cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zomɛtɛlí
Zomɛtɛlí ezalí zébi ekoyékola mikɔ́lɔ́tɔ́ mpé bilembo bya molɔ́ngɔ́.
Ismaël Lô
Ismaël Lô azalí moyémbi wa Senegale.
Mosuni
Mosuni tǒ nsuni ezalí biténi bya nyama, bya mbísi mpé bya ndɛkɛ ezwamí lokóla biléi, biye yangó bizalí na mintungá, mpɔ́ngɔ (mafúta ma moto tǒ nyama) mpé bitúpa.
Bâle (engumba)
Ezalí mbóka-mokonzi ya Kanton ya Bâle-Engumba.
Na étando ya 23, 91 km2, engumba loye ézakaki na 166,173 bato.
Nimi ya Nkanga (Bernard II)
Nimi ya Nkanga tǒ (Bernard II) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1614 na 1615. Categrory:Mani ya Kɔ́ngɔ
Santu Yoakima
Santu Yoakima azalakí tatá ya Maria ya Nazaleti. Azalakí mobali ya Santu Anna mpé nganga na Yeruzalemi.
Erópa
Erópa ezalaka mbóka ya mindɛ́lɛ́. Ezalí kontiná o Nola ya Afríka mpé o Ɛ́sita pɛ́nɛpɛnɛ ya Azía. Erópa ekabwani na Afríka pona mayi ya maditeraneen.
Zébi makɛ́lɛ
Zébi makɛ́lɛ tǒ zeolozí ezalí zébi mabángá ma ntálo.
Erópa
Bikólo
Erópa ezalí mbóka ya bikólo bya mindɛ́lɛ́. Bikólo bizalí Baroma, Basɛlti, Bazemani, Baslavu mpé bikólo bikɛ́ bisúsu.
Bonobo (nzeté)
Bonobo to Dialium corbisieri na latina tǒ Ngwokole na kiturumbu ezalí nzeté.
Nzeté
Bonɛ́nɛ bwa mobímbí ezalí 1 m, bosándá ezalí 25-35 m.
Mbuma
Mbuma ezalí nkísi ya bonkɔ́kɔ.
Etuka ya Mai-ndombe
Mai-ndombe ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Marco Ricca
Marco Antonio Ricca (abótámí o São Paulo, mokɔlɔ 28 mwa sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ 1962) azalí mosani wa Brazil.
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons ezalí ebómbelo ya elílíngi na Wikipedia na lokótá la bokɛsɛni.
Bazalí 38 000 000 elílíngi na Wikimedia Commons.
Hong Kong
Hong Kong ezalí eténi ya Sína. Azía. Ekabwaní o likólo na biténi bisúsu bya Sína mpé ekútaní pɛnɛ Macau.
Marakudja
Marakudja
Luc Gillon
Luc Gillon azaláká mónsɛ́nyɛlɛ mpé mokambi wa yambo ya Bobɔngɔ́ bwa Kinsásá, abotamá mokɔlɔ mwa zómi na mítáno sánzá ya libwá mobú mwa 1920 o Rochefort mpé akufá mokɔlɔ mwa mítáno sánzá ya motóbá mobú mwa 1998 na Bruxelles, ntángo yě azaláká o mibú ntúkú sambo na sambo. Akuli bonganga-Nzámbe o Malines na mobú mwa 1946, mpé alandi kelási ya likoló mpénza eye babêngi na lifalansé Doctorat na Fízíkí o Louvain.
Yě akambi Bobɔngɔ́ bwa Kinsásá bandá mobú mwa 1954 téé 1967.
Na mobú mwa 1952 akendéki koyekola na Lisangá lya Ameríka na Bobɔngɔ́ bwa Princeton esíká níni ye akoti kelási ya bonganga Nzámbe o Oppenheimer.
Nkúfa
Akufa mokɔlɔ mwa mítáno sánzá ya motóbá mobú mwa 1998 na Bruxelles, matánga ma yě masalamáká mokɔlɔ mwa zómi sánzá ya motóbá na ndáko Nzámbe Santú Falanswa o Louvain-la-Neuve, nsima ya manáka mâna nzóto ya mowéi ekundamáká o lilíta lya libóta lya bangó o Rochefort
Nyanga
Nyanga ézali engumba ya Kongó-Brazzaville na etúká wá Niari.
Ndáko Nzámbe
Ndáko Nzámbe ezalí esíká bandimi bakútanaka mpó na manáka ma bangó maye makoki kozala ndénge na ndénge lokóla kokúmisa Nkóló, kosámbela mpé bnb.
Yaya
Yaya ézali engumba ya Kongó-Brazzaville na etúká wá Niari.
Lipɔlɔ́mi
Lipɔlɔ́mi (boyike mapɔlɔ́mi ) tǒ lilipɔlɔ́mɛ ezalí sɛtifíka eye bakopésaka na súka ya matéya.
7 Jours de la semaine
7 Jours de la semaine ezali Páláki ya misato ya Werrason.
Makála
Likála (boyíké makála) lizalí nzeté eye ezíka o mɔ̌tɔ. Bato bamasálelaka mpó na kolámba o mbabula tǒ mpé mpó na kogoma bilambá o fɛ́lɔ
Ebengá
Ebengá ezali ndɛkɛ ya bingumba.
Esaléli o tango ya kala
Kala na bikolo ya Eropa bato bazalaka ko saléla ebengá pona ko tinda mikanda.
Nimi ya Mpanzu
Nimi ya Mpanzu (Alvaro III) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1615 na 1622.
Sóló
Sóló, esóló tǒ losóló , ezalí mbuma ya ekɛ́  na lángi la mái ma mpɔndú, ntángo esúsu yangó ezalaka molái na lángi la longondo. Sóló ezalí na loléngé ebelé, ya ekɛ́ na lángi la mái ma mpɔndú mpé ya enɛ́nɛ mpé molái na lángi la longondo. Elámbamaka na bilíya mpé epɛ́saka bokɛ́nzu o biléi.
Mutamba
Mutamba ézali engumba ya Kongó-Brazzaville na etúká wá Niari.
Nkanga ya Mvika
Nkanga ya Mvika (Pedro II) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1622 na 1624.
Bonobo
Bonobo ezalí mokómbósó enɛ́nɛ eye evándaka o Afríka ya Kati, o kati ya Kongó-Kinsásá.
Petelo Staner
Petelo Staner (Pierre na falansé) (1901 - 1984) azalakí moluki-botaníki ya Beljika.
Mikandá mya kala ezalí na Koninklijk Museum voor Midden Afrika na Tervuren.
Riékhé
Riékhé (Rieche na lokótá lialemaniki) ezalí mbóka ya Kanton ya Bâle-Engumba na Swisi.
Bouger Bouger
Bouger Bouger ezali Palaki ya yambo ya Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain.
Ekélami
Ekélami na studio IAD na Brazzaville na mobu 1988.
Viviane N'dour
Viviane N'dour azalí moyémbi wa Senegale.
Litungúlu
Litungúlu lizalí litíti lyɔ̌kɔ́. Bato balámbaka na lototoku na liye.
Sángó
Sángó tǒ nganga-nzámbe  azali moto óyo akulí bonganga Nzámbe mpé azwí ndingisa ya kosála mísa mpé kondimbola Nsango ndamu mpé Bibiliya, o ekelézia ya bamumpɛ́.
Mozzarella
Mozzarella ezalí fromázi eúti na mbóka ya Italia.
Úta ya nkómbó
Nkómbó «mozzarella» eúti na italiani mozza óyo elingí koloba «kokata».
Itimbiri
Itimbiri ezalí motíma ya Nola ya Kongó-Kinsásá o etúká ya Monyɛlɛ. Ebandí o Djamba mpé emibwákí o ebale Kongó. Nzelá ya likoló ezalí Rubi.
Mungundu Nord
Mugundu Nord ézali engumba ya Kongó-Brazzaville na etúká wá Niari.
Mvemba ya Nkanga
Mvemba ya Nkanga (Garcia I) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1624 na 1626.
