cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sguizzer Todesch
El desvelüp istoregh del Sgüissertudesch
Al didincö cunt el cress di mass media e cunt la gent che la fa sanmartin pütost despess in paragun al secul passaa, i dialet, süratüt in di center ürban, vegnen inflüensaa semper püssee de la lengua tudesca standard (Hochdeutsch) e de l'ingles. Inscí ij "anglicism" infiltraa in de la lengua tudesca standard, al didincö, se senten anch in di parlad elvetegh, e alura inscambi de l'aleman "Äxgüsi" (pr: "èchscüsi") la gent, suratüt i giuen, l'ha tacaa sü a dì "sori" (ciapaa de l'ingles "sorry"), e pö "schoppe" (ciapaa de l'ingles "shop") u anca "iichauffe" (ciapaa del tudesch standard "einkaufen"), inscambi de "Komissione mache" u "poschte". L'inflüss del tudesch standard l'è minga dumà limitaa al vucabulari, ma bensí anch a la gramatega e perfinn a la parnunsia.
El dialet de Samignun
El dialet de Samignun in Engadina, inscambi, 'l pertuca minga a la fameja di dialet Alemàn, ma bensí a'l Tirules, ciuè a'l Bavares.
Dryopteris
El Dryopteris, a l’è on géner di piant de la famiglia di driopterodàcei, de la sòtt-famiglia di driopteròidi, second la classificazión del Pteridophyte Phylogeny Group, on grupp di botànich che l’hà classifica in del 2016. Quèll géner chì el tira denter di fìres che i sò nòmm comùn hinn fìres de legn, fìres mas’c o fìres a scud. A gh’è pressappòch 300-400 speci in quèll géner chì. Quèj speci chì hinn spantegàa in Asia, America, Euròpa, Africa e in di ìsol Pacìfich, con la diversità maggiora in del’Asia orientàl. Tanti di speci gh’hànn di portinèst robùst e rampegant che formen ona coròna, cont on anèll di frasch compagn d’on vas. I sòri hinn redónd, cont on indusio a forma de scud (peltàa). La gamba de la foeuja la gh’hà su di basèj ‘me la fudèss ‘na scala.
L’ibridazion e la pòliploidia hinn di fenòmen comùn de quèl gener chì, e gh’en tanti speci che s’hinn formàa per via de quèj procèss chì. I speci di fìres del nòrd America gh’hànn fàa capì ai ricercadór che gh’eren di relazión strècc tra tanti speci di Dryopteris, e quèst l’è on esempi de speciazion travèrs l’ibridazion allopòliplòida.
Stat
On Stat l'è on'entità politega che la governa e la gh'ha el poder sovran su on territori. El gh'ha trii element caratteristegh:
Dryopteris
Ecologia
I speci del genér Dryopteris hinn on mangià per i fantasma d’ona quàj specie de lepidòpter per esempi la Batrachedra sophroniella (che la mangia domà la Dryopteris Cyatheoides) e ‘l Sthenopiseauratus.
Stat
On Stat pò vess sovran o part de ona federazion, e donca 'l se ciama Stat federaa. Per esempi, la Svìzzera l'è on Stat, e 'l Canton Tisin l'è on Stat federaa de la Svizzera. Per la Convenzion de Montego Bay, l'esistenza de on Stat l'è mia determinada dal sò recognossiment internazional, anca se on Stat minga recognosuu el pò avègh di difficoltà in l'access ai mercaa e in di relazion diplomatich.
Dryopteris
Cultivazion e usanz
Tanti speci de Dryopteris hinn dopràa assosènn ‘me di piant ornamentàl in di giardìn, soratùtt la  Dryopteris affinis, la Dryopteris erythrosora,  e la Dryopteris filix-mas, cont on mucc de cultivar.
La Dryopteris filix-mas l’è stada doprada ind la pupart de la stòria di òmen ‘me bon de desfescià i vèrmen e l’era l’ùnega fìres indicada ind la farmacopea di Stat Unii. A gh’è l’usanza de tradizión in Scandinavia de doprala contra de l’infestazion di ragn ross (Dermanyssus gallinae).
Tébar
a l'è un comun de la provincia de Cuenca, cont una popolazzion de abitant.
Resg
Resg (anca Regg, enfina al secol XIX Resg de Lombardia; Rèz in emilian, Reggio nell'Emilia in italian, despess semplificad en Reggio Emilia) l'è na cità italiana de l'Emilia-Romagna, che la gh'ha presapoch 141 383 abitancc. El territori del comun de Resg l'ocupa na superfìss de 231 km², per na densità de popolazzion de 612 ab./km². L'è colocada su de la Via Emilia e l'è 'l cap-lœugh de la provincia cont el nom compagn. L'è ciamada apò a la "Cità del Tricolor" perchè la bandera de l'Italia l'è stada, par la prœuma vœulta, monstrada in chesta cità chì ai 7 de sgener del 1797.
thumb|left|200px|l'Obelisch de Resg. El comun de Resg el confìna cont i comun de Albinea, Bagnœul, Bibian, Cadelbosch, Campesen, Casalgrand, Cavriag h, Coregg, Montecc, Quater Castej, Rubera, San Martin in Ri, Sant Ilari e Scandian.
Malans (GR)
-
Malans a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch abitant e una süperfiss de 11.40 km², e al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar.
El cumün de Malans a l'è tacaa ai cumün de Igis, Jenins, Maienfeld, Seewis im Prättigau, Valzeina.
Storia
miniatura|verticale|La gesa del paes Malans l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de in villa Mellanze.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Wiesenttal
Wiesenttal l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Forchheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 45.90 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Wiesenttal el se tróa a 'na altèsa de 310 méter sura 'l leèl del mar.
Bundesstraße 405
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Saarland.
Fraga (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Hartberg
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Bagnols-en-Forêt
Bagnols-en-Forêt l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Fréjus, del circondàre (arrondissement) de Draguignan e del dipartimènt del Var. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 42.9 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 56 méter a 'na altèsa màsima de 561 méter s.l.m.
