cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mosɔpɔ́
Mosɔpɔ́ (Na boyike misɔpɔ́)ezalí etení ya nzóto ya moto mpé nyama isúsu, eye ezalí o ntéi ya libumu
Mondúle
Mondúlé ezalí esálele ya mizíki ya mpéma.
Oseanía
Oseanía ezalí kontiná o Sidi ya Azía, o kati ya limbú la India mpé Pasifíki.
Bisé
Oseaní ezalí na bisé míngi, ndakisa Ostralía, Zeland ya Sika, Giné ya Sika, mpé bisanga míngi.
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal  abótámí o mokɔlɔ 1881, mwǎna ya Ali Rıza Efendi (1839-1888, ya Turkí) mpé ya Zübeyde Hanım (1857 - 1923, ya Turkí), azalí bandá mobú mwa 1923 mokambi-ekólo ya Turkí mwa 1.
Toma ya Aquin
Toma ya Akwino (italiano: Tomaso di Aquino)
Osmany Juantorena
Osmany Juantorena A hlaha ka Cuba 'me ke Setaliana setlhopha sa sechaba le volleyball sebapadi.
Mokíla-ngola mwa elanga
Mokíla-ngola mwa elanga (Phoenicurus phoenicurus) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé zámba na Erópa mpé Afríka. Losála la Mokíla-ngola mwa elanga bazalí sokolá-mbwé. Elongi ezalí moíndo, likólo lya motó ezal'mbwé, libumu ezalí sokolá-ngóla mpé mokíla ezalí ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 14 cm. Na eloko malíli kokende na Afríka katikati.
Nyiragongo
Nyiragongo ezalí ngómbá-mɔ̌tɔ ya Afríka o Kongó-Kinsásá. Ekútanaka o Nola ya etímá Kivu mpé pɛmbɛ́ni o bingumba Gomo o Kongó-Kinsásá mpé Gisenyi o Rwanda. Emekí 3,470 m ya molaí.
Tigo
Tigo ezalí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá. Ezalakí Oasis mpé Saït.
Kikálúngu
Kikálúngu (boyíké: bikálúngu) ezalí nzungu epanzaná o ntéi mpé ezángá bozindó.
Losángó
Losángó lozalí loléngé la mbóto ya bilóna batɔisaka mpɔ̂ na kosála biléi.
Nzɛnzɛ
Nzɛnzɛ ezali ebétele ya singa
Ebételi
Ebetamaka mingi mingi na ko vanda.
Guadalajara (Mexiko)
Guadalajara ezalí engumba na Mexiko. Ezalí engumba-mokonzi ya eténi Jalisco.
George Washington
George Washington mokɔlɔ mwa mbótama mwa yě muyébani malámu malámu tɛ́ ekokoki kozalá 'te yě abótamá mokɔlɔ mwa 22 sánzá ya 2 mobú mwa 1732 tǒ mokɔlɔ mwa 11 sánzá ya 2 mobú mwa 1937 mpé akúfá mokɔlɔ mwa 14 sánzá ya 12 mobú mwa 1799. Azalí mɔ̌kɔ́ wa bakeli ba Lisangá lya Amelíka mpé mokambi-ekólo wa yambo o Lisángá lya Amelíka. Azaláká mokambi-ekólo wa Lisangá lya Amelíka úta mokɔlɔ mwa 30 sánzá ya 4 mobú mwa 1789 téé mokɔlɔ mwa 4 sánzá ya 3 mobú mwa 1797.
Allergie
Ba allergie, eyebani lisusu bo makono ya allergie, yango ezali mitindo ndenge na ndenge kowuta na hypersensibilité ya bokengi ya nzoto na eloko songolo ya nzinga nzinga eye mingi mpeza ememaka mua nkokoso epayi ya batu ebele. Makono yango mazali rhume de foins, ba allergie ya bilei, nkokoso ya loposo, allergie ya maladi ya mpema, mpe anaphylaxie. Bilembo bikoki kozala miso motane, mokosa na loposo, kotangisa miyoyo, mpema mokuse, to kovimba vimba. Nzoto koboya bilei na intoxication ya bilei eza mitindo ya ndenge mosusu.
Lingómbá lya politíki
Lingómbá lya politíki ezalí lisangá lya bato baye basangani nsima ya makanisi mpó na koluka bonkonzi bwa ekólo mpé koyángela mbulamatali ya yangó.
Allergie
Ba allèrgenes oyo eyebani mingi eza pollen na bilei. Mabende mpe biloko misusu ekoki mpe komema nkokoso. Bilei, koswama na ba insect, mpe nkisi yango eza ntina eye eyebani mingi mpo na ba réaction ya makasi. Bozalisami ya makono oyo ewutaka na ba facteur génétique mpe na nzinga nzinga. Lolenge loye bokono eyelaka ezwaka ba anticorps ya immoglobule E (IgE), eteni ya bokengi ya nzoto, kolingama na allèrgene ioko mpe nasima na récepteur moko na mastocyte to na basophile epayi wapi efongolaka nzela ya bosopani ya ba élément chimique ya inflammation neti histamine. Mingi mpeza diagnostic esalemaka kolandana na lisitwale ya bokolungunu ya mutu. Ba teste misusu ya loposo to makila ekoki kozala ya litomba mpo na batu songolo to pakala. Ba teste ya positif, ntango mususu ekolinga koloba te ete allergie ya monene eza na eloko eye bazali kotala.
Maria kuvilakana ko
Maria kuvilakana ko ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Allergie
Kozwama na eleko songolo na biye bikoki kozala ba allèrgene ekoki ntango mosusu mpe kobatela mutu. Ba traitement mpo na ba allergies eza koboya ba allèrgens oyo esili koyebana mpe komela ba nkisi neti ba stéroïde na ba antihistamine. Mpo na baye baza na ba réaction ya makasi esengeli bazwa tonga ya adrenaline (epinephrine). Immunotherapie ya allergène, ememaka batu malembe malembe na bozwi mitango minene ya ba allèrgene, yango ezalaka ya litomba mpo na lolenge songolo ya ba allergie neti rhume de foins mpe na ba reaction ya koswama na ba insect. Bosaleli yango mpo na ba allergie ya bilei eyebani malamu te.
Maria kuvilakana ko
Loyémbo
Ma Maria e mama e e mama ( e mama e )
A e e mama beto bana kuvilakana ko
Allergie
References
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 32em; -webkit-column-width: 32em; column-width: 32em; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Maria kuvilakana ko
Loyémbo
(2x)
1. Nge mama sempola meso, wila mboka zi bana (2x)
2. Nge mama vuata kitambala vudi madieka kakue nkadi (2x)
3. Mama buka bweni bana badi kuseya kubundu (2x)
Dobok
Dobok ezalí elambá mpɔ̂ na kosála lisano lya taekwondo.
Ngubú
Ngubú tǒ kibɔ́kɔ ezalí nyama ebêngámáká mpúnda ya mái. Ezalí nyama ya mabɛ́lɛ enɛ́nɛ eye eliyaka matíti.
Dobok
Ekelami
Moláto ya dobok ezalí na biténi mísáto :
Kila mogrosso
Kila mogrosso ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Kinsásá.
Ebɛbɛlɛ
Ebɛbɛlɛ, ebɛkɛ tǒ engóngóló (cranium) ezalaka lisangá ya mikúwa o likólo ya mokesa epái na nyama ya mikúwa. Sandúku ya mikúwa eye ekúkamela bɔngɔ́.
Kila mogrosso
Ekélami
Mabína ya Kila mogrosso ebanda na Viva la Musica ya Papá Wemba. Na palaki ebimaka na Somo trop.
Dobok
Ekelami
Mobú ya ekelami na yangó eyébání tɛ́.
Kila mogrosso
Ebénéli
Kotazo ebinamaka néti moto azali ko tuntumuka na misapi liboso.
Dobok
Bilembo
Bilembo na moláto ya dobok ezalí bísáto:
Lingómbá-Lɛ́ta
Lingómbá-Lɛ́ta
Ebɛbɛlɛ
Na moto ebɛbɛlɛ ezalaka na mikúwa 8 biye bitóngana libúlú mɔ̌kɔ́ wápi evándaka bɔngɔ́. Libúlu óyo etɔ́ndela 1,450 ml na moto mokóló.
Eboló ezalí eténi ya libosó ya likólo ya ebɛbɛlɛ, kasi babêngaka ebɛbɛlɛ eboló mbala isúsu.
