cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kotta Palèmbang
Palèmbang (Jawi: ڤاليمبڠ) iyâ arèya ibu kotta Sumatra Laok, Indonèsia. Kotta kalabân lowas wilayah 400,61 km2 rèya èkennengngi lebbi ḍâri 1,7 juta orèng è bulân Juni 2022. Kotta Palèmbang rèya kotta palèng tèmet bân palèng rajâ nomer ḍuwâ' è Sumatra samarèna Mèdan, kotta palèng tèmet nomer ennem è Indonèsia samarèna Jakarta, Sorbhâjâ, Bandung, Mèdan, bân Semarang. Kotta palèng rajâ nomer sanga belles è Asia Tengghârâ. Kotta Palèmbang pan-brâmpan kalè Kabhupatèn tatangghâna (Kabhupatèn Banyuasin, Kabhupatèn Ogan Ilir, bân Kabhupatèn Ogan Komèring Ilir) èpamaju sareng pamarènta pusat mènangka wilayah metropolitan è Inḍonèsia kalabân kawasan sè èsebbhut Patungraya Agung otabâ Palèmbang Raya.
Palèmbang sè toman dhâddhi ibu kotta karajaan bahari Buddha palèng rajâ è Asia Tengghârâ. Kerajaan Sriwijaya, sè ngoasaè Nusantara bân Semenanjung Malaya è abad ka-9 kotta rèya èkenal kalabân jhulughân "Bumi Sriwijaya". È tangghâl 16 Juni 683 Masèhi, Kotta Palèmbang èpadhâddhi kotta palèng towa è Inḍonèsia. Mongghu rèng Èropa, Kotta Palèmbang jhugân èjhulughi Venice of the East ("Venesia ḍâri Tèmor") bân Serambi Hadramaut, kotta rèya èjhulughi Serambi Hadramaut polana bânnyak jhulughân Habaib sè bâḍâ è ḍinna' tapè taḍâ' è kennengan laèn è Inḍonèsia. Kotta Palèmbang iyâ arèya kotta palèng towa è Inḍonèsia.
Sajhârâ
Asal nyama Palèmbang anḍi' brâmpan vèrsi. Sala sèttong vèrsina iyâ arèya è bâkto pangoasa Sriwijaya maddhâk wanua (kotta) sè satèya èkennal kalabân Kotta Palèmbang. Kotta Palèmbang èkalèlèngi aèng sampè' tasèllem. Aèng jârèya ḍâri songai otabâ rabâ mitorot data statistik 1990, Palèmbang ghi' bâḍâ 50% tana sè èancap aèng (rabâ).
Palèng polana kabâḍâân topografi rèya ghârumbhâna orèng Palèmbang anyamaè kotta rèya kalabân Pa-lèmbang artèna Pa otabâ Pe mènangka sèttong kennengngan otabâ kabâḍâân bân Lèmbang otabâ Lèmbeng artèna tana sè mandhâ', lembah ramo' sè bârâ sâbâb abit abegghâ è aèng (mitorot kamus Melaju), mitorot bhâsa Melaju Palèmbang, Lèmbang otabâ Lèmbeng artèna kennengngan aèng. Dhâddhi Palèmbang iyâ arèya sèttong kennengngan sè èkennengngè aèng.
Sala sèttong vèrsi sè laèn mapaḍâ Palèmbang kalabân kata ḍâlem bhâsa Jhâbâ, "limbang", artèna abersèèn bighi otabâ logam ḍâri tana otabâ râng-bhârâng loar laèn. Pamèsaan èkalako kalabân bhântoan alat aropa kranjhâng kènè' ghâbây akèsèk tana sè bâḍâ logamma otabâ bighi è ghili'na songai. "Pa" iyâ arèya kata bun-aḍâ' sè èangghuy orèng Jhâbâ kaangghuy anoddhuaghi sèttong kennengngan osaha otabâ kabâḍâ'ân. Vèrsi rèya hubungan kowat kalabân peran Palèmbang lambâ' menangka kennengngan abâcco emas bân bighi tèma. Vèrsi laèn mapsdâ Palèmbang kalabân kata "lemba", artèna tana sè èlannyuaghi aèng ka pèngghir.
Buku
Sombher
Bhângsa:Buku
Belize
Belize (bhâsa Inggris: Belize) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya Belmopan bân koṭṭa palèng rajâ iyâ arèya koṭṭa Belize. Loas bilajâhna iyâ arèya 22,966 km². Pendudukna iyâ arèya 419,199 (2020) bân kapadatan pendudukna 18 orèng per km².
Guatemala
Guatemala (bhâsa Spanyol: Guatemala; República de Guatemala) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya Koṭṭa Guatemala. Loas bilajâhna iyâ arèya 108,889 km². Pendudukna iyâ arèya 17,263,239 (2018) bân kapadatan pendudukna 129 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Honduras
Honduras (bhâsa Spanyol: Honduras; República de Honduras) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya Tegucigalpa. Loas bilajâhna iyâ arèya 112,492 km². Pendudukna iyâ arèya 9,587,522 (2018) bân kapadatan pendudukna 85 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Arè Kaparennèghân Mahlok Sadhunnya
jmpl|Kampanye Arè Kaparennèghan Odi' Sadhunnya è [[Vietnam]] Arè Kaparennèghân Mahlok Sadhunnya (ꦲꦫꦺꦏꦥꦉꦤ꧀ꦤꦺꦒꦤ꧀ꦩꦲ꦳ꦭꦺꦴꦏ꧀ꦱꦢꦸꦤ꧀ꦚ) iyâ arèya arè sè èpaèngaè' sabbhân tangghâl 22 Mèi bi' maghârsarè sadhunnya. Arè rèya èpaènga' ghâbây nambâ pamahaman klabân kaparennèghân odi'.
Sombher
Bhângsa:Arè paènga'an
El Salvador
El Salvador (bhâsa Spanyol: El Salvador; República de El Salvador) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya San Salvador. Loas bilajâhna iyâ arèya 21,041 km². Pendudukna iyâ arèya 6,420,746 (2018) bân kapadatan pendudukna 303 orèng per km².
Arè Buku Nasional
Sajhârâ
Paènga'an arè rèya èmolaè ḍâri taon 2002, bâjâ rowa Menteri Pendidikan Abdul Malik Fajar orèng sè palèng aḍâ' sè malahèrraghi arè paènga'an arèya. Tangghâl 17 Mèi èpèlè polana arè rowa tangghâl lahèrra Perpustakaan Negara Republik Indonesia.
El Salvador
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Swedia
Swedia (bhâsa Swedia: Sverige, Konungariket Sverige) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Ḍâjâ'. Ibukotana iyâ arèya Stockholm. Naghârâ arèya aengghânan bi' laot Ḍâjâ (Kattegat bân Skagerrak) è lao' bârâ'; laot Baltik è lao' bân tèmor (bersama laot 3,218 km); Norwegia è ḍâjâ bân bârâ' (1666 km); bân Finlandia è ḍâjâ bân tèmor (545 km). Luas wilayahna 450,295 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-55 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Swedia bâḍâ 10,380,245 (2020) orèng bân kapadatan pendudukna 25 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ Bhângsa:Swedia
Arè Buku Nasional
Sombher
Bhângsa:Arè paènga'an
Norwegia
Norwegia (bhâsa Norwegia: Norge, Kongeriket Norge) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Ḍâjâ'. (Provinsi Svalbard bân Jan Mayen - è samodra Atlantik.) Ibukotana iyâ arèya Oslo. Naghârâ arèya aengghânan bi' laot Ḍâjâ è lao' bân bârâ'; laot Norwegia è bârâ' (bersama laot 2,650 km); Swedia è tèmor (1666 km); Finlandia è ḍâjâ tèmor (709 km); bân Rusia è ḍâjâ tèmor (191 km). Luas wilayahna 385,207 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-61 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Norwegia bâḍâ 5,425,270 (2022) orèng bân kapadatan pendudukna 14 orèng per km². (2023)
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Maroko
thumb|150px|Bendirâ Maroko thumb| thumb|Lambhâng Maroko Maroko iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Afrika Ḍâjâ. Kottha otamana iyâ arèya Rabat.
Nikaragua
Nikaragua (bhâsa Spanyol: Nicaragua; República de Nicaragua) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya Managua. Loas bilajâhna iyâ arèya 130,375 km². Pendudukna iyâ arèya 6,624,554 (2020) bân kapadatan pendudukna 51 orèng per km².
