cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Búnya
Bunya (tǒ mpé Bunia o lifalansé) ezalí engúmba ya Kongó-Kinsásá, o etúká ya etúká ya Monyɛlɛ pɛnɛ o etímá Alubè.
Etángela
Etángela ezalí eténi ya mabendé ma esálela óyo ekokaka kotángela bipɛ́sɛli na dísiki tǒ pálaki (CD, DVD).
Likelelo
Likelelo lizalí loléngé la nkómbó o mambi ma lokótá. Likelelo ezalí eténi ya lisákólá tǒ faláze. <br\>
Ndakisa : Nazalí malámu míngi o kelási.
Likelelo na lingála
Likelelo na Lingála lizalí na biténi bísáto; monsisá, elembo ya likelelo eye ekolakisa *infinitif mpé nsúka ya likelelo.<br\> <br\> Ndakisa ko-zal-a
O lingála elembo ya likelelo liye lizali kolakisa *infinitif ezali ko. Sɔ́kɔ́ likelelo *Ekonjugamé na ntángo mpé moto oyo esengeli, ko ekotika esíká na elembo eye ezalí kolakisa mokonza. Elembo ezalí kolakisa mokonza ekɛsɛni sɔ́kɔ́ ezalí koloba na ntína ya bato tǒ makambo tǒ bilɔ́kɔ bisúsu. Sɔ́kɔ́ ezalí koloba na ntína ya bato, ko ekotika esíká na  na, o, a, to, bo, ba, sɔ́kɔ́ ezalí koloba na ntína ya elɔ́kɔ tǒ likambo lisúsu, ekolanda kelási níni nkómbó eye ezalí mokonza ezalí mpé ko ekotíka esíká na *prefixe ya nkómbó êná.
Ndakisa <br\> Ko-kom-a → Bínó bokomaka lingála malámu<br\> Ko-kom-a → Búku ekomami na lingála<br\> Ko-lob-a → Lokótá la lingála lulobamaka na Kongó-Kinsásá mpé na Kongó-Brazzaville
Ndakisa <br\> Koloba → -lob- ezalí monsisá mwa likelelo koloba <br\> Koyémba → -yémb- ezalí monsisá mwa likelelo koyémba <br\> Kobɛ́tɛ → -bɛ́t- ezalí monsisá mwa likelelo kobɛ́tɛ.<br\>
O Lingála makelelo míngi masúkaka na moleli a kasi makelelo makɛ́ masúkaka na mileli misúsu lokóla e tǒ ɛ mpé ntángo esúsu o tǒ ɔ. <br\>
Ndakisa <br\> Ko-lob-a, ko-yémb-a, ko-tún-a, ko-sámbel-a, ko-solol-a<br\> Ko-bɛ́t-ɛ, ko-pɛ́s-ɛ, ko-sɛ́ng-ɛ<br\> Ko-mɔ́n-ɔ, kopɔ́n-ɔ<br\>
Sɔ́kɔ́ likelelo lizalí *congugué, nsúka ya yangó ekokɛsɛnɛ éngɛ́bɛ́nɛ́ na ntángo. A ekoki kotíka esíká na i, aka, ákí, áká, a kasi eye bakwéisa ko libosó lya likelelo tɛ́ yambo ya kobáka elembo ya mokonza, á mpé bôngó na bôngó.
Ndakisa <br\> Koloba → Nalobaka Lingála, Lifalansé na Lingɛlɛ́sa <br\> Koloba →  Lobi nalobáká na yɔ̂ 'te ókɛndɛ wɛnzɛ<br\> koloba →  Lobi nakoloba na yɔ̂ likambo lîná.<br\> Kobɛ́tɛ →  Alain Kaliyutuka Dioko abɛ́tɛkɛ lisano lya ndembó <br\>
Mosɔlɔ
Mosɔlɔ ezalí nkásá tǒ bibendé mpɔ̂ na kofúta mpé na kosómba.
Límbe
Límbe, eloli tǒ Wɛ́sita ezalí epái mói molálí. Límbe mokɛsɛní na Monyɛlɛ tǒ Ɛ́sita. Elembo ya yangó ezalí W tǒ O o mayémi ya mabelé.
Liloba-lotómo
liloba-lotómo tǒ mokáno mwa ekólo ezalí liloba likɛ́ liye endimbólí ntína tǒ nzelá ya ekólo, ya lisangá tǒ ya moto mɔ̌kɔ́.
Ndakisa :
Mowá
Mowá tǒ Pandemia ezalí maladie moko e zuwaka bato chaque periode ekangisi ba mbula dzomi na dzomi pe oyo e contaminaka bato noki penza na ba mboka pe ba region mingi ya mokili mobimba. Ba signe to symptom ya pandemia ezalíi ka mwa ndenge moko na maladie ya ordinaire ya mbula na mbula, kasi ba singe ya pandemie eleki makasi.
Nsɔ́ngɛ
Nsɔ́ngɛ, tǒ mokɛtɛ, tǒ mpé likolo (o latɛ́ : Osteolaemus tetraspis) ezalí nyama o libóta lya nyóka ya nzelá ya mái. Ezalí ngandó ya mokusé.
Ngungi
Ngungi tǒ mbɛ́mbɛ́lɛ́ ezalí nyama ekɛ́ eye ezanga mikuwa mpé ezalí na mapapú o mokɔngɔ. Ebótaka máki (bomɔ̌kɔ́ líki) o mái ma mbindo maye malálá, nsima ya ntángo ɛkɛ́ máki maye wâná makómaka mataká (bomɔ̌kɔ́ litaká). Ngungi eswaka makási mpó na koluka bileyi bya yangó (makilá) o nzóto ya moto tǒ nyama enɛnɛ esúsu. Ngungi ekoki kopɛsɛ makɔnɔ ndéngé na ndéngé, mɔ̌kɔ́ ya bokɔnɔ yangó epɛ́sɛkɛ ezalí malariyá. Bokɔnɔ bwa malariyá epɛsɛmi káka na ngungi ya mwasí sɔkɔ́ -ekoswí
Fidel Castro
Fidel Alejandro  ( audio), abótámi o mokɔlɔ mwa 13 sánzá ya mwambe o mobú mwa 1926, azalí Tatá-Mokonzi ya Kuba.
Mbóka
Mbóka ezalí esíká bato bavándaka. Ekokí kozala lilɔngɔ (mbóka mokɛ́), engumba tǒ esé. Bato ba mbóka yɔ̌kɔ́ bazalí bǎna-mbóka.
Soeurs de la Charité de Roeselare
Lingomba lya ba Soeurs de la Charité de Roulers, lingomba diocésaine, libandemi o 1819 na Bénédictus Bracke, nganga-Nzambe wa paroisse Saint Michel ya Roulers.
Ntina ye na Kristu, bomoi boko, mpasi ya babola ibeti ye o bozindo bwa motema. Mpo ya ye, kolinga Nzambe ekomilakisa na kolinga batu. Akufi o 2 marsi 1820, sanza 10 mpamba nsima ya bobandisi lingomba.
Ebandela ya lingomba.
O mokolo mwa yambo ya sanza ya mitano 1819, Bénédictus Bracke apesi Martha de Jonckeere etinda ya kasalela, kosolola mpe kosalisa batu ba maladi na babola butu moi tee... na liwa lya bango
Apesi biso nkombo ya "Soeurs de la Charité" na bolandi mateya ma Santu Vincent wa Paul. Aponi Martha de Jonckeere bo Mamelo Mokonzi, Martha azalaki mwasi ya mibu 58.
O 24 aprili 1834, bamamelo mwambi ba yambo balakelaki bilako. Monseigneur Boussen, episkopo ya diocèse a.i.ya Bruges, andimaki "Mibeko" mya lingomba.
Mongelu
Mongelu mozalí eténi ya nzóto eye ezalí o nsima ya monɔkɔ. Ezalí o nzelá ya mopɛpɛ mpé o nzelá ya biléi.
Biténi bya mongelu bizalí :
Lingála
---Sidenote START---
Lingála ezalí lokótá la bato ba Kongó-Brazzaville mpé ba Kongó-Kinsásá, lisangá lisusu lya linɛnɛ liye lilobaka lingála lizalí na Angola na engúmba ya Luanda. Batu baye balobaka lingála na Luanda babêngami na nkómbó ya Langa Langa.
