cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Borlada de Costantinopel
L'assede
I assediads i g'hera adoma una possibilitaa: bruxar la flota nemica con una sortida noturna. Ma i preparativ e i discussion intra i alleads su la composizion de la flota i và inanz infina a'l 28, e la notizia la g'ha ol temp de rivar ai oregie del sultan per mez de un jenoves de Pera. Insé la spedizion l'è un disaster: i cristian i è slontanads e i ha perdid do nav. Ol sultan al fa justiziar i prijoner, e l'imperador al fa l'istess cond i so, qe i è decapitads sui mure in 260.
Intratant, la citaa l'è provada de l'assede: l'imperador al g'ha de ciamar i ric e i ciexe per circar de tirar insema dei aiœts per i plussee besognos.
I assalts otoman i è però fermads anc'mò dei difensor, ol 7 de maj (ind i bande del Lycus), ol 12 (dop qe i è penetrads ind el palaz imperial de le Blacherne) e ol 18 (la granda torr d'assede costruida per l'ocasion l'è faita saltar in aria con dei baril de polver de sbar). Ol 23, dop qe i ha brocad un ufiçal turc, i cristian i riva a cognosser la posizion dei gallerie sota i mure, e i le fa borlar jo tute.
L'assalt final
I Otoman, qe i le sà miga, i è dree a decidir cosa far. Una proposta de levar l'assede in cambe de un tribut de 100.000 bisants d'or l'è inviada ai difensor, qe dopo una qualc temp i la refuda.
A la fin, Maomet al decid de tentar un œltem assalt prima de lassar perd. I mure i è bombardade con plœ intensitaa (la palizada del Lycus l'è botada jo) fina al 27 de maj, quand ol sultan al comanda un dé de repos e pregïera per preparar-s a la bataia.
I difensor i è staits avisads dei intenzion dei turc de un qualc cristian ind l'armada otomana, e anc'pò lor i se prepara: i è organizade dei procession sota i mure con l'icona de la Verjine Odijitria, un'ultema messa cristiana (senza distinzion intra catoleg e ortodoss) l'è celebrada ind la basilega de Santa Sofia, cond la proclamazion de l'union de i do Ciexe. Ol 28, tœts qei qe i era bon de tegnir un arma ind la citaa i è mandats sœ i mure, e i porte de la cerca interna i è serade.
miniatura|L'assalt dei janisser a la Porta de San Roman Ol sforz principal l'era ind el setor guidad dal sultan, ma i olter comandands i g'hera de tegnir ocupade i trœpe cristiane sœ tœt ol perimeter dei mure, per permeter-ga miga de jontar-s ind un pont.
I prim a partir i è i bascibuzuk, i trupe miga regolar, per fruar i difensor. Armads a la lejera, i è obligads a tacar da la polizia militar, jamò pronta a flajelar qei qi torna indree. L'assalt l'è slontanad in do ore, senza problemi per i assediads.
Dopo un olter bombardament, l'è la volta di trœpe regolari, qi met a dura prova i difensor. Ind el setor central, i cristian i tegn dur fina a un ora prima de l'alba, quand un sbar del canon de Orban bota jo la palizada, e 300 turc i entra dent; ma l'istess imperador al se met a la testa di difensor, qi descaça vià i musulman e i sistema i difese. Anc ind la zona meridionala i turc i và vexin a sfondrar, ma i è fermads dai monaci guidads dal princep Orkhan.
Co'i difensor provads da una noit intera de combatiments, ol sultan l'era pront a mandar a l'assalt i janisser, i trœpe cernide de la so armada. Ma dop de un'ora de dura lota, anca qesta volta i difensor i era dree a descaçar i nemix, quand ol Jostinian l'è ferid in manera grev da un colp d'artelaria. L'è miga tant la borlada del comandant a demoralizar i difensor, ma la so pretesa di ciav de la cerca interna per ritirar-s. Sobet di olter i ga và dree, e ind el mentre l'imperador l'è informad qe i turc i è entrads ind la zona di Blacherne, grazie a una posterla (la Kerkoporta) qe vergun l'hera lassad in polarœla, forse dopo una sortida. Ol temp de rivar sœl post e i hera jamò staits descaçads, ma senza l'imperador e ol Jostinian, la porta de San Roman l'è trop debola: un grup de una trentina de janisser, guidad da un jigant de nom Hasan, l'è rivad a conquistar la palizada, anc qe al preze de la metaa di so elements, e a tegner la posizion. Ol caminament intra i do cerqe di mure l'è pien de bus (faits per ciapar la terra per rinforzar la palizada) e la plœ part di soldads bizantin, provads dai combatiments, i ga borla dent, e l'è miga possibel per i difensor crear una difesa eficax sœ la cerca interna di mure.
Quand al riva l'imperador, l'è tarde: g'è tropa jent per cercar de serrar la porta de San Roman, e i turc i è dree a entrar in citaa. Donca, tirade vià le insegne imperiale, al sa bœta ind la sgarugada, indove al trova la mort. Al par qe l'habie diit, prima de indar: "G'è-l miga qé un cristian qe al g'ha voia de ciapar ol mè coo?".
I conseguenze
La plœ part dei ciexe i è trasformade in mosqee (anc l'istessa Santa Sofia), ma ol Maomet II al voliava vesser ol sovran anc dei cristian, e l'ha evitad de trasformar qelle dei quarter qe i s'hera rendids senza combater. Al s'è limitad a fa jœstiziar una dexina de notabei (plœ ol princep Orhan, ol balio venezian e 'l consol catalan), e l'ha nominad un patriarca per i so sudits grec. Ol nœv sit al sarà la Ciexa di Sants Apostoi, la plœ granda de la citaa dop de Santa Sofia.
Dop de la conquista ol Maomet al sarà cognissid anc come Fātiḥ (ol Conquistador), e al se farà ciamar Qaysar-ı Rum (Cesar dei Romei).
La citaa la deventa la nœva capital (a'l post de Edirne), e la sarà repopolada con l'imigrazion de tœt l'Imper Otoman, e ind i secoi sucessiv la tornerà a'l splendor qe al mancava ind i œltem agn de l'Imper d'Orient.
