cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kopola mino
Nzela mpo na komibatela eza: koukolaka mino mbala na mbala, kolia bilei oyo eza na sukali moke, mpe kosalela mua fluor na bosokoli mino. Kobrosser mino mbala mibale na mokolo mpe kolekisa singa kati-kati ya mino mbala moko na mokolo ezalaka recommandé. Fluor ekoki kowuta na mayi, mungwa to na nkisi ya mino. Kotraiter mama oyo azali na carie ekoki kokitisa risque ya bana naye kozwama nayango mpo ete motango songolo ya ba bactérie mokozala mosi mokiti. Kokende epeyi na monganga mpo na talisa mino ekoki kosala ete bokono bokundolama liboso na ngonga. Kolandana na ndenge ya bobebi, traitement ndenge na ndenge ekoki kopesama mpo kozongisa lino kosala ndenge elongobani to kolongola lino. Eza na lolenge moko te loye loyebani mpo na kokolisa lisusu mino ebele. Mingi mingi mpo na kozwa esika ya traitement ezalaka mua mindondo na ba pays en voie de développement. Paracetamol (acetaminophen) to ibuprofen ekoki komelama mpo na kokitisa mpasi.
Mokili mobimba, pene na 2.43 milliard ya batu (36% ya batu) baza na carie dentaire kati na mino nabango. Organisation Mondiale ya Santé emoni ete batu bakolo pene banso bazwamaka na carie dentaire na eleko songolo ya bomoyi. Epayi ya bana etungisaka pene na 620 million nabango to 9% ya batu. Bokono oyo ekoma kozwa na bana na bakolo mikolo oyo. Bokono oyo eza kozwa batu mingi nakati ya ba pays développés mpe eza kozwa batu mingi te na pays en voie de développement mpo na bolei mingi sulaki mpamba. Carie ewuti na lokota ya Latin mpo na koloba "ya kopola".
References
<div class="reflist columns references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; column-count: 2; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Ndɛkɛ
Ndɛkɛ (Aves) ezalí motíndo mwa nyama ya mikúwa. Ezalí na mapapú mpé epumbwaka o likólo. Kasi ndéngé ya ndɛkɛ isúsu ipumbwaka tɛ́ : itámbolaka o nsé. Ezalí nyama ya máki, ebótaka máki. Etóndá ekómó, nsálá, makáká mábalé mpé mapapú mábalé.
Filípino
Filipino ezalí esé ya likoló ya Azía. Mbóka-mokonzi Manila.
Riffi Mandanda
Riffi Mandanda azali moyambi na motópi ya Kongo-Kinsásá.
Bona Mangangu
Bona Mangangu (16 febwáli 1961) azalí mokomi ya lisoló ya Kongó-Kinsásá.
Riffi Mandanda
Bɔmɔi
Riffi Mandanda abótama na Le Havre o mokolo ya 11 sanza ya zomi na mobu 1992.
Matɛmbɛlɛ
Matɛmbɛlɛ ezalí nkásá ya mbálá ya sukáli tǒ libɛngɛ́. Na Kongó-Kinsásá balambaka mpé baliyaka matɛmbɛlɛ lokóla ndúnda.
Nzatu tala
Nzatu tala ezali Mabína ya Kongó-Kinsásá.
Ekélami
Mabína ya Nzatu tala ebanda na Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain. Na palaki ebimaka na Pentagone.
Ebénéli
Ndɔmbɔlɔ ebinamaka otié liboko liboso, olongoli, ozongisi; okangi lizita likolo.
Moyíki
Moyíki ezalí zɛ́ke eye ezalaka nsima ya masúwa, ya mpɛ́pɔ mpɔ̂ na koyángela yangó. Ekoki mpé kozala yenda ya mótuka, ya engbunduka ya nkínga mpé bôngó na bôngó.
Lydnevi
Lydnevi ezalí lokótá.
Basiliki Monsátu Petelo
Basiliki Monsátu Petelo (na latɛ́ Sancti Petri) tǒ lisúsu Monsátu Petelo ya Vatikáni (na latɛ́ San Pietro in Vaticano) ezalí etónga ya ntína koleka na ekelézia ya bamumpɛ́
Ebóteli
Ebóteli ezalí eténi ya libumu ya mwǎsí wápi mwǎna o zémi afándaka mpé akólaka, yambo abima mpé abótama. Efándaka o likoló lya libɔlɔ́.
Radio Canal Révélation
Radio Canal Révélation (RCR) ezalí radio communautaire o Ekólo Ituri. Boakisi na nsango ezalí o Bunya. Nkótá ya *émisions bazalí falansé mpé kiswahíli.
Eklesia katolike esúkí Radio Canal Révélation.
Radio Canal Révélation ezalí esanganí na Agence de presse audiovisuel Écho des Grands Lacs.
Ɛntɛrnɛ́tɛ
Ɛntɛrnɛ́tɛ tǒ Internet ezalí rezó epúsi enɛ́nɛ. Ezalí lisangá lya kompitá itíyaka na nsinga, isálelaka protokɔlɛ Ɛtɛnɛ́tɛ (TCP/IP), mpé bato basálelaka o mikili myɔ́nsɔ. Rezó eye ekokámbáká rézo iyíke iye itóngamaka na rezó isúsu ya ndáko, kompaní, bulamatari, bobɔngɔ́, mpé ndáko ya matéya.
Trésor Mputu Mabi Kulila
Trésor Mabi Kulila (abótámi mokɔlɔ 10 ya dɛsɛ́mbɛ ya 1985 na Kinsásá) azalí mosani wa motópi wa mokili mobimba wa Kongó-Kinsásá, atikaki kobeta na ba léopards na 2015 sikoyo azalí ó nsé ya kɔntalá na lingómbá ya Angola Kaburscorp.
Radio OPED FM
Radio OPED FM ezalí radio o Kisangani.
Radio OPED FM ezalí esanganí na Agence de presse audiovisuel Écho des Grands Lacs.
Mandombe
Mandombe na ekomélí mandombe.
Mandombe ezalí ekomélí ya Afríka.
Wuta lya kombo
Kombo mandombe ewuti na Kikongo elingí koloba ya moyindo.
Ekélami
Mokéli ya Mandombe ezalaka Wabeladio Payi. Esaléma pona kokoma Tshiluba, Lingála, Kikongo ya leta mpé Kiswahili.
Pilulá
Pilulá (Pyrrhula pyrrhula) ezalí ndɛkɛ ya elanga, mbóka mpé zámba na Erópa. Na eleko malíli kokende na Erópa katikati, na eleko na mɔ́tɔ kokende na nola ya Erópa monyele. Ezalí mbwé. Likólo lya motó ezalí moíndo. Ntólo mpé libumu bazalí ngóla (mobáli) tǒ sokolá (mwásí). Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 16,5 cm, bozito ezalí 30 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 9 cm. Elíyí mombóto mpé nkóna.
Monsisá mwa nzeté
Monsisá, mokangá tǒ mobímbí mwa nzeté mozalí etení yangó ezalí o nsé ya mokili. Minsisá mya nzeté isúsu mikokí kolíama, ndakisa manyɔ́kɔ (o nsima ya kobókisa tǒ kopɔlisa yangó) tǒ karɔ́tɛ.
Adolphe Dominguez
Adolphe Dominguez "Tata Mobitshe"  azalí moyémbi mpé mokéli loyémbo ya Kongó-Kinsásá. Azalaka moko ya bayémbi ya (Wenge Musica BCBG).
Adolphe Dominguez abótama na Kinshasa o mobú 1969. Ayébání mpé na kombo ya "Tata", "Tata mobitshe" "Le grand sapeur". Kombo na yé ewúta na mokɛli bilambá Adolphe Dominguez.
Azalí mpé mokɛli ya lingomba ya Wenge Tonya Tonya.
Sato ya Beaumaris
Sato ya Beaumaris ezwami o esanga Anglesey, o Ekólo Wali, na engumba Beaumaris. Botongami na yango ebandaki o mobu 1295, sima ya bozwami (conquête) ya Ekólo Wali na mokonzi Édouard Ier.
Bonkámá XIII mpe XIV
Bitulba okati ya ba nkumu ya mboka Wali mpe ba konzi ya Ingetele mpo na bozwi (contôle) ya etando ebandi o mobu 1070
Botongi
Botongami ya sato esila te, kasi soko esilaki, elingaki elandana solo na sato ya Harlech. Bitonga mibale eye bazali na plan oyo elanda na bokesi ,ingi mpenza te
Brunei
ezalí esé ya likoló ya Azía.