Piololo nakati ya matoyi
Piololo nakati ya matoyi eza mutu koyoka mongongo ntango libanda ya matoyi makelele eza te. Mingi mingi ntango etatolama bo ngongi, ekoki mpe koyokana neti eloko ekobetaka nakati ya litoyi, piololo to konguluma. Mbala mingi te, mingongo ya batu to ya miziki oyo eza claire te ekoyokama. Mongongo ekoki kozala pete to makasi, hauteur ya se to hauteur ya likolo mpe emonani neti eza kouta na  litoyi to nionso mibale. Mingi mingi, eyaka malembe malembe eza komata. Epayi ta batu mosusu, mongongo yango ememaka depression, anxieté to kobebisa concentration.
Lebou Kabuya
Lebou Kabuya azalaka mpé mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.
Piololo nakati ya matoyi
Piololo nakati ya matoyi eza bokono te kasi eza elembo oyo ekoki kouta na ba ntina oyo ememaka maladi. Moko ya ba ntina oyo eyebani mingi eza kobungisa koyoka oyo ewuti na makelele. Ntina misusu eza: ba nfection ya matoyi, mpasi ya motema to ya ba vaisseau ya makila, kizunguzungu ya Ménière, bongo kovimba, komela lolenge songolo ya ba nkisi, pota na moto oyo ezwama kala mpe mafuta ya matoyi. Mingi mingi ezwaka batu oyo baza na depression.
Supercell
Supercell ezalí kompaní ya ebengeli GSM na Kivu ya Nole (Kongó-Kinsásá).
Lebou Kabuya
Bomoi
Lebou Kabuya azalaka mobeti lindanda na lisanga ya Koffi Olomide. Ayekola ko beta lindanda uta bomwana na ye na ba lisanga ya miziki neti Flash musica.
Piololo nakati ya matoyi
Minigi mingi diagnostic elandanaka maye mokoni alobi. Mbala mususu, mongongo ekoki koyokama na mutu mususu oyo azali kosalela stéthoscope: mpo na yango, piololo na matoyi eyebani bo eye eza objectif. Ba questionnaire ndenge na ndenge eza mpo na kotatola ndenge piololo na matoyi eza kotungisa bomoyi ya mutu. Esengeli batu basala examen ya audiograme mpe ya ba nerfs nakti ya diagnostic. Soki nkokoso ezwami, kozwa bilili na scanner neti MRI ekoki kozala recommandé. Baye baza na piololo nakati ya matoyi oyo esalemaka motindo moko na ebeteli ya motema nabango esengeli basala ba examen mosusu.
Lebou Kabuya
Bowéi
Lebou Kabuya akufaka o mobu 2021 na engumba ya Toronto na mboka ya Kanada.
Piololo nakati ya matoyi
Mpo na komibatela esengeli kosala ete makelele ya makasi ekota na matoyi te. Soki ntina eye ememaki bokono eyebani, kotraiter yango ekoki kosalisa. Soki te, mingi mingi, mpo na kosalisa balelaka ndenge ya kobikisa na maloba. Ba appareil ya kopesa mongongo to ba appareil accoustique ekoki mpe kosalisa. Kotala na mobu ya 2013, nkisi ya kobikisa mpeza naino ezwamaki te. Ezwaka batu mingi, etungisaka pene na 10 kino 15% ya batu. Mingi na bango, bakipaka yango te mpe yango eza nkokoso monene obe na 1 to 2% ya batu. Nkombo ya bokono ewuta na  Latin tinnīre oyo elingi koloba "kobeta ngonga".
Martial Sinda
Martial Sindaaza mokomi ntoki mpé mokomi ya masolo ya Mboka Kongó-Brazzaville.
Piololo nakati ya matoyi
References
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; -webkit-column-width: 30em; column-width: 30em; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Vaduz
Mbóka tǒ engumba  ezalí mbóka-mokonzi ya Liechtenstein.
Joëlle Masirika
Joëlle Masirika azalákí mwásí mosani ya Kongó-Kinsásá.
Bɔ́mɔkí
Abótámí mokɔlɔ mwa 20 ɔkɔtɔ́bɛ, mobú mwa 1983 (tǒ 1988 ) na etuka ya Kinsásá.
Azalákí mosani útá na 2004.
Akúfá mokɔ́lɔ́ mwa 3 yanwáli mobú mwa 2013 o ngonga 10 na Kinsásá na nsima ebambola bɔngɔ́ (Meningitis). Azalákí na lopitalo na Angola ntángo na mɔkɔlɔ míisáto.
Ndɔ́bɔ
Ndɔ́bɔ (boyíké ndɔ́bɔ) Ebendé ekɛ́ eye egúnzámá mpɔ̂ na kokanga mbísi. Ekangama o nsinga kíno o motúmbé, nsinga elaka o ntéi ya litukú mpɔ̂ na kolakisa éte mbísi ezalí kolíya tǒ ekangamí.
Kastɔró
Kastɔró ezalí nyama ya máyi mpé ya nzelá ya mái.
GPS
GPS (Global Positioning System) ezalí sistɛ́mɛ ya boyebi bisíká ya Lisangá ya Ameríka.
Congo-China-Telecom
Congo-China-Telecom (CCT) ezalakí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá. Lélo, ezalí Orange Kongó.
Lisboa
Mbóka tǒ engumba  ezalí mbóka-mokonzi ya Pulutugal.
Eyɔ́tɔli
Eyɔ́tɔli tǒ ebákoli ya nsɛ́tɛ́ ezalí esáleli ya mabɔkɔ mpɔ̂ na koyɔ́tɔlɔ nsɛ́tɛ́ tǒ kobákola nsɛ́tɛ́.
Botámboli
Botámboli tǒ turismɛ ezalí elɔ́kɔ malámu mpo na ba paya bayeba bisika malámu ya mbóka na bísó óyo ezalí na kati ya bokoko na bísó, ekolakisa ndenge ba koko bazalaki kovanda na mboka na bísó pe kobatela ba zamba pe ba bibuele nionso.
Bonkámá bwa XX
Bonkámá bwá 20 (XX), bonkámá bwá ntúkú míbalé o manáka ma Gregɔr, bozalí mibú nkámá miye mibanbí mokɔlɔ mwa yambo ya sánzá ya yambo mobú mwa 1901 tíí mobú mwa 2000 mokɔlɔ mwa 31 sánzá ya zómi na míbalé.
Lipatɛ́
Lipatɛ́ tǒ Kúkule
Loyémbo la moluki
Ntángo basani basúsu bazalí kobombana, moluki akozala nsima ya nzeté tǒ ya efelo mpé akokanga mǐso mpé akoyémba loyémbo luye
'''  Kúkule elombé Mwǎna nyaó ekɛ́ngɛ Kanga bato, elombé Yě wana azalí koyâa ekɛ́ngɛ Bobómbana malámu na nsima ndáko eh eh'''
Mpé nsima ya koyémba loyémbo lûná ye akoganga na makasi Nayaâ mpɔ̂ na kosɛ́ngɛ nzéla na basani basúsu sɔ́kí yě akoki kobanda koluka bangó. Sɔ́kí basani basúsu bayanoli yaka, moluki akofungola miso mpé nsima akobanda koluka basani basúsu.
Loléngé losúsu la lisano liye likosenga basani babómbana tɛ́ kasi bakomikebisa na ntina 'te moto óyo azalí na lipatɛ́ asimba bangó tɛ́ mpó lipatɛ́ ekoma na ngala na bango tɛ́. Moto óyo azalí na lipatɛ́ akoluka kopɛsɛ lipatɛ́ na moto mosúsu na kosimbaka yě mpé sɔ́kí ye asimbi mosani mɔ̌kɔ́, lipatɛ́ likomi lya mosani wana. Mpɔ̂ na komikebisa na moto óyo azali na lipatɛ́, basani bakokima na lombango mpenzá. Lisano likobanda loléngé lɔ̌kɔ́ na liye likosenge basani babómbama. Basani bakopɔnɔ esíká yɔ̌kɔ́ eye bangó bakobênga mamá. Esíká êná ezalí esíká moluki (moto óyo azalí na lipatɛ́ akoyémba loyémbo luye lukomami o likólo) mpé nsima ya loyémbo lûná akolanda mɔ̌kɔ́ ya basani mpɔ̂ na komosimba na ntina ya komopɛsɛ lipatɛ́. Mamá ezalí mpé esíká eye mosani nyɔ́nsɔ óyo amoni 'te asili kolemba akoki kokima mpé kosimba. Sɔ́kí mosani asimbi (akangi) mamá, moluki akoki kopɛsɛ yě lipatɛ́ lisúsu tɛ́. Sɔ́kí mosani asimbi mamá tɛ́ kasi alingi kopéma mwa mokɛ, yě akosangisa misapi mya yě mísáto esíká mɔ̌kɔ́ mpé akosimba likólo lya moto mwa yě na kogangaka na makasi bwɛ́. Kasi kosɛngɛ bwɛ́ ekozala ya ngonga mokɛ mpé ekoki kowumela tɛ́ lokóla moto óyo akangi mamá.
