pirenen'i Rosia teraka ny 29 Septambra 1901 ary maty ny 10 Novambra 1937
(87512) 2000 QZ184
Ny (87512) 2000 QZ184 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.2204157 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 470.106km (3.1465464 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 300.106km (2.0099694 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1512.1259268 andro (4.13997515893 taona). Ny anômalia elanelany dia 327.33424.. Ny fironany indray dia 4.36784 degre.
Dompierre-sur-Helpe
50.1456°N, 3.8672°W
Róbert Mak
Róbert Mak dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Silaovakia teraka ny 8 Martsa 1991 tao Bratislava
Dompierre-sur-Helpe
Jeografia
Ny isam-ponin'i Dompierre-sur-Helpe dia 1036 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 1999. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 132 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 191 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 50.1456° ary 3.8672° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Fiangonan' ny kônsily roa
Atao amin' ny anarana fanaratsiana hoe Fiangonana nestôriana koa ireo fiangonana ireo. Anisan' ny sampan' ny fiangonana kristiana tatsinanana izy ireo. Misy mpino vita batemy miisa 250 000 any ho any ireo fiangonana ireo.
Ireto avy izy ireo:
Tsy mba mandeha manao asa misiôna ny Fiangonan' ny kônsily roa sady iharan' ny fanenjehana ny mpino ao aminy ao amin' ireo firenena misy azy ka mahatonga ity sampan' ny fiangonana kristiana ity ho eo an-dalam-panjavonana.
Ny Kônsily voalohany tao Nikea
Ny Kônsily voalohany tao Nikea (na Nisea) dia natao tamin' ny taona 325 ka ny emperora Kônstantino no nampiantso azy. Io no kônsily voalohany. Izany dia natao mba handraiketana ny maha Andriamanitra an' i Jesoa Kristy ka hanoherana ny fampianaran' i Ariosy (ny arianisma) izay noheverina ho fampianaran-diso tamin' izay. Tapaka fa "mitovy fomba" (homoousia) amin' ny Ray ny Zanaka amin' ny maha Andriamanitra ny Ray sy ny Zanaka. Navoaka ny Fanekem-pinoana nikeana. Araka ny lovantsofina dia i Nikôlasy avy any Mira (izay fantatra amin' ny hoe Masindahy Nikôlà) sy i Spiridôna avy any Trimitônta dia nandray anjara betsaka tamin' io kônsily io.
Ny Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly
Nanamafisana ny zavatra tapaka tao amin' ny Kôsilin' i Nikea ny Kônsily voalohany tao Kônstantinôpôly (na Kônstantinôpla) izay nanalavana ny Fanekem-pinoana nikenana ka lasa Fanekem-pinoan'i Nikea sy Kônstantinôpôly. Io no konsily ekiomenika faharoa. Tapaka fa Andriamanitra koa ny Fanahy Masina. Nohamafisina ny maha Andriamanitra an' i Kristy sady nambara fa Andriamanitra koa ny Fanahy Masina ary noraiketina ilay fanekem-pinoana natao tamin' ny kônsily voalohany tao Nikea.
Ny Kônsily tao Efesôsy
Ny kônsily fahatelo, dia ny Kônsily tao Efesôsy, dia nanapahana ny maha Renin' Andriamanitra an' i Maria renin' i Jesoa. Nivoaka noho izany ny Fiekem-pinoan' i Efezy. Nitsipahana ny nestôrianisma koa izany kônsily izany.
Nanambara ny maha tokana tsy mizara an' i Kristy hatrany am-bohoka ity kônsily ity. Nohelohiny ny fampianaran' i Nestôriôsy, patriarkan' i Kônstantinôpôly, izay nampianatra (mba tsy hampifangaroana ny olona atao hoe Jesoa sy ny Logos izay an' Andriamanitra) fa i Maria Virjiny dia tsy niteraka afa-tsy olombelona izay manana fifamatorana tsy azo foanana amin' ny Logos. I Nestôriôsy mantsy dia nampianatra fa miara-misy ireo natiora n' i Kristy roa ireo nefa misaraka. Nitsipaka io fanapahan-kevitry ny kônsily io ireo Fiangonana nestôriana sady nisaraka tamin' ny Fiangonan' ny Empira.
