cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba
Kelási na bipayi atanga
Émile Mandjumba atangákí kélasi na yé mobimba na Kongo-Kinsásá. Kelási na yé ebandí na etúká ya Katanga epayi ya bamissioni.
Na mobú mwa 1976, azwaka Licence ya Masapo na Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi, nsima atangáká na Bobɔngɔ́ bwa Kinsásá
Nselele
Nselele Azali Nyama ekɛ́
Ekulúzu
Ekulúzu, kurá tǒ kurusé ezalí elembo enɛnɛ mpé ya ntina na boklísto. Ekulúzu ezalí eloko eye babakeláká Yésu o ngómba Gologota. Ezalí mpé elembo ya elonga mpó na baklísto. Bamumpɛ́ na ekelézya ya bangó bakotɛlɛmisaka ekulúzu mpé o likoló lya yangó ekeko ya Yesu óyo abakami kasi bamisíoni bakotɛlɛmisaka ekulúzu ya mpamba eye ezangi ekeko ya Yésu óyo abakami likoló ntina 'te bangó balobi 'te Yésu asiláká kolonga liwa mpé ekulúzu etikalá pólélé.
Nselele
Ezaleli
Nselele Azali Nyama ekɛ́ azangamapapu.
Biléyi
Aliaka mwa nionso.
Bisika akutanaka
Akutanaka bisika nyonso na mokili.
Linterlingue
Ekélami
Linterlingue ekélami epayi ya Edgar de Wahl o mobu 1922.
Lihausa
Lihausa tǒ hausa lizalí lokótá la botshadi. Lilobamaka o Afriká ya Límbe o biténi bya Benin, Burkina Faso, Kamerun, Kotdivuar, Ghana, Nizer, Nizeria, Sudani, Tsadi, Togo.
Yozéfi (Boyokáni bwa Sika)
Yozéfi tǒ Zozéfi azalí moto wa Boyókani bwa Sika, mobáli wa Mariya eye mamá wa Yésu.
Yozéfi
Yozéfi, Yozéfu, tǒ Zozéfi (Joseph o lifalansé) ezalí nkómbó ya mobáli.
Kareem Abdul-Jabbar
Kareem Abdul-Jabbar azalí mobɛ́ti ndémbo ya kitunga.
Bomɔi
Kareem Abdul-Jabbar abótámí na 1947 na New York.
Baforge ya Engelsberg
Baforge ya Engelsberg bizali ndakisi ya mobimba mpe oyo ya libombami malamu na maye matali mambi ya mabende na mboka Swédi oyo ebimisika ebende ya malamu mingi oyo esalaki ete Swédi ezala mboka ya liboso ya molongo mpo na mambi ya bibende na siɛklɛ ya 17 mpe ya 18.
Bato ya mosala wallon na lisalisi ya Louis De Geer nde ba bandisa bakompanyi eye. Ba mbotama wallon batikala kobika onte ya Swedi kino siekle ya 19.
Baforge ya Engelsberg bakotisamaki na liste ya Unesco na 1993.
Kínkína
Kínkína mweté mwa kiníni. Lomposo mpé matíti ma yangó bamasalelaka kiníni.
Kiníni
Kiníni ezalí nkísi ya mbuma ekɛ́ mpe bololo makási mpenzá eye ebomaka mikɔlɔ́bɔ mya ngungi o nzóto. Esálemaka o mposo mpé matíti ma mweté ya kínkína. Esílisaka bokɔnɔ bwa malariyá.
Madibou
Madibou ezalí arrondissement ya Brazzaville. Maire azalí Nicolas Jacques Frédéric.
1983
Mobú 1983 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú mwambe na mísáto) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365.
Madibou
Lisapo
Madibou ekelámí o 17 sánzá ya mítáno 2011 ɛlɔngɔ́ Djiri.
Mbulú
Mbulú ezalí nyama ya mabɛ́lɛ mpé nyama na milongo ya ba imbwa na ba imbwa ya zamba. Azalaka sé na Afríka na Azía.
Bizaléli
Ba liaka sé misuni,bosololi na bango ezali na maloba. Biléyi alingaka kolia ezali magorodo, ba ndɛkɛ.
Manezu
Manezu ezalí na elembo Mg mpé masi ya atomi ma yango ezalí 24,3050. Na Etánda ya bileko ezalí motuya mwa zómi na mibalé.
Mbulú
Ewutéli ya kombo na makot
Kombo ya mbulu na falansé ezali Chacal kombo liango ewuti na sanskrit.
Na bonzambe
Na bonzambe ya Ejipto ya kala, mbulú azalaka nzambe ya Liwa. Kombo na yé ezalaka Anubis.
Elélo ya mbulú
Elélo ya mbulú ezalí ya mitindo ebele.
Nsónzo
Mosónzo tǒ nsónzo ezalí nyama ya mái éye amélaka makilá. Ekamatí nkusú. Ezalí na mitéma míbalé.
Julien Paluku Kahongya
Julien Kahongya azalí moto wa politíki. Azalí moyángeli ya etúká ya Kivu ya Nole tíí mobú 2007.
Ahmed Abdul-Malik
Ahmed Abdul-Malik azaláká mobɛ́ti mindulé ya jazz.
Bomɔi
Abótámí na Brooklyn na 1927. Akúfí o 2 sánzá ya zómi 1993.
Djiri
Djiri ezalí arrondissement ya Brazzaville.
Lisapo
Djiri ekelámí o 17 sánzá ya mítáno 2011 ɛlɔngɔ́ Madibou.
Moíndo (moto)
Moíndo (moto) (boyiké Baíndo) ezalí moto wa lomposo la Moíndo.
Amelíka
Míngi ya baíndo ba Amelíka baúta na boúmbu, bangó bazalí bǎna ba bambótama ba Afríka baye bamɛmɛmɛ́kɛ́ o boúmbu na Amelíka.
George Padmore
George Padmore  (28 yuni 1903 - 23 September 1959) azalaka mokomi mpé Trinidadi na Tobago.
Bomoyi
Abotama na kombo ya Malcolm Ivan Meredith Nurse o 28 June 1903
Bowéyi
Georges Padmore akufaka o sanza Setembe 23 mobu 1959.
Salute, Jonathan!
Salute, Jonathan! ezalí kombo na liteya ya lokota po na koyékola linterlingue, oyo ekélami epai ya Dave MacLeod. Esáleli lolenge ya koyekola na bozangi ya nzela ya libongoli.
Libála
Libála lizalí ezalela tǒ molúlú mwa moto na moto. Likokí kozála bokúli.
Lipása
Lipása (boyíké mapása) azalí mɔ̌kɔ́ ya bǎna baye babótámí na mamá mpé mbótama mɔ̌kɔ́.
Hugo Chávez
Hugo Rafael Frías azaláká militɛ́lɛ mpé Mokambi-ekólo wa Venezwela, abótámá o mokɔlɔ mwa 28 ya sánzá ya nsambo mobú mwa 1954, akúfí o mokɔlɔ mwa 5 sánzá ya mísáto mobú mwa 2013.
Madukutsékélé
Madukutsékélé ezalí motíma ya Wɛnzɛ ya Brazzaville.
Nzeté ya olive
Nzeté ya olive ezalí nzeté. Mbumba ya nzeté ya olive ezalí olive.
Fúlafúla
Fúlafúla ezalí mótuka mwa bokúmbi bato káti ya bingumba bíbalé.
Salawa Abeni
Salawa Abeni azalí moyémbi ya ekólo Nizeria.
Bomɔi
Abótámí na Nizeria na 1965.
Nzeté ya olive
Nzeté ya olive etɔaka na mikili mya lombú Méditeranéa.
Turkí
Republíki Turkisi ezalí esé ya Erópa mpé Azía. Ekabwání na Gresi mpé Siria na Azía.
Judo (Mabína)
Judo ezalaka Mabína pé Krie ya Kongó-Brazzaville.
Hu Jintao
Jintao (abótámí o mokɔlɔ mwa 21 ya sánzá ya zómi na míbalé, mobú mwa 1942, o Jixi, Anhui) azalí prezidá mpé mokambi-ekólo ya Sína kobanda mokɔlɔ mwa 15 sánzá ya mísáto mobú mwa 2003. Na mokɔlɔ mwa 15 sánzá ya mísáto mobú mwa 2008 basiláká komopɔ́nɔ lisúsu lokola mokambi wa ekólo mpó na mibú mitano.
Judo
Judo ezali lisano ewuti Japon.