Dop de la conquista la sarà ciamada Istambul o Ḳosṭanṭīnīye in Orient (semper Costantinopel in Ocident) fina a la fin del Califad, quand la republica turca la sposterà la capital a Ankara e la tegnerà come nom oficial adoma ol prim.
Lampo Birago
Ol proget (ciamad Ad Nicolaum V pontificem maximum Strategicon adversus Turcos) preved de organizar un esercet de 12000 cavalier e 15000 fants, tœts italian, plœ 5000 cavalejer di oltre bande. Dopo un sbarc in Morea, i soldads i g'havress de fogar i grec a revoltar-s contra i turc e marciar a nord, infina a Costantinopel.
La croxada l'è mai staita convocada, e per la mort del so plœ grand sostegnidor, e per la cressida de la potensa otomana. G'è anc de dir qe la Morea, dopo agn de guerre (adoma una dexina de agn prima i turc i hera reduxid in s'ciavituu 60.000 omegn) l'era in d'una condizion disastrosa. Dificel pensar qe ol sostegn imajinad del Lampo al saress rivad.
Guerra de Crimea
Ind Russia, qe dop de la fin de l'Imper Bizantin l'era deventada la principala potenza ortodossa, lo Zar Ivan III l'hera sposad la nevoda de l'ultem imperador bizantin (mort senza ereds), Sofia Paleologa, e Mosca l'era ciamada per qell la Terza Roma.
Con la crisi de l'Imper Otoman ind el XVIII secol, i potenze europee i ha començad a interferir ind la politega turca. La Russia la circava un acess a'l Mediterani, e ind el 1833, dop vesser rivad a i porte de Costantinopel cond un esercet de 10000 omegn, ol Zar Nicola I l'ha firmad cond el Sultan ol Tratad de Hünkâr İskelesi, cond el qual i nav russe i g'hera ol passaj liber ind i Dardanei e ind el Bosfor. Preocupade de la Russia, França e Ingilterra ind el 1841 i ha siglad cond el nœv Sultan la Convenzion de Londra, cond la quala l'era stabilid qe i streits i saress staits serrads per la Russia in cas de conflit.
Stœf dei cambiaments ind la politega de la Sublime Porta, Nicola I l'ha començad a pensar a una guerra per conquistar Costantinopel e ol controll definitiv in su i streits.
Ind el 1853, cond el pretest de la tutela dei Lœg Sants e de la popolazion ortodossa ind el Imper Otoman, l'ha deciarad guerra ai turc. Con l'intervent de França e Ingilterra e la fraca del Zar ind el assede de Sebastopol, l'Imper Otoman l'è miga crollad fina a la fin de la Prima Guerra Mondiala.
Stazion de Herbriggen
La Stazion de Herbriggen a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de.
Borlada de Costantinopel
Megali Idea
miniatura|Ol projet de la Megali Idea Despos de l'indipendenza de la Grecia, la Megali Idea (in grec Μεγάλη Ιδέα, "Granda Idea") l'è staita l'obietiv del nazionalism grec. Ol projet al prevedeva de reunir tuts i grec (a'l temp presents anca in su i coste turqe del mar Ejee e del mar Neger) ind un uneg stat con capital Costantinopel.
Stazion de Herbriggen
Moviment
La stazion a l'è servida di servizzi regionai de la Matterhorn Gotthard Bahn a frequenza oraria.
Borlada de Costantinopel
Megali Idea
Dop de la Prima Guerra Mondiala, l'Imper Otoman l'è stait desligad e la Grecia l'ha ciapad la rejon de Smirna e la Tracia Orientala (tratad de Sèvres). La mancava adoma Costantinopel e la rejon di Streits, sota control internazional. Donca la Grecia l'ha diciarad guerra a la Turqia per obligar-la a renunziar a la so vegia capitala. Despos de un period sfavorevol, grazie a l'Atatürk i turc i è rivads a vencer la guerra, e i grec i è staits descaçads vià anca de Smirna. In seguet a'l jenocidi grec (1914-1922) e a'l definiv scambe de popolazion (1923), i è terminade i rivendicazion greqe ind l'area, anc se a'l dé d'incœ la Megali Idea l'è deventada vun dei obietiv del partit grec Alba Dorada.
Muduex
a l'è un comun de la provincia de Guadalajara, cont una popolazzion de abitant.
Scheer
miniatura|manzína|Scheer Scheer l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Sigmaringen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 18.72 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Scheer la se tróa a 'na altèsa de 577 méter sura 'l leèl del mar.
Gutenstetten
Gutenstetten l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Média Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Neustadt a.d.Aisch-Bad Windsheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 21.37 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Gutenstetten el se tróa a 'na altèsa de 287 méter sura 'l leèl del mar.
Hloubětín (metropolitana de Praga)
Hloubětín  a l'è 'na stazion de la Linia B de la metropolitana de Praga.
Servizzi
Biliettaria
Interscambi
Fermada de l'autobus
Strada de segonda class 495
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 54.9 km.
Pöttelsdorf
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Osservatòri astronòmich de Brera
L'Osservatori astronòmich de Brera a l'é on'antiga istituzion scentifiga milanesa. L'hann faa su a Brera in de la segonda metà del 1700. L'osservatòri'l gh'ha avuu di diretor important: a regordom el Ruggero Giuseppe Boscovich e el Giovanni Virginio Schiaparelli.
Szenta
a l'è un comun del Distret de Csurgó, cont una popolazzion de abitant.
Branoux-les-Taillades
Branoux-les-Taillades l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de La Grand-Combe, del circondàre (arrondissement) de Alès e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 15.02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 189 méter a 'na altèsa màsima de 900 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Branoux-les-Taillades l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Gazàne (Roè)
Gazàne l'è 'na frasiù del cümü de Roè, en Val Sabia, Pruvìncia de Brèsa. La se tróa a presapóch en chilòmetro a est del sò cèntro comünàl.