Tarentaise, Loire
45.3739°N, 4.4889°W
I Tarentaise, Loire dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Saint-Étienne, ao amin'ny departemantan'i Loire, ao amin'ny faritr'i Auvergne-Rhône-Alpes, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 42306. I Patrick Leplat no ben'ny tanàna mandritry ny taona. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Communauté de communes des Monts du Pilat
Pelikana
thumb|Pelikana Ny Pelikana dia karazam-boron-drano lehibe mandrafitra ny fianakaviana Pelecanidae. Mampiavaka azy ireo ny vavany lava sy ny paosin-tenda lehibe iray ampiasaina hisamborana haza sy handatsa-drano amin'ny atiny nopotserina alohan'ny hitelina.
Tarentaise, Loire
Jeografia
Ny isam-ponin'i Tarentaise dia 12 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 1999. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 856 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 1296 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 45.3739° ary 4.4889° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Alexandre Lavalley
Alexandre Lavalley dia mpanao politika, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 9 Oktobra 1821 ary maty ny 20 Jolay 1892
Francesca Archibugi
Francesca Archibugi dia talen-koronantsary, mpilalao, mpanoratra senariô mizaka ny zom-pirenen'i Italia teraka ny 19 Mey 1960 tao Roma
Agnicourt-et-Séchelles
49.7172°N, 3.9542°W
I Agnicourt-et-Séchelles dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Laon, ao amin'ny departemantan'i Aisne, ao amin'ny faritr'i Hauts-de-France, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 02004. I Patrice Leturque no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Serre
Jeografia
Ny isam-ponin'i Agnicourt-et-Séchelles dia 193 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 96 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 175 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 49.7172° Avaratra ary 3.9542° Atsinanana amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Ballarat East
-37.56667°N, 143.86667°W
Ballarat East dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Victoria ao Aostralia.
Dallas Center, Iowa
41.68444°N, -93.96083°W
Ballarat East
Jeografia
Ny isam-ponina dia 4995 mponina tamin'ny taona 2016.
Dallas Center, Iowa
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 41.6844444444 ary -93.9608333333. Ny faritr'ora dia GMT -6.
Fiteny mandeana vaovao
Ny fiteny mandeana vaovao, izay antsoina indraindray hoe "ratna" (avy amin' ny teny arabo hoe: رطنة / raṭna), dia endrika vaovaon' ny fiteny mandeana, izay fiteny litorjika ao amin' ny finakaviambe ara-pivavahan' ny Mandeana any Iràka sy any Iràna. Fivavahan' ny vitsy an' isa manam-pototra gnôstika ny mandeisma. Ny fiteny mandeana dia ampahany amin' ny sampan' ny fiteny arameana atsinanana, ao amin' ny vondrona semitika n' ny fiteny afrô-aziatika. Antsoina koa hoe mandayi, sabiun, subba na sabe'in izy io.
Na dia tandindonin-doza mafy aza io fiteny io dia mbola velona amin' izao fotoana izao amin' ny maha fiteny voalohan' ny Mandeana vitsivitsy azy (mety miisa 100–200 eo ho eo) any Iràna sy any am-pielezana. Ny mpiteny mandeana vaovao rehetra dia miteny amin' ny fiteny maro an' ny mpifanolo-bodirindrina aminy, toy ny fiteny arabo sy ny fiteny persana, ary ny fiantraikan' ireo fiteny ireo amin' ny fitsipiteni n' ny fiteny mandeana vaovao dia lehibe, indrindra amin' ny voambolana sy ny endriky ny anarana. Na izany aza, ny fiteny mandeana vaovao dia mihazona toetra tranainy kokoa na dia amin' ireo lafiny ireo aza, raha ampitahaina amin' ny ankamaroan' ny fiteny arameana vaovao hafa.
Hita ao amin' ny fianakaviamben' ny Mandeana ao Khuzestan Iraniana any Korramshahr sy Ahwaz, ary any Etazonia ny mpiteny azy io. Efa lany tamingana izao ny mpiteny amin' ny karazany any Iràka.
Norbert Palásthy
Norbert Palásthy dia mpilalao baolina kitra teraka ny 10 Febroary 1981
Costanzo Felici
Costanzo Felici dia mpahaisiansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen'i Italia teraka ny 1 Janoary 1525 ary maty ny 1 Janoary 1585
Léon Janet
Léon Janet dia mpanao politika, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 6 Desambra 1861 tao Paris ary maty ny 29 Oktobra 1909 tao Paris
Boutadès
Boutadès dia mpamorona
Toukh
30.35487°N, 31.20105°W
Toukh dia tanàna ao amin'ny faritra Qalyubia ao Ejipta.
