cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bokomi
Nkomá tǒ bokomi bozalí mosálá mpé loléngé la kokoma maloba tǒ makanisi na lisangá lya bilembo. Bangó bayébí bilembo biye bakoki kokoma mpé kotanga. Bokomi boútí Azía ya Wɛ́sita o mobú -3300.
Eugène Moke Motsüri
Eugène Moké Motsüri (abótámi o mokɔlɔ 18 mársi, 1916 na Mongobele, † o mokɔlɔ 6 apríli 2015) ezalakí episkopi ya Kinsásá ya Eklezya ya bakatolike o mokɔlɔ 1 sɛtɛ́mbɛ 1970 nsúka o mokɔlɔ 11 máyí 1991.
Mbólókó
Mbólókó (na boyíké mbólókó) ezali nyama ya mikúwa mpé ya mabɛ́lɛ.
Maloba
Bobangé bwa mbólókó
Okozonga Maboko Pamba (búku)
Okozonga Maboko Pamba ezalí lisolo na lingála ya Richard Ali a Mutu.
Mokonzi ya Mboka, liboso ya kitala-tala, makanisi nyonso ezali koleka na molimo na ye lokola filime. Po na nini nakende koloba liboso ya mokili mobimba na monoko oyo ya ngai te? Baoyo batiaki ngai na ebonga, balingi penza nini? Ebongo soki...
Na losambo, Pasteur alobi opération poche vide. Pesa nyonso po Nzambe asalela yo. Tosambela, tolela, towolola, to tosala nini? Bomoyi ya Mama Sisca ekosuka boni? Kosambela elongolaka mayele?
Barack Obama
Barack Hussein  [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] abótámí o mokɔlɔ mwa 4 sánzá ya 8 o mobú mwa 1961, mwǎna ya Barack Obama (1936-1982, ya Kenya) mpé ya Stanley Ann Dunham (1942 - 1995, ya Lisangá lya Amelíka). Azalí, bandá mobú mwa 2009, mokambi-ekólo wa 44 o Lisangá lya Amelíka mpé moíndo wa yambo óyo afándi na kíti ya bokonzi na Lisangá lya Amelíka.
Kébeki
Kébeki ezalí mɔ̌kɔ́ ya etúká ya Kanadá eye ezalí na lifalansé lokóla lokótá ya Letá. Engúmba-mokonzi ya etúká Kébeki ezalí engumba Kébeki mpé mbóka ya yambo ya ɛnɛ́nɛ ndé Montréal.
Philippe Couillard (PLQ)
Ngóla
Ngóla (o latɛ́ Pterocarpus soyauxii) ezalí mweté na libáyá motáné ngbaa. Bato basálaka lomposo la yangó mpɔ̂ na lángi.
Marseille
Marseille ezali engumba ya ekolo Falansia na etúká ya Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Ngbaka
Ngbaka ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Mambénga, mpé o Kongó-Brazzaville. Bangbaka bavándaka banda engúmba ya Libenge kín’o Gemena o ngámbo.
Motángo mwa bato mozalí 1,018,836 o mobú 2000.
ONATRA
ONATRA (Office National des Transports), ezalakí entreprise publique ya l'Etat tée 23 dɛsɛ́mbɛ 2010. Ezalí Etongolo ya mombongo ya Bokumbi mpé Libóngo (EMBL tǒ SCTP). Yango ezali kosala exploitation ferrovière na portuaire na transport fluvial. Ba activités na yango ezali na ouest na nord ya mboka. La compagnie du Congo pour le commerce et l'industrie, CCCI, esalemi le 27 décembre 1886 na Maître Van Halteren na Van Bevere (ba notaires na Bruxelles). Filiale na yango, la compagnie de chemin de fer du Congo (CFC), esalemi le, 31 yuli 1889. Yango esalemaki mpo etonga na ezua possibilité ya ko exploiter mpe kosala nzelá-masíni na Bas-Congo mpé 1500 hectares ya mabele pembeni ya nzela ya rail oyo ekotongama. Kasi, compagnie oyo ekokaki te selon projet na yango, kosangisa batu oyo bakokaki kosala musala moye. Donc, esengelaki babengisa batu bawuta na Afrika ya wesita mpo baya kosala musala wana. Esengeli koloba ete ba conditions oyo batu babandaki kosalela musala ezalaki mpasi mingi mpo mingi bakufaki mpe mingi batombokaki kasi Belge abomaki mpe ebele. Selon ba calculs, na train oyo ebandaki komema 50 Tonnes, mpe ko rouler na vitesse ya 20.5km/h, ezalaki économique par rapport na 13.000 porteurs oyo babandaki ko coûter 50 fois chers (en coût, soins, alimentation, etc.).
Boma
Entre 1889 na 1890 Tramway à vapeur etamboli na Bóma.
Boma - Tshela (Mayumbe)
CVM, Société des Chemins de fer Vicinaux du Mayumbe, esalemi le 30 juillet 1898.
le, 21 septembre 1898, signature ya Convention entre l'État Indépendant ya Congo na Compagnie ya construction CCCF mpo na kotonga ligne ya Boma na point ya bief navigable ya Moyen-Tshiloango. Kasi bakotonga tee na Tshiloango te. Ligne eyekosuka kaka na Tshiela. Ligne yango esali 140 km, eleki na Luki naye km 32, Lemba na km 39, Lukula na km 80, Loango na km 114.
le, 6 Août 1900, bako atteindre Tshisundi au km 44 mpe na kobanda exploitation mbala moko.
le, 19 octobre 1914, misala misili mpe bafungoli gare ya Tshiela.
Matadi - Kinshasa mpé Mayumbe
CFC, la Compagnie du Chemin de fer du Congo, esalemi na 1892, train ya mindele. Ebandaki kosala: Matadi - Kenge - Songololo - (col de Zole) - Tumba - Kama - Mbanza-Ngungu (Thysville) (col de Zona Gongo) - Inkisi - Tampa - Kinshasa (Léopoldville).
Misala mia kotonga ligne Matadi - Kinshasa (Léopoldville) mibandaki le 15 mars 1890 mpe mosilaki le, 16 marsi 1898. Albert Thys azalaki conducteur des travaux.
OTRACO
OTRACO e reprenaki le, 1 janvier 1936, ba :
Kivu
le, 20 juin 1929, mbotama ya Société des Chemins de fer ya Kivu, CEFAKI. Esengeleki e kangisa lac Tanganyika na Kalundu, 776 m, na lac Kivu na Bukavu, 1460 m, na distance ya 137 km. Kasi ba problèmes ya topographie esalaki ete bakomisa ligne tee na Kamanyola km 93,4. Na yango esengelaki lisusu kotonga ba ngbagba ou ponts na Kamvira, Kiliba na Mulongwe.
le, 20 novembre 1931, chemin de fer ekomaki na Kamanyola. Kasi ba ngomba ya Ruzizi ezalaki mpasi mingi mpo na kopasola yango, Col ya Businga na 1.756 m ya hauteur elembisaki mundele. Yango wana rail etikala ko relier Kamanyola na Bukavu te. Kasi basalaki nzela ya mutuka, 63 km tee na Bukavu. Esengeli koloba ete soki vraiment basalaki ba etudes topographique na ya genie civile approfondies makasi mbele balingaki balonga Ruzizi. Heureusement na moyi ya lelo, ezali lisusu difficulté te kopasola ngomba na lolenge wana. Suka suka ONATRA eyaki ko reprendre CEFAKI na 1947.
