cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wali Sanga
Artè wâlli Sanga’
5.     Wâlli  Nuqaba, panèka wâlli pajhâghâ hokom sarèat.
6.     Wâlli Nujaba, sè sabbhân  masa ajumla bellu’  orèng.
7.     Wâlli Hawariyyun, panèka wâlli pambèla kahâgushân aghâma, mènangka abèla dâlem bhângon  dhâbu otabhâ sanjhâta.
8.     Wâlli Rajabiyyun, panèka wâlli sè karomana angghâl sabbhân bulân Rejjeb.
9.    Wâlli Khatam, panèka wâlli sè ngoasaè bân sèngoros wilâyâ kakoasanna ommat Islam.
Asmana sadhâje para wâlli sanga’ panèka:
·        Sunan Gresik  otabhâ Maulana Malik Ibrohim
·       Sunan Ampèl  otabhâ Raden Rahmat
·       Sunan Bonang  otabhâ Raden Makhdum Ibrahim
·       Sunan Kudus  otabhâ Raden Ja'far Shadiq
·       Sunan Giri  otabhâ Raden Paku atau Muhammad 'Ainul Yaqin atau Prabu Satmata
·       Sunan Kalijaga  otabhâ Raden Syahid
·       Sunan Muria  otabhâ Raden Umar Said
·       Sunan Gunung Jati  otabhâ Syarif Hidayatullah
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Maulana Malik Ibrahim panèka katoronan sè-22 ḍâri Nabi Muhammad. È koca’ jughâ Sunan Gresik, otabhâ Sunan Tandhes, otabhâ Mursyid Akbar Thariqat wâlli sanga’. Nasab As-Sayyid Maulana Malik Ibrahim Nasab Maulana Malik Ibrahim mètorot cateddhân ḍâri As-Sayyid Bahruddin Ba'alawi Al-Husaini sè kompolan cateddhân panèka  è padhâddi buku dâlem Ensiklopedi Nasab Ahlul Bait sè târdiri ḍâri brâmpan jilit. Dâlem cateddhân panèka  tartolès: As-Sayyid Maulana Malik Ibrahim bin As-Sayyid Barakat Zainal Alam bin As-Sayyid Husain Jamaluddin bin As-Sayyid Ahmad Jalaluddin bin As-Sayyid Abdullah bin As-Sayyid Abdul Malik Azmatkhan bin As-Sayyid Alwi Ammil Faqih bin As-Sayyid Muhammad Shahib Mirbath bin As-Sayyid Ali Khali’ Qasam bin As-Sayyid Alwi bin As-Sayyid Muhammad bin As-Sayyid Alwi bin As-Sayyid Ubaidillah bin Al-Imam Ahmad Al-Muhajir bin Al- Imam Isa bin Al-Imam Muhammad bin Al-Imam Ali Al-Uraidhi bin Al-Imam Ja’far Shadiq bin Al-Imam Muhammad Al-Baqir bin Al-Imam Ali Zainal Abidin bin Al-Imam Al-Husain bin Sayyidah Fathimah Az-Zahra/Ali bin Abi Thalib, binti Nabi Muhammad Rasulullah.
Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad
Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad otabâ ummahatul mu'minin (bhâsa Arab: أمهات المؤمنين) sè artèna èbhuna umat Islam iyâ arèya kompolan rèng binè’ sè èpakabin Rasulullah. Umat Islam ngolok ummul mu’minin sopajâ hormat bân ta’ cangkolang akadhi ayat Al-Qur’an:
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
È pârkiraaghi Maulana Malik Ibrahim bhâbbhâr nèng Samarkand nèng Asia tengnga, ka abad sè-14. Bhâbhât tana jâwi vèrsi Meinsma nyebbuttaghi Asmarakandi, norok dhâbu lèsan orèng jhâbâ mongghu As-Samarqandy. Dâlem carèta ra’yât, bhâḍâ sè adhikanè emba bhântal.
Sastrawan Modèrn Bhângkalan
Sajhârâ Sastrawan Modèrn Bhângkalan èmolaè taon 1960-ân. Klasifikasi sastrawan bisa èbâgi ka dâlem empa’ bâgiyân: periode pertama, periode kaduwâ’, periode katello’, bân periode kaempa’.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Maulana Malik Ibrahim ghâduen tello’  raji  sè asmana:
Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad
“Nabbhi rèya lebbi otama bâdhi umat Islam ètèmbhâng abâ’ dhibi’ bân rajina (Kanjeng Nabbhi) iyâ arèya èbhuna.” (Sorat Al-Ahzab: 6).
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
1.     Siti Fathimah binti Ali Nurul Alam Maulana Israil (dhâstoh Champa Dinasti Azmatkhan 1), ghâduen duwâ’ potra, sè asmana: Maulana Moqfaroh bân Syarifah Sarah
Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad
Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad ta’ akabin polè samarèna Nabbhi sèdhâ polana:
“Bân ta’ ollè nyakè’è (atèna) Rasulullah bân ta’ ollè akabin bi’ rajina satarossa samarèna (Nabbhi sèdhâ). Saongghuna rowa dhusa rajâ.
Neng ḍâlem samalem, Kanjeng Nabbhi ajima’ rajina tèn-ghântèn. Ḍhebuna sahabhât nabbhi, Rasulullah ngaghunghi kakowatan 30 rèng lakè’.
Khadijah binti Khuwailid
Nabbhi pereppa'en omor 25 taon akabin bi' jhrâghânna sè soghi, Sayyidah Khadijah sè aomor 40 taon. Nabbhi ta' toman apoligami bâkto araji Sayyidah Khadijah. Dhingla Nabbhi omor 50 taon, Sayyidah Khadijah sèdhâ. Kalabân raji Sayyidah Khadijah, Nabbhi ngaghungi 2 potra sè asmana Qasim bân Abdullah (ajhuluk Ath-Thahir dan Ath-Thayyib) bân 4 potrè Zaynab, Ruqayyah, Ummu Kulthum sareng Fatimah. Kèng orèng Syiah nyebbhut 3 potrè salaèn Fatimah benni potrèna Nabbhi tapè potrèna Sayyidah Khadijah bi' raka sabelumma. Abu Thalib bân Sayyidah Khadijah è taon sè sami sampè Nabbhi adhâbu taon sè seddhi (Aam ul-Huzn).
Sombher
Bhângsa:Rajina Nabbhi Muhammad
Singapura
right|200px thumb| Singapura (bhâsa Inggris: Singapore; bhâsa Melayu: Singapura) iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao'.
Bhângsa:Naghârâ
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
3.     Wan Jamilah binti Ibrahim Zainuddin Al-Akbar Asmaraqandi, ghâduen duwâ’ potra panèka: Abbas  bân  Yusuf.
Heldy Djafar
Heldy Djafar (11 Juni 1947-10 Oktober 2021) iyâ arèya rajina Soekarno sè kapèng sanga’, Prèsiḍèn Rèpublik Inḍonèsia sè ḍâ'adâ'. Heldy Djafar lahèr ḍâri H. Djafar ban Hj Hamiah. Dhibien iyâ arèya ana' bungso sanga’ satarètanan. Dhibiín akabin sareng Soekarno è taon 1966. È bhâkto rowa Soekarno aomor 65 taon samantara Heldy Djafar aomor 18 taon. Saksèna katowa DPA Idham Chalid bân Menteri agama Saifudin Zuhri.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Saterrosèpon sharifah Sarah binti Maulana Malik Ibrahim  è pakabin sareng Sayyid Fadhal Ali Murtadha [Sunan Santrè/Radèn Santrè] bân rèmbi’ duwâ’ potra,  panèka Haji Utsman (Sunan Manyuran) bân Utsman Haji (Sunan Ngudung). Saterrosèpon sayyit Utsman Haji (Sunan Ngudung) ghâduen potra Sayyit Ja’far Shadiq [Sunan Kudus].