Jeografia
Ny isam-ponina dia 67599 mponina tamin'ny taona 2019.
Crandelles
44.9594°N, 2.3503°W
Jeografia
Ny isam-ponin'i Crandelles dia 667 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 569 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 744 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.9594° ary 2.3503° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Michaël Ciani
Michaël Ciani dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 6 Aprily 1984 tao Paris
London, Kentucky
37.1275°N, -84.08417°W
London, Kentucky dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Kentucky, ao Etazonia. 40741-40745.
Marcio Emerson Passos
Marcio Emerson Passos dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i Brazila teraka ny 6 Septambra 1978
Thornton, Arkansas
33.77667°N, -92.48972°W
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 33.7766666667 ary -92.4897222222. Ny faritr'ora dia GMT -6.
La Puente, Kalifornia
34.0325°N, -117.95528°W
(56367) 2000 EF
Ny (56367) 2000 EF dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
Ny fahasamihafan'ny soridala-manodidina amin'ny boribory lavorary dia 0.1646885 ; ny afeliany, na ny toeran'ny soridalany akaiky indrindra amin'ny Masoandro, dia 464.106km (3.1058614 AU), ary ny periheliany, izany hoe ny toeran'ny soridalany lavitra indrindra amin'ny Masoandro, dia 333.106km (2.2275156 AU). Ny halavam-potoana hidodikodonany manodidin'ny masoandro dia 1590.5848687 andro (4.35478403477 taona). Ny anômalia elanelany dia 206.58872.. Ny fironany indray dia 13.07433 degre.
Dudley, Pennsylvania
40.20583°N, -78.17556°W
Xingtai
37.06306°N, 114.49417°W
Dudley, Pennsylvania
Dudley, Pennsylvania dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Pennsylvania, ao Etazonia. Ny kaodim-paositra dia 16634..
Xingtai
Xingtai dia tanàna ao amin'ny faritanin'i Hebei ao Sina.
La Puente, Kalifornia
{{infobox tanàna }}
Dudley, Pennsylvania
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 40.2058333333 ary -78.1755555556. Ny faritr'ora dia GMT -5.
Duboistown, Pennsylvania
41.22528°N, -77.035°W
(177260) 2003 WM56
Ny (177260) 2003 WM56 dia anisan'ny zavatra madinidinika ao amin'ny habakabaka. Eo amin'ny fehiben'ny asisterôida no misy azy, ary, tahaky ny ankamaroan'ny asiterôida dia mihodikodina manodidon'ny masoandro izy. Ity zavatra madinidinika ity tahaka ny ankamaroan'izy ireo dia tsy hita maso noho ny hakeliny ary noho ny hamaizin'ny lokony.
La Puente, Kalifornia
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 34.0325 ary -117.955277778. Ny faritr'ora dia GMT -8.
Duboistown, Pennsylvania
Duboistown, Pennsylvania dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Pennsylvania, ao Etazonia. Ny kaodim-paositra dia 17702..
Beaupouyet
I Beaupouyet dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Périgueux, ao amin'ny departemantan'i Dordogne, ao amin'ny faritr'i Nouvelle-Aquitaine, ao Frantsa. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 24029. I Jean-Luc Gross no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008–2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Moyenne Vallée de l'Isle
Pierre de Maricourt
Pierre de Maricourt dia mpahay fizika, injeniera mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa
Duboistown, Pennsylvania
Jeografia
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 41.2252777778 ary -77.035. Ny faritr'ora dia GMT -5.
Janduís
I Janduís dia kaominina ao Brazila, ao amin'i 20px Rio Grande do Norte, ao amin'i  Oeste Potiguar,  Médio Oeste.
Beaupouyet
Jeografia
Ny isam-ponin'i Beaupouyet dia 463 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2008. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 38 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 139 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 44.9975° ary 0.2736° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1.
Janduís
Jeografia
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 304,899 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 5.597 tamin'ny taona  2006 ; manome ny hakitroka  17 4. Ny laharam-pehintaniny dia 06°00'57S ary ny laharan-jarahasiny dia 06°00'57W.