Maroko
Bhângsa:Naghârâ
Mesir
jmpl|150px|Bendirâ Mesir jmpl| Mesir nyama resmina Republik Arab Mesir (bhâsa Arab: جمهورية مصر العربية; Jumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah) iyâ arèya sala sèttong nagâhrâ è è Tèmor Tengnga, benua Afrika bân Asia. Ibukoṭṭana iyâ arèya koṭṭa Kairo.
Rabet po-seppo
jmpl|Kembhângnga rabet po-seppo Rabet po-seppo (Argyreia mollis) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Convolvulaceae.
Panyalambherrân
Tombuwân arèya tombu è Kapolowân Anḍaman, Banglaḍèsh, Kamboja, Hainan, Jhâbâ, Laos, Kapolowan Sonḍhâ Kènè', Malaya, Somattra, Thailand, bân Vietnam.
Sombher
Bhângsa:Totombuwân Bhângsa:Convolvulaceae
Malaka (totombuwân)
Malaka (Phyllanthus emblica) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka famili Phyllantaceae. Totombuwân arèya èkoca' kèya indian gooseberry, aonla, emblic myrobalan (Inggris); ki malaka (Inḍonesia); kemloko (Jhâbâ); melaka, laka (Malaju) bân èn-laènna.
Sombher
Bhângsa:Totombuwân Bhângsa:Phyllanthaceae
Tangkèl
Tangkèl (Flemingia lineata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya wild hops (Inggris); xi ye qian jin ba (Cèna); malva de ciénaga (Spanyol); bân èn-laènna.
Panyalambherrân
Tombuwân arèya tombu è Asia bâgiyân tèmor akadhi Cèna bâgiyân lao', Inḍia, Sri Lanka, Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Inḍonesia, bân Australia bâgiyân ḍâjâ.
Bhatèk Madhurâ
Bhâtèk Madhurâ iyâ arèya bhâtèk khas Poloh Madhurâ sè andi’ brâmpan motip bân corak sè unik. Motippe èghâbây kalabân cara tradisional bân ngangghuy pabârna alami tor èsangkolaghi toron-tamoron. Bhâtèk Madhurâ dâ’-adâân èkennalaghi neng bâkto kerajaan Pemekkasân è Pamelingan neng abad 16-17 Masèhi sarèng pangeran Ronggosukowati è Karaton Mandilaras. Wilayah ghâbâyna bhâtèk Madhurâ panèka è Bhângkalan, Pemekkasân, bân Somennep.
Sajhârâ
Bhâtèk Madhurâ dâ’-adâân èkennalaghi sajjhek masa kerajaan Pemekkasân è Pamelingan neng abad 16-17 Masèhi. Ḍâ’-adâân èkennalaghi sareng pangeran Ronggosukowati è Karaton Mandilaras pas èkennalaghi ḍâ’ masyarakat Pemekkasân. Ghâbâyna ahubungan kalabân paperrangan antara olama’ sè anyama Radhin Azhar bân raja Karajaan Bhângkalan Madhurâ ḍâri katoronan Cakraningrat I sè anyama Ke’ Lesap.
Posat ghâbâyna
Kennèngngan  ghâbâynâ bhâtèk Madhurâ aposat è tello’ kebhupatèn, iyâ arèya Bhângkalan, Pemekkasân, bân Somennep. Motip neng bhâtèk sè èghâbhâr èsèsuayaghi kalabân filosofi sè èsabâ’ neng kaèn bhâtèk. Motip jhugân ètantoaghi sareng kabâdâân è sakètar ghâbâyyâ bhâtèk sè ètoroè kalabân idè asli ḍâri sè aghâbây bhâtèk.
Motip
Awwâllâ, motip bhâtèk Madhurâ padâ bân motip bhâtèk Yogyakarta bân bhâtèk Solo, karna raja Karajaan Bangkalan iyâ arèya Cakraningrat I, katoronan bangsawan dâri karajaan Mataram. Jhughân, dhibi’na  iyâ arèya bâbâân langsung dâri Soltan Agung neng masa Kasoltanan Mataram. Bhâtèk Madurâ molaè èkennal masyarakat Madurâ èbakto Adipati Somennep sèanyama Arya Wiraraja akanca semma’ sareng raja Karajaan Majapahit iyâ arèya Raden Wijaya. Umuma, motip bhâtèk Madhurâ ngangghuy bârna mèra, koning bân bhiru dâun sè tèrak. Ghâmbâr sè palèng èangghuy iyâ arèya kembhâng bân dâun. Corakna iyâ arèya tèk-tètèk potè sè padâ bân butèran bujâ khas Poloh Madurâ.
Motip lancor
Bhâtèk Madhurâ kalabân motip lancor iyâ arèya bhatèk kualitas setteng sè èghâbây neng kaèn kondang otabâ premis. Biasana ghâbâyna è Pemekkasân. Bârna sè èangghuy iyâ arèya naptop bân remasol. Naptol kaangghuy bârna mèra ban bhiru, bân remasol kaangghuy bârna konin, mèra mawar, mèra ngodâ, bhiru langgè’, dongker, bhiru dâun bân jinggâ. Nyama lancor arujuk ka menara sè bâdâ è lon-alon Pemekkasân.
Motip poncowarno
Bhâtèk Madhurâ kalabân motip poncowarno ngangghuy kaèn kondang otabâ kaèn premis kualitas setteng. Motip poncowarno andi’ bârna lebbi bânnya’ dâri motip motip lancor. Jughân, ghâmbârâ lebbi sederhana.
Motip serrat kajhuh
Bhâtèk Madhurâ kalabân motip serrat kajhuh iyâ arèya bhatèk kualitas setteng sè èghâbây è Kecamatân Proppo lao’. Bârna sè èangghuy iyâ arèya premis bân soul. Kaèn sè èkaghâbây kalambhi bân sarong jughân tamaso’ bhâtèk Madhurâ sè amotip. Ghâbâyna èmolaè kalabân notophi motip kalabân malam (biasana kèya èsebbhut lilin). Samarèna, kaèn èsabâ’ è attasè lèncak è palanjhâng bân èlèmpet salèbâr 20 cm. Pas lèmpetna è tekket è attas lèncak bân èlang-ulang sampè’ malam bhencar bân abentuk ghâris lu’-bilu’ sè padâ bân serrat kajhuh.
Motip serrat bâto
Motip serrat bâto èkaghâbây ḍâri bârna sè padâ kalabân motip serrat kajhuh, coma bhidhah corak neng kaèna. Ghâbâyna motip serrate bâto iyâ arèya kaèn èallè ka kacèr bân ka kangan è attas mèjâ. Samarena jèyâ, kaèn è papolong bân èremmes. Pas kaèn ècangrep ka bârna sè bhidhâ saèngghâ abentuk ghâris-ghâris sè padâ bân serrat bâto.
Motip mata kètèran
Motip mata kètèran èghâbây è Pemekkasân. Kaèn sè angghuy iyâ arèya kaèn kondang. Bârna sè angghuy iyâ arèya konèng, mèra ngodâ, bhiru dâun, bân camporan bhiru dâun bân konèng. Motip arèya ngangghuy ghâmbâr mata mano’ kètèran mènangka ghâmbâr otamana.
Malathè tompang
Malathè tompang otabâ malathè tompal otabâ malathè tongkèng (Clerondendrum fragrans) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Totombuwân arèya èkoca' kèya pelegrina (Filipina); fragrant glory bower (Inggris); chong ban xiu mo li (Cèna); peregrino (Spanyol); bân èn-laènna. jmpl|Kembhâng malathè tompal
Jhâjhârbâ'ân ropa
Ḍâunna tombu tong-sèttong, ḍhep-aḍhebbhân, lèbâr, loncong ènga' tellor, lanjhângnga 6-25cm, bân 5-25cm lèbârrâ. Bârna kembhângnga potè abâk ennyat, bâuna ro'om, tombu è ghir-pèngghir kajuna, ḍhâsar kembhângnga abârna mèra otabâ bungo.
Kosta Rika
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Pas-kapasan
Pas-kapasan (Croton argyratus) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya silver croton (Inggris); kemarik (Brunei); parengpeng (Sonḍhâ); tapen kebo (Jhâbâ); tubang puti (Filipino); bân èn-laènna.
Panyalambherrân
Pas-kapasan tombu è Asia Tèmor Lao' akadhi Myanmar, Thailand, Malaysia, Vietnam, Filipina, bân Inḍonesia.