Motéma
Motéma ezalí montungá óyo esálaka kobénda mpé kotâ ya makilá o nzóto ya moto tǒ nyama.
Ntangó esúsu balobí « motéma » mpɔ̂ na esíká ya liyóki. Yango wâná elembo ya bolingo ezalí motéma motáné ngbaa (<font size=+2 color="red">♥ ).
Manu Dibango
Manu Dibango azali moyémbi ya Kamerun.
Mwâ galási
Mwâ galási ezalí eténi ya galási.
Mísa
Mísa
Mobímbí
Mobímbí ezalí eténi ya nzeté káti ya ntína mpé nkásá.
Etuka ya Mongala
Mongala ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Yozefu Boundji
Yozefu Boundji (*6 aprili 1946, †24 dɛsɛ́mbɛ 2010) azaláká mwǎna ya Andele Ngoma na Maria Kinguelet. Abótámá o Miconje, o Nola ya Kabinda. Avándáká moto na Front Démocratique (FDC) ya Kabinda.
Ebeya
Distribution
L'aire de répartition du potto se situe en Afrique équatoriale :
Femi Kuti
Femi Kuti azali moyémbi ya Nizeria.
Bomoyi
Femi Kuti abotami o mokolo ya 16 Yuni 1962. Azali mwana ya Fela Kuti.
Biên Hòa
Bien Hoa ezalí engumba ya sidi ya Vietnami o Azía.
Djemba
Djemba tǒ Diemba
Ntína
Ntína tǒ monkingá tǒ nkingá ezalí eténi ya nzeté mokɔ́tí ó mabelé.
Bas-Congo
Bas-Congo tǒ Kɔ́ngɔ ya Nsé ezalí etúka sé mɔ̌kɔ́ ya Kongó-Kinsásá óyo ekangamí na lombú Atalantíki. Engumba-mokonzi ya Bas-Congo ezalí Matadi. Ekangamí mpé na bikólo ya Angola na Kongó-Brazzaville, mpé na etúka Bandundu na engumbá-etuka ya Kinshasa.
O káti ya Bas-Congo, makútání bingúmba mingi lokóla Bóma, Móanda, Banána mpé Kisántu.
Mangusitá
Mangusitá (Garcinia mangostana) ezalí nzeté mpé mbuma ya bisé pɛnɛpɛnɛ na mambénga. Bakanísí ’te eútí bisanga Sunda mpé bisanga Moluka o Indoneziá. Lomposo la mbuma lokokí kolíyama tɛ̂, kasi balíyaka kati ya mbuma mpé eye ezalí ya sukáli míngi mpé ngai mokɛ́.
Zekézeké
Zekézeké ezalí líbenga tǒ ekɔlɔ na mbuma mikɛ́ya koningisa mpɔ́ya loyémbo.
Lisoló
Ndimbola
lisolo ewuti na likelelo "kosolola" oyo elakisi kobeta masolo. lisolo ezali bokaboli makanisi na nzela ya balobeli, makomi to mpe balolengi misusu pona bopesi to bozwi basango okati na bato mibale to mingi
Litámbwisi
Litámbwisi tǒ ekaniselo ezalí lisangá lya myangó mikelámí mpɔ̂ na kosála o na odinatɛ́lɛ.
Nzinga ya Nkuwu
Nzinga ya Nkuwu (Alvaro IV) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1631 na 1636.
Lisoló
Bolamu ya lisolo
1. Epesaka na moto makoki ya koyebisa basusu makanisi na ye ;
Ebembe
Ebembe nzóto ya moto, nyama eye esílá kokúfa.
Lisoló
Bolamu ya lisolo
2. Esungaka na bokolisi bolingo okati na bato ;
Mundɛ́lɛ́
Mundɛ́lɛ́ to Mondɛ́lɛ́ (boyiké mindɛ́lɛ́) ezalí moto wa lomposo la mpɛ́mbɛ́.
Lisoló
Bolamu ya lisolo
3. Ebakisaka makanisi mpe mayele ;
Liyɛbú
Liyɛbú lizalí elɔ́kɔ na bomɔi. Ndakisa : likombó, lokwézá tǒ mbɔngi.
Amoxicilline
Amoxicilline, ekokomamaka lisusu mpe bo amoxycilline to amox, eza antibiotique eye esalisaka mpeza mpo na kotraiter ba infection ya bactérie ya ndenge na ndenge. Eza nkisi ya yambo eye bapesaka mpo na ba infection ya libanda ya matoyi. Bakoki mpe kosalela yango mpo na mpasi ya kingo, pneumonie, ba infection ya loposo, mpe ba infection ya nzela ya masuba. Bamelaka yango na monoko.
Tshuapa (Etuka)
Tshuapa ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Lisanɔ lya mbángu (embala)
Lisanɔ lya mbángu ezalí mbángu na ntáká.
Amoxicilline
Ba effet secondaire oyo eyebani mingi eza nausée na mokosa. Ekoki mpe kobakisa risque ya ba infection ya ba mycoses mpe, ntango basaleli yango elongo na acide clavulanique, ekoki komema pulupulu. Esengeli te kopesa nkisi oyo na baye bazali na allergie na penicilline. Ntango yakosalela yango na baye baza na mikakatano ya rein, esengeli kokitisa dose. Kosalela yango na eleko ya zemi mpe ya komelisa mwana libele emonani neti eza na mindondo te.
Tetanɔ́si
Tetanɔ́si ezwamaka na nzela ya bactérie Clostridium tetani,  oyo ezalaka mingi mingi na mabele, pousière mpe fumier. Mingi mpeza bactérie ekotelaka na esika loposo efungwami neti pota to lidusu ya pota oyo ekatemi na eloko oyo eza contaminé. Ebotaka ba toxins oyo epesaka mbilinga mbilinga na contraction ya misunyi ya nzoto mpe komema bilembo biye biyebani. Diagnostic elandanaka na bilembo biye bimonani. Bokono oyo ekobalamaka te na batu.
Nimi ya Nkanga (Ambrosio)
Nimi ya Nkanga (Ambrosio) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1626 na 1631.
Tetanɔ́si
Mpo na komibatela na infection esengeli kozwa mangwele oyo elongobani yango ezali bongo Mángwelé ma tetanɔ́si. Mpo na baye baza na pota monene mpe bazwa na se ya dose misato ya mangwele esengeli nabango mangwele nionso na oyo ya immuno-globuline  mpo na tétanos. Mpo na baye bazwi infection, esengeli kosalela immuno-globuline to soki eza te basalela immuno-globuline ya kokotisa na mizisa (IVIG). Esengeli kosukola pota mpe kolongola poso nionso ya kokufa. Bakoki kosalela ba relaxant ya ba muscles mpo na kocontrôler bokauki. Pakapaka ya kopesa mopepe ekoki kosengela mpo na mutu oyo aza na mikakatano mpo na kopema.
Amoxicilline
References
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; -webkit-column-width: 30em; column-width: 30em; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Litíti
Litíti lizalí etɔɛlɛ ya mokɛ́ eye eúlání na lonkásá la nzeté.
Kasai ya Límbe
Kasai ya Límbe tǒ Kasai ya Wɛ́sita (Kasai-Occidental o lifalansé) ezalí etúká ya ekólo Kongó-Kinsásá.
Tetanɔ́si
Tétanos ebimelaka bisika nionso ya mokili kasi mingi mingi bisika ya molunge mpe mayi mayi epayi mabele eza na matère organique ebele. Na mobu ya 2013 ememaki liwa ya batu pene na 59,000 – motango oyo mokitaki kowuta na 356,000 na mobu ya 1990. Hippocrate atatolaki bokono oyo uta kala na siècle ya 5 Liboso ya Mbotama ya Kristo. Ntina ya bokono oyo esembolamaki na mobu ya 1884 na Antonio Carle mpe Giorgio Rattone na Université ya Turin mpe mangwele esalemaki na mobu ya 1924.