ONATRA
Na independance ya Congo, le 30 juin 1960, OTRACO eyaki kokoma Office des transports du Congo. Na 1971 OTRACO eyaki kokoma Office national des transports, ONATRA.
Na 1977, conseil executif (gouvernement) ekamataki décision ya kopesa possibilité na moto nionso akoma armateur, du coup, eyaki kolongola monopole ya ONATRA mpe kokotisa concurrence makasi. Décision oyo ezuamaki mpe mpo na kosepelisa ba politiciens na ba militaires oyo bazalaki na ba baleinières na masuwa oyo ebandaki kosala mombongo na fleuve na ba rivières ya Congo. Kasi constitution ebandaki kopekisa batu oyo basala activités commerciale. Situation oyo eyaki kosala ete ONATRA e perdre ba clients ebele. Par exemple na ba années 70, ebandaki komema plus de 400.000 passagers na mbula. Kasi na suka ya ba années 80 akitaki na 120.000 passagers na mbula. Lisusu situation ya guerre eyaki kosala ete masuwa ebandaki lisusu koleka Mbandaka te. donc moyen ya kokende tee na Zongo na Kisangani ezalaki te. Sika totala exploitation ya ONATRA à travers territoire national Na Ebale, kolongua Kinsásá tee Kisangani masuwa ekoleka na : Kwamouth Malela, Tshumbiri, Masuwa makotelema na Bolobo, Mistandunga, Nkolo, Yumbi, Lukolela, Mampoto, Gombe, Ikengo, Masuwa makotelema na Mbandaka, Lolanga, Masuwa makotelema na Makanza, Lusengo, Maludja, Masuwa makotelema na Mobeka, Ikonongo, Umangi, Upoto, Masuwa makotelema na Lisala, Dobo, Masuwa makotelema na Bumba, Barumbú, Masuwa makotelema na Basoko, Yalemba, Masuwa makotelema na Isangi, Yangambi, Yakua, St.Gabriel mpé Kisangani.
Na Komata (à contre courant) Kisangani, Masuwa masalaka 7 jours mpo ekoma na Kisangani. Na Kokita (sens ya courant), esengaka 4 jours mpo ekoma Kinshasa. ONATRA ezali mpe na service courrier na ya marchandises. Mpe esalaka jonction na SNCC.
ONATRA ezali actuellement na effectifs ya Siège ya Onatra ezali na Kinshasa na Boulevard du 30 juin.
Dub
Dub ezalí mindúle ya Jamaike
Ewutéli
Dub ewuteli biso na Jamaike na mibu 1970.
Ngála
Ngála ezalí lisangá lya bikólo biye bivándaka o Mambénga o ngámbo ya límbe ya ebale Kongó mpé milúká mibwákaka o ebale yangó, bandá molúka Ubangi mosíká tɛ́ o engúmba Mbándáká kín’o moliba Itimbiri. Esangísí bikólo bya Baloi, Balibina, Balobala, Baloki mpé Babudja, Bapotó, Balibinza mpé Bangɔmbɛ.
Johannesburg
Johannesburg ezalí engumba ya Sidafríka eye elekí monɛ́nɛ na motángo mwa bato mpé ntáka. Ezalí mpé mboka-mokonzi ya etúka ya Gauteng. Ekelámákí o mokɔlɔ 4 ya sánzá ya zómi 1886. Ezalí na esómbitinyelo eye elekí monɛ́nɛ o Afríka mobimba. 40 % ya wólo o mokili mobimba eútí ya Johannesburg.
Dub
Ebételi
Dub ndé ebandaka makambo ya ba remix na ba DJ.
Ngála
Babobangi bazalí Bangála ya sidi ya mpimo ya molúka Ubangi.
Lokótá
Lokótá la Bangála lozalí lingála, kasi ekólo na ekólo elobí mpé lokótá la yangó.
Ngbaga
Ngbaga ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Mambénga. Bangbaga bavándaka pɛnɛ o bingúmba Libenge mpé Zongo.
Numbi Nkulu
Numbi Nkulu azalí bugumési ya Selembáo. Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 8 yúli 2005 na Joseph Kabila.
Namibia
Namibia ezalí esé na nsé ya Afríka.
Pretoria
Pretoria ezalí engumba mpé yɔ̌kɔ́ ya mbóka-mokonzi ísáto ya Sidafríka. Ekútání o etúka Gauteng pɛnɛ o Johannesburg.
Ngbundu
Ngbundu ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Mambénga. Bangbundu bavándaka pɛnɛ o engúmba Libenge, pɛnɛ o mbóka ya Bangbaga.
Tuku motóbá
Ntúkú motóbá
Lima
Lima ezalí mbóka-mokonzi ya Peru.
Ebamba, Kinshasa makambo (búku)
Ebamba, Kinshasa makambo ezalí lisolo na lingála ya Richard Ali a Mutu.
Na kati ya buku yango, lisolo ya kafukafu ya elenge mobali na kombo Ebamba. Babolingo na ye, bisengo na ye, bapasi na ye, nyonso wana ezali kolekana na Kinshasa Makambo, mboka ya bana na bana, mboka oyo, esengami na moto nyonso na mokili, liboso ya ye kokufa, esengeli amona Kinshasa ata mbala moko. Oyo ekoya lobi, toyebi te ! Buku yango ebandi boye:
Tuku sambo
Ntúkú sambo
Kanton ya Tsúri
Tsúri ezalí kanton ya Swisi. Mbóka-mokonzi ezalí engumba ya Tsúri.
Lokótá
Lialemani ezalí nkótá ya letá. Lialemaniki ezalí lokótá ya bato.
Lisapo
Ezalí kanton ya Swisi bandá o mobú 1351.
Mambí ma mabelé
Tsúri ezalí na etando. Etando ezalí 1729 km². Komíni bya Tsúri bazalí 171.
Mabendé
Mabendé mazalí :
Tshimanga Kalala
Tshimanga Kalala azalí bugumési ya Ngiri-Ngíri. Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 8 yúli 2005 na Joseph Kabila.
Tuku mwambe
Ntúkú mwambe
Mpasi ya miso
Mpasi ya miso, eyebani mpe bo bokono ya miso to bogungisi ndenge ya komona, eza mpasi eye esalaka moto kobungisa malembe malembe makoki ya komona kino na lolenge loye lomemaka mikakatano miye mikoki te kosalisama bo momesano, neti na bosaleli maneti. Mosusu ezalaka mpe na baye bazali na makoki moke mpo na komona mpo ete bazangi maneti to ba lentilles ya contact. Mpasi ya miso mingi mingi elimbomalaka bo kobongisa malamu koleka bomoni malamu mpeza na mabe likolo ya 20/40 to 20/60. Liloba bolanda basalelaka yango mpo na baye babungisi makoki nionso ya komona to baza pene ya kobungisa makoki nionso ya komona. Mpasi ya miso ekoki komemela batu mikakatano na misala mya bango ya mokolo na mokolo neti kotambwisa motuka, kotanga, kosangana na baninga, mpe kotambola.
