cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Varietà de la lengua lombarda
El bass ocidental
I Dialet oltrepadan, de transizzion in tra emilian e lombard, farien part de 'sto grup chi se mitud insema cont el lombard.
L'alpin ocidental
"podom vardà el Bormin 'me anell che 'l taca i dialet lombard ai retigh e, in tra i lombard, i ocidentai e i orientai. E 'l se partiss di vun e di alter per di trat so de lu, che vedom soratut in del fà di fras e in di radis"
- Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 11
L'alpin ocidental — de la pupart di font ciamad domà alpin — l'è caraterizad de 'n profil ben conservativ che, despess, de 'na transizzion vers la lengua romancia, e l'è parlad in di zone pussee in alt de la Vall d'Ossola e del Canton Tesin, di vallade del Grison lombard e in la Volta Valtolina.
Di trat che se troeuven, dent a dent, in 'sti dialet chi, inn:
Lombard oriental
El lombard oriental l'è parlad in di province de Berghem, Cremona, Bressa, in la part nord de quella de Mantoa e in quella ocidental de la provincia de Trent, oltra che in di comun leches de la Vall San Martin, indova che se parlen di dialet de transizzion vers l'ocidental.
A cataterizàll l'è:
I varietà orientai poden vesser partide, in bas a criteri gramategai, in altre trè sezzion: el prealpin, l'alpin e 'l bass.
El prealpin oriental
El prealpin ocidental a l'è el center del lombard oriental, comunad de la pupart di trat che inn vist sora, e l'è partid in trè varietà principai:
L'alpin oriental
L'unegh dialet oriental considerad alpin a l'è quell trentin ocidental, parlad in la Vall de Leder, in Vall Rendena e in la Vall del Ces, caraterizad e de element conservativ che 'l svesinen al lombard ocidental o al vegg modell del lombard comun, e di element de transizzion vers i lengov retoromanze e, voramai, a la lengua veneta, che l'ha ciapad dent la pupart di dialet trentin. Un quajvun el cred che nones e solanden sibien di dialet lombard, arent a 'sto modell chi, ma a gh'è minga un consens ciar.
L'oriental bass
Per oriental bass se intenden quei dialet che, a guarnà la strutura morfologega lombarda oriental, gh'hann dent di influss emilian, soratut a nivell fonetegh, e inn in sostanza i dialet cremones.
Varie publegazzion, soratut a partì del secol quell de vintun, tachen anca el mantovan de cità a 'sto modell lombard chi, ma a gh'è no un ciar consens in sul tema. De solet, inveci, i dialet de la bassa, compagn de quell de Viadana, inn considerad emilian.
Gergh
Di gergh lombard cognossud inn:
Viva Bianca
thumb|Viva Bianca Viva Bianca (pseudonim da Viva Skubiszewskil) l'é un attris australiana d'urigin pulacca nassüda a Melbourne, Australia, ül 15 da Giugn dal 1983. L'é stada co-prutagunista da Spartacus: Blood and Sand e da Spartacus: Vengeance in dal ròl da la romana Ilithyia.
Siselen
Siselen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.5 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Siselen al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Finsterhennen, Hagneck, Kallnach, Lüscherz e Walperswil.
Ferrovia Vercelli-Pavia
La  a l'è 'na ferrovia italiana a scartament normal che la conliga Vercèj e Pavia e longa 67 km.
Verta del 1882, l'è in Piemont e Lombardia e l'è de proprietà de Red Ferroviaria Italiana. La velocità massima a l'è de 120 km/h.
Terres
Terres l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 304 abitàncc, 'na süperfìce de 6 km², per 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Tuenno, Nanno, Flavon.
1060
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Diso
Diso l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 3.298 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 300 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andrano, Castro, Ortelle, Spongano.
Medulàch
Medulàch l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem l'è sö la ria mansina del Ada 'n de la pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb.
De èt
Ol palàs Medolago - Albani de gran valùr istòrech - artistèch: nasìt cóme castèl in del médioéf, tat che l' gh'à 'ntùren amò 'l fosàt, l'è stài trasfurmàt in del méla e sés/méla e sèt(1600/1700) in d'öna residènsa de campagna.
Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Medulàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Collegiove
Collegiove l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 176 abitàncc, 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascrea, Collalto Sabino, Marcetelli, Paganico Sabino, Pozzaglia Sabina, Turania.
Valdefinjas
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Llocnou d'En Fenollet
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Michelbach (Austria)
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Dialet valsüsin
El dialet valsüsin (nom lucal: o dialèt valsusin) l'è 'l dialet del piemuntes parlaa in de la bassa Valsüsa, in Pruvincia de Türin. Vist la sua vesinanza ai parlad ucitann e arpitann, 'stu dialet el gh'ha una quai inflüenza de quei dò lenguv chì.
Seringes-et-Nesles
Seringes-et-Nesles a l'è un comun franzes (commune) dal departament da Aisne, region da Picardie, Franza. Ol sindegh (maire) a l'è Michel Alvoet, con mandaa 2001-2008.
Tarocch
El tarocch l'era el gergo (de bas lombarda) di cordee de Castell, frazzion del comun de Scandolera in de la Provincia de Cremona.
.sc
.sc a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Autostrada A25 (Svizzera)
La  a l'è no autostrada de la Svizzera che la passa in mez ai Canton San Gal e Canton Apenzel de Föra.
Capraia e Limite
Capraia e Limite l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 5.918 abitàncc, 'na superfìce de 25 km² e 'na densità de 237 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carmignano (PO), Empoli, Montelupo Fiorentino, Vinci.
Spaichingen
Spaichingen l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Tuttlingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 18.50 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Spaichingen la se tróa a 'na altèsa de 662 méter sura 'l leèl del mar.
Ferrovia Pavia-Cremona
La  a l'è 'na ferrovia italiana a scartament normal che la conliga Pavia e Cremona e longa 74 km.