Ekélami
Judo ekélami na Jigoro Kano na mobu 1882. Judo étéyamaka na Dojo.
S
S, na nkómbó ése tǒ ɛ́sɛ, ezalí lɛ́tɛlɛ ya afabɛ́ ya latɛ́.
Katar
ezalí esé ya likoló ya Azía.
Lompɛ́tɛ́
Lompɛ́tɛ́ (boyíké mpɛ́tɛ́) luzalí nzínga ekɛ́ ya ebendé tǒ paúni eye elátamaka o mosapi.
Korá
Korá ezalí Ebétele ya singa.
Ekélami
Korá ezali na Kalabasi ma ba singa. Ekeseni na N'goni to Bolon.
Alain Mpela
Alain Mpela  azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
Bomoi
Alain Mpela yoka abotama na mobu 1971. Azali moko ya bayémbi ya Wenge Musica BCBG. Ayébani mpé na kombo ya "Afande", "Motswa", "Tshakulenda ". Azali yaya ya Gecko bouro Mpela.
Afabɛ́ ya latɛ́
Afabɛ́ ya latɛ́ ezalí afabɛ́ na lɛ́tɛlɛ boyíké bakomela latɛ́ mpé nkótá isúsu.
Butú
Butú ezalí eleko ya ntángo eye elekaka kobanda ntángo mói molálaka téé ntángo ntɔ́ngɔ́ etánaka.
Omo (Nkɔlí)
Omo ezali Nkɔlí ekélaka Sabúni ya bilamba.
Liban
ezalí esé ya likoló ya Azía.
Omo (Nkɔlí)
Ekélami
Lingomba ya Omo ekélami na mobu ya 1962.
Tsiémé
Tsiémé ezalí motíma ya Brazzaville.
Prezidá
Ndakisa :
Beijíng
Beijíng tǒ Pekɛ́ – 北京 běijīng (koyóka) o lisinwa – ezalí engumba-mokonzi ya Sína.
Ntɔ́ngɔ́
Ntɔ́ngɔ́ ezalí ntángo, bandá káti ya butú kín'o ntéi ya mói tǒ mpé lisúsu ntángo bandá mói mobimi téé ntángo ekokóma na likoló lya lóla.
Anicet Kashamura
Anicet Kashamura (?1928-18 août 2004) azalaka mokomi mokambi ya lingomba ya CEREA
Mayé Asala
Anicet chambu Kashamura abotama na mobu ya 1928. Abota bana mibalé na Jeannette Ndamwenge Azalaka ministre ya information na gouvernement ya Patrice Lumumba
Azalákí président ya Etúka ya Kivu ya 2 yanwáli 1961 - 24 febwáli 1961.
Bowéyi
Anicet Kashamura akufa 18 août 2004 na bokono ya motéma.
Buku
Makomi na yé Makomi ya basusu
Lobi loleki
Lobi lokeki, ezali mokolo oyo eyei liboso ya oyo tozali kobika
Puma
Puma ezalí nyama ya mabɛ́lɛ ya Ameríka.
Kristadelfe
Kristadelfe. Kombo Kristadelfe, eponamaki mpona kolakisa boyokani kati ya Kilisto na bayekoli naye. Mokanda ya boyokani ya sika ekomama na monoko ya ba Gril,mpe nkombo. Christadelfe, ekabwani na kombo mibale "Christos mpe Adelphos", elingi koloba < ndeko kati na Kristo > maye eza na mokanda ya (Bakolosayi 1:2).
Nkombo oyo eponamaki na eleko ya lisanga ya ba mbula 19 na ndeko John Thomas oyo atambolaki mingi na mboka USA mpe na Grande-Bretagne. Lolenge naye ya kopanza sango malamu, esepelisaki mingi bâto ebele,bazuaki libatisi mpe ba komi ba Kristadelfe ebongo ekomi lingomba monene na kati ya mokili mobimba. Na yango, ezolakisa ete Kristadelfe, azo landa kondima moko na Kristo na ba ntoma. Ba Kristadelfe ba tangaka mokanda ya nzambe mikolo nionso, na mbula moko "boyokani ya kala mbala moko na boyokani ya sika mbala mibale".
Force d'intervention rapide
Force d'intervention rapide De Wenge Musica Maison Mère. Les Musiciens Y'an Participer Force d'intervention rapide
L'albums
[Chanteurs] [Guitaristes]
[Batteurs]
[Congas]
[Animateurs]
[Absences Des Musiciens]
Lisinwa
Lisinwa ezalí lokótá la Bahân, bato ba Sína.
Lisinwa ezalí ndé nkótá isúsu:
Libúndú
Libúndú ezalí mbísi ya mái ya mpío (ya libótá lya mbótó).
Muhammad Ali
Muhammad Ali azalí mobɛ́ti bibɔtú wa Lisangá lya Ameríka. Abótámí o mokɔlɔ 17 sánzá ya yambo 1942 na Louisville o Kentucky mpé akúfí 3 sánzá ya motóbá 2016 na Scottsdale o Arizona.
John Cena
John Felix Anthony Cena azalí mobundi libanda liye babêngi na Kongó-Kinsásá catch, mobini mpé mosani wa filime ya ekólo ya Lisangá lya Amelíka. Abotamá mokɔlɔ mwa 23 sánzá ya 4 mobú mwa 1977.
Mfoa
Mfoa ezalí motíma ya Brazzaville.
Puma (bokokani)
Puma ekokí kozala:
1979
1979 ezalí mobú ya 1979 n. Y.K.. Ebandá na mokɔlɔ ya libosó. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365. Ezalákí « mobú mwa mwǎna » mpɔ̂ ONU.
Lisangá lya Erópa
Lisangá lya Erópa to lisanga lya poto ezali lisanga ya boyangeli ya politiki mpe ya nkita ya bamboka 27 ya oyo bandimi kasundola ndambo ya makoki na bango na lingomba monene ya poto. Ezwui mabele monene koleka bamilio 4.2 ya Km², bato bazwami koleka bamilio 447 mpe ezali nguya ya misato ya nkita na mokili mobimba pona mombongo na bango na sima ya ba ameriki na chini. Lisanga lya Eropa etambolisami na boyokani ya Maastricht mpe boyokani ya Roma na lolenge na bango ya sika wuto 01/01/2009 mpe bokoti na mosala ya boyokani ya Lisbonne. Etambwiseli na yango esalemi koleka ba ndelo ya bikolo mpe boyangeli ya Ekolo : lingomba ya Eropa eponami na bayieropa bango moko, toli ya Eropa mpe toli ya lisanga ya Eropa ekumbami na bantoma ya bamboka ya lisanga. Mokambi ya bokonzi ya lisanga ya Eropa aponami na bayi lingomba ya Eropa na likanisi ya Toli ya Eropa. Esambiselo ya mibeko ya lisanga ya Eropa elandelaka botosi ya mibeko ya mibeko ya lisanga ya Eropa.
Limbola ya bendele ya lisanga lya Eropa
Bendele ya Eropa ezali elembo kaka ya lisanga lya Eropa te, kasi mpe ya bomoko mpe bomoto ya Eropa na ndenge ya monene, lokola ezalaki liboso bendele ya Conseil ya Eropa. libungutulu ya minzoto ya wolo ezali komonisa bosungani mpe boyokani kati na bato ya Mpoto. Motango ya minzoto ezali na boyokani te na motango ya bikolo o kati. Bakeli ya bendele, Paul M.G Lévy na Arsène Heitz, balingaki bamonisa likoti ya lokumu ya minzoto 12 ya Maria na nzela ya Bac na Parisi. Na yango, bendele etikali ndenge moko, ata soki Conseil ya Eropa (lelo oyo ezali na bikolo 46) to lisanga lya Eropa (oyo ezali na ba bikolo 27) ekómi monene.
Joseph Kony
Joseph  azalí mokonzi wa limpingá lya mibuni libéngámí LRA liútí Uganda. LRA etambólí mpé ebuní o bitúka Wɛlɛ ya Nsé mpé Wɛlɛ ya Likólo o Kongó-Kinsásá, kasi mpé o Sudani. Konya azalí moí-acholi mpé abótámí o mobú 1961 o mbóka Odek o Nola ya Uganda.
Moske El Ghassiroun
Moske El Ghassiroun (Arabe: مسجد الغاصرون‎‎) ezalaki loko ya bamoske ya Medina ya Tunisia. Moske oyo ezali lisusu te.
Istware
Moske etongamaki na ntango ya hafside.