Ngonga
Ngonga ezalí eténi ya mokɔlɔ mɔ̌kɔ́. Ngonga ntúkú míbalé na mínei (24) itóngí mokɔlɔ mɔ̌kɔ́. Minúti ntúkú motóbá (60) mitóngí ngonga mɔ̌kɔ́. Elembo ya ngonga ezalí h.
Normandi
Normandi ezali etúká ya ekolo Falansia.
Lisapo
Etuka ya Normandi esalama na bosangisi ya bitúka mibalé.
Bisika
Normandi ezali na likoló mpé límbe ya mboka ya Falansia.
Gilípi ya Espania
Gilípi ya Espania ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1918-1920.
Lotango ya bato ba kufaki: 20-40 million (molongo mobimba), 250,000 (na Ingɛlɛ́tɛlɛ)
Normandi
Bato
Na mobu 2013 Normandi ezalaka na bato 3 328 364.
Gilípi ya Espania
Ba mbula ya bato ba kufaki mingi: Bato bilenge pe makasi (mbula 20 te 50).
Mói
Mói tǒ Mwése (elembo: ) mozalí monzɔ́tɔ mwa mɔ̌tɔ moye mongalaka mpé mopɛ́saka bogɛngi mpé molungé o Mabelé, o mokili, mpé o minzɔ́tɔ mya malíli misúsu.
Nazaleti
Nazaleti (ebré נצרת Naz'rat, liarabi الناصرة an-Nāṣira) ezalí etúká ya ekólo Israel. Yézu avándákí na Nazaleti. Bato bazalí barabi moklisto (40%) mpé barabi mislamu (60%).
Lopángo
Lopángo lozalí eténi ya mabelé mpé esíká batónga ndáko tǒ lisálá wápi bakona bilóni.
Gilípi ya Azía
Gilípi ya Azía ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1957-1958.
Lotango ya bato ba kufaki: 1-2 million (molongo mobimba), 33,000 (na Ingɛlɛ́tɛlɛ)
Tálá mpé
Influenza A virus subtype H2N2
Atlanta
Atlanta Ezali engumba ya Georgia okati ya Lisangá ya Ameríka.
Ekélami
Engumba ya Dallas mokélami o mobu 1837.
Senegale
Senegale (Sénégal o lokótá ya falansé) ezali esé ya Afríka ya Wɛ́sita.
Thomas Jefferson
Thomas  abótámi o mobú 1743, akúfí o mobú 1826, azalkí bandá mobú mwa 1801 to 1809 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 3.
Senegale
Lisangá
Basenegale bazali na bonzámbe bwa islamu na 92% mpé bwa boklísto na 6%. Bato ba Senegale bazalí Bawolof, Badyola, Baserere mpé Bamandinka.
Mambí ma mabelé
Ekabwání o Nola na Moritania, o Ɛ́sita na Mali, o Sidi na Gine-Konakry mpé Gine-Bisau. Dakar ezalí mbóka-mokonzi ya Republíki ya Senegale.
Politíki
Mokonzi wa ekólo ezali Macky Sall.
Nkótá
Nkótá ya ekólo izalí wolof, fulani mpé mandinka. Nkótá ya letá ezali lifalansé.
Mundengé
Mundengé (Annona reticulata) ezalí nzeté mpé mbuma.
Sǎni
Sǎni ezalí esálele enɛ́nɛ mpé bozindó tɛ̂.
Adolphe Dzokanga
Adolphe  (1942-1998) azalákí nganga-lokótá ya lingála na Brazzaville mpé Pari. Akómákí búku mpé bagó míngi o lingála.
Bomɔi
Abótámí o mobú 1942 o Makotimpoko, mpɛmbɛ́ni ebale Kongó o Kongó-Brazzaville, o ekólo Moyi. Ayékolí na eteyelo ya Yambi (Mai-Ndombe, Kongo-Kinsásá), na nzínganzínga ya Bolobo (Mai-Ndombe, Kongo-Kinsásá) mpé école normale ya Itipo (Mai-Ndombe, Kongo-Kinsásá).
Asálákí na Centre régional d’alphabétisation et d’éducation des adultes o Brazzaville, nsima azalákí mopanzi mwa zoloná Voix de la révolution congolaise, nsima mopanzi na prezidá Marien Ngouabi. Ayékólákí o Pari na Université de la Sorbonne mpé Institut des langues et civilisations orientales (INALCO) o ntéi atéyákí.
Akúfí o sánzá ya mwambe ya mobú 1998.
Bǎná ya yě bakelí Éditions Dzokanga o mobú 2006.
Makoko ya Mbé
Makoko ya Mbé azalí mokonzi wa ekólo Mbé mpé ekólo Téké.
Anjelu
Anjelu tǒ Anzelu: na ligresi elakisi: óyo batindi. Ba-anjelu bazalí milimo na Nzámbe atindaka po yango ésalela ya misala, to pe po émemela bato sango na ye.
Makoko ya Mbé
Makoko Illoo Loubath Imumba azalákí Mani ya Batéké bandá 1880 tíí 1892, ntángo Pierre Savorgnan de Brazza akelákí Brazzaville mpé Henry Morton Stanley akelákí Lipopo (Léopoldville).
Justin de Dieu Bwakungu Kaken
'Justin Bwakungu Kaken' est un Rdcongolais, originaire du village Banda-Massamba(Chef-lieu du groupement Kwitinda et Mission Catholique Sainte Cécile). Né le 18 octobre 1980 à Dibanda-Butindi dans le territoire d'Idiofa, dans la province du Kwilu, il est fils de Médard Bwakungu Ngamba  enseignant et catéchiste à l'église catholique, et de Régine Kavunda Nswala. Justin écrit sa première lettre en Kikongo( une langue nationale de la RDC, aussi parlé au sud du Gabon, en République du Congo et au nord de l'Angola) à l'âge de 5 ans, avant qu'il entame ses études primaires dans une école primaire catholique dénommée E.P. Kinkasa pour les terminer à l'âge de 12 ans, à Saint François, dans la ville de Kikwit, le mégalopole provinciale. Il commence ses études sécondaires à la Mission catholique Sainte Cécile, va au collège Saint Jean-Bosco dit Ndobo à Kikwit pour enfin décrocher, à l'an 2000, son diplôme l'école d'application de l'institut supérieur pédagogique de Kikwit. Il est actuellement assistant à l'ISP-IDIOFA
Yamaha
Yamaha ezalí kompaní ya bokeli mítuka.
Gilípi ya Rusí (1977/1978)
Tálá mpé
Influenza_A_virus_subtype_H1N1
Mambí ma lokótá
Mambí ma lokótá mazalí boyékoli mpé boyébisi ya ndéngé lokótá mɔ̌kɔ́ tǒ nkótá iyíké isálaka. Nganga-lokótá ayékolaka yangó.
Bobɔ́ngɔ bwa Tulúsi
Kélasi mitangamakà na lokóta ya Falansé.
Jean-Bedel Mpiana Tshintuka
Jean-Bedel Mpiana Tshintuka tǒ JB Mpiana (abótámí o mokɔlɔ 21 yúni 1967 na Luluabourg (Kananga)) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá. Azalaka moko ya bayémbi ya  Wenge Musica BCBG.
Vatikáni
Vatikáni ezalí esé ya mokɛ́-mokɛ́ ya Erópa. Na 0,44 km2 ezalí esé na bonsɔ́mí elekí mokɛ́ o mokili mobimba. Engumba Vatikáni evándaka o katikáti ya engumba Roma, mbóka-mokonzi ya Italya.
Vatican City
Lisángú
Lisángú tǒ lisángú lizalí mbuma ya mweté mwa masángú.
Bato basálelaka na yangó fufú, baliaka pe, esungaka na makambo mingi
Monúti
Monúti mozalí lomeko la ntángo. Minúti ntúkú motóbá (60) mikokísí ngonga mɔ̌kɔ́.
Loyémbo la lokúmu
Loyémbo la lokúmu lozalí loyémbo bána-mbóka bayémbaka mpɔ̂ na kobánza mpé kopɛ́sa limɛmya na ekólo tǒ esé ya bangó. Ndakisa : Debout Congolais ezalí loyémbo-lokúmu la Kongó-Kinsásá.
Gilípi ya Hong Kong
Gilípi ya Hong Kong ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1968-1969.
Lotango ya bato ba kufaki: 750 000 - 2 ba-million (molongo mobimba); 30 000 (Ingɛlɛ́tɛlɛ mpé Ekólo Wali)
Gilípi ya Rusí (1889/1890)
Gilípi ya Rusí ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1889-1890.
