cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brangues
Brangues l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Morestel, del circondàre (arrondissement) de La Tour-du-Pin e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.67 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 204 méter a 'na altèsa màsima de 236 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Brangues l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
San Gal (SG)
San Gal (en todèsch: ; en fransés: Saint-Gall; en italià: San Gallo; en romàncio: Son Gagl) l'è 'na cità svìsera del distret eletural (Wahlkreis) omònim. L'è la capitàl del Canton San Gal.
La cità la s'è furmàda 'ntùren a l'érem de San Gal, fondàt endèl sècol VII. Al dé d'encö l'è 'n aglomeràt ürbà de che 'l comprènt presapóch 160,000 abitàncc e 'l reprezènta 'l cèntro principàl de la Svìsera orientàla.
Chaussée d'Antin - La Fayette (metropolitana de Paris)
a l'è una stazzion de la linia 7 e 9 de la metropolitana de Paris, tacada ai stazzion de.
San Gal (SG)
La süperfiss del teritori del cumün de San Gal l'è de 39.41 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
Chaussée d'Antin - La Fayette (metropolitana de Paris)
Interscambi
Fermada del bus
San Gal (SG)
miniatura|manzína|200px|El complès de l'abasìa de San Gal vést de l'alt.La cità la se tróa 'na altèsa de 75 meter sura 'l leèl del mar e la cunfìna coi cümü de Eggersriet, Gaiserwald, Gossau, Herisau (AR), Mörschwil, Speicher (AR), Stein (AR), Teufen (AR), Untereggen, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'atrasiù pricipàl de la cità l'è l'abasìa (Abasìa de San Gal) che l'è 'nserìda 'ndèl patremóne mondiàl de l'UNESCO. En particolàr, de prìma 'mportànsa l'è la bibliotéca che la conté lìber che risàl enfìna al sècol IX.
Béard-Géovreissiat
Béard-Géovreissiat l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Nantua, del circondàre (arrondissement) de Nantua e del dipartimènt de l'Ain.
San Gal (SG)
Popolasiù stòrica
L'andament stòrich de la popolasiù l'è 'ndicàt endèla tabèla ché sóta:
Béard-Géovreissiat
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
San Gal (SG)
Dati meteorològich
La cità de San Gal la g'ha 'na média de 144 dé de àiva o néf a l'an per 'na média de 1248 mm de precipitasiù. El més piö piöùs l'è chèl de óst (condèna média de 155 mm), però 'l més con piö tacc dé piöùs l'è chèl de màgio, condèna média de 14.3 dé piöùs ma apéna 134 mm de média de precipitasiù.
Béard-Géovreissiat
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4.69 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 446 méter a 'na altèsa màsima de 724 méter söl leèl del mar.
San Gal (SG)
Dati meteorològich
El més piö sèch l'è febrér con 64 mm de média de precipitasiù distribüìcc sö 13.5 dé.
Béard-Géovreissiat
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Béard-Géovreissiat l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Feldbach
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Dolo
Dolo (en vèneto: Doło) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 14.411 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 600 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campagna Lupia, Camponogara, Fiesso d'Artico, Fossò, Mira, Pianiga, Stra.
Udessa
thumb|La bandera de la cità Udessa (Одеса/Odesa in ücrain; Одесса/Odessa in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; Odesa in rümen; Οδησσός/Odēssós in grech; Ades in del tatar de Crimea; אדעס in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
Storia
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.
Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.
Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdinaa 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
Aquari
On aquari l'è on queicoss (ona vasca, on vas de veder...) impienii d'aqua che 'l permett de tirà sù e de vedè viv i besti aquategh, compagn di pess, anfibi, crostacei. El pò servì anca per levà di pient aquategh.
Certi aquari inveci servissen domà per fà vedè i pess e i alter besti del mar, e hinn visitaa di torista.
Quintanar del Rey
a l'è un comun de la provincia de Cuenca, cont una popolazzion de abitant.
Limosano
Limosano l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Campobasso. El g'ha presapóch 926 abitàncc, 'na superfìce de 28 km² e 'na densità de 33 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castropignano, Fossalto, Lucito, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani, Sant'Angelo Limosano.
Roditor
I roditor inn un orden di mamifer, che 'l gh'ha dent circa el 40% di bestie de quella familia chi. El nom el vegn del latin rodere (o ben rosegà), che l'è la roba che la met insema tucc quei che partegnen a l'orden chi.
Di esempi de roditor inn i rat, i sghirat, i ratin, i gire, i crecet e i capibara.
Nová Ves nad Lužnicí
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
Stazion de Homerton
Homerton a l'è 'na stazion de la, che la serviss.
Moviment
Ghe corren i servizzi.
Interscambi
Fermada del bus
Gruyère (distret)
El Distret de Gruyère  (o apò: Gruviéra) l'è giü dei sèt distrècc del canton Friburgo, en Svìsera. Endèl més de el gh'ìa 'na popolasiù de  spartìcc endèi cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Všenory
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-západ.
Termini (metropolitana de Roma)
Termini  l'è 'na stazion de interscambi in tra la Linia A e la Linia B de la Metropolitana de Roma, oltra che cont la stazion pussee importanta de Roma, Termini.