Saint-Hilaire-Cusson-la-Valmitte
Saint-Hilaire-Cusson-la-Valmitte l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Saint-Bonnet-le-Château, del circondàre (arrondissement) de Montbrison e del dipartimènt de la Loira.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 18.31 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 640 méter a 'na altèsa màsima de 977 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Hilaire-Cusson-la-Valmitte l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riocabado
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Strada de prima class 47
La  a l'è una strada de prima class de la Cechia longa 85.96 km. La conliga Přerov.
Kitzbühel (distret)
Cità e cümü
thumb|right|300px|Cümü del distrèt de Kitzbühel
El distrèt de Kitzbühel el g'ha 20 cümü, dei quài Kitzbühel el g'ha statùto de cità (Stadtgemeinde) e 'l fà de capolöch de distrèt. Fieberbrunn, Hopfgarten im Brixental e St. Johann in Tirol i g'ha statuto de cità mercàt (Marktgemeinde). El dàto 'ntra le parèntezi l'è 'l nömer de abitàncc (agiurnàt al ):
Enda Kenny
L' Enda Kenny (Éanna Ó Coinnigh in irlandes; Castlebar, 24 de april del 1951) a l'è on politegh irlandes. Fioeu d'on deputaa, a l'è entraa in parlament in del 1975. In del 1994-1997 l'è staa minister del torism. In del 2002 a l'è vegnuu el capp del sò partii, el Fine Gael (centrodestra). Dopo i bon sucess elettorai del 2007, in del 2011 a l'è staa bon de fà vegnì el Fine Gael el primm partii del sò paes. In de l'istess agn a l'è deventaa primm minister (Taoiseach), cont ona coalizion insemma ai laburista.
Per fare certe cose...
Per fare certe cose... (in debito formativo con Enzo Jannacci) l'è l'album quell di quatter del grupp milanes Teka-P, sortii foeura in del 2013. L'album l'è la registrazzion de on concert (Sest San Gioann, 29 de giugn del 2013) dedicaa a l'Enzo Jannacci, mort on quai mes prima. De fatti tutt i canzon del disch hinn di cover del Jannacci (soratutt del period 1964-1980).
Venafro
Venafro l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Isernia. El g'ha presapóch 11.083 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 246 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capriati a Volturno (CE), Ciorlano (CE), Conca Casale, Mignano Monte Lungo (CE), Pozzilli, San Pietro Infine (CE), San Vittore del Lazio (FR), Sesto Campano.
Naziun senza stat
Una naziun senza stat a l'è un termin pulitegh per grüp di omen che hinn una naziun ma che gh'hann minga un sò stat. Ma degià che gh'en è minga de criteri ugetiv per dì 'sa l'è una naziun, naziun senza stat a l'è un termin cuntruversi. De solet 'l'a dupren i muiment che vören la secessiun d'un alter stat püssee grand. De spess, i secessiunista veden el stat püssee grand 'me una furma de imperi e i sò regul un Imperialism.
Un esempi cugnussüü de naziun senza stat a l'è quela di Curd, che gh'hann minga un sò paes deperlur, ma hinn dividüü intra la Türchia, l'Iraq, Iran, e la Siria. A bun cünt, degià che la gh'è minga 'na definiziun ünega de cossa l'è che la sia 'na naziun, la gh'è minga 'na sicurezza in sui naziun senza stat: I püssee famus e recugnussüü a hinn, ultra ai giamò citaa Curd, el Tibet, la Cecenia, la Scozia, el Galles, el Paes Basch e la Catalugna.
Republica di Tre Piev
La Republica di Tre Piev (italian: Repubblica delle Tre Pievi; romanc: Trai Plaivs; todesch: Drei Pleven) a l'è staa on territori semi-indipendent de la Lombardia, in su la riva del Lagh de Comm.
Storia
L'è nassuda intorna al 1183 dopo de la Pas de Costanza, e l'ha mantegnuu la soa utonomia respett al Ducaa de Milan per on bell poo de secoi. La citaa pussee importanta l'era Gravedona, per la soa antighitaa e per el fatto de vess in su la Veggia Strada Regina, che de Comm la passava el Pass del Spluga e la rivava a Coeuira. L'utonomia di Tre Piev la finiss in del secol XV: in del 1512 riva i Grison, che ciappen el controll de la zona, e le conserven fina al 1524. In del 1525 el condottier milanes Gioann Giacom Medegh (ditt el Medeghin) el conquista la zona e 'l la fa vegnì el sò feud personal. El Medeghin (leaa con Milan e i Spagnoeu) e i Grison (leaa di Frances) combattarann fina al 1532, in quei che hinn cognossuu 'me i "guerr de Muss". La segonda guerra de Muss (1531-1532) l'è vengiuda di Grison, ma el trattaa de pas el ghe imponn de zed i Tre Piev al Ducaa de Milan, che in del 1535 (quand che 'l moeur el Francesch II Sforza) el finiss in di man del Regn de Spagna. De quell moment, i Tre Piev ghe vann adree a la storia de Comm e de Milan.
El territori
El territori de la republica a l'era quell di tre piev de Dongh, Gravedona e Soregh:
Scambi de ciav Diffie-Hellman
El scambi de ciav Diffie-Hellman a l'è on sistema de crittografia asimmetrega che 'l permett de scambiàss ona ciav de crittografia simmetrica in manera segura in su 'n canal de comunicazion ch'a l'è insegur. A l'è staa progettaa in del 1976 dai Whitfield Diffie e Martin Hellman cont el jutt del Ralph Merkle.
Fonzionament
L'implementazion pussee fazil la preved che 'l se considera on generator g di intregh del numer p, cont p numer primm.
Donca lu el calcola KA= Ba mod p e l'alter KB = Ab mod p. El resultaa a l'è istess, e donca el sarà la ciav de cifratura.
On attaccant el pò anca intercettà la comunicazion, ma cont i dacc a disposizion rivà a la ciav a l'è no computazionalment convenient e ghe voeuren di temp assee volt.
Sicurezza
La sicurezza del protocoll a l'è fondada in sul fatt che l'operazion inversa a quella fada, ossia el logaritm discrett, a l'è sostanzialment impossibil de resoeulv cont i computer de incoeu, e l'informatega quantistega, che in teoria la può violà el sistema, a l'è no inscì avanzada de fàll.