Bapuwa Mwamba
Bapuwa Mwamba (8 sánzá ya libwá 1942 — 8 sánzá ya nsambo 2006) azaláká mokomi mpé mopanzi nsango wa Kongó-Kinsásá.
Bomɔi
Louis Bapuwa Mwamba abótama o mokɔlɔ ya 8 sánzá ya libwá 1942 na Kilembe na etúká ya Bandundu. Bisíká tatá mobóti na yé azaláká kosaléla Léta.
Azaláká kovánda na engumba ya Cergy na mwǎsi na bǎna na yé minéi.
Mpótá ya libumu
Mpótá ya libumu
Mosapi mwa lokolo
Mosapi mwa lokolo muzalí eténi ya nzóto.
Lisandra Souto
Lizandra Campos do Souto (Nova Iguaçu, 5 nsanza ya mitáno na 1975) azal moyémbi wa Brazil.
Pɔlísi
Pulúsi tɔ̌ pɔlísi basáli ya kotíya molɔngɔ́ na mbóka.
Engen
Engen Petroleum ezalí kompaní na nguyá ebembe na Sidafríka. Ezalakí Mobil Oil téé 1993. Na Kongó-Kinsásá, Mobil ekómaka Cobil o 19??.
Monama
Monama Ezali elili oyo ebimaka na sima ya Mbula
Ezaleli
Pona Isaac Newton Monama Ezali naba Langi sambo:
Engen
Kompaní-mwǎna bazalí na Botswana, Namibia, Zimbabwe, Mozambíki, Kenya, Ghana, Gabon, Tanzania, Rwanda, Burundi, Zambia, Malawi, Lesoto, Eswatini, Morisi, La Réunion mpé Kongó-Kinsásá.
Monama
Buku
Na fransé Na lokota misusu
Engen
Nkóló ezalí Petronas.
Moustafa Noureddine
Moustafa Noureddine (31 augústo 1996) azalí mokomi wa lisoló wa Ejipte.
Malele (mbóka)
Malele ezalí mbóka ya bamangala ma boloki na *territoire ya Mankanza *district ya Ekwatéli, pɔlɔvɛ́si ya Ekwatéli na ebale ya Congo RDC koleka lolanga.
Epai ya koko Moloki azalakí na basi 12 mpé a botaki bana ebele na bakoko ebele: Mungbende, Moloki, Nkumu, Etungola, Mumbey, Mokwami pe na basusu...
Le Havre
Le Havre  ezali engumba ya Falansia na etuka ya Normandi.
Bisika
Le Havre ezali engumba ezali na etuka ya Normandi.
Bato
Na mobu 2013 Le Havre ezalaka na bato 172 074.
Libongo
Libongo ya Le Havre ezali libongo ya mibalé ya ekolo Falansia na sima ya oyo ya Marseille.
Fifi mpé Patu (búku)
Fifi mpé Patu ezalí molɔngɔ́ ya búku ya mwǎna ya Sylvain Kyungu Kabulo. Búku bazalí ya nkóta míbalé falansé mpé lingála.
Mosɔpɔ́ monɛ́nɛ
Mosɔpɔ́ monɛ́nɛ mozalí eténi ya misɔpɔ́ eye ezalí ya monɛ́nɛ. Mosɔpɔ́ monɛ́nɛ ná mosɔpɔ́ mokɛ́ mikɛsɛ́ní. Mosɔpɔ́ monɛ́nɛ mozalí o kati ya mosɔpɔ́ mokɛ́ mpé nsúka ya mosɔpɔ́. Mozwí mái ma pɔtɔpɔ́tɔ eye elekí o ntéi ya yangó.
Mingayi na articulation
Mingayi na articulation  (RA) ezali mpasi na bokengi ya nzoto eye eumelaka mpe kotungisa ba articulations. Mingi mpeza ememaka molunge, kovimba, mpe mpasi na ba articulationts. Mpasi mpe kozanga kobalusa biteni ya nzoto mingi mingi ekomaka mabe koleka sima na bopemi. Mingi mingi poignet na maboko emonaka mpasi elongo na articulations ya ngambu nionso mibale ya nzoto. Bokono ekoki mpe kotungisa biteni misusu ya nzoto. Ekoki komema motango ya ba globule rouge kokoma moke, inflammation nzinga nzinga ya poumon, mpe inflammation nzinga nzinga ya motema. Fièvre mpe kokita ya makasi ya nzoto ekoki mpe komonana. Mingi mingi bilembo biyaka malembe malambe na ba poso kino ba sanza.
Ntango ntina ya mingayi na articulation eyebani malamu te, endimami ete elandanaka na ba facteur génétique kosangisa na oyo ya nzinga nzinga. Ntina eye ememaka bokono ekotelaka bokengi ya nzoto kobundisa ba articulations. Yango ememaka inflammation mpe kovimba ya capsule ya articulation. Etungisaka mpe  mokuwa oyo ezwami na mpasi mpe cartilage. Diagnostic esalemaka mingi mingi kolandana na bilembo biye bimonani epayi ya mutu. Ba examen ya rayons-X mpe ya laboratoire ekoki koconfirmer diagnostic to kolongola maladi misusu oyo eza bilembo neti yango. Maladi misusu oyo ekoki kozala na bilembo neti yango eza lupus kouta na makila, arthrite galeuse, na fibromyalgie mpe misusu.
Traitement elukaka kosilisa mpasi, kokitisa inflammation, mpe kosala ete biteni ya nzoto ya mokoni bisala malamu. Yango ekoki kosalisama na koyeba ndenge ya kokabola ntango ya bopemi mpe kosala physique, kosalela ba planchettes na bracelés, to kosalela eloko eye ekoki kosalisa. Nkisi ya kosilisa mpasi, ba stéroïdes, na ba NSAID mingi mingi basaleka yango na eleko bilembo bibandi komonana. Mopiko ya nkisi eye ebiangami nkisi ya anti-rhumastime mpo na kobongola bokono (DMARDs) bakoki mpe kosalela yango mpo na komeka kolembisa bokono ezanga kokoba. Ba nkisis yango ezali hydroxychloroquine na methotrexate. Ba anti-rhumatisme DMARD bakoki kosalela yango ntango bokono eza kondima nkisi misusu te. Kasi, ba nkisi oyo ekoki kozala na taux monene ya ba effets mabe. Lipaso mpo na kobongisa, koremplacer, to kokangisa ba articulations ekoki kosalisa mpo na ba cas songolo. Ba nkisi eye basalelaka bo alternative eza na preuve moko te oyo eza kosoutenir yango.
Mingayi na articulation etungisaka kati ya 0.5 na 1% ya batu bakolo na ba pays développés na mpe kati ya batu 5 na 50 nakati ya batu 100,000 babandaka kotungisama nayango mibu nionso. Bokono oyo ebandaka komonana mingi mingi na eleko mutu akoli mpe basi batungisamaka nayango mbala 2.5 koleka mibali. Na mobu ya 2013, ememaki liwa ya batu 38,000 motango oyo momataki kowuta na 28,000 na mobu ya 1990. Mingayi na articulation etatolamaki mbala ya yambo na mobu ya 1800 na Dr. Augustin Jacob Landré-Beauvais (1772–1840) ya Paris. Liloba rheumatoid arthritis mpo na koloba mingayi na articulation ewuti na lokoya ya Kigriki mpo na koloba ete ba articulation eye ekoti mayi mpe evimbi.
References
<div class="reflist columns references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; column-count: 2; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Molɔngɔ́
Molɔngɔ́ ezalí elandani ya bilɔ́kɔ biwúlání.
Valentin-Yves Mudimbe
Valentin-Yves Mudimbe tó Vumbi Yoka Mudimbe (8 dɛsɛ́mbɛ 1941) azalí mokomi ya lisoló ya Kongó-Kinsásá.
Lyanga
Lyanga (Citharinus) ezalí mbísi ya moliba mpé eliba.
Kɔntalá
Kɔntalá tǒ kɔntrá ezalí boyókani tǒ bobémbani.
Paul Panda Farnana Mfumu
Paul Panda Farnana Mfumu (*1888 na Nzemba, près de Banana, † 12 mai 1930 na Nzemba)
1999
Mobú 1999 mozalí mobú ya bonkámá ya 20. Mozalí na mikɔlɔ 365.