Ntina ya mpasi ya miso eye eyebani mpeza mokili mobimba eza pupille kozanga kosala ndenge elongobani (43%), cataracts (33%), mpe glaucome (2%). Pupille kozanga kosala ndenge elongobani ekoki kozala mpasi na komona pene, mpasi na komona mosika, mpasi ya miso na botatoli biloko biye bilandani, mpe astigmatisme. Cataracts eza ntina eye eyebani mpeza mpo na bolanda. Mikakatano misusu miye mikoki komema nkokoso na miso eza dégénérescence maculaire kolandana na mibu ya moto, rétinopathie diabétique, opacification cornéenne, bolanda ya bomwana, mpe ba infections misusu ya ndenge na ndenge. Mpasi ya miso ekoki mpe kouta na nkokoso misusu yakati ya  bongo kolandana na accident vasculaire cérébral, mbotama mobeso, to traumatisme na mpe makambo misusu. Makambo oyo ndenge na ndenge mayebani bo mpasi ya miso kouta na cortex. Komema bana epayi ya monganga mpo ete atala nkokoso nini ekoki kozala na miso nabango ekoki konetola lolenge loye miso nabango mikosala na mikolo mikoya mpe kozala na ndenge ya kosilisa kelasi. Komema batu bakolo epayi ya monganga ya miso ekoki mpe kozala ya litomba. Diagnostic epesamaka na sima ya bosali examen ya miso.
Organisation Mondiale ya Santé emoni ete 80% ya ba mpasi ya miso ekoki kozala prévenu to kobikisama na ba nkisi. Nakati nayango eza cataracts, the infections bolanda ya mingala mpe miso ya poti, glaucome, rétinopathie diabétique, pupille kozanga kosala ndenge elongobani, mpe mikakatano misusu ya bolanda ya bomwana. Batu mingi oyo baza na mpasi ya miso bazwaka lisungi ya réadaptation ya miso, mbongwana na nzinga nzinga nabango, mpe baappareil ya kosalisa bango.
Na mobu ya 2012, 285 million ya batu bazalaki na mpasi ya miso nakati nabango 246 million bazalaki na makoki moke ya komona mpe 39 million bazalaki balanda. Ebele ya batu baye baza na makoki moke ya komona baza na ba pays en voie de dévéloppement mpe baza na mibu koleka 50. Taux ya baye baza na mpasi ya miso ekitaki uta mobu ya 1990. Ba mpasi ya miso ememaka misolo ebele ya nkita ezala mpo na talo ya nkisi to mpe mpo na bobungisi makoki ya kosala mosala.
References
<div class="reflist columns references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; column-count: 2; list-style-type: decimal;" data-template-mapping="{"targetname":"Reflist"}">
Monkámá
Monkámá
Moïse Tshombe
Moïse Kapend Tshombe (* mwa 10, sánzá ya zómi,1919 na Musumba; † mwa 29, sánzá ya motóbá, 1969 na Alje) abótámí na mbóka Musumba, mbóka-mokonzi ya kala ya empire Lunda, na Territoire ya Sandoa na etúká ya Katanga, Azalí Molunda (Aruund). Abálákí mwǎna ya Mwantyaav Lunda. Moïse Tshombe atángí na école missionaires Methodists Américan. Ntángo asílísí kúná, tatá na yě alingákí atínda yě na Bɛ́lɛjika ákɛndɛ kosála kelási kúná, kasi bamindɛ́lɛ́ babóyákí. Akóbí na mayékoli ya botángi-mbɔ́ngɔ mpé bobɛti-ekembé. Nsima ya kelási na yě ayéí kokobanda na mombɔ́ngɔ na bolandi lokolo ya tatá na bokambi ya magazíni ebelé atíkákí. Bandá 1950 tíí 1957 yě azalákí motɛ́kisi mopáo mpé ayéí kopɔnɔmɔ membre ya conseil provincial ya Katanga. Akómákí lisúsu mokonzi wa Association de Classe Moyenne Africaine.
Politíki
Kasi lotóma la politíki na yě ebandí sɔ̂lɔ́-sɔ̂lɔ́ na 1958, na bosálisi bwa Balunda na kosála Confédération Nationale Katangaise (CONAKAT.) Na bosáli parti óyo, ayákí mpé kosangana na Balubakat ya Jason Sendwe (Balubakat = Baluba ya katanga bazalí bato ya Nord-Katanga, Balunda bazalí na Sud-Katanga) mpé kokɛndɛ na Table ronde ya politíki ya 1960 na Bruxelles o ekólo Bɛ́lɛjika. Kúná ndé esíká mikáno mya kopésa Kongó lipandá mizwámákí, na ya koyánga mapɔnɔmi manɛ́nɛ maye makobimisa bakonzi ba mbóka. Nsima ya mapɔnɔmi, parti ya Tshombe, CONAKAT, ekɔ́tákí na mbulamatári Lumumba tɛ́, mpé abêngákí Lumumba « moto wa bosɔ́lɔ́ tɛ̂ ». Babɛ́lji bazalákí na elíkya áta mokɛ́ tɛ́ na Moyángeli mwa yambo ya Mbulamatári Patrice Emery Lumumba mpɔ̂ na mǐso ma bangó azalákí nationaliste ya makási óyo alingákí ’te bakaláki ya Bɛ́lɛjika batíkala na Kongó, alingákí libéralisme économique tɛ́, alingákí rôle ya église na Kongó tɛ́, bôngó na bôngó. Na bosisoli bôná, na bosálisi bwa baí-mbóka mpé basodá ba Bɛ́lɛjiika, Tshombe asakólákí mbótama ya État Indépendant du Katanga, mwa 11, sánza ya nsambo, 1960. Mbala mɔ̌kɔ́, Lumumba asɛ́ngí bosálisi ya ONU, eyákí na nkómbó ya ONU Congo (ONUC) mpé azwí yangó. Mission ya ONUC ezalákí mpɔ̂ na kokitola bokɛi bwa mampingá ya Bɛ́lɛjika mpé mpɔ̂ na kosálisa mbulamatári ya Kongó ebɔ́ngisa bosémbo bwa etando ya ekólo boye bozalí na likáma lya bitumba ya kili kili ya botómboki. Nsuka-nsuka ONU eyákí kolonga Tshombe na 1963. Yě akímí, akéí na Rhodésie du nord, Zambia ya lɛlɔ́, mpe nsima akéí kofánda na Espania. Ba gendarmes na yě bakíma na Angola mpé kúná bazalí kozwa bosálisi bwa Pulutugal.
Moyángeli mwa yambo ya Bulamatári
Première législature esengélákí esíla mokɔlɔ ya 30 ya sánzá ya motóbá 1964. Libosó wâná, Moyángeli mwa yambo ya Bulamatári Cyrille Adoula asakólákí o mokɔlɔ 15 ya sánzá ya motóbá 1964 na Prezidá Joseph Kasa-Vubu ’te akopésa bolongwi-mɛ́i na yě na nśuka ya législature, lokóla ’te 30 ya sánzá ya motóbá 1964 mpé akozela nsúka na referendum tɛ́ óyo esengélí endima constitution ya sika, constitution ya Luluabourg ya 1964.
Le, 10 yúli 1964, Moïse Tshombe asali gouvernement na ye oyo ebengami gouvernement de transition ou de salut public. Ezalí de transition mpo yango esengelaki esalisa ba élections législatives. Sima ya mikolo ya bosali musala, mindondo entre Président Joseph Kasa Vubu na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari Moïse Tshombe ebandi kosalema mpe suka na yango Kasa Vubu ayaki kolongola Tshombe na poste ya Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari. Mpo na nini Président Kasa Vubu alongolaki Tshombe na poste ya Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari?