Esika
Ezwamaki na nzela El Ghassiroun.
Moske El Ghouri
Moske El Ghouri (Arabe: مسجد الغوري‎‎) ezalaki loko ya bamoske ya Medina ya Tunisia. Moske oyo ezali lisusu te.
Esika
Ezwamaki na nzela El Haddadine
Wapi nkombo ezwamaki (Etymology ?)
Nkombo yo euti na nkombo ya mosantu moko, Cheikh Abi Yahia Ben Abi Baker El Ghouri El Safakisi (Arabic: أبي يحيى بن أبي بكر الغوري الصفاقسي‎‎) oyo azalaki moto ya mayele oyo abika na siekle 18.
CEREA
CEREA na falansé Centre de regroupement africain ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá
Ekelami
23 août 1958 à Bukavu epayi ya Anicet Kashamura, Marcel Bisukiro, Jean-Chrysostome Weregemere
Bokabwani
Na sima ya mikolo CEREA ekomaki na biténi misato:
Bakambi
Bakambi ya CEREA ezalaka Anicet Kashamura, Marcel Bisukiro, Jean-Chrysostome Weregemere
Guvɛnɛmá
Guvɛnɛmá tǒ mbulamatári ezalí ndáko ya letá eye ekokí koyángela mpé kokamba makambo ma esé tǒ ntáká yɔ̌kɔ́.
Les nouveaux missiles
Les nouveaux missiles ezalí páláki ya yambo ya Extra Musica.
Ekélami
Ekélami na Brazzaville na mobu 1995. Ezali na ba nzémbo motoba.
Moluki-mingété
Moluki-mingété tǒ mosani wa bosó (tǒ mo-bosó) azalí mobɛ́ti-ndembó óyo akosanaka na katikáti ya molɔngɔ́mwa basani ba bosó.
Kora Awards
Kora Awards ezali likabo ya mindulé ya Afríka.
Ekélami
Kora Awards o mbula 1994 epayi ya Ernest Adjovi] wa ekolo [[Benin. Na ebandéli ezalaka ko léka na Afrika ya ese.
Biténi ya makambo
Kora awards ezali na makabo Zomi na moko.
Mobimisi Jeannette Kibangu
Mobimisi Jeannette Kibangu (Éditions Jeannette Kibangu) ezalí mobimisi ya búku na lokótá lingála na Falansia.
Banda 2016, tobimisaki ebonga na biso ya sika na ɛntɛrnɛ́tɛ. Ezalí na minoko ebele. Po na sikoyo, makambo ekomami kuna ekomami na lingála, lifalansé mpé na lokótá ya Afríka míngi.
Willy Bakonga Wilima
Willy Bakonga Wilima, Azalaki moi politiki mpe ministele ya molakisi na etando ya ike.
Birago Diop
Birago Diop azalaka mokomi ya ekolo ya Senegale
Bomoi
Birago Diop abotama o mokolo ya 11 sanza ya zomi ya mibalé 1906 na Dakar.
Bowéyi
Diop akufaka o mokolo ya 25 sanza ya libwa 1989.
PUNA
PUNAna falansé Parti de l'unité nationale africaine de Bolikango ezaláká lingómba lya politíki ya Kongó-Kinsásá.
Likóko
Likóko (Synodontis) ezalí mbísi.
PUNA
Ekelami
Mokéli ya PUNA ezalaka Jean Bolikango.
Pápa Falaswa
Falaswa (latɛ́: Franciscus PP.; abótámá o mokɔlɔ mwa 17 ya sánzá ya zómi na míbalé, mobú mwa 1936, nkómbó ya yě Georges Mario ) azalí Mokambi-Ekólo ya Vatikani mpé Pápa ya Eklezya ya bakatolike úta mokɔlɔ mwa 13 ya sánzá ya mísáto, mobú mwa 2013. Tatá na yě azalákí mósali wa nzelá-masíni.
Mosani wa nsima
Mosani wa nsima tô Mosani mopekisi tô Mosani mobáteli azalí mosani wa ndembó óyo akobɛ́tɛkɛ na nsima mpɔ̂ ya kobátela te bangúná batíya mokelé tɛ́ -a nsima.
1978
Mobú 1978 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú nsambo na mwambe) mozalí mobú mwa 1978 n. Y-K mwa manáka ma Gregɔr. Ebandá na mokɔlɔ ya eyenga. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365.
Gradur
Gradur azalí moyémbi wa rap wa mbóka ya Falansia.
Windhoek
Windhoek ezali engumba mokonzi ya Namibia.
Achille Mbembe
Achille Mbembe azalí mokomi wa politíki wa Falansia. Abótámí o Otélé na Kamerun o mobú 1957.
Makusa
Makusa: esika ya bolambi bilei.
Republíki
Republíki (latina: res publica) ezalí loléngé la letá loye bato bamíkonzámí. Bato bapɔní bakonzi, bantómá mpé bayángeli ba bangó ndéngé na ndéngé.
Guangzhou
Guangzhou – 广州 o lisinwa – ezalí engumba enɛ́nɛ́ ya Súdi ya Sína, na bato bifúku 12,7 o mobú 2010. Ezalí engumba ya mísáto epúsí motángo ya bato o Sína, nsíma Shanghai mpé Beijíng. Ezalí engumba-mokonzi ya etúká Guangdong.
CONAKAT
Conakat na falansé Confédération des associations du Katanga"ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá.
Ekelami
Mokéli ya Conakat ezalaka Moise Tschombé.
Parti Solidaire Africain
Ekelami
Mokeli ya PSA azaláká Antoine Gizenga.
Bakambi
Bakambi ya PSA bazaláká Pierre Mulele, Sylvain Kama, Antoine Gizenga
1976
Mobú 1976 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú nsambo na motóbá) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 366.
Limbondo
Limbondo ezali moko Biléi elambami na lokásá la mweté Manyɔ́kɔ kosangisa na bicarbonate.
Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi
Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi na lokóta ya Falansé Université de Lubumbashi (Unilu) ezali okati ya engumba ya Lubumbashi na Etúká ya Katanga. Ezali okati ya lisanga ya bobɔngɔ́ bwa Kongo-Kinshasa oyo ebengami na Falansé Université nationale du Congo.
Marcus Garvey
Bomoyi
Marcus Moses Garvey abotama na Saint Ann's Bay azalaka mokomi pé motonki ya Jamaïka.
Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi
Kélasi mitangama na lokóta ya Falansé.
Marcus Garvey
Bowéyi
Akufaka na Londoni o mokolo ya 10 yuni 1940.
Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi
Uta Sanza na mobu ya desembe 2015 Gilbert Kishiba Fitula nde mokonzi ya Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi.
Lisapo ya Ekelami nango
Bobongo ya Lubumbashi ekelama na mobu ya 1956 o tango Mboka ya Kongo-Kinsasa ezalaka na ma boko ya Belezi. kombo nango ya yambo Ezalaka "Université officielle du Congo et du Rwanda-Urundi"
Biteni ya Boyébi
Bobongo ya Lubumbashi ezali na biteni ya boyébi Zomi na mitano:
Bayékoli ya Kala mpe ya bwania
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba, Mokomi mwa yambo ya buku
Bakambi ya kala mpe ya bwania
Isidore Ndaywel è Nziem oyo azalaka mokéli na mokonzi ya CERDAC na SOHIZA na mibu mwa 1970.
Makomi
Búku
Makasa ya boyébi
Roubaix
Roubaix, Robaais na lokóta ya lifalamá, ezalí engumba o nola ya Falansia, etúká Hauts-de-France, na pembeni ya Bɛ́ljika.
Na mobu 2013 Roubaix ezalaka na bato 95,866.
Piká
Piká tǒ pí (Pica Pica) ezalí ndɛkɛ ya elanga na Erópa. Losála la piká bazalí moíndo, mpɛ́mbɛ́ (libumu) mpé bulé (lipapú). Elýí nyamankɛ́kɛ́, loambo, mɔsɔpí, mombɛmbɛ́, libelekete, ndɛkɛ mɔkɛ́, makeí ma ndɛkɛ, miselékéte, mbuma, mbóto mpé madɛ́su. Bolaí ezalí 43-45 cm (mokíla mpé lokóla), mokíla ezalí 24 cm, Bosándá bwa lipapú ezalí 19 cm, bozito ezalí 220 g.