Schema de attacch
Ciarament el gh'ha de vess gramm de calcolà i ciav privaa, comé l'è incoeu.
Zèner (biologìa)
En sistemàtica, el zèner l'è 'n ranch tasonòmich che 'l reönés en sèrto nömer de spéci che g'ha 'n cümü 'n ensèma de caràter che se 'nsömèa. El zèner l'è 'l sèst ranch principàl de la sistemàtica clàsica de le spéci vivènte.
L'è 'na nusiù astràta e bastànsa 'ntüitìva, che l'ìa zamò 'n üzo endèle lèndue corènte prìma de éser adotàda endèla terminulugìa scentìfica. Isé, 'n botànica, zamò de la alta antichità se sèmper recunusìt la prezènsa de caràter en cümü 'ntra le rùer, ma s'è apò sèmper recunusìt la diferènsa 'ntra chèle de mut (Quercus pubescens) e chèle piö gròse de pianüra (Quercus robur).
Ogna spéce vivènta (apò a chèle estìnte, anemài, piànte, fóns, batéri...) l'è asegnàda a 'n zèner, segónt el schéma de la nomencladüra binomiàla, intruducìda del Carl von Linné.
Per ezèmpe, el Pinguìno imperadùr (nom scentìfich: Aptenodytes forsteri) e 'l pinguìno reàl (Aptenodytes patagonica) i aparté töcc dù al zèner Aptenodytes.
El nòm asegnàt ai zèner l'è 'n nòm latì (o ritignìt tal) al nominatìf singolàr (o tratàt come tal). La prìma lètera del nòm del zèner se la scrìf sèmper en maiùscol. La g'ha de éser scriìda col alfabéto latì (sènsa acènti e diacrìtich).
Sèrte disciplìne, come per ezèmpe la miculugìa e la botànica, le amèt dei ragrupamèncc intermédi 'ntra 'l ranch de zèner e chèl de spéce, come per ezèmpe el sota-zèner, la sesiù, la sóta-sesiù e la tribù o stìrpa'.
Teorema de Lagrange
El teorema del Langrange el dis che in di fonzion reai el gh'è in del grafich almen on pont in che la tangent del grafich a l'è pari a la secant che la passa per i estremm.
Chamrousse
Chamrousse l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Domène et Vizille, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
Doňov
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
Chamrousse
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 13 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1384 méter a 'na altèsa màsima de 2448 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Chamrousse l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Zsira
a l'è un comun del Distret de Sopron, cont una popolazzion de abitant.
Mikhail Varshavski
El Mikhail Varshavski, D.O. (in russ Михаил Варшавский, Saransk, 12 de november 1989) a l'è un medegh e celebrità de l'internet american de origin russa. Medegh de familia, l'è deventad viral quand che 'l so cunt in su l'Instagram l'è stad manzonad in del 2015 in tra i dotor i pussee sexy che ghe sien e l'ha donca tacad a doperà el so cunt per fà divulgazzion in su la salut e in su la scenza e del 2018 el gh'ha un canal YouTube, incoeu el so mezz pussee doperad.
Stazion de Terzigno (Circumvesuviana)
La Stazion de Terzigno a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de.
Moviment
La stazion a l'è servida di servizzi regionai de la Circumvesuviana, esercitaa de l'Ente Autonomo Volturno.
Pavel Durov
L'è staa per agn a Turin, indova el pader l'era impegaa e l'ha faa la scoeura elementar in Italia per poeu andà ai medij in Russia.
El di del sò anniversari quell de 27 l'ha donaa 1 milion a la Wikimedia Foundation.
Donec'k
(Doneck in russ) a l'è un comun de l'Ucraina, capital de l'Oblast de Donec'k
Del 2014, a causa di event de la guerra in Donbass, a l'è la capital de la Republega Popolar de Dokec'k, Stat filoruss.
Faidherbe - Chaligny (metropolitana de Paris)
a l'è una stazzion de la linia 8 de la metropolitana de Paris, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
A ramengo
A ramengo l'è 'l terz disch del grupp milanes Teka-P, sortii in del 2012. L'album el gh'ha dent on bon numer de canzon originai, cantaa soratutt in lombard.
Element del period 4
I elemeent chímich del períut 4 de la taula periòdica a inn quii del quaart riich de la taula.
{| align="center" style="text-align:center; width:80%;"
Guron
Guron (Gurone) l'è ona frazion del comun varesott de Malnaa. El paes el se troeuva a vott chilometer e mezz a sud del center comunal e 'l varda a la Vall Olona. El confina cont el comun de Vedan (pussee precisament, con la soa frazion Fontanell) e con quell de Vares (frazion de Bizzozer).
Fétigny
Fétigny a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.08 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Fétigny al se tröva a una altitüden de 458 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cugy, Granges-près-Marnand (VD), Ménières, Payerne (VD), Trey (VD).
Ólafur Ragnar Grímsson
Ólafur Ragnar Grímsson (Ísafjörður, 14 de magg del 1943) a l'è on politegh islandes. Giamò member del parlament e minister di Finanz, a l'è 'l president del sò paes a partì del 1996-2016. A l'è staa re-eleggiuu alter tre voeult.
Matee Capitel Düü
Capitel Düü
1 Quand che 'l Jesüss l'è nassüü a Betlèm in Giüdeja ai temp del re Heròd, scultee, hinn riaa a Gerüsalèm, de la tera de levant, di omen sagg ch'hann dii: 2 indua l'è che l'è l'apena nassüü re di Giüdee? Nüjolter em vedüü la sua cumèta in la nosta tera e sem gnüü chi ad aduràl.
Stazzion de Berlin-Lichterfelde Est
La  a l'è 'na stazzion ferroviaria de la Germania, in la zona de Berlin.
Matee Capitel Düü
Capitel Düü
3 Quand che 'l re Heròd l'ha sentüü inscí, 'l gh'è gnüda na gran pagüra e insema a lü la s'è strimida tüta la citaa de Gerüsalèm, 4 e alura l'ha mandaa a ciamà tüc i prevet e i scribàn de la citaa e 'l gh'ha ciamaa indua l'è che l'è nassüü 'l Crist. 5 E lur gh'hann dii: in Betlèm in Giüdeja; perchè inscí l'è staa scriüü del prufeta: 6 "E ti, Betlèm in Giüdeja, la püssee misera di citaa de la Giüdeja ti te seet propi no, perchè de ti 'l nassaraa 'l prinzep che 'l regnaraa in sü 'l me popul. "
Stazzion de Berlin-Lichterfelde Est
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni de la S-Bahn de Berlin.