Minuartia
Minuartia l'è 'n zèner de piànte erbùze de dimensiù pesène che fà part de la famìa botànica de le Caryophyllaceae. L'è 'n zèner uriginàre de l'Asia, de l'Europa e de l'Amèrica setentriunàla.
Gazàne (Roè)
La fà mìa paròchia ma la g'ha 'na céza susidiària de chèla de San Pietro in Vincoli de Roè Olsà, dedicàda a San Gioàn Apòstol.
Minuartia
I è piànte de dimensù pesène che crès en ambièncc con cundisiù che per le ótre spéci i è difìcii, compàgn de teré ruciùs. Le prefers el clìma alpì.
Divèrse spéci de Minuartia i éra tép endré clasificàde endèl zèner Arenaria, e 'ndèl zèner Alsine. Minuartia sedoides 'na ólta l'ìa clasificàda endèl zèner Cherleria.
Spéci
Segont ITIS
Saint-Imier
Saint-Imier a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.96 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
Corea
Al di d'incoeu l'è dividuda tra dò stat: La Republega Popolara Democratega de Corea e la Republega de Corea. La Corea la confina a Nord con la Cina e, per on tocch piscinin, con la Russia.
La Corea l'è stada unificada da l'imperador Taejo in del 936, e in del secol quell de 13 la deventa on vassall del Imper Mongol.
Inveci, in del secol quell de 19, l'è vun di obiettiv de l'espansion coloniala del Giappon, che la finiss in del 1945 con l'invasion di USA e URSS e la division in du Stat: Ona dittatura comunista al Nord e ona dittatura filoamericana al Sud, poeu deventada on Stat democrategh. In teoria i dò Coree a hinn ancamò in guerra.
Gazàne
Gazàne l'è el nòm de divèrse frasiù e località de la Pruvìncia de Brèsa:
Střílky
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Zlín e del distret de Kroměříž.
Lenguv minuritari
Una lengua minuritaria l'è una lengua che l'è parlaa da una minuranza de la pupulazion d'un pajis. Quela gent chì j'hinn ciamaa minuranz linguistich. Cun 193 Stat (2008) ricunussüü da la cumunità internaziunal e un nümer estimaa de pü o meno dai 5000 ai 7000 lenguv parlaa al mond, l'è logich che la magiur part di lenguv mundial j'hinn lenguv minuritari int el pajis induè che j'hinn parlaa.
Rue du Bac (metropolitana de Paris)
a l'è una stazzion de la linia 12 de la metropolitana de Paris, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
Puebla de Albortón
a l'è un comun de la provincia de Saragozza, cont una popolazzion de abitant.
Schweiggeria
Schweiggeria l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét quàter us tasonòmiche, ma de chèste nesüna la rezülta acetàda come spéce.
Le quàter us tasonòmiche i è:
Strada statal 340 Regina
La  a l'è 'na strada statal d'Italia de proprietà de ANAS longa 50 km e che la conliga Com cont el confin de Stat con la Svizzera in del comun de Valsolda.
Strada de segonda class 496
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 20.2 km.
Stazion de Marcellinara
La Stazion de Marcellinara a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de. L'è taccada a.
Moviment
Al dì d'incoeu la stazion l'è minga servida di treni passegee
Strada europea E372
La Strada europea E372 a l'è 'na strada europea in Ücraina e Pulònia. La conliga Varsavia e Leopul e l'è longa 367 km.
Piano di Sorrento
Piano di Sorrento l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 12.808 abitàncc, 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 1830 ab./km². El cunfìna coi cümü de Meta, Sant'Agnello, Vico Equense.
UEFA Champions League 2018-2019
L'UEFA Champions League 2018-2019 (Coppa di Campion d'Europa 2018-2019 in lombard) l'è staita quella del 64 edizion de qest tornee qí de folber europee per club, jestid de l'UEFA.
Pioeuda (Ardenn)
Quest articol l'è su la frazion de Ardenn, se te seet dree a cercar un alter significaa, varda chì.
La Pioeuda (Pioda) l'è ona frazion del comun valtellines de Ardenn, in Provincia de Sondri. Ghe viven domà dersett abitant. La se troeuva a 702 meter de altezza, ai pee de la Val Masen.
Pineda Trasmonte
a l'è un comun de la provincia de Burgos, cont una popolazzion de abitant.
Chalais (VS)
Chalais a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.5 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Chalais al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Anniviers, Chippis, Grône, Sierre.
Letovice
a l'è una cità de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Blansko.
Pöttsching
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Morenilla
a l'è un comun de la provincia de Guadalajara, cont una popolazzion de abitant.
Neustadt an der Waldnaab
Neustadt an der Waldnaab l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alt Palatinato. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Neustadt an der Waldnaab. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 9.94 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Neustadt an der Waldnaab la se tróa a 'na altèsa de 419 méter sura 'l leèl del mar.
Soldanella alpina
Soldanella alpina l'è 'na spéce de piànta erbàcea de la famìa botànica de le Primulaceae.
Habitat
La preferés i teré frèsch, piö o méno gras. La é sö 'ndèi pracc alpì ömecc per enfiltrasiù, valète nevùze e depresiù. Se la tróa dei 1350 a 2600 méter söl leèl del mar.
Distribusiù
'N Europa, se la tróa 'n Spàgna, Francia, Germània, Svìsera, Austria, Italia, Bulgaria e Repüblica Céca.
Jannowitzbrücke (metropolitana de Berlin)
a l'è 'na stazzion de la Metropolitana de Berlin.
Interscambi
A gh'è di interscambi con
Renassiment (partid politegh italian)
Renassiment (Rinascimento in italian) a l'è un partid politegh italian, in pè del 2017. El so leader e fondator a l'è el Vittorio Sgarbi, critegh d'art e politegh de longa data.
In del 2018 s'inn candidad cont i Moderad in Revoluzzion in Friul-Venezzia Giulia, e inn no elesgiud, ma el Sgarbi el corr in di liste de Forza Italia e l'è bon de rivà in parlament.