Wabeladio Payi
David Payi (15 yánwali 1957- 4 apríli 2013) ezalaki mokomi mpé mokéli ya mandombe.
Bomoyi
David Wabeladio Payi abótamaka o yánwali 15 mobú 1957 na Ngombe Lutete.
Bowéyi
Wabeladio Payi akúfaka o apríli 4 mobú 2013 na Turkiya.
Masína
Masína ezalí komíni ya Kinsásá.
Julius Caesar
Gaius Julius Caesar
Sili ya bánsɔ
Sili ya bánsɔ (Phoca vitulina) ezalí nyama ya mabɛ́lɛ ya lombú. Ezalí ya lobóta ya Sili.
Juliana Knust
Juliana Knust Sampaio (Niterói, 29 nsanza ya misató o 1981) azalí mosani mwa lisapo-lisano ya Brazil.
Malesí
Malesi ezalí esé ya Sidi-Ɛ́sita ya Azía. Mbóka-mokonzi Kuala Lumpa.
Zolozi
Zolozi (Géorgie na falansé) ezalí esé ya likoló ya Azía.
Auguste Mampuya Kanunk'a
Auguste Mampuya Kanunk'a 13 febwáli1943) azalí mokomi ya lisoló ya Kongó-Kinsásá.
Mosɔpɔ́ mokɛ́
Mosɔpɔ́ mokɛ́ mozalí eténi ya yambo ya misɔpɔ́. Evándaka o ntéi ya líkundú mpé mosɔpɔ́ monɛ́nɛ. O nzóto ya moto ya mibú 5, mokokí kozala na lomeko la 5 m tǒ 6 m. Mopúsí mosɔpɔ́ monɛ́nɛ na molaí, kasi mopúsí yangó na mbímbi tɛ̂.
Ngombe Lutete
Ngombe Lutete ezali engumba ya etuka ya Bas-Congo.
The Star-Spangled Banner
The Star-Spangled Banner ezalí loyémbo la lokúmú la Lisangá lya Amelíka
Maloba na ntángo ya bitumba bya bato ba likoló na nsé
Na kolakisaka *indignation ya yě likoló lya ebandeli ya bitumba bya bato ba likólo na nsé o Amelíka, Oliver Wendell Holmes, Sr. abakisáká *stanza ya mítáno na loyémbo luye na mobú mwa 1861. When our land is illumined with liberty's smile, If a foe from within strikes a blow at her glory, Down, down with the traitor that tries to defile The flag of the stars, and the page of her story! By the millions unchained, Who their birthright have gained We will keep her bright blazon forever unstained; And the star-spangled banner in triumph shall wave, While the land of the free is the home of the brave.
Turkmenistáni
ezalí esé ya katikáti ya Azía.
Alain Makaba
Alain Makaba azali moyémbi mpé mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.
Bomoi
Alain Makaba abotamaka o mokolo ya 29 sanza ya minéi mobu 1968
Azali mwana ya clément makaba kayele and matapa helene.
Fɛ́lɔ
Fɛ́lɔ (boyíké fɛ́lɔ) ezalí ebendé eye ezwaka mɔ̌tɔ ya makála tǒ ya lotilíki mpó na kogoma elambá mpé kolongola masúsa maye mazalí o elambá
Daisy Ducati
Daisy Ducati azalí mwásí mosani ya Lisangá lya Ameríka.
Bɔ́mɔkí
Abótámí mokɔlɔ mwa 8 dɛsɛ́mbɛ, mobú mwa 1989 na etuka ya San Francisco.
Nkásá (nzeté)
Lokásá (O boyíké Nkásá): eténi ya nzeté ezalí patátálú mpé na lángi, ekobótaka na mobímbí.
Moshchena
Moshchena  ezalí mbóka ya nola ya Ukraine ya Erópa.
Dwa (molúká)
Dwa (Dua o lokótá ya falansé) ezalí molúká ya Nola ya Kongó-Kinsásá o etúká ya Mambénga. Ebandí o Bosanga mpé emíbwákí o molúká Mongala.
Matete
Matete ezalí komíni ya Kinsásá.
Mafúta ma mbíla
Mafúta ma mbíla mazalí mafúta ma motáné maye masálámá na mbíla. Bato balámbelaka mangó mpé bakélaka sabúni na mangó.
Lokalo
Lokalo ezali émemisi yako méma bato to biloko. etambolaka o likolo ya mabende mibalé.
Ekélami
Lisapo ya lokalo ebanda na mokoloya 21 sánzá ya mibalé 1804, pene ya Merthyr Tydfil, Mboka ya galles.
1996
Mobú 1996 mozalí mobú ya bonkámá ya 20. Mozalí na mikɔlɔ 364.
Madívi
ezalí esé mpé esanga ya Azía. Ekútanaka o lombú India.
Yoane ya La Fontaine
Yoane ya La Fontaine tǒ Jean de La Fontaine azalakí mokomi buku mpe mobeti masolo ndenge na ndenge ya ekolo Falansia, oyo ayebani mingi mpenza mpo ya Masapo ma ye.
Bomoi bwa mokomi
Yoane ya La Fontaine abotamaki na mobu 1621 na Château-Thierry na Falansia.
Na nsima ya botangi na eteyelo ya kati, baboti ba ye batindaki ye na Likindo Like mpo akoma gsango. Kasi, ntango alongwaki Likindo Like lina mpe aboyaki kolanda mosala mwa bosaleli Nzambe, La Fontaine akendeki na kelasi ya ngomba na engumba Paris mpo na kotanga mambi ma kokata mpe kosambisa makambo. Tango asili, akomaki moko wa baye basalisaka bato bakweli makambo mpo ya bolongi liboso ya ba zuzi. Kuna mpe abandaki kokende kokutana na bakomi buku baye bazalaki komibengama na nkombo ‘te 8a Mampinga ma Etande ya Libungutulu.
Na nsima ya liwa ya tata na ye oa 1658, azongaki epai na bango na mabele ma Chateau-Thierry mpo ya bokobi mosala tata asalaka ya bozali mokonzi oyo atalaka mpe abatelaka bibale mpe zamba inso. Ye nde moto apesaki mwana wa ye elengi mpe momeseno mwa kolinga biloko bwa mokili Nzámbe asalaki. Na mobu 1647, ayaki kobala Marie Héricart, mwasi moko ya mayele oyo, lokola ye moko, abandaki mpe kokende kosangana na bakeomi mpe bai mayele. Lokola mpasi ekotelaki ye na nsima ya liwa ya tata, La Fontaine azwaki lisalisi ya batu mingi ya nkita mpe bayebani mpe azalaki kokoba kosangana na bai mayele mpe bakomi baye bazalaki kokutana na ba mbalasani ya bango, kuna akutanaki na bakomi banene lokola Charles Perraut mpe mingi mpenza Moliére. Wana azwaki mokano mwa bomipesi na mosala mwa bokomi buku.
Na nsima ya bokomi buku ya ye ya liboso, Ekomba mpé Etula ya mobali, mbongola ya mokomi ya lokota la latin na nkombo Térence, La Fontaine abitmisaki buku ya masolo, matongi mpe malako. Na boyekoli lolenge la kokoma masapo ma bakomi ba kala ya nkota ya gresi mpe latina, mingi mpenza ya mokomi Esope, La Fontaine abimisaki, uta mobu 1668 tii 1694, Masapo montango 243, ibimaki na buku inene isato, yoko yoke na ya yango montango ya masapo. Ezali mosala mwa ye moye moyebani koleka mpe yoko ya nkoma mpe buku ya motuya mpe lokumu ya bakomi buku ba falansé. Akomi masapo ma ye na lolenge kitoko mpe abongisi ’te nyama ibeta masolo mpe izala na bilili mpe tmaloba bo bate. Yango wana azali kobanda to kosukisa masapo ma ye na bopesi malako kitoko. Na 1684, mpo ya mosala mwa ye mwa bokomi buku, bayambaki ye na Ndako mpé lingomba ya lokumu litali mambi ma mayele na makomi ma ekolo Falansia.
Na nsima ya bobeli makasi na mobu 1692, La Fontaine akufaki na engumba Pari na mobu 1695. Liboso ‘te akufa, akomaki ye moko maloba ma botiyi na likolo ya lilita la ye:
Louis Portella Mbuyu
Louis Portella Mbuyu (28 julyi 1942) azalí epískɔ́pɔ ya ekeléziya katolike na dyosɛ́zi ya Kinkala na Kongó-Brazzaville.