Verta del 1866, l'è in Lombardia e l'è de proprietà de.
Breda (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Girona, cont una popolazzion de abitant.
Strada voivodal 594
La  a l'è una strada voivodal de la Polonia longa 37.5 km.
Saint-Brès (FR-30)
Saint-Brès l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Ambroix, del circondàre (arrondissement) de Alès e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.37 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 132 méter a 'na altèsa màsima de 431 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Brès l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Letteradura piemontesa
Con letteradura piemontesa intendom el corpus de test scrivuu, in di secoi, in de la lengua piemontesa.
I origin
El primm testimoni de la formazzion del volgar piemontes a l'è staa trovaa in de la gesa de Santa Maria Magior a Vercei, e l'è on mosaich in sul paviment del 1040. El segond, inscambi, l'è on'iscrizzion in de la gesa de Sant Evas, a Casal, in Monfraa. A bon cunt, el primm test on poo gross l'è quell di inscì-ciamaa "Sermon subalpin" del 1150, conservaa in de la Biblioteca Nazzional de Turin: hinn 22 sermon intregh, come coment a la liturgia, scrivuu 'me test didattegh per i scoeul che formaven i cavalier templar (al temp ghe n'era tanti in Piemont, che l'era in su la via Francigena). In del XII e XIII secol, in di cort de Saluzz, del Monfraa e de la Savoja i riva on mugg de trovador che, compagn de quell che 'l suced in Francia, porten i valor de l'amor cortes, in ocitan. L'unegh autor che 'l ne lassa quaicoss in piemontes a l'è 'l Nicolett de Turin. In di secoi dopo, el piemontes el scomincia a afermass 'me lengua ministrativa in scambi del latin doperaa fina a quell moment. Oltra a la letteradura religiosa, donca, vegnen scrivuu in piemontes anca di document ofizziai, i att di nodar, cart comerciai, statutt e cronegh istoregh. El se desviluppa anca on teater piemontes, soratutt de argoment religios: i sò oeuver pussee famos a hinn "Ël Gelind" (a Lissandria) e "La Natività".
El period intermedi
Cont el spantegàss de la coltura umanista, anca el piemontes el gh'ha on sò autor ben important: Gioann Giorg Alion de Ast (1460-1529), che 'l scriv in piemontes la soa "Opera Iocunda", ona regolta de des fars ben divertent. A partì del XVII secol, la letteradua piemontesa la se slarga anmò pussee, perchè l'è espression de 'na nazzion. L'è chì che 'l nass on gener poetegh che l'è domà piemontes, el "tòni". A la fin del Ses'cent, con la comedia "Ël Cont Piolèt" del Carlo Giambattista Tana, el nass el teater piemontes modern.
Lagh de Leder
El Lagh de Leder a l'è un lagh de la provincia autonoma de Trent sit in d'una vall sospenduda, che la conliga el lagh de Garda a la vall del Ces. Cont una conferenza de circa 10 km, incoeu a l'è sia un sit balnear che un sit storegh, desgià che ai temp de la prima guerra mondial a gh'era la linia del front in tra l'Austria-Ongaria e l'Italia, e incoeu se poden visità i rest di trincere e di robe militar.
San Giovanni in Persiceto
San Giovanni in Persiceto (endèla parlàda locàl: San Zvân) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 23.934 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 114 km², per 'na densità de 210 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzola dell'Emilia, Castelfranco Emilia (MO), Castello d'Argile, Cento (FE), Crevalcore, Sala Bolognese, Sant'Agata Bolognese.
Ferrovia Paola-Cosenza
La  a l'è 'na ferrovia italiana a che la conliga Paola e Cosenza e longa 27.65 km.
Verta del 2 agost 1915, l'è in Calabria e l'è de proprietà de.
Les Clées
Les Clées a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.02 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
miniatura|manzína|La gesa de Les Clées El cumün de Les Clées al se tröva a una altitüden de 605 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de L'Abergement, Sergey, Montcherand, Agiez, Bretonnières, Premier, Vallorbe, Ballaigues, Lignerolle.
Rochebrune (FR-05)
Rochebrune l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chorges, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12.37 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 622 méter a 'na altèsa màsima de 1374 méter s.l.m.
Cutrofiano
Cutrofiano l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 9.088 abitàncc, 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 165 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aradeo, Collepasso, Corigliano d'Otranto, Galatina, Maglie, Melpignano, Neviano, Scorrano, Sogliano Cavour, Supersano.
Wattenberg
Wattenberg l'è on comun austriegh, del land del Tirol. El fa part del distrett de Innsbruck-Land e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 70366.
Le Châtelard (FR-73)
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 18 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 608 méter a 'na altèsa màsima de 1920 méter s.l.m.
Limousis
Limousis l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Conques-sur-Orbiel, del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9.92 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 144 méter a 'na altèsa màsima de 580 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Limousis l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Neulaa (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U1 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
Terragnolo
Terragnolo (Teragnol endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 749 abitàncc, 'na süperfìce de 39 km², per 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Folgaria, Rovereto, Trambileno, Laghi (VI), Posina (VI).
Échalas
Échalas l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Givors, del circondàre (arrondissement) de Lione e del dipartimènt del Rodano.
Tremenegh
Tremenegh o Tromenegh (nom ufizial in italian Tremenico) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in la Val Varron. El paes, in del qual viven, cont ona superfiss de 0 km² e ona densità de 0 ab./km², el gh'ha avuu ona storia diferenta rispett al rest di comun de la vall (Intròzz, Suej e Vestren).
Échalas
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Tremenegh
L'è tacaa ai comun de Casargh, Còlegh, Derf, Dòr, Intròzz, Pagnoeune e Vendrogn.
Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Tremenech l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Studen
Studen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.71 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
Stazion de Modena Piazza Manzoni
La Stazion de Modena Piazza Manzoni a l'è 'na stazion de la ferrovia Modena-Sassuolo che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Pégomas
Pégomas l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton Grasse-Sud, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.28 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 6 méter a 'na altèsa màsima de 483 méter s.l.m.