Ba mbula ya bato ba kufaki mingi: Bana mike penza pe bato mibange penza.
Tálá mpé
Influenza_A_virus_subtype_H2N2
Gilípi ya Mexiko
Gilípi ya Mexiko ezalí Pandemia ya Gilípi ya 2009-2010.
Rwanda
Rwanda ezalí esé ya Afríka ya Ɛ́sita.
Abraham Lincoln
Abraham  abótámi o mobú 1809, akúfí o mobú 1865, azalkí bandá mobú mwa 1861 to 1865 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 16.
Lokótá ya Nizer-Kongo
Libóta ya Nkótá ya Nizer-Kongo ezalí libóta mɔ̌kɔ o káti ya nkótá ya Afríka :
Antoine Gizenga
Antoine Funji azalí moto wa politíki. Azalákí Ministɛlɛ mwa yambo ya Guvenemá ya Kongó-Kinsásá.
O 2006, azalákí kandidá na mapɔnami ya Prezidá ya Kongó-Kinsásá. Azwákí 13,06 % ya vɔ́ti na mbála ya yambo. Azwákí ebóngá ya Ministɛlɛ ya yambo na Prezidá Joseph Kabila
Falánga ya Bɛ́ljika
Falánga ya Bɛ́ljika (lifalansé: Franc Belge, lifalamé: Belgische Frank, lialemani: Belgischer Franken) ezalakí mbóngo ya Ekolo ya Bonsomi ya Bɛ́ljika mpé Luksamburg bandá 1832 téé o 1998. Falánga ya Bɛ́ljika mókó ezalí 100 centimes.
Manyɔ́kɔ
Linyɔ́kɔ (na boyíké manyɔ́kɔ) tǒ nsɔngɔ́ ezalí monsisá mwa nzeté ya mpɔndú. Bato balámbaka mpé balíaka mpɔndú, fufú mpé kwánga ya yangó.
Líki
Líki (boyíké : máki) tǒ likeí lizalí elɔ́kɔ ebótámí na nsósó, ndɛkɛ, mbísi, nyóka mpé nyama ya máki lisúsu.
Blé
Blé ezalí mbuma eye basálelaka mámpa.
Británi-Monɛ́nɛ
Británi-Monɛ́nɛ ezalí esanga enɛ́nɛ o límbe lya Erópa. Ezalí eténi epusí enɛ́nɛ ya esé Ingɛlɛ́tɛlɛ, mpé ekabólámí na bikólo bya Ingɛlandi, Ekólo Wali, mpé Ekósi.
Denis Sassou N’Guesso
Denis  (Deni  na lokóta lingála) azalí Mokambi-Ekólo na Kongó-Brazzaville mpé sodat. Abótami mokolo wá 23 augústo 1943 na Edou.
Bonzambe
Nzambe
Po na bakoko na biso, Nzambe akelá bilóko nyonso. Akelá bato, banyama, banzete, matiti, mabanga, mayi, moyi, minzoto pe biloko ndenge na ndenge… Nyonso oyo ezali, ezali bikelamo ya Nzambe.
Nzambe akelama te. Azali moto te, azali nyama te, azali nzete te. Azali mobali te, azali pe mwasi te. Azwamaka lokola tata to mama te. Nzambe azali nyonso, bisika nyonso. Azali na ebandeli te, azali na suka te. Nzambe azali azanga-suka. Asalá mwango oyo eyangelaka mokili.
Nzambe, Milimo-babateli, Bakoko pe Moto
Nzambe azali mosika na makambo ya mokolo na mokolo ya bomoyi ya moto. Nzambe atalaka mobimba ya etamboli ya molóngó. Moto akobelela Nzambe te, kasi akobelela bakoko na ye. Bakoko bakosenga na milimo-babateli. Milimo-babateli nde basololaka na Nzambe.
Molimo-mobateli ezali molimo oyo ebatelaka libota, mboka to ekolo. Libota na libota, ezali na molimo oyo ebatelaka bango. Mboka na mboka, ezali na molimo oyo ebatelaka bango. Ekolo na ekolo, ezali na molimo oyo ebatelaka bango. Moto akobelela bango po básunga ye, bálakisa ye nzela, báfungola banzela na ye. Bakoko bakosenga na milimo-babateli. Milimo-babateli bakosolola ná nzambe. Na boye, soki moto azali na likambo, akobelela bakoko na ye, akobelela bakoko ya moto mosusu te.
Búku ya Molomoni
Búku ya Molomoni ezalí búku ya ntína ya Bamolomoni. Nkómbó eútí ebéngeli ya proféte óyo, ɛngɛ́bɛ́nɛ́ Búku ya Molomoni, avándákí o Ameríka útá 311 tíí 385 yambo Y.K.
Jean Kasusula
Jean Kasusula Kiritsho (abótámí o Kisangani o mokɔlɔ 5 ya augústo o mobú 1982) na bokúse Jean Kasusula azalí mwǎna mbóka Kongó-Kinsásá mpé mosani mwa motópi.
Bonzambe
Bondeko na mopaya
Ezali na banzela mibale ya kokela bondeko : na nzela ya libala to na nzela ya kokata nzoloko.
Etumba
Etumba ezalí bowélani na mandóki káti ya bikólo.
Bonzambe
Malamu pe mabe
Nzambe akelá malamu pe akelá mabe. Apesá moto makoki ya kosala malamu, to, ya kosala mabe. Oyo nyonso ekoya na sima, ekolanda oyo moto aponaki kosala.
Kindoki
Na moyi ya lelo, liloba oyo « kindoki », etikala kaka po na misala ya mabe. Na kala, tozalaki na ndenge mibale ya kindoki : kindoki ya pole pe kindoki ya molili.
Kindoki ya pole ezali kindoki oyo esalaka makambo malamu po na bato. Ndoki ya pole, akokengela po mabe éya te. Soki amoni nkwokoso po na moto ya libota na ye, akoluka ndenge ya kolongola nkwokoso yango. Bandoki ya pole bazalaki kobenga bango : Bayeli (bato ya mayele).
Lɔ́sɔ
Lɔ́sɔ lozalí elóna mpé mbuma ya mweté mwa lɔ́sɔ. Ezalí elóna ekɛ́ eliyamaka míngi o mokili mobimba mpé o Azía mpenzá.
Límpa
Límpa tǒ (boyíké mámpa) ezalí loléngé la biléi. Basálaka mámpa na falíni ya mbuma ya blé. Batíaka lokwézá (nkísi ya falíni) mpɔ̂ évimba, boye sɔkí ntángo ya kotía nkísi ezalí tɛ̂. Balámbaka « mámpa ya kovimba tɛ̂ ». Tíí na moí mwa lɛlɔ́, na fɛ́tí na bangó ya Pásika ya Boyokani ya Kala, Bayúda balíaka bobɛ́lɛ mámpa ya kovimba tɛ̂.
Mpóko
Mpóko, mpúku tǒ mpô ezalí nyama ya mabɛ́lɛ ya mokɛ́ eye ezalí na nkunza moyíndo tǒ mpɛ́mbɛ́ mpé evándaka pɛnɛ tǒ o káti ya ndáko ya bato, mpé o zámba, o bilanga tǒ o bingúmba.
Bonzambe
Nganga
Nganga ezali moto oyo ayebi makambo na bozindo. Nganga azali moyeli, ayokaka mingongo ya milimo pe bakolakisa ye nini esengeli kosala po na moto oyo azali na pasi. Nganga akoyekola pe ndenge ya kosala bakisi uta na banzete. Nganga mosusu akoyekola etamboli ya minzoto. Mosusu akoyekola ezaleli ya zamba, ya ebale, ya bitumba, pe bongo na bongo.
Lɔ́sɔ
Nkómbó « lɔ́sɔ » eútí liloba arroz na lokótá la Baputugrɛsi.
Malta
Malta ezalí esé mpé esanga o lombú Mediterané.
Vivi
Vivi ezali engumba ya Kongo-kinsasa na etuka ya Bas-Congo.
Bisika
engumba ya vivi ezali mosika té na oyo ya matadi. Elengo ezali nionso na etuka ya Bas-Congo.
Ekélami
Engumba ya vivi ekélami o mokolo ya 26 sanza ya libwa 1879. Ezalaka mboka-mokonzi ya kongo-kinsasa uta 1 sanza ya sambo 1885 au 1 sanza ya mitano 1886.