Ferre Gola
Azalí moyémbi o lingómbá Wenge Musica 4×4 mpé alongwí yangó na Werrason. O mobú 2004 alongwí Werrason mpé akelí lingómbá Les marquis de Maison Mère. O mobú 2005 akɔ́tí o lingómbá Quartier Latin ya Koffi Olomidé.
O sánzá ya zómi na míbalé ya 2006, asálí paláki ya mandánda ya yě mɔ̌kɔ́ «Sens interdit».
O sánzá ya zómi ya 2009 asálí paláki ya mandánda ya míbalé «Qui est derrière toi ?» mpé o 2011 «Boîte noire».
Edema Atibakwa Baboya
Jean-Baudouin Atibakwa Baboya ( - 1 Máyí 2007) azalaka molobeli wa Kongó-Kinsásá.
Maye asala
Edema azalaka molobeli ya mambi ya lokóta ya lingála. Akoma mpé ba búku na ba bago na lokótá ya lingála.
Kélasi na bisika atanga
Atanga na mbóka ya Falansia bisika asilisaki kokoma nyangó ya Boyébi ya Mambi ya Lokóta na mobú mwa 1998.
Etuna nayé ezalaka na falansé "Etude lexico-sémantique des particularismes français du Zaïre"  esalamaki na bokambí ya molakisi Mary-Annick Morel ya bobongo bwa Pari 3
Bowéyi
Edema akufaki na Ottawa okati ya mbóka ya Kanadá na mobú mwa 1 Máyí 2007.
Blaise Bula
Blaise Bula azalí moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
Bomoi
Blaise Bula abotama o mokolo ya 22 sanza ya minéi 1967 na Kinsásá. Azalaka moko ya bayémbi ya Wenge Musica BCBG. Azalí yaya ya Willy de Boule.
BALUBAKAT
Balubakat na fransé "Association des Balubas du Katanga"ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá
Yanganga
Yanganga (Corvus) ezalí ndɛkɛ ya elanga na Erópa. Losála la yanganga ezalí moíndo. Elýí nyamankɛ́kɛ́, loambo, mɔsɔpí, mombɛmbɛ́, libelekete, ndɛkɛ mɔkɛ́, makeí ma ndɛkɛ, mbuma, mbóto mpé mpóko. Bolaí ezalí 47 cm, bozito ezalí 510 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 30,5 cm.
BALUBAKAT
Ekelami
mokéli ya Balubakat Ezalaka Jason Sendwe.
Chancel Ilunga Sankuru
Chancel Ilunga Sankuru azalí mosani ya Kongó-Kinsásá. Azalí abótámí o Lubumbashi o mokɔlɔ 28 dɛsɛ́mbɛ 1995. Masano na yé ezalí mɛ́tɛlɛ nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá mítáno. Akendakí na Masano olimpíki na Londoni o 2012.
Mbɛ́ki
Mbɛ́ki tǒ sɛrvɛ́rɛ ezalí .......
Les Bantous de la capitale
Les Bantous de la capitale ezalí lingómbá lya mizíkí lya Kongó-Brazzaville. Babɛ́tí mizíkí o mibú 1960.
1975
Mobú 1975 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú nsambo na mítáno) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365.
Nzelá-masíni Charlesville–Makumbi
Nzelá-masíni Charlesville–Makumbi ezalakí Nzelá-masíni ya Charlesville na Makumbi.
Awilo Longomba
Awilo Longomba azalí moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
Bomoyi
Azalí mwǎna ya Vicky Longomba.
Liboke
Liboke: ezali bileyi oyo eliamaka na mboka congo, elambamaka na kasa ya nzete, mbisi ya mayi to yako kauka kosangisa na ndongo, sima na yango nde etumbami na moto ya makala to ya nkoni. eliamaka na kwanga, fufu to makemba. na bituka misusu liboke ekoki ko lambama na nyama to lisusu na mbika na pilipili na mboka congo toza na ndenge ebele yako lamba liboke: - liboke ya mbisi ya mayi -liboke ya mbisi yako kauka -liboke ya nyama
Nsoso-monkoma
Nsoso-monkoma (Fulica atra)ezalí ndɛkɛ ya máyi na Erópa, Afríka ya Nola mpé Azía. Losála la Nsoso-monkoma ezalí moíndo. Elongi mpé ekómo bazalí mpɛ́mbɛ́. Elýí yɔ́nsɔ. Bolaí ezalí 38 cm, bozito ezalí 700-900 g.
Cédric Mandembo
Cédric Mandembo azalí mosani ya Kongó-Kinsásá. Azalí abótámí o Kinsásá o mokɔlɔ 4 apríli 1984. Masano na yé ezalí yúdo. Azalí na 120 kg. Akendakí na Masano olimpíki na Londoni o 2012.
Faláze
Faláze tǒ lisákólá lizalí lisangá lya nkómbó liye libimí o monɔkɔ mpé lizali na ntína.
Albert Mongita
Mayé azalaka
Mongita abótamaka na 8 Mayi 1916.
Mayé Asala
Na mobú ya 1950, akélaka Cine-Club-Congolais.
Bowéyi
Albert Mongita akúfaka na Kinsásá na mokolo ya 26 apríli 1985.
Amazon.com
Amazon.com ezalí magazíni ya búku mpé bikeko bisúsu na ɛntɛrnɛ́tɛ.
Opera (litámwisi-bolúki)
Opera ezalí litámbwisi-bolúki. Ezalí na for Microsoft Windows, OS X mpé Linux (b.n.b. Ubuntu tǒ FreeBSD). Ezalí na lokóta falansé. Opera sika ezalí na ntómo lonogólá. Litámbwisi-bolúki Vivaldi ezalí litámbwisi-bolúki sika na ntómo ya kala.
Bolingo
Bolingo
Lisanga ya ndémbô ya Mboka Congo Démocratique
Lisanga lya Masano lya Ndémbô ya mboka Congo Démocratique ébéngami mpé Nkoi Uto mbula 1971 Nkino mbula 1997 na bokambémi ya FECOFA.
Titina Al Capone
Titina Al Capone azalí moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
Bomoi
Titana azalaka moyémbi ya kala ya Wenge Musica BCBG.
Lisanga ya ndémbô ya Mboka Congo Démocratique
Mpona koyeba mingi nyata awa.
Motíma
Motíma ezalí nzelá ya mái enɛ́nɛ. Sɔ́kí ekɛndɛ kin’o lombú, babêngaka yangó ebale.
Sarah Bernhardt
Sarah Bernhardt (Paris, octobre 1844 - Paris, 26 mars 1923) Azalaka mosani ya mboka ya Fransia
Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Henriette-Marie-Sarah Bernardt na engumba ya Pari.
Mayé Asala
Asalaka na bilili ebele.
1972
Mobú 1972 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú nsambo na míbalé) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 366.
Vivaldi (litámbwisi-bolúki)
Vivaldi ezalí litámbwisi-bolúki. Ezalí na Microsoft Windows, OS X mpé Linux (b.n.b. Ubuntu tǒ FreeBSD). Ezalí na lokóta falansé.
X.509
X.509 ezalí setifiká nimeríki.
Yannick Bolasie
Yannick Bolasie azalí mobéti ndémbo ya Kongó-Kinsásá.
Bomoyi
Yannick Bolasie abótama na Lyon o mokolo ya 24 sanza ya motoba 1989. Azali ndeko ya babéti ndémbo Trésor Kandol, Lomana Lualua, Kazenga Lualua.
Gérard Biyela
Gérard  azalakí bugumési ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1970 tíí na mokɔlɔ ya 1973. Bugumési óyo alandi na yé azalakí Patrice Lambi.
Norbert Ezadri
Norbert Ezadri Enguma , abotami na Sarasara na mokolo ya 26 août 1960, azali moipolitik ya République démocratique du Congo et molobeli ya bana mbako, aponami etando ya maponami ya Aru na etando ya Ituri, , ,
Chevrolet
Chevrolet ezalí kompaní ya bokeli mítuka ya Amérika.
Engundukelo
Engundukelo ezalí nzelá óyo engbunduka etambolaka likolo na yango. Etongamaka na bibende ya makasi.
Mobóti
Mobótí (boyíké babótí ) ezali moto óyo abóta mwǎna tǒ óyo azalí na mokúmba mwa bǎna.
Mokonza
Mokonza tǒ ekonza ezalí eténi ya lisákólá tǒ ya faláze eye esálí ekela ya likelelo.