Municipalitaa distrecc da Vilkaviškis
La municipalitaa distrecc da Vilkaviškis l'è üna da lan 60 municipalitaa da Lituània.
Stazion de Rò Fera
La Stazion de Rò Fera l'è 'na stazion ferroviaria de Rò, arenta al compless fieristich de Milan. L'è in su la ligna Milan-Turin, sia a bassa che a volta velocità che in su la Milan-Domm.
L'è staa l'ultim progett del Angelo Mangiarotti prima de la soa mort.
Verta a dicember del 2008 'me fermada temporagna per l'Artigianaa in Fera, l'è entrada in attività stabil da settember 2009
Servizi
Tutta la stazion l'è videosorveliada e accessibil per i disabil.
Interscambi
Arent a la fera gh'è di interscambi con la metro e cont i autobus. Fermada metropolitana (Rò Fera ) Fermada autobus
Castifao
Castifao l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Castifao-Morosaglia, del circondàre (arrondissement) de Corte e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 42.15 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 219 méter a 'na altèsa màsima de 1049 méter s.l.m.
Matafelon-Granges
Matafelon-Granges l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Izernore, del circondàre (arrondissement) de Nantua e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 21.54 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 267 méter a 'na altèsa màsima de 783 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Matafelon-Granges l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Apucaliss Capitel Trides
Apucaliss
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR>
Capitel Trides
1E huu vedüü una bestìa che 'l va sü del mar, avendugh des corn e sètt cuu e sü i sò corn des diadém e sü i sò cuu nomm de biastemia. 2E la bestìa che huu vedüü l'era cumpagn d'un leupard e i sò pee [eren] cuma d'un urs e la sua buca [l'era] cuma una buca d'un leún e 'l dragh el gh'ha daa la sua puténza e 'l sò tronu e granda auturitaa. 3E vün di sò cuu [l'era] cuma mazaa a mort, e la ferida de la sua mort l'è stada guarida. E tüta la tèra s'è meravejada dedree a la bestìa 4e hann aduraa 'l dragh, perchè l'ha daa l'auturitaa a la bestìa e hann aduraa la bestìa, disend: «Chi [l'è] cumpagn de la bestìa e chi 'l po fà guèra cun lee?».
5E la gh'è dada una buca grand [robb] e biastèmm e la gh'è dada auturitaa de fà [per] quaranta düü més. 6E l'ha dervii la sua buca in de biastèmm vèrs Diu per biastemà 'l sò nomm e la sua tenda, quij che stann de cà. 7E 'l gh'è daa de fà guèra cunt i sant e de vinguj e la gh'è dada auturitaa sura ogni tribü e gént e léngua e naziún. 8E tücc quij che stann de cà sü la tèra l'adurànn, del qual l'è minga scritt el sò nomm in del liber de la vita del berìn che l'è staa mazaa de la fundaziún del mund.
9Se quajdün el gh'ha un urègg, che 'l sent
10se quajdün [el fa] in de cativitaa, el va in de cativitaa,
se quajdün el mazarà cunt una spada,
l'è necessari che 'l füss mazaa cunt una spada.
A scià l'è la perseveranza e la féd di sant.
11E huu vedüü un'altra bestìa andand sü de la tèra e la gh'ha avüü düü corn cumpagn d'un berìn e la parlava cuma un dragh. 12E la fa tüta l'auturitaa de la prima bestìa denanz a lü, e la fa la tèra e quij che 'n stann de cà perchè aduràssen la prima bestìa, del qual l'è stada guarida la ferida de la sua mort. 13E la fa grand sègn, perchè la faga [che] anca fögh el vaga del cél in de la tèra denanz a i vèss üman, 14e l'imbröja quij che stann de cà sü la tèra per via di sègn che gh'hinn staa daa de fà denanz a la bestìa, disend a quij che stann de cà sü la tèra de fà un'imagen per la bestìa, che 'l gh'ha la ferida de la spada e l'ha vivüü. 15E 'l gh'è daa de dà fiaa a l'imagen de la bestìa perchè anca la parlàss l'imagen de la bestìa e la fasèss perchè tant quant aduràssen minga l'imagen de la bestìa füssen mazaa. 16E 'l fa tücc, i piscinìtt e i grand, e i sciúr e i pòr, e i liber e i sèrv, perchè ghe dàssen la marca sü la lur man driza o sü la lur front 17e perchè quajdün el poda minga cumprà o vénd se no lü che 'l gh'ha la marca, el nomm de la bestìa o 'l nümer del sò nomm. 18A scià l'è [la] saviéza, lü che 'l gh'ha una mént, che 'l cunta 'l nümer de la bestìa, già che l'è un nümer d'un vèss üman, e 'l sò nümer [l'è] ses'cent sessanta ses.
Collevecchio
Collevecchio (Colevecchiu 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 0 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civita Castellana (VT), Magliano Sabina, Montebuono, Ponzano Romano (RM), Stimigliano, Tarano.
Nerium oleander
Nerium oleander (cunusìt mèi col sò nòm popolàr de Oleàndro; en lombàrt ocidentàl: oleander), l'è 'na spéce de piànta a portamènt arbüstìf o de piànta pesèna, de la famìa botànica de le Apocynaceae. Par che 'l sàpe uriginàre de l'Asia sudocidentàla, ma l'è isé difundìt che se pöl mìa dì con sigürèsa. Endèla zòna mediterànea el s'è natüralizàt e se 'l tróa tat come piànta salvàdega che come piànta ornamentàla.
Vedücc cun Culzàn
Vedücc cun Culzàn (Veduggio con Colzano in Italian e Abetuculum in Latin) a l'è un cumün da 0 abitaant (dàto del ) ch'al sa tröva in da la Pruvincia da Munza e Brianza. Un teemp l'éra separaa (cumè sa pööt vedè anca dal nomm) in düü cumün differeent, var a dì Vedücc e Culzàn. Al cunfina cunt i pruincc da Comm e da Lecch.