Heldy Djafar
Kaḍuwâna akabin coma sampè’ ḍutaon. È bhâkto jarèya kabâḍâ'ân politik sajen ta' tanto. Komunikasi ta' ajhâlân lancar saampon Soekarno dhâddhi tahanan è Wisma yaso. Jhâlân Gatot Subroto. Heldy sempat ngoca' terro apèsa, tapè Soekarno ta' ghellem kajhâbâ matè.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Maulana Malik Ibrahim umumnya umummah è angghâp wâlli ḍâ’aḍâ’ sè ada’wa Islam nèng jhâbâ. Maulana Malik Ibrahim ngajhâri carra-carra anyar kaangguy tatamenan bân bânnya’ ngeppè’ ra’yat kabânnya’an, panèka golongna masyarakat jhâbâ sè ta’ è angghâp  nèng ahèr kakoasanna majapahit. Malik Ibrahim usaha kaangguy ngalak atèna orèng, sè pareppa’na kakorangan èkonomi bân   perrang  satarètanan. Maulana Malik Ibrahim abangun pondhughân tembilung ajhâr aghâma nèng Lèran, Gresik. Ka taon 1419, Maulana Malik Ibrahim sèdhâh, cemporèna bhâḍâ nèng dhisah gapura wètan, Gresik, Jhâbâ tèmor.
Heldy Djafar
Akhèrra, è tangghâl 19 Juni 1968, Heldy se aomor 21 taon akabin polè bân Gusti Suriansyah Noor, toronan ḍâri Kerajaan Banjar. È bhâkto ajiya Heldy parappa’ ngandung towa olle kabhâr Soekarno sèdhâ. Soekarno sèdhâ è tangghâl 21 Juni 1970, è omor 69 taon. Ḍa' budi, sèttong ḍâri ennem ana’na, Maya Firanti Noor, akabin ben Ari Sigit, kompoy Prèsiḍèn RI kapèng ḍuwâ', Soeharto.
Taman Pemakaman Umum Tana Kosèr
Taman Pamakaman Umum Tana Kosèr
iyâ arèya kènnèngan pangobhurân è Kebayoran Lama, Jakarta. Bânnyak tokoh mashur sè è kobhuraghi è pangobhurân arèah. Bân pole, proyeksi è dâlâm perfilèman bân sinetron è kalako è kènnèngan arèya.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Sunan Ampèl (Radèn Rahmat)
Taman Pemakaman Umum Tana Kosèr
Asal muasal
Sabelluna, tana arèya èkaandi’ towan tana sèadhârè Tionghoa. È sala sètttong arèh, towan mabâdhâ pertemuan sè èhadiri bân tamoy, tamaso’ pangrajhâna Bâlândhâh. Dâlâm pertemuan rèah, orèng Tionghoa ta’ tèngngèt mowang angin, saèngghâ amarghâ para tamoy nyompèt èlongah sakèng bâu sè tak nyaman. Towan tana pas nyangkaaghi kosèrah sè muang angin sarombânan. Amarghâ tako’ èghighirin towanna, akhèrah kosèr ka’dintoh ngakoni jhâ’ abâ’ dhibi’na sè mowang angin. Hal rèya madhâddhih towan tana ngarassah todus. Dâri pangakowan ghelle’, towan tana aberri’ hadia tana dhâ’ kosèr. Dhâri hal arèya, tana arèya pas è nyamaè “Tana Kosèr”.
Sudan
jmpl|150px|Bendirâ Sudan jmpl| Sudan nyama resmina Republik Sudan (bhâsa Arab: جمهورية السودان; Jumhūrīyah as-Sūdān) panèka sala sèttong nagâhrâ è Afrika Ḍâjâ. Embu' koṭṭana iyâ arèya Khartoum.
Bhângsa:Naghârâ
Sudan Lao'
jmpl|150px|Bendirâ Sudan Lao' jmpl| Sudan Lao' nyama resmina Republik Sudan Selatan (bhâsa Inggris: Republic of South Sudan; bhâsa Arab: جمهورية جنوب السودان; Jumhūrīyah Janūb as-Sūdān) panèka sala sèttong nagâhrâ è Afrika Tèmor. Embu' koṭṭana iyâ arèya Juba.
Bhângsa:Naghârâ
Heldy Djafar
Oḍi' Awwâl
Heldy rèmbi’ è Tenggarong, Kutai Kartanegara, Kalimantan Tèmor, è tangghâl 10 Agustus 1947 dâri H Djafar bân Hj Hamiah, bungsoh dâri sanga’ satarètanan, è bhâkto Hj Hamiah ngandung Heldy, binè’ ajiya toman ngatèla’ bulân bungkol (bulân purnama). Pas kancana H Djafar sè parappa' namoy ka romana (Tionghoa) ngocak jhâ’ ḍâgghi' bhâji’en rèmbi’ kodhu èjâgâ ngastètè kantos rajâna. Bâjâ Heldy la masok SMP, majhâdi’ sè èangghâp tokang aramal bân biasah èolok Mbok Nong ngoca’ jhâ’ paghi’ bilâ dhibâsah, arowa bhâkal ollè “orèng rajâ”. Ḍâri kènè’, Heldy khatam maca Al-Qur’an.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Sunan Ampèl asmana sè bhândâr, katoronan sè-22 ḍâri Nabi Muhammad. Mètorot rèwâyât Sunan Ampel panèka potrana Ibrahim Zainuddin Al-Akbar bân sorang potrè Champa sè asmana Dewi Condro Wulan binti ratoh Champa dibudina ḍâri Dinasti Ming. Nasab sè ghenna’ mènangka kaator: Sunan Ampel bin Sayyid Ibrahim Zainuddin Al-Akbar bin Sayyid Jamaluddin Al-Husain bin Sayyid Ahmad Jalaluddin bin Sayyid Abdullah bin Sayyid Abdul Malik Azmatkhan bin Sayyid Alwi Ammil Faqih bin Sayyid Muhammad Shahib Mirbath bin Sayyid Ali Khali’ Qasam bin Sayyid Alwi bin Sayyid Muhammad bin Sayyid Alwi bin Sayyid Ubaidillah bin Sayyid Ahmad Al-Muhajir bin Sayyid Isa bin Sayyid Muhammad bin Sayyid Ali Al-Uraidhi bin Imam Ja’far Shadiq bin Imam Muhammad Al-Baqir bin Imam Ali Zainal Abidin bin Imam Al-Husain bin Sayyidah Fathimah Az-Zahra binti Nabi Muhammad Rasulullah. Sunan Ampel omomma ampon è angghâp bengaseppo sareng Wâlli sè laèn. Pondhukeh bâdhâh nèng Ampèl. Sorbhâjâ, bân aropaaghi salasèttonga kennengan sè nyâbbaraghi aghâma Islam sè konah ḍâri jhâbâ. Sunan Ampèl akabin sareng Dewi Condrowati sè andi’ ghellâr Nyaè Ageng Manila, potra adipati Tuban sè asmana Arya Teja bân akabin sareng Dewi Karimah binti Ki Kembang Kuning. Sunan Ampèl sareng Dewi Condrowati (Nyaè Ageng Manila) binti Aryo Tejo, ghâduen potra: Sunan Bonang, Siti Syari’ah, Sunan Derajat, Sunan Sedayu, Siti Muthmainnah, bân  Siti Hafsah. Manabi sareng rajhina sè asmana Dewi Karimah binti Ki Kembang Kuning, ghâduen potra: Dewi Murtasiyah, Asyiqah, Radèn Husamuddin (Sunan Lamongan), Radèn Zainal Abidin (Sunan Demak), Pangèran Tumapel bân Radèn Faqih (Sunan Ampèl 2). Pasarènna Sunan Ampèl bhâḍâ è sorbhâjhâ.
Kadâtengna Sunan Ampèl ka majhâpahit è parkiraaghi awwâl dasawarsa ka empa’ abâd ka-15, è bhâtona Arya Damar ampon dhâddhi adipati palèmbâng mènangka carèta sè anyataaghi sabelluna ka jhâbâ, Radèn Rahmat è bhâkto nèng palèmbâng dhâddhi tamoyya  Arya Damar salama duwâ’ bulân, bân Radèn Rahmat osaha kaangguy ngennallaghi islam ḍâ’ka ratoh ngodhâ palèmbâng panèka. Arya Damar ampon kasokan ḍâ’ islam bân terro masoah aghâma islam. Tatapèna, karana ta’ kasokan nanggung rèsiko ngadeppi kalakoan rayatte sè gi’ atalè kalabhân kaparcajenna sè laju, Arya Damar ta’ anyataaghi kalaben terrang nèng a ḍâ’na umum. Mètorot carèta, salastarèna maso’ aghâma islam ngangguy asma Ario Abdillah.