Sɔ́kí bǎna bazalí kosakana loléngé luye la lipatɛ́, bangó bakoyémba ntángo moníngá na bangó azalí kolanda bangó mpɔ̂ na kobapɛsɛ lipatɛ́. Bangó bakoyémba luyémbo luye.
'''   Eh, eh lipatɛ́ ya .....    Eh, eh lipatɛ́ ya .....    Eh, eh lipatɛ́ ya ..... ''' Na nsúka ya lisano mpenzá ntángo bǎna basilisi kosakana bangó bakoki koyémba na lisangá mpɔ̂ na moto ya nsúka óyo atikali na lipatɛ́ loyémbo luye;
Bobɔngisi
Bobɔngisi ezalí ndéngé ínsɔ ya kobongisa físi na bolongoli tǒ bobakisi liloba, loléngé la kosálela tǒ liziba lya yangó.
Thierry Sinda
Thierry Sinda aza mokomi ntoki mpé mokomi ya masolo ya Mboka Kongó-Brazzaville.
Maria wa Nazaleti
Maria wa Nazaleti (Lialame מרים Mariam) azalakí mamá wa Yézu-Klísto.
Bundu dia Kongó
Bundu dia Kongó (BDK) esalami na Ne Mwanda Nsemi na sánzá ya 6 mobú mwa 1969. Bundu dia Kongó ezalaka míngi na Bas-Congo na Kongó-Kinsásá.
Maria wa Nazaleti
Nkómbó Maria eútí na ligresi Μαριαμ, mpé na liyuda Myriam מרים, azalí elɛngɛ́ mwǎsí wa mbóka Judee, azalí mpé mamá wa Yésu wa Nazareti. Ekelézya ya bamumpɛ́ mpé ya ba-orthodoxe ipésaka yě esíká ya lokúmu, mpé imóbêngí Ngɔndɔ Maria (míngi mpenzá epái ya bamumpé) mpé Mama wa Nzambe (míngi mpenzá epái ya *ba-orthodoxe), mpé yě apésɛ́mí esíká ya lokúmu lonɛ́nɛ mpénza.
Kɛlɛlɔ́ekɛ́
Kɛlɛlɔ́ekɛ́ (tǒ ''kalinɛ́ti) ezalí esálele ya mizíki ya mopɛpɛ ezalí na tiyó ya silɛ́ndɛlɛ, mwâ kɛlɛlɔ́.
Maria wa Nazaleti
Libota
Mamá ya Maria azalakí Santu Anna, tatá azalakí Santu Yoakima. Bána ya Maria bazalakí: Yézu, Yakobus, Yoses, Yudas mpé Simon. Eklezya Katolike elobí: bazalakí bandɛko (cousins) ya Yézu; bamissioni balobí: bazalakí bandɛko (frères) ya Yézu.
Thierry Sinda
Bomoyi
Thierry Sinda aza mwana ya Martial Sinda.
Maria wa Nazaleti
Maria na boyókani bwa sika
Mikanda mya Matayo mpé ya Luka mipɛsi lisoló lya lisákólá lya mwanzɛ *Gabriel, ntángo mwanzɛ Gabriel apɛ́sɛki Maria mpé nsima Yosefu óyo alakáká libála na Maria lisákólá lya bokangemi bwa zémi ya Yésu na bozángi bosangisi nzóto na mobáli. Makomi ma Luka mazalí kopɛ́sɛ esíká enɛnɛ na Maria ntángo makomi ma Matayo mapɛsi esíká enɛnɛ na Maria tɛ́.
Makomi mazalí nsima koloba bolakisi bwa Yésu na Tɛmpɛlɔ́ kolandaka bonkɔ́kɔ bwa bangó buye busengi 'te mwǎna wa libosó nyonsɔ wa mobáli na libóta akosɛ́ngɛlɛ kosómbama. Simoni akotatola minyɔ́kɔ miye Maria akoyóka, nsima epɛsi lisapo lya bobúngi bwa Yésu o mibú zómi na míbalé ntángo bangó bamatáká bomati bwa mobú na mobú o tɛmpɛlɔ́ ya Yerusalemi: ezaláká babóti ba yě o nzelá ya bozóngi mbóka Nazaleti, mwǎna Yésu akotikala na tɛmpɛlɔ́ mpó na *kodiscuter na banganga ba mibeko.
Na bondimi bwa sika, Maria akobima lisúsu ntángo Yésu akokɛndɛ limpáti linɛnɛ lya libála epái wápi akobóngola mái na víno, mpé lisúsu mbala eye Maria azaláká komoluka ntángo yě azalaka kotéya, mpé ya nsúka ntángo Yésu abákamáká o ekulúzu. Mwǎna wa yě Yésu akotíka yě o mabɔ́kɔ ma moyékoli óyo yě alingaka míngi na nkómbó ya Yoane.
«Yesu, amɔni mamá wa yě mpé mpɛmbɛ́ni wa yě moyékoli óye yě alingaka míngi mpenzá, alobi na mamá wa yě: Mwǎsí, tála mwǎna wa yɔ̌. Mpé nsima akoloba na moyékoli wa yě: Tála mamá wa yɔ̌. Mpé, bandá ntángo êná, Yoani akokamata Maria o ndáko wa yě mpé bakokóma kofánda elɔngɔ́.»
Yě azaláká na bayékoli mokɔlɔ mwa pantekote.
Ndimbola ya nsima ya boyókani bwa sika ekotála kokoba ya bomɔi bwa yě mpé liwâ lya yě na Éphèse.
Bongɔndɔ bwa sékô sékô ya Maria
Kokanga zémi na bozángi bosangisi nzóto na mobáli (Loléngé luye zémi ya Yésu ekɔtɔ́kɔ́ mpé yě abótamáká ntángo Maria azaláká ngɔndɔ) endimama na baklisto bansɔ mpó 'te ekomamá na mikanda mya boyókani bwa sika; kasi ezali bôngó tɛ́ na bongɔndɔ bwa sékô sékô bwa Maria (Loléngé la kotíkala ngɔndɔ bomɔi bwa yě mobimba) endimami na bwányá bwa bonzámbi bwa ekelezia ya bamumpɛ́ mpé ya eyamba ya *baorthodoxe kasi ebóyamá na bwányá bwa bonzámbi bwa eyamba ya bamisioni. Boyambi buye buzali mpenzá ya kala, engɛ́bɛ́nɛ́ na *Protévangile ya Jacques; makomi ma mibeko mya ekelézia ya bamumpɛ́ tɛ́ o bonkámá II esíká nini elakisami 'te Maria, mwǎna mwǎsi wa Anne mpé Joachim akabamáká lokóla likabo na Nkóló (eye elingi koloba kotíkala ngɔndɔ bomɔi bwa yě mobimba) na mokáno (voeu) mwa mamá wa yě, mpé nsima apɛ́sɛmɛ́kɛ́ na Yosefu yambo ya kokanga zémi ya Yésu.
Bamisíoni baboyaka boyambi bwa bongɔndɔ bwa sékô sékô ya Maria na kotombolaka makomi ma boyókani bwa sika maye mazali koloba na ntina ya bandeko ba Yésu ba mibali mpé ba bǎsí. Minei bakomami na Matayo 13,55 mpé na Malako 6,3
«Óyo azalí mwǎna ya mokabínda tɛ́? mamá wa yě ndé Maria? *Jacques, Yosefu, Simoni mpé *Jude, bazalí bandeko ba yě tɛ́?» «Óyo mokabínda tɛ́, mwǎna wa Maria, mpé ndeko ya *Jacques, ya Yose, ya *Jude mpé Simoni? mpé bandeko ba yě ba bǎsí bazalí tɛ́ na kati kati na biso? Mpé ye azaláká mpó na bangó libaku.»
Mokanda mwa Matayo, na mokapo mwa 12 molobi 'te Maria mamá wa Yésu mpé bandeko ba yě bazaláká libándá. Balingáká komɔnɔ Yésu ntángo yě azaláká ontei ya ndáko. Ntángo moto mɔ̌kɔ́ alobi: Tála, mamá mpé bandeko ba yɔ̌ bazalí libándá mpé bazali koluka kosolola na yɔ̌."