Likambo ekotisaki mindondo entre Kasa Vubu na Tshombe ezalí ya ba élections. Tango gouvernement Tshombe esalisi ba élections mpe ba résultats ebandi kobima, Kgbokoso ekoti kati na bango mibale mpo Kasa Vubu alingaki te a perdre ebonga na ye ya Président de la République mpo na miso ma ye, Tshombe, azalaki na mposa ya ebonga wana! Kasa Vubu abandi kofongola miso mpe aye kosala discours na radio mpo na koyebisa que ba élections ezalí na ba irrégularités, esengeli ba examens ya ba recours esalema. Na yango, akati processus électoral mpo apesa Cour suprême temps ya ko examiner ba requêtes batu na ba partis politiques et associations ekotisaki.
Ba oyo babandaki ko critiquer ndenge gouvernement a organiser ba élections babandaki koloba que yango esalemi suivant mode ya Confédération Nationale du Congo (CONACO ex-CONAKAT) mpo Godefroid Munongo nde azalaki ministre de l’intérieur. Kasi tango Cour suprême esengi que ba bandela ba élections bipayi oyo emonaki que ba irrégularités ezalí ya solo, remaniement ministériel esalemaki dans le soucie ya komeka ko apporter équilibre. Victor Nendaka ayaki kokoma ministre de l’intérieur. Ye azalaki opposant ya Tshombe. Kokota ya Nendaka na gouvernement ememaki élan mususu na oyo etali lutte contre Tshombe.
Tuku libwá
Ntúkú libwá
Moïse Tshombe
Moyángeli mwa yambo ya Bulamatári
Kasa Vubu na Tshombe boyokani bozalaki lisusu te, opposition ekomaki kosenga na Tshombe a élargir gouvernement na ye tee suka suka ekomi kosenga démission ya Tshombe na gouvernement na ye. Front Démocratique Congolais (F.D.C) ya Nendaka ekomaki kosala ba pressions makasi mpo na mise en place ya gouvernement d’union nationale. Nionso oyo eyali ko affaiblir Tshombe politiquement en plus ya situation politique, économique et sociale ya mboka.
F.D.C. ekomaki kosala nionso mpo Tshombe alongua: kosenga na Président Kasa Vubu asalela message na ye oyo apesaki na radio le, 30 apríli 1965, a nommer informateur mpo na consultation en vue ya formation ya gouvernement ya sika, etc. Le, 13 ɔkɔtɔ́bɛ 1965, Kasa Vubu aye kolongola Tshombe na discours asalaki na séance solennelle ya ouverture ya session ordinaire des Chambres, en ces termes «En vue d’assurer le respect des exigences fondamentales et des règles habituelles de la démocratie, j’ai mis fin aux fonctions de Tshombe à la date de ce jour, les Chambres constituées, et le gouvernement n’ayant pas cru devoir, de sa propre initiative, présenter sa démission» (Discours repris na Courrier d’Afrique ya le, 8 ɔkɔtɔ́bɛ 1965.)
Kasa Vubu na discours na ye alakisaki kanda azalaki na yango na lolenge alongolaki Tshombe. Acte oyo esepelisaki ba oyo babandaki kolinga Tshombe akwueya. kanda ya Kasa Vubu ewutaki du fait que asengaki na Tshombe, mbala na mbala a démissionner kasi ye aboyaki kosala bongo, yango wana Kasa Vubu ayaki ko agir ndenge a agisaki wana, sans diplomatie aucune. Kasi, Tshombe aningana te, aloba eloko mko te, afanda très calme et digne.
CONACO ya Tshombe e gagnaki ba élections (Chambre des représentants «parlement» na Sénat). Il était évident que na moment oyo Tshombe akomaki ko bouler ndenge nini akoma candidat ya parti na ye mpo na ba élections présidentielles.
Mobéko likonzi mwa mokolo mwa 1 augústo mobú mwa 1964
Mobéko likonzi mwa mokolo mwa 1 augústo mobú mwa 1964, na atikeli ya 185, aliéna 2, elobaki 'te la mission ya bulamatari  de transition ezalaki kobongisa maponomi. Molili ezaláki na sima, elingi koloba 'te, disposition moko te ya terme ya transition dont la mission essentielle ezalaki ya ko organiser ba élections. Et après publication mpe proclamation ya ba résultats ya ba élections, gouvernement oyo ekokoma nini?
Commission constitutionnelle etikelaki Président de la République choix ya ko décider soki alingi bulamatari  de transition ezala tee na suka ya mandat na yango ou bien alongola yango soki ba circonstances politiques ezalí kosenga 'te alongola yango. Engebene na Selon constitution, na atikele 66, e prévoir que Président de la République a soumettre na approbation ya Parlement réuni na congrès, l’acte ya nomination ya ba membres de tout gouvernement qu’il forme, et cela dans le délais de 30 jours kobanda mokolo mwa séance du Parlement. ya yambo.
Conflit oyo ebandaki ko renforcer position ya Président Kasa Vubu mpe ezalaki ko désavantager Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari Tshombe, dans la mesure où mission ya bulamatari de transition ekomaki na suka, Président de la République a révoquaki ye na discours ya le, 13 ɔkɔtɔ́bɛ1965 devant deux Chambrea renies en congrès national na première session ordinaire na yango oyo ebandaki le, 7 ɔkɔtɔ́bɛ 1965, mukolo session extraordinaire esilaki. Président kasa Vubu ayaki ko nommer Evariste Kimba formateur du bulamatari, ye azalaki ministre ya Affaires étrangères ya Katanga à l’époque ya Etat Indépendant du katanga, députe mpe mopɔnɔmi ya Balubakat, membre ya F.D.C. ya Nendaka, oyo ezalaki na minorité na Parlement.
Evariste Kimba aponɔmɔ́kɔ́ na ordonnance n° 397 ya mokolo mwa 18 ɔkɔtɔ́bɛ mobú 1965. Mokolo mwa 14 novɛ́mbɛ mobú mwa 1965, akeyi liboso ya ba Chambres, engebene na atikele 66 ya Mobéko likonzi, kasi congrès e recaler ye: likolo lya 262 parlementaires baye basengeleka kopono, bulamatari ya Kimba ezua 121 voies pour, 134 voies contres, na 7 abstentions. Na motu makasi, Kasi Vubu a renouvelaki ye lisusu confiance na ye. Kasi Kimba azuaki lisusu temps ya komeka lisusu mbala ya mibale kokende liboso lya congrès nationale tɛ́ mpo Haut commandement militaire eyaki kosala coup d’Etat mokolo mwa 24 novɛ́mbɛ mobú mwa 1965, ekuewisi Kasa Vubu na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari na ye Kimba, y compris na ba Chambres nionso ya congrès!
Na mokolo mua 6 febwáli mobú mwa 1965, Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari ya  Kongó-Kinsásá, Moise Tshombe atiyaki misapi na boyokani na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari ya Bɛ́lɛjika Paul-Henri Spaak. Na boyokani bwana buzalí ndambo  ya nungungu  enene  kati na royaume de Bɛ́lɛjika na Kongó-Kinsásá. Yango ebengami: nungungu belgo-congolais.