Lisoló
Bolamu ya lisolo
4. Esungaka na boyebani ;
Petelo Olombe
Petelo Openge Olombe (tǒ Pierre Olombe na lokótá falansé) azalakí solda mpé colonel ya Simba. Abomakí Maria Klementina Anoalite Nengapeta 1 dɛsɛ́mbɛ o 1964 na Isiro.
Tetanɔ́si
References
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 31em; -webkit-column-width: 31em; column-width: 31em; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Lisoló
Bolamu ya lisolo
5. Mpe misusu...
Mogbata
Mogbata tǒ etámboli ezalí etámboli na bilaká bikokáni.
Esóbé
Esóbé (Na boyíké bisóbé) O mikili miye mizalí o ngámbo ya Mambémga, zámba etóndá myeté mya mikúsé mpé matíti mayíké.
Lokekele
'
Lokekele (mecistops cataphractus) ezalí loléngé ya elandélá.
Mbuma makáko
Mbuma makáko (Na boyíké Mbuma makáko) ezalí mbuma ya ekɛ́ na lángi la longondo.
Mpanzu ya Nimi
Mpanzu ya Nimi (Alvaro V) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1636 na 1636.
Maba
Maba mazalí bokɔnɔ bwa lomposo, bwa montúngú mpé bwa ekɔlu. Mapésámí na mokɔlɔ́bɔ mobéngámí Mycobacterium leprae.
Ntoya Nuni Mfwanga
Ntoya Nuni Mfwanga azalakí bugumési ya Kalamú úta na mokɔlɔ ya 1997 tíí na mokɔlɔ ya 1999.
Nkásá
Tálá
Moyángeli wa yambo ya Bulamatari ya Kongó-Kinsásá
Ezalí lístɛ ya Bayángeli ba yambo ya Bulamatari ya Kongó-Kinsásá mpé Zaïre bandá dipanda na Bɛ́lɛjika.
Waleed Al-Husseini
Waleed  azalí mokomi wa Palesitíni na Falansia.
Tála mpé
Waleed Al-Husseini
Frantz Fanon
Frantz Omar Fanon azalakí mónganga wa bokɔnɔ bwa motó mpé mokomi. Abótámí mokɔlɔ mwa 20, sánzá ya nsambo, mobú mwa 1925 o Fort-de-France mpé akúfá mokɔ́lɔ́ mwa 6, sánzá ya zómi na míbalé, mobú mwa 1961 na Bethesda o engumba ya Washington o ekolo ya Lisangá lya Amelíka.
Azalí mokeli mwa makanisi ma Tiers-Mondiste.
Kin e bougé
Kin e bougé ezali Palaki ya Mibalé ya Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain.
Ekélami
Ekélami na Bruxelles mpé ébinimaki na mokolo ya 13 sánzá ya motoba 1990.
Monsisá
Monsisá tǒ mosisá mokoki kozala :
Nkanga ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba
Nkanga ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba (Garcia II) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1642 na 1661.
Etápi
Etápi tǒ etápe ezalí bopanzani bwa mobímbí mwa nzeté.
Lesula
Lesula azali likako neti mpunga kasi akéseni na yé na elongi mpé na monene.
Kintúntú
Kintúntú ezalí bokɔnɔ buye buzwaka bǎna bakɛ́ úta sánzá mítáno tǒ motóbá. Ezalí bokɔnɔ bobé mpó ezalí na nguyá ya komɛmɛ mwǎna o liwâ.
Lesula
Bokundoli
Bokundoli ya lesula esamala yambo na 2007 o Kongó-Kinsásá. Elili na yé ezwamaka na mobu ya 2012.
Ewutéli ya kombo na yé
Kombo ya lesula ewuti na moliba ya Lomami. Kombo ya Lesula epesami na makotá ebele.
Frankie Manning
Frankie Manning ( 26 mayi 1914 - 27 aprili 2009 ) azalaka mobini mpé moko ya bakéli ya "Lindy Hop".
Bomoyi
Frankie Manning abotamaki o 26 mayi 1914 na Jacksonville, Florida.
Bowéyi
Frankie Manning akufaka na Manhattan, o 27 aprili 2009.
Nvita ya Nkanga
Nvita ya Nkanga (Antonio I) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1661-1665.
Jean Sylvain Akouala
Jean Sylvain Akouala Temple a zali moyémbi ya bokristo wâ Kongó-Brazzaville. A botami na 1963 na Brazzaville.
Ndáko-Nzámbe Einsiedeln
Ndáko-Nzámbe Einsiedeln ezalí ndáko-Nzámbe na mbóka ya Einsiedeln o kanton ya Schwytz na Swisi. Ezalí ndáko-Nzámbe ya Maria, ezalí na litómba linɛnɛ na Erópa. Ekeko ya Maria ezalí moíndo. Ekelami na mbúla (mvúla) 1466.
Basángó Benediktini ya Einsiedeln bazalí na kelási mpé bakomá búku 230 000 bandá 934 téé leló.
Bobuni bwa makɔ́fi
Bobuni wa makɔ́fi buzalí lisano lya bato bábalé baye bakobɛ́tɛnɛ makɔ́fi.
Kasai ya Monyɛlɛ
Kasai-Oriental (Kasai ya Monyɛlɛ tǒ Kasai ya Ɛ́sita) ezalí etúká ya Kongó-Kinsásá. Engumba-mokonzi na yangó ezalí Mbuji-Mayi. Ekangamí na Kasai ya Límbe tǒ mpé Kasai-Occidental na Wɛ́sita, Ekwatéli na Nola-Wɛ́sita, Orientale na Nola-Ɛ́sita, Maniema na Ɛ́sita, mpé Katanga na Sidi.
Litámbwisi libóngwami-nkomá
Litámbwisi libóngwami-nkomá lizalí litámbiwsi likelámí mpɔ̂ na kosála nkomá o na odinatɛ́lɛ.
Nord-ubangi
Nord-Ubangi ezalí etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Nem
Nem ezalí biléi bya Vietnami.
Ekelami
Esálamaka na ngúlu tǒ nsósó.
Kandí
Kandí tǒ lisúsu móláso ezalí eteni ya mokɛ́ ya linono.
Ekelami
Mokeli ya kandí ezalí Stephen Perry o mokɔlɔ ya 17 sánzá ya mísáto 1845. Ekelámí ya kandí eútí na latex.
Vietnami
Vietnami tǒ Vietnam ezalí esé ya Azía ya Sudi mpé Esíta. Mbóka-mokonzi Hanoi.
Silikɔ́ti
Silikɔ́ti ezalí nsinga ya kopúmbwa tǒ lisano lya nsinga ya kopúmbwa liye bǎna bakɛ basakanaka. Ntángo esúsu bakóló mpé baesálaka lokóla galasísi. Babuni ba makɔ́fi basálaka yangó lokóla galasísi.
Mokíla
Mokíla (boyíké mikíla)
Maloba
Zela zela mokómbósó ezanga Mokíla
Bokonzi ya Palesitíni
ezalí esé ya límbe ya Azía. Israel bozwi mbóka mpé koékɔnza Palesitíni.
Nimi ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba
Nimi ya Lukeni ya Nzenze ya Ntumba (Alvaro VI) azalákí mani ya Ekólo Kɔ́ngɔ útá na 1636 na 1641.
Elandélá
Elandélá ezalí nyama ebéndanaka na libumu.
Mobandisi
Mobandisi azalí moto óyo akelí tô abandísí elɔ́kɔ yɔ̌kɔ́ya ntína mpé ekoúmela.
Justin Disasi
Justin Disasi azalakí bugumési ya Kalamú úta na mokɔlɔ ya 1960 tíí na mokɔlɔ ya 1965.
Litámbwisi-bolúki
Litámbwisi-bolúki tǒ ekaniselo-bolúki ezalí litámbwisi basálelaka mpɔ̂ na kolúka o Wɛ́bɛ. Litámwisi lyango likokí kotálisa liyémi, nkomá, videó, mizíki ná nzémbo o nkásá ya Wɛ́bɛ, mpé kolúka na bikangisi-nkomá tǒ fída.