Ezalí ndé bonkókó bwa *baorthodoce, engɛ́bɛ́nɛ́ na *Protévangile ya Jacques, ndeko wa Yésu ya mobali óyo bakaboli na yě tatá mɔ̌kɔ́ (mobóti mpé mobɔ́kɔli, mobóti mpó na Jacques kasi mobɔ́kɔli mpó na Yésu) (Yosefu) kasi bamamá bakɛsɛnɛ, mwǎna óyo abótami na libála lya yambo ya Yosefu óyo akufeláká mwǎsí mpé abáláká Maria ngɔndɔ óyo abonzelamáká na Nkóló tǒ lisúsu, engɛ́bɛ́nɛ́ na bonkókó bwa bamumpɛ́ mpé bwa *baorthodoxe, bandeko ba Yésu baye babótami na libóta lya tatá (batatá-mwǎsí, batatá-nkulútu, batatá-lɛki) tó ya mamá wa yě (banɔ́kɔ́, bamamá-lɛki, bamamá-kulútu) baye babêngi na lifalansé cousins. Na lingála mpé na nkóta isúsu lokóla nkóta ya *slaves bǎna bansɔ babótami na ngámbo na ngámbo ya libóta bamibêngamaka bangó na bangó ndeko, mpé na mangómbá ma kalakala ntángo bangó banso bazaláká kofánda elɔngɔ́, bǎna baye babótami na ngámbo ya tatá tǒ ya mamá bazaláká komibêngana na bǎna baye babótami na tatá tǒ mamá ndeko mpé bazalí bo bandeko. Makomi ma boyókani bwa sika malongobanáká sé na ezaleli ya *orient ya mikɔlɔ na mikɔlɔ. Míbalé o kati na bangó, bakomami na bibiliya lokóla bǎna ba "Maria, mamá wa *Jacques le mineur mpé ya Yose" na Matayo 27,56 mpé Malako 15,40 etalisi Maria, mwǎsí ya *clopas engɛ́bɛ́nɛ́ na mokanda mwa Yoane 19,25, ya misato *Juse amibengi ndeko ya *Jacques kasi ya Yésu tɛ́. (Jude 1), ya mínei Simoni alakisami na pólélé lokóla mwǎna abótami na ndeko ya tatá mɔ̌kɔ́ na tatá mobɔ́kɔli wa yě, mwǎna ya Clopas ndeko wa Yosefu, na lisoló lya ekelézya ya Eusebe ya Cesaree
Bibiliya epɛsi eyano na mokanda mwa Luka. Ntángo mwanzɛ́ asakoláká koyaa ya bokangemi bwa zémi ya Yésu, Ngɔndɔ Maria ayanoláká: "ndéngé níni yango ekosálama mpamba 'te ngai nayébi mobali tɛ́ ?", eyano ya nkamwa mpámba te likonga lisiláká kopikama mpó na libála lya yě mpé kala míngi tɛ́ akobálana na miso ma bato bansɔ na Yosefu. Sɔ́kí Maria akanisáká kofánda na bosangisaka nzóto na Yosefu nsima ya libála, yě alingáká komɔnɔ lisákólá lya mwanzɛ nkamwa tɛ́ (akokóma na zémi). Lisákólá liye "nayébi mobali tɛ́" ezalí limbola lya botósi koúta na ligresi liye lilingi koloba "Nasangisa nzóto na mobali tɛ́"
Toma ya Aquin, mokomi wa *référence ya ekelézya ya bamumpɛ́, akoyekola likambo liye na loléngé la bozindo mpé ya mayɛlɛ (*méthodique) mpenzá o (sa Somme Théologique), IIIa pars, Q. 28, art. 2 à 4: atikele ya 2: Bongɔndɔ ntángo ya bobóti, atikele ya 3: Bongɔndɔ nsima ya bobóti, atikele ya 4: Likambo lya kolapa ndáí mpó na bongɔndɔ (Liye lizalí likambo likɛ́sɛni mpé lya nsɔ́mí na liye lya libosó (*précédente)). Toma ya Aquin asúkisi 'te Maria azalí ngɔndɔ wa sékô sékô mpé na bolapi ndáí ya bongɔndɔ.
Mosantú Ogistini azalí kotánga makomi mpó na likambo liye lya bongɔndɔ bwa sékô sékô ya Maria: «Azóngisi ngáí na ekuke ya libándá ya ekelézya, na ngámbo ya monyɛlɛ. Kasi ezaláki ya kokangama. 2. Mpé Yawhe andobeli: Ekuki eye ekokangama, mpé ekofungwama sɔ́kɔ mokɛ́ tɛ́ mpé moto atâ mɔ̌kɔ́ tɛ́ akokɔtɔ, mpámba tɛ́, Nzámbe ya Israel akotɔ́kɔ́ wâna. Ekotíkala ya kokanga.»
Eteni esúsu ya mokapo mwa bibiliya na Likambo liye:
Bas-Uélé
Bas-Uélé ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Maria wa Nazaleti
Bongɔndɔ bwa sékô sékô ya Maria
"Tála eye elobi Monsantú, Ya solo, eye apɛ́sɛmi fungola ya Dawidi, eye efungolaka, mpé moto mɔ̌kɔ́ te akoki kokanga mpé ekangaka mpé moto mɔ̌kɔ́ tɛ́ akofungola.
Pas de Faux pas
Pas de faux pas ezali páláki ya Yambo ya Koffi Olomide na lisanga ya Quartier Latin.
Maria wa Nazaleti
Nzémbo
Tálá: Nzémbo ya Maria (lístɛ)
Pas de Faux pas
Ekelami
Pálaki ya Pas de faux pas ekelamaki na
Maria wa Nazaleti
Ndáko-Nzámbe ya Maria
Ndáko-Nzámbo ya Maria ya Eklezya Katolike:
Kamerun
Kamerun (Cameroun o lokóta ya falansé) ezalí esé ya Afríka ya Mambénga. Ezali na ndelo ya Nizeria na límbe mpe na nola; Tsadi na nola-monyɛlɛ; Santrafríka na monyɛlɛ; mpe Gine mambenga, Gabɔ́ mpe Republiki ya Kongo na sudi. Libongo na yango ezali na Gulfe of Biafra, eteni ya Golfe ya Guinée mpe ya mbu Atlantíki. Na tina ya position stratégique na yango na croisement entre Afríka ya límbe na Afrique centrale, e classé lokola ezali na ba camps nionso mibale. Pene na bato na yango milió 25 balobaka minɔkɔ ya mboka 250.
Lisapo
Bato ya liboso oyo bafandaki na teritware yango bazalaki na sivilizasio ya Sao zingazinga ya Laki Tchad, mpe babomi-nyama ya Baka oyo bazalaki koyanganisa banyama na zamba ya mbula mingi na sudi-ɛsti. Bato ya Portugal oyo bazalaki kolukaluka bakómaki na libongo yango na ekeke ya 15 mpe bapesaki esika yango nkombo Rio dos Camarões (Ebale ya Crevettes), oyo ekómaki Kamerun na Lingelesi. Basoda ya Fulani babandisaki Emirat Adamawa na nɔrdi na ekeke ya 19, mpe bato ya bikólo ndenge na ndenge ya wɛsti mpe ya nɔrdi-wɛsti batyaki bakonzi ya nguya mpe ba fondoms.
Lokoloní
Kamerun ekomaki colonie ya Alémani na 1884 eyebanaki na kombo ya Kamerun. Nsima ya Etumba ya Liboso ya mokili mobimba, ekabolamaki kati na Falansia mpe Ingɛlɛ́tɛlɛ ndenge Société des Nations epesaki mitindo. Lingomba ya politiki Union des Populations du Cameroun (UPC) ezalaki kotombola lipanda, kasi Falansia epekisaki yango na bambula ya 1950, mpe yango esalaki ete batomboki ya bonsomi ya ekólo bábunda kati na mampinga ya Falansia mpe ya UPC tii na ebandeli ya 1971.
Lipandá
Na 1960, eteni ya Kamerun oyo ezalaki na bokonzi ya Falansia ekomaki lipanda, lokola Republíki ya Kamerun, na nse ya mokonzi wa ekólo Ahmadou Ahidjo. Eteni ya sudi ya Kamerun ya Ingɛlɛ́tɛlɛ esanganaki na yango na 1961 mpo na kosala Republíki fedelali ya Kamerun. Fédération esundolamaki na 1972. Mboka yango ezwaki nkombo ya Republíki unifiée ya Kamerun na 1972 mpe ezongaki na Republíki ya Kamerun na 1984 na mobeko ya mokonzi ya mboka óyo mokonzi wa ekólo ya ntango wana Paul Biya azwaki. Paul Biya, mokonzi wa ekólo ya lelo, azali kokamba mboka wuto 1982 nsima na botiki mosala ya Ahidjo; azalaki liboso na ebonga ya ministre-mokonzi kobanda 1975. Kamerun etambwisami lokola République présidentielle unitaire.