Matee Capitel Düü
Capitel Düü
7 Alura 'l re Heròd l'haa ciamaa de scundun ij omen sagg e 'l gh'ha ciamaa quandè che la cumeta l'eva parüda, 8 e pö 'l gh'ha dii: vee, vee un puu a Betlèm e trueem chel bebè chi che pö quand che l'ii truaa me ciamee mi inscí che poda gnì ad aduràl anca mi. 9 Apena sentüü i parol del re Heròd i omen sagg hann ciapaa sü e hinn andaa a Betlèm. E alura, scultee ben, la cumèta che lur even giamò vedüü in la sua tera, l'è parüda ancamò denanz a lur e l'è andada inanaz finn che l'è riada in del sit indua gh'eva 'l bebè. 10 Quand che pö hann vedüü la cumèta fermass in sü la cà indua gh'eva 'l bebè, hinn staa tücc cuntent 11 e hinn andaa dent e li hann vedüü 'l bebè cunt la sua mama Maria; e alura s'hinn sbatüü giò in tera ai so pee e hann tacaa sü a usanàl. Pö hann dervii i so cadó e gh'hann regalaa Or, inzens e mira.
12 Pö 'l Signur 'l gh'haa dii inscí, in d'un insogn, de andagh no indree del re Heròd, e alura hann müdaa straa e hinn andaa serüch in la sua tera a levant. 13 Quand che i trii sagg hinn andaa via, al Giüsèp, in d'un insogn, gh'è parüü l'angiul del Signur che'l gh'ha dii: "volzes sü, fà sü i valis, tö sü 'l to Bebè e la sua Mama, scapa via in Egit e resta linscí finn che te'l disi mi; perchè 'l re herod l'è dree a sercà 'l Bebè inscí de fàl föra." 14 E inscí 'l Giüsèp 'l s'è volzaa sü, l'ha ciapaa sü 'l Bebè e la sua Mama e l'è scapaa via in Egit 15 indua 'l gh'è restaa finn a la mort del re Herod, inscí che l'è sücedüü quel che 'l Signur l'eva nünziaa per boca di prufeta: "Mi huu ciamaa 'l me Bagaj de l'Egit. "
16 Quand che 'l re Herod l'è gnüü a saè che i trii sagg l'even faa sü, el s'è inrabii cumpagn d'un cann rabius e l'ha menaa i so omen a fà föra tücc i bebè che gh'even manch de düü agn. 17 Inscí a l'è sücedüü quel l'eva dii 'l prufeta Geremija: 18 "A Rama 'l s'è sentüü un gran crià e di gran lüciad; la Rahel la caragnava per i so bebè e l'eva tüta desperada. "
19 Quand che però 'l re Herod l'è murüü, l'angiul del Signur 'l gh'è parüü al Giüsèp in d'un insogn e'l gh'ha dii: 20 "Volzes sü, fà sü i valis, tö sü 'l to Bebè e la sua Mama, e va in la tera d'Israel; quij che vureven vedè 'l Bebè mort, hinn murüü lur medèm." 21 E alura lü 'l s'è volzaa sü, l'ha faa sü i valis, l'ha ciapaa 'l Bebè e la sua Mama, e l'è andaa insema a lur in la tera d'Israel. 22 Però quand che'l Giüsèp l'haa sentüü che adess el re in Giüdeja l'eva l'Archelee, el bagaj del re Herod, 'l gh'è 'gnüda na gran pagüra e gh'è minga vürsüü andà in Giüdeja. E alura, in d'un insogn, el Signur 'l gh'ha dii inscí 23 de andà in Galileja indua l'ha vivüü insema a la sua fameja in d'un paes ciamaa Nazzarét, inscí che l'è sücedüü quel ch'even dii i prufeta: Lü 'l saraa de Nazzarèt.
Uclés
a l'è un comun de la provincia de Cuenca, cont una popolazzion de abitant.
Lorch (DE-BW)
Lorch l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ostalbkreis. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 34.28 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Lorch la se tróa a 'na altèsa de 288 méter sura 'l leèl del mar.
Luchsingen
Luchsingen a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.76 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
Altikon
Altikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.68 km² e in del al gh'eva una popolazion de 0 abitant.
Luchsingen
El cumün de Luchsingen al se tröva a una altitüden de 572 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Betschwanden, Braunwald, Elm, Glaruna, Haslen, Leuggelbach, Muotathal (SZ), Nidfurn, Schwanden.
Storia
Luchsingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1274 col nom de Luchsingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Altikon
El cumün de Altikon al se tröva a una altitüden de 393 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dinhard, Ellikon an der Thur, Neunforn (TG), Rickenbach, Thalheim an der Thur, Uesslingen-Buch (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia
Altikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1277 col nom de Altlincon.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Arch del Sempion
miniatura|drita L'Arch del Sempion (in italian Arco della Pace) l'è on arch trionfal de Milan, dedicaa al Congress de Vienna. L'è vun di monument neoclassegh pussee important de Milan.
A l'è staa faa su in tra el 1809, durant del period napoleonich, e 'l 1838, cont ona sfarzosa cerimonia con l'Imperator Ferdinand I d'Austria e dedicaa a la noeuva pas in tra i nazion europee trovada in del Congress de Vienna.
Lužany (Jičín)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam
Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam l'è stacc ol mòto di Cavaliér Templàr e l'è öna fràze de latì che la öl dì Mia a nóter Signùr, mia a nóter, ma al tò nòm dàga glòria e i Cavaliér Templàr i 'l l'à ciapàda da la Bìbia, dal lìber di Salmi, sàlmo 113.
Dryopteris erythrosora
La Dryopteris erythrosora, anca conossuda ‘me fìres d’autun o fìres a scud giapponesa, a l’è ona specie di fìres de la famiglia di Dryopteridacei, a l’è ona pianta originaria de l’Asia orientàl de la Cina al Giappon del sud, che la cress a l'lombrìa piena de lus in sui montisèj o in sui collìnn.