Liwâ
Liwâ ezali nsúka ya bomɔi mpó na bikelámo bínsɔ biye bizalí o mokili. Lizalí elaká ya ekelámo ensɔ (moto, nyama tǒ nzeté). Mpó na bikelámo biye bizalí na mpéma, liwâ lizalí ntángo bizóngisaka molimo, motéma mokáti mpé ekelámo etíki kopéma. Mpó na nzeté ezalí sɔ́kí.
CAcert
CAcert ezalí lingómbá ya Ostralía. Epɛ́sí setifiká nimeríki ya ndimbola mpɔ̂ na mbɛ́ki mpé PGP. Epɛ́sí setifiká nimeríki X.509???
Liwâ
Liwâ likokí kokútamana na nzelá ibelé; bokɔnɔ, likámá, kozánga kolíya malámu, kozala biléi bya ekelámo esúsu mpé bôngó na bôngó.
Mokonza
Ndakisa, o faláze « Tatá akɔ́tí o ndáko », liloba « Tata » lizalí mokonza, liloba « akɔ́tí » lizalí likelelo.
Aubert Mukendi
Aubert Mukendi (? 1927- 26 Marsi 2016) azalaka mokomi ya Kongó-Kinsásá
Kélasi
Atangaka na Institut saint Boniface na Engumba ya Lubumbashi. Sima nango atangaka na bobongo ya lovanium ya kinsasa mpé na bobongo ya liege.
Bowéyi
Akufaka na Pari na mokolo ya 26 marzo 2016.
Etokó
Etokó tǒ litokó ezalí etanda basala na mándalálá.
Ekélami
Etokó esalamaka na mándalálá ya ko kawǔka.
Esaléli
Etokó ezalí na bisaléli ebele, neti kovanda, kolala.
Limpúlututú
Limpúlututú (boyíké Mampúlututú) ezalí nyama ya mikúwa tɛ́ eye etongaka ndáko nsima ya nzeté tǒ na ndáko ya bato.
Charlie Chaplin
Charlie Chaplin (16 Avril 1844 - 25 Décembre 1977) Azalaka mosani ya mboka ya Englandi
Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Charles Spencer Chaplin na engumba ya Londres.
Mwǎna
Mwǎna (boyíké bǎna)
Mongo Beti
Mongo Beti (30 sanza ya motoba 1932 -8 sánzá ya zomi 2001) azalaka mokomi ya Kamerun.
Bowéyi
Mongo beti akufi na Duala na mokolo ya 8 sánzá ya zomi 2001
Musefu
Musefu ezali engumba ya ekolo Kongó-Kinsásá na etuka ya Kasai ya Límbe.
Bisika
Engumba ya Musefu ezali na etuka ya Kasai ya limbé na mabele ya Luiza.
Ezali na ndelo ya etuka ya Katanga na ya oyo ya Kasai ya Límbe.
Bonkita
Mabele ya Musefu ezali na wolo.
Mamá
Mamá (boyíké bamamá )
Wɛnzɛ
Zándo tǒ Wɛnzɛ ezalí esíká eyébání bakotɛ́kɛkɛ bilɔ́kɔ.
Mokóngá
Mokóngá (Polypterus) ezalí mbísi.
PGP
PGP ezalí litámbuisi lya libómba mpɔ̂ na ekoméli nimeríki mpé libómba ya nkandá. Esalí mpé na setifiká nimeríki ya CAcert.
Libómba
Libómba ezalí chiffrement tǒ cryptage na lokota falansé.
Firefox
Ezalí bagó Hunspell ya lokótá lingála.
Antoine Alunga
Antoine  azalakí bugumési ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1975 tíí na mokɔlɔ ya 1977. Bugumési óyo alandi na yé azalakí Ntumba Mputu.
Paulines (magazíni ya búku)
Paulines ezalí magazíni ya búku mpé nzémbo na Kongó-Kinsásá bándá o 1958.
Magazíni ya libóso ezalákí na balabála Charles de Gaulle 76 (lɛlɔ́ balabála Commerce) na Gombe.
Lɛlɔ́, magazíni izalí na Gombe (KN), Kisangani (PO) mpé Lubumbashi (KT).
Nganzio Gango Mambo
Nganzio Mambo azalakí bugumési ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1982 tíí na mokɔlɔ ya 1989. Bugumési óyo alandí na yé azalákí Milambo Kasongo.
Denis Malonda
Denis Matsasa azalakí bugumési ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1973 tíí na mokɔlɔ ya 1975 mpé úta na mokɔlɔ ya 1977 tíí na mokɔlɔ ya 1982. Bugumési óyo alandi na yé azalakí Kabasa Tumba mpé Bikweni Baguene.
Lisipelanto
Lisipelanto ezali lokota malobami na bato ya bikolo ebele.
Ekélami
Lisipelanto ekélami epayi ya monganga ya miso ya polonisi Ludwik Zamenhof o mobu 1887.
Libata na motó mpúndu
Libata na motó mpúndu (Anas platyrhynchos) ezalí ndɛkɛ ya máyi na Erópa, Afríka ya Nola mpé Azía. Ezalí libata. Mobáli ezalí mbwé na ntólo sokolá mpé elembo bulé na lipapú; motó ezalí mpúndu. Mwásí ezalí sokolá mpé elembo bulé na lipapú. Ekómo ezalí bondɔbɔ́. Elýí yɔ́nsɔ. Bolaí ezalí 58 cm.
Makua
Makua (Makoua na lifalansé) ezalí engúmba mpé mbóka-mokonzi ya district de Makoua o Kongó-Brazzaville. Bazalí bato 12 000 o engúmba.
1969
Mobú 1969 (nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú motóbá na libwá) mozalí mobú o bonkámá ya 20 mwa manáka ma Gregɔr. Ezalá mobú na mikɔlɔ 365.
Marlène Dietrich
Marlène Dietrich (27 Décembre 1901 - 6 Mai 1992) Azalaka mosani ya mboka ya Englandi
Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Marie Magdalene Dietrich na engumba ya Berlin.
Ladíó
Ladíó ezalí
Ngamazita Dianunga
Dianunga azalakí bugumési ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1989 tíí na mokɔlɔ ya 1997. Bugumési óyo alandi na yé azalakí Kiala Luyindula.
Mobótisi
Mobótisi (boyíké babótisi ) azalí moto óyo abótisaka bǎsí mpé atálaka makambo mansɔ matáli bokɔnɔ mpé mbótama epái ya bǎsí.
Bulangéti
Ekélami
Bulangéti esalémaka na Ntokíya to na nkúngé.
GnuPG
GPG tǒ GnuPG (GNU Privacy Guard = mɔkɛ̌ngɛli mwa bomɔi privée) ezalí litámbuisi lya libómba ya ndimbola mpɔ̂ na ekoméli nimeríki mpé libómba ya nkandá. Ezalí «PGP ya ndimbola». Esalí mpé na setifiká nimeríki ya CAcert.
Benoît Verhaegen
Benoît Verhaegen (8 sánzá ya yambo 1929 - 14 sánzá ya zomi 2009)
Bokaboli mikɔlɔ mpó na bozwi lotilíki
Bokaboli mikɔlɔ mpó na bozwi lotilíki buye babêngi na lifalansé délestage tǒ mpé na lingɛlɛ́sa Rolling blackout ezalí loléngé la kokata botíndí bwa lotilíki na ntína na mosáleli mɔ̌kɔ́ tǒ basáleli ebelé ya lotilíki mpó na kokokisa lotilíki eye esálemi na eye basáleli. Ezalí motíndo muye muzuami mpó na kopekisa bokitisi ya nguyá mpé boyei (frequence) ya lotilíki buye bukoki kokátisa lotilíki ya basáleli bánsɔ na mbálákáká.
Benoît Verhaegen
Bomoyi
Benoit Verhaegen abótamaka o mokolo ya 8 sánzá ya yambo 1929 na Merelbeke.
Médiaspaul (magazíni ya búku)
Médiaspaul ezalí magazíni ya búku, nzémbo mpé bikeko bisúsu na Kongó-Kinsásá.
Benoît Verhaegen
Bowéyi
Benoit Verhaegen akúfaka o mokolo ya 14 sánzá ya zomi 2009 na Montréal-les-Sources.
Ezipéli
Ezipéli ezali elɔ́kɔ yako kanga
Médiaspaul (magazíni ya búku)
Lɛlɔ́, magazíni izalí na Limete (KN) bándá 1995; Lubumbashi (KT) bándá 1997; Mbuji-Mayi (KE) bándá 2001; Kintambo (Ngaliema (KN)) bándá 2002; Likasi (KT). Kikwit (BN), Brazzaville mpé Masina (KN) bándá 2003; Matadi (BC) bándá 2004; Kalamu (KN) bándá 2005; mpé Kolwezi.