Del 2021 el collabora con Mi Dervi, un moviment de protesta e de desobedienza civil contra i sarradure fade per el COVID-19 e poeu contra l'oblegh de pass verd, cont el che 'l forma di liste uneghe in varie elezzion locai del 2022. El sodalizzi l'è s'cepad el 19 de avost 2022, quand che i verturista disen de no al svesinàss del Sgarbi a Forza Italia.
Maria Gaitana Agnesa
"[...] se vedarà in d'on olter sit, in mezz, ai squader, ai triangol, ai compass e a tanc ordegn part drizz e part scavezz on'oltra donna in att de no curass di vanitaa del mond, ma che la tend ai coss che i vertuos cerchen d'imprend."
- Carl'Andreja Oltolina, Baltramina, 1793
La Maria Gaitana Agnesa (Montaveggia, 16 de magg del 1718 - Milan, noeuv de genar del 1799) l'è stada ona matematega, filosofa e benefattora italiana.
Vita
Prima de vintun fradei, sorella de la composidora Maria Teresa Agnesa Pinottina, l'è nassuda in Brianza poch agn dopo l'anession de la Lombardia a l'Austria. La soa fameja l'era devegnuda sciora cont el vend la seda.
Ben prest la Maria Gaitana l'ha demostraa on'intelligenza foeura del comun, e ona propension per i lengov forest. El sò pader, el Peder Agnes, l'ha recognossuu e incoraggiaa i sò dot e l'ha deciduu de fàlla studià con di maester famos.
L'è staa inscì che lee l'ha poduu imprend polido (tant de ciappà el soranomm de Oracol Sett-lengov) l'italian, el todesch, el frances, el latin, el grech, el spagnoeu e l'ebraich. Despoeu l'ha scominciaa a studià filosofia e matematega, e la cà de fameja l'ha scominciaa a devegnì on salott frequentaa de intelettuai de tutta l'Europa. In quei inconter, l'Agnesi la esponeva i sò studi con di tesi filosofegh, regolt insemma in del 1738 cont el titol de Propositiones Philosophicae: 191 tesi con question de logica, botanega, cosmologia, ontologia, mecanega e pneumatologia. In d'on queidun de 'sti sagg, l'Agnesa l'ha deciaraa che per lee anca i donn gh'aveven el diritt de studià.
A bon cunt, in del 1739 la gh'ha ciamaa al pader el permess de devegnì monega, l'ha lassaa perd la vita mondana e l'ha scominciaa a studià algebra e geometria.
L'ha scominciaa a analizà l'oeuvera postuma del marches de L'Hôpital (Traité Analytique des Sections Coniques) e l'ha scrivuu giò 'n coment, mai publicaa, indè che la ghe ciamava ciariment e consili a matemategh important e cognossuu. In de l'istess period, quei autor medemm gh'hann ciamaa aiutt e colaborazion per giudizzi e coment sora di oeuver che eren dree a vess publicaa.
In del 1740, a vintiduu agn, la Maria Gaitana l'ha scominciaa on period de studi con pader Ramiro Rampinell, professor de fisega e matematega a Milan in del monastee di Olivetan (a la gesa de San Vitor), e pionier de la matematega analitega. Insemma al Rampinell, l'Agnesa l'ha studiaa el test de l'abaa Reyneau (Analisi demostrada, 1708) e l'ha lassaa perd l'intent de publegà el sò coment in sui sezion conegh; inscì, grazie anca l'aiutt del Rampinell e del Jacopo Riccati, l'ha scrivuu giò on test de analisi, i Istituzion Analitegh per la Gioventù Italiana, publicaa in del 1748 in italian e dedicaa a l'imperadris Maria Teresa. L'oeuvera la gh'ha 'vuu on gran sucess e l'è stada voltada anca in frances (1775) e ingles (1801), intant che i matemategh de tutt l'Europa n'hann parlaa ben e gh'hann ditt che l'era l'oeuvera pussee avanzada in del sò gener. L'Agnesa la gh'ha 'vuu i omagg anca del papa Benedett XIV, de l'imperadris Maria Teresa e del Goldoni.
In del 1750 l'ha sostituii el pader in de l'insegnament de la matematega a l'Università de Bologna, anca cont el permess ofizial del papa. Ma in del 1752 l'ha bandonaa l'insegnament universitari per dedicàss a oeuver de carità, ai studi privaa e a l'istruzion di fradei, sorell e famej de cà.
In del 1752, quand che l'è mort sò pader, la Maria Gaitana l'ha bandonaa del tutt la vita publega e la s'è dedicada a la cura di poveritt, di malaa, e a l'istudi de la Bibbia. L'ha trasformaa la soa cà de Vared in d'on ospedalett e l'è andada a viv cont on rosc de donn malaa. Per fà su di danee e mantegnì i sò malaa, l'ha venduu tucc i sò sostanz, e poeu la gh'ha ciamaa aiutt ai amis e ai istituzion.
In del 1771 el princip Antoni Tolomee Trivolz l'ha mettuu in pee a Milan l'ospedal cognossuu tant 'me Baggina (italian: Pio Albergo Trivulzio), e l'Agnesa l'è stada invidada a vess la direttora de la sezion di donn. In del 1783 l'è andada a viv lilinscì, anca se l'ha minga bandonaa i sò studi religios e l'ha segutaa a insegnà religion: ormai l'era ona teologa anca senza avè studiaa teologia.
L'Agnesa l'ha lavoraa a la Baggina per vintises ann, fina a quand l'è morta, in del 1799. La soa villa a Vared al dì d'incoeu l'è ona scoeula de musega e on ospizzi per i vegg.
Männedorf
El cumün de Männedorf al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oetwil am See, Richterswil, Stäfa, Uetikon am See, Wädenswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Stará Ves (Moravia-Slesia)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Moravia-Slesia e del distret de Bruntál.
Capriva del Friuli
Capriva del Friuli (en furlà: Caprive; endèla parlàda locàl: Capriva; en slovéno: Koprivno) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Gorisia. El g'ha presapóch 1.613 abitàncc, 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de 269 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cormons, Moraro, Mossa, San Floriano del Collio, San Lorenzo Isontino.