Sombher
Bhângsa:Euphorbiaceae Bhângsa:Totombuwân
Panama
Panama (bhâsa Spanyol: Panamá; República de Panamá) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya koṭṭa Panamá. Loas bilajâhna iyâ arèya 75,417 km². Pendudukna iyâ arèya 4,176,869 (2018) bân kapadatan pendudukna 56 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Paramasastra Madhurâ
Paramasastra Madhurâ (Carakan: ꦥꦫꦩꦱꦱ꧀ꦠꦿꦩꦢꦸꦫ) iyâ arèya èlmo bhâsa Madhurâ sè èssèna gher-ogher è ḍâlem bhâsa Madhura.
Bhângsa:Paramasastra Bhângsa:Bhâsa Madhurâ
Bulân gherring
jmpl|Bulân gherring Bulân gherring (ꦧꦸꦭꦤ꧀ꦒꦼꦂꦫꦶꦁ) iyâ arèya kabâḍâ'ân mowa bulân sè katotopan jâng-bâjângna bhumè, sè bisa katotopan kabbhi otabâ sabâgiyân bhâi. Kadhâddhiyân arèya polana bhumè bâḍâ è antarana arè bân bulân è sèttong ghâris loros sè ajhâjhâr. Porbâna, sonarra arè ta' dhâghâ ka bulân amarghâ ka'anḍengngan klabân bhumè.
Macemma bulân gherring
Bulân gherring bisa èbhidâ'aghi dhâddhi tello macem, iyâ arèya:
Aghâma bân bhudhâjâ
Mon bâḍâ bulân gherring, ommat Islam sè ngabâs otabâ ngataowè bulân gherring èsonna'aghi ka'angghuy abhâjâng bulân gherring (solat khusuf).
Republik Dominika
Republik Dominika (bhâsa Spanyol: República Dominicana) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya Santo Domingo. Loas bilajâhna iyâ arèya 48,671 km². Pendudukna iyâ arèya 10,878,246 (2018) bân kapadatan pendudukna 220 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Mohammad Natsir
Mohammad Natsir (17 Juli 1908 – 6 Februari 1993) iya arèya ulama’, politikus bân pejuang kemerdekaan Indonesia. Natsir arèya sè abhâbhât sekaligus pemimpin partai politik Masyumi, bân tokoh Islam Indonesia sè kasohor. Natsir toman ajabat mentri bân Perdana Mentri Indonesia, dhinèng èkancah internasional, dhibi'na toman ajabat presiden Liga Muslim Dunia (World Muslim League) bân ketua Dewan Masjid se-Dunia.
Natsir lahèr ban rajâh è Solok bân ahèra ngallè ka Bandung kaangghuy alanjutaghi pendidikan SMA bân ajhâr èlmo Islam sè lèbbi lowas è perguruan tèngghi. Natsir maso’ dè’ka dunia politik  èpèrtènga’an 1930-an bân agabung partai politik sèaideologi Islam. Èbakto 5 September 1950, Natsir èangkat dhâddhi Perdana Mentri Indonesia kapèng lèma’. Samarèna nyorot dàri jabatanna ètangghal 26 April 1951 polana asèlisih paham bân Presiden Soekarno, Natsir sajèn vokal èdâlâm nyowaraaghi pèntinga peranan Islam è Indonesia. Natsir tanoro’ dha’ka pemberontakan PRRI sè ahèra madhâddhi Natsir èpenjara. Samarèna èbèbasaghi ètaon 1966, Natsir lako akritik pamarènta sè èpimpin Soeharto.
Natsir bànya’ nolès pamikkèran Islam. Dhibi’na aktif nolès è majalah-majalah Islam samarèna karya tolèsa sè lughàlluna èterbi’aghi ètaon 1929, saènggâna èahèr hayatta Natsir lanolès rakèra 45 buku bàn atosan karya laènna. Dhibi’na mandhàng Islam akanta bàgiyàn sè ta’bisa èpèsa dàri budhàjà Indonesia. Dhibi’na ngako tamaghàh dhà’ pamarènta’an Soekarno bàn Soeharto dhà’ Islam. Sèmasa odi’na, dhibi’na èbèrri’ jhuluk doktor honoris causa èantarana dàri Lebanon bàn dàri Malaysia. Ètangghàl 10 November 2008, dhibi’na ènyataaghi dhàddhi pahlawan nasional Indonesia. dhibi’na èkenal dhaddhi mentri sè ta’andi’ kalambhi bhàgus, jas sè èangghuy ètambhàl. Dhibi’na èkenang dhàddhi mentri sè ta’andi’ roma bàn nolak èbèrri’ montor mewah.
Kaodi’anna
Mohammad Natsir lahèr è Alahan Panjang, Lembah Gumanti, Kabupaten Solok, Sumatra Barat èbakto 17 Juli 1908 dàri pasangan Mohammad Idris Sutan Saripado bàn Khadijah. È bakto kèni’'na, dhibi’na bàn keluargana odi’ èromana Sutan Rajo Ameh, saudagar kopi sè kasohor èdissa’na. Sareng sè anḍi’ roma, roma arowa èbâgi dhâddhi ḍuwâ’ bâgiyân: sè anḍi’ roma sarta bhâlâ dhingghâl è bâgiyân sè kacèr bân Mohammad Idris Sultan Saripado dhingghâl è selajâh kanganna. Dhibi’en anḍi’ 3 orēng tarètan ghândhu’, sèbâng anyama Yukinan, Rubiah, bân Yohanusun. Kalaghungan sè terakhèr eppa’an panèka mènangka pangghâbâ pernata è Alahan Lanjhâng, dhinèng kaèna arèya sorang olama’. Dhibi’en agghu’ dhâddhi pemangku adhât kaangghuy  kaumma sè asalla dâri Maninjau, Tanjhung Raya, Agam kalabân ghâllar Datuk Sinaro nan Lanjhâng.
Natsir amolaè pendidikanna è Sakolah Rakyat Maninjau dhâghâ ḍuwâ’ taon kantos kellas ḍuwâ’, pas ngallè ka Hollandsch-Inlandsche School (HIS) Adabiyah è Padang. Saampon brâmpan bulân, dhibi’en ngallè polè ka Solok bân èpatoro’ è romana sadhâghâr sè anyama Ajhhi Musa. Salaèn ajhâr è HIS è Solok ka siyang arè, dhibi’en kèya ajhâr aghâma Islam è Madrasah Diniyah ka malem arè. Tello’ taon saamponna, dhibi’en bâli ngallè ka HIS è Padang abhârâng kaka’an. Ka taon 1923, dhibi’en alanjutaghi pendidikanna è Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO) pas noro’ agabung kalabân perhimpunan-perhimpunan pemuda akanta Pandu Nationale Islamietische Pavinderij bân Jong Islamieten Bond. Saampon lulus dâri MULO, dhibi’en ngallè ka Bandung kaangghuy ajhâr È Algemeene Middelbare School (AMS) sampè’ tammat ka taon 1930, dâri taon 1928 sampè’ 1932, dhibi’en dhâddhi ketua Jong Islamieten Bond (JIB) Bandung, dhibi’en kèya dhâddhi pangajhâr saampon ollè pelatihan ghuru salama duwâ’ taon è Perguruan Tègghih, dhibi’en sè ampon ngaollè Pendidikan Islam è somattra bârâ’ sabelluna kèya madâlâm èlmo aghâmana è Bandung, tamaso’ ḍâlâm cèmpèr tafsir Al-Qur'an, hokom Islam, bân dialektika, pas ka taon 1932, Natsir aghuru ka Ahmad Hassan, sè agghu’ dhâddhi tokoh organisasi Persatuan Islam.
Ka 20 Oktober 1934, Natsir anèka sarèng Nurhabar è Bandung. Ḍâri pakabinan kasebbhut, Natsir èparèngi ennem ana’. Natsir kèya èkataoè akuwasaè cem-macem bhâsa, akanta ènggris, Bâlândhâ, Prancis, Jerman, Arab, bân Esperanto. Natsir kèya anḍi’ kasennengan sè paḍâ bân anḍi’ kasemma’an sarèng Douwes Dekker, panèka amain laghu. Natsir enḍâ’ amain viol bân Dekker endâ’ amain calempong. Mohammad Natsir kèya segghut acaca ḍâlâm bhâsa Bâlândhâ sarèng Dekker bân segghut acaca laghu klasik Ludwig van Beethoven bân tolèsan karjâ Boris Leonidovic Pasternak, novelis ḍâri Rusia ka robuk rowa. Kasemma’anna sarèng Dekker, anyâbâbaghi Dekker ghellem maso’ Masyumi. Ide-ide Natsir sarèng Dekker masalah parjuwângan, demokrasi, bân kaadhilan ènilai paḍâ sarèng Natsir.