Sika tika totala, boyakani buye Tshombe na Spaak batiyáká misapi, ezalaki na ntina nini? Lingomba ya mpo na mombono mpe *industrie liye babengi na lifalanse "Compagnie du Congo pour le Commerce et l’Industrie"  C.C.C.I. na bokuse lizalí lisanga lya mombongo  ya yambo liye mani Léopold II asaláká na Kongó-Kinsásá, mokolo mwa 15 sanza ya misato mobú mwa 1887. Sima ya wana, ba filiales na yango eyaki mpe kosalema. Sima aye kosala ba sociétés de charte: le Comité Spécial du Katanga (C.S.K.) na 1890, la Compagnie des Chemins de fer du Congo Supérieur aux Grands lacs africains (C.F.L.) na1902 na le Comité National du kivu (C.N.KI.) na 1927. Alors, pour mieux exploiter, esengelaki ba holdings esalema: l’Union Minière du Haut Katanga le, 28 ɔkɔtɔ́bɛ 1906; Lingomba lya nzela ya masini ya bas congo mpe Katanga liye babengi na lifalanse "la Compagnie des Chemins de Fer du Bas Congo au Katanga" mpe  B.C.K.  na bokuse mokolo mwa 31 ɔkɔtɔ́bɛ mobú mwa 1906; Lingomba lya Zamba liye libengami na lifalanse  "Société Forestière et Minière du Congo" mpe  FORMINIERE na bokuse mokolo mwa  6 novɛ́mbɛ mobú mwa 1906. Nionso oyo ezalaki mpona ko exploter malamu malamu mpe kobimisa bomengo bwa Kongó-Kinsásá libansa ya ndelo ya mboka mpo bukende kobanda na Bɛ́lɛjika na mikili misusu. Ba compagnies nionso oyo efandaki pepele mpe ba sites de production na exploitation na yango ezalaki likolo ya bomengo, ba nzela ya masini mpe etongamaki uniquement na but ya ko faciliter sortie ya ba richesses wana, tout comme ba coûts ya exploitations ezalaki faibles mpe batu moindo bazalaki kosala kuna bazali kozua bango na considération humáyine moko te mpe bazalaki kofutama malamu tɛ́.
Accords ya 6 febwáli 1965
Avant indépendance, Belge abimisaki décret ya 17 yúni 1960 oyo ebandaki kopesa possibilité na ba entreprises mpo epona nationalité belge ou congolaise. Bien évidemment, ba sociétés nionso eponaki nationalité belge mpo elingaki ko fonctionner te selon ba dispositions ya droit Congolais. Changement ya nationalité wana ebandaki ko entraîner ba pertes fiscales na Etat Congolais.
But ya ba accords ya 6 febwáli 1965, ezalaki mpo na kosala transfère ya portefeuille ya Kongó ya Bɛ́lɛjika na Republíki Demokratiki ya Kongó. Awa nde ebandeli ya lisolo mpe likambo ya malette diplomatique oyo Tshombe ayaki na yango mpe abandaki kolakisa na batu tango awutaki na Bruxelles, sima ya ba négociations na signature ya ba accords, soi-disant que ye a réussir transfert ya ba propriétés des titres oyo ezalí kosala portefeuille de l’Etat. Ba accords oyo Tshombe a signaki ezalaki vraiment na bénéfice ya Kongó te mpo ba Congolais balingaki kaka ba récupérer ba actifs. Ba Belges, côté na bango, balingaki bakinela ba Congolais ba actifs na ba passif. Likambo ezalaki nde wana. Yango wana tango Tshombe azongaki na Léopoldville na malette diplomatique oyo abandaki kolakisa na batu que a récupérer portefeuille ya l’Etat, mingi bamonaki que yango ezalí lokuta mpo asalaki ba concessions mingi pour ne rien obtenir. Mpe ba accords wana ezalaki léonins, ekitisaki lokumu ya Congo. Est-ce que, Tshombe azalaki na marge ya manœuvre ebele? A vrai dire, azalaki na yango vraiment te mpo il ne pouvait pas passer outre le soutien militaire et diplomatique ya ba Belges mpo basalisa ye na bitumba azalaki (gouvernement) na yango na ba rebelles na kati ya Congo. Na loyenge wana, haut commandement eyaki kosala coup d’Etat militaire mpe epesi bokonzi na Général Mobutu. Tango Président Mobutu Sese Seko akomi mokonzi ya ekolo, abandi ko mener campagne contre ba accords oyo Tshombe a signaki na Spaak. Remise en cause na yango nde eyaki kosala que na discours ya 30 yúni 1966, Président Mobutu aloba na miso ya batu que: «Tshombe azali accuser mpo na haute trahison na ndenge a signaki ba accords oyo ezalí ko bénéficier na Congo te mpe ezalí kolakisa que azali na service ya colonisateur belge.»
Esengeli toyeba que Congo ezalaki na situation économique moko mobulu mpo ata compagnie moko te ezalaki ya l’Etat en terme ya majorité ya actions. Likambo ya dette coloniale mpe ezalaki kopesa kobendana mpo 60 % na yango esengelaki nde R.D.Congo efuta yango. Ba niongo oyo mundele amikotisaki na makambo oyo ezalaki na ba projets na ye, fuite des capitaux na périphérie, ba budget ordinnaires déficitaires, ba niongo oyo ba sociétés coloniales ezuaki na oyo Etat Indépendant du Congo emikotisaki, ba ventilations ya dépenses kili kili mpe ematisaki dette publique interne tout comme ba opérations ya moyens effectifs de paiement mpe. Yango wana Fonds Belgo-Congolais d’Investissement et de Gestion esalemaki. Alimentation na yango ebandaki kowuta na ba virements réguliers périodiques wuta na ba banques centrales ya Bɛ́lɛjika na R.D.Congo na compte ya Fonds. Non seulement Congo ezalí kofuta 60 % ya part, kasi siège ya Fonds ezuami na Bruxelles, Président na Directeur général bazali ba Belges!!!
Portefeuille de l’Etat ezalí ba titres, ba actions na ba droits oyo l’Etat ezalí na yango na ba organismes na ba sociétés nionso oyo ezuami na mabele ya Congo. Ba droits ya l’Etat elingi koloba: ba participations na bénéfice ya société neti na contrôle ya gestion, ba dividendes ya société, droit de vote na participation na conseil d’administration et de gestion, ba créances oyo ewuti na ba prêts, libération ya capital, participation na ye na ba parastataux, etc. Accords ya 6 febwáli 1965, ekangaki Congo na kingo na oyo etali ba transfères ya ba titres, ba droits na obligations. Donc, l’Etat Congolais esengelaki lisusu e négocier na ba sociétés na oyo etali ba transfères wana. Il fallait existence ya modalité de transfère mpo avant tout transfère esengelaki esalema na modification ya convention!!!
Neti Belge ayebaki que Portefeuille ya Kongó ya Bɛ́lɛjika ekokoma ya R.D.Congo, atiaki article 2 ya loi fondamentale du 19 máyi 1960. Yango elobaki boye: « Les lois, décrets et ordonnances législatives, leurs mesures d’exécution ainsi que toutes dispositions réglementaires existant au 30 yúni 1960 restent en vigueur tant qu’ils n’auront pas été expressément abrogés. ».
Avant lipanda, le 30 yúni 1960, abomi ba compagnies misatu: le Comité national du Kivu (C.N.K.), la Compagnie de Chemin de Fer et voies fluviales (C.F.L.), le Comité spécial du Katanga (C.S.K.) mpe du coup abimisi conventions misatu (Etat –Privé) sans consultation ya Congolais, na décret royal du 26 yúni 1960. Belge abomi ba compagnies de la charte oyo misatu mpo na ko diminuer ba parts ya actions ya Etat Congolais na kati ya Union Minière du Haut Katanga. Et pourtant ba compagnies à la charte esalemaki na mabele « minier » oyo l’Etat colonial apesaki bango mpo basala ba grandes concessions minières. Eyenbani malamu que sol et sous sol ezalí ya l’Etat.