Likɔ́fi
Likɔ́fi (boyíké makɔ́fi)
Litámbwisi-boyítinyi
Litámbwisi-boyítinyi lizalí litámbwisi mpɔ̂ na kosála lokása-biténi mpé kosála liyítinyi.
Ndakisa : Microsoft Excel, OpenOffice Calc, b.n.b.
Molímo Mosántu
Molímo Mosántu azalí molímo mwa Nzámbe, mpé moto wa mísáto na bonzámbe bwa baklísto. Abêngami mpé lisúsu Bolingo bwa Tatá mpé Mwǎna. Na bibilíya, Molímo Mosántu mubandá kosála mpé komilakisa úta boyókani bwa kala. Boyókani bwa sika ezalí koloba 'te Molímo Mosántu azalí moto akɛsɛni na Tatá mpé Mwǎna, mpé na bangó básáto (Tatá, Mwǎna mpé Molímo Mosántu), bazalí sé Nzámbe mɔ̌kɔ́. <br\>
Katanga
Katanga ezalí etúka sé mɔ̌kɔ́ ya Kongó-Kinsásá.
Henri Dikongué
Henri Dikongué azali moyémbi ya Kamerun
Lingómbá ya Politiki ya Batéké (UNIBAT)
UNIBAT ezalaka Lingomba ya Politiki ya Batéké na lokóta lya Falansé elingaka koloba Union des Batékés.
Ekelami
UNIBAT ezalaka lisangá ya téké na humbu. Bikólo wana míbalé nde evandaka yambo na Etúká ya Kinsásá. Na tángo ya lipanda ekɛndaka mpé o Table Ronde elengo na ba lingomba neti ABAKO,MNC, PNP.
Bakónzi na bakambi
Pierre Mombele nde azalaka mokéli ya UNIBAT.
Diasuka dia Meso
Diasuka dia Meso azalakí bugumési ya Kalamú úta na mokɔlɔ ya 1965 tíí na mokɔlɔ ya 1968.
Litámbwisi-liyémi
Litámbwisi-liyémi lizalí litámbwisi mpɔ̂ na kosála mayemi.
Tokobondela yo ɛ mamá Maria
Tokobondela yo ɛ mamá Maria ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Timor ya monyɛlɛ
Republíki ya Timor ya monyɛlɛ ezalí esé ya Azía. Ekabwání o Límbe na Indoneziá mpé o Sidi na Australia. Ezalí eténi ya monyɛlɛ ya esanga Timor.
Huldrych Zwingli
Huldrych Zwingli (1 yanwáli 1484 - 11 ɔkɔtɔ́bɛ 1531) ezalí mobandisi wa Ekeléziya ngɛlɛ́sa ya Tsúri (Swisi)..
Mokapo
Mokapo, mokabo tǒ sapítɛ, ezalí eténi ya mosála mwa kokoma mwa lomeko, ndakisa búku. Mikapo mikokí kozwa mitángo, ndákisa mokapo 7 tǒ mikokí kozwa nkómbó.
Monsisá (nzóto)
Monsisá, nsisá tǒ mosisá mozalí mobímbí tǒ mopépé mokɛ́ moye motámbwísí makilá o ntéi ya nzóto. Mizalí míngi káka o nzóto mɔ̌kɔ́. Motámbwsísí makilá útá motéma na biténi bya nzóto, mpé útá biténi bya nzóto na motéma.
La Congolaise
La Congolaise (Ya Kongó o lingála) ezalí loyémbo-lokúmu la Kongó-Brazzaville o lokótá lifalansé. Ezalakí loyémbo-lokúmu bandá o 1959 téé o 1969 mpé bandá 1991. Ekomámákí na Jacques Tondra mpé Georges Kibanghi (texte) mpé eyémbámákí na Jean Royer mpé Joseph Spadilière (mizíki).
Loyémbo
En ce jour le soleil se lève
Et notre Congo resplendit.
Un grand bonheur a surgi.
Chantons tous avec ivresse
le chant de la liberté.
CHORUS:
Congolais, debout fièrement partout,
Proclamons l'union de notre nation,
Oublions ce qui nous divise,
soyons plus unis que jamais,
Vivons pour notre devise:
Unité, travail, progrès!
Des forêts jusqu'à la savanne,
Des savannes jusqu'à la mer,
Un seul peuple, une seule âme,
Un seul coer, ardent et fier,
Luttons tous, tant que nous sommes,
Pour notre vieux pays noir.
CHORUS
Et s'il nous faut mourir, en somme
Qu'importe puisque nos enfants,
Partout, pourront dire comme
On triomphe en combattant,
Et dans le moindre village
Chantent sous nos trois couleurs.
Embala
Embala tǒ limbala ezalí lisangá lya masano maye masanemaka na bikípi tɛ́kasi na moto na moto.
Sud-Ubangi
Sud-Ubangi ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Montúngú
Montúngú mozalí mobímbí moye motambwísí koyoka eútí biténi bya nzóto na bɔngɔ́.
Mobáteli etóngá
Mobáteli etóngá tǒ pasitɛ́lɛ azalí nganga Nzámbe ya fúmu tǒ ngɛlɛ́sa.
Kalayi boeing
Kalayi boeing ezali Palaki ya Misatu ya Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain.
Ekélami
Ekélami na Bruxelles mpé ébinimaki na mokolo ya 13 sánzá ya motoba 1992.
Lisano
Lisano (boyíké masano) lizalí ndéngé ya kosála likambo liye likopésa esɛngɔ mpé nsáí. Bǎná tǒ bankóló bakútana mpé basála masano.
Ekokí mpé kozala lisano lya ndembó tǒ lisapo-lisano.
Maloba
Masano ma nzeté, tikela makáko
Mikakatano na minyo
Mikakatano na minyo eza bokono boye bowuti na parasite oyo ebengami minyo. Ba infections elakisaka bilembo te na batu koleka 85%, mingi mpeza soki motango ya ba minyo eza moke. Bilembo bibakisamaka kolandana na motango ya minyo oyo eza nakati ya libumu mpe ekoki kozala mpema mokuse na fièvre na ebandeli ya bokono. Yango ekoki kolandisama na bilembo ya kovimba libumu, mpasi na se ya libumu mpe  pululu. Bana nde bazwamaka mingi na bokono oyo, mpe na mibu nabango bokono bokoki kozangisa bango ndenge ya komatisa kilo ya nzoto, bolei mabe na mikakatano mpo na koyekola.
Mpo na komibatela esengeli konetola assainissement, oyo ezali bongo kozala na ba toilettes ya malamu mpe koyeba epayi wapi malamu kotika nyei. Kosukola maboko na sabuni emonani ete ebatelaka. Na bisika oyo koleka 20% ya batu bazwami na minyo, esengelaka kotraiter batu nionso na bileko biye bibongisami. Batu mingi bamonaka bokono oyo kozongela bango. Mangwele eza te. Ba traitements oyo eza recommandé na Organisation Mondiale ya Santé eza ba nkisi ya albendazole, mebendazole, levamisole to pyrantel pamoate. Ba nkisi mususu ya makasi eza tribendimidine na nitazoxanide.
Pene na 0.8 kino 1.2 billion ya batu mokili mobimba baza na minyo mpe baye batungisami mingi eza baye baza na Afrika ya se ya Sahara, Amerique Latine, na Asia. Yango esali ete mikakatano na minyo ezala bokono boye bozwaka batu mingi na ngulapa ya ba maladi helminthe oyo epesamaka kouta na mabele. Kotala na mobu ya 2010 ememaki liwa ya batu 2,700 motango oyo mokitaki kouta na 3,400 na mobu ya 1990. Lolenge mosusu ya Minyo etungisaka ba ngulu.