Dhibi’en sèdhâh ka 6 Pebruari 1993 E Jakarta bân èkobhuraghi saarè saamponna.
Karjâ bân buku sè ètolès
Salama ngajâlenè pendidikana è AMS, Natsir maè neddâ' ḍâlem dunnya jurnalistik. Bhâkto 1929, ḍuwâ' artikel sè ètolès rowa èmuat ḍâlem majalah Algemeen Indische Dagblad, iyâ arèya aombhul Qur'an en Evangelie (Al-Quran bân Injil) bân Muhammad als Profeet (Muhammad dhâddhi Nabi). Kantos, rowa bhâreng toko Islam laènna amaddhâk sorat kabhâr Pembela Islam sè terbi' ḍâri taon 1929 sampe' 1935. Rowa pole bânnya' nolès kalabân pandanganna ḍâ' agâma è man-dèmman majalah Islam akadhi Pandji Islam, Pedoman Masyarakat, bân Al-Manar. Metorotta, Islam aropa'aghi bâgiyân sè ta' bisa èpesaaghi ḍâri buḍâjâ Inḍonèsia.
Natsir marè nolès sakètar 45 buku otabâ monograf bân ratosan artikel sè amoat pandanganna kalabân Islam. Rowa aktip nolès è majalah-majalah Islam sâjjâk karjâ tolès ḍâ'-kaḍâ'na èterbi'i è taon 1929. Karjâ palèng awwâlla omomma abhâsa Blânḍâ bân Inḍonèsia, sè bânnya' abahas kalabân pekkèrrânna Islam, buḍâjâ, hubungan antara Islam bân politik, bân peran nè'-binè' ḍâlem Islam. Karjâ-karjâ salanjotta bânnya' sè etolès ḍâlem bhâsa Enggres, bân lebbi afokus ḍâ' politik, berta kalabân Islam, bân hubungan antara ommat Kristiani bi' Muslim. Ajib Rosidi bân Haji Abdul Malik Karim Amrullah anyebbutaghi jhâ' tolèsan-tolèsan Natsir marè dhâddhi catetan sajârâ sè bisa dhâddhi panduân ḍâ' ommat Islam. Salaèn nolès, Natsir polè amaddhâk sakola Pendidikan Islam è taon 1930, sakola kasèbbhut ètotop samarèna pa neng-nenga Jepang è Inḍonèsia.
Maskè la Natsir anḍi' latar kaodi'ân pendidikan è Blânḍâ, Natsir ta' ânde' sama sakalè kaangghuy ngalakonè westernisasi otabâ sekularisasi ḍâlèm dunnya pendidikan Islam. Rowa pole parduli mènangka pangarona pendidikan Barat ḍâ' generasi ngoḍâ. Sabhânderrâ, langkana rèya sè parduli ḍâ' dunnya pendidikan èsebbabaghi samarena rowa maca karangan Snouck Hurgronje sè alabân Islam, akadhi Netherland en de Islam sè maparaghi strategi Hurgronje ḍâlem alabân Islam. Buku jèya sè di-budina kantos ghâbhây Natsir atekad ngalabân Blânḍâ lebât jalor pendidikan.
Pangormatân
Pamarènta Inḍonesia bhâkto jârèya, sè èpimpin Soekarno otabâ Soeharto, paḍâ nyangka Mohammad Natsir mènangka alabânan bân ta’ toro’ oca’, sampè’ sangkaan jârèya Mohammad Natsir maso’ tadhân. Dhinèng è naghârâ laèn, Natsir sangât èhormati bân èarghâi, saèngghâ bânnya’ pengarghâân sè èbâghi ka dhibi’na.
È taon 1980, Natsir èberri’ pengarghâân Faisal Award ḍâri Rajhâ Fahd Arab Saudi melalui Yayasan Rajhâ Faisal è Riyadh, Arab Saudi. Dhibi’na ngaollè jhuluk doktor kahormatân è bidang politik Islam ḍâri Universitas Islam Libanon è taon 1967. È taon 1991, dhibi’na ngaollè duwe’ jhuluk kahormatân, iyâ arèya è bidang sastra ḍâri Universitas Kebangsaan Malaysia bân bidang pemikiran Islam ḍâri Universitas Sains Malaysia. Pamarènta Indonesia ngormati dhibi’na samarèna 15 taon kamatèanna, è tangghâl 10 Nopèmber 2008 Natsir ènyataaghi mènangka pahlawan nasional Indonesia. Soeharto tagin abârri' jhuluk pahlawan ka sala sèttong "'eppa' bhângsa"' rèya. È masana B.J. Habibie, dhibi’na èberri’ pengarghâân Bintang Rèpublik Indonesia Adipradana.
Tokang siyar Ramadhian Fadillah alaporaghi saongghuna Natsir tokoh sederhana salanjhânga jhâman. Dhibi’na alaporaghi saongghuna Natsir “ta’ andi’ kalambhi bhâgus, jasse ètambel. Natsir èkènga’è mènangka menteri sè ta’ andi’ roma bân anolak èberri’ hadiah motor miwa.”  George McTurnan Kahin –ngajhâr è Universitas Cornell- ollè kabhâr ḍâri Agus Salim mon bâdâ staf ḍâri Kamentrian Panerangan sè bhâkal angompolaghina pessè ghâbâi Natsir sopajâ akalambhiyân lebbi pantes. Apapolè, kalambhina coma duwe’ settle bân ella blukbuk. Èbhâkto Natsir nyorot mènangka perdana mentri è bulân Maret 1951, jhuru tolèssa Maria Ulfa, anyeraaghi ḍâ’ dhibi’na karèna dana taktis kalabân bânnya’ saldo sè sabhândârrâ hak Perdana Mentri. Natsir anolak bân dana jârèya èbâghi ka koprasi karyawan Natsir ta’ ngala’ sepèsèrpun. Natsir èkoca’è nolak motor Chevrolet Impala. Padahal, è romana dhibi’na coma andi’ motor toa,  De Soto sè dhibi’na mellè dhibi’ ghâbây ngater-ngoni’i na’-ana’ân. Sabellum dhibi’na ngallè ka jhâlân jhâbâ, dhibi’na ngallè ka jhâlân Pegangsaan Timur sè bâdâ è Jakarta. Maka, sâbâb jârèya dhibi’na noro’ PRRI, dhibi’na maso’ ka sèttong tadhân ka tadhân laèn slama 1960-1966 bân bhâlâna kaèlangan roma sè è Jhâlân Jhâbâ bân motor De Soto jârèya. Artana èrampas pamarènta.
Sombher
Bhângsa:Orèng Bhângsa:Olama'
Kolombia
Kolombia (bhâsa Spanyol: Colombia; República de Colombia) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Lao'. Embu' koṭṭana iyâ arèya Bogotá. Loas bilajâhna iyâ arèya 1,141,748 km². Pendudukna iyâ arèya 50,883,000	(2020) bân kapadatan pendudukna 109 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Lampennè
jmpl|Buwâna lampennè Lampennè (Ardisia elliptica) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ḍâ ka famili Primulaceae. Lampennè èkoca' kèya daun bisa hati (Malaju); lempeni (Inḍonesia); shoebutton ardisia (Inggris), bân èn-laènna. jmpl|Kembhângnga lampennè
Panyalambherrân
Tombuwân arèya sokkla tombu è Inḍia, Sri Lanka,Taiwan, Kamboja, Thailand, Vietnam, Indonesia, Malaysia, Papua Nugini bân Filipina.
Sombher
Bhângsa:Primulaceae Bhângsa:Totombuwân
Karanjhi
Karanjhi (Dialium indum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Tombuwân arèya èkoca' kèya keranji (Inḍonesia); keranji paya, keranji tebal besar, keranji kertas basar (Malaju); bân èn-laènna.
Panyalambherrân
Karanjhi tombu è Thailand, Malaysia, bân Inḍonesia. jmpl|Buwâna karanjhi
Sombher
Bhângsa:Fabaceae Bhângsa:Totombuwân
Ekuador
Ekuador (bhâsa Spanyol: Ecuador; República del Ecuador) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Lao'. Embu' koṭṭana iyâ arèya Quito. Loas bilajâhna iyâ arèya 283,561 km². Pendudukna iyâ arèya 17,684,536 (2021) bân kapadatan pendudukna 61 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Èngghu
Panyalambherrân
Èngghu tombu è bâgiyân tèmor bân lao' Inḍia, Pakistan, Sri Lanka, Cèna, bân Hainan tapè ètamen kèya è Asia Tèmor Lao'.