Etimologia
El nòmm botanich erythrosora el ven del grèch antigh, e ‘l voeur dì "che ‘l gh’hà di recipient de spòr ross", che ‘l se rifer’ss al colór di struttur che gh’hànn denter i di spòr.
Descrizion
A l’è semi-sempreverda, i foeuja|foeuj gh’hànn on colór compagn del ramm quand che hinn gióvin, ma hinn verd scur quand che hinn madùr.
Coltivazión
La Dryopteris erythrosora l’è bona de soportà on soeul anca pussée succ de tanti alter fires, anca se la cress mèj in di soeul ùmed e ricch de sostanza orgànica, cont on pH infra el 6.1 e ‘l  7.5, espòsta al sol de la matina o de la bassa, ma minag a quèll del mesdì. La poò crèss in di zònn de rusteghèzza USDA infra la 5 e la 11. N’hinn stàa cattàa foeura tanti cultivar come la 'Prolifica' e la 'Viridosora'. La propagazión la ven tirada innanz per division in primavera, travèrs la separazión di corònn piscinìnn de quèj pussée gròss, oppùr pèr mèzz di spòr. Ancabén minga tròpp despèss, La ven coltivada ‘me ‘na pianta ornamentàl e in di giardìn grazie ai sò cambiament del colór del fojàmm del ross al verd scur.
Haunsheim
Haunsheim l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Dillingen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 17.79 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Haunsheim el se tróa a 'na altèsa de 445 méter sura 'l leèl del mar.
Gistaín
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Fons (FR-07)
Fons l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Aubenas, del circondàre (arrondissement) de Largentière e del dipartimènt de l'Ardèche.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4.03 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 232 méter a 'na altèsa màsima de 492 méter s.l.m.
Mascalucia
Mascalucia l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 6 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 26.068 abitàncc e 'na superfìce de 16,2 km².
Mascalucia l'è tacàt ai cümü de: Belpasso, Catania, Gravina di Catania, Nicolosi, Pedara, San Pietro Clarenza e Tremestieri Etneo.
Rasueros
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Vastogirardi
Vastogirardi l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Isernia. El g'ha presapóch 798 abitàncc, 'na superfìce de 60 km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Agnone, Capracotta, Carovilli, Castel di Sangro (AQ), Forlì del Sannio, Rionero Sannitico, Roccasicura, San Pietro Avellana.
Zsebeháza
a l'è un comun del Distret de Csorna, cont una popolazzion de abitant.
Domanín (Boemia de Sota)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
Lach de Garda
drita|miniatura|250px
Saint-Paul-le-Froid
Saint-Paul-le-Froid l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Grandrieu, del circondàre (arrondissement) de Mende e del dipartimènt de la Lozère.
Lach de Garda
El lach de Garda, (ciamàt apò Benaco), l'è 'l piö grant dei lach de l'Italia e giü de chèi piö cunusìcc e sfrötacc per el turìsmo. El g'ha 'na superfìce 370 km² presapóch e 'l se tróa a 65 méter sùra 'l leèl del mar, ai pè de le Alpi. L'è 'n lach de urìgin glaciàl. che s'è furmàt 'nvèrs la fì de l'öltema glaciasiù.
Saint-Paul-le-Froid
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 44.17 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1154 méter a 'na altèsa màsima de 1469 méter söl leèl del mar.
Lach de Garda
La part setentriunàla del lach l'è strèta e lónga, enseràda dét entrà 'l grùpo del mut Bàldo a èst e le preàlpi del Garda Alt a òvest. La part meridiunàla 'nvéce la se slàrga fò e ndò ànse separàde de la penìzola de Sirmiù. L'imisàre principàl l'è 'l fiöm Sarca, che 'l nas del grùpo de l'Adamèl e 'l se sböta 'ndèl lach de le bànde de Torbole, a l'estremità setentriunàla del lach. L'ünich emisàre 'nvéce l'è 'l Mincio e 'l vé fò del Lach de le bànde de Peschiera del Garda, a l'estremità sud-orientàl de l'ansa orientàl (cioè 'ndèla part verunéza).
Saint-Paul-le-Froid
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Paul-le-Froid l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Ferdinand Marcos
Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos (1917-1989) l'è stat ol quarantaquatrésem presidènt di Filipinn, l'éra un ditatùr.
Uomini, bestie e ragionieri
Uomini, bestie e ragionieri (in lombard el voeur dì omen, besti e ragionatt) l'è on album del Gipo Farassino, publicaa in del 1973. El disch el gh'ha dent ona serie de canzon (in italian) a tema social, esistenzial e sentimental, semper cantaa con l'ironia e l'amarezza tipega del cantaudor turines.
Ebermannstadt
Ebermannstadt l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Forchheim. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 49.97 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Ivano-Frankivs'k
a l'è un comun de l'Ucraina, capital de l'.
Ebermannstadt
Ebermannstadt la se tróa a 'na altèsa de 292 méter sura 'l leèl del mar.
Strada de prima class 48
La  a l'è una strada de prima class de la Cechia longa 46.834 km. La conliga Bělotín.
Saint-Hilaire-sous-Charlieu
Saint-Hilaire-sous-Charlieu l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Charlieu, del circondàre (arrondissement) de Roanne e del dipartimènt de la Loira.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 13.51 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 280 méter a 'na altèsa màsima de 464 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Hilaire-sous-Charlieu l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Lukavec u Hořic
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Dnipro
Dnipro (ucrain: Дніпро; russo: Днепр ), fina al 2016 Dnipropetrovs'k (ucrain:Дніпропетровськ; russo: Днепропетровск ) a l’è la terza cità pussee abitada de l'Ucraina, cap-loeugh de l'Oblast de Dnipropetrovs'k e important port fluvial del paes.
Territori
La cità l’è sistemada in sui rive del fium Dnepr in la part oriental del paes a sud de la capital Kiev.