References
<div class="reflist columns references-column-count references-column-count-2" style="-webkit-column-count: 2; list-style-type: decimal; min-height: 6416px;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Boyókani bwa Sika
Boyókani bwa Sika tǒ Kondimana na Sika  (na ligresi :Ἡ Καινὴ Διαθήκη / Hê Kainề Diathếkê) ezalí makomi mánsɔ maye matali bomɔi bwa Yésu mpé ebandeli ya boklísto tǒ boyókani bwa sika eye endimami lokóla sɔ̂lɔ na boyambi bwa baklísto.
Toumani Diabaté
Toumani Diabaté azalí mobɛ́ti kora
Bítɛkutɛku
Bítɛkutɛku tǒ  lɛ́ngalɛ́nga bizalí ndúnda ya mái ma lángi la mpɔndú.
Balíyaka bítɛkutɛku na makáyabu, mbísi tǒ nyama.
Mokómbósó
Mokómbósó (Pan troglodytes)
Tála bísó bana
Tála bísó bana ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Lindy Hop
Lindy Hop ezali mabina ya mboka ya Amerika.
Ekélami
Lindy Hop ekélami epayi ya Frankie Manning.
Pierre Mombele
Pierre Mombele ezalaka mokéli ya Lingomba ya Politiki ya Batéké (Union des Batékés)
Bomoyi
Pierre Mombele azalaka mwána ya séfi kutimié. Azalaka mpé tatá ya mokéli nzémbo Stervos Niarcos.
Misala
Pierre Mombele azalaka Ministre na lingomba ya Cléophas Kamitatu.
Elonga Ebongo
Mamá Elonga Ebongo azalakí bugumési ya Kalamú úta na mokɔlɔ ya 1969 tíí na mokɔlɔ ya 1977.
Ndembó likoló lya monyámá
Ndembó likoló lya monyámá ezalí lisanɔ.
Litámbwisi-mokonzi
Litámbwisi-mokonzi lizalí litámbwisi liye odinatɛ́lɛ lisengí mpɔ̂ na kosálela matámbwisi masúsu.
Boyókani bwa Kala
Boyókani bwa Kala
Simon-Pierre Lifoko
Simon-Pierre Lifoko, tǒ mpé Lifoko du Ciel, azalí mobáteli etóngá mpé moyémbi wa gospel wa Kongó-Kinsásá.
Balezi mirindi elah en Kisangáni.
Sinagóga
Sinagóga ezalí ndáko esantu ya bayudasi.
Ekelami
Na makomi ya bayudasi liloba tǒ lobanzo ya sinagóga.
Na Bibilia ya ba kristo
Na bibilia ya ba kristo liloba ya sinagoga etangami mbala 42 neti na :
Mokitani
Mokitani azalí moto akitání mosúsu.
Mpɔndú
Mpɔndú tǒ sakásáka lokásá la mweté ya nsɔngɔ́. Mpɔndú ezalaka loléngé mibale, Mpɔndú ya nkásá ikɛ́ to ya kongo mpé nkásá inɛ́ne tǒ ya kaushu. Mpɔndú ya kaushu ebótaka manyɔ́kɔ tɛ́ kasi Mpɔndú ya kongo ebótaka manyɔ́kɔ.
Bilubú bya Mpɔndú
Mpɔndú ya limbɔndɔ́
Mbodi na Kikɔ́ngɔ; elubú ya bato ba eténi ya Kongo central
Nixon Mukoko
Nixon Mukoko Mbuaku Makindu óyo abéngami mpé na nkómbó ya Nitoni Noio, azalí mɔ̌kɔ́ na bakomi wa Kongó-Kinsásá ya lisoló lya falansé.
Bomɔi
Bomɔi buzalí mambí mánsɔ matálí bokóli mpé ezaleli ya bilɔ́kɔ, nyama tǒ bato o mokili, bandá na mbótama kín'o liwâ. Loléngé ya kopéma mpé ya kozala na makanisi tǒ mpé lisúsu loléngé ya kozala o mokili.
Etuka ya Équateur
Équateur ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Henri Bullinger
Henri Bullinger (18 yúli 1504 - 17 sɛtɛ́mbɛ 1575) azalakí mokitani wa Huldrych Zwingli na Ekeléziya ngɛlɛ́sa ya Tsúri.
Bungana Mbowa
Bungana Mbowa azalakí bugumési ya Kalamú úta na mokɔlɔ ya 1982 tíí na mokɔlɔ ya 1988.
Nzóngólóngó
Nzóngólóngó tǒ longéngé ezalí motíndo mwa linzáka lya nyama.
Sepela Maria
Sepela Maria ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Henry Morton Stanley
Henry Morton  azalí mopanzi wa Ingɛlɛ́tɛlɛ. Abótámí o Dinbych o Ekólo Wali, mokolo 28 ya sánzá ya yambo, mobú 1841, akúfí o Londoni, mokolo 10 ya sánzá ya mítáno, mobú 1904.
Tɛmpɛlɔ́
Tɛmpɛlɔ́ eúti na lifalansé temple, ezalí esámbelo ya bamisíoni mpé mangómbá ma bondimi misúsu ma boklísto tǒ ma boklísto tɛ́.
Maria, ngai óyo
Maria, ngai óyo ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Minzɔ́tɔ mwa Mói
Molɔngɔ́ mwa minzɔ́tɔ mwa Mói ezalí lisangá lya minzɔ́tɔ mya malíli miye mizúnguluka tǒ mitámbola o nsínga ya Mói.
Akon
Akon tǒ Alioune Badara Akon Thiam azalí moyémbi ya mindúle rap.
Bomɔi
Akon abótámí o mokɔlɔ 16 sánzá ya mínei 1973 na Saint-Louis o Missouri.
Kimbángu
Kimbángu ezalí eyamba eúti na misíoni. Mobandisi azalakí Simon Kimbangu.
Loyémbo-lokúmu la Sidafríka
Loyémbo-lokúmu la Sidafríka ezalí loyémbo-lokúmu la Sidafríka o nkótá isiXhosa, Isizulu, Sesotho, Afrikansi mpé Lingɛlɛ́sa.
Loyémbo
Lingála ya Michael Meeuwis & Annelies Verdoolaege.
Kotazo
Kotazo ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Kinsásá.
Ekélami
Mabína ya Kotazo ebanda na Victoria Eleison ya King Kester Emeneya. Na palaki ebimaka na  Longue histoire Vol1 &2.
Ebénéli
Kotazo ebinamaka na ko tombola mapéka.
Ntólo-ngola
Ntólo-ngola (Erithacus rubecula) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé zámba na Erópa mpé nola ya Afríka. Losála la Ntólo-ngola bazalí mbwé, lipapú ezalí sokolá mpé ntólo ezal'ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́ mpé mbuma mɔkɛ́. Bolaí ezalí 14 cm, bozito ezalí 14-19 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 7 cm.
Etíké
Etíké azalí óyo abúngísi tatá mpé mamá tǒ mɔ́kɔ wa bangó.
Etuka ya Tshopo
Tshopo ezalí Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Satuné
Saturne tǒ Satuné (elembo: ) ezalí monzɔ́tɔ mwa motóbá o molɔngɔ́ mwa minzɔ́tɔ mya Mói. Ezalí monzɔ́tɔ ebákátá na gázi, ezalí na gázi o kati ya yangó. Ezalí na etando ya mabelé tɛ́, ndé etando ya gázi. Ezalí monzɔ́tɔ mwa míbalé na monɛ́nɛ o molɔ́ngɔ mwa minzɔ́tɔ mya Mói. Yangó elekí monɛ́nɛ ezali Jupiter. Nkómbó ya Satuné eútí nkómbó ya Saturnus, nzambe ya Baroma ya kala, eye ekokání na Kronos, nzambe ya Bagreki ya kala. Elembo ya Satuné ezalí ♄ eye ezalí elembo ya ngwangwá ya Saturnus.
Satuné ezalí na nzínga inɛ́nɛ ya galási na mabánga mpé mputulú. Ezalí na sánzá 59, mpé 3 bayébí sɔ́kí izalí sánzá tɛ́ o mobú 2007. Sánzá elekí monɛ́nɛ ezalí Titan, elekí monzɔ́tɔ Merkure na monɛ́nɛ.