Bò bún
Bò bún ezalí biléi ya Vietnami.
Ekelami
Esálamaka na lɔ́sɔ, ngɔ́mbɛ́, nsósó mpé matungúlu.
Elámbeli
Elíamaka na súpu ya Nuok mam.
Munkoka Luanda
Luanda azalakí bugumési ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1997 tíí na mokɔlɔ ya 2002.
Libándá lya mpɛ́pɔ
Libándá lya mpɛ́pɔ tǒ libándá-mpɛ́pɔ lizalí libándá wápi mpɛ́pɔ ibutí mpé ikití.
Panini
Ekelami
Panini esálamaka na límpa, jambon, salami, sosise.
Elámbeli
Elámbéli na yangó esálamaka na masíni na bokálinga.
Ladíó (kotámbwisa)
Ladíó ezalí masini ma kotámbwisa emisɔ́ na nzelá ya mopɛpɛ.
Lukolela
Lukolela (Loukoléla na lifalansé) ezalí engúmba mpé mbóka-mokonzi ya district de Loukoléla o Kongó-Brazzaville. Bazalí bato 8 000 o engúmba.
Jacques Prévert
Jacques Prévert (1900 -1977) azaláká montɔ́ki mpé mokomi wa Falansia.
Bomɔi
Jacques Prévert abótámáká na 1900 na engumba ya Neuilly-sur-Seine.
Bowéi
Jacques Prévert akúfáká na Omon-ville-la-petite o mobú 1977.
Zémi
Zémi
Ekábá
Ekábá (Pelmatachromis) ezalí mbísi.
Ladíó (boyambi)
Ladíó ezalí masíni ma boyambi emisɔ́.
Mosáká (engúmba)
Mosáká (Mossaka na lifalansé) ezalí engúmba mpé mbóka-mokonzi ya district de Mossaka o Kongó-Brazzaville. Bazalí bato 20 000 o engúmba.
Lancia
Lancia ezalí kompaní ya bokeli mítuka ya Italia.
Marilyn Monroe
Marilyn Monroe (1 Yuni 1926- 25 Désembe 1962) Azalaka mosani ya mboka ya Amerika
Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Norma Jeane Mortenson na engumba ya Los Angeles.
Bomengo ya Kongo eyi na likama (Búku)
Bomengo ya Kongo eyi na likama? ezali buku ya Patrice Lumumba.
Likébisi na makambo ya molangwa
Tout pays dominé par l'alcoolisme,est un pays voué à la dégénérescence, à la ruine.''"
Londelobe
azalakí bugumési óyo alandi ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1968 tíí na mokɔlɔ ya 1970.
Les Dépêches de Brazzaville
Les Dépêches de Brazzaville ezalí zuluná ya Kongó-Brazzaville na lokótá falansé.
Mpótá
Mpótá
Mombungá
Mombungá (Synsepalum dulcificum Daniell)
Sɛ́ni ya ladíó
Sɛ́ni ya ladíó ezalí lingómbá lya kotámbwisa emisɔ́ na masini ladíó.
Kobayé ya ndako
Kobayé ya ndako ezalí nyama ekokɛ́kɛkɛ ya Peru.
Frédéric Ngiesi Mi Lusu
Frédéric Mi Lusu azalakí bugumési óyo alandi ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 2002.
Agnes Monica
Agnes Monica azalí moyémbi wa Indonezí, abótámáká o mokɔlɔ mwa yambo, mobú mwa 1986, o Jakarta.
Andélé Bokundoa Bo-Likabe
Andélé Bokundoa Bo-Likabe, to mpé André na falansé, abotami mokolo ya 12 yúli 1954 na pɔlɔvɛ́si ya, ye azalí bongò mobáteli mpatá to mpé mokambi na lingómbá ya CBFC/Gombe, azalí mpe lisusu molakisi na. Ya motuya ezali lisusu été azali mokambi ya mísáto ya simá ya Marini Bodho.
Mosálá na ndáko ya Nzámbe
Andélé Bokundoa Bo-Likabe abotami na pɔlɔvɛ́si ya Mongala na engumba ya Kongó-Kinsásá, ye azuaki libatisi mokɔlɔ ya 6 yanwáli 1974 na mboka Upoto nakati ya mboka Lisala pe abandaki mosálá ya mobáteli mpatá mokɔlɔ ya 23 dɛsɛ́mbɛ 1990 na Kinsásá. Azali pe molakisi na etéyelo ya université protestante au Congo (UPC) molakisi na maye matali bo nzámbe, mobáteli mpatá ya yambo ya lingómbá Cbfc/Gombe,.
Libóta
Andélé Bokundoa Bo-Likabe abali Christine Daki Bokundoa pe baboti bǎna motóbá.
Mbótama
Mbótama
Likámá lya mpɛ́pɔ o 2007
*draft Likámá lya mpɛ́pɔ o 2007 lizalí likámá lya mpɛ́pɔ liye lisalamáká ntángo mpɛ́pɔ na motɛ́lɛ ya mapása, Antonov An-26, ya lingómbá lya mombɔ́ngɔ lya Kongó-Kinsásá "Africa one", etutákí mpé ezikákí nsima ya ngonga mokɛ́, ntángo mpɛ́pɔ êná ekokáká kopumbwa tɛ́ na Libándá lya Ndáko ya Mpɛ́pɔ ya N'djili na engúmba Kinsásá na ekólo Kongó-Kinsásá na mokɔlɔ mwa mínei sánzá ya zómi mobú mwa 2007. Mpɛ́pɔ eye elongwáká na Libándá lya Ndáko ya Mpɛ́pɔ ya N'djili na ngonga ya 10:43, ntángo ya Kinsásá, mpɔ̂ na kokɛndɛ na Tshikapa, na ntáká ya kilómɛtɛlɛ 650 na monyɛlɛ.
Background
Bopumbwi bwa mpɛ́pɔ buye eye elobamáki 'te yangó ezaláki mpɛ́pɔ eye lingómbá lya mombɔ́ngɔ El Sam Airlines tǒ mpé lisúsu Malila Airlift, mpé mpɛ́pɔ eye epesami mpɔ̂ na kofútela na lingómbá lya mombɔ́ngɔ Africa One. Mangómbá maye ma mombɔ́ngo mabalé mazalí na molɔngɔ́ mwa mangómbá ma botámboli ya ...eye Lisangá lya Erópa (EU) epɛkisa na bikólo bya bangó. Mpɛ́pɔ eye ezaláki na motúya 9Q-COS, ekomamáki na monkánda mwa Lɛ́ta motángo 409/cab/MIN/TVC/1264/MN/mg/2007 lokóla yangó elekáki mamekano ya bobáteli, éngɛ́bɛ́nɛ́ na Hippolyte Muaka, óyo azaláki mokonzi na ntángo êná ya bakambi ba mibembo ya mpɛ́pɔ ya *civil ya Kongó-Kinsásá.
The flight was variously reported as operated by El Sam Airlines or Malila Airlift, with the aircraft leased from Africa One. Both carriers are on the list of air carriers banned in the EU, as are all of other Congolese airlines. The aircraft, tail number 9Q-COS, is reported to have been certified in a letter 409/cab/MIN/TVC/1264/MN/mg/2007 as having passed safety inspection, according to Hippolyte Muaka, who is the acting head of the DRC's Civil Aviation Authority.
Bopumbwi bwa mpɛ́pɔ buye ezaláki mpɔ̂ na ntína ya mombɔ́ngɔ mpé bilɔ́kɔ bya mombɔ́ngɔ mpé ezaláki komɛmɛ bato 28, na káti na bangó basáli bánsɔ ba mpɛ́pɔ. The flight manifest stated that there were 16 passengers aboard, but more boarded the flight shortly before takeoff.
Maloba ma Momɛkaniki
Momekaniki óyo azaláká o káti ya mpɛ́pɔ na nkómbó ya M. Dédé Ngamba azaláká moto se mɔ̌kɔ́ na bato bánsɔ baye bazaláká na mpɛ́pɔ óyo abikáká. Maloba ma yě mpɔ̂ na likambo lya likámá lizaláká boye na lifalansé: " Nous avons décollé après trois minutes de taxi. Aussitôt, j’ai constaté que l’avion s’est mis à tanguer. L’effort du pilote de faire monter l’avion est demeuré vain. C’est alors que l’hôtesse m’a dit de mettre la ceinture de sécurité. En ce moment, l’avion a commencé à voler plus bas et il a percuté un palmier et perdu une aile.