Clima
Second la classificazzion di clima del Köppen, el clima de Dnipro el parten al grup ciamad Csa : clima temperad di latitudin de mez con la stasgion estiva succia e calda e on inverna fresch e piovos. Dnipro el gh’ha on clima mediterrani continental ; i temperadure a inn fresche, cont ona media annual de 10,6 °C, inveci i inverni a inn fregg (0 °C - 4 °C); el sgel a l’è sossenn frequent (74 dì de sgel a l’ann in media). La nev la ven sgiò a Dnipro in media 41 dì a l’ann, ma di gran nevicade a inn rare. L'estad al’è arida e calda, sgeneralment scotenta e despess l’è minga rar che a bofi el sciroch che, anca se de rar, el fa impenà i temperadure massime de là di 38 °C (record storich di 40,9 °C) ma con di tass de umidità che poden andà anca sota el 15%.
Bandol
Bandol l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Ollioules, del circondàre (arrondissement) de Toulon e del dipartimènt del Var. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.58 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 221 méter s.l.m.
Dnipro
Storia
I prim insediament in de la zona a inn de 150.000 ann indree; a gh’inn stad di scoperte de quii temp là in su l’isola Monastyrs'kyj. La popolazzion de la zona l’è cressuda de poeu de la darera glaciazzion e in tra el 3500 e ‘l 2700 inanz del Crist a ghe s’inn stabilide i prim popolazzion de coltivador. In del prim secol a inn rivade in de la zona i prime tribù slave. I rocce de l'isola Monastyrs'kyj ilustren e confermen el prim viagg di tribù adree al fium Dnepr vers el mar Negher. Sora quest'isola chì in del nono secol l’è stad tirad in pee on monaster d’on monegh bizantin (el nom d’incoeu de l'isola el significa del monaster), el monaster l’ha resistid fina al 1240 e in seguit l’è stad distrut di tatar. El fium Dnepr per on longh temp l'è stad on confin in fra la popolazzion, in sui sò rive a gh’inn stade di batalie freguente in tra i nomadi asiatich e slav. ‘Sta situazzion chì l’è andada adree fina al secol quell di quindes quand che l’è vegnuda a voltra on'altra forza, i cosach che vegniven del la zona de Zaporižžja ("de là di rapide"), ona provincia a sud de Prydniprovye.
La storia de la zità de Dnipro la gh’ha havud l’inviada de poeu de l’espansion de l'Impero Russo in di territori de l’Ucraina d’incoeu de poeu del tratad de Küçük Kaynarca del 1774. On prim insediament de nom Ekaterinoslav, ("la gloria de la Caterina") a onor e gloria de la Caterina II, l’è stad tirad in pee in del 1777 arent a la confluenza in del Dnepr del fium Samara per volontà del governator de Azov Vasilij Cherthov su comandà del Prenzip Grigorij Aleksandrovič Potëmkin, governator de la Noeuva Russia. ‘Sto paes chì, ciamad incoeu Novomoskovs'k, però l’ha minga riessid a swvilupàss per via de la soa posizzion esposta ai inondazzion primaveril. On at ofizzial de la Caterina II del 20 de sgener del 1784 l’ha sanzionad la nascita de la noeuva Ekaterinoslav, sistemada in su la sponda destra del Dnepr, apress a l'antigh insediament cosach di Polovytsia. El 20 de masg del 1787 el noeuv insediament l’è stad proclamad cap-loeugh del viceream che ‘l gh’ha l’istess nom. Poeu per volontà del Potëmkin a inn stad ciamad di famos architet russi per podé dotà Ekaterinoslav de infrastruture e costruzzion. La mort del Prenzip e de la Caterina II, insema al s’ciopà d’ona noeuv conflit coi Otomani e la scarsità de manodopera i hann fad però andà a fond el futur ambizzios de la cità.
In del 1794 i hann dervid a Ekaterinoslav la prima manifatura de tessidura. Del 1797 al 1802 la cità l’è stada ribatezada Novorossyisk per volontà del zar Paolo I e proclamada capital del governatorad de la Noeuva Russia. Del 1820 al 1925 l’è stad cap-loeugh de la Gubernija di Ekaterinoslav. Per tuta la prima metà del secol quell di desnoeuv la cità l’è restada on center agro-industrial de grandezza modesta. La scoperta de di gran vene de carbon a Juzovka, de ferr a Kryvyj Rih e de manganes a Nikopol' l’ha ruzad a costruì ona ferrovia per conligà i sit minerari. Ekaterinoslav l’è diventad el pont de passagg sora ‘l Dnepr de la noeuva trata ferroviaria, averta al transit in del 1884, e de conseguenza la soa importanza strategica l’è cressuda in manera enorme. De center piscinin de provincia la zità l’è diventada in poch decenni un grand center industrial e comercial con di noeuv rion operari nassud a la periferia de la zità. In del 1897 l’è stada inaugurada la rete tranviaria eletrica urbana.
In del cors de la rivoluzzion del 1905 che l'è vegnuda de poeu de la guerra perduda contra el Giapon anca a Ekaterinoslav a gh’inn stad di conflit fort che i hann provocad di desene de vitim. Del 21 al 23 de otober de l’istess ann la zità l’è stada teater d’un pogrom violentissim indove che 66 ebrei a inn mort. In del 1917, de poeu del sciopà de la rivoluzzion di fevrer, i Bolscevichi i hann cercad per nagot de ciapà la zità. Con la ratifica del tratad de Brest-Litovsk del 1918 Ekaterinoslav l’è stada assegnada al territori de la Republica Popolar Ucraina apena nassuda. El 5 de april de l’istess ann la zità l’è stada ocupada di trupe di Imperi centrai in jut a l'etman Pavlo Skoropads'kyj. Adree a tut el cors de la guerra d'indipendenza ucraina Ekaterinoslav l’è stada conquistada pussee volte di vari fazzion che a eren 'dree a scombates, compagn di trupe anarchiche del Nestor Machno o de l'armada di Volontari del general Denikin. In questa situazzion chì volubil e convulsa comè a gh’inn stad di noeuv violent atach e sachegg, compid tant de l'Armada Rossa ‘me de quella Bianca olter che de bande locai, contra la comunità ebraica local che la gh’ha havud de pianger di centene de mort. Nel 1919 i Bolscevichi i hann ciapad a la definitiva el controll de la zità. In del 1926 l’ha ciapad el nom de Dnepropetrovsk, da la combinazzion del fium Dnepr (Dnipro in ucrain) cont el cognomm del cap sovietich Grigorij Petrovskij. L’è stada ocupada di trupe naziste el 17 de agost in del cors de l'operazzione Barbarossa. Nonostant che on frach di 80.000 ebrei ressident de Dnepropetrovsk i havessen riessid a lassà la zità inanz del rivà di nazista, inveci tanti alter a inn restad dominad di ocupant. A la fin del setember del 1941 on prim grup de 179 ebrei l’è stad massacrad de l'Einsatzkommando 5 de l'Einsatzgruppe C. In tra el 13 e ‘l 14 de otober del 1941 11.000 ebrei a inn stad sassinad lì adree a la zità. . A la fin de l'ann a gh’è stad di alter massacher, tant che in del 1942 a se cuntaven domà 700 ebrei, in seguit mazzad. L’è stada liberada dell'Armada Rossa el 25 de otober del 1943.