Evulüzziun demugrafica
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vedücc cun Culzàn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Roatto
Roatto (en piemontés: Roat) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha presapóch 373 abitàncc, 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cortazzone, Maretto, Montafia, San Paolo Solbrito, Villafranca d'Asti.
Robella
Robella (en piemontés: Robela) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha presapóch 562 abitàncc, 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brozolo (TO), Cocconato, Montiglio Monferrato, Murisengo (AL), Odalengo Grande (AL), Verrua Savoia (TO).
Borrassà
a l'è un comun de la provincia de Girona, cont una popolazzion de abitant.
464
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Dinastia Qing
La Dinastia Qing a l'è stada la darrera dinastia a regnà in su la China, in pè del 1636 al 1912, quand che l'imperator Pu Yi l'è stad constrengiud a abdicà e l'è fada su la Republega de China. Originaria de la Manciuria e part del clan de Aisin Gioro, l'è rivada a slargàss in la China di 18 province e 'l so imperi l'è stad el quint el pussee largh del mond oltra che, in del secol quell de vint, l'è stad quell pussee popolos, desgià che 'l gh'haveva el 36% de la popolazzion del mond.
Mariettina (mangià)
La mariettina l'era ona zuppa tipega de la Bassa milanesa. L'era freggia e l'era fada con l'aqua, l'asee e on brisin de zuccher, e la se ghe mojava dent el pan. L'era mangiada di mondinn despoeu del lavorà.
.sb
.sb a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Michelhausen
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Monument a Francesc Macià
miniatura|drita El monument a Francesc Macià l'è on monument dedicaa al president catalan Francesc Macià, in Plaza Catalunya a Barcellona, inauguraa el 25 de dicember del 1991. L'è part de 'n compless museal a ciel vert de la città capital catalana. L'è staa faa su dal Josep Maria Subirachs.
Ferrovia Palermo-Messina
La  a l'è 'na ferrovia italiana a scartament normal che la conliga Stazion de Palermo Centrale e Stazion de Messina Centrale e longa 180.55 km.
Verta del 1863, l'è in Sicilia e l'è de proprietà de. La velocità massima a l'è de 180 km/h.
Strada voivodal 595
La  a l'è una strada voivodal de la Polonia longa 16 km.
Bürgraviaa
El Bürgraviáa (Tudesch: Burggrafenamt, Talian: Burgraviato), l'è quel toch de Val de l'Ades in Südtirol che'l se tröa arent a Meran. L'era giamò int l'Edáa de Mezz un sistema aministrativ ünitari, e, 'l fà sü 'l scirö de'l Tirol istoregh. El so nom 'l vegn minga de'l volt nümer de furtess e castej che'l gh'ha, ma perchè 'l pertucava giamò secuj adrée a la Cunteja de Tirol. Al dindincö 'l vegn anca ciamáa 'l „Paradis de'l Südtirol“.
Aministraziun
A'l didincö l'aministraziun de'l Bürgraviáa le fáda sü de vintses cumün cunt un area de 1.101 chilometer quadráa e pü u manch 88.300 abitant. El sit prinzipál l'è Meran.
Urigen de l'Aministraziun
L'aministraziun de'l Bürgraviáa l'é stáda fáda sü int 'l 1971 cum üniun de vinttríi cumün. Int 'l 1973 hin gnüü a fan part anch i cumün de Parcin, Plavüs e Natürn e int 'l 1986 anca Meran. A chela manera chí, a'l didincö, l'aministraziun de'l Bürgraviáa la tö dent tücc i cumün de'l cadin geugrafegh de Nal fin a Natürn, la Val Passiria e la Val de Vülten, 'l Plató de Tesem, i cumün de la Val de Non che se tröen in tera südtirulesa, e infin i cumün de'l Munt Sòcur.
Cursi
Cursi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 4.122 abitàncc, 'na superfìce de 8 km² e 'na densità de 515 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnolo del Salento, Castrignano de' Greci, Maglie, Melpignano.
Trossingen
Trossingen l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Tuttlingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 24.20 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Devon Sawa
Devon Edward Sawa (Vancouver, British Columbia, Canada, 7 Setember 1978) l'é un atur canades.
Trossingen
Trossingen la se tróa a 'na altèsa de 699 méter sura 'l leèl del mar.
465
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Statalism
In tra i sò esponent pussee important gh'è staa Giovanni Giolitti, Karl Marx e Niccolò Machiavelli.
Karting
El karting a l'è un sport motoristegh indova che se corr con di mez a quater roeude, senza sospension, con motor a combustion interna e senza 'na vera e propia scoca, ciamad kart. Corren despess in circuit piscinin aposta, i inscì ciamad kartodrom, ma i inscì ciamad superkart, quei che corren pussee svelt, poden correr anca in di classegh autodrom.
Despess i kart inn l'atività che la fa scomincià la carrera de tancc pilota professionai compagn de l'Ayrton Senna, del Max Verstappen, del Michael Schumacher, del Fernando Alonso e del Sebastian Vettel.
Stazion de Modena Fornaci
La Stazion de Modena Fornaci a l'è 'na stazion de la ferrovia Modena-Sassuolo che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Moviment
La stazion a l'è doperada del servizzi ferroviari regional de l'Emilia-Romagna gestii de Trenitalia Tper. L'è a frequenza semioraria in di or de ponta e oraria in di or de morbida.
Arnos Grove (metropolitana de Londra)
Arnos Grove  a l'è 'na stazion de la de la metropolitana de Londra, che la serviss.
Santuari de la Santissema Cros (Com)
El Santuari de la Santissema Cros a l'è un santuari catolegh de Com, in tra i sit de cult pussee important de la cità: l'è stad fad su in del 1600, dopo de 'n miracol che ghe saria stad in del 1529, e l'è assee venerad in la setimana santa.