Despotad de Morea
Ol Despotad de Morea (in grec: Δεσποτᾶτον τοῦ Μορέως) o Despotad de Mistra (in grec: Δεσποτᾶτον τοῦ Μυστρᾶ) l'è stait una provinça de l'Imper Bizantin intra ol 1348 e ol 1453 (ann de la toma de Costantinopel) e dop un stat indipendent fina a'l 1460, quand qe l'è stait conquistad de l'Imper Otoman. L'era governad dei princep imperiai cond el titol de despota.
Ol territore l'è cambiad ind i agn, ma l'è semper restait ind el Pelopones (qe a l'epoga l'era ciamad Morea). La capital l'era Mistrà, a 5 km de l'antiga Sparta.
Paypayrola
Paypayrola l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét quàter spéci acetàde.
Strada statal 402 Valeriana
La  a l'è 'na strada statal d'Italia de proprietà de ANAS ma gestida di province de Com e Sondri.
Quaseria
Quaseria (Acquaseria) l'è vuna di frazion del comun laghee de San Sir, in de la Provincia de Comm. El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, denanz a Belan, a sud de la frazion de Sant Abondi e a nord de Menas. A l'era vuna di frazion de Sant Abondi, quand che quell paes chì a l'eva on comun indeperlù.
Strada statal 402 Valeriana
Longa 18 km, la conliga la SS340 del Pont del Pass a Morbegn.
Saint-Pierre-Saint-Jean
Saint-Pierre-Saint-Jean l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Les Vans, del circondàre (arrondissement) de Largentière e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23.62 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 175 méter a 'na altèsa màsima de 924 méter s.l.m.
Coirós
Coirós l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la. El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è.
Strada de segonda class 497
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 17.8 km.
Gazàne (Breó)
Gazàne l'è 'na frasiunsìna del cümü de Breó, en Pruvìncia de Brèsa. La se tróa póch delóns del cèntro comünàl, sö la stràda che de Breó la mìna a San Gioàn de Polàen. Ensèma co la contràda de San Zenù (endoche gh'è la céza parochiàla) le fùrma el cör del nùcleo abitàt principàl de Breó.
Hagenbüchach
Hagenbüchach l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Média Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Neustadt a.d.Aisch-Bad Windsheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 11.50 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Hagenbüchach el se tróa a 'na altèsa de 383 méter sura 'l leèl del mar.
Raiding
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Soběsuky
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Zlín e del distret de Kroměříž.
Siracüsa
right|200px|thumb|La sità de Siracüsa
Siracüsa, (Sarausa 'n sicilià; Siracusa 'n italià; Συρακούσαι/Surakoúsai 'n grec antìc e Συρακούσες/Surakoúses in chèl modéren; Syracusæ 'n latì; Syracuse 'n francés e 'n inglés; Syrakus in todèsc), l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, mia de luntà dal Capo Passero.
La sità l'è nasida in del 734 a.C. 'mpó sö söl promontòre - isóla de Ortigia e 'mpó sö la tèra fèrma.
Pròpe per chèsto per i Greci e per i Romà ol nòm de la sità l'éra al pluràl, desà che l'éra facia da piö tòch, quase da piö sità, öna 'n banda a l'ótra, ma separàcc tra de lür, ognü col sò nòm: Ortigia, Acradina, Tiche, Neàpoli e Epipoli.
Ol nòm Siracüsa l' vé dal sicül Syraka che 'l völ dì pié de aque, desà che la sità l'è nasida 'n d'ü pòst pié de sortide e de palüdi.
Dal 2005 l'è Patrimone de l'ümanità de l'Unesco.
Mourèze
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Mourèze l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Spyware
El spyware l'è 'na categoria de software che 'l spiona l'utent e i sò abitudin. I spyware, a differenza di malware l'è no per forza dannos, vist che pòden vess doperaa per di reson legittim. Ad esempi i adware despess servissen per avègh on software a gratis inveci de pagàll, ma gh'è di spyware che hinn squasi semper in la categoria del malware, comé i keylogger e i hijacker.
Dom de Comacchio
El Dom de Comacchio a l'è la gesa la pussee important de Comacchio, oltra che con-catedral de l'Arcidiocesi de Ferrara-Comacchio. Una catedral in la zona la gh'era sgiamò del 700, ma quella de incoeu l'è stada consacrada in del 1740, scominciada circa 100 agn prima.
Rennes (metropolitana de Paris)
a l'è una stazzion de la linia 12 de la metropolitana de Paris, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
Stazion de St. Niklaus
La Stazion de St. Niklaus a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de.
Moviment
La stazion a l'è servida di servizzi regionai de la Matterhorn Gotthard Bahn a frequenza oraria.
Peñaranda de Duero
a l'è un comun de la provincia de Burgos, cont una popolazzion de abitant.
Rajská zahrada (metropolitana de Praga)
Rajská zahrada  a l'è 'na stazion de la Linia B de la metropolitana de Praga.
Servizzi
Biliettaria
Interscambi
Fermada de l'autobus
Miliun
El miliun (o milion) (1000000 o 106) l'è el nümer natüral dop del 999999 e prima del 1000001. Int el Sistema Internaziunal el prefiss per el miliun l'è mega.
Anzing
Anzing l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ebersberg. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 16.19 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Anzing el se tróa a 'na altèsa de 519 méter sura 'l leèl del mar.
Alby-sur-Chéran
Alby-sur-Chéran l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Alby-sur-Chéran, del circondàre (arrondissement) de Annecy e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6.56 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 360 méter a 'na altèsa màsima de 606 méter s.l.m.
Stazion de Settingiano
La Stazion de Settingiano a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de. L'è taccada a.
Morette
Morette l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Tullins, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6.27 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 280 méter a 'na altèsa màsima de 761 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Morette l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Lažany (Moravia de Sota)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Blansko.
Saules (BE)
El cumün de Saules al se tröva a una altitüden de 743 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Reconvilier, Saicourt, Sornetan, Souboz, Loveresse.
Moratilla de los Meleros
a l'è un comun de la provincia de Guadalajara, cont una popolazzion de abitant.
Strada europea E391
La Strada europea E391 a l'è 'na strada europea in Rüssia e Ücraina. La conliga Trosna e Hluchiv e l'è longa 160 km.