El 19 de masg del 2016 el parlament ucrain l’ha decidud de cambiàgh el nom a la zità in Dnipro, come part del process de descomunistizazzion.
Carateristeghe
Dnipropetrovs'k in temp sovietich a l’era vun di center-ciav de la produzzion de armi nuclear e del svilup del programa spazzial de l'Union Sovietica. Per questa reson chì a l’è stad impossibil de andà in la zità per on mucc de temp, de fat fina ai ann novanta l'acess a l’era permetud domà con un permess adat del governa.
Economia
A l’è sed d’on'azienda che la se ocupa de produzzion (e progetazzion) mecanica e spazzial (Южмаш, Južmaš).
Mobilità Metropolitana
Del 1995 la zità l’è servida d’ona metropolitana cont ona linea de 7,1 km.
Aeroport
L'Aeroport internazzional de Dnipropetrovsk]] (IATA: DNK) l’è sistemad a 15 km a sud-est del center di Dnipro e la conliga l'Ucraina central con quaivuna di zità principai de l'Europa central e oriental.
Tram e ferrovia
La soa stazzion del treno a l'è vuna di grop pussee important per el straport in Ucraina, e gh'è anca ona red di tram.
Folber
La squadra principal de la zità l’era el Dnipro, che in del 2014-2015 l’ha disputad la final de la UEFA Europa League 2014-2015 e l’ha perdud contra el Siviglia col pontesg de 2-3. A la fin si sò atività, per via del deficit economich sucess in tra el 2016 e el 2019, El “Folber Dnipro-1”, nassud domà in el 2017, ma partecipant a la Prem"jer-liha sgiàmò in del 2019-2020, el subentra come squadra principal de la zità
In del 2008 l’ha dervid la noeuva Dnipro Arena, on stadi modern cont ona tegnuda de pussee de 31,000 spetador che l’è andada a rimpiazzà el vegg impiant Meteor.
Balla-canester
La squadra principal de la zità l’è ‘l BK Dnipro. L’ha partecipad a la Super-Liha e l’ha vinciud la stasgion 2015-2016. Il BK Dnipro l’ha vinciud la Coppa d'Ucraina in del 2011.
Mineo
Mineo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Catania. El g'ha presapóch 5.580 abitàncc, 'na superfìce de 244 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aidone (EN), Caltagirone, Grammichele, Licodia Eubea, Militello in Val di Catania, Palagonia, Piazza Armerina (EN), Ramacca, Vizzini.
Justin Trudeau
miniatura|drita El Justin Pierre James Trudeau (Ottawa, 25 de dicember del 1971) l'è 'n politegh canades, primm minister quell de 23 del Canada dal 4 de november del 2015 e leader del Partii Liberal del Canada. L'è fioeu del politegh Pierre Elliott Trudeau, anca lu primm minister del Canada.
I sò posizion politegh hinn ambientalista, cont di quot per el carboni che tucc i provinc del Canada i gh'ha de scernì e respettà, contra del sistema proporzional, a favor di matrimoni gay e de l'abort, per la legalizzazion de la Marijuana e per la trasparenza del governo.
L'è cattolegh, ma el gh'ha di dubbi in su 'n quaj dogma e l'è a favor de la separazion Stat-Gesa.
Ella Mitchell
L' Ella Mitchell (Ohio, 12 de agost del 1937) l'è 'na comega e attora americana.
Arsiè
Arsiè (en vèneto: Arsiè) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 2.830 abitàncc, 'na superfìce de 64 km² e 'na densità de 44 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castello Tesino (TN), Cismon del Grappa (VI), Enego (VI), Fonzaso, Grigno (TN), Lamon, Seren del Grappa.
Bragánsa Pará
Bragánsa Pará l'é una citá del Nord del Brasil, in del stát del Pará, cun 103.751 abitant. La se tröva própi a la buca del Rio delle Amazzoni, in dué el fiüm el se trá in de L'Oceano Atlantic.
In de che la citá chi gh'é l'Uspedal Sant'Antòni Maria Zaccaria, fundáa dai Pader Barnabiti a l'inìsi del secul XX, per ütá la gent póvra de la región.
Curiusitá
El num de la citá l'é uriginari del Portügal. Infati, là a ghé una citá che se ciama pròpi insì, che l'era el cugnùm de la famiglia real portüghesa.
Neresheim
Neresheim l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ostalbkreis. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 118.56 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Neresheim la se tróa a 'na altèsa de 503 méter sura 'l leèl del mar.
Sesto Campano
Sesto Campano l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Isernia. El g'ha presapóch 3.094 abitàncc, 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 86 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ciorlano (CE), Mignano Monte Lungo (CE), Pratella (CE), Presenzano (CE), Venafro.
Metallica
I Metallica i en un grupp thrash metal american, nassud a Los Angeles ind el 1981. right|300px|thumb|El logo di Metallica
I en stads vun di grupp q'han fondad el so jener musegal insema ai Megadeth, ai Slayer e ai Anthrax.