Bokúli bonganga 1967, epískɔ́pɔ na dyosɛ́zi ya Kinkala o 2001.
Mafúta ma ndiká
Mafúta ma ndiká
Molúká
Molúká ezalí nzelá ya mái. Ezalí mái makɛ́makotíyolaka.
Boyoma
Boyoma ezalí zuluná tǒ mokandá ya ba nsango ya Kisangani na lokótá falansé.
Haiku
Haiku ezali ntoki ya muké ewuti na Japon.
Ekélami
Haiku ekélami na Bashō Matsuo.
Alain Mabanckou
Alain Mabanckou azalí mokomi, montɔ́ki, wa ekólo ya Kongó-Brazzaville mpé wa Fransia.
Bomɔyi
Alain Mabanckou abótámá na Pointe-Noire o mokɔlɔ ya 24 sánzá ya míbalé 1966.
Makomi
Makomi ya Alain Mabanckou ezalí na makota able.
Thailandi
Thailand ezalí esé ya likoló ya Azía. Mbóka-mokonzi Bangkok.
King : Rama X
Celeo Scram
Serge Movili Mazami, ayébání na nkómbó Celeo Scram, azalí moyémbi mwa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ ya 3, sánzá ya mínéi, mobú ya 1978 o Kinsásá.
Lotilíki
Lotilíki
Celeo Scram
Bomɔi
Celeo akoláká o Bandalúngwa. O mibú 1980 abándí koyémba na báníngá ba yě. O mobú ya 1997 akɔ́tí lingómbá Wenge Maison Mère. O mobú ya 2007 amílongwí lingómbá liye mpé abandí kosálela pálaki ya yě. O mokɔlɔ 25, sánzá ya libwá, mobú 2008, abímísí pálaki Nzoto na Nzoto.
Ngába
Ngába ezalí komíni ya Kinsásá.
Célestine Mfumi Faïda azalí bugumési banda mobú mwa 2005.
Botíndi Mbɔ́ngɔ
Botíndi Mbɔ́ngɔ ezalí ndámbo ya lifúti liye bato baye batíka mbóka ya bangó mpó na koluka luka na mbóka bapaya batíndelaka mabóta ma bangó maye matíkala na mbóka.
Anatoliy Solovyanenko
Anatoliy Solovyanenko (25 libwá 1932 - 29 nsambo 1999) azalaka moyémbi ya Ukraine.
Lipekápeka
Lipekápeka Azali Nyama ekɛ́.
Ezaleli
Lipekápeka Azali Nyama ekɛ́ ya mapapu.
Éléfalkan
Éléfalkan ezalí politíki ya bokoboli-bokonzi mpé letá makási. Ezalí balkanisation tɛ̂.
Zordaní
ezalí esé ya Wɛ́sita ya Azía.
Butáni
ezalí esé ya Sidi ya Azía.
Mókáté
Mókáté mozalí fufú tǒ falíni esúsu eye esangání na sukáli mpé evímba, mpé eye ekálíngámí na mafúta matɔkísí.
Masapo mwa La Fontaine
Masapo mwa La Fontaine bazalí búku zómi na míbalé ya Yoane ya La Fontaine.
Na boyekoli lolenge la kokoma masapo ma bakomi ba kala ya nkóta ya gresi mpé latina, míngi mpenzá ya mokomi Esope, La Fontaine abimisakí, uta mobú 1668 tii 1694, Masapo montango 243, ibimaki na búku inene isato, yoko yoke na ya yangó montango ya masapo. Ezalí mosala mwa yé moye moyebani koleka mpé yoko ya nkoma mpé búku ya motúya mpé lokúmu ya bakomi búku ba falansé. Akomí masapo ma yé na lolenge kitoko mpé abongisi ’te nyama ibeta masolo mpé izala na bilili mpé tmaloba bo bate. Yangó wana azalí kobanda tǒ kosúkisa masapo ma yé na bopesí malako kitoko. Na 1684, mpô ya mosala mwa ye mwa bokomi buku, bayambaki ye na Ndako mpé lingomba ya lokumu litali mambi ma mayele na makomi ma ekolo Falansia.
Quentin Moyascko
Quentin Moyascko azali moyémbi ya Kongó-Brazzaville, ayémbaka Rumba na Ndombolo.
Bomoyi
Quentin Moyascko abotama na mokolo ya 11 sanza ya mibalé 1969 na Brazzaville. Abanda loyémbo na Cogiex Star Extra Musica na mobu 1993.
Engumba ya esengo ya saule
engumba ya esengo ya saule Fun Willow Townezali anime ya TVya Japon oyo esalemi na mikanda ya banaya Kenneth Graham, Tanoshii Kawabe. 26 épisodes na mobimba. Emonisamaki kobanda mokolo ya 7 Ɔkɔtɔbɛ 1993 tii mokolo ya 31 Mársi 1994 na televizyo Tokyo, esika oyo basalaka bafilme.
Selembáo
Selembáo ezalí komíni ya engumba-etúká Kinsásá.
Vrahovice
Vrahovice ezalí mbóka na Shekia. Ezalí mbóka mɔkɛ́, na 3,402 ya bato o mobú 2001.
Engumba ya esengo ya saule
"Willow" elakisi saule na lingala, mpe titre euti na likambo oyo ete titre ya ebandeli ezali "The Wind in the Willows".
Mbonda
Mbonda ezalí Ebétele na lomposo la nyama loye lokangí likolo lya likonzi lya mweté.
Engumba ya esengo ya saule
Na nsima, Pony Canyon ebimisaki bavolimi 13 ya programɛ ya video VHS oyo ezalaki na mosala yango.
Baferme ya Hälsingland etiama fololo
Baferme ya Hälsingland etiama fololo bizali moko ya biloko ya Unesco na Swési biye mi bakisamaki na 2012.
Molɔngɔ́ ya baferme
Baferme nsambo oyo ebakisama na liste ya biloko ya Unesco o mobu 2012 bangoyo:
Potási
Potási ezali likɛ́lɛ lya elembo K eye epɛ́saka potasiomo.
Mbuengi
Mbuengi tǒ mbwengi (Vigna unguiculata) ezalí lidɛ́su mɔkɛ́.
Yeméni
ezalí esé ya likoló ya Azía.
Emoto
Emoto ezalí loléngé la kobênga bobali (loléngé la mobali) mpé bomwǎsí (loléngé la mwǎsí).
Emmanuel Dongala
Emmanuel Dongala (*14 yúli 1941) azalí mokomi mwa lisoló ya Kongó-Brazzaville.
Lemba
Nkómbó lemba ekokí kozala :
Bolei Mabe
Bolei mabe to malnutrition eza lolenge loye lowuti na bolei bilei biye bizali na ba élément nutritif ya kokoka te to ya koleka neti kino komema nkokoso na nzoto. Ba élément nutritif oyo etalemi awa ekoki kozala: ba calories, protéine, ba hydrates ya carbone, ba vitamine to ba minéraux. Mingi mingi mpeza liloba oyo esalelamaka mpo na kolakisa sous-alimentation epayi wapi ba calories, protéine to ba élément nutritif ya mike mike eza ya kokoka te; kasi, ekoki mpe kozala suralimentation. Soki sous-alimetation esalemi na ntongo ya zemi to liboso ya mwana kokokisa mibu mibale ekoki komema ba nkokoso ya koumela libela na nzoto mpe na bongo. Sous-alimentation ya koluta, eye eyebani bo bozangi bilei, ekoki kozala na bilembo biye: kokoma mokuse, nzoto ya kokonda, kosila makasi ya nzoto, mpe kovimba makolo na libumu. Mingi mingi lisusu batu bazwaka ba infections mpe bakomaka na malili. Bilembo ya ba carances ya ba éléments nutritifs ya mike mike elandanaka na élément nutritif ya moke eye ezali kozanga.
Melúla
Melúla ezalí ndɛkɛ ya elanga, mbóka mpé zámba na Erópa. Losála la Melúla mobáli ezalí moíndo, la melúla mwásí ezalí sokolá. ekómo ezalí ezalí bondɔbɔ́. Elýí loambo, mɔsɔpí mpé mbuma. Bolaí ezalí 25 cm, bozito ezalí 100 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 13 cm.