Nkota
Minɔkɔ ya Leta ya Kamerun ezali Lifalansé mpe Lingɛlɛ́sa, minɔkɔ ya Leta ya kala ya Kamerun ya Lifalanse mpe ya Kamerun ya Grande-Bretagne. Bato na yango ya mangomba bazali mingimingi baklisto, na mwa ndambo monene oyo bazali kosalela Lingomba ya Bamizilma, mpe basusu bazali kolanda bindimeli ya bonkɔkɔ. Ekutanaki na matata uta na bateritware oyo balobaka Anglais, epai wapi bato ya politiki balobelaki décentralisation monene mpe ata kokabwana to lipanda mobimba (lokola na Conseil national ya Kamerun ya súdi). Na 2017, matata mpo na kosala l’Etat Ambazonien na ba territoires oyo balobaka Anglais ekómaki makasi mpe ekómaki bitumba ya polele.
Mambí ma nsé
Ebele ya bato ya Kamerun bafandaka lokola basali bilanga mpo na kobikela. Mboka yango ebengami mingi mingi "Afrika na miniature" mpo na bokeseni na yango ya mabele, ya nkota mpe ya mimeseno.[13][10] Biloko oyo ezali na bomoi ezali bongo mabongo, esobe, bangomba, bazamba ya mbula, mpe ba savane. Esika na yango oyo eleki molai, oyo ezali pene na mɛtrɛ 4 100 (13 500 ft), ezali Ngomba Kamerun na Etúká ya Sudi-Wɛsti. Bingumba na yango oyo ezali na bato mingi ezali Douala na Ebale Wouri, mboka-mokonzi na yango ya nkita mpe libongo monene ya mai; Yaounde, mboka-mokonzi na yango ya politiki; mpe Garoua. Limbe na Sud-Ouest ezali na libongo ya mai oyo ezali na bomoi. Kamerun eyebani mingi mpo na ba styles na yango ya miziki ya mboka, mingi mingi Makossa, Njang mpe Bikutsi, mpe mpo na équipe nationale na yango ya football oyo elongi. Ezalí ekólo ya Union africaine, Nations Unies, Organisation internationale de la Francophonie (OIF), Commonwealth des Nations, Mouvement non aligné mpé Organisation de la coopération islamique.
Sofia
Mbóka tǒ engumba  ezalí mbóka-mokonzi ya Bulgaria.
Mpámbo
Mpámbo (boyíké mpámbo) mosɔ́pi tǒ nzinzi tǒ mpé lisúsu mbísi ya ekɛ́ ya sɔ̂lɔ́ tǒ ya lokutá eye etíyamka o ndɔ́bɔ mpɔ̂ na kokanga mbísi.
Likwala
Likwala ézali étuka ya Kongó-Brazzaville. Mbóka-mokonzi eza Impfondo.
Mokíla-ngola mwa ndáko
Mokíla-ngola mwa ndáko (Phoenicurus ochruros) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé ya mbóka na Erópa, Afríka mpé Azía. Losála la Mokíla-ngola mwa nkáko bazalí mbwé a makási. Elongi ezalí moíndo mpé mokíla ezalí ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 14 cm, bozito ezalí 17 g. Na eloko malíli kokende na Méditeranéa mpé Afríka ya nola.
Eboló
Eboló ezalí eténi ya libosó ya likólo ya elongi na moto. Mbala isúsu babêngí ebɛbɛlɛ eboló. Ezalí eténi ya lomposo ezalí na nkíkí íbalé o nsé mpé nsúki o likólo. Nsima ya yangó ezalí mokúwa mɔ̌kɔ́ ya makási ya ebɛbɛlɛ.
Urechis unicinctus
Urechis unicinctus ezalí loléngé la mosɔ́pi mwa mái. Yango ezalí biléi mpé elíyami ya mobésu na mbóka Zapɔ́ mpé na Kore. Elíyami na mungwa mpé mafúta ya wangila. Na Hokkaido, Zapo, ebêngami ruttsu mpé *served lokóla sashimi tǒ mpé ya kotɔkisa.
Na bilubú bya mbóka Sína, mosɔ́pi muye mulámbami na kikálúngu na kokálingaka na mafúta tɛ́ kasi na mwa mái mokɛ́ tǒ mpé ya kokauka mpɔ̂ na komusálela lokóla umani mpɔ̂ na mpimbó. Motiopi muye ezalí mpenzá *ingredient ya ntína na bilubú bya Shandong mpé bilubú míngi bya Asia.
Balɔ́bi mbísi bamusálelaka lokóla mpámbo na ndɔ́bɔ ya bango. Yango ebêngami na basúsu mbísi nsɔ́ka tǒ mpé lisúsu mosɔpɔ́ ya mái.
Dublin
Mbóka tǒ engumba  ezalí mbóka-mokonzi ya Irlandí.
Fwa-Ku-Mputu (búku)
Fwa-Ku-Mputu ezalí lisolo na lingála ya Bienvenu Sene Mongaba.
Oyo ezalí lisolo ya FKM, elenge mobali moko ya Kinsásá. FKM akanaka Poto pene akufa. Yango wana, babengaka ye Fwa-ku-Mputu. Mokomi alakisi ndoto ya bilenge mingi pe etumba ya mokolo na mokolo po na kokokisa ndoto yango. Alobeli pe likambo ya kosenga mbongo na kelasi pe bwale to minyoko tokutanaka na yango na nzela ya moluka, Poto ezali lola te, Afríka ezalí lifelo te. Soki ozalí na molende pe mbamba, tii ekosimba.
Hélicoptère (Mabína)
Hélicoptère (Mabína) ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Kinsásá.
Bokobandela (búku)
Bokobandela ezalí lisolo na lingalá ya Bienvenu Sene Mongaba.
Kimina azalí kalaka ya letá. Mpiaka likolo ya mpiaka. Akomi koluka na ndenge nyonso po àbima na pasi oyo. Mokolo mosusu, ngenge: ministre alakí ye na moninga ye Kabangu. Bakokende Addis Abeba na koyangana monene ezalí kuna. Bakofutama na ndenge ekoki. Batata oyo basalí mama na ebandoli. Kimina na mwasi na ye bakani kozwa mabele epayi ya Bateke mpo na kosala bilanga. Nzoka nde ministre alongoli kombo na bango pe atie ya basemeki na ye. Kimina pe asalí ye suka na filime. Ekomi nde molukano. Na lisolo oyo, Bienvenu Sene Mongaba alobi na bakonzi ya Kongó. Soki toyangeli malamu te makambo ya mboka, tokokende epai moko tɛ. Tokobandela. Moto akosala na esika na biso azalí tɛ.
Mokúwa
Mokúwa ezalaka eténi ya nzóto ya nyama ya mikúwa eye ezalí ngwí. Lisangá ya mikúwa nyɔ́nsɔ ezalí nkúwa tǒ sikalɛ́ti.
Luigi Mastrangelo
Luigi Mastrangelo (*17 augústo 1975 na Mottola) azalí mosani wa ndembó likoló lya monyámá ya Italya.
Niari
Niari ézali étuka ya Kongó-Brazzaville. Mboká-mokonzi eza Lubomo.
Monkɔ́lɔ́tɔ́ mwâ libale
Monkɔ́lɔ́tɔ́ mwâ libale tǒ mwâ-libale mozalí monkɔ́lɔ́tɔ́ bato basálí mpɔ̂ na komeka mosíká útá mambénga o Mabelé. Bamekí mwâ-libale na lomeko na Nola tǒ Sudi. Bamekí lomeko na Limbe tǒ Monyɛlɛ na mo-molaí (monkɔ́lɔ́tɔ́ molaí).
Ndakisa : Kinsásá ezalí o mwâ-libale 4°16′S (S mpɔ̂ na Sudi), Bangi ezalí o mwâ-libale 4°22′N (S mpɔ̂ na Nola).
Filípi
Filípi tǒ Filípe ezalí nkómbó ya moto. Eútí nkómbó Φίλιππος (Philippos) o ligreki, eye elingí koloba « óyo alingí farása ».
Etuka ya Ituri
Ituri ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Lubuntu
Lubuntu ezalí litámbwisi-masíni na esálela kala (Pentium) mpé síka (64bit). Ezalí na mbángo mpé esálelí nguyá míngi téé.
Falíni
Falíni ezalí ndéngé ya mputulú ekelámí na kotuta tǒ konyíka mbuma, mbóto tǒ monsisá ya nzeté.
Bakokí kokela biléi míngi na falíni. Ndakisa :
Slim Burna
Ekélami
Slim Burna abotama na 11 April 1988 na Essex.
Wɛnzɛ ya Bayaka
Wɛnzɛ ya Bayaka ezalí wɛnzɛ pɛnɛ ya Avenue Kasa-vubu o komíni ya Ngiri-Ngiri na Kinsásá.