Sunan Bonang (Makhdum Ibrahim)
Sunan Bonang panèka potrana Sunan Ampèl, bân aropaaghi katoronna ka-23 ḍâri   Nabi Muhammad. Sunan Bonang potrana Sunan Ampèl sareng Nyaè Ageng Manila, potrana Adipati Tuban sè asmana Arya Teja.. Sunan Bonang bennya’ anyebaraghi aghâma islam lèbhât kesenian kaangghuy narèk pandhudhu’ jhâbâ sopajhâ maso’ aghâma islam. È carètaaghi   Sunan Bonang  mènangka sè ngobe suluk Wijil dan tembang Tombo Ati,  sè pagghun è raseppèn sareng orèng. Panganyaranna nèng gamelan  jhâbâ panèka  kalabân amasoaghi rebab bân  bonang, sè  seggut è hubungaghi sareng asmana. Universitas Leiden nyèmpem karjâ sastra bhâsa jhâbâ sè asmana Het Boek van Bonang otabhâ buku bonang. Mètorot G.W.J. Drewes, buku ka’dissah benni karjâ sunan bonang tatapèna mungkin ngandhung ajerna. sunan bonang è perkiraaghi sèdhâh ka taon 1525. È sarènaghi nèng daèrah Tuban, jhâbâ tèmor.
Sunan Drajat
Sunan Drajat panèka potrana Sunan Ampèl, bân aropaaghi katoronna ka-23 ḍâri   Nabi Muhammad. Asma aslèna ḍâri Sunan Drajat panèka masih munat. Asma è bhâkto ki’ kèni’ panèka Radèn Qasim. Sunan Drajat è kennal jughân kalabân kagiaten sosiallah. Sunan Drajat Wâlli sè ngadeih santunan nakkanak jhâtèm bân orèng sakèk. Sunan Drajat potrana Sunan Ampèl  sareng Nyaè Ageng Manila, potrana Adipati Tuban sè asmana Arya Teja. Sunan Drajat bennya’ anyebaraghi aghâma islam ka masyarakat umum. Anekkennaghi kalambhâân, lakoh kerras, bân kamakmoran masyarakat  mènangka pangalaman ḍâri aghâma islam. Pondhuk Sunan Drajat è pajhâlen kalabân mandiri mènangka wilayah pandhidhikân, sè atempat nèng disah Drajat,  kacamatan Paciran, Lamongan. Tembang macapat Pangkur è sebbut cèptana. Gamelan Singomengkok  paninggalna bhâḍâ  è Museum Daerah Sunan Drajat, Lamongan. Sunan Drajat è perkiraaghi sèdhâh ka taon 1522.
Sunan Kudus panèka potrana Sunan Ngudung otabhâ Radèn Usman Haji, kalabân Syarifah Ruhil atau Dewi Ruhil sè andhi’ gelar Nyaè Anom Manyuran binti Nyai Ageng Melaka binti Sunan Ampel. Sunan Kudus aropaaghi katoronna ka-24 ḍâri   Nabi Muhammad. Sunan Kudus bin Sunan Ngudung bin Fadhal Ali Murtadha bin Ibrahim Zainuddin Al- Akbar bin Jamaluddin Al-Husain bin Ahmad Jalaluddin bin Abdillah bin Abdul Malik Azmatkhan bin Alwi Ammil Faqih bin Muhammad Shahib Mirbath bin Ali Khali’ Qasam bin Alwi bin Muhammad bin Alwi bin Ubaidillah bin Ahmad Al-Muhajir bin Isa bin Muhammad bin Ali Al-Uraidhi bin Ja’far Shadiq bin Muhammad Al-Baqir bin Ali Zainal Abidin bin Al-Husain binti Sayyidah Fathimah Az-Zahra bin Nabi Muhammad Rasulullah. Mènangka Wâlli, Sunan Kudus geduen perran rajhâh dhâlem pamarintahan kasultanan Demak, panèka dhâddhi panglima perrang, panasèhat sultan Demak, Mursyid Thariqah bân  hakim peradilan naghârâ. Sunan Kudus bennya’ anyebaraghi aghâma islam ka kalangan kaom pangoasa bân priyayi jhâbâ. È antarana sè dhâddhi morèdâ panèka Sunan Prawoto pangoasa Demak, bân Arya Penangsang adipati Jipang Panolan. Sala sèttongah paningghâlân sè kotara  panèka Mesjid Mènara Kudus, sè modèl  gayana  camporan Hinduh bân Islam. Sunan Kudus è perkiraaghi sèdhâh ka taon 1550.
Sunan Giri
Sunan Kalijaga
Sunan Kalijaga panèka potrana Adipatu Tuban sè asmana Tumenggung Wilatikta otabhâ  Radèn Sahur atau Sayyid Ahmad bin Mansur (Syekh Subakir). Sunan Kalijaga panèka morèddeh Sunan Bonang. Sunan Kalijaga ngangghuy kasènnian sareng kabudhâyâân mènangka sarana adâ’wah, èantarana kasènnian wayang kolè’ bân tembang suluk lir-Ilir bân Gundul-Gundul Pacul umumma èanggep hasèl karjâna. Dhâlem sèttong rèwâyât, Sunan Kalijaga anèka sareng Dewi Saroh binti Maulana Ishaq, jughân anèka Syarifah Zainab binti Syekh Siti Jenar bân Ratu Kano Kediri binti Raja Kediri.
Sunan Muria (Radèn Umar Said)
Sunan Muria otabhâ Radèn Umar Said panèka potrana Sunan Kalijaga. Sunan Muria potrana Sunan Kalijaga ḍâri rajina sè asmana Dewi Sarah binti Maulana Ishaq. Sunan Muria anèka sareng Dewi Sujinah, pottrè Sunan Ngudung. Dhâddhi Sunan Muria panèka alè’ èparrah ḍâri   Sunan Kudus.
Heldy Djafar
Oḍi' Awwâl
Erham, kaka’ ghândhu’ Heldy sè palèng towah ngoca’, rèng towanah cokop terpandang è daèrana. Romana rèng towana Heldy iya arèya roma pangghung. Bangunanna lanjhâng ka èrèng sampè’ 30 mèter bân lanjhângnga ka budi 40 mèter. Èghâbây dâri kajhuh sareng ata’ roma sè tègghina empa’ meter bân andi’ kaca sè lanjhâng ka bâbâ ngangghuy kajhuh, pas alapès kaca è lowarra. Jumlah candilana  cokop bânnya’. Èattas labâng romana ètolès taon è bangun roma jarèya, taon 1938.
È bhâkto panompang motor nyebarraghi lambâr èssèna pangumuman jhâ bâdâ pidato Prèsiden Soekarno è Samarinda, kaka’en Heldy, Yus, ngèrèng ngala’ lambêrân jarèya samba manjhêng è paghâr romana, Jhâlân Mangkurawang, Heldy nangis terro katemmo bân Presiden, tapèh è tola’.
Arantau ka Jakarta
Bhakto terros ajhâlân, Heldy bannyâ' è kalèburi ca kancana, è bhâkto jarèya Heldy ghi' toju' e bangku SMP sè bâdâ è Ghunung Pedidi, jhâlân Rondong, Demang tenggarong, Kutai Kartanegara, Kalimantan Tèmor. è bhâkto ajiya dhibiín ghi' toju' è bangku SMP kellas tello', Heldy ngallè ka sèttong sakolah SMP è samarinda. Heldy ngallè polana bâdâ Nasionalisasi Perusahaan-perusahaan Bâlândhâ, sè madheddhi H Djafar, ramana Heldy samantara istirahat dâri lakona è Oost Borneo Maatschapppij.
Kotta Pasuruan
Sajhârâna
Kotta Pasuruan arèya sèttong palabbhuwân kona. È jhâman rato Airlangga, Pasuruan ampon èkennal kalabân sebbhutân “Paravan”. È jhâman kona, kènnèngan arèya mènangka palabbhuwân sè rammè sè èsebbhut “Tanjung Tembikar”. Gèografis sè saè adhâddhiaghi Pasuruan palabbhuwân mènangka kènnèngan ambu bân pasar dhâghâng bânnya’ polo bân bânnya’ naghârâ. Bânnya’ pongghâbâ bân dhâghâng sè soghi nettèp è Pasuruan kaangghuy adhâghâng. Ka’dinto adhâddhiaghi bânnya’ bhângsa bân bhudhâyâ è Pasuruan sè odi’ kalabân tèntrèm.