Audi
Audi ezalí kompaní ya bokeli mítuka eútí Alémani.
Fufú
Fufú ezalí falíni ya mpɛ́mbɛ́ eye bato balíaka o Afríka Wɛ́sita mpé ya Katikati. Ekokí kozala mótɛkɛ́ makási, ekelámí na falíni o mái ma bobéli, na nsíma banyíkí mótɛkɛ́ mpɔ̂ na kolɛmbisa yangó. Ekokí kokelama na mputulú ya manyɔ́kɔ, masángo, mpɔndɔ́ tǒ mpé mbuma isúsu.
Aungane Bose
Aungane Bose azalakí bugumési ya Kalamú úta na mokɔlɔ ya 1988 tíí na mokɔlɔ ya 1997.
Ekitoli
Ekitoli tǒ login ezalí nkómbó eye moto mɔ̌kɔ́ asálélí mpɔ̂ na kokɔ́tɔ mpé kosála o kompíta yɔ̌kɔ́ ezalí na mbátélá.
Pandunia
Pandunia ezali lokótá malobami na bato ya bikolo ebele.
Mbísi
Mbísi ezalí loléngé ya nyama ya mikúwa eye enanaka tǒ etíyolaka o mái.
Makolini
Makolini (Magglingen na alémani mpé Macolin na falansé) ezalí mbóka moke na kanton ya Bern na Swisi. Na Makolini ezalí Eteyelo Fedelali ya Masano (bobɔngɔ́ ya masano ya Swisi).
Bato bazalí 574 o 2006. Nkota bazalí alémani mpé falansé.
Nzémbo ya Swisi
Nzémbo ya Swisi ezalí loyémbo-lokúmu la Swisi o nkótá lialémani (Schweizerpsalm), lifalansé (Cantique Suisse), litaliano (Salmo Svizzero) mpé liromanch (Psalm svizzer). Ezalakí loyémbo-lokúmu provisoire bandá o 1961 téé o 1981. Ekomámákí na Leonhard Widmer (lialémani o 1835) mpé eyémbámákí na Alberich Zwyssig (mizíki o 1841).
Lialémani (Deutsch)
Schweizer Nationalhymne – Schweizerpsalm (ya Leonhard Widmer (1809-1867))
Trittst im Morgenrot daher,
Seh’ ich dich im Strahlenmeer,
Dich, du Hocherhabener, Herrlicher!
Wenn der Alpenfirn sich rötet,
Betet, freie Schweizer, betet!
Bolandi nzámbe mɔ́kɔ́
Bolandi nzámbe mɔ́kɔ́ buzalí boyambi buye bundimí káka ézala ya Nzámbe sé mɔ̌kɔ́ óyo akela likoló mpé nsé.<br\> Na lisoló lya bonzámbe, káka boyambi bwa bunɛnɛ mínei buye bulandaka nzámbe sé mɔ̌kɔ́: Boyúda, Boklísto, Isilamu mpé Zarathustra (mazdéisme)
Haut-Uélé
Haut-Uélé ezali Etuka ya Ekolo Kongo ya Demokrati
Nzémbo ya Swisi
Lialémani (Deutsch)
Eure fromme Seele ahnt
Guillermo Lasso
Guillermo Lasso (abótámí o mokɔlɔ 17 ya sánzá ya yambo, mobú 1955, o Guayaquil) azalí prezidá mpé mokambi-ekólo ya Republíki ya Ekwatéli eútí 2021.
Etánda
Etánda ekokí kozala :
Nzémbo ya Swisi
Lialémani (Deutsch)
Gott im hehren Vaterland,
Gott, den Herrn, im hehren Vaterland.
Kommst im Abendglühn daher,
Find’ ich dich im Sternenheer,
Mombása
Mombása ezalí engumba enɛ́nɛ mpé libóngo ya Kénya. Bato 900,000 bavándaka o Mombása. Ezalí mbóka-mokonzi ya Coast Province. Evándaka o libúnú lya lombú la India, o Sidi ya ekólo.
Nzémbo ya Swisi
Lialémani (Deutsch)
Dich, du Menschenfreundlicher, Liebender!
Mombása
Mombása ezalí libóngo linɛ́nɛ lya Afríka ya monyɛlɛ, esálélí Uganda mpé eténi ya Tanzania.
Nzémbo ya Swisi
Lialémani (Deutsch)
In des Himmels lichten Räumen
Kann ich froh und selig träumen!
Denn die fromme Seele ahnt
Ziehst im Nebelflor daher,
Such’ ich dich im Wolkenmeer,
Dich, du Unergründlicher, Ewiger!
Aus dem grauen Luftgebilde
Tritt die Sonne klar und milde,
Und die fromme Seele ahnt
Fährst im wilden Sturm daher,
Bist du selbst uns Hort und Wehr,
Du, allmächtig Waltender, Rettender!
In Gewitternacht und Grauen
Lasst uns kindlich ihm vertrauen!
Nkóbá
Nkóbá tǒ nkúmba  ezalí nyama ya linyóka eye etámbolaka na zeké o mokɔngɔ.
Nzémbo ya Swisi
Lialémani (Deutsch)
Ja, die fromme Seele ahnt,
Lifalansé (français)
Cantique Suisse (ya Charles Chatelanat (1833-1907))
Annonce un brillant réveil,
Les beautés de la patrie
Parlent à l’âme attendrie;
Au ciel montent plus joyeux
Les accents d’un coeur pieux,
Les accents émus d’un coeur pieux.
Lorsqu’un doux rayon du soir
Joue encore dans le bois noir,
Le coeur se sent plus heureux près de Dieu.
Loin des vains bruits de la plaine,
L’âme en paix est plus sereine,
Lorsque dans la sombre nuit
La foudre éclate avec bruit,
Notre coeur pressent encore le Dieu fort;
Dans l’orage et la détresse
Il est notre forteresse;
Offrons-lui des coeurs pieux:
Dieu nous bénira des cieux,
Dieu nous bénira du haut des cieux.
Des grands monts vient le secours;
Suisse, espère en Dieu toujours!
Garde la foi des aïeux, Vis comme eux!
Sur l’autel de la patrie
Mets tes biens, ton coeur, ta vie!
C’est le trésor précieux
Que Dieu bénira des cieux,
Litaliano (''italiano)
Inno Nazionale Svizzero — Salmo svizzero (ya Camillo Valsangiacomo (1898-1978))
Quando bionda aurora il mattin’ c’indora
l’alma mia t’adora rè del ciel!
Quando l’alpe già rosseggia
a pregare allor’ t’atteggia;
in favor del patrio suol,
cittadino Dio lo vuol.
Se di stelle è un giubilo la celeste sfera
Te ritrovo a sera o Signor!
Nella notte silenziosa
l’alma mia in Te riposa:
libertà, concordia, amor’,
all’Elvezia serba ognor.
Se di nubi un velo m’asconde il tuo cielo
pel tuo raggio anelo Dio d’amore!
Fuga o sole quei vapori
e mi rendi i tuoi favori:
di mia patria deh! Pietà
brilla, sol di verità.
Latrine ya libulu
Latrine ya libulu to WC ya libulu eza lolenge moko ya toilette eye eyambaka nyei ya batu nakati ya lidusu eye epukami na mabele. Esalelaka mayi te mpe litre moko to misatu te ya mayi ya vidange. Tango etongami mpe ebatelami ndenge elongobani ekoki kokitisa bopalanganisi ya ba maladi na nzela ya bokitisi motango ya nyei ya batu nakati na nzinga nzinga kowuta na kosumba esika polele. Yango ekitisaka bongo bomemi ba agents pathogènes kati na ba nyei mpe bilei na ba nzinzi. Ba agents pathogènes oyo baza ntina monene ya infection ya pulupulu mpe infections ya mitsopo na minyo. Infection ya pulupulu ememaki liwa ya pene na 0.7 million ya bana ya mibu na se ya mitano na 2011 mpe kobungisa 250 million ya mikolo ya kelasi. Ba latrines ya libulu eza lolenge ya bokaboli nyei na batu eye ekosenga misolo mike mpeza.