Puendeluna
a l'è un comun de la provincia de Saragozza, cont una popolazzion de abitant.
Strada de segonda class 498
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 14.4 km.
Heinrich-Heine-Straße (metropolitana de Berlin)
a l'è 'na stazzion de la Metropolitana de Berlin.
Locomotiva RhB Ge 6/6 I
La Locomotiva RhB Ge 6/6 I a l'è una locomotiva eletriga a scartament metregh de la Ferrovia Retiga, ciamada "Cocodrill" per la soa forma, e doperada del 1921. Al dì d'incoeu ne fonzionen do, doperade per di servizzi storegh o merci.
Storia
Con l'eletrifegazzion de la ferrovia de l'Albula el cress el besogn di locomotive eletrighe de la Retiga e se scerniss de ordenà di locomotor pussee potent di Ge 2/4 e Ge 4/6 che gh'eren a l'epoca. 'Sti locomor a inn consegnad in tra el 1921 e 'l 1929 e grazzia a lor hann podud toeu via tucc i locomotive in servizzi a vapor, anca per i treni pussee pesant compagn del Glacier Express.
Segunda Curinz Capitel Vündes
Capitel Vündes
1Magara che supurtassuv quajdüna luchéza piscinina de mì! Ma defàtt me supurtii. 2Già che sun invidiús cun l'invidia de Diu, già che v'huu murusaa a un spus per presentàv cuma una vergin püra al Crist; 3ma gh'huu pagüra che, cuma un serpént l'ha imbrujaa Eva cun la sua fürbizia, inscì sien minga curott i voster mént via de la simplicitaa e la püritaa in del Crist. 4Già che se lü che 'l ven el predica un alter Gesü che èmm minga predicaa, o vialter ricevii un alter spirit che avii minga ricevüü, o un alter vangel che avii minga acetaa, bén supurtii.
Locomotiva RhB Ge 6/6 I
Storia
La prima l'è retirada in del 1974, per un incident, ma sgiamò del 1958 i Ge 6/6 II hann tacad a toeu via spazzi a la locomotiva e i Ge 4/4 II hann relegad i cocodrill a servizzi semper men important e in del 1984 domà ses eren in servizzi: quater inn poeu stad metud in mostra in di musee o stazzion, menter do fonzionen.
Strada statal 583 Lariana
La  a l'è 'na strada statal d'Italia de proprietà de ANAS ma gestida di province, che la conliga Com e Lech a travers del Triangol Larian.
Segunda Curinz Capitel Vündes
Capitel Vündes
5Già che me cunsideri de avè mancaa nagott di apostul scèff. 6Ma se anca sun un rüstegh in de la parola, ma no in de la cugnussénza, ma l'èmm faa cugnussüü a vialter in d'ogni roba, in de tüsscoss.<Br /> 7O huu faa un pecaa, fasendum ümil, perchè vialter siuv alzaa sü, perchè v'huu predicaa 'l vangel de Diu a vialter gratis? 8Huu grataa alter gés ricevend paga per el voster ministéri, 9e quand sun staa cun vialter e gh'avevi besogn, sun minga staa un pés de nissün: già che i fradèj che hinn vegnüü de Macedonia hann furnii al mè besogn, e me sun tegnii de vèssuv pesant in de tüsscoss, e me tegnaruu. 10L'è la veritaa del Crist in de mì che chèst vant el sarà minga rustaa in de mì intra i regiún de l'Acaia. 11Perchè? Perchè mì te vöri minga bén? Diu el sa.
Arèla
right|250px|thumb| [[Bèrghem: i arèle d'ü sofét del prensépe del méla e nöf, s'vèt ach la traf co i ciócc e 'l fil de fèr]] right|250px|thumb| Bèrghem: ü sofét con ü tòch sènsa arèle 'ndó che s'vèt i traf right|250px|thumb|Arèle in del mür de öna cà de la Al Gardéna.
Segunda Curinz Capitel Vündes
Capitel Vündes
12E chèll che fuu, el faruu anmò, per tö via l'upurtünitaa de quij che vören un'upurtünitaa, perchè de chèll che vanten sien truaa cumpagn de nümm. 13Già che i taj personn hinn fals apostuj, laurant d'imbröj mascraa d'apostuj de Crist. 14E l'è minga meravèja: già che Satana medemm el se mascra d'un angiul de lüs. 15Dunca, l'è no una granda roba che se anca i sò servant se mascren de servant de giüstizia: de quij la fin la sarà segund i lur oper.
Slezské Rudoltice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Moravia-Slesia e del distret de Bruntál.
Segunda Curinz Capitel Vündes
Capitel Vündes
16De növ mì disi, nissün el duarìa pensàmm un matt; ma anca se defàtt de sì, riceviim cuma un matt, perchè anca mì me vanti un puu. 17Chèll che disi cun chèst cunfidénza del vant, disi no segund el Signúr ma cuma in de luchéza. 18Degià che tant se vanten segund la carna, anca mì me vantaruu. 19Già che cuntentamént supurtii i matt intanta che sii savi: 20già che 'l supurtii se quajdün el ve fa s'ciav, se quajdün el ve maja, se quajdün el ve ciapa, se quajdün el se leva sü, se quajdün el ve culpi in de fàcia. 21Cun vergogna disi, cuma sèmm staa dèbuj.
Locomotiva RhB Ge 6/6 I
Carateristeghe
Compagne a nivell estetich di Cocodrill di Ferrovie Federai Svizzere, pensade per la Ferrovia del Gotard, inn fad de do toch articolad cont un Jackshaft: ogni toch el gh'ha un motor cghe l'è tacad ai alter roeude con di bielle.
Pedopornografia
La pedopornografia a l'è quella forma de pornografia che la gh'ha dent di fiolit o di sgent sota de l'età del consens o de la magior età, a segonda de la giurisdizzion. A l'è proibida in la pupart del mond e gh'è anca di Pajes che vieten anca domà i dissegn a tema.