Pasuruan dhimèn èsebbhut Gembong bân dhâddhi kènnèngan sè èkobâsaè bânnya’ rato è Jhâbâ Tèmor sè noro’ aghâma Hindu. È sapolo taon awwâl abad XVI, sè dhâddhi rato è Gamda (Pasuruan) arèya Pate Supetak, sè è dâlem carèta orèng Pasuruan èsebbhut kalabân orèng sè mabâḍâ èbhu Kotta Pasuruan.
È carètana orèng Jhâbâ dâlèm panallokan sarèng Trenggono ḍâri Demak, Pasuruan bhisa è pakala è taon 1545. Ḍâri taon ghâpanèka Pasuruan dhâddhi kakoatân Islam sè bâḍâ è ojung Jhâbâ Tèmor. È taon-taon saampona perrang kalabân Karatoan Blambangan sè ghi’ noro’ aghâma Hindu-Budha. È taon 1601 èbhu kotta Blambangan bhisa èrebbhu' sarèng Pasuruan.
È taon 1617-1645 sè akobâsa è Pasuruan arèya sèttong Tumengghung otabâ Bhupatè ḍâri Kapulungan èngghi panèka Kèyaè Gede Kapoeloengan sè andi’ jhulughân Kèyaè Gedee Demoyudho I. Samarèna jarèya, Pasuruan narèma sèrrangan ḍâri Kertosuro saèngghâ Pasuruan kala bân Kèyaè Gedee Kapoeloengan buru ḍâ’ ka Sorbhâjâ saèngghâ sèdhâ bân èkobhuraghi è kobhurân Bibis, Sorbhâjâ.
Samarèna panèka sè dhâddhi rato arèya pottrana Kèyaè Gedee Dermoydho I sè ajhuluk Kèyaè Gedee Dermoydho II (1645-1657). È taon 1657 Kèyaè Gedee Dermoydho II ollè serrangan ḍâri Mas Pekik (Sorbhâjâ), saèngghâ Kèyaè Gedee Dermoydho II sèdhâ bân èkobhuraghi è Kampong Dermoyudho, Purworejo, Kotta Pasuruan. Mas Pekik dhâddhi pamarènta kalabân gellâr Kèyaè Dermoydho III sampè’ sèdhâ è taon 1671 bân èghântè pottrana sè anyama Kèyaè Onggojoyo ḍâri Sorbhâjâ (1671-1686).
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Sunan Gunung Jâti otabhâ Syarif Hidayatullah panèka potrana Syarif Abdullah Umdatuddin putra Ali Nurul Alam Syekh Husain Jamaluddin Akbar. ḍâri pihak èbuna, Sunan Gunung Jâti aropaaghi katoronan karaton pejhâjhâran lèbhât Nyaè Rara Santang, panèka potra ḍâri Sri Baduga Maharaja. Sunan Gunung Jâti ngembangaghi Cirèbon mènangka pusat dâ’wah bân pernata, sè salastarèn Dhâddhi kasoltanan Cirèbon. Potrana sè asmana Maulana Hasanuddin, jughân bisa ngembangaghi kakoasaan bân nyebbaraghi aghâma islam nèng Banten.
Kotta Pasuruan
Sajhârâna
Kèyaè Onggojoyo paghi’ kodhu abèrri’ kakobâsana ḍâ’ ka Untung Suropati. Untung Suropati arèya kabulâ sè èbelli kaangghuy alabân Blândhâ, è bhâkto ghâpanèka Untung Suropati ghi’ bâḍâ è Mataram saampona matèèn Kapten Tack. Kangghuy manyèngghâ kacurigaanna Blândhâ, è tangghâl 6 Pèbruari 1686 rato Nerangkusuma sè ollè sregghâp ḍâri Amangkurat I (Mataram) marènta Untung Suropati mangkat ḍâ’ Pasuruan kaangghuy dhâddhi rato sè akobhâsaè Pasuruan bân kènnèngan è seddhi’na.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Tokoh pangade’ Wâlli Sanga’
Kotta Pasuruan
Sajhârâna
Untung Suropati dhâddhi rato è Pasuruan kalabân jhulughân Raden Adipati Wironegoro. Untung Suropati marènta 20 taon (1686-1706) sè possa’ kalabân perrang alabân Blândhâ. Tapè, Untung Suropati ghi’ bhisa alaksanaaghi pamarèntaan kalabân bhâgus tor jughân majhâghâ nasionalismè rèng-orèng.
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Syèkh Jumadil Qubro
Kotta Pasuruan
Sajhârâna
Pamarènta Blândhâ terros alabân Untung Suropati, saampona kala malolo. Blândhâ pas ngajhâk pottrana Kèyaè Onggojoyo sè anyama Onggojoyo kaangghuy nyerrang Untung Suropati. Nalèkana ollè serrangan ḍâri Onggojoyo sè èbhânto prajhurit Blândhâ, Untung Suropati bhilbhâl kabbhi sampe’ sèdhâ (1706). Ghita’ èkaonèngè kalabân paste è dimma kobhurân Untung Suropati, tapè bhisa èpangghi è bèkkas kènnèngan kramat sèaropa ghuwâ kènnèngan ngèrremma Untung Suropati è bhâkto ètabâng prajhurit Blândhâ è Pedukuhan Mancilan, Kotta Pasuruan. Saampona Untung Suropati sèdhâ, karatoan ghâpanèka èghântè pottrana sè anyama Rakhmad sè nerrosaghi perjhuangan sampè’ ḍâ’ tèmor bân sèdhâ è kènnèngan perrang (1707).
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Syèkh Jumadil Qubro panèka Maulana Ahmad Jumadil Kubra otabhâ Husain Jamaluddin al akbar bin Ahmad Jalaluddin bin Abdillah bin Abdul Malik Azmatkhan bin Alwi Ammil Faqih bin Muhammad Shahib Mirbath bin Ali Khali’ Qasam bin Alwi bin Muhammad bin Alwi bin Ubaidillah bin Ahmad Al-Muhajir bin Isa bin Muhammad bin Ali Al- Uraidhi bin Ja’far Shadiq bin Muhammad Al-Baqir bin Ali Zainal Abidin bin Al-Husain binti Sayyidah Fathimah Az- Zahra bin Nabi Muhammad Rasulullah Syekh Jumadil Qubro adalah putra Husain Jamaluddin ḍâri rajina sè  asmana Puteri Selindung Bulan (Pottrè Saadong II/ Pottrè Kelantan Tua). Tokoh nika segghut è sebbhut è dhâlem  barbâghây babad  bân  carèta rakyat  mènangka sala  sèttongah ḍâri pelopor pa nyebbaran aghâma islam nèng tana Jhâbâ.
Kadim Al Sahir
thumb|Kadim Al Sahir Kadim Jabbar Al Samarai (bhâsa Arab: كاظم جبار السامرائي) otabâ lebbi kalonta mènangka Kadim Al Sahir (bhâsa Arab: كاظم الساهر; bhâbbhâr è Mosul, Irak, 12 Sèptèmber 1957) iyâ arèya panyanyi bân aktor Maroko bân Irak.
Kotta Pasuruan
Sajhârâna
Amarghâ pangabdhina ka Blândhâ, Kèyaè Ngabai Wongsonegoro èangka’ dhâddhi Bhupatè Pasuruan kalabân julughân Tumenggung Nitinegoro. Kèyaè Ngabai Wongsonegoro jughân èberri’ sèttong pottrè karatoan ḍâri seller Kanjeng Susuhunan Pakubuono II ḍâri Kertosuro sè anyama Raden Ayu Berie sè ghi toronan Sunan Ampel, Sorbhâjâ. È bhâkto èparèngaghi ḍâ’ Kèyaè Ngabai Wongsonegoro, Raden Ayu Berie dâlem kabâḍâan bhubhut. Raden Ayu Barie abhâbhâraghi pottra lakè’ sè anyama Raden Groedo. È bhâkto Kèyaè Ngabai Wongsonegoro sèdhâ, Raden Groedo sè paghi’ omor 11 taon aghâtèaghi Kèyaè Ngabai Wongsonegoro dhâddhi Bhupatè Pasuruan kalabân gellâr Kèyaè Adipati Nitidiningrat (adhâsar resolusi tangghâl 27 Juli taon 1751).
Wali Sanga
Sunan Gresik (Maulana Malik Ibrahim)
Pasarènna bhâḍâ nèng mandimman panèka nèng Semarang, Truwulan, otabhâ nèng dhisah Turgo (semmak bi’ Pelawangan), Yogyakarta. Kitak ètemmoh sè dimmah sè bhânder pasarènna.