Nzémbo ya Swisi
Litaliano (''italiano)
Quando rugge e strepita impetuoso il nembo
Latrine ya libulu
Mingi mingi mpeza latrine ya libulu ezalaka na biteni misatu: lidusu na mabele, nzungu to pavement na lidusu moke, na mpe ebombamelo. Mpeza libulu ezalaka na au moins 3 mètres (10 pieds) na bozindo mpe 1 m (3.2 pieds) na pembeni. Organisation Mondiale ya Santé esengaka ete etongama kamua mosika na ndaku na botali ndenge ya koyanola likambo ya facilité ya bokoti na solo. Distance kowuta na mayi ya se ya mabele kino na mayi ya likolo ya mabele esengeli ezala monene mpo na kokitisa risque ya pollution. Lidusu nakati ya nzungu esengeli te ezala monene koleka 25 centimètres (9,8 pouces) mpo na kosala ete bana bakweya nakati te. Esengeli kokanga nzela mpo na pole (lumière) ekota te na libulu mpo na kitisa boingeli ya ba nzinzi. Yango ekoki kosenga ete ezipeli ezala mpo na kozipaka libulu eye eza na pavement tango mutu moko te azali kosalela yango. Tango libulu etondi kino pene ya 0.5 mètres (1.6 pieds) na likolo, ekosengela kovider yango to kotonga libulu mususu ya sika mpe komema ebombamelo nayango to mpe kotongela libulu ya sika ebombamelo nayango. Bolengeli potopoto ya nyei eye ebimisami na libulu ezalaka mua mpasi. Ezalaka na ba risques environnemental mpe ya santé soki esalemi malamu te.
Nzémbo ya Swisi
Litaliano (''italiano)
m’è ostel’ tuo grembo o Signor!
Latrine ya libulu
Latrine ya libulu ya simple ekoki kozala améliorer na ba nzela ndenge na ndenge. Moko ya ba nzela ezali bobakisi tuyau ya kolekisa mopepe kowuta na libulu kino na likolo ya toilette. Yango ebongisaka bolekisi mopepe mpe ekitisaka solo na toilette. Ekoki mpe kokitisa motango ya ba nzinzi tango mutu ya tuyau ezipami na kiyungulu (mingi mingi oyo esalemi na fibre de verre). Na balolenge ya ba toilettes oyo esengeli kosalela ezipeli mpo na kozipa lidusu ya toilette oyo eza na pavement. Lolenge mosusu ya amélioration eza pavement eye etongami na ndenge ya kotsiolisa mayi mpe kolendisa likolo ya libulu ya toilette na ba briques to ciment mpo na koaméliorer bokasi nayango.
Nzémbo ya Swisi
Litaliano (''italiano)
In te fido Onnipossente
Latrine ya libulu
Uta mobu ya 2013, etangemi ete milliard 1.77 ya batu basalelaka ba latrines ya mabulu. Yango eza mingi mingi mpeza nakati ya ba pays en voie de développement mpe na ba milieux ruraux mpe désertiques. Na 2011 pene ya 2.5 milliard ya batu bazangaki toilette eye elongobani mpe milliard moko balandaki nzela ya kosumba na esika ya polele nzinga nzinga nabango. Azia ya Se na Afrika ya Se ya Sahara eza mikili miye miza na mikakatano ebele mpeza mpo na bozui toilette. Na ba pays en voie de développement talo mpo na kozua toilette simple moko eza kati ya 25 na 60 $ USA. Talo mpo na misala ya kokoba kolengela toilette eza kati ya 1.5 na 4 $ USA na mutu moko na moko na mobu mobimba, oyo batalelaka yango kutu te. Na ba mileiux ruraux misusu na Inde campagne ya "No Toilet, No Bride" (koloba ete 'Soki toilette eza te, Likwela eza te') esalemaki mpo na kopromouvoir ba toilettes na nzela ya bosengi basi baboya kobala mibali oyo baza na toilette te.
Nzémbo ya Swisi
Litaliano (''italiano)
deh, proteggi nostra gente;
Libertà, concordia, amor’,
Liromanch (Rumantsch)
Imni naziunal Svizzer (Psalm svizzer Rumantsch Grischun)
En l’aurora la damaun ta salida il carstgaun,
spiert etern dominatur, Tutpussent!
Cur ch’ils munts straglischan sura,
ura liber Svizzer, ura.
Mia olma senta ferm,
il bab etern, Dieu en tschiel, il bab etern.
Er la saira en splendur da las stailas en l’azur
Mujinga Kambundji
Mujinga Kambundji, abótámí o 17 o Bern, azalí mosani ya Swisi spécialiste du lisanɔ lya mbángu.
Biographie
Mujinga Kambundji abótámí o 17 o Bern. Táta na yé azalí ya Kongó-Kinsásá, máma ny yé azalí ya Swisi,. Alobí falansé, lingɛlɛ́sa, lialemaniki mpé lialemani.
SNEL
SNEL ezalí lingómbá ya mosála ya lotilíki ya Kongó-Kinsásá.
Nzémbo ya Swisi
Liromanch (Rumantsch)
tai chattain nus, creatur, Tutpussent!
Mujinga Kambundji
Biographie
Elle devient rapidement l'une des meilleures sprinteuses du pays: elle est elombé wa Swisi sur 100 mètres en 2009, 2011, 2012, 2013 et 2014 ainsi que sur 200 mètres en 2009, 2012, 2013 et 2014. Elle participe à ses premiers Jeux olympiques en 2012 avec le relais du 4 × 100 m, où les Suissesses ont fini ya 13.
Lors des Bowélani bwa Erópa bwa Embala 2014 à Zurich, elle bat le record de Suisse du 100 m en séries et en demi-finale puis termine ya 4 de la finale. Deux jours plus tard, elle termine ya 5 du 200 mètres en battant également le record national.
Nzémbo ya Swisi
Liromanch (Rumantsch)
Cur ch’il firmament sclerescha
Mujinga Kambundji
Biographie
Elle est éliminée en demi-finale du 100 m et du 200 m lors des Bowélani bwa Mokili bwa Embala 2015 de Pékin en établissant deux nouveaux records de Suisse avec respectivement 11 s 07 sur 100 m et 22 s 64 sur 200 m.Le 8 juillet 2016, Kambundji remporte sa internationale séniore en décrochant le bronze de la finale du 100 m des Bowélani bwa Erópa bwa Embala na Amsterdam en 11 s 25, derrière la Néerlandaise Dafne Schippers (10 s 90) et la Bulgare Ivet Lalova-Collio (11 s 20).
Le 19 février 2017, elle devient elombé wa Swisi du 60 m en 7 s 18. En mars, la Suissesse échoue au pied du podium du 60 m des Bowélani bwa Erópa bwa Embala na ndáko 2017 na Belgrade en 7 s 16, derrière la Britannique Asha Philip (7 s 06), l'Ukrainienne Olesya Povh (7 s 10) et la Polonaise Ewa Swoboda (7 s 10). Mais en août suivant, Povh est testée positive et est suspendue pour dopage. Le 16 mars 2018, sa suspension est officielle et celle-ci est disqualifiée de toutes compétitions depuis le 5 juillet 2016, perdant ainsi sa médaille de Belgrade. En conséquence, Mujinga Kambundji récupère la médaille de bronze sur tapis vert, tandis que Swoboda est reclassée.
Nzémbo ya Swisi
Liromanch (Rumantsch)
en noss cors fidanza crescha.
Mujinga Kambundji
Biographie
Le 18 juillet, lors du meeting de Bellinzone, Mujinga Kambundji égale son record de Suisse du 100 m en 11 s 07. Le 21, elle remporte le titre national sur la distance reine en réalisant 11 s 08 sous une pluie torentielle, puis double le lendemain sur 200 m en 22 s 42 , record personnel et seconde meilleure performance suisse de l'histoire derrière Léa Sprunger (22 s 38 en 2016) qui réalise 22 s 56 dans cette course.