Arnos Grove (metropolitana de Londra)
Interscambi
Fermada del bus
Dialet bargajot
Al Bregagliot l'è 'l dialet parlaa int la Val Bregaglia in Sguissara. El dialet bregagliot, suratüt quel de "Suraporta", l'è assee impurtant perchè l'è vün di dialet che scüsen de "puncc" intra i parlad insübregh (valtulines) e quij rumancc (puter).
Aspet Generaj
Un olter trat cumünabel intra 'l Bregagliot e 'l Rumanc l'è 'l mantegniment di cobi cunsunanteggh latin "cl", "pl", "fl", "bl" che in asquas tüt i olter variant Insübreggh inscambi hin devegnüü "cj", "p-", "fi/f-", "bi/b-" (a difarenza del talian induva hin devegnüü "ch", "pi", "fi", "bi" ). Un para d'esempi:
Pö gh'è anca 'l lessegh che in del Bregagliot 'l sent de bun l'inflüenza marcada del Rumancc. Un para d'esempi bej sempliz:
Besogna mensiunà 'l plüraa che in del Bregagliot, suratüt in di nom de dona, 'l sumeja a una via de mezz intra 'l Rumancc e l'Insübregh: el sumeja che in di secui passaa tücc e trii i lenguagg (Rumancc, Insübregh e Bregagliot) gh'even l'inscì-ciamaa plüraa "sigmategh", ciuè 'l plüraa cun la "s", ma pö sia 'l Bregagliot che tüt i olter parlad Insübregh han perdüü la "s", e l'Insübregh cumün, segunda i sò regul che vören la "a" a la fin de la parola dumà in poch plüraa, cuma per esempi el Prublema - i Prublema, l'Artista - i Artista, e.i.v. l'ha perdüü anca la "a" menter'l Bregagliot, grazia a la sua prussimedà geugrafega cunt el Rumancc l'ha mantegnüda. Un esempi:
San Pietro in Casale
San Pietro in Casale (endèla parlàda locàl: San Pîr in Casèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.837 abitàncc (2005). El gh'ha 'n area de 65,8 km², per 'na densità de 165 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bentivoglio, Castello d'Argile, Galliera, Malalbergo, Pieve di Cento, San Giorgio di Piano.
Dialet bargajot
Test
Un estrat de un test in Bargajot
"''I gnivan ora da Malenc, orazzur al Pass dal Müret. Passand ora e giò i rivävan pö or in Malögia. La roba i la tuleivan dii Turiani, cha i veivan innura la butega in facia e la scöla. Par quel, nümm scular, qualci volt d’auton, am avdeva quii oman e rivär cun dent maglin da lana e brag da valü. Poc dree, i prim gnivan già ora da la butega cun i sac cargàà. Ai pugiävan giosot[4], südree al mür, o vi su la banchina davant la vadrina. I spaciavan, cha gnissan ora ar i oltar. I saran forza giò sett o öcc in tütt. Qui chiora i cianciävan e sei rievan. Nümm ufant nu m’as vess mia ris-ciàà via trop daspära. Am stava vi da la nossa banda dal stradun e am guardava. Ün zic am veva forza tema da quii oman. E la fin di quiint i fageivan rob, cha “pai i talian almanc” eran pruibid. Par i svizzar, inveci “quel am al saveva” i nu fageivan in sé nagöta, cha’i vess podü manar in cuntravenziun."
- Da I sfrusciadur di Luigi Giacometti, su Ueila 1/1997
L'istess Test chi de sura puspunüü in Insübregh (Milanes Volt):
''Gniven föra de Malengh (Val Malengh - Valtulina), sgiò de sura 'l Pass de'l Müret. In del passà föra e sgiò, riaven föra a'l Malögia (Pass de'l Malögia - Maloja in Tudesch e Talian). La roba la tueven dij Turiani, che gh'even aj quij temp lá una butía propi denanz a la scöra. Per chela resun chí, nüjolter scular, di völt in utün, vedevum rià quij omen chí cunt sü la maja de lana e i bragh de velüü. De lí a un mument i prím gniven giamò föra de la butía cunt i sach cargaa sü. I pugiaven sgiò dedree al mür u in sü la bancheta denanz a la vedrina (de la butía). Speciaen che gniven föra anch ij olter. Saran staa un set u vot in tüt. Quij li de föra ciciaraven e rieven. Nüjolter bágáj avarium minga ris'ciaa de 'ndagh trop arent. Restavum in sü la nosta banda de'l stradun e vardavum. Gh'evum un puu de pagüra di chi omen chí. A la fin di cünt (in fin de la fera) feven rob ch'eren pruibíi, almanch par i Talian. Par i Sguissear, inscambi, "quel che nüm savevum (che faseva)" l'eva negot che l'avaría pudüü menà in fal''.