Syèkh Datuk Kahfi
Syèkh Datuk Kahfi panèka ghuruh ḍâri pangèran Walangsungsang bân Nyaè Rara Santang  (Syarifah Muda’im), panèka pottra bân pottrè ḍâri Sri Baduga Maharaja (Prabu Siliwangi), ratoh karajhâhân Pajajaran, Jhâbâ bârâ’. Syèkh Datuk Kahfi sèdhâh bân èsarènnaghi nèng ghunong  jhâteh, aberengan sareng pasarènna Syarif Hidayatullah (Sunan Gunung Jati), pangèran pasarèan, bân para ratoh kasultanan Cirèbon laènna.
Syèkh Nurjati Panèka tokoh otama dhâlem nyebbaraghi aghâma islam sè ḍâ’aḍâ’ nèng Cirèbon. Tokoh laènna Panèka Maulana Maghribi, pangèran Makhdum. Maulana pangèran Panjunan, Maulana pangèran kejaksan, Maulana        Syèkh Bantah, Syèkh Majagung, Maulana        Syèkh Lemah Abang, Mbah Kuwu Cirèbon (pangèran cakrabuana), bân Sarif Hidayatullah. Nèng è bhâktoh sè tentoaghi sadhâjâna akompol nèng Pasanggrahan Amparan Jhâteh,  è bâbâna kapala Syèkh Nurjati. Sadhâjâna morèd Syèkh Nurjati. Dhâlem sidang kasebbut Syèkh Nurjati afatwa ḍâ’ka morèdde.
Kotta Pasuruan
Sajhârâna
Adipati nitiadiningrat dhâddhi Bhupatè è Pasuruan salanjhânga 48 taon (sampè’ Nopèmber 1799). Adipati Nitiadiningrat I èkennal mènangka Bhupatè sè pènter, jhèkjhèk bân nèser ḍâ’ rakyat epon, tape jughân pènter ngala’ at`na pamarènta Blândhâ. Karjâna sè rajâ èngghi panèka Masjid Agung Al-Anwar asarèng Kèyaè Hasan Sanusi (Mbah Slagah).
Raden Beji Notokoesoemo dhâddhi bhupatè aghâtè bâpa’na è tangghâl 28 pèbruwari 1800 kalabân gellâr Toemenggoeng Nitiadiningrat II. È taon 1809, Toemenggoeng Nitiadiningrat II èghântè pottrana arèya Raden Pandjie Brongtokoesoemo kalabân gellâr Raden Adipati Nitiadiningrat III. Raden Adipati Nitiadiningrat III sèdhâ è tangghâl 30 Jânuwari 1833 bân èkobhuraghi è bingkènga Masjid Al-Anwar. Anapon ghântèna panèka Raden Amoen Raden Tumenggung Ario Notokoesoemo sè èjhulughi Raden Tumenggung Ario Nitiadiningrat IV sè sèdhâ è tangghâl 20 Juli 1887. Kèyaè Nitiadiningrat I sampè’ Kèyaè Nitiadiningrat IV lebbi èkennal sarèng rèng-orèng Pasuruan kalabân sebbhutân Mbah Surga-Surgi.
Pamarènta Pasuruan ampon bâḍâ ḍâri Kèyaè Dermoyudho I sampè’ èbhângon karèsidenan Pasuruan è tangghâl 1 Jânuwari 1901. Dhinèng Kotapraja (kotta bân kabhupatèn) Pasuruan èbhângon adhâsar Staatblat (paratoran pamarènta è jhâman Blândhâ) taon 1918 no. 320 sè anyama Stads Gementee Van Pasoeroean è tangghâl 20 Juni 1918.
Ḍâri tangghâl 14 Agustus 1950 Kottamadya Pasuruan ènyataaghi mènangka kènnèngan otonom sè èsoson ḍâri bânnya’ ḍhisa dâlem sèttong Kecamatan. È tangghâl 21 Dèsèmber 1982 Kottamadya Pasuruan èpalowas dhâddhi 3 kecamatan kalabân 19 kelurahan bân 15 ḍhisa. È tangghâl 12 Jânuari 2002 bâḍâ obâân ḍhisa dhâddhi kelurahan adhâsar Paratoran Daèrah No. 10 taon 2002, saèngghâ Kotta Pasuruan kasoson ḍâri 34 kelurahan. Adhâsar UU no.22 taon 1999 bâḍâ obâân nyama ḍâri kottamadya dhâddhi kotta, saèngghâ Kottamadya Pasuruan aobâ dhâddhi Kotta Pasuruan.
Gèografis
Kotta Pasuruan bâdâ è 112°45′–112°55′ ghâris Bujur Tèmor bân 7°35′–7°45′ ghâris Lintang lao' sè bâdâ è tèngngana Kabhupatèn Pasuruan bân 75 KM è tèmor lao'na Kotta Sorbhâjâ. Sakabbhina Kotta Pasuruan arèya maso' tana mabâ sè tèngghina ta' lebbi ḍâri 4 mèter è attasa tasè' kalabân kamèrèngan 0-1% ḍâri lao' ka dâjâ. È Kotta Pasuruan bâḍâ 4 kecamatân bân 34 kelurahan. Lowas Kotta Pasuruan iyâ arèya 35,29 KM² sè è kènnèngè 5.748 orèng tèyap KM². È taon 2020 bâdâ 210.247 orèng è Kotta Pasuruan, jumlah arèya toron 761 dâri taon sabelluna.
Adhâsar ḍâri pangalompokân Iklim Koppen, Kotta Pasuruan maso’ dâlem bitongan iklim tropis sè condhung ḍâ’ kerrèng. È bhâkto mosèm panas arèya ḍâri awwâl bulân mèi sampè’ nga’-tengnga’an bulân Nopèmber. Anapon dhinèng mosèm ojhân biasana lebbi sakejjhâ’ èngghi arèya ḍâri awwâl bulân Dèsèmber sampè’ ahèr bulân Maret. Corah ojhân rakèra 1000-1.400 mm è sabbân taona. Soho odârâ rakèra bâḍâ è antarana 25º-31ºC è sabbân taona kalabân kalembâbân korang lebbi 70%.
Kendhârâân
Pasuruan bâḍâ è jhâlân otama Sorbhâjâ-Banyuangi. Kotta Pasuruan andi’ lowas 76,79 km2 sè abâtès sarèng Sellat Maḍhurâ è bun dhâjâ bân Kabhupatèn Pasuruan è bun tèmor, lao’ bân bârâ’. Manabi ḍâri Sorbhâjâ terro èntara ḍâ’ Pasuruan bhisa nompa’ ebbis otabâ seppur (krèta apoy) komuter. Manabi ḍâri Malang bhisa nompa’ ebbis dâlem bhâkto 1,3 ejjhâm. Kotta ka’dinto jughân bisa èèntarè ḍâri kotta-kotta laèn è polo Jhâbâ lèbât jhâlân Tol Trans Jhâbâ èngghi arèya Jhâlân Tol Gempol-Pasuruan.
Kotta arèya andi’ tapsiyun seppur tarostos tèmor Sorbhâjâ-Jember-Banyuangi. Seppur sè ambu è Pasuruan èngghi panèka: Seppur Komuter Sorbhâjâ-Pasuruan, Ranggajati (Cirebon-Sorbhâjâ Gubeng-Jember), Wijayakusuma (Cilacap-Sorbhâjâ Gubeng-Banyuangi), Logawa (Purwokerto-Sorbhâjâ Gubeng- Jember), Sri Tanjung (Yogyakarta-Sorbhâjâ Gubeng-Banyuangi), Tawang Alun (Malang-Banyuangi), bân seppur Probowangi (Sorbhâjâ Gubeng-Banyuangi).
Kènnèngan klènjâr
Kotta Pasuruan andi' pan-snapan kènnèngan klènjâr akadhi:
Sombhâr
Bhângsa:Koṭṭa_è_Inḍonesia
Kadim Al Sahir
Bhângsa:Panyanyi Bhângsa:Aktor
Asma Barlas
Asma Barlas iyâ arèya tokang nolès bân akademisi Pakistan-Amèrika. Barlas abhândhrengè kajian komparasi bân politik internasional, Islam bân hermeneutika Al-Qur’an jughân kajian bhâ-binè’.