Sombher
Bhângsa:Totombuwân Bhângsa:Rutaceae
Pancasila
Pancasila (Carakan: ꦥꦤ꧀ꦕꦱꦶꦭ) iyâ arèya pèlar iḍeologis naghârâ Inḍonesia. Sambhâdhân Pancasila rèya asalla ḍâri ḍuwâ' ocâ' Sansekerta:पञ्च "pañca" sè artèna lèma' bân शीला "śīla" sè artèna prinsip otabâ nīgGër. Pancasila aropa'aghi pandhuman oḍi' abhângsa bân anaghârâ ka'angghuy sakabbhina ra'yat Inḍonesia. Lalèma' iḍeologi otama sè nyoson Pancasila iyâ arèya:
jmpl|Lambhâng Pancasila Makkè bâḍâ obâ'ân èssè bân ongroddhâ lalèma' sila Pancasila sa'abhiddhâ bâjâ panyosonanna è taon 1945, tangghâl 1 Junè èpapagghun mènangka arè lahèrra Pancasila.
Bhângsa:Sajhârâ Inḍonesia Bhângsa:Sajhârâ
Venezuela
Venezuela (bhâsa Spanyol: Venezuela; República Bolivariana de Venezuela) panèka sala sèttong naghârâ è Amerika Lao'. Embu' koṭṭana iyâ arèya Caracas. Loas bilajâhna iyâ arèya 916,445 km². Pendudukna iyâ arèya 30,332,000 (2020) bân kapadatan pendudukna 34 orèng per km².
Referensi
Bhângsa:Naghârâ
Nabila Taqiyyah
Nabila Taqiyyah (lahèr 21 Nopèmber 2005) iyâ arèya pânyanyi abhângsa Inḍonèsia asal Banda Aceh, Aceh. Dhibi'en èkennal mènangka dhâddhi runner-up Inḍonèsia Idol mosèm ke-12, sâbuah ajang pâncarèan bakat agengsi sè tayang è RCTI ka 2022-2023.
Universitas Al-Azhar
Universitas Al-Azhar (bhâsa Arab: جامعة الأزهر الشريف; Al-ʾAzhar al-Šyarīf, Al-Azhar Moljâ), iyâ arèya sala sèttong kampus sè dhaddhi pusat ajhâr sastra Arab bân ngajhi Islam sunni è dhunnya. Azhar jhughân kampus nomor ḍuwâ' sè aberri' gellar palèng towa è dhunnya. Kampus rèya anḍi' hubungan bi' Masjid Al-Azhar è Kairo.
Ustadz Adi Hidayat
Adi Hidayat, Lc., MA. iyâ arèya sala sèttong alim ulama dâri Indonesia sè ngoasaè èssèna kètab Alquran kalabân letak bârissâ.
Madoera Stoomtram Maatschappij
jmpl|Tapsiyun Kamal Madoera Stoomtram Maatschappij, N.V. (MdrSM) iyâ arèya sala sèttong bâsèro seppur è Hinḍia Bâlândhâ sè èpa'addhek è Madhurâ. Bâsèro rèya nyaḍiyâ'aghi angko'an trèm owap sè aladhini maghârsarè Madhurâ klabân katompa'an pènonjhângnga akadhi kapal feri ḍâri Bhângkalan bân Songennep.
Ḍaftar taratasan
È bâbâ rèya ḍaftar taratasan sè tapak èkalako bi' MdrSM:
Armaḍa
Ka'angghuy nonjhâng sistem, èpaḍâteng lokomotif trèm owap ḍâri Hartmann, Jerman, ghâbâyân taon 1897-1898 sè ḍâgghi' èberri' nomer C31 è jhâman Jeppang. Salaènna rowa, MdrSM anḍi' kèya armaḍâ lokomotif trèm owap ḍâri Hohenzollern.
Panotobhân
Buku Jarak sè èyangghit bi' DKA è taon 1950 pèra' nolès jhâ' bâḍa palèbâdhân Kamal–Pamekkasân bân Kamal–Bhângkalan. Palèbâdhân Tanah Merah–Kwanyar bân Pamekkasân–Kalianget ètotop è taon 1936-1937 amarghâ MdrSM ta' ollè bhâthè ḍâri palèbâdhân ghellâ'. Palèbâdhân Kalianget–Pamekkasân èbhungkar bi' Jeppang ghâbây kapentingan perrang.
Ra-kèra è taon 1980 PJKA molaè tèbâs rogi polana kala moso mobil anḍi'na maghârsarè bân angko'an omom, mangkana PJKA notop kabbhi palèbâdhân è Madhurâ è taon 1984. Makke palèbâdhân arèya ètotop taon 1984, bhângonna ella ta' sakabbhina èyangghuy sajjhek 1987. Tapak èpajhâlân ebbis bhâne (feeder) sè èsaḍiyâ'aghi PJKA è Madhurâ, tapè nasippa ta' èkataowè.
Èyoḍi'aghina polè
Mènorot Perpres No. 80 Taon 2019, palèbâdhân seppur arèya tarèkana bhâkal èyaktifaghina polè. Pangaktifan arèya ètarèka'aghi molaè ḍâri Kamal–Songennep bhâi ta' ḍâpa' ka Kalianget. Pangaktifan arèya tojjhuwâna ka'angghuy nonjhang pamarata'an bân palekkasan ghârâbhân è eddhi'na wilayah Gerbhângkertososila (Gresik, Bhângkalan, Mojokerto, Sorbhâjâ, Siḍoarjo, bân Lamongan).
Teppas foto
Bhângsa:Bâsèro Bâlândhâ Bhângsa:Hinḍia Bâlândhâ Bhângsa:Madhurâ Bhângsa:Seppur
Edirne
thumb|right|200px|Lokasi Edirne è Turki
Edirne, panèka sala sèttong koṭṭa è Provinsi Edirne, Turki ban koṭṭa palèng rajâ è provinsi rowa. Ghungghung orèng è koṭṭa Edirne bâḍâ 180,327 orèng.
Edirne panèka koṭṭa kembhârra koṭṭa Alexandroupolis, Yunani; Ardahan, Turki; Haskovo, Bulgaria; İzmit, Turki; Kars, Turki; Lörrach, Jerman; bân Yambol, Bulgaria.
Kecamatan
Kabupaten Edirne andi' sangang kacamatan:
Galeri
Bhângsa:Turki Bhângsa:Geografi
Banda Neira
Banda Neira otabâ Banda Naira iyâ arèya sala sèttong polo vulkanik sè bâḍâ è gugusan kapoloan Banda, Maluku. Polo arèya pajhât lèbur bân èksennengè orèng polana polo rèya asrè. Banda Neira jughân nyèmpen jejak-jejak sajhârah jhâman lambâ'. Mènorot administratif aropaaghi posat kacamadhan Banda, Kabhupatèn Maluku Tenga, Provinsi Maluku. è Banda Neira bâḍâ 12 dhisa kalabân jumla penduduk sakitar 14.000 orèng.
Maskenah Banda Neira nèka bânni polo sè palèng rajâh, tapè Banda Neira nyimpen keindahan alam, soghi hasèl bhumèna, lengkap bân sajhârânah. Jhâjhâl è bâbâ rèya se tamasok kabâḍâânna Banda Neira.
1. Polo sè ngasèllaghi pala
Molaè lambâ' Banda Neira la dhadḍhi kennengan se ngasèlèn pala, sampè' Banda Neira nèka è sebbhut tong-sèttongnga kennengan sè ngasellaghi pala nèng è dhunnya. Pala sè pajhât ḍâddhi daya tarik ka bhângsa Eropa, enga' Spanyol, Portugis, bân Inggris.
2. Toman ajhâjhâ Bhângsa Eropa
Banda Neira toman ajhâjhâ Bhângsa Eropa polana rajâh hasèl bhumèna otamana pala bân rempah-rempah laènna. Bhangsa Eropa sè samolana ḍâtâng kaangghuy adhaghang tor mellè rempah-rempah kaangghuy è jhuwel pole, coma bhangsa Belanda temmo dâtâng kaagghuy ngoasaè polo nèka, namong masyarakat sekitar aberri' perlawanan ḍa' Bâlândha. saènggha bhangsa Inggris sè dâtâng aghunaaghi kasempadhân rèya kagghuy alabân Balandha.
parkara rèya salanjuttha pas dhâddhi sabâb bâdâna perang sè cè' abitdhâ molaè taon 1609 sè melibatkan rakyat Banda tor èbhânto Inggris kaagghuy alabân Belândha.