I inizi (1981-1983)
El grupp al s'è formad ind el 28 d'Otober del 1981 per oevra del cantant e gitarista James Hetfield e del batarista danes Lars Ulrich. Ind i prim mes del 1982 i Metallica i registren la so prima canzon, Hit the Lights, qe l'è andada dent ind la regolta Metal Massacre per voler del Lars, e poei i toelen su ind el grupp Dave Mustaine 'me gitara solista. A Lui i registren el demo No Life 'Til Leather. El pass sucessiv a l' è qel de toeler el bassista Cliff Burton ind el grupp e de nar a San Francisco.
El prim album
Ind el 1983 i qater i van a Rochester, New York, per tacar su a registrar el prim disc per la Megaforce Records, ma el Dave Mustaine al se toel foer subit per fondar i Megadeth e al ven sostituid cont el Kirk Hammett, ex-member de Exodus. L'album al se poedeva ciamar Metal up your ass (Metal su per el cul) ma poei el nom definitiv a l'è stad Kill 'em all (Fài foera tuts). El disc a l'è anca incoe vun di plussee important del thrash metal, cont di bindei storic come Hit the lights, The four horsemen, Jump in the fire, Whiplash e Seek & destroy. Ind un zic de temp el grupp l'ha vendud 5 milion de copi.
La mort de Cliff Burton (1986-1987)
Ind el 1986 i Metallica i han fad l'album qe un badaloec de gent la pensa qe al sia el plussee bon de tuts: Master of puppets (El boratiner), produt anca qest per Flemming Rasmussen e pien de canzon lung (Master of puppets, Disposable heroes e Orion i duren plussee de vot minuts). Du di so cantor i han avud una certa riusida a la radio: la title track l'è Welcome Home (Sanitarium). El disc al s' è piazzad al 29° post ind la classifega amerigana e l'ha vendud 12 milion de copi. Al tour promozional l'ha vedud el grupp sonar insema a l'Ozzy Osbourne. Ind el 27 de Setember del 1986, durant el tour europee in Svezia, la suced ona disgrazia a Ljungby: el pullman di Metallica al scarliga sovra una strada jasada e al se rebalta su. Ind l'incident, el Cliff Burton l'è nad foera del fenestrin e a l'è mort sqiçad. 200px|thumb|Fopa del Cliff Burton. "Cannot the kindom of salvation take me home ." (10 Febrar [[1962 - 27 Setember 1986)]]
A l'è un brut colp per el grupp: i Metallica i pensen anca de lassar perder tut, ma la famija de Cliff l'è la prima a sostener-i e a dar-g el coraj per nar inants.
Tants i en i grupp q'i han dedicad di canzon al bassista desfortunad: i Anthrax, per esempi, i han fad Among the living, menter i Megadeth i han cantad in so onor In my darkest hour (da l' album So Far, So Good... So What!?).
...And Justice for All (1987-1991)
Ind el 28 d' Otober del 1986 al toel part el Jason Newsted ind el grupp, per sostituir Cliff. Cont el noev bassista, i Metallica i tachen el Damaged Inc tour e i publegan un EP (Garage Days Re-Revisited) de cover de var grupp metal e hardcore punk 'me Misfits e Diamond Head.
Ind el 1988 el quartett californian al fa venir foera el disc ...And Justice for All (...E justizia per tuts). El disc a l'è considerad, anca al dì d' incoe, el lavor plussee tecneg dal grupp e l'ha vendud 14 milion de copi, anca per merit del Damaged Justice tour, vun di lavorar plussee bei.
De qel album qì l' è stad tolud via el prim singol di Metallica, One, un bindel ispirad de un scridor qe l'aveva subid l' oestracism del so paes e l'era stad metud in prixon ind el dopo guera.
L'album al g'ha anca un bindel dedicad al Cliff, To Live Is To Die, l'ultem composizion de lor. De notar anca Blackened (q'la parla de la mort) e Harvester of sorrow.
I prim ann noevanta (1991-1995)
Ind el 1991 i Metallica i han dad vida a un noev album, l' omonem Metallica, fad su per Bob Rock, qe l'ha lavorad anca cont el Mötley Crüe, el Bon Jovi e 'l Cher.
El disc a l è nad subit al prim post de la classifega Billboard e l' è conossud anca come black album (album neger) per via del color de la covertina.
L'album Metallica l' è stad la so riussida plussee granda de tuts i temp (38 milion de copi venduds) anca per via de i singoi Enter Sandman, Sad but true, Wherever I may roam e Nothing else matters.
Desposs al disc precedent, qest qì al g'ha la part del bass bela marcada, qe al voel dir qe la contribuzion del Jason Newsted l' è stad bon, anca per la critega. Anca se tants fans del grupp i henn minga stads aleger per el fatt q'a g'è devera manc trash de prima, el grupp l'è rivad a un sucess mai vedud.
Ind el 1992 i han cantad al Freddie Mercury Tribute a Wembley per regordar el cantant de i Queen mort de AIDS, el Freddy Mercury, insema al Robert Plant di Led Zeppelin, l'Elton John, el David Bowie, el Roger Daltrey di Who, el George Michael, el Zucchero, la Liza Minnelli, el Tony Iommi di Black Sabbath e i Guns N' Roses.
In tra Lui e Otober del 1992, i Metallica van in tour ind i Stats Unids insema a i Guns N' Roses per el GNR-Metallica Stadium Tour. Lung una esibizion in Canada a Montreal, in tant che l'è dree a cantar Fade to black, l'Hetfield al se fa mal a i braç a la man per via de on efett special nad mal. El cantant l' è obligad a mocar de sonar per un toc de temp, insì durant i concerts al canta domaa e al se fà sostitüii per sonar delJohn Marshall di Metal Church.
L'ann apos i descomincian el Nowhere Else To Roam Tour e ind el 22 de Jugn i en jamò a Turin. A November al sortiss el prim disc live, Live Shit: Binge & Purge, un bel disc, ma q'a l'era carett.
Load and Reload, Garage Inc., S&M (1996, 2000)
En del 1996 l' è el bott de Load, on disch on pö divers da i olter, cunt di son ch'i s visinan a l' hard rock e on logo töt nöf. Anca l' aspect di Metallica al cambia: mò i henn püssé arent a on gener de strada, cunt tatüagg e i metten adoss pagn en stile street, donca i dupran mea pö chel look hard rock.