Bolei Mabe
Sous-alimentation esalalemaka mingi mpeza kolandana na bozangi bilei ya qualité ya malamu mpeza mpo na kolia. Yango elandanaka mingi mpeza na talo ya bilei makasi koleka mpe pauvreté. Kozanga komelisa mwana libele ya mama ekoki kocontribuer, neti kaka ba maladies infectieuses ya ndenge na ndenge lokola: gastro-entérite, pneumonie, malaria na rougeole eye ebakisaka bosenga ya ba élément nutritif. Eza na lolenge mibale ya sous-alimentation: malnutrition na proteine-énergie mpe ba carences diététiques. Malnutrition na proteine-énergie ezalaka na lolenge mibale ya makasi: marasme (bozangi proteine na ba calories) mpe kwashiorkor (bozangi proteine kaka). Ba carences ya ba éléments nutritifs oyo eyebani mingi mpeza eza: bozangi fer, iode na vitamine A. Na eleko ya zemi, kolandana na bosenga ebele, ba carences esalemaka mingi mingi mpeza. Na ba pays en voie de développement misusu suralimentation na lolenge ya obésité ebandi komonana ote ya bikolo bina bo sous-alimentation. Ntina misusu ya malnutrition eza anorexie mentale na chirugie bariatrique.
Makasi maye masalamaka mpo na komatisa nutrition mazali moko ya lolonge ya aide au développement ya solo solo. Komelisa mwana libela ya mama ekoki kotisa taux ya malnutrition mpe liwa ya bana mike, mpe makasi mpo na kopromouvoir lolenge lona mamatisaka taux ya bomelisi mwana libele ya mama. Bopesi bana mike belei kobakisa na libele ya mama kati ya sanza motoba na mibu mibale e amélioraka ba résultats. Ba preuves ya komonana eza kosoutenir ba suppléments mpo na ba éléments nutritifs ya mike mike ya ndenge na ndenge mpo na ba mama na eleko ya zemi mpe mpo na bana mike nakati ya ba pays en voie de déloppement. Kopesa bilei na batu baye bazali na bosenga nayango koleka ezala bopesi bilei to bopesi mbongo mpo ete batu bakoka kosomba bilei nataki ya ba nzando nabango, esalisaka mpeza. Kopesa batu bilei kaka na bitelelo nabango ya kelasi ekoki te. Kolandela malnutrition oyo ya makasi na ndaku ya mutu oyo azali nayango na ba Aliments Thérapeutiques prêts pour consommation mbala mingi esalemaka. Epayi ya baye bazali na malnutrition ya makasi eye eza compliqué na mikakatano misusu ya bonkolongono, kolandela traitement na lopitalo ezalaka recommandé. Mingi mingi ezalaka kolandela sukali nakati ya makila, température ya nzoto, bokauki ya mayi ya nzoto, mpe kolia graduellement. Bomeli ba antibiotiques mbala na mbala mingi mingi ezalaka recommander mpo na risque ya infection. Ba mesures ya long-terme eza: kobakisa misala ya bilanga, kokitisa taux ya pauvreté, koaméliorer assainissement, mpe kopesa makoki na ba mama.
Na mobu ya 2010 na mokili mobimba batu baye baza sous-alimenté bazalaki 925 million. Yango ezali bongo kobakisama ya batu 80 million uta 1990 to kokita ya 2,5 % na pourcentage ya baye baza sous-alimenté. Milliard moko ya batu basusu batangemi bo baye bazangi ba vitamines na ba minéraux. Na 2013 malnutrition na proteine-énergie etalemaki neti liye limemaki liwa ya batu 469, 000 motango oyo mokitaki kowuta na batu 510, 000 na mobu ya 1990. Ba carences misusu ya nutrition, oyo eza carence ya iode na anémie mpo na carence ya fer, ememaki liwa ya batu 84,000 basusu. Sous-alimentation na mobu ya 2010 ezalaki ntina ya 1.4 % na nionso ya mibu ya bomoyi miye miza ajuster kolandana na handicape. Pene na un tiers ya liwa epayi ya bana endimami ete eza ntina na sous-alimentation; kasi, mbala mingi te baweyi batangemaka bo baye bakufi mpo na sous-alimentation. Na 2010 sous-alimentaion etalemaki bo liye licontribuaki na liwa ya basi mpe bana pene na 1.5 million atako basusu baza kokanisa ete motango oyo mokoki kozala monene koluta 3 million. Million 165 mosusu ya bana baza na retard ya croissance kowuta na bolei mabe. Sous-alimentation mingi mingi ezalaka na ba pays en voie de développement. Ba groupe songolo ya batu baza na taux monene ya sous-alimentation, yango ezali bongo basi mingi mingi tango ya zemi to ya bomelisi mwana libele, bana baye baza na mibu na se ya mitano mpe bampaka. Na bompaka malnutrition esalemaka mingi mingi mpeza kolanada na ba facteurs physique, psychologique mpe social.undefined
BMW
BMW ezalí kompaní ya bokeli mítuka eútí Alémani.
Lucie Eyenga
Bomoyi
Lucie Eyenga abotamaka na Mbandaka o tango ezalaka ko bengama Coquihatville.
Nkota na Afrisa
Lucie Eyenga
Bowéyi
Lucie Eyenga akufaka na mbula 57 o mokolo ya 12 Décembre 1987 na kinsasa.
Bomwǎsí
Bomwǎsí bozalí bizalela mpé bizaleli bya mwǎsí o nzóto mpé o bozali.
Opel
Opel ezalí kompaní ya bokeli mítuka eútí Alémani.
Sabúni
Sabúni (boyíké sabúni) ezali lisangá lya mafúta mpé mputulú ya potási. Sɔ́kɔ́ ekómi malílí, ezalaka makási pɛnɛ ya libángá mpé esalisaka mpó na bosukoli bilɔ́kɔ ndéngé na ndéngé lokóla bilamba, saani, nzóto mpó ilongolaka bosɔtɔ mpé ikómisaka elɔ́kɔ eye basukoli péto.
Potasu
Potasu ezalí na elembo K mpé masi ya atomi ma yango ezalí 39,0983. Na Etánda ya bileko ezalí motuya zómi na libwá.
Litangá
Litangá lizalí loléngé ya kokwéya ya bomái, ndámbo na ndámbo. Mbúla ezalí boyíké bwa matangá ma mái.
Azɛrbayzáni
Azɛrbayzáni ezalí esé ya Azía mpɛmbɛni ya Erópa, o katikáti ya ngómbá ya Kaukazi. Mboka-mokonzi ezalí Baku.
Mjumbe
Mjumbe ezalí zuluná tǒ mokandá ya ba nsango ya Lubumbashi na lokótá falansé?.
Makélékélé
Makélékélé ezalí arrondissements ya Brazzaville. Maire ya Makélékélé ezalí Maurice Maurel Kiwounzou.
Alain Moloto
Alain Moloto (27 sanza ya sambo 1961- 2 sanza ya mibalé 2013) azalaka moyémbi ya boklísto ya Kongó-Kinsásá.
Bomoi
Alain Moloto abotamaka na Kisangani o 27 sánzá ya sambo 1961.
Bowéyi
Akufaka o mokolo ya 2 sánzá ya mwambe mobu 2013.
Mituya ya miké
[Catégorie:Mokrísto moyémbi ya Kongó-Kinsásá]]
Tazikistáni
ezalí esé ya katikáti ya Azía.
Guyguy Fall
Guyguy Fall azali moyémbi ya Kongó-Brazzaville, ayémbaka Rumba na Ndombolo.
Kodia
Kodia azalí nyama.
Guyguy Fall
Bomoyi
Guyguy Fall abotama na mokolo ya 11 sanza ya mibalé na Brazzaville.
Kodia
Ezaleli
Kodia azalí nyama óyo abengami mpé mbembe.
Doudou copa
Doudou copa azali moyémbi ya Kongó-Brazzaville, ayémbaka Rumba na Ndombolo.
Bomoyi
Doudou Copa abotama na mokolo ya 03 sanza ya zomi na mibalé 1974 na Brazzaville. Abanda loyémbo na Extra Musica.
Kodia
Biléyi nayé
Kodia aliaka sé matiti.
Curitiba
Curitiba (kuɾi'tibɐ) ezalí engumba monɛ́nɛ ya Sidi ya Brazil, mbóka-mokonzi ya Paraná.
Kabinda (esé)
Kabinda ezalaí etúká ya Angola, mpé esé ya Afríka 39 ya Lingómbá lya Afríka.
Sasasé
Sasasé ezalí lokótá la bato Zaza na monyɛlɛ la Turkí. Ezalí 2-3 Mio malémo.
Bobáli
Bobali bozalí bizalela mpé bizaleli bya mobáli o nzóto mpé o bozali.