3. Monumen Parigi Rante
Banda Neira ngaanḍi' sajârâh kelam pembantaian saudagar-saudagar rempah. Pembantaian arèya èlakonè penjâjâh Eropa sopajâ bisa ngoasè hasèl bhumè sè aropaaghi rempah-rempah. Bânni ghun abantai, namong tak sakone' ḍâri rakyat sè èkerem ka Polo Jhâbâ kaagghuy èpadhaḍdhi bhuḍâk. Kaangghuy sajârâh panèka ḍaddhi pas èbangun monumen Parigi Rante.
Orèng Minangkabau
Minangkabau otabâ è singkat kalabân Minang aropaaghi kalompok etnik pribumi Nusantara sè ngennengèh Sumatera bâgiân tengnga, Inḍonesia. Mun dâri segi geografis pencaranna etnik Minangkabau meliputi sakabbhina  daratan Sumatra Bârâ’, saparoh daratan Riau, bâgiyân lao’ bengkulu, bâgiyân bârâ’ Jambi, tase’ bârâ Sumatra Utara, tase’ bârâ’ dâjâh Aceh bân Negeri Sembilan  è Malaysia. Minangkabau arojuk dhâ’ ka entitas kultural bân geografis se ètandhâi kalabân bahasa, adat se ngangghuy sistem kakarabhâdhân matrilineal bân identitas agama Islam. Dâlâm caca awam, orang Minang segghut  è dâ’padâaghi bân orèng Padang. Hal nèka arojuk dâ’ ka nyamah èbhu kotta provinsi Sumatra Barâ’, iyâ arèya kotta Padang. Namong rèng orèng nèka biasana nyebbhut kalompokna kalabân sebbhutân Urang Awak. Awak nèka andi’ artè sèngko’, undefinedDhaddhi bisa è sèmpolaghi jhâ’ sè è maksod kalabân Urang Awak iyâ arèya orèng Minang dhibi’.
Mènorot A.A Nafis, Minangkabau lebbi arojuk ka kultur etnis dâri sala sèttong rompon Melayu se tombu karana sistem monarki. Tor nganut sistem adhât sè è tandhai kalabân sistem kaluwarga melalui jalur binè’  otabâ matrilineal, maskè budayana sangèt koat ebârnai ajhârân agâma Islam. Thomas Stamford Raffles, samarena ngalakonè ekspedisi ka pedalaman Minangkabau kenenganna  Karaton Pagaruyung, nyataaghi jhâ’ Minangkabau rèya sombherna kakoatan bân asalla bhângsa Melayu, se ghuk lagghuk pandudu’en  apencar e Kepulauan Timur
Masyarakat Minang ghik pagghun ngangghuy matrilineal palèng rajâh è dhunnya. Salaènna arèya, etnis nèka aghunaaghi sistem proto-demokrasi molae masa pra-Hindu kalabân bâdâna kerapatan adat kaangghuy nantoaghi hal-hal parlo permasalahan hokom. Prinsip adat Minangkabau bâdâ è dâlâm pernyataan Adat basandi syarak, syarak basandi Kitabullah (Adat bersendikan hukum, hukum bersendikan Alquran) sè artèna adat berlandaskan ajhârân Islam.
Nadin Amizah
Nadin Amizah lahèr 28 Mei 2000 iyâ arèya pânyanyi bân pânulis ḍâri Inḍonèsia.
Karier
Nadin molaè èkennal bâjâ ghi' è SMA. Dhibi'en kalabân Dipha Barus ngibâh lagu "All Good" ka taon 2017. Nadin bân Dipha jughân dâdâr kalabân laghu rowa dhâ’-adhâ’an è panggung raja Djakarta Warehouse Project.
Sabellun molaè karèr nyanyinah, Nadin molaè è salah settong  program stasiun TV swasta Trans TV “Social Media Sensation” ka taon 2016. Lèbhât Label Sorai, Nadin ampon makalowar empa’ single sampè’ kalabân taon 2019 iyâ arèya “Rumpang” è bulân Sèptèmber 2018, “Sorai” è bulân Januari 2019, “Star” è ahèr Maret 2019 bân “Seperti Tulang” è  27 Sèptèmber 2019. Nadin jughân ampon nyayi kalabân brâmpan pânyanyi, kalabân ngasèlaghi brâmpan laghu kadhi “Beauty and the Beast” kalabân Adera, “Teralih” kalabân Matter Halo bân ahèr lèbât laghu “Amin paling Serius” kalabân Sal Priadi.
È 28 Mei 2020, Nadin makalowar Album “Selamat Ulang Tahun”
Pânghârga'an bân nominasi
Nadin Amizah ella narèma brânang pânghârga'an è antarana ḍâri Anugrah Musik Inḍonèsia 2017 mènangka kategori Best Dance otabâ Electronic Production kalabân Dhipa Barus. Pas è taon 2018, dhibi'en è nominasiaghi sareng AMI Award ka'anghuy duwâ' pânghârga'an dhâlem Karya Produksi Re-Arragement Palèng Bhâghus kalabân Dipha Barus lebhât laghu "All Good" versi akustik bân dhâlem karya produksi Ballad Folk/Country Plaeng Bhâghus ka'anghuy "Teralih" hasèl kolaborasi kalabân Metter Halo.
Pas è 27 Nopèmber 2019, lebhât laghu singel "Rumpang", dhibi'en narèma duwâ' pânghârga'an ḍâri Ami Music Award 2019 mènangka kategori Produksi Best Folk/Country/Ballad Paleng Bhâghus bân mènangka Orèng Anyar. Samantara rowa laghu "Amin Paling Serius" hasèl kolaborasi Nadin kalabân Sal Priadi ghun ènominasi kalabân AMI Award.
Al-Qur'an
Ummat Islam parcajhâ jhâ' Al-Qur'an è dhâbuaghi sareng Allah Swt ḍâ' Nabbhi Muhammad lèbât Malaikat Jibril ḍâlem bâkto 22 taon, 2 bulân bân 22 arè otabâ korang lebbi salanjhânga 23 taon, è molaè ḍâri tangghâl 17 bulân pasa. Ummat Muslim ngotmat Al-Qur'an mènangka mukjizat èpon Nabbhi Muhammad mènangka sala sèttong tatengnger kanabbhiân bân ḍhâddhi palèng moljâna wahyu sè ètoronaghi Allah ḍâri jhâman Nabbhi Adam sampè' jhâmanna Nabbhi Muhammad. Dhâbu "Qur'an" èsebbhut sabânnyâ'na 70 kalè è ḍâlem Al-Qur'an.
Al-Qur'an anyebbhutaghi jhâ' èssèna Al-Qur'an panèka sèttong pètodhu. Torkadhâng jughân bisa aèssè carèta sajhârâ bân akhlak (tèngka) sè bhâgus. Al-Qur'an èghuna'aghi asareng hadist kaangghuy nanto'aghi hokom Islam (Fiqih). È nalèkana alaksana'aghi sholat, al-Qur'an èmaos ḍâlem bhâsa Arab. Al-Qurán jughân èsebbhut mènangka sèttong tolèsan sastra bhâsa Arab sè palèng bhâgus è dhunnya.
Orèng sè apal èssèna al-Qur'an èsebbhut Hafiz. Bânnyâ' ummat Islam sè maos al-Qur'an kalabân tartil (bâca'an sè bhâgus). Atoran maos al-Qur'an sè bhâgus tor lerres èngghi panèka èsebbhut èlmo tajwid. È nalèkana bulân pasa (Ramadhân) biyasana ummat Islam malastarè apalan Qur'an bân maos Al-Qur'an saampona sholat tarawih (sholaat sonnah è bulân pasa). Kaangghuy onèng artèna bân maksoddhâ ḍâri èssèna al-Qur'an, ummat Islam jughân ajhâr èlmo tafsir.