Íyo Maria
«Íyo Maria» ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
GLONASS
GLONASS (Globalnaya Navigazionnaya Sputnikovaya Sistema) ezalí sistɛ́mɛ ya boyebi bisíká ya Rusí.
A Portuguesa
A Portuguesa (La Pulutugɛ́shi) ezalí loyémbo-lokúmu o Pulutugal o lokótá liputrugɛ́shi. Ezalí loyémbo-lokúmu la yangó bandá 1910 na Republíki Pulutugɛ́shi. Ekomámákí na Henrique Lopes de Mendonça (*1941; texte) mpé eyémbámákí na Alfredo Keil (*1939; mizíki).
Liputrugɛ́shi
Heróis do mar, nobre povo, Nação valente e imortal, Levantai hoje de novo O esplendor de Portugal! Entre as brumas da memória, Ó Pátria sente-se a voz Dos teus egrégios avós, Que há-de guiar-te à vitória!
Às armas, às armas! Sobre a terra, sobre o mar, Às armas, às armas! Pela Pátria lutar! Contra os canhões marchar, marchar!
Saudai o Sol que desponta Sobre um ridente porvir; Seja o eco de uma afronta O sinal do ressurgir. Raios dessa aurora forte São como beijos de mãe, Que nos guardam, nos sustêm, Contra as injúrias da sorte.
Dieudonné Niangouna
Dieudonné Niangouna azalí mosanoli ya Kongó-Brazzaville. Abótámí o mobú mwa 1976 na Brazzaville.
Sakisó
Sakisó ezalí esálele ya mizíki ya mopɛpɛ.
Ya Mado
Ya Mado ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
Shnɛ́f
Swisi
Ya Mado
Ekélami
Mabína Ya Mado ebanda na Fabregas Mbuyulu. Na palaki ebimaka na Mascara.
Ebénéli
Ya Mado ebinamaka néti mwasi na mobali bazo sangana.
Shnɛ́f
Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́ (LIBIMO)
Etuka ya Sankuru
Sankuru ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Lubomo
Lubomo tǒ mpé Dolisie ézali engumba ya Kongó-Brazzaville. Eza mbóka-mokonzi ya étúka wa Niari.
Etánda ya eleli ya ebandela
Etánda ya eleli ya ebandela ezalí etánda na eleli ya ebandela, na kelási 1 na etéyelo ya yambo.
Warsaw
Mbóka tǒ engumba  ezalí mbóka-mokonzi ya Poloni.
Berlin
Mbóka tô engumba Berlin (Berlin na lokóta ya Lialémani) ezalí mbóka-mokonzi ya Alémani. Ezali engumba monɛ́nɛ, na efúku 3,44 ya bato (2010).
Pingwini
Pingwini ezalí ndɛkɛ ya Antartika. Epumbwí téé, enyanyí mpé epumbwí na máyi.
Petelo
Petelo, Petro, tǒ mpé Piere ezalí nkómbó ya moto. Eútí nkómbó πέτρος (petros) o ligreki, eye elingí koloba « libángá ».
Monkɔ́lɔ́tɔ́ molaí
Monkɔ́lɔ́tɔ́ molaí tǒ mo-molaí mozalí monkɔ́lɔ́tɔ́ bato basálí mpɔ̂ na komeka mosíká o Limbe tǒ Monyɛlɛ útá Londoni. Bamekí mo-molaí na lomeko na Wɛ́sita (Limbe) tǒ Ɛ́sita (Monyɛlɛ). Bamekí lomeko na Nola tǒ Sudi na mwâ-libale (monkɔ́lɔ́tɔ́ mwâ libale).
Ndakisa : Kinsásá ezalí o mo-molaí 15°17′E (E mpɔ̂ na Monyɛlɛ), Washington ezalí o mwâ-libale 77° 02’ 12’’ W (W mpɔ̂ na Limbe).
Wɛnzɛ ya bikeko
Wɛnzɛ ya bikeko ezalí wɛnzɛ na engumba ya Kinsásá, o komíni ya Gombe.
Sofibanque
Sofibanque ezalí ebombelo ya Gombe na Kinsásá mpé bitúká. Mokonzi azalí Abdallah Wazni, moyángeli azalí Hassan Wazni ya Liban.
Etuka ya Tanganyika
Tanganyika ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Nkɛ́kɛ́lɛ́
Nkɛ́kɛ́lɛ́ tǒ kalaváti ezalí eténi elaí ya elambá bakangaka na kɔlú tǒ eténi ya semísi eye ezíngaka nkíngó. Ezalí na lizíta ya kitɔ́kɔ na libosó ya kɔlú mpé ekitaka likoló lya semísi.
Molɔ́bi mbísi
Molɔ́bi mbísi (boyíké Balɔ́bi mbísi ) azalí moto óyo asálaka mosála ya kokanga mbísi o mái lokóla mosála mwa lobíko.
Esálele ya mizíki ya mopɛpɛ
Esálele ya mizíki ya mopɛpɛ ezalí esálele ya mizíki ya mopɛpɛ.
Ekolo (nyama)
Ekolo tǒ litámbí tǒ litámbé ezalí eténi ya nzóto ya nyama ekosálisa na kotámbola.
Dättlikon
Dättlikon ezalí mbóka ya Swisi ya Erópa.
Fwengi
Fwengi ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Kinsásá.
Noblesse oblige
Noblesse oblige ezali páláki ya Yambo ya Koffi Olomide na lisanga ya Quartier Latin.
Fwengi
Ekélami
Mabína ya Fwengi ebanda na Roi David ya Wenge Musica Maison Mère. Na palaki ebimaka na Alerte générale.
Ebénéli
Fwengi ebinamaka olingisi lokéto obaluki.
Noblesse oblige
Ekelami
Pálaki ya Noblesse oblige ekelamaki na mboka ya Fransia o mobu 1993.
Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́
Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́ tǒ Lisangá lya Bikólo bya Mokili mobimba (LIBIMO tǒ LBM) lizalí lisangá lya molɔ́ngɔ́ liye lizalí kosangisa bikólo bínsɔ bya molɔ́ngɔ́ kolongola kaka bikólo bikɛ́ biye bizalí na lisangá lîna tɛ́. Mwǎngo ya lisangá liye ezalí koluka kímyá na molɔ́ngɔ́.
Bruno Tshibala
Bruno  azalí moí-politíki mpé mbulamatári wa Kongó-Kinsásá bandá mokɔlɔ 7 sánzá ya nsambo 2017.
Mosálá mwa Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́ o Kongó-Kinsásá
Mosálá mwa Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́ o Kongó-Kinsásá (MONUC na lifalansé bandá mobú mwa 1999 téé mokɔlɔ mwa 30 sánzá ya 6 mobú mwa 2010, mpé MONUSCO bandá mokɔlɔ mwa yambo sánzá ya 7 mobú mwa 2010 téé lɛlɔ́)
Mbándáká
Mbándáká ezalí engumba ya libongo o etuka ya Equateur o Ekolo Kongo ya Demokrati, oyo ezali mboka-mokonzi ya etuka. Engumba yango ezali esika ya ntina ya kotelemela na ebale kati na bingumba ya Kisasa mpe ya Kisangani.
Engumba yango eyebanaki liboso na nkombo Coquilhatville (nkombo ya Camille Coquilhat, ebengamaka [kɔklatvil]) tii na 1966. Ba communes mibale, oyo ya Mbandaka mpe oyo ya Wangata, esali engumba yango, mokomoko ezali na bitúká 10.
Lisanga moko ya mindelo na Wangata esakisaka malamu ete mondelo ya ekwater eleka wana.
Engumba ya mbandaka ezali na bomengo mingi ya banzete, baniama mpe bambisi lolenge na lolenge. Eala, ebombeli nzamba moko monene ezwami na mbandaka, yango ekelama na Léopard ll
Lisapo
Na tango ya bowumbu ya Léopold II, Engumba ezalaki kaka esika ya boyambi mpe botindi mikanda mpe basango, ekambamaka na moyibelgiki moko Camille Coquilhat (1863-1891), oyo kombo na ye ekomaki kombo ya etuka tee na 1966, tango tata Mokonzi Mobutu azwaki mokano ya kobongola yango.
Na 1883, Stanley atelemaki na kilomètres motoba na sudi, na Wangata, tango azalaki komata na ebale na ngambo ya Kisangani, mpe abengaki etini oyo "Equateur" mpe bayibelgiki batiaki etonga ya sango mpe ya mikanda na bango ya liboso kuna. Na 1891, basundolaki Wangata pona Mbandaka. Banda wana, mboka-mokonzi ya Equateur esalemi na bingumba mibale, Wangata mpe Mbandaka, oyo ezali kokola ntango nyonso.