Kaodi’en bân pendidikan
Asma Barlas èlahèraghi è Pakistan taon 1950. Ollè ghellâr sarjana è jurusan sastra bân filsafat Inggris Kinnaird College, tor ollè ghellâr magister jurnalisme dâri Universitas Punjab. Salaènna jèrèya, Barlas padâ ollè ghellâr magister bân doktor è studi Internasional University of Denver.
Karier
Asma Barlas ka’dintoh sala sèttong bhâ-binè’ sè ètetappaghi kaangguy adinas è luar negeri taon 1976. Ollè ennem taon, èpaambu polana bâdâ intruksi dâri jenderal Zia ul Haq. Barlas toman alako mènangka asistèn èditor è the Muslim, yakni aropaaghi surat kabar oposisi, sampè’ ahèrrah ollè suaka è Amerika Serikat taon 1983.
Asma Barlas agabung bân jurusan politik Ithaca College è taon 1991. Saabitta 12 taon Barlas panèka pendiri tor dirèktur pusat Studi budaya, ras bân etnis, jughân negguk Spinoza Chair è departemen Filsafat Universitas AMSTERDAM taon 2008.
Riset
Asma Barlas abhândhrengé cara sopaja umat Islam kèngèng aghâbây pengetahuan tentang aghâma otamanah dhâ’ bidang tafsir sè patriarkhis è Al-Qur’an, saèngghâ nolès buku sè sanget terkenal, iyâ arèya “Believing women” Islam; Unreading Patriarchal interpretations of the Quran.
Asma Barlas anolak pangangghâbhân sè madhâbu pandangan tor penafsiranna ḍâ’ Islam mènangka “Feminime Islam”, jhâbhâh nalèka istilah kasebbhut èyartèyaghi kalabân diskursus kesetaraan gènder bân keadilan sosial sè èkaollè dâri afahami al-Qur’an kaangguy nyarèh praktèk hak bân keadilan sè pajuh dhâ’ sadhâjâ zamana umat.
Chad
jmpl|150px|Bendirâ Chad jmpl| thumb|Lambhâng Chad Chad nyama resmina Republik Chad (bhâsa Perancis: République du Tchad; bhâsa Arab: جمهورية تشاد; Jumhūriyyat Tšad) panèka sala sèttong nagâhrâ è Afrika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya N'Djamena.
Bhângsa:Naghârâ
Hari Gunarto
Hari Gunarto otabâ Hary Gunarto (bhâbhâr è Solo, Inḍonesia, Junè 1954; omor 67 taon) iyâ arèya profèsor èmeritus èlmo komputer bân sosial ḍâri Universitas Asia Pasifik, Jeppang. Sala sèttong sombhângan Gunarto iyâ è bidang èlmo jaringan komunikasi industri fms bân bhâsa pemrograman komputer.
Sombher
Bhângsa:Orèng
Undang-Undang Dhâsar Naghâra Rèpublik Inḍonèsia Taon 1945
Parumusan UUD 1945 e kabidhi e kalahiran dasar nagara pancasila e tanggal 1 Juni 1945 dalem sidang kapeng settong BPUPK. Parumusan UUD se nyatah dhibi’ molae e kantang e tanggal 10 Juli 1945 kalaban a mulaena sidang kapeng duwa’ BPUPK kaanggguy nyoson konstitusi. UUD 1945 egunaagi sacara resmi minangka konstitusi nagara Indonesia sareng PPKI e tanggal 18 Agustus 1945. Panggunaan epon toman e kendel saabide 9 taon kalaban agunana konstitusi RIS ban UUDS 1950. UUD 1945 e gunaagi pole minangka konstitusi nagara anglebadhi dekret presiden se ekalowaragi sareng presiden Soekarno e tanggal 5 Juli 1959. Saampona masok bekto reformasi, UUD 1945 ngalami 4 kale aobe (amandemen) dari taon 1999-2002.
UUD 1945 ngagungi otoritas hokom paleng tenggi e dalem Kareka pamarentaan nagara Indonesia asengga sadaja lembaga nagara indonesia kodu norot ka UUD 45 bn penyelenggaraan ban palampaan nagara kodu ngireng katantoan UUD 45. Salaen ka’dinto, sabben sabben paratoran perundang-undangan ning Indonesia tak kengeng alaben UUD 45. MK anguasani ngalakoagi pangujian da’ UU, sabatara MA da’ paratoran e bebena UU, alaben katantoan UUD 45.
UUD 45 ampon ngalami aobe tareka se samporna sajjegga UUD 45 e amandemen 4 kale. Mala e takser pera’ 11% dari sadaja esse UUD se paggun pade akadhi sabellun bedena pangobaan UU. Sabellun e amandemen, UUD 45 anglepodi:
1.      Pembukaan anglepodi 4 alinia
3.      Penjelasan anglepodi: penjelasan umum ban penjelasan pasal bhan pasal
Saampona e amandemen UUD 45 saat mangken (metorot pasal II atoran tambeen UUD 45) anglepodi: 1. Pembukaan, anglepodi 4 aliniea. 2. Pasal-pasal, anglepodi 21 bab, 73 pasal, otabe 194 ayat atoran otama. 3. Pasal atoran pangallian. 2 pasal atoran tambeen.
Maske bagian “panjelasan UUD 45 tak e sebbut agi sacara resmi dari UUD 45 saampona pangobaan kaempa’, esse-esse dari bagian panjelasan ampon diintegrasikan sacara materiel kadelem batang tubuh ban gi’ daddi bagian tak tapesa deri UUD 45.
Torodan ka’dinto aropa’agi tareka UUD 45 dalem sittong naskah (saampona amandemen kapeng 4).
Pembukaan UUD 45 aropa’agi bagian pendahuluan (pangabidhan) dari UUD 45 se aropa teks 4 alinea. Sabban alinea dalem pembukaan gaduan arte se bidha-bidha enggi ka’dinto:
Alinea I andi’ arte jha’ bangsa Indonesia anti penjajahan, sabab penjajahan tak sesuai kalaban pri kemanusiaan ban pri keadilan. Bingkengan, bangsa Indonesia jughan ngakoe jha’ sabban bangsa andi’ hak kaangguy mardika. Dari ka’dinto bangsa Indonesia adukung parjuangan kamardikaan bangsa-bangsa e dunnya.
Alinea II a gambarragi cita-cita luhur bangsa Indonesia enggi ka’dinto terro a wujud agiya nagara Indonesia se mardika, masittong berdaulat adil ban makmur.
Alinea III aesse parnyataan kamardikaan Indonesia, ban tor jughan pangakoan bangsa Indonesia jha’ kamardikaan se e kaolle berkat kabelles epon pangeran ban banni namong hasel parjuangan bangsa Indonesia dhibi’.
Alinea IV a ghandu’ tojjuan e bentuk epon pamarentaan ban nagara RI tor a ghandu’ dasar nagara pancasila Indonesia.
Muhammad
jmpl|Kaligrafi Muhammad shalallahu 'alaihi wa salam Muhammad (bhâsa Arab: محمّد) iyâ arèya nabbhi bân rasol sè palèng ahèr ḍâ' ka ummat Islam. Nabbhi Muhammad ngabidhin nyèbbhâr aghâma Islam ḍâ' saḍhâjâna manossa bân nyanykollaghi pamarèntaan Islam. Nabbhi Muhammad molang tor nyèbbhâraghi tauhid kaangghuy ngaghungaghi kobâsana Allah mènangka sè èbhâkta saḍhâjâna nabbhi sabelluna Nabbhi Muhammad.
Nabbhi Muhammad èlahiraghi è taon 570 M è Kotta Mekka. Abana Nabbhi Muhammad asmana Abdullah, anapon èbhuna asmana Aminah. Abana Nabbhi Muhammad sèḍhâ ènalèkana Nabbhi Muhammad omor 6 bulân è dâlem tabu'epon èbhuna, bân èbhuna sèḍhâ nalèkana Nabbhi Muhammad omor 6 taon. È bhâkto bhâji', Nabbhi Muhammad èsosoaghi ḍâ' Halimatus Sa'diyah. Saampona yatim-piatu (ta' ngaghungè orèng seppo) Nabbhi Muhammad èrabât sareng embana sè asmana Abdul Muthalib sampè' omor 8 taon. Saampona ghâpanèka, Nabbhi Muhammad èrabât anomma sè asmana Abu Thalib sampè' para' omor 40 taon.