Isiro
Isiro ezalí engumba ya Kongó-Kinsásá, o etúká ya Monyɛlɛ. Eye eyébénákí kala o nkómbó Paulis. O mobu 1998, basángó Ba-dominicain balubólákí etéyelo yɔ̌kɔ́ ya monɛ́nɛ (Université de l’Uele). Kútu na mwâ 13 sɛtɛ́mbɛ, bapɛ́sákí badiploma na yambo na bayékoli ba libosó.
Áká
Áká ezalí ekólo ya Gabɔ́, Kamerun, Kongó-Brazzaville mpé Santrafríka. Báká bavándaka o káti ya zámbá ya mambénga.
Motángo mwa bato mozalí 28,200 pɛnɛ o mobú 1990.
Efúku
Efúku tǒ milioni (million na lokóta la falansé), ekomámí 1,000,000 ezalí motángo óyo ekokí nkóto yíkínyá na nkóto.
Pierre Moutouari
Pierre Moutouari azalí moyémbi ya Kongó-Brazzaville.
Bomɔi
Pierre Moutouari abótámá o mokɔlɔ ya 3 sánzá ya mínei 1950 na Kivinga Ngouri
Mbúla ya bokóli mpɔ̂ ya mapɔnɔmi
Mbúla ya bokóli mpɔ̂ ya mapɔnɔmi tǒ mbúla ya kopona ezalí mbúla eye etángémí na mibéko ‘te moto asengélí kokokisa yambo ya kozwa likokí lya kosála mapɔnɔmi.
Seville
Seville ézali engumba ya Espania, na Étúka ya Seville. Ná etando ya 141,25 km2, Seville eza mokó ya ba engumba ya monene na Espania. Na 2015, engumba loye ezalaki na 693,878 bato.
Almazán
Almazán ezalí mbóka ya sidi ya Espania ya Erópa.
Pende
Pende ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Bandundu. Bapende bavándaka pɛnɛ o engúmba Idiofa mpé bandá Gungu kin’o Tshikapa, o Nola ya motíma Kasai.
Bimi Ombale
Bimi Ombale (abótámí o 1952) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Pende
Babéngaka bangó Bapende. Balobaka kipende (tǒ lipende) mpé kituba.
O mobú 1931, batɔmbɔ́kí na bokonzi ya Babɛ́lɛsi.
Papá Nɔ́ɛlɛ
Papá Nɔ́ɛlɛ (abótámí o mokɔlɔ 24 dɛsɛ́mbɛ 1940 na Léopoldville) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Pende
Motángo mwa bato mozalí pɛnɛ 701,000 o mobú 2009.
Théodore Dindo Mabeli
Théodore Dindo Mabeli alias Dindi Yogo (abótámí o mokɔlɔ 30 dɛsɛ́mbɛ 1950 na Lokutu; akúfí o mokɔlɔ 23 augústo 2000) azalakí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Rond point Ngaba
Rond point Ngaba ezali esika na kinsasa na Ngaba. Bimémisi ebele etélémaka wana.
Bikisa
Ezali na komune ya Ngaba.
Nyboma Mwan'dido
Nyboma Mwan'dido azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Faraon
Faraon ezalí mokonzi wa Ejipte ya Mani ya kala tǒ ya Mani ya síká. Na monɔkɔ ya ba-Ejipsiɛ́ elingí koloba : mokonzi monɛ́nɛ.
Tulúsi
Engumba Tulúsi, Toulouse na lokóta ya lifalansé), ezalí engumba na Falansia.
Lisapo
Ezalakí mbóka-mokonzi ya Máni Wisgótí mpé Langdoc.
Toulouse ezali engumba ya ekolo Falansia na etúká ya Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées.
Nzinzi
Nzinzi ezalí nyama ya mikúwa tɛ̂ mpé ezalí na mapapú o mokɔngɔ. Ebótaka máki o esíká ya bosɔtɔ, nsima ya ntángo ɛkɛ́ máki maye wâná makómaka nkusú.
Liechtenstein
Liechtenstein ezalí esé tǒ ekólo o ntéi ya Erópa ya límbe. Mbóka-mokonzi ezalí Vaduz.
Boko-Songho
Boko-Songho ézali engumba ya Kongó-Brazzaville, na etúká ya Bwenza.
Damas
Mbóka tô engumba Damas (liarabi: دمشق Dimaschq) ezali mbóka-mokonzi ya Sirie. Ezali engumba monɛ́nɛ, na 1 834 741 ya bato (2010).
Sam Mangwana
Sam Mangwana (abótámí o mokɔlɔ 21 febwáli 1945) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá. Mamá ya Sam Mangwana ya Angola mpé papá ya Zimbabwe. Azalakí musicien ya Tabu Ley.
Lizapɔ́
Lizapɔ́ tǒ zapɔnɛ́ lizalí lokótá loye bato balobaka o esé Zapɔ́. Lizalí lokótá la letá o mibéko mya Zapɔ́ tɛ̂, kasi lizalí lokótá la nkomá ya letá mpé la botéyi. Nkómbó o lizapɔ́ ezalí 日本語 (nihongo). Ntína ya bilembo 日本 (nihon) ezalí « Zapɔ́ » tǒ « ebandelo ya mói », mpé eye ya 語 (go) ezalí « lokótá ».
Vicky Longomba
Vicky Longomba (abótámí o mokɔlɔ 13 dɛsɛ́mbɛ 1932; akúfí o mokɔlɔ 12 mársi 1988 na Kinsásá) azalakí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Sirí
Sirie ezalí esé ya Wɛ́sita ya Azía. Ezalí mbóka ya ba-Arameɛ́, pɛmbɛ́ni na Palesitíni na epái ya Nola. Mbóka-mokonzi ya Sirí ezalí Damas. Ezalí pɛnɛ o lombú Méditeranéa.
Jean de Dieu Makiese
Jean de Dieu Makiese alias Madilu System (abótámí o mokɔlɔ 28 mársi 1952 na Léopoldville; akúfí o mokɔlɔ 11 augústo 2007) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Ufrate
Ufrrate ezalí ebale monɛ́nɛ ya Azía. Bamai ya bamboka mingi ekendaka kombiwaka kuna: ya **Turquie, Sirie pe Irak. Ufrate emibwaká na Tigre na lombú Perse.
Ingɛlandi
{{Infobox Esé| (Lifalansé} Nzámbe ndé likoki na ngáí ya Mibéko]]| babengí_mokambi	= Mani Mokambi Bulamatari na yě| nkómbó_mokambi 	= Charles III Vacant| ya Ingɛlɛ́tɛlɛ]]|currency_code=GBP| }} Ingɛlandi ezalí ekólo ya Ingɛlɛ́tɛlɛ o esanga ya Británi-Monɛ́nɛ.
Lokótá
Lingɛlɛ́sa ezalí lokótá ba Ingɛlandi.
Yamba
Yamba ézali engumba ya Kongó-Brazzaville, na étúka ya Bwenza.
Tigre
Tigre (liperse: Tigr) ezalí ebale enɛ́nɛ ya Azía. Mái ya mbóka míngi ekɛndaka komíbwaka kúná : ya Turki, Sirie mpé Irak. Tigre emíbwaká na Ufrate o lombú Perse.
Rover
Rover ezalakí kompaní ya bokeli mítuka.
Barbara Kanam
Barbara Kanam azalí moyémbi mpé mokeli nzémbo ya Kongó-Kinsásá.
Bomoyi
Barbara Kanam abótámí o mokɔlɔ 27 sɛtɛ́mbɛ 1973 na Bukavu. Na libota ya bana Zomi na Mibalé.
Italya
Itálya tǒ Italí ezalí esé ya Súdi ya Erópa.
Mya Mason
Kristina Enard, ayébání na nkómbó Mya Mason, azalákí mwásí mosani ya Lisangá lya Ameríka.
Bɔ́mɔkí
Abótámí mokɔlɔ mwa 4 novɛ́mbɛ, mobú mwa 1984 na etuka ya Denver.
Nkóto
Nkóto tǒ míli (mille na lokóta la falansé), ekomámí 1,000, ezalí motángo óyo ekokí zómi yíkínyá na nkámá.
Miami
Miami Ezali engumba ya Florida okati ya Lisangá ya Ameríka.
Ekélami
Engumba ya Dallas mokélami o mobu 1896.
Ottawa
Mbóka tô engumba Ottawa ezalí mbóka-mokonzi ya Kanadá. Ezalí engumba monɛ́nɛ, na bato 300,800 (1996).
Boyébi
Boyébi tǒ motéma ezalí boyébi polélé.