Donc, Congo ebandaki kaka ko dépendre na Bɛ́lɛjika économiquement suite na motambo wana. Yango wana dénonciation ya liboso esalemaki na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari Cyrile Adoula. Ye a signaki ba accords na Paul Henri Spaak le, 24 mársi 1964 mpo portefeuille ya Congo ezonga sans aucune condition. Na novɛ́mbɛ de la même année, Président Joseph Kasa-Vubu a promulgaki décret-loi ya 30 novɛ́mbɛ 1964 oyo ezalí ko abroger décret-loi ya 26 yúni 1960. Yango ebandaki koloba que l’Etat congolais ezalí ko succéder entièrement na portefeuille ya ba sociétés oyo misatu totangi likolo mpe ezalí kozua 1/3 ya part ya action na U.M.H.K. comme étant actionnaire principal. Tango wana Tshombe asi akomaki Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari. Kasi Bɛ́lɛjika esalaki Tshombe ba pressions makasi mpe esengaki na ye aya ko signer ba accords ya 5 febwáli en échange ya soutien militaire et diplomatique. Accords yango nde ezalí komonisa Congo buale tee lelo oyo.
Sima ya wana makambu ebele elandaki: Président Mobutu apesaki ba Belges ultimatum tee na 31 dɛsɛ́mbɛ 1966 mpo ba sièges sociaux ya portefeuille ya R.D.Congo ezonga na Congo; loi Bakajika; nationalisation ya Union Minière du Haut Katanga; na ba compagnies mosusu; création ya Air Congo, Zaïrianisation, etc.
Nkundo
Nkundo ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Mambénga. Bankundo bavándaka pɛnɛ o engúmba ya Bikoro mpé ya etímá ya Tumba.
Mohandas Gandhi
Bomoyi
Mohandas Karamchand  abótámá o mokɔlɔ mwa 2 ya sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́, mobú mwa 1869, o Porbandar, o engúmba Delhi, azaláká mokonzi mpé mokambi ya India. Yě mpé Mahatma Gandhi babéngamaka mahatma eye elingi koloba « molímo monɛ́nɛ » o lokótá la Sanskrit. Ayékolá mambí ma mibéko o Ingɛlandi. Ntángo India ezaláká o nsé ya bokonzi bwa Ingɛlɛ́tɛlɛ, Gandhi asáláká mpénza mpɔ̂ na India ezwa lipandaneti mpé Bhagat Singh Mokolo ya mbotama na yé ekoma mokolo ya eyenga na kombo ya Gandhi Jayanti.
Bowéyi
Akúfá o mokɔlɔ mwa 1 ya sánzá ya yambo, mobú mwa 1948. Mobomi nayé ezalaka Nathuram Godse.
Nzelá-masíni ya Kivu
Lisapo
Le, 20 juin 1929, mbotama ya Société des Chemins de fer ya Kivu, CEFAKI. Esengeleki e kangisa etímá Tanganyika na Kalundu, 776 m, na etímá Kivu na Bukavu, 1460 m, na distance ya 137 km. Kasi ba problèmes ya topographie esalaki ete bakomisa ligne tee na Kamanyola km 93,4. Na yango esengelaki lisusu kotonga ba ngbagba ou ponts na Kamvira, Kiliba na Mulongwe.
Le, 20 novembre 1931, nzelá-masíni ekomaki na Kamanyola. Kasi ba ngomba ya Ruzizi ezalaki mpasi mingi mpo na kopasola yango, Col ya Businga na 1.756 m ya hauteur elembisaki mundele. Yango wana rail etikala ko relier Kamanyola na Bukavu te. Kasi basalaki nzela ya mutuka, 63 km tee na Bukavu. Esengeli koloba ete soki vraiment basalaki ba etudes topographique na ya genie civile approfondies makasi mbele balingaki balonga Ruzizi. Heureusement na moyi ya lelo, ezali lisusu difficulté te kopasola ngomba na lolenge wana. Suka suka ONATRA eyaki ko reprendre CEFAKI na 1947. La ligne fut fermée en 1958. Elle était en voie cap (3½ pieds), pour être intégrée dans la ligne anglaise "Cap - Caire".
Monkɔkɔ
Monkɔkɔ
Nguyá móí
Nguyá móí ezalí nguyá ya móí.
Sánzá ya zómi na míbalé
Sánza ya zómi na míbalé, tǒ dɛsɛ́mbɛ ezalí sánzá ya zómi na míbalé o manáka tǒ mpé sánzá ya nsúka manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31).
Bonzámbe
Bonzámbe bozalí ezalela ya Nzámbe mpé ya banzámbe. Mpé ezalí ndéngé Nzámbe azalaka.
Ntomba
Ntomba ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o bitúka ya Mambénga mpé ya Bandundu. Bantomba bavándaka pɛnɛ o bitímá Tumba mpé Mái-Ndombe, engúmba Bikoro mpé mbóka ya Bankundo, Babolia mpé Baekonda. Bazalí pɛnɛ ya Banamongo.
Sánzá ya zómi na míbalé
Mokɔlɔ ya ntúkú míbalé na mitáno o sánzá ya zómi na míbalé ezalí mokɔlɔ ya Mbótama ya Yésu (Nɔ́ɛlɛ).
Bonzámbe
Bonzámbe bolobamí mpɔ̂ na nléngé na kondima na Nzámbe tǒ banzámbe.
Pɔtɔ́
Pɔtɔ́ ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Mambénga. Bapɔtɔ́ bavándaka o kati ya bingúmba ya Lisala o Bumba, pɛnɛ o mbóka ya Bambuzá. Babéngámí lisúsu Motówá tǒ Motwá.
Brazil
Brazil ezalí esé na nsé ya Ameríka.
Ngɛmbo
Ngɛmbo (na boyike nyama ngɛmbo, moto bangɛmbo)
Irlandí ya Nola
Irlandi ya Nola ezalí eténi ya Ingɛlɛ́tɛlɛ o Nola tǒ likólo ya esanga ya Irlandí.
Bogota
Bogota ezalí mbóka-mokonzi ya Kolombi.
Paul Bandoma
Paul Bandoma azalákí *ministre ya Agriculture et de l'Élevage ya Guvɛnɛmá Kabila, bandá o 22 máyí 1997. (membre UDPS agissant à titre privé)
Metz
Metz ezali engumba ya ekolo Falansia na etúká ya Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine.
Construction ya chemin de fer
Construction ya Nzelá-masíni
Lolému
Lolému ezalí montungá eye eninganaka o ntéi ya monɔkɔ. Lolému endingisa bomɛli tǒ biléi. Mosála ya yangó ezalí mpé endingisa bolobi epái moto.
Construction ya chemin de fer
Pona kosala Nzelá-masíni esengeli gouvernement à travers Ministère ya Transports et communications asala appel d'offre mpo na construction ya Nzelá-masíni, etc. Ndenge ba Chinois baye na enveloppe na bango, balingi kotonga lignes ya Nzelá-masíni, esengeli ya liboso ba signer protocole ya accord. Na protocole d'accord wana bakolandela chronogramme arrêté par les deux parties: ba congolais na ba chinois. Ya mibale, bazala na projet oyo ba ko soumettre na gouvernement par le biais ya Ministère ya Transports et voies de communications. Kasi avant ba Chinois basala projet yango, esengeli naino basala prospection ya terrain na espace oyo bango balingi kotonga. Sima ya prospection bakosala étude ya faisabilité oyo ekopesa bango idée ya kosala projet ya construction ya voies ferrées na mbongo boni bango bakobimisa mpe bato boni bango balingi kozua mpo ba kotonga ligne ya chemin de fer (ba Congolais boni? Ingénieurs, ouvriers qualifies na manœuvres, ba chinois na ba étrangers mosusu boni?