Nalèkana ḍhibâsa, Nabbhi Muhammad alako ḍhâghâng. Nabbhi Muhammad tarkadhâng nyeppè ḍâ' ghuwâ sampè' lem-semalem kaangghuy èbâdâ bân adua'. Èriwâyâtaghi bhâkto omor 40 taon, Nabbhi Muhammad èrabui Malaikat Jibril bân narèma wahyu sè awwâl ḍâri Allah. Saampona tello' taon ḍâri ghâpanèka, Nabbhi Muhammad ngabidhin nyebbhâr aghâma Islam è aḍâ'na rèng-orèng Mekka kaangghuy masok Islam bân parcajhâ jhâ' Allah panèka pangèran sè sèttong sè ngaanḍi' sadhâjâna manossa tor jughân kodhu nèngghâlaghi pan-brempa sè èangghâp pangèran è jhâman jahiliyâh. Nabbhi Muhammad pagghun narèma wahyu kantos sèḍhâna. Anapon dhinèng sadhâjâna ḍhâbu bân kalakona Nabbhi Muhammad ènalèkana oḍi' sè èsebbhut ḍâlem hadis, ḍhâddhi sombher hokom ḍâlem Islam salaèna Al-Qur'an.
Nabbhi Muhammad asareng ummat Islam sè awwâl ngirèng aghâmana Nabbhi Muhammad ngaollè bânnya' sèksa ḍâri pan-snapan suku è Mekka. Amarghâ ghâpanèka Nabbhi Muhammad ngèdhinè ummat Islam kaangghuy hijrah (ngallè kènnengan) ḍâ' Habasyah, sabelluna nabbhi Muhammad ngabidhi hijrah ḍâ' Madinah è taon 622 sè ḍhâddhi awwâl penangghâlân Hijriyâh ḍâlem aghâma Islam. È kotta Madinah, Nabbhi Muhammad masèttong sadhâjâna suku Madinah kalabân cara mabâḍâ Piagam Madinah.
Saampona 8 taon neng-ngenneng ḍâri serranganna orèng Mekka, Nabbhi Muhammad lajhu makompol 10.000 orèng Islam kaangghuy nyèrrang ḍâ' rèng-orèng Mekka sampè' Nabbhi Muhammad mennang bân ngaollè kotta Mekka kalabân sakoni' orèng sè sèḍhâ ḍâlem perrang. Paristiwa ghâpanèka lajhu èkennal kalabân sebbhutân Fathul Makkah. Nabbhi Muhammad maancor sadhâjâna berhala (patong sè èpaḍhâddhi pangèrana orèng jahiliyâh). È taon 632 M, pan-snapan bulân saampona Haji Wada' (Hajji sè di-budi) Nabbhi Muhammad songkan kantos sèḍhâ è bulân Juni taon 632 M. Saampona Nabbhi Muhammad sèḍhâ, Abu Bakar Ash-Shiddiq èangka' ḍhâddhi khalifah sè palèng awwâl ḍâlem sajhârâna ummat Islam.
Asmana
Muhammad (محمّد) èngghi panèka isim mafúl (oca’ sèpat sè pasif) ḍâri oca’ حمَّد “bânnya’ mojhi”, èngghi panèka panegges ḍâri oca’ sè asal ḍâri tèllo’ horop ح-م-د. Saèngghâ Muhammad ngaghungè artè sè bânnya’ èpojhi. Salaènna panèka, ḍâlem sèttong ayât Al-Qurán, Muhammad jughân èsèbbhut Ahmad (أحمد), sè ḍâlem bhâsa Arab jughân ngaghungè artè sè èpojhi.
Sabèlluna jhâman kanabbhiân, Muhammad segghut èolok sarèng rèng-orèng Mèkka kalabân sèbbhutân AlAmiin sè artèna orèng sè bisa èparcajhâ. Orèng sè pènter sajhârâ bhidhâ ḍâlem ngartè’èn asma Al-Amiin panèka aponapa sèbbhutân mènangka sèpat èpon otabâ asma sè èparèngaghi sarèng èbhuna, Aminah. Saampona jhâman kanabbhiân, orèng-orèng sè semma’ bân iman nyèbbhut Muhammad kalabân sèbbhutân Rasul Allah (رسول الله), lajhu ètambâ kalèmat Shalallaahu 'Alayhi Wasallam (صلى الله عليه و سلم, sè artèna samoghâ Allah aparèng kajhâmbhârân bân kasalametân ḍâ Nabbhi Muhammad sè èparèngkes ḍhâddhi SAW.) saampona asmana.
Muhammad jughân ngagungè jhulughân Abu al-Qasim, sè artèna “Abana Qasim”, amarghâ Muhammad ngaghungè pottra lakè’ sè asmana Qasim tape sèdhâ sabèlluna samè’ ḍâ’ omor dhibâsa.
Orotan bhâlâ
Orotan bhâlâ otabâ kalowargâna Muhammad ḍâri orèng seppona abâli ḍâ' Kilab bin Murrah bin Ka'b bin Lu'ay bin Ghalib bin Fihr (Quraish) bin Malik bin an-Nadr (Qais) bin Kinanah bin Khuzaimah bin Mudrikah (Amir) bin Ilyas bin Mudhar bin Nizar bin Ma'ad bin Adnan. Orotanèpon sampè' ḍâ' Adnan ampon èsapakatè bânnya' olama', anapon saampona Adnan bâḍâ bhiḍâ pendâpat. Adnan sacara omom èyâkènè èngghi panèka katoronan ḍâri Ismail bin Ibrahim sè tamasok katoronan Sam bin Nuh.
Maskè akadhi panèka, bâḍâ orèng sè ahli sajhârâ sè nyoson orotan sè lebbi jhâu polè. Mongghu Muhammad bin Ishaq bin Yasar al-Madani iyâ arèya Muhammad bin Abdullah bin Abdul Mutthalib bin Hasyim bin Abdul Manaf bin Qushay bin Kilab bin Murrah bin Ka’ab bin Luay bin Ghalib bin Fihr (Quraisy) bin Malik bin Nadhr bin Kinanah bin Khuzayma bin Mudrikah bin Ilyas bin Mudhar bin Nizar bin Ma'ad bin Adnan bin Udad bin al-Muqawwam bin Nahur bin Tayrah bin Ya'rub bin Yasyjub bin Nabit bin Ismail bin Ibrahim bin Tarih (Azar) bin Nahur bin Saru’ bin Ra’u bin Falikh bin Aybir bin Syalikh bin Arfakhsyad bin Sam bin Nuh bin Lamikh bin Mutusyalikh bin Akhnukh bin Yarda bin Mahlil bin Qinan bin Yanish bin Syits bin Adam.
Lahèr
Para olama' bân orèng sè nyèrrat sirah (sajhârâna Nabbhi Muhammad) sapakat jhâ' arè lahèr Nabbhi Muhammad panèka è bulân Rabiul Awwâl. Muhammad lahèr Kotta Mekka, iyâ arèya kotta sè bâḍâ è bun laokna Jazirah Arab è taon 570 semma' kalabân Taon Ghâjhâ iyâ arèya taon sè nandhâi kalana panyèrrangan Mekka bi' prajhuritèpon Rato Abrahah sè nyèrrang Kotta Mekka kalabân nompa' ghâjhâ. Pandapat palèng terkennal iyâ arèya bâḍâ è tangghâl 12 Rabiul Awwâl sè dhâddhi arè lahèr Nabbhi Muhammad. È ḍâlem sèttong hadis, Nabbhi Muhammad nyèbbhutaghi jhâ' arè kabhâbhârânna èngghi panèka arè Sennin. Orèng sè nyèrrat sirah Sulaiman Al-Manshurfuri bân ahli astronomi Mahmud Basya ḍâlem panelitianna nyârè tao jhâ' arè Sennin sè èmaksod iyâ arèya teppa' è tangghâl 9 Rabiul Awwal.