Epela-mwinda
Epela-mwínda to tɛ́nitɛ́ni ezalí nyama ekɛ́ nkɛ́kɛ eye engɛngɛkɛ na butú.
Ezaleli
Epela-mwínda azalí nyama ekɛ́ ya mapapú.
Sylvain Bemba
Sylvain Bemba (17 février 1934- 8 Yuli 1995) azalaka mokomi ya Kongó-Brazzaville.
Bomoyi
Sylvain Ntari-Bemba Abotami na Sibiti o mokolo ya 17 février 1934.
Bowéyi
Akufaka na Pari o mokolo ya 8 Yuli 1995.
Isidore Ndaywel è Nziem
Isidore Ndaywel è Nziem (7 sánzá ya míbalé 1944) azalí molobeli mpé mosapoli wa Kongó-Kinsásá.
Bavili
Bavili to Baluangu baza bato, ndambo lisangá lya Bakôngo ba fandaka na Bitúká bya Kongó-Brazzaville (Kuilu, Pwantenwa), Gabɔ́ (Mayumba), Kongó-Kinsásá (Moanda) mpé Angola (Cabinda).
Isidore Ndaywel è Nziem
Mayé Asala
Isidore Ndaywel è Nziem abótama na Ipamu o kati ya etúká ya Bándundú na mokɔlɔ mwa 7 febwáli 1944. Akomá babúku ebelé na maye matálí masapo ya mbóka ya Kongó-Kinsásá
Adidas
Adidas ezalí kompaní ya sapáto mpé elambá eútí Alémani.
Bavili
Nkótá
Bavili balobaka lokótá civili mosika té na nkota ya Bayombé, Balumbu, Bakotchi mpé Balindji. Balobaka mpé kikɔ́ngɔ (kitúba) na étuka monéné Pwantenwa.
Euro
[[Fichier:European union emu map en.png|thumb|upright=1.6|Esé ya Erópa; 2023:
]]
Isidore Ndaywel è Nziem
Mayé Asala
Atangísá na Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi, na Bobɔngɔ́ Marien Ngouabi, mpé na óyo ya Bobɔngɔ́ bwa Laval na Kanadá.
Euro
Euro (€) ezalí mbɔ́ngɔ ya Erópa bandá o 2002. Euro mókó ezalí 100 centimes. Euro mókó ezalí 851.52 Falánga ya Kongó (18 yúni 2008).
Ezalí mbóngo ya Alémani, Andora, Bɛ́ljika, Espania, Falansia, Finilanda, Gresi, Holanda, Irlandí, Italya, Kroasia, Kosovo, Letoni, Litwani, Luksamburg, Malta, Monaco, Montenegro, Otrish, Pulutugal, Santu Marino, Sipre, Slovenia mpé Vaticani.
Mbúla (mái)
Mbúla tǒ Mvúla  ezalí bokwéyi bwa mái ma mapata.
Isidore Ndaywel è Nziem
Kelasi na bipayi atanga
Isidore Ndaywel è Nziem atangá na Bobɔngɔ́ bwa Sorbonne (Pari) na Falansia, bisíká akómá dokotolo wa makambo etálí masapo.
O mobú mwa 1976, azaláká SOHIZA (Société des Historiens Zairois) na basapoli basúsu ba Kongó-Kinsásá neti Zacharie Tshimanga wa Tshibangu.
Amazoni
Amazoni ekokí kozala:
Bacongo
Bacongo ezalí arrondissements ya Brazzaville. Maire azalí Gomez de Makanda.
Lamɛ́lɛ
Lamɛ́lɛ ezalí loléngé la mbísi ya mbú.
MoziloCMS
MoziloCMS ezalí ekaniselo ya eyángeli-bokwi (EEB, SGC na falansé tǒ CMS na lingɛlɛ́sa). Ezalí na sítɛ moké mpé ezalí na nkótá mosúsu: Lingála, falansé, lingɛlɛ́sa, etc.
Monzɔ́tɔ mwa mɔ̌tɔ
Monzɔ́tɔ mwa mɔ̌tɔ́ tǒ mwésé mozalí loléngé la monzɔ́tɔ. Etandó mpé káti ya mwangó ezalí ya mɔ̌tɔ́ makási. Ndakisa : Mói mozalí monzɔ́tɔ mwa mɔ̌tɔ́.
Búku:Bokɔ́lɔ́ngɔ́nú
This site is is not in lingála yet. It is part of the Translators without borders / Wikipedia-Project to translate 80 medical articles. Please do not delete. en:Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_task_force
Afganistáni
ezalí esé ya likoló ya Azía.
Búku:Bokɔ́lɔ́ngɔ́nú
cette page n'est pas encore en lingála. Elle fait partie du project de Traducteurs sans frontières et wikipedia de traduire 80 articles médicales.
Mongolí
ezalí esé ya monyɛlɛ ya Azía.
Búku:Bokɔ́lɔ́ngɔ́nú
Bokɔ́lɔ́ngɔ́nú / Health care
S'il vous plaît: écrivez les termes en lingala entre, p.ex. Lingala sur la même ligne.
Litu
Litu ezalí na elembo Li mpé masi ya atomi ma yango ezalí 6,941. Na Etánda ya bileko ezalí motuya misáto.
Búku:Bokɔ́lɔ́ngɔ́nú
Bokɔ́lɔ́ngɔ́nú / Health care
Please, write the terms in lingala between, for ex. Lingala on the same line.
Infections
to infect = -bɛlisa / infection = ?
Autres maladies // Makɔnɔ masúsu
indicaticons sans accents(*), selon: Chemins de fer Vicinaux: Guide du Congo Belge (1948)
Lɔkɛnyɛ́
Lɔkɛnyɛ́ ezalí motíma mwa Kongó-Kinsásá. Lizíbá lya yangó ezalí mpɛmbɛ́ni Katako-Kombe o Kasai ya Monyɛlɛ. Ekátísí Kasai ya Límbe mpé esopí o motíma Mfimi o káti ya etúká ya Bandundu.
Poto-Poto
Poto-Poto ezalí arrondissements ya Brazzaville. Maire azalaí Jacques Elion.
Elanga
Elanga ezalí esíká mpɔ̂ na kolóna.
Amazoni (ebale)
Amazoni ezalí ebale mwa Ameríka.
Lilála lya ngai
Milona mpé boboti
The United States is the top producer of grapefruit and pomelo followed by China and South Africa.
Lifofe
Lifofe ezalí nyama ya mikúwa tɛ́ eye etongaka ndáko nsima ya nzeté tǒ na ndáko ya bato.
Ezaleli
Lifofe azalí nyama na makolo mwambe kási azánga mapapú.
Biléyi
Lifofe alíaka nyama abomaka yé móko.
Puma (kompaní)
Puma ezalí kompaní ya sapáto mpé elambá eútí Alémani.
Moungali
Moungali ezalí arrondissement ya Brazzaville.
Belilu
Belilu ezalí na elembo Be mpé masi ya atomi ma yango ezalí 9,012182. Na Etánda ya bileko ezalí motuya mwa mínei.
Simon Kimbangu
Simon Kimbangu (* 24 setɛ́mbɛ 1889 (tǒ: 12 setɛ́mbɛ 1887) o Nkamba; † 12 ɔkɔtɔ́bɛ 1951 o Élisabethville) azalí mokeli ya lingómbá lya boklísto liye libêngami Kimbangu.
Esilá yě kobotamá na Ekólo nsɔ́mí ya Kɔ́ngɔ (eye ekomáká na nsima Kɔ́ngɔ Belezi), akomáká mosakoli nsango ndambo ya Yésu na mibú mya nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú míbalé mpé abandi ministere ya yě ya kosakoloka nsango ndambu mpé ya kobikisa bokɔnɔ na nguyá na mokɔlɔ mwa motóbá sánzá ya mínei mobú mwa  nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú míbalé na mɔ̌kɔ́ o mbóka Nkamba. Ayébani míngi mpenzá mpó na matéya ma yě maye masimbi bondimi bwa lingómbá lya Kimbangu.
Nkámbá
Nkámbá (Chrysichthys) ezalí mbísi.
Aimé Bwanga
Aimé Bwanga azali moyémbi mpé mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.
Bomoi
Aimé Bwanga azali moko ya bakéli ya Wenge Musica BCBG 4x4.
Sibiti
Sibiti Ezali engumba ya etuka ya Lékumu na Kongó-Brazzaville.