Alubè II (Bɛ́ljika)
Aloubè II, mani ya Babɛ́lɛsi (Albert na lokótá la falansé mpé lifalamá) (mokɔlɔ 6 yúni o mobú 1934), azalí mani ya Bɛ́ljika. Azalí mobáli ya Paola Ruffo, mani ya Kalabria, mpé ndeko ya Bodouin ya Bɛ́ljika.
Motángo
Motángo mozalí elɔ́kɔ ya mambí ya kotánga mitúya. Bakomaka mitúya mpé nkóndo na mitángo.
Mapása (Mabína)
Mapása ezalí mabína ya Kongó-Brazzaville.
Ekélami
Mabína ya mapása ebandákí na Pool.
Pamélo Mounk'a
Pamélo Mounk'a (10 Mayi 1945-14 Janvier 1996) azalaka moyémbi ya Kongó-Brazzaville.
Bomoyi
Pamélo Mounk'a abotama o mokolo ya 10 Mayi 1945 na Brazzaville na kombo ya Yvon Bingui Mbemba.
Bowéyi
Pamélo Mounk'a akufaka na Brazzaville o mokolo ya 14 Janvier 1996.
Grand Kalle
Joseph Kabasele Tshamala alias Grand Kalle (abótámí o 1930 na Matadi; akúfí o mokɔlɔ 11 febwáli 1983) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Bashō Matsuo
Bashō Matsuo azali montoki ya Japon.
Bɔmɔi
Bashō Matsuo abotama na kombo ya Kinsaku Matsuo o mobu 1644 à Iga-Ueno.
Bowéi
Akúfaka na Osaka o mokolo ya 28 sánzá ya zomi na moko mobu 1694.
Pepe Kalle
Jean-Baptiste Kabasele Yampanya wa Bamulanga alias Pepe Kalle (abótámá ó mokɔlɔ mwa 30 novɛ́mbɛ 1951; akúfá ó mokɔlɔ mwa 28 novɛ́mbɛ 1998) azaláká moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Montenegro
Montenegro ezalí ekólo mpé esé ya Erópa ya káti, pɛnɛpɛnɛ o na mbú Mediterané.
Bosálisi:Contents
{| cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" style="width:100%; border:2px #a3b1bf solid;"
<h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; margin-bottom:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">Oyo ezali na kati ya Bosálisi
Ebele ya mituna
Kobanda
Ebandeli | Se faire parrainer | Ndenge ya koloba ya Wikipédia
Mibeko
Mitinda ya moboko | Conventions de style
Kotámbola na Wikipedia
Kotalela encyclopédie | Koluka lokasa
Les ressources et les listes
Les catégories | Ndéngé isúsu | Bandakisa
Kobongola Wikipedia
Ndenge ya kokoma wiki | Tokoki kosala nini na Wikipedia ? | Kotámbola ya libosó
Komona mbongwana
Historique ya nkasa | Libakisi ya basaleli | Libebisi
Bikanganeli mpe références
Lolenge nini kokanga nkasa? | Bikanganeli tii libanda | Lobela liziba na yo
Bililingi et média
Kokumbisa media moko | Ndingisa ya kasa-kasa | Kokumbisa elilingi moko
Kokamba esika ya Mosaleli
Kobongola maluli na yo | Kobongola linzaka na yo
Bayébisi tɛkníki
Bisaleli | Litámbuisi MediaWiki
Ndenge ya kosolola
Bísó na bísó | Nkasa ya masolo
Lingomba ya Wikipedia
rôles ndenge na ndenge | Yambi | Kobongisa kowelana
Kotuna mituna wapi ? — '''Tokoki kosala lisengi ya sikisiki wapi ?
Liyangani ya Bakambi - mpo na mituna ozali na yango mpo Wikipédia to MediaWiki.
Kotámbola ya libosó - Bosálisi mpo na baoyo bameseni nanu te.
Oracle - mpo na mituna oyo etali na encyclopédie.
Mpo na kotala bitape nyonso na lokasa moko, tala Mwango ya esika oyo. Tala mpe : Buku ya Mwango mpe Lisalisi:Liens utiles. Mwango:Lisalisi
Tampa
Tampaezali engumba ya etuka ya Florida okati ya Lisangá ya Ameríka.
Ekélami
Tampa ezali kobo ewuta na ba indien.
Azía ya Sidi
Azía ya Sidi ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o sidi ya yangó. Bisé ya Azía ya Sidi bazalí Bángaladɛ́si, Butáni, India, Madívi, Nepáli, Pakistáni mpé Sri Lanka.
Afrikansi
Afrikansi  ezalí lokótá na bato ya Namibia mpé Sidafríka. Elobamaka o na eténi ya Namibia mpé Sidafríka.
Teguere
Teguere ezalí mabína ya Mali.
Ekélami
Teguere ezali mabína ya tango ya boluki mbisi.
Kosta Rika
Kosta Rika ezalí esé na káti ya Ameríka.
Kanadá
Mambí ma nsé
Kanadá ezalí esé ya míbalé na monɛ́nɛ o ntáká ya  Mabelé  o molɔ́ngɔ́ mobimba,  nsima ya Rusia. Mpé ezalí na libóngo lilekí molaí na mabóngo o mbú Pasifíki, Artíki, mpé Atlantíki.
Bato sɔ́kí milioni 30 bavándaka o esé Kanadá o káti ya bituka (provinces) zómi mpé *territoires mísáto.
Bingumba
Bingumba binɛ́nɛ zómi na mísáto bizalí :
Moske El Sfar
Moske El Sfar (Arabe: مسجد الصفار) ezali moske ya kala ya bato ya Tunisia, oyo ezali lisusu lelo te.
Istware
Mosantu Mohammed Ben Ali Sourdou (Arabe: محمد بن علي الصوردو), ayebana na nkombo Sidi Sourdou mpe akufa na 1873, ezalaki na momesano ya kosambela na ndako ya Nzambe oyo.
Gilípi ya ndɛkɛ
Gilípi ya ndɛkɛ (to gilípi ya avian) ezali gilípi moko eye ezuaka surtout ba ndɛkɛ ya zamba mpe ya mboka. Ekoki kupanzana noki noki mpenza na kati ya bandeke na bopesi bokono mpe liwa, surtout na kati ya ba ferme ya ba soso to na kati ya nzando oyo ezali kotiya ba soso oyo ezali na bumoyi ebele esika moko.
Bandɛkɛ to basoso eye ezali na bukono ebombaka ba vilúsu ya gilípi na kati ya soi na bango, na mai ya zolo mpe na soi eye ezali kokweya, yango nde epanzaka vilúsu eye na kati ya ba plumes ya bandeke to basoso. Sorte ya mabe ya gilípi ya ndɛkɛ (eye epesami na vilúsu H5N1) ezali esika oyo kozua bandɛkɛ(surtout ba soso mpe mabata na bandɛkɛ ya zamba mosusu) na kati ya Azía na Erópa (tala: http://www.who.int mpo na lístɛ ya ba regions eye ezali na bokono bwango).
Na tango ya lelo (yúni 2006), ata cas moko te ya moto apesi moto mosusu vilúsu eye. Ata ko ekoti na contact na ba ndeke eye ezali na bokono eye, bandɛkɛ ya bomoyi to ekufa, risque ya kozua gilípi ya ndɛkɛ ezali moke mpenza. Na mikolo ya lelo, restriction ezali te mpo na ko voyager to kokende na ba mboka oyo ezali affecte. Ba voyageurs basengeli koyeba ba risque mpe kolanda ba conseil epesami na wikipedia.
Soki ozali kokende na mboka oyo ezali na bokono
Soki ozui ba symptomes eye na tango ozali na mboko mopaya, mpe ozalaki na contact na ba soso to bandɛkɛ ya bomoyi to ekufa esengeli omona dokotolo ya mboka eye ozali.