Interscambi
L'è interscambi cont la Stazion de Roma Termini e donca cont i treni suburban, regionai, a InterCity e anca a volta velocità, sia de Trenitalia sia de Italo-Nuovo Trasporto Viaggiatori. Stazion de Roma Termini Fermada del tram Fermada del filobus Fermada del bus
Servizzi
La stazion la gh'ha 'sti servizzi chi: Biliettaria Toalett
Larino
Larino (Larinë 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Campobasso. El g'ha presapóch 7.080 abitàncc, 'na superfìce de 88 km² e 'na densità de 80 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casacalenda, Guardialfiera, Guglionesi, Montorio nei Frentani, Palata, San Martino in Pensilis, Ururi.
Vacqueyras (FR-84)
<
Vacqueyras l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Beaumes-de-Venise, del circondàre (arrondissement) de Carpentras e del dipartimènt de la Vaucluse. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.97 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 68 méter a 'na altèsa màsima de 254  méter s.l.m.
Ferrovia Udin-Cividale
La  a l'è 'na ferrovia regionala italiana a  longa  km.
Verta del, l'è in e l'è de proprietà de.
Sonic
Sonic l'è on personagg di videogioeugh creaa in del 1990 da la società giapponesa SEGA del qual lù l'è la mascotte.
I Gioeugh
Sonic l'è consideraa el rivale del Super Mario e, tant 'me lù, l'ha fa tanti gioeugh: i pùsèe impurtant a hinn:
Cessapalombo
Cessapalombo l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Macerata. El g'ha presapóch 585 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caldarola, Camporotondo di Fiastrone, Fiastra, Pievebovigliana, San Ginesio.
Dormitz
Dormitz l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Forchheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 4.58 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Stazzion de Berlin-Marienfelde
La  a l'è 'na stazzion ferroviaria de la Germania, in la zona de Berlin.
Dormitz
El cümü de Dormitz el se tróa a 'na altèsa de 305 méter sura 'l leèl del mar.
Stazzion de Berlin-Marienfelde
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni de la S-Bahn de Berlin.
Ala (mecanega)
L'ala l'è la süperfiss urizuntal d'un avion che la genera purtanza per via di forz aerodinamich che se ghe desvilüpen de sora.
Ind i cas quad che l'ala l'è mia fada da un element ünegh, se parla de "semiala", perchè dividüü in du part giuntà insema.
I püssee tant avion mudern i gh'hann du al, ma gh'è anca di esempi de avion con püssee de du al: presempi i biplan (du al vöna insima de l'alra, di völt anca sfasaa) o i triplan (tre al vöna insima a l'altra, un zich sfasaa).
L'ala d'un deltaplan l'è un gener particolar d'ala mia reda.
Coucouron
Coucouron l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Coucouron (chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Largentière e del dipartimènt de l'Ardèche.
Caldearenas
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Bicerin
El bicerin a l'è una bevanda colda tipega de Turin, che la vegn de la bavarèisa del setcent e l'è fada con cafè, cicolat e panera fada pussee dolza cont el sirop. Del 2001 a l'è recognossud un prodot tradizzional del Piemont.
Web sconduu
El Web sconduu (deep web in ingles) l'è quell tocch de web che, a differenza del classegh web de superfis, el pò mia vess trovaa cont di motor de recerca normai.
Toeuven part al deep web i paginn a contegnuu dinamegh, i sitt noeuv ch'hinn staa no indicizaa dai motor, paginn cont di password, archivi Usenet, paginn mia ligaa o paginn sconduu volontariament, soratutt archivi comé la Wayback Machine. Di studi del 2000 han dii che domà l'1% del web l'è trovabil cont el Google.
Sottared del deep web l'è 'l dark web, ossia quella red che se pò visità domà cont di software speciai comé TOR, Freenet o I2P.
Mik Longobardeath
La Ul Mik Longobardeath band, cognossuva anche domà come i Longobardeath, a l'è un compless Hard-Rock / Punk / Folk, indova i canzon hinn cantaa domà in lengua milanesa, hinn stai fondaa da el loeur cantant Ul MIk ( VEXED ) in del 1993; prima a l'era domà el soo progett solista, adess invece a l'è propri un compless.
I Longobardeath hinn stai ciamà, insema ai Legnanesi, come i salvador de la lengua milanesa, dal giurnal ingles The economist.
Biografia
Dopo un poeu de Demo-Tape per faa promozion tra el 1993 e el 2003 e tra tanti stop e problem, finalment in del 2005, el vegn pubblicaa la raccolta de inedit e canzon del vivv Ki l'è dur. Des canzon de thrash/heavy interament cantaa in Milanes, inclus la reinterpretazion de Ace of Spades di Motörhead cont i parol adeguatament riscrivu. In del 2007 el vegn pubblicaa el storic album "Polenta violenta", chichinscì han partecipaa anche Andreas "Gerre" Geremia di todesch thrashers Tankard e l'ex Necrodeath John; mentre a fin 2008 el vegn pubblicaa el terz disco "Bonarda bastarda". anche per chel disco chi, a ghe la presenza de gent importanta, tipo el Nanni Svampa, el Pino Scotto, l'Andy Panigada di Bulldozer, Gli Atroci. Dal tour del vivv, hinn stai traa i registrazion del cd / dvd Alcolico Laiv, stampaa in del otober 2010.
In del november 2014, el vegn pubblicaa el noeuv album intitolaa "Old time balabiott", mixaa e masterizzaa dal Mattia Stancioiu, già cognossù come ex batterista de la metal band Labyrinth. El disco el marca gioo un ritorno ai robb alegher e distess dei primm lavurà, senza desmentegà una quai critica social crisi economica e politica del moment. ghe denter 18 noeuv canzon in file mp3 extra, ben alter duu dischi dal vivv, in total hinn 54 canzon. Ul Mik l'ha dichiaa che: "in temp de crisi dura e pesanta, l'è giust regalaa pussee de un sorris a tucc i noster fans, in particolar a tucc chi finiti in disgrazia per colpa de che moment brutt chi, semper bel dur gent!".