Muhammad ḍâri sala sèttong suku Quraisy iyâ arèya Bani Hasyim sè awârèssè orotan suku sè èhormat è Kotta Mekka, maskè ta' kasèbbhut amarghâ kasoghi'anna. Abana Nabbhi Muhammad, èngghi panèka Abdullah sèdhâ nalèkana Muhammad ghi' bâḍâ è dâlem kandungânna èbhuna, ènnèm bulân sabelluna lahèr. Muhammad sè ghi' bhâji' èbhâkta bân apolong sarèng kalowarga ḍâri dusun sè ngadâlem (Arab Badui), ngirèng adhât orèng kotta bhâkto panèka kaangghuy makowat bhâdhân bân majhâu ḍâri panyakèt sè bâḍâ è kotta. Muhammad èrabât bân èsosoè sarèng Halimah binti Abi Dhuayb è Dhisa Bani Saad saabiddhâ ḍutaon. Sammpona ghâpanèka, Muhammad sè ghi' kènè' èpabhâli kaanghuy èrabât sarèng budak sè anyama Ummu Aiman. È bhâkto omor 6 taon, Muhammad èdhingghâl sèdhâ èbhuna, Aminah amarghâ songkan. Ḍâlem ḍutaon saamponna panèka, kabhutoanna Nabbhi Muhammad ètangghung bân ècokopè embana ḍâri bhâlana Abana sè asmana Abd al-Muththalib. Nalèkana omor 8 taon, embana sèdhâ bân Nabbhi Muhammad lajhu èrabât sareng anomma sè asmana Abu Thalib, yakni orèng sè èhormat è Bani Hasyim saamponna Abdul Muththalib sèdhâ.
Kènnalan kalabân Khadijah
Ènalèkana Nabbhi Muhammad maso' omor dhibhâsa, Muhammad molaè ajhâr èlmo perrang bân bhisbhis, tor jughân èlmo kaangghuy namba pangataoan ḍâlem adhâghâng. Dhâghâng dhâddhi parkara sè omom èlakonè bân èangghâp lako sè ollè hasèl sè jhâk-jhâk. Muhammad segghut ngancaè anomma kaangghuy adhâghâng ḍâ' ḍâjâ bân kabhâr kajhujhurânna tor sèfat sè èkaparcajhâ lekkas èkaonèngè bânnyâ' orèng sè adhâddhiaghi Nabbhi Muhammad èparcajhâ kaangghuy dhâddhi pangadâ' sè ajuwâl râng-bârânga rèng-orèng sè bâḍâ è Kotta Mekka.
Sala sèttong orèng sè ngèḍing kabhâr jhâ' bâḍâ na'-kana' ngoḍâ sè jhujhur bân kenning parcajhâ ḍâlem adhâghâng èngghi panèka sèttong randhâ sè asmana Khadijah binti Khuwailid. Khadijah panèka orèng binè' sè ngaghungè pangkat tèngghi è dâlem suku Arab. Mènangka dhâddhi dhâghâng, Khadijah segghut ngèrèm bârâng ḍâ' bânnyâ' kènnèngan è dhisana tana Arab. Nabbhi Muhammad sè èkennal bhâghus adhâddhiaghi Khadijah marcajhâ'i Muhammad kaangghuy ngator juwâlânna Khadijah, Muhammad èjhânjhi'i bhâakal èbhâjâr ḍukalè èdimma Khadijah kasambu' ḍâ' Muhammad amarghâ nalèkana ḍâteng adhâghâng. Muhammad abhâkta hasèl dhâghâng sè lebbhi bânnya' ḍâri biyasana.
Saampona pan-snapan taon, ahèrra Nabbhi Muhammad akabin sareng Khadijah nalèkana Muhammad omor 25 taon bân Khadijah para' omor 40 taon. Omor sè bhidhâ cè' jhâuna bân kabâḍâân Khadijah sè ampon randhâ ka'dissa ta'dhâddhi lang-alang ḍâ' kaḍuwâna maskè è bhâkto ghâpanèka suku Quraisy lebbi ngotama'aghi kaangghuy abinè orèng binè' sè prabân. Maskè artana Khadijah bân Nabbhi Muhammad sajân atamba, Nabbhi Muhammad pagghun oḍi' kalabân sa-biyasa. Muhammad lebbi mèlè kaangghuy aghuna'aghi artana ḍâ' parkara sè lebbi otama.
Sombher
Bhângsa:Nabbhi Muhammad Bhângsa:Nabbhi Bhângsa:Aghâma Islam
Andika Anhar
Andika Anhar (laèr 28 Novèmber 1989) panèka sala sèttong pamaèn badminton Ganda Putra bân Ganda Campuran asal Indonèsia. Andika maèn sareng Keshya Nurvita Hanadia otabâ Hendra Setyo Nugroho.
Pranala loar
Bhângsa:Orèng
Sajhârâ Kabhupatèn Lomajhâng
Sajhârâ Kabhupatèn Lomajhâng iyè arèya èmolaè è abad 12, èkaemma panika Lomajhâng eanggèp temat sè cokop penteng semenjak taon 1182 M. Dhâlâm sajhârâ, kapertajhâân ka ghunung soccè iye arè Mahamèru sangat abârnae ka odiân masyarakat è kawasan arèa, polana masyarakatta pamukiman sangat ngormatè ghunung soccè area sebagai kènnèngan sakapphi'na roh-roh para bhuyut bân tempattah para rato-rato karaton. E Lomajhâng, ka angghui pertama kale ètemmuh prasasti sè ègebei dhâri rato kameswara dhâri kediri sè alakoakin "titra yatra" otabe parjâlânan nyare aeng soccè ka konco'on ghunung Samèru sè èbuktèakin kalaben ka bede'na "prasasti ranu kumbolo" ètaon 1182 masehi.
Nyama
Nyama lomajhâng berasal dâri "Lamajhâng" sè ekataoe dhâri sè èsarè neng sajhârâ, data prasasti, naska-naska lambe', bukte-bukte sè èsarè sèekaolle kadhâddien seberempa samenar edhâlâm rangka nettep akina arè kadhâddien. Brempa bukte bukte sè bâḍâ eantarana:
Karna prasasti Mula Malurung ènyataakin ka anggui prasasti sè palèng toa sè pèrna nyèbbut "naghâra lamajhâng" maka eyanggâp kaangguy titik etolak pèrtèmbângan arè dhâddi Lomajhâng. Prasasti Mula Malurung ariya etèmmo dèrih taon 1975 e kediri. Prasasti ariyah etemmo kesaran taon 1977 saka, andik 12 lempengan thimbhèghè. Dèri lempengan VII lemberen e bheris 1 sampek 3 prasasti mula malurung sebbut akin "sira nararyya sminingrat, pinralista juru lamajang pinasangaken jagat palaku, ngkaneng nagara lamajang" sè artenah: area nararyya sminingrat (wisnuwardhana) etetep akin dèttih juru e lamajhâng eangkat tèttih kaamanan e naghâra lamajhâng taon 1177 saka dèri prasasti se esèbbhut samarèna ebèdè'akin panyarèan/pametongan pananggèlen lambèk makè etemmu dèlèm taon Jhèbe rea tanggèl 14 dulkaida 1165 otabè tangghèl 15 desember 1255 masehi.
Maengak kabâdâân naghâra Lamajhâng marè aropa akin naghâra Lamajhâng marè cokop abuktèakin jhek 1255m aroa Lamajhâng sè marè aropak akin naghâra berpenduduk. Andik kawasan se andik rato  bân pamarenta se tarator, maka etètèp akin tanghel 15 desember 1255m kaangguy arè dhâddi Lomajhâng sé écatet nèng edèlèm kapotosan Bupati Katoa Daera Tengkat II Lomajhèng nomer 414 taon 1990 tanghèl 20 oktober 1990.
Lamajhâng Tigang Juru ben Arya Wiraraja
Dhâlâm sajhârâna, kawasan rea sangat nyambhung bân tokoh se anyama Arya Wiraraja se kamudièn arè dhâddi rato rajè e Lamajhâng Tigang Juru. Menurot bhabhad pararaton. Nyama kènika arèa bènnyak wide, sè sacara etimologis area, "bennyak" area biasana rea anyama se esendang Kaom Brahmana, sèdangkan "wide" sè artena "widya" sè andik artè pangalaman. Dhâddi nyama bennyak wide tibik artèna brahmana sè andik bènnyak pangalamam otabè pèntèr. Hal arèa satèrrosa padè bân parjhèlèna karirre satèrrosa. Tèntang lahirrè bènnyak wide, bhabhad pararaton nyèbbut akin, brèmpa katèrrangan sè pènting. "Hana ta wongira. Babatanganira buyuting nangka, aran banyak wide, Sinungan pasenggahan arya Wiraraja, arupa tan kandel denira, dinohaken, kinon Adipati ing Songenep,Anger ing Madhurâ Wetan", sè artena: bhâdâ orèng hambana (kertanegara) aropaakin katoronan tetua è nangka anyama bènnyak widè sè saterosa agèlar Arya Wiraraja bân èjeuakin dââddi adipati Sumènèp, Madhurè Tèmor".