Projet oyo esengeli e tenir compte na contexte politique, économique, social, na technologique. Bango bazali na origine ya projet tout comme na financement mpe réalisation na yango.
Ba points nini esengeli ezala na projet:
1. Ko dégager ba crédits mpo na étude ya projet
2. Kosala évaluation ya environement na incidence ya réalisation ya projet oyo sur l'environnement, écosystème ya région ou bisika nioso bakotonga chemin de fer oyo: Pollution ya mayi; ya mabele; ya végétation; kokata ba nzete; kotumba zamba ou esobe; nioso oyo na kokimisa ba niama ya zamba mosika par rapport na bisika biye bango bazalaki liboso, etc.
3. Kosala évaluation ya amenagement du territoire (passage ya voie ferrée na milieu urbain; na milieu rural; pembeni ya parc na réserve naturelle; etc.)
4. kosala carte ya nzela ya train ya sika oyo balingi kotonga: ebandeli na suka ya ligne de chemin de fer mpe ba mboka na ville nionso oyo esengeli bango ba sala misala mia kotonga chemin de fer oyo
5. Tina ya projet oyo : transport ya ba minerais vers ba points de sorties ya mboka, ko permettre ouverture ya ba villes mosusu oyo ezali défavorisées na chemin de fer na relation commerciale na transport ya batu na biloko
7. Dates na ebandeli ya misala na suka na yango
Bien évidemment soki projet oyo endimami construction ya ligne ya chemin de fer ekoki kobanda.
1. Esengeli kozala na ba cartes mpe kosala éétude topographique ya ba terrains mpona koyeba parfaitement relief na nature ya terrain et que faire soki neti esengeli kosala ba travaux ya variante (neti mpona kobongisa déclivité = soki esengeli komata ngomba oyo ezali très prononcé, ndenge nini kosala mpo train emataka ngomba makasi te). A savoir lisusu que train ezali motuka te mpo emataka ba ngomba ndenge wana.
2. Tango bamemi ba matériels mpo na construction ya ligne, babandi kokata zamba to esobe, ko débroussailler, ko remuer mabele, etc.
3. Bisika biye ngomba ezali ou ba roches bako dynamiter yango pona ko percer ba tunnels
4. Kotimola mabulu ya tracé, évacuation ya zelo, nzete, matiti, etc.
5. Kosala terrassement ya ba voies (deux voies ou lignes ya voies mibale = kokende na kozonga)
6. Na oyo etali roulement na guidage ya train esengeli kotiya ba joints ya dilatation oyo eko supporter ba fils de rails (rail ezalaka toujours ya ebende mpe efandelaka ba traverses), ba patins oyo ekoniata ba traverses (ekoki kozala ya mabaya to ya bibende)yango nde esimbaka inclinaison ya rails mpe na maintenance ya écartement "ba lignes mingi ya SNCC ezali ko utiliser ba traverses ya bibende yango ezali souvent ko poser ba problème pona ko entretenir géométrie ya nzela na bourrage", ba ballast (roche éruptive), ba attaches, ko souder ba rails, nionso en tenant compte ya coefficient ya adhérence ya train na voies,etc.
8. Installations na transport ya courant électrique, ko installer ba sous-stations d'alimentation électrique, ko installer ba transformateurs électriques, kosala ba câblages électriques, ko installer ba fils de contact aériens, kotia ba caténaires, ko installer ba fils ya alimentation électrique na ba raccordements na yango, ba circuits ya voie, etc. Nionso oyo mpo etambusa train na ko faire tourner ba moteurs électriques na yango.
10. Kotonga ba gares ya ba voyageurs na ya ba marchandises
11. Kotonga ba ouvrages d'arts (ponts, viaduc, tunnels, pona ko permettre passage ya chemin de fer na kati ya ngomba na likolo ya mayi ou na nse ya nzela ya train ya kala oyo esi etongama liboso ou na nse ya nzela ya mituka.
12. Ko louer to kosomba ba moyens de locomotions ( en même temps ko kotongisa ba centres na ba atéliers industriels et techniques de maintenance " entretient na réparation ya ba trains" na ba garages na terminus na ba stations ya minene
13. Mise en service ya trafic ferroviaire
14. Exploitation ya voies ferrées
Na cas ya Kongo esengeli asalisa écartement ya 1067 mm mpo na kozala na norme na chemin de fer ya ligne ya Afrique du sud. Par contre, kolongua neti Katanga te na Bas Congo, wana bakoki kolanda norme internationale ya sika oyo ezali ya 1450 mm ya écartement. Réseau ya ba voies ferrées na Kongo ezali 5138 km ya lignes discontinues.
Na 1980, Zaïre e bénéficiaki na aide ya 75 millions $ U.S. oyo ezalaki financement ya Banque Mondiale, Banque Africaine de Développement, France, Belgique na République Fédérale d’Allemagne mpo Na kobongisa réseaux ferroviaires na ye mope kosomba 20 locomotives Diesel mpe 38 locomotives électriques. Kasi misala miye misalema kaka ndambu mpe mbongo ebunga na nzela.
Soki financement ya projet ya kotonga rail ezali na maboko ya ba chinois, esengeli koyeba ete ONATRA na SNCC ezali kokende droit na privatisation parce que, ekosengele basala consortium ya ba entreprises publiques congolaise na privées chinoises oyo eko gérer ligne ou ba lignes oyo bakotonga. Na yango, neti ba chinois bazali na enveloppe, ba ko dicter vision na bango na oyo etali gestion ya infrastructure, gestion ya exploitation, maintenance na entretien ya matériels roulants mpo na ba parts en pourcentage ya ba entrprise ou ya entreprise exploitante.
Soki bazali na contrôle ya nionso oyo, bakozala à l'aise na oyo etali transport ya matière première oyo bazali ko exploiter mpo ebimaka na rythme oyo bazali ko imprimer : respect ya ba horaires ya trains, miantenance ya ba trains na suivie na commandes ya ba pieces détachées ya remplacement, contrôle ya état mécanique ya rails na maintenance ya fourniture électrique ya voies ferrées, gestion ya rentabilité na ba plus values ya ba lignes exploitées, etc. Donc, ONATRA na SNCC bakozala na rien à dire. D'ailleurs, tokamua mpo d'une façon ou d'une autre, réforme esengeli eleka na ba enterprises oyo mpo ezali na pléthore ya personnels; déficitaires; ba équipements ekoma vétustes; ba matériels navigants na portuaires epola; corruption na incompetence ya ba agents ezali ko défavoriser bonne gestion, etc.
Mbɔ́ngɔ
Mbɔ́ngɔ tǒ mosɔlɔ tǒ falánga
Kintámbó
Kintámbó ezalí komíni ya engumba-etúká Kinsásá.
Mont Ngafúla
Mont Ngafúla ezalí komíni ya Engumba-Etúká Kinsásá.
Congregatio Immaculati Cordis Mariae
Congregatio Immaculati Cordis Mariae tǒ Lingomba ba Scheut (CICM) o mobu 1865, mibu misato o nsima ya bobandisi lingomba Congregatio Immaculati Cordis Mariae, CICM, na Teofil Verbist basango  bazalaki motoba mpe banei ba bango bamilengeli mpo ya kukende na Chine. O eleko ena, mibembo miumelaki mingi.