Doktorandus
Doktorandus (è Belândhâ bân massa Hindia Belândhâ doctorandus) otabâ èsingkat Drs., bân Doktoranda èsingkat Dra bhadhi orèng binè’, iyâ arèya gellâr se èbèrri’ bi’ universitas. Oca’ “Doktorandus/Doktoranda” iyâ arèya oca’ serapan dâri bhasa Blândhâ sè èkala' ḍâri bhasa Latin sè artèna “Ia se bhâkal èpadhâddi bhângkèt èlmo (doktor)”. È Blandhâ gellâr rèya èbhâghi ka orèng sè lastarè Master (S-2), bân para’ ḍâpa’ gellâr doctor, artèna gellâr palèng tengghi ḍâlem bidang akademis. Sè anḍi’ gellâr coma karè nolès disertasi kaangghuy ḍâpa’ gellar doktorra. Sampè’' taon 1960-an è ḍâlem ijazah doktorandus sè èpakalowar Institut Tekhnologi Bandung (ITB) ka’angghuy èlmo sains (matematika, fisika, kimia, biologi, farmasi, kedokteran, astronomi, èlmo bhumè, geologi geofisika) bân seni ropa kacantom kalèmat “sè negghu’ ijazah rèya kèngèng sampè gellar doktor bi' aghâbây bân atahanagi thesis”.
Taon 1950-1960 Inḍonèsia bhuto ka bânnyak sarjana polana neng Inḍonèsia sarjanana sakoni'. Bâkto rowa, lulusan sarjana asakola 5-5,5 taon. Polana bânnyak rèng-orèng sè akuliah ka Amerika bân Inggris noro' program M.Sc, universitas è ḍinna' masakoni' bâkto kuliah dhâddhi 4,5-5 taon saos. Alasan sajen bânnyak sarjana Indonèsia sè nerrosaghi pâdidikanna è AS/Inggris tettep osa lebhât program M. Sc mun ngala’ ghellâr doktorra. Amerika Serikat bân Inggris noro’ penjenjangan B. Sc. (3-4 taon) – Ph. D. (3-4 taon). Samentara Belândhâ /Belgia/Jerman anoro’ penjenjangan Drs/Ir/Dipl.Ing (5-5,5 taon) – Dr./Dr.Ing. (3-4 taon).
Ḍâlem ijazah sè èpakalowar ITB samarena taon 1970-an saongguh’na ta’ nolès ghellâr “doktorandus” otabâ “Insinyur” tapè ètolès “Sarjana”. Namong, polana doktorandus/Insinyur talanjur kotara, nomenklatur ruah ghi’ tettep èangguy sampe’ taon 1990-an makkè bhidhâ bi' taon 1960-an.
Batuhampar, Akabiluru, Lima Puluh Kota
Batuhampar iyâ arèya sala settong nagari è kecamatan Akabilu è kabupaten Lima Polo kota, Sumatra Barat, Inḍonèsia. Pondhuk Pâsantren Al-Manaar sè èbina sarèng bhâlâ Syekh Abdurrahman Batuhampar bâdâ è nagari reya.
Doktorandus
Ghellâr doktorandus/doktoranda sampè’ taon 1990 èberri' ḍâ’ lulusan program S-1 Èlmo Sosial, Matematika bân Èlmo Pengetahuan Alam, Seni, Èlmi Pedagogi otabâ Pendidikan. Mangkèn Belândhâ dhibi’ lamarè mapaḍe sistem kuliah sami sareng sistem B. Sc.-M.Sc.-Ph. D.
Batuhampar, Akabiluru, Lima Puluh Kota
Sejarah
Batuhampar asalla dâri kata bato bân hampar, èdimma è wilayah reya sabbhenna lakar bânyya’ bato sè ahampar.
Geografi
Sâcara geografis, nagari reya abâtes kalabân Nagari Sariek Laweh è dâjâna, bân so Nahari Kotatangah Batuhampar è lao'an e seddi'en bere' kalabân Bukit Sulah bâgiân dâri Bukit Barisan sè curam (± 500m) mènagka dhâddhi dinding pâmbetes kalabân nagari è seddi'en, Padang Tarok, dhinèng è bhun temor abâtes kalabân Nagari Durian Gadang, sè sabhânna iyâ arèya sala settong è antara tello' "jorong" Batuhampar. (Duwe' sè laennah iyâ arèyah Batuhampar bân Kotabaru Batuhampar). Jorong Batuhampar iyâ arèya sè palèng rajâ bân dhâddhi induk nagari reya sejak lambhè’.
Tokoh
Tokoh sè terkenal dâri nagari reya iyâ arèya Muhammad Hatta, Sala sorang Proklamator Inḍonèsia. Bapa'an asalla dâri negeri rèya, bân mbana Syekh Abdurrahman aghhâbây posat pândidikan Islam Al-Manaar. Selaen ruwa, sejarawan Mestika Zed jughân èlaheraghi è nagari reya.
Alfiyah Ibnu Malik
Alfiyah (ألفية ابن مالك) otaba ghânna'an èngghi panèka Al-Khulasa al-Alfiyya aropaaghi buku syair (sè andi' irama) essèna tata bhâsa Arab dâri abad ka-13. Kètab nèka ètolès sarèng ahli bhâsa Arab kalahiran Jaén, Spanyol sè asmana Ibnu Malik (w. 672 H /22 Fèbruari 1274 M). Asarèng kalabân kètab Al-Ajurrumiyah, Kètab Alfiyah èngghi panèka è antarana kètab ḍâsar kaangghuy èhapalaghi morèd pesantren salaènna Al-Qur'an.
Kètab panèka ngaghungi 43 kètab panjellasân (syarah) bân aropaaghi sala sèttong ḍâri duwe' buku ḍâsar pendidikan bhâsa Arab kaangghuy sè anyar ajhâr dâlâm orèng Arab saènggha abad ka-20. È abad ka-20, kurikulum pendidikan molaèn ègèser kalabân kurikulum kolonial, ropana kalabân maso'en kurikulum sekolah Prancis è kasus sè kadhâddhiyèn è Maroko.
Haarlem
Haarlem iyâ arèyaa gemeente Blandhâ è provinsi Holland Lao'. Taon 2019, daerah rèya bâḍâ 161.265 orèng. Harlem è New York, Amerika Serikat nèro nyama kotta rèya.
Kotta Bukittinggi
Kotta Bukittinggi (bhâsa Minangkabau: Bukittinggi; Jawi: بوكيق تيڠڬي) iyâ arèya kotta kalabân perekonomian sè rajâ nomèr ḍuwâ’ è provinsi Sumatra Bârâ’, Inḍonèsia. Mènangka enklave ḍâri Kabhupatèn Agam, kotta rèya toman dhâddhi ibu kotta Inḍonèsia è bâkto Pamarènta Dhârurat Republik Inḍonèsia. Kotta rèya kèya toman dhâddhi ibu kotta Provinsi Sumatra bân Sumatra Tengnga. Kotta rèya è jhâman kolonial Balândhâ èsebbhut kalabân Fort de Kock bân ollè jhulughân mènangka Parijs Van Sumattra. Bukittinggi èkennal mènangka kotta perjuangan bhângsa bân dhâddhi kotta kalahèran brâmpan tokoh pendiri Republik Inḍonèsia, èantarana panèka Mohammad Hatta bân Assaat sè dhâddhi Proklamator bân Pejabat Prèsiḍen Republik Inḍonèsia.
Kotta Bukittinggi bâḍâ paghunongan Bukit Barisan otabâ sekitar 90 km ara ḍâjâ ḍâri Kotta Padang. Kotta rèya bâḍâ è plèsèr Ngarai Sianok bân èkalènglèngè sareng ḍuwâ’ ghunong yakni Ghunong Singgalang bân Ghunong Marapi. Lokasina katègghiân 909-941 mdpl madhâddhi Bukittinggi kotta sè ahâwâ abâk kalabân suhu sejjuk antara 16.1-24.9 °C. Lowas Bukittinggi mongghu de Jure panèka 145,29 km², mètorot Atoran Pamarènta Nomer 84 taon 1999. Namong, polana penolaghân sabâgiyân masyarakat Kebhupatèn Agam, lowas bâgiyânna mongghu de facto bâjâ mabkèn panèka 25,24 km², sè adhâddhiaghi Bukittinggi mènangka sala sèttong kotta kalabân bâgiyân sè palèng copè’ è Inḍonèsia.
Kotta Bukittinggi iya arèya sala sèttong pusat dhâghâng pangolaghân bhârâng grosir è Polo Sumatra. Pusat dhâghâng otamana bâḍâ è Pasar Ateh, Pasar Bâbâ, bân Pasar Aur Konèng. Ḍâri sektor perekonomian, Bukittinggi panèka kotta kalabân PDRB palèng rajâ nomèr ḍuwâ’ è Sumatra Bârâ’ marèna Kotta padang. Kennengngan wisata sè rammè èèntarè panèka Jam Gadang, yakni menara ejjhâm sè bâḍâ è kotta bân dhâddhi torana Bukittinggi.