In del 2016, i Longobardeath se devan ferma un poeu perchè' ghe stai un problema de formazion, e per andà innanz istess Ul Mik el prepara tre concert in formazion special con la collaborazion di vecc componenti storic del grupp, Ul Teo, Ul Rob, e Ul Marco e di street rockers DustIneyes. Contemporaneament l'acoustic set el diventa un duo, in collaborazion cont el chitarrista Steve Volta (Pino Scotto band / Perpetual Fire). In del Luli 2018 el vegn publicaa l'album "Lurido  Laiv". A l'è un album del vivv indova han sonà tucc i amis e musicisti che ha manda innanz la band in di ultim du ann. Tra el 2017 ed el 2018 la vegn presentada la nuova formazion Longobardeath che la vedd turnà indree Ul Marco, la conferma d'el Serz (Dustineyes / Kenos), del chitarrista Il Villa e del noeuv bassista Overteo ( ex Koza Noztra / ex Silence / Self Disgrace). Con questa formazion chi in del 2020, hinn stai pubblicaa el video e el disco, cont el medesim nomm " All you can shit ... Pirla!".
I sonadur 2022:
Ul Mik - Voce (1993 - presente)
Ul Marco - Chitarra (2007-2010 / 2016 - presente)
Piz - Chitarra (2008, 2016 session, 2022 - presente )
Overteo - Basso (2017 - presente)
Steve Volta - Chitarra / Chitarra acustica ( Set acustico. 2016 - presente)
I sonadur che gh'eran prima:
Andy C.- Chitarra (1993-1994)
Flavio B. - Batteria (1993-1994)
Gualtiero B. - Chitarra (2002-2004)
Andrea T. - Chitarra (2002-2004)
Ul Rob - Chitarra (2005-2013)
Ul Teo - Basso (2005-2013)
Ul Giurgin - Batteria (2005-2016)
Mirko - Chitarra elettrica e acustica (2011-2016)
Moreno - Chitarra elettrica e acustica / basso / batteria / percussioni (2011-2018)
Serz - Batteria (2016 session / 2018 - 2019)
Il Villa - Chitarra (2018-2021)
I sonador sessiun del vivv:
Lorenzo Testa - chitarra (2008)
Unto - chitarra (2010-2012)
Sam - chitarra (2010-2012)
Umbe - basso (2010)
Azzi - chitarra (2010)
Don Vito - chitarra (2013-2014)
Vince - basso (2013-2014)
Umbo Dust - chitarra (2016)
Marika - basso (2020)
Damian - batteria (2020)
Album
2005 - Ki l'e' dur (Anger Music)
2007 - Polenta violenta (Metal Voltage / Andromeda)
2008 - Bonarda bastarda (Pongo Music / Self )
2011 - Ball de Nadal (Fonola / Andromeda)
2012 - Calibro rovente (Fonola / Andromeda)
Federico Faggin
250px|thumb|right Federico Faggin (Vicenza, 1 de december del 1941) l'è on fisegh, inventor e imprenditor italian, progettista, insemma al Ted Hoff e al Stanley Mazor, el primm microprocessor, l'Intel 4004, dopo che l'ha cognossuu l'azienda in d'on stage in USA per l'azienda de component tecnegh de la Olivetti.
Mik Longobardeath
Album
2014 - Old Time Balabiott (Anger Music / Punishment 18)
2016 - Milanogalera (Anger Music / Vomit Arcanus) Digit. - Acoustic
2020 - All you can shit ...Pirla! (Anger Music / Punishment 18)
Album del vivv
2010 - Alcolico Laiv (Anger Music)Cd + Dvd
2013 - Milanoktoberfest (Anger Music / Vomit Arcanus) Digit.
2013 - Senza Curent (Anger Music / Vomit Arcanus) Digit. - Acoustic
2013 - Metal New Year Laiv (Anger Music / Vomit Arcanus) Digit.
2018 - Lurido Laiv (Anger Music / DeathStorm / Punishment 18) Cd
2022 - Laiv You Can Shit ...Pirla! (Anger Music / Vomit Arcanus) Digit.
Singol
2007 - Polenta violenta ( Anger Music ) Digit. Video
2008 - Bonarda bastarda ( Anger Music ) Digit. Video
2008 - Acciaio biancoblu (Pongo Music / Self )
2009 - L'ass de picch (Iron Tyrant)
2011 - F.B.L.O.(split con F.F.A.) (Anger Music)
2011 - A l'e' festa! (split con Bepi & the Prismas) (Anger Music / Buti prod.)
2013 - Luciano ( Anger Music ) Digit. Video
2020 - All you can shit ...Pirla! ( Anger Music ) Digit. Video
Box set
2008 - Sacch de picch (Anger Music)
2011 - Cavell de Nadal  (Anger Music)
2015 - 100% (Anger Music)
Stazion de Collevecchio-Poggio Sommavilla
Interscambi
Fermada de l'autobus
Santa María del Berrocal
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Dialett turines
El Torines (nomm nativ: turinèis) l'è on dialett de la lengua piemontesa, parlaa a Turin e in alter comun de la soa provincia. El dialett de Turin l'è consideraa la parlada central e pussee importanta de tutt el Piemontes e l'è la bas per la grafia comun e la koiné de quella lengua chì. A bon cunt, el turines de città l'è minga semper consideraa la forma pussee bella e corretta del Piemontes, perchè ormai l'è bell messedaa cont on fracch de paroll italiann, e le parlen ben domà in pocch.