Maria, mwána wa Yoakima
Maria, mwána wa Yoakima ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Mujinga Kambundji
Biographie
Le 17 février 2018, Mujing Kambundji remporte à Macolin un nouveau titre de elombé wa Swisi na ndáko du 60 m en réalisant la meilleure performance mondiale de l'année en 7 s 03, performance également synonyme de nouveau record de Suisse et de meilleure performance européenne de l'histoire. Sans entraîneur depuis quelques semaines, la Suissesse montre ainsi son potentiel et se met en position de favorite pour les Bowélani bwa Mokili bwa Embala na ndáko 2018. Aux Bowélani bwa Mokili bwa Embala na ndáko 2018 na Birmingham, le 3 mars, Kambundji rentre dans l'histoire de embala ya Swisi en décrochant la médaille de bronze en 7 s 05, derrière les Ivoiriennes Murielle Ahouré (6 s 97) et Marie-Josée Ta Lou, auteures d'un doublé historique.
Sistɛ́mɛ ya boyebi bisíká
Masíni ekolakisaka esíká moto azalí, útá mayébisi ya satɛliti.
Mujinga Kambundji
Biographie
Le 5 juillet 2018, elle termine à la place de l'Athletissima de Lausanne sur 100 m en établissant un nouveau record de Suisse en 11 s 03 (+ 1,3 m/s). Ce même soir, Kambundji et ses co-équipières établissent un nouveau record de Suisse du relais 4 x 100 m en 42 s 29. Elles améliorent leur temps de 42 s 50 établit en 2017 lors des Bowélani bwa Erópa bwa Embala na Londoni.
Nzémbo ya Swisi
Liromanch (Rumantsch)
Mia olma senta ferm Dieu en tschiel,
Ti a nus es er preschent en il stgir dal firmament,
Tschiel e terra t’obedeschan
vents e nivels secundeschan.
Cur la furia da l’orcan fa tremblar il cor uman
alur das ti a nus vigur, Tutpussent!
Ed en temporal sgarschaivel
stas ti franc a nus fidaivel.
Il bab etern, Dieu en tschiel, il bab etern.
Bâle-Mbóka
Bâle-Mbóka (lialemani: Basel-Landschaft) ezalí kanton ya Swisi. Mbóka-mokonzi ezalí engumba ya Liestalé.
Lokótá
Lialemani ezalí nkótá ya letá. Lialemaniki ezalí lokótá ya bato.
Lisapo
Ezalí kanton ya Swisi bandá o mobú 1501.
Mambí ma mabelé
Bâle-Mbóka ezalí na yura. Etando ezalí 518 km².
Les anges adorables Vol.1
Les anges adorables Vol.1 ezali Palaki ya Minéi ya Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain.
Ekélami
Ekélami na Sonodisc na mobu 1994. Ezali na éteni mosusu ebangami "Les anges adorables Vol.2".
Kisánola (Mabína)
Kisánola (Mabína) ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Kinsásá.
Ebénéli
Kisánola ebinamaka neti ozo sanola moto.
Esulúngútu
Esulúngútu ezalí ndɛkɛ ya zámba. Ezalí esukúlu.
Ngómbá-mɔ̌tɔ
Ngómbá-mɔ̌tɔ tǒ epelelo ezalí ngómbá wápi ebimí libángá-mɔ̌tɔ (libángá eleki mɔ̌tɔ liye linángwísí).
Ndakisa :
Allah
Allah ( 'Allāh, ekomami ar) ezalí nkómbó ya liarabi eye ekolakisa «Nzámbe». Ezalí mpé lisúsu nkómbó ya Nzámbe na boyambi bwa Islamu
Microsoft Windows
Windows (lininísa na lingɛlɛ́sa) ezalí litámbwisi-mokonzi lya Microsoft na kompíta.
Libatá
Libatá tǒ liswɛ̌swɛ̌ tǒ mpé lisúsu  liswéiswéi (Na boyíké mabatá tǒ maswɛswɛ tǒ mpé maswéiswéi)
Liestalé
Liestalé (lialemaniki: Lieschtel) ezalí engumba ya kanton ya Bâle-Mbóka mpé mbóka-mokonzi ya kanton Bâle-Mbóka.
Mokomi ntoki
Mokomi ntoki azali moto oyo akomaka ma nkoma ya ntoki, Ekomá, Loyémbo.
Eteni ya loyémbo
Patrice Lumumba na zulunalo INDEPENDANCE ya M.N.C. na septembre 1959.
Pleure, O Noir Frère bien-aimé
"O Noir, bétail humain depuis des millénaires Tes cendres s’éparpillent à tous les vents du ciel Et tu bâtis jadis les temples funéraires Où dorment les bourreaux d’un sommeil éternel.
Poursuivi et traqué, chassé de tes villages, Vaincu en des batailles où la loi du plus fort, En ces siècles barbares de rapt et de carnage, Signifiait pour toi l’esclavage ou la mort,..."
Nairobi
Nairobi ezalí engumba epúsí enɛ́nɛ mpé mbóka-mokonzi ya Kénya. Bato 3,000,000 bavándaka o Nairobi. Evándaka o katikáti ya ekólo, na bosándá 1,600 m kíná 1,850 m o likoló lya lombú.
Lindímo
Lindímo lizalí lisangá lya mitíndo mya mbuma lokóla ndímo ngai tǒ lilála. O latɛ́, nkómbó ya mángo ekokí kozala Citrus, Fortunella mpé Poncirus, nyɔ́nsɔ o libóta na nkómbó Rutaceae.
Libɛki
Libɛki ezalí ndɛkɛ enɛnɛ. Ezalí na líbenga mpɔ ya bobómbi biléi ya bǎna bayé.
Libɛki lya lɛlɔ́
D'après la classification de référence (version 5.1, 2014) du Congrès ornithologique international (ordre phylogénique) :
Pápa Pie X
Pápa Santu Pie X ( latɛ́: Pius PP. X; abótámi o mokɔlɔ 2.6 1835, nkómbó Giuseppe Melchiorre Sarto; † 20.8 1914) ezalakí Mokambi-Ekólo ya Vatikani na Pápa ya Eklezya ya bakatolike na 4.8 1903 nsúka 20.8 1914.
Anna Netrebko
Anna Netrebko (abótámí o mokɔlɔ 18 sánzá ya libwá 1971 o Krasnodar) azalí moyémbi wa Rusí.
Pápa Pie X
Santu na 1954.
Kpɛngbɛ
Kpɛngbɛ (tǒ likembé) ezalí ebɛ́tele mizíki esálémí na biténi bya myeté bityámí likoló lya bikútu mpɔ̂ ya kobimisa lokito.
Pigeon (Mabína)
Pigeon (Mabína) ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Kinsásá.
Ebénéli
Kotazo ebinamaka neti ndeke azo fongwa mapapu pona ko pumbwa.
Linux
Linux ezalí litámbwisi-mokonzi nsɔ́mí na kompíta. Ezalí ofelé.
Mac OS
MacOS (Macintosh Operating System tǒ litámbwisi-mokonzi Macintosh na lingɛlɛ́sa) ezalí litámbwisi-mokonzi lya Apple na kompíta.
SOZACOM
SOZACOM ezali bulding o kati ya engumba ya Kinsásá.
Maria, mamá wa Nzambe mwána
Maria, mamá wa Nzámbe mwána ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.
Airtel Africa
Airtel Africa ezalí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá. Ezalakí Zain mpé Celtel.
Africell
Africell ezalí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá.
Molóni
Molóni tǒ mosáli-bilanga azalí moto óyo alónaka mpé atɔisaka myeté, bitɔɛlɛ, bilóni tǒ milóna o bilanga. Lotómo la molóni lozalí na ntína mpénza mpɔ̂ na bato bánsɔ zambí akokela biléi ya ntína.