Bisika
Na mosika Sibiti ezali kati kati ya Brazzaville na Pwantenwa.
Motópi mwa dangú
Motópi mwa dangú (basketball o lifalansé) mozalí lisano liye basanaka o ntáka na bótópe mɔ̌kɔ́, dangú íbalé mpé masangá mábalé ma basani mítáno. Babɛ́ti basanaka na mabɔ́kɔ, kasi basanaka na makolo tɛ́. Bakokí kopakata na motópi tɛ́, babɔ́ngí kolámba.
Nkotemesi mɔkɛ́
Nkotemesi mɔkɛ́ (Dendrocopos major tǒ Picoides major) ezalí ndɛkɛ ya zámba na Erópa. Losála la Nkotemesi mɔkɛ́ bazalí moíndo mpé mpɛ́mbɛ́. Mokíla mwa nsé ezalí ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́ ya nzeté. Bolaí ezalí 23 cm, bozito ezalí 60-90 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 34 cm.
Roga Roga
Roga Roga azali moyémbi ya Kongó-Brazzaville, ayémbaka Rumba na Ndombolo.
Bomoyi
Roga Roga abotama na kombo ya Rogatien Ibambi Okombi na mokolo ya 31 sanza ya mwabe 1974 na Owando.
Ismaël Arama Ndiama
Ismaël Arama Ndiama, azalí mo-politiki wa Kongó-Kinsásá. Azalí moyángeli ad intérim wa étuka ya Monyɛlɛ banda mokɔlɔ mwa ? mársi (motóbá ?) mobú mwa 2012.
Maneno
Maneno ezalakí platforme ya sika mpô na ba blogi na 2008 téé 2010.
Na kiswahili, maneno elingi kolaba maloba. Maloba oyo mazali na motema ya nyonso oyo ezali ya motuya mpô na Maneno: site oyo esalemi na mombimba na muango kobanda na libungutulu mpô na ezala "plateforme" ya mayebisi mpé ba blogi oyo elongobani na biposa ya baselali ya blogi mpé bakomi na Afilíka ya sé ya sahara.
Mpô na nini plateforme ya sika mpô na ba blogi, na ngónga oyo misúsu misili kozala? Bafilíka bazali kotelemela bobele 1% ya basaleli ya ɛntɛrnɛ́tɛ na mokili mobimba mpé likoló na ba oyo wana, pourcentage ya moke koleka ezali na blogi. Maneno elingi koyanola mitungisi ya bosaleli oyo basaleli ya ba plateformes ya ba blogi bazali kokutana na miango na bisika oyo bokoti na ɛntɛrnɛ́tɛ ezali pasi to na bolembu, mpé kobongisa système ya bokaboli ya contenus numériques mpô na Afilíka ya sé ya sahara.
Maneno etiyami likoló ya plateforme moko ya pepele, mpé babandisi yango bango moko basalelaka yango, libongisi oyo lisalemaki na mobu 2008. Ezali kopesa nzéla na ba oyo bazali na connexion ɛntɛrnɛ́tɛ oyo etiyami ndélo kosalela système moko oyo ezali pepele mpé pete na kosalela. Bokoti ya Maneno bozali pete mpé ebakisamaka na lobango, esalemi bongo mpô na lolengé na yango ya pepele, ebongo ezali kopesa lisúsu bisaleli nyoso oyo bilongobami mpô na blogi. Ezali mpé kopesa nzéla na baoyo bazali komikomisa bazala na bisika na bango moko na kati ya plateforme mpé bazala lisúsu tê na kati ya ndelo ya mayebisi na bango mpô na likambo oyo litali connexion ɛntɛrnɛ́tɛ «ya vitesse moke».
Na mikili mya Afilíka oyo mitango ya nkota mizali 2000, communication transversale ezalí likambo oyo libosanamaka na mbala na mbala. Maneno ezali kopesa makoki mpô na kozala na midele ebele ya nkota songolo mpakala mpô na lisapo moko, oyo mikoki kozuama mpô mipesami na lolengé ya moko na pembeni na mosúsu. Interface ekolimbolama mpé na mitango ya nkota ya Afilíka oyo mikoki kozuama, mpô na kobuka bifelo ya nkota oyo bizali kobakisama, mingí mpeza na web oyo ya angéle.
Lobino (búku)
Lobino ezalí búku ya Daniel Defoe.
Biloló
Biloló bizali ndúnda ya mái ma lángi la mpɔndú, yangó ezalaka bololo.
Samurai
Samurai azali mobundi ya Zapɔ́.
Eúteli
Nkómbó ya «samurai» eútí na 侍う saburau óyo elingí koloba kosálela.
Elanga (bokokani)
Elanga ekokí kozala:
Esío
Esío tǒ elanga ezalí eleko ya mpíɔ mpé bokaoki.
1986
Mobú 1986 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú mwambe na motóbá) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365.
Bobɔ́ngɔ
Bobɔ́ngɔ tǒ Inivelesité ezalí etéyelo ya matéya ma likoló.
Singapur
ezalí esé ya Sidi mpé Ɛ́sita ya Azía.
Likokolo
Likokolo Azali Nyama ekɛ́
Ezaleli
Likokolo Azali Nyama ekɛ́ ya mapapu.
Udjani Mangbama
Mangbama azalakií mokonzi wa Mouvement de Libération Indépendante des Alliés (MLIA), eye limpingá lya batɔmbɔki o Kongó-Kinsásá. Akufi na mboka ya congo brazzaville na mobu 2104 sanza ya libwa.
Bolo
Bolo ezalí na elembo B mpé masi ya atomi ma yango ezalí 10,811. Na Etánda ya bileko ezalí motuya mwa mitáno.
Likokolo
Biléyi
Aliaka mosuni to matiti té. Biléyi nayé eza sé ba mbuma, na biloko ya lolenge moko.
Jean-Pierre Bemba
Jean-Pierre Bemba azalí moí-politíki wa Kongó-Kinsásá. Abótámí mokɔlɔ mwa 4 sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ mobú mwa 1962, o Bokada o Ekwatéli. Azalí mokelí wa lingómba lya politíki liye libêngami o lokáta la lifalansé Mouvement de Libération du Congo, na bokúsé (MLC) mpé azaláká visprezidá ya Kongó útá 2003 tíí 2007.
Likokolo
Na Ezipito
Likokolo azali nyama ya motuya pona batu ya ezipito ya kala Azali nyama na lisanga ya ba nyama zomi na mibalé ya Ezipito.
Mbísi ya mbú
Mbísi ya mbú ezalí loléngé la mbísi ya mbú.
Ouenzé
Ouenzé tǒ Wɛnzɛ ezalí arrondissement ya Brazzaville.
Mambí ma mabelé
Motíma Madukutsékélé ekabolí Wɛnzɛ.
Ekaniselo ya eyángeli-bokwi
Ekaniselo ya eyángeli-bokwi (EEB, SGC na falansé tǒ CMS na lingɛlɛ́sa) ezalí ekaniselo mpɔ́ya kokela sitɛ wɛbɛ.
Folina
Folina ezalí na elembo F mpé masi ya atomi ma yango ezalí 18,9984. Na Etánda ya bileko ezalí motuya mwa libwá.
Lisangá lya nkóta na bokei o mitili
Zambi Lisangá lya nkóta na bokei o mitili (LNBM) (Lifalansé: Organisation Internationale pour les migrations (OIM), Lingɛlɛsa: International organization for Migration (IOM)) ezalí organisation ya gouvernements mingi. LNBM e ko loba, na bokei o mikili (migration) ya bato nyonso, ezalí malamu, po na babembi (migrants) na lingomba.
Lisangá lya nkóta na bokei o mitili na baninga wa lisanga ya bango ba lingi kosala po na:
Aaron Hank
Aaron Hank azaláká mobɛ́ti baseball.
Bomoyi
Abótámá na 1934 na Mobile (Alabama).
1985
Mobú 1985 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú mwambe na mítáno) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365.
Nkotemesi ya mpúndu
Nkotemesi ya mpúndu (Picus viridis) ezalí ndɛkɛ ya zámba na Erópa. Losála la Nkotemesi ya mpúndu ezalí mpúndu, mpɛ́mbɛ́ (libumu) mpé ngóla (likólo lya motó). Elýí nyamankɛ́kɛ́ ya nzeté. Bolaí ezalí 32 cm, bozito ezalí 175 g.