Dialett de Chieri
Chieri (Cher) el se troeuva a est de la provincia turinesa, pocch lontan de Turin. Donch i disìa ch'ant ij temp dër prim re 'd Cipro, dòp che Gotifré 'd Bujòn a l'avìa conquistà la Tera Santa, 'na sgnòra dë bin dër paìs ëd Guascogna ant ër torné dël Sepolcro, dova a l'era andàita an pelegrinagi, passand dë Cipro a l'era stàita malament insultà dë 'd gent grama. Magonà e sensa consolassion, a pensava d'andesne lamenté dël re, quand queicun l'ha avertila ëd nen sgairé sò fià; ch'ër re l'era un pòch dë bon, ëd vita vergognosa, ër qual nen mach a fasìa nen giustìssia dij tòrt fàit aj àitri, ma vilment a në surbìa d'ògni sòrt, a la mira chë tuti coj ch'a l'avìo dë desgust as sfogavo fasendije 'd figure e 'd despressi. Sentiend lò cola fomna, per consolesse 'd sò sagrin, pòsto ch'a podìa nen speré giustìssia, a l'ha pensà ëd bostiehé un pòch la viltà dër re e, piorand a l'è andaje dì: "Buca, o Sgnòr, i vegno pa dnans a ti për esse vendicà dl'ingiùria ch'a r'han fame, ma për ch'it më mostre, për mia sola sodisfassion, com ch'it seufre j'ingiùrie ch'at fan a ti; parèj i podreu amparé a pié con passiensa mie dësgràssie; oh! Nossgnòr sa com it je darìa volonté, dë pòsto ch'as dis ch'it sas porteje tanto ben". Ël re, sin-a a col dì pigher e andurmì, squasi dësviandse dë un seugn, a l'ha comensà per vendiché severament l'afront fàit a cola dòna, e peui dë lì l'è dventà rigid persecutor ëd tuti coj ch'a tentavo queicòssa contra l'onor dë soa coròna. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n512/mode/2up ibidem, pag. 493]
Dialett de Monteu da Po
Monteu da Po (Montèu) el se troeuva a est de Turin, in direzion di provincc de Biella e de Vercei. Aj temp dël prim re 'd Cipri, dòp ël conquist dla Tera Santa fàit da Gotifrè 'd Bujon, na gran sgnora ëd Guascogna an pelegrinagi l'è andàita al Sepolcro, e tornand andré, arivàia a Cipri, da certi balòss l'è stàita vilanament oltragià. E chila, dolendsne senza nsuna consolassion, l'ha pensà ben d'andesne a lamentà dël re; ma a l'han dije ch'a l'avrìa perdù la fatiga, perché 'l re a valìa così pòch che nen mach a fasìa nen giustìssia dle ofèise dij àutri, ma ansi a soportava vilment cole ch'a-j fasìo a chiel istèss, dë manera che chi ch'a l'avìa quàich crussi as sfogava fasendije ògni sòrt dë despressi. Sta sgnora, sentend so-sì, disperà ëd nen podèisse vendiché, pura për sfoghesse ant quàich manera s'è proponusse d'ëstussiché 'l re. E andandsne an piorand dnans dë chiel, a-j ha dije: "Mè sgnor, mi i ven nen dnans dë chiel perché ch'am vendica dl'ingiùria ch'a l'han fame ma, për podèila soporté, i lo prego ëd dime me ch'a fa chiel a soporté cole ch'a-j fan, perché anche mi i peussa amparé a soporté passientement la mia che, se mi i podèissa, Nossgnor lo sa, i lë farìa casché su chiel, ch'a lë savrìa così ben sofrila". Ël re, che fina anlora a l'era stàit un pigron, come se as desvièissa da un seugn, a l'ha comensà a vendiché me ch'a ël dviva ël tòrt fàit a sta sgnora, e d'anlora an peui a l'ha pì nen perdonà nsun ch'a l'avèissa ofèis l'onor ë soa corona. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n516/mode/2up ibidem, pag. 497]
Dialett de Pineroeu
Pineroeu (Pinareul) l'è voeuna di città pussee important de la provincia turinesa. Dìo donque che aj temp dël prim re 'd Cipri, dòp che Gotifré 'd Buglione l'ha conquistà Tera Santa, l’è capità che una gentildòna ëd Guascogna fussa andasne an pelegrinage al Sepolcro e che, tornand da là, arivà a Cipro, fussa stàita brutalment oltragià da quàich scelerà. Chila, sensa mai otenì gnun-a sodisfassion, lamentandsne ëd sò, l’ha pensà d'andesne a porté le soe plente al re; ma l'è staje rifert da quàich d'un ch'a l'avrìa përdù sò temp e soa pen-a, përché che chiel l'era tant licensios e così pòch da bin che, nen mach chiel vendicava pa con giustìssia le ofèise fàite aj àutri, ma soportava invece con vergògna cole ch'a l'ero fàite a chiel istèss; mentre che chionque l'avìa quàich crussi, lo sfogava sensa prové né onta né vergògna. La gentildòna, sentì so-sì, përdùa qualonque speransa d'esse vendicà, tant për procuresse un poch ëd consolassion, s'è proponusse 'd vorèj mòrdi la miseria ‘d col re: e dòp d'essese presentà an piorand dnans a chiel, così l'ha dije: "Sgnor, mi i vegno pa a la toa presensa përché chë mi spera da ti vendeta dl'ingiùria ch'a l'è stàita fàita a mi ma, an sodisfassion ëd cola, ët prego che ‘t më mostre come 't fas a soporté cole chë mi sento a dì ch'a son fàite a ti përché, amparand da ti, mi i peussa ëdcò toleré la mia con passiensa la qual, Nòst Sgnor lo sa, së mi i podèisso felo, volonté darìo a ti, dagià che 't sas così bin porteje". Ël re, che fin alora l'era stàit mòl e pigher, com s'as fussa dësviasse dal seugn, comensand da l'ingiùria fàita a sta dòna, ch'a l'ha vendicà con asprëssa, l'è dventà severissim persecutor ëd tuti coj ch'a l'avrìo dòp d'alora fàit quaicòssa contra l'onor dë soa corona.