Esalemaki lokola distriki ya Engumba na 1895, ezuaki lingomba ya Engumba na sanza ya libwa ya 1958. Ekoma Engumba mokonzi ya etuka ya "Cuvette Central" na 1963.
Litongisi ya Engumba epesamaki engebene na ebale, maboko na yango mpe bamayi ya mikie oyo ebwakami o kati na yango. Ezalaki na Mbandaka nde elenge Mobutu asalaki ndambo ya kelasi na ye.
Engumba yango ezalaki esika ya koboma bato mingi mingi mingi ya ba Hutu na tango ya Etumba ya liboso ya Congo, kobanda le 13 ti 17 ya sanza ya mitano ya 1997.
Eyangeli
Engumba yango ezali na bingumba ya mikie 2, ekabolami na biteni ya biyangeli :
1. Mbandaka : Air Congo, Bakusu, Basoko, Bokala, Djombo, Ikongowasa, Ibanda, Ipeko, Mambenga mpe Mbandaka-Inkole
2. Wangata : Bolenge, Bobwanza, Bongonde, Bongondjo, Bosomba, Boyera, Ituri, Inganda, Maman-Balako mpe Wendji-Secli
Chairman Koyo
Chairman Koyo tǒ Jacques Koyo azalí moyémbi wa Kongó-Brazzaville.
Mbándáká
Motango mwa bato
Motango ya bayimbadaka ezwami na 1,188,000 na 2015 kasi ezali kaka ya komata.
Lizwami
Ezwami na mopanzi ya mwasi ya ebale ya Kongo na se ya ya ebale ya Ruki, ezali na 720 km na ebale mpe 1.180 km na nzela ya ekolo RN8 nord-est ya Engumba mokonzi Kinshasa. Ezali na mwa bakilometele likolo ya équateur.
Abeti Masikini
Abeti Masikini  (abótámí o 1954 na Kisangani, akúfí o 1994) azalakí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Diski
1973: Pierre Cardin présente Abeti (Pathé Marconi)
1976: Abeti à Paris (Pathé Marconi)
1977: Abeti Masikini (Edition la Boétie)
Litúmá
Litúmá liwuti na lokótá la swahili mpé lizali makémba maye batúti nsima ya komatokisa. Elíyamaka na biléi loléngé balíyaka fufú.
Abeti Masikini
Diski
1977: Visages (RCA)
Litúmá
Nkásá o libándá
Litúmá o saáni ya libosó
Kébó
Kébó ezalí lisano lya bǎna. Yangó ezalí lisano lya lisangá, bǎna basengeli kozala likólo lya mínei mpɔ̂ lisano ezala kitɔ́kɔ mpé elɛngi. Bangó bakoyémba mpé bakobína mpé mɔ̌kɔ́ mɔ̌kɔ́ bakobima o libosó lya baníngá ba bangó mpé bakozóngisa maloba ma loyémbo mpé nsima bakomitika na kopɛ́sɛkɛ mokɔngɔ na baníngá ba lisano. Baníngá ba lisano bakomokamata na mabɔ́kɔ mpé bamobwaka o likólo.
Litúmá
Nkásá o libándá
Litúmá
Kébó
Nzémbo ya Kébó
'''  Kébó ebandi eh   Balela ngáí balela kala ...................... (Mosani oyó azali na ngala akopɛ́sɛ nkómbó ya yě mpé liloba alingi liboso ya komitika) '''
Abeti Masikini
Diski
1978: Abeti: Kupepe Suka (RCA)
1980: Mokomboso (Edison)
1981: Dixième anniversaire (Safari Ambiance)
1982: Abeti:I love you
1983: Abeti: Naleli (Zicka Production)
1984: Abeti/ Eyenga Moseka : le duo du siècle (Bade Star Music/IAD)
1984: Sens unique (Bade Star Music/IAD)
1985: Ba mauvais copiste (Bade Star music)
1985: Samoura (Bade Star Music )
1986: Je suis fachée (Bade Star Music)
1987: En colère (Bade Star Music)
1988: Scandale de jalousie "maxi 45 tours" (Polygram)
1990: Reine du soukouss (AMG/Polygram)
1997: Best of souvenirs souvenirs vol 2 (Declic)
2005: 1ER Best of (Akuesson World Wide)
Film mpé video
1978: Abeti en Holland (Radio Netherlands)
1988: Abeti au Zenith (VHS) (Jimmy International)
2008: Best of clips (DVD) (Akuesson World Wide)
Ngɔmbɛ
Ngɔmbɛ ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o bitúka ya Mambénga. Bangɔmbɛ bavándaka pɛnɛ o ebale Kongó útá Lisala kin’o Makanza, mpé pɛnɛ o engumba Aketi. Mpé bavándaka pɛnɛ mbóka ya Bambuzá, Bamɔngɔ mpé Batembo.
Shanghai
Shangai ezalí engumba epúsí monɛ́nɛ mpé etúká ya Sína. Evándaka o ngámbo íbalé ya ebale Yangzi.
Shangai ezalákí engumba monɛnɛ́ tɛ́ bosó mibú mya 1800, o nsima ekómákí libóngo lya bonkita na bisé bya Mpótó. Na mokɔlɔ mwa lɛlɔ́ ezalí libóngo lipúsí monɛ́nɛ lya Mabelé. Ndé ezalí engumba ya ntína o Sína, bato míngi bakɛndaka na Shangai mpɔ̂ na konkita, kasi mpé mpɔ̂ na matámboli ya esɛngɔ.
Palató (etúká)
Plateaux ézali étuka ya Kongó-Brazzaville. Mbóka-mokonzi eza Djambala.
Losako mamá Mbɔ́tɛ
«Losako mamá Mbɔ́tɛ» ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Les anges adorables Vol.2
Les anges adorables Vol.2 ezali Palaki ya Minéi ya Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain.
Ebɛ́mbɛ́
Ebɛ́mbɛ́ ezalí nyama na ezalela ya mwǎsí, ekokí kozala na zémi mpé kobóta. Ekɛsɛ́ní na molómi.
Saskhori
Saskhori ezalí mbóka na Zolozi.
Etuka ya Lualaba
Etuka ya Lualaba ezwami na ngele ya Ekolo Kongo ya Demokrati.
Molómi
Molómi tǒ molúmi mozalí nyama na ezalela ya mobáli, mokokí kozala na zémi tɛ̂. Mokɛsɛ́ní na ebɛ́mbɛ́.
Etuka ya Lualaba
Mbóka-mokonzi : Kolwezi
Nzángó
Nzángó ezalí lisano liye ekoki kosálama na bato babalé tǒ ebelé tǒ mpé lisúsu na masangá mabalé. Basani babalé bakobɛtɛ (atâ sɔ́kí ezalí ya masangá, káka basani babalé bakobɛtɛ, mɔ̌kɔ́ ya lingómbá mɔ̌kɔ́, mosúsu ya lingómbá lisúsu. Nsima bakokoba kobɛtɛ Ɛngɛ́bɛ́nɛ́ ya motíndo mwa lisano). Basani eye bazalí kosana, bakopúmbwa mpé bakobɛtɛ mabɔ́kɔ ma bango elɔngɔ́ nsima bakobimisa lokolo mɔ̌kɔ́ libosó ntángo bangó bazalí kosunda na mabelé. Bangó babɛti lokolo mɔ̌kɔ́(na bosɔ̂lɔ́ lokolo mɔ̌kɔ́ ezalí makolo makeseni, kasi yangó ebêngami lokolo mɔ̌kɔ́ mpó makolo makútani. Basani basangeli kotálana mpó na kobɛtɛ nzángó) tǒ lokeseni (áwa basani bakobɛtɛ lokolo mɔ̌kɔ́ kasi lokóla bangó batálani, yangó ebêngami makolo makeseni mpó lokolo la mosani mɔ̌kɔ́ ezalí na ngámbo mɔ̌kɔ́ mpé lokolo la mosani mosúsu luzalí na ngámbo esúsu.).
Nzémbo ya nzángó
'''  Ngala ya mwǎna bato, bokofúta lóbí lóbí lóbí lóbí, ekómi ya nyongo. '''
'''   Mɛma yě na wɛnzɛ, sómbela yě mikáté. Sɔ́kí ozóngi osúbaka, yɔ̌ osúbaka. (nzángó ya kozongisa) '''
Maloba ma nzángó
'''  Eh ya bísó, Eh ya bísó, eh ya bísó. ''' mpé lisano likokoba.