Ho Chi Minh Engumba
Engumba Ho Chi Minh Engumba (kivietnami: Thanh pho Ho Chi Minh) ezalí mbóka mɔnɛ́nɛ koleka ya Vietnami. Ezalí engumba monɛ́nɛ, na milioni 7.1 ya bato (2009). Nkómbó ezalakí Saigon (kivietnami: Sài Gòn) kíno aprili o 1975. Ezalakí mbóka-mokonzi ya Republíki ya Vietnami tǒ Vietnami ya Sidi 1954–1975.
Talangaï
Talangaï ezalí arrondissement ya Brazzaville.
Parke ya Virunga
Parke ya Virunga, kala Parke Albert, ezali parke ya kala ya Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki oyo ekalamaki uta mobu 1925. Ezali na nkita minga na bonyama mp bozamba na yango. Des traces d'okapis y ont par ailleurs été récemment observées. Parke ezuwami na Est ya Kongo Kinsasa mpe ezipi ndambo ya bangomba Virunga mosika te na Rwanda mpe Uganda. Ekotaki omolongo ya patrimwane ya Unesco o mobu 1979 mpo na bonyama mpe bozamba na yango malamu.
Fɛ́tí ya Maria
Fɛ́tí ya Maria
Parke ya Virunga
Lisitwale
Bototngami ya parke ya Virunga elandani na makambo mibale ya minene oyo ezalaki liboso na yango.Na ebandeli, nkumu Léopold ya mibale a kelaki na 1889 reserve ya koboma nyama mpon na kobatela banzɔku na bo bomi ya mabe.Na mbisa likanisi ya Carl Akeley, oyo lilita ezuwami na parke, ya botongi tɛmpɛlɔ́ o Virunga, na sima ya missio na ye ya ya bolukiluki (exploration) oyo asalaki o Kivu na 1921. . Parke ya Virunga ezali parke ya liboso na Afrika ko landana na boumeli. Ekelamaki le 21 avril 1925 na kombo parke Albert ya yambo (nkumu ya babelge)|Albert]].
Fɛ́tí ya Maria
Eklézya katoliko
Máyí ezalí sánzá ya Maria; ɔkɔtɔ́bɛ ezalí sánzá ya *rosaire.
Bololo
Taste
Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah  (21 septembre 1909 - 27 avril 1972) azalaka mokonzi wa yambo ya Ghana.
Bomoyi
Abotamaka o mokolo ya Setembe 21 mobu 1909 na Nkroful.
Kélasi
Atangaka na Amerika mpé na Londole.
Molí
Molí ezalí mbísi enɛ́nɛ ya mbû eye bakosálaka na yangó makayábo.
Bato
Bato bazalí bato bafándí ó mbóka yɔ́kɔ́, balobaka lokóta lɔ́kɔ́ mpé bazalí na bonkɔ́kɔ bɔ́kɔ́.
Misili
Misili ezalí mweté mwa mokúsé mpé ya mái ma mpɔndú, ebimaka o esóbé mpé o zámba. Ezalí na likonzi lyǒkó mpé egunza motó epái matíti makɛ́ mabótamaka. Bakoki komilíya lokóla ndúnda kasi esengéli kobúka eye ya pɛtɛ.
Souk En Nhas
Souk En Nhas (Lingala: Zándo ya kwivre (motako)) ezali moko ya bazándo ya medina ya Tunisia. Biloko bitekamaka mingi kuna bizali biloko ya kwivre.
Esika ezwami
Zando oyo ezwami kati ya nzela na nkombo Kasbah mpe zando El Grana.
Maloba
Na suka ya siɛklɛ ya 19, Charles Lallemand akendeki na Tunisia mpe atikaki maloba mpo na zando.
Mobú
Mbúla tǒ mobú bazalí
Kilembe
Kilembe ezalí engúmba na etúka ya Bandundu.
Bisika
Pona kokoma na Kilembe na motuka esengeli koleka na nzéla RN1
Wikipedia Discussion:Current events
Naza na posa ya Software ya Lingala na Allemand, pardon na bino, Bó koki koyebisa ngai, epawi wapi na koki kozua software ya Lingala na Allemand? -- 84.191.195.21 9 augústo 2010 à 12:43 (UTC)
Likwanga-nzala
Likwanga-nzala Azali Nyama ekɛ́
Ezaleli
Likwanga-nzala Azali Nyama ekɛ́ ya mapapu. likwanga-nzala ya mwasi aléki ya mobali na molayi.
Biléyi
Aliaka mosuni to matiti té. Biléyi nayé eza sé ba mbuma, na biloko ya lolenge moko.
Bisika akutanaka
Akutanaka na Amerika, Afrika, na Asia, na Europa, kasi awuta ya méditéranée.
George Bush
Nkómbó George Bush ekokí kozala nkómbó ya :
Aké Loba
Bomoi
Gérard Aké Loba abotamaka na engumba ya Abobo Baoule
Bowéyi
Akúfaka na Aix-en-Provence o mokolo ya sánzá ya mwambe 2012.
Zacharie Tshimanga wa Tshibangu
Zacharie Tshimanga wa Tshibangu (4 ɔkɔtɔ́bɛ 1941 - 10 dɛsɛ́mbɛ 1985) azalaka Mosapoli wa Kongó-Kinsásá.
Mayé Asala
Zacharie Tshimanga wa Tshibangu abótama na engumba ya Musefu na etuka ya Kasai ya Límbe na mokɔlɔ mwa 4 ɔkɔtɔ́bɛ 1941. Akoma ba búku ebelé na mayé matali masapo ya mboka ya Kongó-Kinsásá Azalí mosapoli wa yambo ya koma búku na mayé matali lisapo ya Kongó-Kinsásá
Adolphe Muzito
Adolphe  azalí moí-politíki wa Kongó-Kinsásá. Azalí Ministɛlɛ mwa yambo ya Guvenemá ya Kongó-Kinsásá útá mobú 2008.
Zacharie Tshimanga wa Tshibangu
Mayé Asala
Atangisa na Institut Supérieur Pédagogique ya Bukavu, na Bobɔ́ngɔ bwa Kisangani. Bisika azalaka mokónzi.
Azalaka mpé mokónzi osima ya Isidore Ndaywel è Nziem na ligomba ya SOHIZA. Óyo basála elengo na basapoli ya Kongó-Kinsásá misusu.
Kelási na bipayi atanga
Libosó yako kende o mboka mopaya Tshimanga wa Tshibangu atangaka kelási nayé mobimba na Kongo-Kinshasa. Bokoti na yé na bobɔ́ngɔ emɛma yé na mboka ya Falansia. Kuna na mobu ya 1967 azwaka licence ya lisapo na zéogalafi. Na mobu ya 1968, azwaka Maitrise ya lisapo. Asúkisaka kelási na yé o mobu mwa 1971 tángo akomaka dokotolo ma makambo etali Masapo.
Kelási minango ma masalamaka manso na Bobɔ́ngɔ Toulouse Jean-Jaurès
Na sima ya kotanga kelási na Falansia, Tshimanga wa Tshibangu ozóngaka o mboka pona kosala mpé mpo na kotángisa.
Bowéyi
Professeur Tshimanga wa Tshibangu akúfaka o mokolo ya 10 dɛsɛ́mbɛ 1985 na Bruxelles mboka ya Beljika
Neoni
Neoni ezalí na elembo Ne mpé masi ya atomi ma yango ezalí 20,1797. Na Etánda ya bileko ezalí motuya mwa zómi.
Nicolas Sarkozy
Nicolas  (abótámí o mokɔlɔ 28 ya sánzá ya yambo, mobú 1955, o Pari) azalákí prezidá mpé mokambi-ekólo ya Falansia útá 16 ya sánzá ya mítáno 2007 tíí 15 ya sánzá ya mítáno 2012.
Mfilou
Mfilou ezalí arrondissement ya Brazzaville. Maire azalí Albert Samba.
Thomas Sankara
Bomoyi
Thomas Sankara abotamaka o mokolo ya 21 desembe 1949.
Yorubá
Yorubá ezali lokota mpé ekolo ya Nizeria. Ezali moko na minoko minene misato ya Nizeria mpe ezali monoko ya mibale na monene.
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba (28 yúni 1948) azalí mosapoli wa Kongó-Kinsásá.
Mayé asála
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba abótámá na 28 yúni 1948 Nkamba-Oswe na etúká ya Kasai ya Monyɛlɛ.
Azalí mwǎna wa Mekunyo Ntshedi Fabien na Nyamwetshi Iyonga Sala.