El Gran Carlemany
El Gran Carlemany (El Grand Carlomagn in lombard) l'è l'inn nazional del Principaa de Andorra. La musega l'è del Joan Benlloch, vesc de Urgell e donca coprincip de Andorra e 'l test del mossèn Enric Marfany. L'è staa sonaa per la prima voeulta el 8 de settember del 1921 al santuari de Meritxell, per el di de quella Madonna.
Se cunta anca che 'l sia on tribut ai nazion arent, che dann anca i cap de Stat ad Andorra, vist che la someja a l'inn franzes in la musega e a quell spagnoeu in del ritornell.
Test
El gran Carlemany, mon pare, dels alarbs em deslliurà, i del cel vida em donà, de Meritxell la gran Mare. Princesa nasquí i pubilla entre dues nacions, neutral; sols resto l'única filla, de l'imperi Carlemany. Creient i lliure onze segles, creient i lliure vull ser siguin els furs mos tutors i mos Prínceps defensors, i mos Prínceps defensors!
Saint-Cyr-les-Vignes
Saint-Cyr-les-Vignes l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Feurs, del circondàre (arrondissement) de Montbrison e del dipartimènt de la Loira.
El Gran Carlemany
Traduzion lombarda
El grand Carlomagn, mè pare, m'ha liberaa di Saracen E dal cel la vita me dona De Mertexell gran mader Principessa nasuda e ered in tra du nazion, neutral; resti sola l'unega fioeula de l'imper carolingi. Credent e libera per vundes secol, credent e libera voeuri vess Sien i legg i mè tutor e i mè Princip difensor e i mè princip difensor!
Saint-Cyr-les-Vignes
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Gnathonemus petersii
Ul Gnathonemus petersii, ciamaa anca pess elefant l'è un pess da la fameja di Mormyridae.
Piazza Armerina
Ciazza (endèl idioma galo-itàlich local: Ciazza; en italià: Piazza Armerina; en sicilià: Chiazza) l'è 'n cümü de 21.040 abitàncc da la pruvincia de Enna. L'è famùs en töt el mónt per la vila de época romàna, decoràda con mozàici de belèsa straurdinària.
Saint-Cyr-les-Vignes
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Cyr-les-Vignes l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Csánig
a l'è un comun del Distret de Sárvár, cont una popolazzion de abitant.
Waldkirchen
Waldkirchen l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Basa Baviera. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freyung-Grafenau. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 80.06 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Piazza Armerina
Linguìstica
A Ciazza, isé come 'ndèn quach óter paés de la Sicilia, se pàrla 'n dialèt de derivasiù setentriunal, ciamàt "Galo-Itàlich de Sicilia".
Waldkirchen
Waldkirchen la se tróa a 'na altèsa de 573 méter sura 'l leèl del mar.
Mesenter
thumb|In ross el mesenter El mesenter l'è 'n orghen del corp uman, faa de 'na membrana sierosa fada de tessuu conettiv e che 'l gh'ha tant vas sanguign e linfategh.
Nová Olešná
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
Bundesstraße 316
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Baden-Württemberg.
Ortograféa orientàl ünificàda
L'ortografìa orientàl ünificàda l'è 'n tentatìf de dàga 'na rispòsta al bizògn de 'n sistéma de scritüra bù per töte le varietà piö parlàde del Lombàrt Orientàl, en particolàr el Bergamàsch, el Bresà e 'l Cremàsch.
De l'ótra bànda, chèsta ortografìa la g'ha mìa la pretéza de sudisfà pròpe töte le varietà del Lombàrt Orientàl perchè per rià a tègner dét le divèrse particolarità de le parlàde piö perifériche ghe sarès vülìt en laurà de stüde che 'l và aldelà de le pusibilità e de le finalità de la wikipedia stèsa.
Ortografìa ünificàda e tradisiù
Chèsto sistéma de scritüra 'l se bàza sö divèrse tradisiù atestàde. Suratöt söl sistéma adotàt del Àngel Canòssi, el piö 'mportànte poéta de la tradisiù Bresàna, ma apò a söi disiunàre del Melchiori per el Bresà e sö chèl del Zappettini per el Bergamàsch, sènsa desmentegà la tradisiù ligàda al Dücàt de Piàsa Puntìda.