La parabula del Fiö Trasun
Ün òm veva düi fì. E plü giuvan dgét con sè bap: “Pà, dam la mè pärt da roba!” E 'l lur sc'partìt i sè ben. E pòch dì 'drè, cur ch'al plü giuvan vet tüt quant robaciä, al get davènt in ün päés lontän, e là 'l dissipàt la sè roba, menànd na vita desc'mesüräda. E cur che 'l vet tüt fat andä, al nit 'na gran famina in quel päés, e 'l sc'comanzàt ä sentì la miseria. Alura 'l get e 's metèt äl servisei pet ün da quij dal päés, ch'il mandàt int i sè fond ä cürä i porcc. E 'l véss dgiüü güdgent da 's podè saziä da quel ch'a mangiävan i porcc; ma negün n'i an deva. Ma, s'impensand pel se stess, al dget: "Quanti mersenari henn in la cà da mè bap gran bundiänza da pän, e gé i mör da fam! I 'm voi levä e andä ter mè bap, e ei dgerà: Mè pari, i ha pacää contra 'l Sel e dinänt a té; E i no son plü degn d'esser nomää tè fì; tràtam pür sc'cu ün di tè mersenari''" A 's levàt, dunch, e nit ter sè bap; e niand, ene da luncc, sè bap la vdèt, e 'n vet cumpasciun, e 'j curand incunter, ä s'è bütat äl sè col e l'ha büciat. Ma 'l fì dget: "Mè bap, i ha pacää contra 'l Sel e dinänt a té; e i no son plü degn d'esser nomää tè fì" E 'l bap dget con i sò fämej: "Portè 'l plü bel vasc'tii e l'äl trädge ent, e metèj ün änèl äl sè det, e de lan scärpa ai sè pè E menàm l'avdèl grass, e mäzzàl, e 'l mangiàm fasgiand bela vita Perchè ca quest mè fì l'era mort e l'è risüscitää; l'era perz, e l'è trovää"; e i scomanzätan ä stä älégher. El plü vej di sè fì era fó i cämp, e 's retürnand e niand ver la cäsa, el sentit i son e i cänt. E clamand ün di famej, al dumandat cur ch'l'era. E quest el dget: "L'è nii tè frää, e tè bap ha mazzää l'avdèl grass, perchè ca 'l l'ha trovää sän e frisc" Ma 'l ciapat la rabia, e no volet andà ent; e 'l sè bap, niand fora, a 'l pregat d'andà ent. Ma 'l respondet e 'l dget con sè bap: "Vé, i ta servi tänci an e mai i no ha mancää äi tè cumand; e tütüna tü no m'hai dacc ün cävret da fà bela vita con i mè amigh Ma dalunga ca quest tè fì, ch'ha fat andä la sè roba con sc'lètan femna, è nii, tüt i ha mazzää l'avdèl grass" E 'l bap el dget: "Mè fänsc, tü è adüna pet gé, e tüt la mè roba è tiö; Ma a 's nit fä bela vita, e stä älegher, perchè aquest tè frää era mort ma l'è risüscitää; l'era perz ma l'è trovää" [http://books.google.it/books?id=oVoNAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, 1853, pag. 42]
Una nuvela del Bucasc
I dich donca ca int i temp dal prim re da Cipri, incura ca Goffredo da Bugliun al veva già ciapää la Tera Santa, l'è sücess ca üna sciura da la Guascogna l'è andacia ä fä ün pelegrinagg fin ä la Tomba dal Signur. Int al tornä indree, incura ch'l'è giüda riväda ä Cipri, la s'è imbatüda in certi balossun ch'i j'han facc gran vargogna e vilania. E lee, 'sta dona, la nu 's podeva dä ben; l'ha pansää d'andä dal re e 'j fä lan sè lamentänza. Ma varün i j'han dicc ca la fadiga la füss pardüda, perchè ca 'l re l'era ün om vil e da nagot, ca impè ga gastigä lan ofesa facia äi ältar, a s'an lasciäva fä a lü stess tücc i dì üna per sciort, cunt üna viltà ca l'era propi üna gran vargogna; da maniera ca tücc quei ch'i la vevan ciapäda sü, i j'han fagevan varüna pel svargognää, e inscìa i la sfogävan. Incura ca la sciura l'ha santii quel là, l'ha pers tüt la sparänza da 's pudé vandicä. L'ha però pansää pe 's vandicä ün poo dal sè dolür, da mordar ün zichetin 'stü misarabal re. Scichè lee a j'è andacia danänz bragiand e la diss: "Sciur re, i nü sün mia gnida chilò in la tè prasenza pel la sparänza ch'i abia da gnì vandicäda da l'afrünt ca m'è stacc facc, ma i 't voless soma pragä ca tì 'm digess, pè 'm sodisfä ün poo, cüsa ca tì ti fa ä süfrì i afrünt ch'i ha santii ä dì ch'i 't fan ä tì, e 'nscìa i 'mprendarà forsa da tì ä süfrì cün pazienza la vargogna ch'i m'han facc, ca Dio sa s'i 't la regalass gügient, soma ch'i podess, già ca tì ti lan sa tödel sü inscì ben" Al re, ca infin in issa l'era stacc indülent e paltrun, l'è giüü 'ncusa ca 's dassdass sü dal son; l'ha scümanzää cün l'afrünt ch'i vevan facc ä 'sta dona, e n'ha facc gran vandeta. E pö, da là inänz, tücc quei ch'i fagevan vargota cüntar l'onür da la sè cürona a i parsaguitäva quant ca 'l podeva. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n650/mode/2up Giovanni Papanti, parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 631-632]
Anthony Bourdain
thumb|El Bourdain in del [[2014]] El Anthony Michael Bourdain (New York City, 25 de giugn del 1956 - Strasborgh, 8 de giugn 2018) l'è staa on coeugh, personagg televisiv e scrittor american, not chef televisiv.
Castelfiorentino
Castelfiorentino l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 17.006 abitàncc, 'na superfìce de 66 km² e 'na densità de 258 ab./km². El cunfìna coi cümü de Certaldo, Empoli, Gambassi Terme, Montaione, Montespertoli, San Miniato (PI).
Brusadella
La brusadella l'eva on mangià tipegh de la Bassa milanesa. L'eva on mes'ciozz de farina, formenton, oeuli e zuccher. El vegniva cott quand che se faseva el pan.
Valcabado
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Strada voivodal 596
La  a l'è una strada voivodal de la Polonia longa 24 km.
Ferrovia Palermo-Catania
La  a l'è 'na ferrovia italiana a che la conliga Palermo e Catania e longa 241 km.
Netü (pianeta)
Netü l'è chèl dei òt dei pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul, el quart per diàmetro e 'l tèrs per masa. Dàto che Plutù l'è mìa piö cunsideràt en pianeta a töcc i efècc ma 'n pianeta-nano, Netü l'è ach el pianeta piö delóns del Sul 'ntra chèi del nòst Sistema Solar. Netü el g'ha 'na masa de 17 vólte piö grànda de chèla de la Tera e de póch piö grànda de chèla del sò quàze-zemèl Urano.