Nzángó na mikɔlɔ miye
Na ntángo ya kala, nzángó ezaláká lisano lya bǎna bakɛ́ kasi lɛlɔ́ nzángó ekomá mpé lisano lya bakóló baye bakobɛtɛkɛ lokóla *sport mpé *loisir. Nzángó ya bakóló ezalí na mibéko ebelé, yangó ezalí na ndelo ya bondɔbɔ́ eye basani basengeli koleka tɛ́ mpé sɔ́kí mosani aleki ndelo êna bakoki komobengana na lisano
Nkásá ó libándá
Nzángó<br\> Nzángó video
Basilíki
Bazilíki ezalí ndáko-nzámbe enɛ́nɛ.
Mamá Maria, mamá ya beto
«Mamá Maria, mamá ya beto» ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Wɛnzɛ ya Somba Zigida
Wɛnzɛ ya Somba Zigida ezalí wɛnzɛ na komíni ya Kinsásá o engumba ya Kinsásá.
Ekwêli ya mpɛ́pɔ
Na mokɔlɔ ya 8 sánzá ya yambo mobú 1996 mpɛ́pɔ ya Moscu Airways ekwêlí na wɛnzɛ ya Somba Zigida. Ebomí bato 300 mpé bazokísámí bazalaka áta 500.
Galileo (satɛliti)
Galileo ezalí sistɛ́mɛ ya boyebi bisíká ya Erópa.
Jean-Michel Sama Lukonde
Jean-Michel  azalí moí-politíki wa Kongó-Kinsásá. Azalí Ministɛlɛ mwa yambo ya Guvenemá ya Kongó-Kinsásá bandá mokɔlɔ mwa 12 sánzá ya míbale 2021. Abótámí o france mokɔlɔ mwa 4 sánzá ya mwambe 1977.
Etuka ya Lomami
Lomami ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Wɛnzɛ ya Mariano
Wɛnzɛ ya Mariano ezalí wɛnzɛ na komíni ya Ngiri-Ngiri o Kinsásá.
Djambala
Djambala ézali engumba ya Kongó-Brazzaville. Eza mbóka-mokonzi ya étúka wa Plateaux.
Mobúlú na Bas-Congo na mobú mwa 2007 sánzá ya 2
Mobúlú na Bas-Congo na mobú mwa 2007 sánzá ya 2 Kobanda mokɔlɔ mwa 31 sánzá ya yambo téé mokɔlɔ mwa 3 sánzá ya 2 mobú mwa 2007, na engúmba ya Matadi, Bóma mpé Móanda na etúka ya Bas-Congo (na sidi-wesita ya ), mobúlú muye musopisáká makilá míngi musálamáká kati na bato baye bazaláká bato na lingómbá lya politíki-religieux (boyambi) Bundu dia Kongó na bapɔlisi mpé basɔdá.<br\>
Ɛngɛ́bɛ́nɛ na *Ministre ya *Intérieur, *général Denis Kalume Numbi, bapɔlisi mpé basɔdá zómi bakufáká na bibuni bya batamboli mpé balandi ba Bundu dia Kongó ntúkú sambo na sambo bakufáká na masási ma basɔdá na bapɔlisi baye batindamáká na mbulamatali mpó na kopekisa botamboli bûna. Ɛngɛ́bɛ́nɛ na basáli ba ONU na Kongó-Kinsásá (MONUC) batamboli pɛnɛpɛnɛ na nkámá mɔ̌kɔ́ na ntúkú mísáto na mínei bakufáká mpé bangó *bacondamnáká bapɔlisi na basɔdá mpó na misálá mya bangó na kopekisáká botamboli wâná. Ɛngɛ́bɛ́nɛ na Bundu dia Kongó balandi sɔ́kɔ́ nkámá sambo na ntúkú mítáno basilá kokúfa na bitumba bûna.
Ndáko-nzámbe-mokonzi
Ndáko-nzámbe-mokonzi tǒ katedrále ezalí ndáko-nzámbe wápi epísikɔ́pɔ asálaka mísa.
Bobɔngɔ́ bwa bikelá bwa Kinsásá
Bobɔngɔ́ bwa bikelá (Académie des Beaux-Arts o lifalansé) bwa Kinsásá bozalí bobɔngɔ́ wápi batéyélí bokeli bwa bikeko, bwa mayémi ma lángi mpé bwa lisɛngi.
Monkɔ́lɔ́tɔ́
Monkɔ́lɔ́tɔ́ (tǒ monkɔlɔ́tɔ) tǒ mpé liníɛ ezalí nzelá ya lɔtɔ boyíké mpé ezalí na bonɛ́nɛ tɛ̂. Ekokí kozala :
Eténi ya monkɔ́lɔ́tɔ́ o káti ya lɔtɔ míbalé ebêngámí sɛgimá.
Bernardin Mungul Diaka
Bernardin Mungul Diaka (abótamá mokɔlɔ mwa 12 sánzá ya 11 mobú mwa 1933 mpé akúfá mokɔlɔ mwa 3 sánzá ya 6 mobú mwa 1999) azaláká moyángeli wa yambo o Kongó-Kinsásá úta mokɔlɔ mwa yambo sánzá ya 11 mobú mwa 1991 téé mokɔlɔ mwa 25 ya sánzá êná kaka mpé mobú mûna kaka. Azaláká moyángeli wa Kinsásá kobanda mobú mwa 1992 téé mobú mwa 1996.
Mbɔ́ngí
Mbɔ́ngí tǒ moúli ezalí mái ma botoki.
Kastɔró ya Kanadá
Kastɔró ya Kanadá (Castor canadensis) ezalí kastɔró na Kanadá.
Ɛ mamá Maria mbɔ́tɛ!
«Ɛɛ mamá Maria mbɔ́tɛ!» ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Loyémbo
'''R. Ɛɛ mamá Maria mbɔ́tɛ! '''Ɛɛ mamá wa Yézu mbɔ́tɛ! '''Osengela bísó na mwána wa yó Yézu Mamá Maria mbɔ́tɛ
1. Mokili mobimba mozalí na mpási; Mamá Maria mbɔ́tɛ! Mokili mobimba mozali mpó ya yó; Mamá Maria mbɔ́tɛ!
2. Tozangi elóko ya kopesa yó, Mamá Maria mbɔ́tɛ! Kamata ko, Mamá, losambo la bísó, Mamá Maria mbɔ́tɛ!
3. Mokonzi Yézu mwána wa yó; Mamá Maria mbɔ́tɛ! Olopesa bolingi bwa mwána wa yó, Mamá Maria mbɔ́tɛ!
4. Bana ba yó banso bazalí kosénge yó; Mamá Maria mbɔ́tɛ! Mokili mobimba mozalí se mókó, Mamá Maria mbɔ́tɛ!
5.Olotindela mwínda mwa mwána wa yó; Mamá Maria mbɔ́tɛ! Tozwa bolámu, tokom' o likolo, Mamá Maria mbɔ́tɛ!
Litóngé
Litóngé (boyíké matóngé, Landolphia lanceolata o latɛ́) lizalí mbuma ya nzeté ya matóngé. Kolía mbuma eye ekokí kosílisa mpótá ya libumu.
Paltoga
Paltoga ezalí mbóka ya nola ya Rusí ya Erópa.
Zangul
Zangul ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Brazzaville.
Ekélami
Mabína ya Zangul ebanda na lingomba ya Extra Musica. Na palaki ebimaka na (Etat-Major).
Ebénéli
Zangul ebinamaka na ko tombola mapéka.
Fièvre jaune
Fièvre jaune, kala na lokota ya Angele eyebanaka bo yellow jack, yellow plague, to bronze john,  eza bokono ya makasi kouta na virus . Na ba cas mingi, bilembo bizalak  fièvre, kolenga, kozanga mposa ya kolia, nausé, mpasi ya misunyi ya nzoto mingi mpeza na mokongo, mpe moto mpasi. Mingi mingi bilembo bibandaka kosila nakati ya mikolo mitano. Epayi batu misusu nakati ya mokolo ya boyoki mua malamu, fièvre ezongakaka, babandaka koyoka mpasi na se libumu, mpe mikakatano ya  foie ebandaka kobongola loposo ya nzoto kokoma loposo ya jaune. Soki esalemi, risque ya kotangisa makila mpe mikakatano ya ba rein mpe emataka.
Bokono oyo ewutaka na virus ya fièvre jaune mpe ekabolamaka na ngungi ya mwasi ntango akosuwa. Epesaka bokono obe na batu, ba makaku misusu, mpe lolenge misusu ya ngungi. Na bingumba, ekabolamaka mingi mpeza na ba ngungi ya lolenge ya Aedes aegypti. Virus oyo eza virus RNA virus ya lolenge ya Flavivirus. Eza mpasi kokesanisa bokono oyo na ba maladi misusu, mingi mingi na ebandeli nayango. Mpo na koconfirmer soki mutu azwami nayango, esengelaka kosala examen ya makila na préaction na mulongo ya polymérase.