En pràtica le régole prupunìde de chèsto sistéma de scritüra i è le stèse de chèle doperàde 'ndèla Ortografìa bresàna modèrna e 'ndèla Ortografìa del Dücàt Semplificàda, co le sùle ecesiù de la -ch finàl per el suòno [k] (che per l'ortografìa bresàna modèrna l'ìa rindìt col sègn -c) e la distinsiù 'ntra i fonémi /s/ e /z/ che 'ndèl'Ortografìa del Dücàt Semplificàda l'ìa rindìt en maniéra diferènta.
Régole ortogràfiche
Le régole i è le stèse che se dopèra per scrìer en Italià föra che per le ecesiù riportàde ché sóta:
Vocài
Le régole per rènder le vocài i è le stèse doperàde da töcc i autùr piö modèrni (Canossi, Dücat de Piassa Puntìda, ecc.) e le inclùde le diérezi per rènder le vocài srotondàde e i acèncc gràve e acùto per destènguer le vocài deèrte de chèle seràde.
En particolàr: se dopèra l'acènto gràve e acùto per tègner separàt el fonéma del fonéma  e 'l fonéma  del fonéma  'ndèle sìlabe acentàde. En piö, se dopèra la diérezi per reprezentà le vocài srotondàde e.
Üzo del acènto
L'acènto gràfich el g'ha dò funsiù:
L'è importànte che 'na paròla la na pórte apéna giü de acènti gràfich sedenò se pöl mìa capéser quàla che l'è la sìlaba col acènto tònich.
Vittorio Emanuele (metropolitana de Roma)
Vittorio Emanuele  l'è 'na stazion de la Linia A de la Metropolitana de Roma.
Ciclon extra-tropical
In meteorologia i ciclón extra-tropicaj ( anca ciamàa ciclón mòbil) hinn on tipo de ciclon, o ben de sistèma de bassa pression a scala sinòttica, ch’i succeden ai latitudin de mèzz temperàa de la Tèrra (foeura di tròpich). Dent in di ciclon extra-tropicaj, in del cors de la sò dinamica, gh’è i front meteorològich. I cicloni extra-tropicaj, despèss ciamàa domà depression atmosferegh, hinn di fenòmen quotidiàn, che insèma ai anticiclon, caratterizzen el temp meteorològich de la pupart de la Tèrra cont el prodù i fenòmen meteorològich che se porten adrée infra i quàj gh’hinn i nivol, i precipitazion, i acqueri, i temporal e ‘l vent.
Ortograféa orientàl ünificàda
Üzo del acènto
Chèsto 'l völ dì che se troarà l'acènto gràfich (acùto o gràve a secónda del valùr de la vocàl) apéna sö la sìlaba che la pórta l'acènto tònich.
Vittorio Emanuele (metropolitana de Roma)
Interscambi
La stazion la gh'ha 'me interscambi i bus zittadin. Fermada del bus
Ortograféa orientàl ünificàda
Üzo del acènto
Quan che l'acènto tònich el stà söndèna vocàl srotondàda (ezèmpe: ödela [ˈødela]) ocór mìa segnàl perchè gh'è zà la diérezi, però quan che 'la capèta söndèna sìlaba con 'na vocàl mìa srotondàda ma la paròla la g'ha dét 'na quach vocàl srotondàda (ezèmpe: rödèla [røˈdɛla]) alùra bizògna segnàl sedenò se pöl pensà che 'l nàghe söla vocàl srotondàda.
Vittorio Emanuele (metropolitana de Roma)
Servizzi
La stazion la gh'ha 'sti servizzi chi: Biliettaria
Ortograféa orientàl ünificàda
Üzo del acènto
Con chèste régole restarès föra póche paròle che le pödarès fa nàser amò dei döbe, cioè paròle come cümü o bötöm 'ndoche le vocài srotondàde i è dò e giöna de le dò la pórta l'acènto tònich. Per chèste gh'è mìa ótra sulusiù che la memória e l'üzo. De sòlit però l'acènto tònich al và söla segónda de le dò vocài srotondàde, compàgn che 'ndèle paròle apéna lüminàde e apò a 'n fügüret [fyˈgyrɛt] (it. figurati) o sügüremel [syˈgyrɛmɛl] (it. assicuramelo). Adognimòdo se tràta d'en nömer picinì fés de càzi.
Ciclon extra-tropical
Formazion
I ciclon extra-tropicaj se formen in tucc i region extra-tropicaj de la Tèrra (de sòlit tra il 30º e 60º gradi de latitudin da l'equator), sia per mèzz de la ciclogenesi sia per via de la transizione extratropical. On studi sui ciclon extra-tropicaj in del Sud del mond el fa vedè che infra el 30° e ‘l 70° parallelo, succeden in media 37 ciclon in on perìod de 6 or. On studi indipendent in del emisfero settentrional el suggeriss che circa 234 ciclon extra-tropicaj se foeurmen ògni inverna.
Ortograféa orientàl ünificàda
Consonàncc
Le régole per la prunùncia de le consonàncc i è le stèse de chèle de l'ortografìa de la lèngua italiàna föra che per chèle situasiù che l'Italià 'l conós mìa o adognimòdo i è mìa ambìgue. Per ezèmpe:
Ciclon extra-tropical
Genesi di ciclon extra-tropicaj
Ind l’atmosfera de la Tèrra, in del pont pussèe alt de la troposfera a gh’è di fòrt corrent ciamà corrent a gètt. Quèj corrent chì se sviluppen perché gh’hinn di fòrt differenz de temperadura intorna de i 30° di latitudin e di 60°. Gh’è donca l'inconter tra mass d’aria con fòrt differenz de temperadura e con di superfici de contàtt ciamà front, in particolar el front ai 60° de latitudin l’è ciamà front polar e ai 30° l’è ciamà front sub-tropical. De già che i dò mass d’aria hinn vuna pussèe frèccia dell’altra, ind la massa d’aria pussée frèccia la pression la diminuiss con la quòta pussée a la svèlta rispètt a quèll che ‘l succéd ind la massa d’aruia pussée calda, de già che l’aria frèccia a l’è pussèe pesanta. S’ingénera iscì ona differenza orizzontal de pression atmosferega.