Soki ozali kozonga na ba mboka eye ezali na bokono boye
Ba kisi lokula aspirine, ibuprofen to paracetamol ekoki kosalisa na kokitisa ba symptomes. Landa ba mateya ya ba kisi. Kopesa aspirine te na bana baye bazali na mibu na se ya 16. Lukola esengami na infection respiratoire nyoso, esengeli olanda ba pratiques ya hygiene ya malamu:
Lokótá
Lokótá (tǒ lokóta) ezalí likokí ya kosála monɔkɔ mpɔ́ na bolobani na moto na moto. Lokótá ezali monɔko oyo batu bazali koloba
Kovímba ya prostáti
Kovímba ya prostáti, eyebani mpe bo carcinome ya prostáti, ezalí kopanzana ya  cancer nakati ya prostáti, oyo ezali glande nakati ya esika ya kobotisana na nzoto ya mobali. Ba cancer mingi ya prostáti ekolaka malembe malembe; kasi, misusu ekolaka kamua noki. Ba cellule ya cancer ekoki kopanzana kowuta na prostáti kino na biteni misusu ya nzoto, mingi mpeza na  mikuwa mpe na ba vaisseaux ya lymphe. Na ebandeli ekoki kolakisa bilembo te. Na bileko misusu na sima, ekoki komema mpasi mpo na kosuba, makali nakati ya masuba, to mpasi na loketo, mokongo to ntango ya kosuba. Bokono boye boyebani bo hypertrophie bénigne ya prostáti ekoki kolakisa bilembo ndenge moko na oyo. Bilembo misusu biye bimonana na sima bikoki kozala koyaka bolembu kolandana na motango moke ya ba globules rouges.
Ba facteurs eye ekoki kobakisa risque ya kovímba ya prostáti ezalí: kimobange, lisitwale ya bokono soki esi ezwa moko nakati ya libota, mpe mokobo. Pene na 99% ya ba cas ekomelaka baye baza na mibu koleka 50. Kozala na ndeko ya pene mpeza ebakisaka risque mbala 2 kino 3. Na Etats Unis ezwaka mingi bayi Amerika bakitani ya Afrika koleka Mindele ya Amerika. Ba facteurs misusu ekoki kozala bilei oyo eza na ebele ya misunyi miye mibongolami na ba usine, misunyi ya motane, to biye bisalemaka kowuta na miliki to eza na  ndunda moke. Emonani ete bokono elandanaka mpe na gonorrhée, kasi ntina ya bolandani nayango naino emonani te. Diagnostic ya kovímba ya prostáti esalemaka na nzela ya biopsie. Kozwa bilili na labo ekoki kosalema mpo na kososola soki cancer epanzani na biteni misusu ya nzoto.
Depistage ya kovímba ya prostáti ezalaka na mingi ya maye malobamaka. Examen ya antigène spécifique ya prostáti (ASP) ebakisaka makoki ya kokundola cancer kasi ekitisaka liwa te. Task Force ya Services ya Prevention na Etats Unis esengaka ete pembeni ya depistage basala mpe examen ya ASP, mpo na risque ya kolekisa diagnostic mpe kolekisa nkisi mpo ete batu mingi oyo diagnostic ekolakisa ete bazali na cancer bakoki kokoba kozala asymptomatique. Task Force ya Prevention (USPSTF) esukisaki na koloba ete maye mazali ya litomba na bosali examen maleki te mpasi eye ekoki kozala. Ntango ba inhibiteurs réductases-5α emonani neti ekitisaka risque ya kovímba ya moke esalaka eloko moto te mpo na risque ya kovímba ya monene nayango ezalaka recommandé te mpo na prevention. Ba supplements na ba vitamines to ba minéraux emonani te ete esalaka eloko moko na risque.
Ba cas mingi ekoki kolandelama malamu na surveillance active to kosinzila na bokebi. Traitement misusu ekoki kozala lipaso ya ndenge na ndenge, radiothérapie, hormonothérapie to chimiothérapie. Ntango esalemi kaka nakati ya prostate ekoki kobikisama. Epayi ya baye bokono epanzani tii na mikuwa, nkisi ya kosilisa mpasi (ba calmants), bisphosphonates na ba nkisi misusu eye esengeli ekoki kozala ya litomba. Ba resultats elandanaka na mibu ya mutu mpe mikakatano misusu ya nzoto na mpe lolenge ya cancer soki ezali ya yiki-yiki to ya kopanzana. Batu mingi oyo bazali na kovímba ya prostáti basukaka na liwa te kowuta na bokono oyo. Taux ya survie ya mibu mitano na Etats Unis eza 99%. Na mokili mobimba, bokono oyo eza ya mibale na lolenge ya cancer oyo ezwaka batu mingi mpe ntina ya mitano na liwa kowuta na cancer. Na mobu ya 2012 ezwaki mibali 1.1 million mpe ememaki liwa ya batu 307,000. Yango ezalaki cancer oyo ezwaki mingi nakati ya ba mboka 84,  kobimelaka mingi nakati ya ba pays développés. Taux nayango eza kokoba komata na ba pays en voie de développement. Bokono oyo ekundolamaki mingi kati ya mibu ya 1980 na 1990 na bisika ebele kolandana ba examen mingi ya ASP. Ba etudes ya mibali oyo bakufaki na ntina eye ezwami te na bokono emonaki kovímba ya prostáti na 30% kino 70% na baye baza na mibu koleka 60.
References
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; -webkit-column-width: 30em; column-width: 30em; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Azía ya Monyɛlɛ
Azía ya Monyɛlɛ ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o monyɛlɛ ya yangó. Bisé ya Azía ya Monyɛlɛ bazalí Sína, Hong Kong, Koré ya Nola, Koré ya Súdi, Zapɔ́, Makau, Mongolí mpé Taiwan.
Farizé
Ba-Farizé ezalaki lingomba ya Bayuda oyo bazalaki koluka kotosa mibeko nyonso ya Moize ná ya bokolo.
Seyshel
Seyshel ezalí esé ya Afríka ya Ɛ́sita.
Mosɔ́lɔ
Masapo
Mosɔ́lɔ na nsósó.
Mbwá
Mbwá (boyíké mbwá, Canis lupus familiaris o latɛ́) ezalí nyama ya mikúwa mpé ya mabɛ́lɛ eye efándaka elɔngɔ́ na bato. Eningisaka mokíla sɔ́kí elingí elɔ́kɔ tǒ sɔ́kí esepélí, mpé egángaka míngi sɔ́kí esɛ́ngɛli na bokébi bwa moto tǒ mpé sɔ́kí elingí kokébisa moto na likámá. Elíyaka misuni mya nyama.
Ezalí nyama o libóta lya limbwá. Ekómá moníngá mwa moto. Mbwá ebɔ́kwámí na ntína ebelé, ntángo esúsu bato babɔ́kɔli mbwá mpó na kotambwisa bato baye bamɔ́nɔkɔ tɛ́, ntángo isúsu mpó na kokɛ́ngɛlɛ ndáko, ntángo isúsu mpó na bokila, ntángo isúsu mpó na masano, ntángo isúsu mpó na koluka diamba mpé ntángo isúsu mpó na koluka bato baye babúngí o moningí tɔ̌ mbóngé ya mabelé. Mbwá izalí ndéngé na ndéngé.
Maloba
Opesi mbwá, mbwá eboyi.
Mbwá ezalí na makolo mínei, elandaka nzelá sé mɔ̌kɔ́.
Mái makúfela mbwá mamɛlɛkɛ sé mopaya.
Sadusé
Ba-Sadusé ezalaki lingomba ya Bayuda. Na kati na bango, mingi bazalaki banganga-Nzámbe pe bato minene ya ekolo. Ba-Sadusé bazalaki kondima té 'tè bato bakufá bakoki kosekwa.
Mezopotami
Mezopotamie ezalákí Irak. Bapesalá kombo yango na mabelé nyonso oyo ezalí na kati ya ba-ebale Ufrate ná Tigre. Bamboka ya minene ezalaká kuna: Ur (esika Abrahama abotamaká); Asirie (na ba-vile Asur pe Ninive, Babilone, pe bnb.
Lisapo
Na tango ya kala bamemaká ba-Israelite na boumbu: ba-Asirien babotolaká Samarie; ba-Babilonien bapanzaká Yeruzalemí pe Ndako ya Nzámbe; yabgo wana Ninive pe Babilone ekómaká ndakisa ya bikolo oyo ezalí koboya Nzámbe.
Nyoka Longo
Nyoka Longo azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Ába
Ába elakisi Tata na ngai. Bantoma balingaki 'tè bakristo báyeba kombo oyo Yezu azalaki kobengela Nzámbe, Tata na ye.
Monsai
Monsai tǒ mosapi mozalí eténi ya likanza o lobɔ́kɔ. Lobɔ́kɔ mɔ̌kɔ ya moto ezalí na minsai mítáno, mpé monsai mɔ̌kɔ́ ezalí na linzáka o libosó.
Ngúlu
Ngúlu
Youlou Mabiala
Youlou Mabiala azali moyémbi ya Kongó-Brazzaville.