Segunda Curinz Capitel Vündes
Capitel Vündes
E chèll in del qual quajdün el vulza, disi in de luchéza, vulzi anca mì: 22Hinn Ebree? Anca mì! Hinn Israelitt? Anca mì! Hinn de la raza d'Abraham? Anca mì! 23Hinn minister del Crist? Disi cuma föra de sé, mì sun püssee: in de travaj tant püssee, in di presún tant püssee, in di bott tant püssee, e vesìn a la mort despess. 24Cinch völt huu ricevüü di Giüdee i quaranta mén vün, 25culpii cun bastún trè völt, lapidaa vöna völta, naufragaa trè völt, huu passa un dì e una nocc in del fund del mar; 26cun viagg despess, cun perìcuj di fiümm, perìcuj di lader, perìcuj de la mia gént, perìcuj di naziún, perìcuj in de la citaa, perìcuj in del desèrt, perìcuj sül mar, perìcuj di fals fradèj, 27cun travaj e struzi, in del perd al sögn despess, in de famm e séd, in de digiún despess, in del fregg e del biutìn: 28ultra a chèstcoss, el pés sü mì ogni dì, la preucüpaziún per tücc i gés. 29Chi l'è dèbul e mì sun no dèbul? Chi el ricev scandul, e mì sun minga brüsant cun l'ira?<Br /> 30Se l'è necessari che me vanti di coss de la mia debuléza, me vantaruu. 31El Diu e Pader del noster Signúr Gesü, che l'è benedii per semper, el sa che busardi no. 32A Damasch, l'etnarch del rè Areta el fava la vardia a la citaa di Damascenn per ciapàmm, 33e travèrs una fenestra in d'una cavagna sun staa sbassaa per el mür e sun scapaa di sò man.
Grafgnana
Grafgnàna (Graffignana in Italian) l'è un cumün d'el center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 0 abitant (dàto del  ).
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Grafgnana l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Arèla
L’arèla, ciamàda isé in töta la Lumbardéa e ach in Vèneto, (arèla a Verùna e arèa a Venésia), l’è öna canèta de làca o de stagn che öna ólta secàda l’ìa dovràda de spès, almànch ‘nfìna a la metà del sécol XX, suradetöt per fà i sofécc in di cà e sofécc de arèle i è ciamàcc ach sofécc a la venesiàna.
Al prensépe del méla e nöf (1900) i arèle i vengnìa tacàde sóta i traf de lègn con di ciócc e del fil de fér, tra de lùre i éra ligàde e tegnìde destacàde öna de l’ótra con dò córde 'ntresàde fàcie sö co i fòie di canète de stagn, chèste córde i se ‘nturciàa tra de lure e i passàa sùra - sota i arèle.
Chèst insèma de arèle ‘l vegnìa rebocàt co la mólta che la se ‘nfilàa 'mpó dét tra i arèle e 'mpó la restàa tacàda vià sotà i arèle, ndóe 'l restàa méno d'ü dit de mólta tacàt vià bèl frànch a i arèle. A la fì la mólta la egnìa lisciàda, pitüràda e ach decoràda e ‘l sofét l’éra bèl e che prónt.
In Val Gardena i arèle i è stàcie dovràde per fà l'intònech di faciàde di cà, ligàde tra de lure con dò córde fàcie co i fòie di canète de stagn e pò francàde al mür con di ciócc e del fil de fér, in de la stèsa manéra schigàda de fà i sofécc.
Szentborbás
a l'è un comun del Distret de Barcs, cont una popolazzion de abitant.
Pleystein
Pleystein l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alt Palatinato. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Neustadt an der Waldnaab. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 36.10 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Pleystein la se tróa a 'na altèsa de 548 méter sura 'l leèl del mar.
Palma Campania
Palma Campania l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 14.485 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 724 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbonara di Nola, Domicella (AV), Lauro (AV), Liveri, Nola, Poggiomarino, San Gennaro Vesuviano, San Giuseppe Vesuviano, Sarno (SA), Striano.
Bovernier
Bovernier a l'è un cumün svizzer del distret de Martigny, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.9 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Bovernier al se tröva a una altitüden de 613 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Martigny, Martigny-Combe, Orsières, Sembrancher, Vollèges.
Bréau-et-Salagosse
Bréau-et-Salagosse l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Vigan, del circondàre (arrondissement) de Vigan e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Slavkov pod Hostýnem
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Zlín e del distret de Kroměříž.
Bréau-et-Salagosse
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 24.69 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 264 méter a 'na altèsa màsima de 1402 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Bréau-et-Salagosse l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Castascegna
Castascegna (Castasegna in italian, parnonziaa [kasta'zeːɲa]; Castasengen in todesch istoregh) l'è ona frazion de Bregaja, in di Grison.
Divina Cumedia
La Divina Cumedia, cugnussüda anca cunt el nomm de Cumedia, nös che cunt el nomm uriginal in talian Divina Commedia, a l'è un puema del Dant Ligher, scrivüü in terzin incadenaa de vers endecasilab, in lengua vulgar fiurentina. Cumpusüda per i critegh in tra el 1304 e 'l 1321, agn del so esili in Lünigiana e Rumagna, la Cumedia l'è l'övra püssee famusa del Dant, e anca vöna di püssee impurtant testimunianz de la civiltà de l'Età de Mezz; cugnussüda e stüdiada in tüt el mund, a l'è cunsiderada l'övra püssee granda de la literadüra de tücc i temp.
El puema a l'è spartii in tre part, ciamaa cantegh (Infern, Pürgatori e Paradis), ognedüna cumpusüda de 33 cant (föra che l'Infern, ch'al gh'ha dent un olter cant pruemial). El pueta al cünta sö de un viagg imaginari, var a dì de un Itinerarium Mentis in Deum, a travers i tre regn ültrateren che le purtarà fin a la visiun de la Trinità. La so rapresentaziun imaginaria e alegorega de la vita apus la mort cristian a l'è un punt cülminant de la visiun  medieval del munt che la s'è desvelüpada in la Cesa catolega.