Ortograféa orientàl ünificàda
L'Ortografìa orientàl ünificàda e le variàncc locài
L'Ortografìa orientàl ünificàda, co la sò empostasiù fonemàtica, la pöl véser dopràda per reprezentà piö o méno töte le variàncc locài del lombàrt orientàl, però en sèrte parlàde gh'è dei fonémi che vé rindìcc en maniéra diferènta respèt a le ótre parlàde de l'àrea e chèsto el podarès fà nàser dei döbe sö come doprà chèsta convensiù ortogràfica. El piö famùs de chèsti suòni l'è la "h" aspiràda, dopràda 'ndena àrea bèla grànda che la ciàpa dét teretóre tat la pruvìncia de Brèsa come chèla de Bèrghem. La "h" aspiràda però l'è mìa óter che 'na maniéra "locàl" de rènder el fonéma /s/ (gh'è nesöna paròla en nesöna varietà de lombàrt orientàl che se diferènsie de significàt apéna per 'na contrapuzisiù [h]/[s]). Per chèsta rizù el suono [h] el vé rindìt ach col graféma. En discórs sìmil el pöl véser aplicàt al suòno aspiràt [h] che 'l g'ha el fonéma /f/ endela parlàda de Bùren quan che l'è 'n prensépe de paròla o en puzisiù intevocàlica e dóca se g'harès de doprà el sègn <f> pò a per chèl. El stès discórs el val per i suoni [ð] e [d] quan che i è fùrme locài del fonéma [z] le g'harès de éser rindìde col sègn <z>. En bùna part del teretóre de Brèsa e Bèrghem el fonema /a/ quan che 'l se tróa en puzisiù finàl de paròla e l'è mìa portadùr de acènt tònich el vé rindìt col suòno [ɔ], ma dàto che se tràta sèmper del fonéma /a/ el vé rindìt co la fùrma gràfica <a>.
Ciclon extra-tropical
Genesi di ciclon extra-tropicaj
La differenza de pression l’ingenera di fòrt corrent ciamà corrent a gètt ch’hinn pussèe fòrt indoe gh’è ‘na maggiora differenza de pression o ben pussè in alt possibil ind la troposfera arent a la tropopausa (circa 9000 m de quòta). La corrent a gètt la gh’ha nò l’istèssa intensitàa in tucc i pont del front polar, inscì che indoe che la velocità la dimnuiss el sò fluss el se slarga fin a creà ‘na divergenza che la se sciscia adrée l’aria di strat de bass de l’atmosfera; l’aria che la va su la crea on center de bassa pression con convergenza de l’aria al soeul. El center de bassa pressione el sarà poeu el nucli del ciclon.
Per via de la forza del Coriolis , de sorapù, l’aria che la ven ciamada vèrs el center de la bassa pression la ghe pirla intorna creando di zòn indoe l’è l’aria frèccia che la va contra quella calda e la genera donca on front frècc, e inscambi di zòn indoe l’aria calda la va contra quella pussée frèccia front cald
Intanta che ‘l ciclon el se raffòrza, el front frècc el se moeuv vèrs l’equator e ‘l ghe pirla intorna al center de bassa pression. In del stèss temp el front cald el va innanz men in prèssa, de già che l’aria pussée frèccia che ‘l gh’ha denanz l’è pussée densa e la se moeuv pussée difficilment. Quand che i ciclon diventen occlus quand che ‘l front frècc el raggiòng quèll cald e donca la se forma ‘na lengua de aria calda e ‘l ciclon el comenza a mangiàss foeura. Grazie a l’aria tirada adrée de sora, la pression atmosferega la borla giò pussée a la svèlta de 1 millibar (0,029 inHg) ògni ora. . Se la differenza orizzontal de pression in del livèll superior arent a la tropopausa la sarà pussée fòrta, pussèe el ciclon el podarà diventà potent. Di ciclon extratropicaj con la forza di uragan hinn pussée facil de sviluppass in del Atlantich settentrional e in del nòrd Pacifich in di mes de dicember e genar. A livèll fisich-matematich (vardà meteorologia dinamica) i ciclon extra-tropicaj se sviluppen in atmosfera baroclina (con atmosfera baroclina el minim de bassa pression l’è nò l’istèss ai vari quòt)
Transizion extra-tropical
I ciclone ciclon extra-tropicaj poden anca vèss di ciclon tropicaj che se trasformen in ciclon extra-tropicaj, a la fin de la soa vita, de sòlit intra el 30º e ‘l 40º grado de latitudin. Per comenzà el process de transizion, el ciclon el ven ciapàa denter in di latitudin pussèe alt per mèzz di arej de bass pression che se slonghen a ciapal compagn di insaccadur. In quèll procèss chì, on ciclon in transizion extra-tropical (anca ciamada post-tropical), l’andarà a mèttess insèma a front arent o depression associàa a on sistèma baroclin (indoe cioè la temperadura la varia nò regolarement con la quòta, o ben on sistèma con instabilità atmosferega). Quand a succed la transizion extra-tropical la fòrza del ciclon la diminuìss inscambi la soa larghèzza l’aumenta. Tuttamanch, anca quand che la transizionj l’è finida, la perturbazion la pò renforzàss de noeuv in reson di condizion de l’anbient che ‘l gh’ha intorna. El ciclon el podarà anca cambià forma, cont el vegnì men de la sò simitria.