Bomoyi
Youlou Mabiala abotama o mokolo ya 3 mars 1947 na Kongó-Brazzaville na kombo ya Gilbert Youlou Mabiala.
Josky Kiambukuta Londa
Josky Kiambukuta (abótámí o mokɔlɔ 14 febwáli 1949; akúfí o mokɔlɔ 7 mársi 2021) azalakí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Kátikati ya mintúngú
Kátikati ya mintúngú ezalí lisánga lya bɔngɔ́ na mintúngú mya mokesa.
King Kester Emeneya
King Kester Emeneya (23 novɛ́mbɛ 1956-13 février 2014) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Mayé Azala
Jean Emeneya Mubiala abotamaki Kikwit na azalaka moyémbi. Azalaka mpé mokéli ya lingomba ya mindulé Victoria Eleyson na mobu 1982.
Ayémbaka na Viva la Musica ya Papá Wemba elongo na Dindo Yogo, Espérant Kisangani,Debaba, mpé na léki na yé Joly Mubiala.
Bowéyi
King kester Emeneya akufaka o mokolo ya 13 février 2014 na Pari. Akufaki na bokono ya motéma.
Amen
Amen na ebré (אמן) elakisi: ezalí boye; to: ézala boye.
Komelisa mwana libele
Emonani ete ebele ya ba bébé koleka million bakoki kobikisama mibu nionso mokili mobimba na nzela ya komela mingi libele ya mama. Komelisa mwana libele ekitisaka likama ya infection ya ba voies respiratoires na  pulupulu oyo ekoki kozwa mwana. Oyo eza bosolo ezala mpo na ba pays en voie de développement to mpe ba pays développés. Litomba mosusu ya komelisa mwana libele eza risque moke ya mwana kozua asthme, ba allergies kouta na bilei, bokono na coeliaque, diabete ya type 1, na leucémie. Komelisa mwana libele ekoki mpe kobakisa bokoli ya mayele ya mwana mpe kokitisa risque ya mwana kozwa obesité na kibokolo. Ba mama mosusu bakoki komona neti mua mindondo komelisa mwana libele, kasi esengeli mpe koyeba ete bana oyo bamelisi bango te libele ya mama bakolaka nabango mpe ndenge elongobanii – mikakatano ya makasi ekomelaka bango te na nzoto to bonkolongono nabango.
Ngulúbɛ
Ngulúbɛ tǒ Ngúlu ya zámba tǒ mpé lisúsu Nsombo ya Zámba
Komelisa mwana libele
Litomba oyo mama azwaka na komelisa mwana libele eza na eleko ya kobota makila oyo akobungisa ekozala moke, utérus ekokonda malamu, kilo ya nzoto ekokita, mpe dépression post-partum ekozala moke. Ebakisa molayi eleko ya liboso ya menstruation mpe fertilité, eye eyebani bo lactation ya aménorrhée. Litomba ya eleko molayi ekoki kozala risque moke ya kozwa cancer ya libele, maladi ya motema, mpe polyarthrite chronique. Libota esalelaka misolo ebele te mpo na komelisa mwana libele nzoka nde bilei biye bilengelami mpo na bana bilekaka talo.
Mangomba ya santé, neti Organisation Mondiale ya Santé (OMS), esengaka ete sanza motoba mwana amelisama bobele libele ya mama. Yango elingi koloba ete bilei mosusu esengele te bapesa yango na mwana soki kaka te vitamine D. Ezalaka recommandé kokoba komelisa mwana libele mbala moko moko kino na eleko akokokisa mobu moko. Na mokili mobimba pene na 38% ya bana nde bamelaka libele ya mama na sanza motoba oyo elandi mbotama nabango. Na Etats Unis, pene na 75% ya ba mama esi babandi komelesa bana libele mpe pene na 13% nde bamelisa bana libele kino sanza motoba. Ba etat ya santé oyo epekisaka komelisa mwana libele eza mingi te. Na eleko ya komelisa mwana libele, drogues ya komisepelisa mpe ba nkisi mosusu ezalaka recommandé te.
References
<div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 30em; -webkit-column-width: 30em; column-width: 30em; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Bashi
Bashi bazalí ekólo ya etúká ya Nola-Kivu (Nord-Kivu). Bashi bavándaka pɛnɛ o na engúmba ya Kabare o Nola ya Bukavu mpé ya liziba ya Kivu. Bashi batómbókákí epái ya bokonzi ya Babɛ́lɛsi bandá 1900 kín’o 1916.
Monɔkɔ (bokokani)
Monɔkɔ ekokí kozala :
Mapúka
Mapúka ezalí mabína ya Kotdivuar.
Ekélami
Mapúka ewutí na mbóka ya Kotdivuar.
Ebinéli
Mapúka ebinamaka na kolingisaka mpé kodéndisa nsima.
Pásika
Mbula na mbula Bayúda bazalákí kosepela fɛ́tí ya Páke (Pâque na lifalansé) mpɔ̂ na kokanisa ndéngé Nzámbe abimísáká bankɔ́kɔ na bangó na Ejipte, esíká bazaláká baúmbu. Yésu ayákí na Yerusalémi mpɔ̂ na fɛ́tí ya Páke ; bôngó kaka na mikɔlɔ wâná ndé bakómákí yě. Wango bǎna bakrísto basepelaka fɛ́tí ya Pásika mpɔ̂ na kokanisa kosékwa ya Yésu.
Tála mpé
復活節
Bulgaria
Bulgaria ezalí ekólo mpé esé ya Erópa.
Ricardo Lemvo
Ricardo Lemvo (abótámí o mokɔlɔ 3 sɛtɛ́mbɛ 1957) azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá.
Ozana
Ozana na ebré elakisi: Bikisa! to: Longonya!
Akétí (mbóka)
Aketi ezalí mbóka ya etúka Wɛlɛ ya Nsé o Kongó-Kinsásá. Mbóka ezalí na motángo mwa bato 150 000 (2004). Aketi ekangamí na ngámbo ya lobɔ́kɔ la mobáli ya molúká Itimbiri tǒ nsé ya molúká Aketi.
Ezalí na nzéla ya masíni Bumba–Likati–Bondo mpé Bumba–Buta–Isiro–Mungbere.
Kongó-Kinsásá
Republíki ya Kongó Demokratíki ezalí esé ya Afríka ya Mambénga, ezwáká lipandá o sánzá ya motóbá mokɔlɔ mwa 30 mobú mwa 1960.
Lokótá
Na ekólo Kongó nkótá nkámá íbalé ilobamaka. Nyɔ́nsɔ wâná elakísí boyébí bwa bato ya bomɛngo etondi mabelé. Ciluba, kikongo, lingála mpé kiswahíli izalí nkótá ínei inɛ́nɛ ya ekólo, kasi nkótá nkámá íbalé ilobamaka na ekólo Kongó.
Míngi sé na káti ya nkótá ya ekólo bokoyéba etando ya bikelá, mabelé, nyama mpé nzeté.
Bamɔ́ngɔ bazalí na nkómbó míngi ya nzeté ya mbíla na maye manso basálelaka. Sɔ̂lɔ, nzeté ya mbíla eyébaní káka mpó na mafúta na masanga tɛ̂. Eyébaní lokóla nkísi ekosílisa makɔnɔ, na yangó mpé bakosála bitúnga mpé bikilakila.
Lisapo
Tálá mpé: Ntángo ya banɔ́kɔ́ (Kongó-Kinsásá), Bɛndɛ́lɛ ya Kongó-Kinsásá, Bilembo-nkita ya Kongó-Kinsásá
Congo belge elongákí lipanda na 1960, o nkómbó ya « Republíki ya Kongó », nkómbó nsé mɔ̌kɔ́ na kolonia ya kala ya Falansia - Kongó-Brazzaville. Nkómbó ya « Republíki ya Kongó Demokratíki » ezwamákí na 1966, kasi bikólo bíbalé basilákí koyébana míngi-míngi, mpé kokesana na nkómbó ya bingúmba-mikonzi bya bangó, mpɔ̂ na komíbêngama Kongó-Léopoldville (mpé Kongó-Kinsásá na nsima 1965), na Kongó-Brazzaville.