O elaka eye, elaka ya mibu nkama moko na ntuku itano, motango mwa basango bayekoli wana mpe bakei misyo moleki 3000. Bakei bobele o mokili mwa Shina te, bakei mpe o mikili misusu ntuku ibale. Tokoki sikawa kutala foto ya bango banso o mizé chinois o mboka Scheut.
Bayangeli ba basango bakofanda o mboka Roma. Basango, baye bazali na bomoi sikawa, bazali 900. Ndambo ya bango bauti na Afríka, Azía mpe Ameríka. Banso bakotiya molende mpo 'te bipai binso batu bazala na boboto, bosembo, boyokani na bolingani. Bakoteya Nsango Ndamu. Bakosambela misa. Bakobokolo bana na mateya ma Nzambe. Bakosala mosala mwa misyo elongo na basalisi bayike. Lokola bapostolu bazali na Cor unum et anima una: bakolula mpe bakoluka bomoko o boteyi mpe o mosala mwa kobanda mpe kotonga Eklezia.
Esilisi bango mobembo wa mikolo 100, episkopo wa Peking mpe basango français, ba Lazaristes, bayambi basango lingomba ba Scheut na motema nsai mpenza. Ba Lazariste bazangaki basango o misyo ya Mongolí o nordi ya Shina. Balengeli 'te batia misyo wana o maboko ma basango lingomba ba Scheut mpe bapesi bango lisalisi lya banganga Nzambe motoba ba Mongolí. Banganga baye bakei kofanda epai ya bango mpe babandi koteya bango lokota la ba Chinois.
Ntembe te, mpo 'te basango bayela batu Nsango Ndamu, esengeli 'te bayekola lokota la batu. Soko balingi 'te ba Chinois babongola motema mpe bakoma bakristu, esengeli 'te basango bayeba mpe bandima mimeseno na mibeko mya bankoko ba bango. Wana lotomo lonene mpo ya basango o mokili mwa Shina. Nkwokoso iutaki na boyekoli monoko mwa ba Chinois, iutaki na mpio ya nsomo o nordi ya Chine eleko ya mpio,  iutaki na nzala zambi o mobu mwa mibale, batu babandi kuzanga bilei. Wana matata mpenza! Basango babiki bobele na mbongo batu ba Belgique mpe ba mikili misusu batindeli bango. Nsima ya minyoko miye minso, bazangi mpe banganga mpe lopitalo o mokili wana, mpe mbala na mbala bayibi basangani mpo ya kubotolela batu biloko bisengeli na bango. Ata minyoko miye, basango 650 basalaki mosala wa misyo o mboka Shina, banda mobu mwa 1865 tee na mobu 1944, mobu communisme ebandi kuyangela China. Ba communiste basengisi bampaya na bauta banso bátika mokili mwa Chine. Na nsima balongoli bango na makasi. Balongoli mpe basango banso... Kasi, ata ba kommuniste baboyaki bango, bakristu bazalaki na mpiko mpe na molende. Ba kommuniste bakoki kopekisa mpe koboma eyamba ya bakristu te… Seko basango bazalaki lokola loboko la Nzambe mpo ya kulona Bokonzi ya Ye o mitema. Theophile, mobandi mwa basango ba Scheut, alobaki na bango mpe akomeli bango mbala na mbala: Bómikaba, bóyika mpiko, bómilendisa mpo 'te batu bakumisa Nzambe mpe na nzila wana banso bakobika! Akundoli yango na mikanda mya ye ntango inso.
O mobu mwa 1865, basango ba yambo banei bakomi o mboka Shina. Ferdinand Hamer azalaki leki wa bango mpe asalaki wana mibu 35. Akomi Episkopo. Kasi sango Van Segvelt akufi na malali ya tyfus o nsima ya mobu moko mpe sanza ínei. Mpe mobu moko o nsima ya liwa lya Van Segvelt, Teofil Verbist yé mpé awei. Banso bakanisi 'te ye mpe awei na bokono bwa tyfus. Fievre ekangi ye mpe alendendali. Monganga azalaki te, lopitalo mpe te. Nganga Nzambe chinois akulisi ye Mafuta Masantu ma bakoni mpe mwa mikolo o nsima sango Theophile awei. O nsima ya ye basango bayike bawei o mboka Chine na bokono bwa tyfus, mbele moko wa misatu awei boye. Ba Chine bango mpenza bazalaki kokufa na tyfus te, kasi bampaya o mokili mwa bango bawei ebele na tyfus. Bobele o mobu mwa 1930 monganga moko wa Pologne akeli mono mpo ya basango. Bákamata yango,… mpé bakufi mpo ya tyfus lisusu te.
Elúndu
Elúndu
Mobéko likonzi
Mobéko likonzi ezalí mokandá muye muzalí kolakisa loléngé lisangá mpé míngi mpenzá ekólo esengeli kotámbola. Mobeko Likonzi mozali mobeko mwa moboko moye mobongisi bobongisi mpe bosali bwa ekelamu, mingi mingi ya Ekolo to ya lisanga lya bikolo. Portée juridique ya constitution ya l’Etat ekeseni engebene na régime oyo ezali. Mbala mingi ezalaka na motuya monene koleka mobeko.
Nguyá móí térmíki
Nguyá móí térmíki (térmíki = ligresi θερμός = «na mɔ́tɔ») ezalí
Radio Elíkya
Radio Elíkya ezalí radio katolike ya episkopi ya Kinsásá. Bílo ezalí na Gombe, mojombe na Ngaliema (Binza Telecom).
Basalela Babwaka (búku)
Basalela Babwaka ezalí lisolo na lingála ya Bienvenu Sene Mongaba.
Kanton ya Luzɛ́rn
Lokótá
Lialemani ezalí lokótá la letá. Lialemaniki ezalí lokótá la bato.
Kanton ya Neuchâtel
Neuchâtel ezalí kanton ya Swisi. Mbóka-mokonzi ezalí engumba ya Neuchâtel.
Kanton ya Luzɛ́rn
Lisapo
Ezalí kanton ya Swisi bandá mobú mwa 1332.
Kanton ya Neuchâtel
Lisapo
Ezalí kanton ya Swisi bandá o mobú 1815.
Sidá
Sidá (SIDA: Syndrome d’immunodéficience acquise na lifalansé; bokɔnɔ bwa bolɛmbisi makila na lingála) epɛ́samaka na vilúsu.
Kanton ya Neuchâtel
Mambí ma mabelé
Neuchâtel ezalí na yura. Etando ezalí 803 km². Komíni bya Neuchâtel bazalí 62.
Sidá
Ngɛngɛ óyo epɛ́saka bokɔnɔ bwa Sidá elímbisaka bokási bwa makilá ya moto. Ntángo ngɛngɛ êná ekɔ́tí na nzóto ya moto, ekoboma bakɛ́ngɛli ba makilá. Mpɔ̂ bangó ndé bapekisaka bokɔnɔ bokɔ́ta o nzóto ya moto. « Kobɛ́la bokɔnɔ bwa sida » elingí koloba ’te ngéngé yangó ekɔ́tí na nzóto ya moto mpé nsima ya mikɔlɔ akobɛ́la.
Kanton ya Tsug
Tsug (lialemani: Zug) ezalí kanton ya Swisi. Mbóka-mokonzi ezalí engumba ya Tsug.
Saka
Saka ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Mambénga. Basaka bavándaka pɛnɛ molúká Tshuapa mpé engúmba ya Boende.
Kanton ya Tsug
Lokótá
Lialemani ezalí nkótá ya letá. Lialemaniki ezalí lokótá ya bato.
Lisapo
Ezalí kanton ya Swisi bandá o mobú 1352.