L'övra la gh'ha avüü sübit un grand sücess, e l'ha tö part in manera determinanta al prucess de assestament del dialett tuscan 'me lengua taliana. El test, che a s gh'ha no l'autograf, a l'è staa defatt cupiaa sin di primissem agn de la difüsiun, e fin al riv de la pressa, in d'un vast nümer de manuscritt. In de l'istess temp, la s'è spantegada la pratega de la ciösa e del cument (i se cünten breegh 60 cumencc e in tra i 100.000 e i 100.000 pagin), in möd de dàggh vita a una tradiziun de letür e stüdi dantesch mai mucada: a s'parla inscì de secular cument. La vastedà de i testimunianz manuscritt de la Cumedia l'ha determinaa un'ugetiva dificultà in la definiziun del test critegh. Incö a gh'hemm un'ediziun de riferiment fada sö del Giorgio Petrocchi. Püssee de recent do devers ediziun critegh i henn staa cüraa de l'Antonio Lanza e 'l Federico Sanguineti.
La Cumedia, pür cunt el nà inanz de tancc di möd carateristegh de la literadüra e del stil medieval (ispiraziun religiusa, l'orden mural, lenguagg e stil fundaa in sö la perceziun visiva e imediada di robb), a l'è prufundament növatura, perchè, cumè a l'è staa cataa föra debun in di stüdi de l'Erich Auerbach, la gh'ha la tendenza a una rapresentaziun vasta e dramatega de la realtà. A l'è vöna di letür ubligaa del sistema scörastegh talian.
A l'è interessant vidé 'me tüt i olter cantegh i muca cun la parola "stelle" (stell). ("E quindi uscimmo a riveder le stelle" - Infern; "Puro e disposto a salir a le stelle" - Pürgatori e "L'amor che move il sole e l'altre stelle" - Paradiso''). Interessanta anca la creaziun del Pueta de neulugism cume "insinuarsi", "inluiarsi", "inleiarsi".
Titul
Prubabilment el titul uriginal de l'övra l'è staa Commedia, o Comedìa, del grech κωμωδία komidìa, furmaa de kòme, borgh, e odé, canto; leteralment cant del borgh). A l'è defatt inscì che l'istess Dant ciama la so övra [Infern XVI, 128] (Infern XXI 2). A segütà elt itul de "divina" al gh'è staa daa del Boccaccio. In l ' Epistola (induve a l'è no segür ch'la sia del Dant) direta a Cangrand de la Scala, el Dant al cunferma el titul latin de l'övra: Incipit Comedia Dantis Alagherii, Florentini natione, non moribus.
Tradüziun in lumbard
El prim a pruvà a vultà un quai toch de la Divina Cumedia l'è staa el Carlu Porta, in tra i agn 1803 e 1805. La sua l'è stada una tradüziun libera, e dumà de un quai pass de l'Infernu: se trata de un'antulugia de episodi che van del prim cant (l'ünegh vultaa per intregh) a quel de set. Un quai ann püssee tardi (in del 1860), el sciur Francesch Candian l'ha faa una tradüziun növa, che però l'è limitada dumà a l'Infernu. In tra i tradüziun püssee muderni a pödum cüntà:
Hemmersheim
Hemmersheim l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Média Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Neustadt a.d.Aisch-Bad Windsheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 23.86 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Hemmersheim el se tróa a 'na altèsa de 295 méter sura 'l leèl del mar.
Pizz Gallegion
El Pizz Gallegion (parnonzia local: [pits gala'dʒuŋ]; Pizzo Galleggione o Pizz Gallagiun in Italian) l'è on mont di Alp Retegh. L'è volt 3.107 meter. La soa scima l'è spartida in tra i paes de Bregaja (Soeuj) in Svizzera e de Villa de Sciavenna in Italia. On tocch del mont el pertocca anca al paes de Castascegna.
Val Rivera
La Val Rivera (Valle Riviera in Italian; Reffier in todesch istoregh) l'è ona vall alpina che la se troeuva in di Alp Lepontinn.
Geografia
A l'è in del Canton Tesin, in Svizzera e l'è tutta traversada del fiumm Tesin. L'è la zona che la gh'ha a nord la Leventina e a sud Bellinzona e 'l Pian de Magadin. La scomincia là indè che 'l Tesin el se mes'cia cont el Brenn (che 'l riva giò de la Val de Bregn) e la finiss indè che 'l fiumm el toeu sù anca i aqui de la Moesa. In sù la riva orografega de manzina, i montagn le separen de la Val Ponteron e de la Calanca. I montagn pussee important a hinn el Torron d'Oeurz (2.948 meter) e 'l Pizz de Clar o Visagn (2.727 meter). In sù la riva de dritta inveci i montagn i le separen de la Val Verzasca e de la Val d'Ambra. I mont pussee volt a hinn el Ponton Ninagn (2.930 meter) e la Scima de l'Omm (2.390 meter). Tra i vai minor pussee important a regordom la Val d'Osogna e la Val de Lodrin.
Comun de la vall
De nord a sud, i paes de la vall a hinn:
La Scheulte
La Scheulte (en tudesch: Schelten) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.61 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Schelten al se tröva a una altitüden de 746 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Mervelier, Vermes (JU), Aedermannsdorf (SO), Beinwil (SO).
Cormons
Cormons (en furlà: Cormons; en todèsch: Kremaun o Gremaun; en slovéno: Krmin) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Gorisia. El g'ha presapóch 7.473 abitàncc, 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 220 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capriva del Friuli, Chiopris-Viscone (UD), Corno di Rosazzo (UD), Dolegna del Collio, Mariano del Friuli, Medea, Moraro, San Floriano del Collio, San Giovanni al Natisone (UD).
Lazinov
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Blansko.
Rauchwart
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Černý Most (metropolitana de Praga)
Černý Most  a l'è 'na stazion de la Linia B de la metropolitana de Praga.
Servizzi
Biliettaria
Meilen
Meilen a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.93 km² e in del al gh'eva una popolazion de 0 abitant.
Černý Most (metropolitana de Praga)
Interscambi
Fermada de l'autobus
Meilen
El cumün de Meilen al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Egg, Herrliberg, Horgen, Oberrieden, Uetikon am See, Wädenswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.