Ensuite, il a commencé à percuter des maisons. Tous les colis des marchandises qui étaient à bord ont fait mouvement vers l’avant de l’avion. J’ai aperçu à côté de moi un trou par lequel je suis sorti sans savoir comment, et je suis tombé sur une flaque d’eau sablonneuse. J’ai pu alors contempler les flammes de l’avion qui consumait. Il ne s’agissait pas d’un poids exagéré. C’est une simple défaillance mécanique.
Ebalabala
Ebalabala ezali elakélo ya bikumbeli ebele neti moto, Nkinga, to mutuka.
Likámá lya mpɛ́pɔ o 2007
Maloba ma Momɛkaniki
Eye ekoki kondimbolama na loléngé luye : Bísó topumbwákí nsima ya kosála taksí miniti mísáto. Mpé nabandákí koyóka lokóla mpɛ́pɔ ezalákí kobína. Mánsɔ maye piloti asalákí mpɔ̂ na komatisa mpɛ́pɔ, ezalákí mpámba. Na ntángo êná otɛsi ondobeli 'te naláta mokaba ya bobáteli. Ntángo êná, mpɛ́pɔ ebandi mpenzá kopumbwa na nsé mpé etutákí mweté ya mbíla mpé lipapú lyɔ̌kɔ́ lya yangó lilongwákí.
Nsima epanzákí ndáko. Bilɔ́kɔ bínsɔ bya kotɛ́kisa biye bizalákí na káti ya mpɛ́pɔ biyeí (glisser) o libosó lya mpɛ́pɔ. Pɛmbɛ́ni na ngáí, namɔnɔ́kí lidusú lyɔ̌kɔ́ liye ngáí nabimelákí na mpɛ́pɔ, kasi nayébi tɛ́ ndéngé níní nabimákí, mpé nakweyákí na máyi mɔ̌kɔ́ ma mokɛ́ ma zɛ́lɔ-zɛ́lɔ. Esika êná ndé namɔni ndéngé níní mpɛ́pɔ ezwákí mɔ̌tɔ mpé ezikákí. Lyangó lizalákí kiló ya koleka ya bilɔ́kɔ o káti ya mpɛ́pɔ tɛ́. Lizalí káka mwâ mikakatano mya mɛkaniki.
Ebalabala
Tina
Ebalabala na motuka ezali pona ko laka bobaluki ya nzela.
Likámá lya mpɛ́pɔ o 2007
Nsima ya Likámá
Éngɛ́bɛ́nɛ́ na IATA, likambo lya *safety (bobateli) na makambo matáli botámboli bwa mpɛ́pɔ o Kongó-Kinsásá ezalí mpenzá mpo-bonsɔ́ni mpé minkánda likólo lya likambo lîná lizalí mawa míngi. Mokambi ya ekólo Kongó-Kinsásá, alongoláká Ministre ya Botámboli, mwăna mbóka Rémi Henri Kuseyo Gatanga nsima ya likámá lîná mpɔ̂, éngɛ́bɛ́nɛ́ na yě, atiyáki na bokási tɛ́ *standard mpé *procedure ya makambo matáli bokambi *safety ya mibémbo mya mpɛ́pɔ.
Mɔ̌kɔ́ na liziba lya nsango elobáki 'te bolongoli ndingisa eye ministre ya Botamboli apɛsɛ́kɛ́ liye lipɛkisáki mpɛ́pɔ ínsɔ la loléngé la Antonov epumbwa lisúsú na Kongó-Kinsásá, ewútáki na ministre ya Botámboli tɛ́ kasi na Minisitɛlɛ ya Lɛ́ta epái (esíká) ya *Head of State.
Nsima ya likámá lîná, mbúlamatáli ya ekólo Kongó-Kinsásá epɛsɛ́kí ndingisa 'te mpɛ́pɔ la loléngé la Antonov ekoki lisúsú kopumbwa tɛ́ o likólo lya mabelé ma bangó. Kozánga kolanda mobéko mûná, muye mupekisáki mpɛ́pɔ ínsɔ ya loléngé la Antonov ipumbwa lisúsú, esalákí 'te Anotonov esúsú (ntángo eye ezaláká Antonov An-12 eye ekomama na minkandá mya lɛ́ta lokóla ER-AXI), éngɛ́bɛ́nɛ́ na Radio Okapi, esáláká mwa likámá lya mokɛ, mpé motɛ́lɛ na yangó ezwáká mwâ mɔ̌tɔ mwâ mokɛ na Libándá lya Ndáko ya Mpɛ́pɔ ya Bangoka o Kisangani o nsima ya nzángá o mokɔlɔ mwa yambo sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ mobú mwa 2007. Liwâ tǒ mpótá ezaláki tɛ́ kasi mwâ bobébisi bwa bokɛ-bokɛ busálamákí.
Nsima ya sánzá mísáto ya likámá lîná, Moskú apɛsɛ́kɛ́ mosɔlɔ US$200.000 lokóla lisungi na baye bánsɔ bazokáká na likámá lîná.
Patrice Lambi
Patrice  azalakí bugumési óyo alandi ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1970 tíí na mokɔlɔ ya 1973.
Le Corbusier
Le Corbusier (6 sánzá ya zómi 1887 - 27 sánzá ya mwambe 1965) azalí mokomi, mopakoli, motóngi wa mbóka wa Fransia.
Bomɔi
Abótámá na nkómbó ya Charles-Édouard Jeanneret-Gris na engumba ya La Chaux-de-Fonds.
Na mibú 1947-1952 asálá Siège des Nations unies o New York.
Bowéyi
Akúfá na engumba Roquebrune-Cap-Martin na mbóka ya Fransia.
Sɛtifíka
Sɛtifíka tǒ Sɛtifiká ezalí loléngé la lipɔlɔ́mɛ
Dacia
Dacia ezalí kompaní ya bokeli mítuka ya Rumania.
Edmund Dene Morel
Edmund Dene , na bopéto Georges Edmond Pierre Achille Morel de Ville (10 yúli 1873 - 12 novɛ́mbɛ 1924) azalaka mopanzí sango, mokomi.
Mayé Asala
Edmund Dene Morel abundela miniololo na bohumbu óyo ba belezi ba monisaka ba Kongolé na tángo ya bokonzi ya Léopold II.
Etumba yangó ebandaka na George Washington Williams.
Bowéyi
Edmund Dene Morel akufaka na Bokono ya motéma o mokolo ya 12 novɛ́mbɛ 1924 na Engumba ya Devon (Ingɛlandi).
Limbwá
Limbwá ezalí libóta lya nyama elyáka nsuni liúlání na mbwá. Mokengé na mbulú izalí limbwá.
Martin Fayulu
Martin Fayulu azali moí politiki wa Kongó-Kinsásá.
Bomoyi
Martin Fayulu azali mwana na FAYULU Ngamiaka Gérard, moí ya politiki o ekolo ya Kongó-Kinsásá. Martin Fayulu abotama na Kinsásá o mokolo ya 21 sánzá ya zomi na moko mobu 1956.
Kélasi
Fayulu atangi na université ya Paris-XII esika azuaki diplôme ya master na nkita ya nioso (économie générale), na Institut supérieur ya gestion ya Paris mpe na Université européenne d’Amérique na San Francisco esika azui master na administration d’affaires.
Ebandeli na politiki
Martin Fayulu azwaki mokano ya komikotisa na politiki na ebandeli ya bambula 1990. Na 1990, azalaki mokambi ya Forum pour la démocratie et développement (FDD), oyo na tango wana ezalaki na Union Sacrée ya opposition. Na 1991, azuaki esika na Conférence nationale souveraine (CNS) oyo azalaki vice-président ya Commission économie, Industrie et PME.
Na 1993, aponami na baninga na ye ya CNS lokola membre ya Haut Conseil ya Parlement de Transition ya République (HCR-PT). Aponami na 2006, ezala député provincial mpo na ville ya Kinshasa mpe député national, aponaki kofanda na Assemblée provinciale ya Kinshasa, na ndenge wana atikaki mandat na ye ya député national na député na ye.
Martin Fayulu azali mpe mokambi ya Coalition Lamuka, plateforme politique oyo esangisaka ba partis politiques soki tuku mibale. Lokola mpe Sauvons la RDC, groupe socio-politique oyo esalemaki le 18 novembre 2013.