Sajhârâ
Kotta Bukittinggi bibidhân panèka pasar (pekan) bâgi masyarakat Agam Tuo. Saampon kaḍâtengan Balândhâ, kotta rèya dhâddhi kubu pertahanan kabbi kaangghuy melabân kaum Padri. Ka taon 1825, Balândhâ paddhek bhintèng è sala sèttong bukit sè bâḍâ è ḍâlâm kotta rèya. Tembilung rèya èkennal mènangka bhintèng Fort de Kock, dhâdhâp dhâddhi tembilung pamolèan upsir-upsir Balândhâ sè bâḍâ è bâgiyân jhâjhâenna. Ka robuk pernata Hindia- Balândhâ, kawasan rèya manè è ètingkataghi peranna ḍâlâm ketatanaghârâân sè pas akembâng dhâddhi stadsgemeente (kotta), bân kèya afungsi mènangka ibu kotta Afdeeling Padangsche Bovenlanden bân Onderafdeeling Oud Agam.
Ka robuk pendudukan jèppang, Bukittinggi èpadhâddhi mènangka pusat pengendalian pernata militerra kaangghuy bâgiyân Sumattra, dhâghâ sampè' ka Singapura bân Thailand. Kotta rèya dhâddhi tembilung kedudukan komandan militer ka-25 Kemperai, è bâbâ kapala Mayor jèndral Hirano Toyoji. Pas kotta rèya aghântè nyama ḍâri Stadsgemeente Fort de Kock dhâddhi Bukittinggi Si Yaku Sho sè bâgiyânna èpalowas kalabân mamaso’ nagari-nagari èseddhi’in akanta Sianok Anam Suju, Gadut, Kapau, Ampang Gadang, Batu Taba, bân Bukit Batabuah. Satèya nagari-nagari kasebbhut maso’ ka ḍâlâm bâgiyân Kebhupatèn Agam.
Saampon kemerdekaan Inḍonesia, Bukittinggi èteptepaghi mènangka ibu kotta Provinsi Sumattra, kalabân gubernurra Mr. Teuku Muhammad Hasan. Pas Bukittinggi kèya èteptepaghi mènangka bâgiyân pernata kotta sè èdhâsaraghi kalabân katepteppân Gubernur Provinsi Sumattra Nomr 391 tangghâl 9 junè 1947.
Ka robuk apertahanaghi kemerdekaan Inḍonesia, Kotta Bukittinggi aperran mènangka kotta perjuangan, bilâ ka tangghâl 19 Dèsèmber 1948 kotta rèya èjhulughi mènangka ibu kotta Naghârâ Inḍonèsia saampon Yogyakarta ghâgghâr ka tanang Balândhâ otabâ èkennal kalabân pernata Dhârurat Republik Inḍonèsia (PDRI). Pas è arè saamponna, peristiwa rèya èteptepaghi mènangka Arè Bhillâ’ Naghârâ, sè è dhâsaraghi kalabân kenḍil prèsiden Republik Inḍonèsia tangghâl 18 Dèsèmber 2006.
Selanjutte Kotta Bukittinggi dhàddhi kotta rajâ sè è dhâsaraghi kalabân ondhâng Nomer 9 Taon 1956 sè èssèna panèka nântoaghi daèrah otonom kotta rajâ dâlâm lingkungan daèrah Provinsi Sumattra Tengnga ka robuk rowa, sè bâgiyânna panèka Provinsi Sumattra Bârâ’, Jambi, Riau, bân Kepulauan Riau Satèya.
Ḍâlâm rangka malowas bâgiyân kotta, ka taon 1999 pamarènta manerbitaghi Atoran Pamarènta Nomer 84 Taon 1999 sè èsseèna agabungaghi nagari-nagari è seddhi'in Bukittinggi ka ḍâlâm bâgiyân kotta. Nagari-nagari kasebbhut yakni Cingkariang, Gaduik, Sianok Anam Suju, Guguak Tabek Sarojo, Ampang Gadang, Ladang Laweh, Pakan Sinayan, Kubang Putiah, Pasia, Kapau, Batu Taba, bân Koto Gadang. Namong, sabâgiyân masyarakat Kebhupatèn Agam nolak kaangghuy agabung kalabân Bukittinggi saèngghâ, atoran kasebbhut dhâghâ bâjâ rèya ghita’ kèngèng èlaksanaaghi.
Pamarènta kotta ateptepaghi arè dhâddhi Kotta Bukittinggi ka tangghâl 22 Dèsèmber 1784.
Sunan Gunung Jati
Sunan Gunung Jati, bhâbhâr kalabân asma Tu Ang Pho otabâ lebbi èkaonèngi mènangka Sayyid Al-Kamil iyâ arèya sala sorang ḍâri Walisongo,dhibi’na èbhâbhârraghi Taon 1448 Masèhi ḍâri pasangan Syarif Abdullah Umdatuddin bin Ali Nurul Alam bân Nyai Rara Santang, Putrè Sri Baduga Maharaja Prabu Siliwangi ḍâri Krajaan Padjajaran (sè ampon maso'  Islam aghântè asma dhâddhi Syarifah Mudaim).
Syarif Hidayatullah sampè' ning Cirebon ka taon 1470 Masèhi, sè pas kalabân ḍukungan Kasultanan Demak bân Pangèran Walangsungsang otabâ Pangèran Cakrabuana (Tumenggung Cirebon ḍâ'aḍâ'ân tor uwak Syarif Hidayatullah ḍâri pihak èbuna), dhibi’na ènobattaghi dhâddhi Tumenggung Cirebon ka-2 taon 1479 kalabân gellar Maulana Jati.
Asma Syarif Hidayatullah pas èabâdiyaghi dhâddhi asma Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah Jakarta ning daèrah Tangerang Lao', Banten. Dhinèng asma Sunan Gunung Jati èabâdiyaghi dhâddhi asma Universitas Islam negeri ning Bandung, panèka Universitas Islam Negeri Sunan Gunung Djati, bân Korem 063/Sunan Gunung Jati ning Cirebon.
Katoronan
Syarif Hidayatullah iyâ arèya potra ḍâri Syarif Abdullah Umdatuddin bin Ali Nurul Alam sè akabin sareng Nyi Mas Rara Santang putri ḍâri Jayadewata sè anḍi' gellar Sri Baduga Maharaja sè ampon akabin sareng Syarif Abdullah agellar Syarifah Mudaim. Aba Syarif Hidayatullah panèka sorang pangoasa Mesir, potra ḍâri Ali Nurul Alim bin Jamaluddin Akbar al-Husaini, sorang katoronan ḍâri Rasulullah ḍâri sayyid fam Al-Husaini.
Ning masa sè talèbhât bâḍâ poloan naskah sè ajellassaghi mènangka katoronan Syarif Hidayatullah sè èklaim oleh beberapabi' brempan pihak bân animbullaghi kasimpangsiuran saèngghâ ning masa papangghiân agung para cendekiawan, sajhârâwan, pongghâbâ'ân bân alim olama' sanusantara bân mancanaghârâ (bhâsa Cirebon: Gotra Sawala) ḍâ'aḍâ'ân sè èmolè ning taon 1677 è Cirebon maka Pangèran Raja Nasiruddin (agellar Wangsakerta) mabâḍâ penelitian bân panelusuran tor pengkajian naskah-naskah kasebbhut sareng para ahli-ahli ning bidangnga.
Hasèlla ka taon 1680 èsoson kètab Naghârâ Kertabumi sè èḍâlemma amuat bab mènangka katoronan Syarif Hidayatullah (Tritiya Sarga) sè ampon èlorossaghi ḍâri kasimpangsiuran klaim bi' bânnya' pihak.
Palorosan Sajhârâ Katoronan ḍâlem Naghârâ Kertabumi
Palorosan Sajhârâ mènangka asal-usul Syarief Hidayatullah ampon èlakoni bi' Pangèran Raja (PR) Nasiruddin kalabân ngalakoni penelitian ḍâ' naskah-naskah sè bâḍâ kalabân èbhânto bi' para ahli ning bidangnga ḍâlem partemoan agung Gotra Sawala ḍâ'aḍâ'ân ning Cirebon, panelusuran kasebbhut ngasèllaghi sèttong kètab sè  èparèngi asma Naghârâ Kertabhumi sè amuat bab mènangka katoronan Syarief Hidayatullah ḍâlem Tritiya Sarga, èssèna èbâbâ panèka: Bhângsa:Wali sanga' Bhângsa:Tokoh ḍâri Cirebon