Ferrovia Palermo-Catania
Verta del 1863, l'è in Sicilia e l'è de proprietà de.
Netü (pianeta)
Scuprìt la séra del 23 de setèmber del 1846 de Johann Gottfried Galle col telecòpio de l'Oservatóre astronòmich de Berlino, e de Heinrich Louis d'Arrest, en stüdènt de astronomìa che ghe dàa 'na mà, Netü l'è stat el prim pianeta a éser stat troàt per mès de càlcoi matemàtich prim che coi strümèncc de oservasiù dirèta: de le iregolarità endel'òrbita de Urano la g'ha fat pensà ai astrònomi che ghe fös piö delóns de Urano, amò 'n pianéta, gnemò cunusìt che 'l distürbàa la sò òrbita. E difati l'è stat troát apéna en gràdo del pónt calculàt. La sò lüna Tritone l'è stada troàda póch tép dòpo, ma nisü dei óter 13 satèliti natürai l'è piö stat scuprìt prìma del secol XX. El pianeta l'è stat vizitàt apéna 'na ólta de 'na sónda spasiàla, la Voyager 2 che la gh'è pasàda derènt ai 25 de óst del 1989.
Netü el g'ha 'na cumpuzisiù mìa tat diferènta de chèla de Urano e diferènta envéce de chèla dei giganti gasus piö grancc Giö e Satùren. L'è per chèsta rizù che i astrònomi i preferés tratài come 'na clas separàda ciamàda gigànti giasàcc. La sò atmosféra, aisebé che la g'hape en cümü con chèla de Satùren e Giö la bondànsa de idrògeno e elio, la g'ha però 'na prupursiù bèla grànda de "gias", come l'aiva, l'amoniaca e 'l metano, ensèma a tràse de idrocarbùri e fórse de azoto.
Al contràre, la part intèrna del pianeta l'è cumpunìda perlopiö de gias e córne compagn del sò quàze-zemèl Urano.
Le tràse de metano che se tróa endèi leèi pö estèrni de l'atmosfera le ghe dà 'l sò culùr celèst caraterìstich.
Netü l'è 'n pianéta che g'ha i vèncc piö fòrti de töcc i óter pianéta del Sistéma Solàr. Le sónde le g'ha mizüràt folàde che riàa e pasàa fò i 2100 km/h.
Pò a Netü el g'ha 'n sistéma de anèi, scuprìt endei agn '60 e confermàt de la sónda Voyager 2.
Paràmetri orbitài
Netü el fà 'n gir entùren al Sul en presapóch 164,79 agn terèstri. La sò òrbita la g'ha 'n inclinasiù de 1,77° en relasiù al pià de l'eclìtica e 'n ecentricità de 0,011, isé che la distànsa 'ntra Netü e 'l Sul la cambia de 101 miliù de chilòmetri 'ntra i póncc de l'òrbita endoche 'l pianeta l'è piö arènt e piö delóns de la nòsta stèla.
La sò òrbita la se 'ncrùza con chèla de Plutù ma i du corp i è 'n risunànsa orbitàla de 2:3 (völ dì che 'ntat che 'l Netü el fa 3 gir entùren al sul, Plutù 'l na fà tré) e chèsto — ensèma a la bèla inclinasiù del pià obitàl de Plutù — 'l fà sé i pöde mài scuntràs.
'Na rotasiù entùren al sò as envéce la düra 16,11 ùre. L'as de rotasiù l'è 'nclinàt de 28,32° en rapórt al pià orbitàl, en valùr confrontàbil con chèl de la Tèra (23°) e de Màrt (25°).
Al de là de l'òrbita de Netü gh'è 'n mòcc de óter còrp celèscc che gìra entùren al Sul; chèsti ogècc i è stàcc ciamàcc col nòm coletìf de ogècc transnetünià, 'ntra chèsti, chèi piö gròs i è clasificàcc come pianéta-nani e i piö 'mportàncc i è 'l zà lüminàt Plutù, Makemake, Eris (el piö grant de töcc) e Haumea.
Maine
drita|thumbnail|300px drita|thumbnail|300px El Maine a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 86.542 km² e una pupulaziun de 1.317.253 abitant.
A l'è tacaa a nord-est e nord-ovest al Canada e a süd-ovest al New Hampshire; a süd-est 'l a bagna l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Augusta (18.560 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Portland (64.249 abitant).
Storia
El Maine a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1820.
Urganizaziun pulitiga
El Maine al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Guerra dei sumiocc del Gombe
La guerra dei sumiocc del Gombe — ciamada ancasé la “guerra dei quatr’agn” — l’è stada un conflit bellich organizad che el gh’ha trad denter dò tribù de sumiocc en del Parch Nazzional del Gombe en Tanzania intra el 1974 e el 1978. El conflit l’è assossenn famos propes per el nivell de violenza, cativeria e organizazzion coordinada enzebid dei sumiocc en dei sò atach repeticc, carataristiche che prima de chell moment ché a se pensava che, en del mond animal, i era endoma una prerogativa de l’om. En vot mis apena, una comunità de scimpanzè la s’è despartida fò en du grœup diferencc — i Kasakela de una banda e i Kahama de chell’oltra — per via de una bega dinastica nassida del vœuj de podé trad adree de la mort del vecc mas’c alfa; le dò fazzion le gh’ha portad enanc de le represaje che le culminarà en de l’eradicazzion completa de giun dei du grœup, en d’un mazzament conletiv caraterizad de dei comportamencc barbarich, macaber, enspiritacc e ensanguinencc.