Salvador Dali
Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènechna engumba ya Figueras.
Bowéyi
Akufaka na Figueras o mokolo ya 23 Januari 1989.
Wisikí
Wisikí ezalí masanga eúti Ekósi. Ezalí masanga ma mɔ́tɔ masálémí na mbuma lokóla masángu, makémba, b.n.b.
Milambo Kasongo
Kasongo azalakí bugumési óyo alandi ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1982 tíí na mokɔlɔ ya 1989.
Mokonzi
Mokonzi azali moto aponaki po na nzinga. Akoki kozala eloko, lisanga, sindika, to ekolo.
Ntumba Mputu
Mputu azalakí bugumési óyo alandi ya Kimbanséke úta na mokɔlɔ ya 1975 tíí na mokɔlɔ ya 1977.
Mokonzi
Mokonzi-ekolo akoki kozala aponaki moke to monene libota. Bokonzi na ye makasi to mabe na mboka mosusu.
Ebelé na basodá ya mpɛ́pɔ ya Zaire
Ebelé na basodá ya mpɛ́pɔ ya Zaire (tǒ Force Aérienne Zairoise na lokota falansé) ezalakí éteni ya ebelé na basodá ya Zaire.
Idi Amin Dada
Idi Amin Dada (17 sánzá ya mítáno 1928 - 16 sánzá ya mwambe 2003) azaláká mokambi-ekolo wa Uganda.
Bomɔi
Idi Amin Dada abótámáká na nkómbó ya Idi Awo-Ongo Angoo na Kampala o mokɔlɔ ya 17 sánzá ya mítáno 1928. Akúfáká na 16 sánzá ya mwambe 2003 na Djeddah.
Célestin Engelemba
Célestin Engelemba Bokuwe , abotami na lutumbe na saza ya mitanu na mokolo ya 26 omobu mua 1960, azali moipolitik ya République démocratique du Congo et molobeli ya bana mboka, aponami etando ya maponami ya Monkoto na etando ya Tshuapa, , ,
Bobɔ́ngɔ bwa Kisangani
Bobɔngɔ́ bwa Kisangani na lokóta ya Falansé Université de Kisangani (Unikis) ezali okati ya engumba ya Kisangani na Etúká ya Etúká ya Monyɛlɛ. Ezali okati ya lisanga ya bobɔngɔ́ bwa Kongo-Kinshasa óyo ebengami na Falansé Université nationale du Congo.
Kélasi mitangamakà na lokóta ya Falansé.
Lisapo ya Ekelami nango
Bobɔngɔ́ bwa Kisangani ebiangamaka libosó "Univerisité Libre du Congo" na mokelami na yango o mobu ya 1963. Ekelamaka epayi ya ba Misíoni, na sima mwa mikolo ekomaka Université nationale du Zaïre (UNAZA), Campus de Kisangani (1971-1981).
Uta 1981, ekoma Université de Kisangani, na lingala Bobɔngɔ́ bwa Kisangani.
Biteni ya Boyébi
Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi ezali na biténi ya boyébi zómi na mitáno:
Makomi
Búku
Makasa ya boyébi
Nkáké
Lisolo
Ekoki kozala ete nkake ebimaki na Mabelé kala liboso ya bomoi, eleki sikoyo mbula koleka miliare misato. Longola yango, mbala mosusu nkake ezalaki na ntina mingi mpo na kosala bamolekile ya liboso ya biloko oyo ezali na bomoi, oyo ezalaki na ntina mingi mpo na komonana ya mitindo ya liboso ya bomoi. Uta ebandeli ya lisolo oyo ekomami, nkake esepelisaka bato. Mɔtɔ oyo nkake ebimisaka ntango ebɛti na mabele, nkake esalela yango mpo na kozala na molunge na butu, longola kobatela banyama ya zamba mosika. Yango wana, moto ya liboso alukaki biyano mpo na kolimbola likambo yango, mpe abimisaki biyambayamba mpe masapo oyo ekɔtisamaki na mangomba ya liboso.
Ntina ya Nkáké pona zamba
Uta Mabelé esalemá, molunge makasi ya libenga ya mabele nde esalaka ete mipɛpɛ minene, ya mobulu mpe ya libela esalema, mpe yango ebimisaka mai monene. Mai, na boumeli ya zingazinga na yango, ememaka elongo na yango biloko ya chimique, lokola carbone mpe azote, oyo eyanganaka na mbu ya kala. Ekoki kozala ete kongɛnga ya ultraviolet mpe nkake esalisaki mingi na mosala ya kosangisa biloko yango oyo ezali na bomoi te mpe kobongola yango na ba acides aminés, biloko ya ntina mingi mpo na kobima ya bomoi.
Mɔtɔ ya zamba oyo ebimisaka na nkake ezali na mokumba monene mpo na evolisyo ya banzete, mpamba te kolya biloko oyo ekauki mpe kosilisa banyama mabe oyo ekoki kozala na mɔtɔ ezali na litomba mpo na ezingelo. Emonani ete lolenge ya evolisyo ya bomoi ya banzete ezali na boyokani makasi na kobima ya mɔ́tɔ, oyo ezali kolendisa kobima ya ba gènes ya sika. Il est possible que les incendies provoqués par la foudre aient été la première source de feu utilisée par les hommes primitifs, ce qui aurait été l'une des étapes importantes qui ont conduit à l'évolution et à la domination de celui-ci sur son esika.
Bolukiluki moko ya météorologie emonisi mpe ete nkake esalisaka mpo na kopɛtola mopɛpɛ na ndenge ebimisaka ba radicaux hydroxyle na likoló ya lipata ya cumulonimbus. Yango esalaka na bamolekile mosusu oyo ezali na mopɛpɛ na ndenge ekómisaka yango oxydation. Processus yango ezuaka ba composés toxiques na atmosphère, lokola monoxyde de carbone na méthane oyo etalelami lokola ba gaz minene na réchauffement climatique mpe na kobebisa couche ya ozone. Yango epesaka kati ya 2% mpe 16% ya makoki ya oxidation ya atmosphère ya Mabele.
Nkáké
Mabe to likama ya Nkáké
Atako mbala mingi, nkake ebebisaka te, mbala na mbala esalemaka ete ebɛtaka moto, to ndako moko, oyo ekoki kobebisa.
Ntango ebɛti nzete, ekoki mpe kobimisa mɔtɔ. Ntango nkake ebɛti na libándá, ezali na makama mibale: kozala esika oyo eleki likoló na esika yango, mpe ntango nkake ebɛti pene na yo. Na likambo yango, courant ya nkake ekɔtaka na mabele mpe epalanganaka nokinoki na ngámbo nyonso. Yango wana ezali na bokoli mingi ya likama.
Moto oyo abeteli Nkáké akoki mbala mingi kokoma ebosono, kozwa pasi na komona to na koyoka, bopemi mabe to bokati mpema, Yango wana esengeli kosala nokinoki mpo na kobikisa bomoi ya bato mingi.
Ndenge nini esalemaka?
Ntango liboso ya malili ekutani na liboso ya molunge, oyo ya liboso elekaka na nse ya oyo ya mibale, mpe ebimisaka mipepe oyo ezali komata mpe kokita na cumulonimbus (lipata oyo ezali ezaleli ya makambo ya mopɛpɛ makasi), oyo ekoki kozala na bonene ya bakilomɛtrɛ mingi. Ba charges électriques opposées esalemaka, eteni ya se ya lipata ezali na charge négative alors que eteni ya likolo ezali na charge positif.
Na bopusi ya mapata, mabele na ngala na yango ezwaka ba charges positives. Ntango bosangisi ya ba charges wana nyonso ekómi makasi mingi, nkake ebimaka na nse ya lipata oyo ezali na charge négative mpe ebɛtaka eloko oyo ezali na charge positif, mbala na mbala lipata mosusu, mpamba te nkake esalemaka mingimingi longwa na lipata mosusu. Nkake ebɛtaka mabele kaka mbala moko na kati ya bato minei.
Température ya flash ekoki kokóma 30 000 degrés Celsius. Ntango nkake etɔbɔlaka mopɛpɛ, molunge na yango ekómisaka yango monene mpe esalaka ete epanzana na mbalakaka mpe na ndenge yango, ebimisaka mbonge ya mongongo oyo babengaka nkake. Lokola pole etambolaka mbangu koleka mongongo, tomonaka nkake liboso tóyoka nkake.