Bato
Ekakoli ya molayi : fr:Démographie de la République démocratique du Congo
Bitúká bya Kongó-Kinsásá
Ekakoli ya molayi : Bitúká bya Kongó-Kinsásá
Biteni mikonzi bya Kongó-Kinsásá mibengami Bitúká (Provinces ya Lifalansé). Kinsásá ezalí mboka mokonzi ya ekólo mpé efándeli ya bitúlúká bya ekólo. Ezalí na makokí ma engumba. Bingumba mpé bitúká biyángélámí, bizwí makokí ma koyángela yangó mɔ̌kɔ́ na mobéko mpé bikambémí na bato baye bazwamí na bitúká bike bya mbóka. Bitúká biina bia bonsɔ́mí bizalí mbóka mondɛ́lɛ́, komine, seketele mpé sefeli. Bitúká bya Kongó-Kinsásá bazalí:
Politíki
Ekakoli ya molayi : Politíki bya Kongó-Kinsásá
Mobéko-likonzi :
Bakambi-ekólo :
'''Bakambi Letá :
Mambí ma mabelé
Ekakoli ya molayi : Mambí ma mabelé ma Kongó-Kinsásá
Ekonomi
Ekakoli ya molayi : Ekonomi ya Kongó-Kinsásá
Tala mpe : Coltan
Kotíya mabɔ́kɔ
Kotíya mabɔ́kɔ Kokoma nkómbó mpɔ́ na bopési bosɔ́lɔ́ na mɔ́kɔ́ mokandá (mokandá môná mokokí kozala pévé tǒ mpé egbokoso ya mokandá).
Irak
Irak ezalí esé ya Azía. Ekabwání o monyɛlɛ na Iran mpé o límbe na Sirie.
Uta ya nkomo Irak
Liloba "Irak" euti na Arabe 'araq, oyo elakisi "ebotaka malamu" to "ezali na mai malamu", mbala mosusu ezali kolobela bomengo ya mabele ya Mezopotamia.
Liloba Sawad ezalaki mpe kosalelama na ntango ya ebandeli ya Bamizilma mpo na kolobela etúká ya patatalu ya mai ya Tigre mpe ya Efrate, mpe kokesenisa yango na esobe ya Arabie oyo ekauki.
Na Arabe, liloba Irak (عراق) ekoki kolimbola "libongo", "libongo", to "bord", yango wana nkombo yango, na etymologie populaire, eyei kolimbolama lokola "escarpment", kolobelaka esika ya etuka babengi "al-'Iraq 'Arabi" oyo ezali na sud mpe na est ya Plateau ya Jazira.
Nkombo yango ekokaki mpe kouta na liloba ya Sumérie Uruk, moko ya bingumba ya nguya mingi ya sivilizasio ya kala ya Mezopotamia.
Na Perse, ērāg elimboli "mabele ya nse". Liloba ērāg elimboli "Iran ya nse" to "Iran ya nse" na bokeseni na etuka ya Iran oyo ezali na nord ya Iran (na tango ya kala, ezwami na nord-ouest ya Iran), pene na Téhéran: Arak, oyo elakisi Iran Centre, tout en considérant que centre oyo ezali na nɔrdi-wɛsti ya Iran na ntango ya kala.
Lisapo
Irak ezali moko ya ba berceaux ya civilisation. Période historique na Irak ebandi vraiment kobanda période ya Uruk (4000 avant J.C. tee na 3100 avant J.C.), na fondation ya nombre ya ba villes somériennes mpe na usage ya ba pictogrammes, ba joints ya cylindres mpe production ya biloko ndenge na ndenge.
Bato ya Sumérie bazalaki koyangela Mezopotamia tii ntango bokonzi ya Akkadien ebimaki (2335-2124 liboso ya ntango na biso), oyo etongamaki zingazinga ya engumba Akkad na katikati ya Irak. Sargon ya Akkad, mobandisi ya ampire yango, azali kokamba kolonga bingumba-bikólo nyonso ya sudi mpe ya katikati ya Irak, azali koyangela bakonzi ya Asulia mpe na ndenge yango, asangisaki bato ya Sumérie mpe ya Akkadian na ekólo moko.
Eleko ya Babilone
Kobanda na mbula nkóto ya mibale liboso ya ntango na biso. Baamore oyo balobaka monɔkɔ ya Kanana babandaki kokende kofanda na sudi ya Mezopotamia mpe kotya makonzi ya mikemike kuna mpe lisusu kobɔtɔla bakiti ya bokonzi ya bingumba oyo ezalaki kala lokola Isin, Larsa, mpe Eshnunna. Na mobu 1792 liboso ya ntango na biso. T.B., Hammurabi, mokonzi moko ya Ba-Amor ya Babilone azwaki mosala ya kolonga Sumer, Akad, Elam lokola mpe Asulia, kokela bokonzi ya liboso ya Babilone.
Nsima ya kozwa yango na Baheti na mobu 1595 liboso ya ntango na biso. T.B., Babilone ekómaki na nse ya boyangeli ya libota moko oyo eutaki na Kassite mpe ekómisaki bokonzi yango na boumeli ya bikeke soki minei. Eleko yango nde ebandaki kowelana na bokonzi ya pembeni oyo ezalaki na nɔrdi, Asulia, oyo esalemaki na bikeke oyo elandaki. Nsima ya eleko molai ya bozangi bosikisiki kati na mobu 1100 mpe 800 liboso ya ntango na biso. L.T.B., Babilone ekómaki na nse ya mosapi monene ya bokonzi ya Néo-Asulia na boumeli ya mbula koleka nkama moko (728-626 liboso ya ntango na biso), liboso ya kobanda kosala likambo oyo esalaki ete Asulia ebebisama mpe esalema bokonzi ya Babilone ya sika (626-539 liboso ya ntango na biso). ) ya Mikonzi Nabopolassar mpe Nebukadanesala II.
Eleko oyo ezali elembo ya nsuka ya nguya ya Babilone mpe bozongi ya bozwi ya nkita na Mezopotamia, oyo emonisami na bokoli ya nkita ya bilanga mpe dynamisme ya mimeseno ya ntina, na nse ya bokambi ya bakonzi. Ezalaki na eleko wana nde Babilone ekómaki engumba monene oyo ezalaki na bamonima mingi oyo epesamaki na bakitani (bifelo na yango, bandako minene na yango, ziggurat na yango mpe bilanga na yango oyo ekangamaki).
Na mobu 586 L.T.B., Nebukadanesala II, mokonzi ya Babilone, abenganaki Bayuda 20 000 kuna nsima ya kokanga Yelusaleme [ref. esengeli] oyo basali noyau ya diaspora ya Bayuda oyo eleki kala na mokili mobimba.
Idrojɛ́ní
idrojɛ́ní ezalí gázi. Elembo ya yangó « H ». Elekí mopɛpɛ na pɛ́pɛ́lɛ́, mbala zómi na mínei. Sɔ́kí atome ibálé ya idrojɛ́ni esangání na atome yɔ̌kɔ́ ya oksijɛ́ní, epɛ́sí mái.
Kotíya kasɛ́
Kotíya kasɛ́ Kobáka kasɛ́ mpɔ́ ya bopési bosɔ́lɔ́ mpé bokangi na ndéngé ekokí kobébisama tɛ́.
Azía ya Súdi-Monyɛlɛ
Azía ya Súdi-Monyɛlɛ ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o Súdi-Monyɛlɛ ya yangó. Bisé ya Azía ya Súdi-Monyɛlɛ bazalí Brunei, Indonezí, Kamboji, Laos, Malesí, Myanmar (Birmani), Filípino, Singapur, Thailandi, Timor ya monyɛlɛ mpé Vietnami.
Lassy Mbouity
Bomɔi bwa mòtò
Abotamá na Brazzaville na Kongó-Brazzaville o mokɔlɔ ya 15 octobre 1988.
Mambí ma mabelé
Mambí ma mabelé mazalí mayékoli ma mabelé. Babéngaka yangó mpé Zologafí, nkómbó eútí lifalansé Géographie.
Mɛtɛlɛ
Mɛtɛlɛ ezalí lomeka ya bolaí.
Omaha (Nebraska)
Omahaezali engumba ya etuka ya Nebraska okati ya Lisangá ya Ameríka.
Ekélami
Engumbá Omaha ékélama o mobu 1854.
Somalia
Somalia ezalí esé ya Afríka ya Ɛ́sita.
Esanga
Esanga ezalí eténi ya mabelé eye ezalí o ntéi ya mái.
Ostralía
Ostralía ezalí esé ya Oseanía.
Esanga
Ndakisa : Esanga Mbamu o Malebó Pool tǒ Bisanga bya Santu Tome mpé Príncipe o lombú Atlantíki.
Saab
Saab ezalakí kompaní ya bokeli mítuka ya Swédi.