El casus belli
alt=|miniatura|El baracot doperad dei espercc per dàghe de majà ai sumiocc Enanc de la guerra dei quatr’agn, i sumiocc i s’era ensediacc en de le colline del Parch Nazzional del Gombe, endove che i gh’ha formad de le comunità de piœu o manch 40 member ciaschedœuna. La comunità stanziada en de l’area “Kasakela” la s’è despartida en dò fazzion rivai depos de la mort del vecc mas’c alfa e grand visir de tœucc i sumiocc, e la gh’ha vist inscé el nasser de una nœuva comunità ciamada de chichinanc “Kahama” — comandada dei fradei Ughet e Carlet e composta an’pò de de le done e i sò fiolicc — che la gh’ha decidid de andà a viver de un’oltra banda perchè ghe piasiva mia el nœuv mas’c alfa che el rest de la comunità la gh’haviva elesgid de comun acord.
La guerra
manzína|miniatura|330x330px|La guerra dei sumiocc del Gombe la gh’ha enteressad dò comunità de scimpanzè comun. El prim mazzament l’è ocors en del 7 de Sgener del 1974, quand che, en grand secret, dei member dei Kasakela i gh’ha fad un’emboscada al Godi — giun dei Kahama — che l’era endoma en de la foresta endeperlù e l’era dree a fàss i facc sò. L’ocasion l’è stada la prima volta en assolud endove che i espercc i è stacc bon de osservà dei comportamencc compagn de ches’cc en de le sœumie. Depos che i Kasakela i gh’haviva copad fœura el Godi, i gh’ha trad en pee una granda celebrazzion de vitoria e opulenza: i è soltacc de una banda a l’oltra sœui alver, i gh’ha vosad un grand tant compagn de de le sœumie, e a pararèss che en de la frenesia i gh’hapes enfinamaj canibalizad dei toch del cadaver del pover Godi.
Depos del Godi, i Kasakela i gh’ha copad fœura el Dè e anch l’Ughet, per pò andà a mazzà el vecc Golia, che enfina a chell moment ché el gh’haviva fad endoma de le carinarie al grœup rival e mai enzebid de cativeria per giustificà un’azzion tant animal. A chell pont ché, en dei Kahama gh’era restad endoma tri mas’c: el Carlet, el Snif e el Willy Wally — sgiabella vecc anch lu e strupiad de la poliomelite. En d’un atach coordinad, el Carlet l’è stad suzzessivament mazzad fœura an’pò a lu, e el Willy Wally el gh’ha ciapad un stremizzi inscé grand che l’è scapad dedenter de la foresta e de lu el s’è savid piœu un bell negot. Intuitù de le fomne dei Kahama, giœuna l’è stada copada, dò i è descapade e sfantade via an’pò a lore, e le oltre trè i è stade scionsgide sgiò de s’giafon e sevizziade dei mas’c dei Kasakela en de un’oltra celebrazzion de ebrezza guerrera e estasi trionfanta. El Snif — l’unich soravivid dei Kahama — l’è andad enanc a fàss la sò vita, e per un qualch temp el s’è sgiontad adree a an’mò un’oltra comunità de sumiocc lilinscé confinanta: chella dei Kalande, ma la calma l’è andada enanc endoma per poch. De fad, i Kasakela a chell pont ché i era vegnicc inscé poderos che en de la vall de le colline dei sumiocc tœucc i gh’haviva pagura de lor. I Kalande donca, depos de de le batajete minore sœui sò confin, i gh’ha recognossid con d’una granda sudizzion la superiorità militara dei Kasakela, e i gh’ha lassad a lor lé tœut el sò territori. Però, entratanta che i Kasakela i s’è movicc envers el nord, i gh’ha trovad pan per i sò dencc: la tribù dei Mitumba — che l’era ben pussee granda e forta de chella dei Kasakela — la j’ha constrensgicc a andà endree e, donca, la gh’ha en fin fermad la sò politica d’espansion.
Ten
Ten (Tenno 'n italià; Thenn en todèsch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.732 abitàncc, 'na süperfìce de 28 km², per 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lomaso, Fiavè, Arch, Concei, Rìa del Garda.
Nestroyplatz (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U1 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
Autostrada A50 (Svizzera)
La  a l'è no autostrada de la Svizzera che la passa in mez ai Canton Zurigh.
Servais
Servais a l'è un comun franzes (commune) dal departament da Aisne, region da Picardie, Franza. Ul sindich a l'è Michel Szymanski, con mandaa 2001-2008.
Saint-Bresson (FR-30)
Saint-Bresson l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Sumène, del circondàre (arrondissement) de Vigan e del dipartimènt del Gard.
Miesenbach
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Saint-Bresson (FR-30)
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.4 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 229 méter a 'na altèsa màsima de 708  méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Bresson l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Lignerolle
Lignerolle a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.62 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Lignerolle al se tröva a una altitüden de 760 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün svizzer de L'Abergement, Les Clées e Ballaigues e con la Francia.
Bordils
a l'è un comun de la provincia de Girona, cont una popolazzion de abitant.
Revigliasco d'Asti
Revigliasco d'Asti (en piemontés: Riasch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha presapóch 857 abitàncc, 'na superfìce de 8 km² e 'na densità de 107 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antignano, Asti, Celle Enomondo, Isola d'Asti.
Llocnou de Sant Jeroni
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Renaa
Al è chì che a l'è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
=Vos correlad=
Täuffelen
Täuffelen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.4 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Täuffelen al se tröva a una altitüden de 492 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Epsach, Hagneck, Ligerz, Mörigen, Twann, Walperswil.
Cerreto Guidi
Cerreto Guidi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 9.555 abitàncc, 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 195 ab./km². El cunfìna coi cümü de Empoli, Fucecchio, Lamporecchio (PT), Larciano (PT), San Miniato (PI), Vinci.
Meillonnas
Meillonnas l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Treffort-Cuisiat, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17.74 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 232 méter a 'na altèsa màsima de 460 méter söl leèl del mar.