In del cors de la transizion extra-tropical, el ciclon el coménza a spostàss indrèe vèrs di mass d’aria pussée frèggia, e la sorgent de energia primaria del ciclon la se traforma del la liberazion del calor sconduu de condensa a i procèss de l’atmosfera baroclina. El sistèma de bassa pression el perd a la fine il suò nucli cald e ‘l diventa on sistema a nucli frècc.
Transizion tropical
Rarament, on ciclon extra-tropical el pò diventà on ciclon tropical se el sistèma el raggiòng ‘na zòna de mar cont di acqui pussée cald e on ambient con fòrbes del vent pussée bassa. An example of this happening is in the 1991 Perfect Storm. In quèl caso chì la transizion a l’è al contrari de on vòrtes a coeur frècc a vun a coeur cald.
Modèll norvegès
Di dò teorij su la struttura di ciclon extra-tropicaj e del sò ciclo de vita, il pussèe vègg a l’è el modèll norvegés, sviluppàa in del cors de la primma guèrra mondial. In quèsta teoria chì (teoria del front polar), i ciclon se sviluppen e se muoven adrèe a on long confin frontal, e poeu se occluden e raggiòngen on ambient pussée frècc. L’è stàa sviluppàa tutt second di osservazion meteorològich, comprès i descrizion di nivol vedùu adrèe al sistèma.
Střevač
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Ciclon extra-tropical
Modèll de Shapiro-Keyser
‘Na segonda teoria per el svilùpp di ciclon extra-tropicaj a l’è el modèllo de Shapiro-Keyser, sviluppàa ind el 1990. I differènz principaj cont el modèllo norvegés hinn la rottura del front frècc, el tipo de occlulsion e i front cald]], de già che hin quèll modèll chì, inveci che formass on front occlus el fron frècce l se destacca de quèlla calde el ven tràa dent in del center de bassa pression indoe el se rotola su pirlando (seclusion calda).
Seclusion calda
Ona seclusion calda (de la lengua inglesa warm seclusion, da la lengua latina secludo= sarà foeura/ spartì / divìd) a l’è la fase madura del ciclo de vita de on ciclon extra-tropical. On isolemant cald voer dì che el front frècc el se stacca del front cald e ‘l ven ciamà denter el center de bassa pression, inscì de fa formà on iscì ciamà coeur cald. . Ona seclusion calda la par ‘me on’oeugg compagn che in di uragan indoe la pression la se sbassa fin a valor anca de 950 hPa e i vent vegnen pussée fòrt. Gli isolamenti caldi più intensi spesso raggiungono pressioni di 950 millibar. Ona seclusion calda la succed a latitudin visin ai pòli e ai tropich.
De già che el fluss del calor sconduu a l’è important per el sò svilupp e ‘l sò renforzàss, tanti seclusion cald poden succed sora i oceani, e riven in su la còsta con vent molto fòrt e pioeuv torrenziaj.
Effètt generaj
I ciclon extratropicaj pòden portà on clima teved cont ona quaj pioeva e vent de 15 a 30 km/h, oppur vèss frègg e pericolos con vent pussée fòrt de 119 km/h e pioeuv torrenzial. . La fassa de precipitazion che la compàgna on front cald a l’è despèss estésa, e ind la so zòna nòrd-òvest (ind l’emisfero nòrd) la se pò formàa ‘na virgola, che el sò center a l’è ona zòna con fòrt precipitazion, temporaj e anca burraschi de nev. I ciclon extra-tropicaj tenden a moeuvess adrèe a on tragìtt che ‘l pò vèss prevedùu.
Intemperi
Una linea de temporaj, o ben ona fassa ben piazzada de temporaj, la se pò formàa denzanz di front frècc per via de la presenza de umidità atmosferega e de fòrt divergenza, portandòss adrée tempesta e vent fòrt. .
On quaj ciclon extra-tropical el pò sviluppass ind ona manéra improvìsa, compagn che l’è succèss in Gran Bretagna con la "grand boriana del 1987" che la soa pression l’è rivada fin a 953 millibar, e i so vent a 220 km/h, con 19 mòrt e 15 milion de alber tràa giò, dagn estes ai edifizzi e on cost econòmich de circa ai 2,3 miliàrd de dollar.
Mòto
I ciclon extra tropicaj hinn generalent mòss di vent occidentaj sia travèrs l’emisfero nòrd che ind lemisfero sud de la Tèrra. El fluss di vent de la circolazion general de l’atmosfera che ’l trasporta i perturbazion da l’òvest a l’èst (ind l’emisfero nòrd e al contrari in quèll sud) a l’è ciamàa fluss zonal. .
Oltra che in direzion òvest–èst el fluss el pò anca moeùvess in direzion nòrd-sud (fluss meridionàl) ma men in prèssa rispètt che adrèe a l’altra direzion. El spostament adrée a la direzion nòrd-sud l’è de sòlit caosàa de l’interazion del ciclon con alter àrej de bassa pression compagn di promontòri e i insaccadùr oppur i anticiclon de già che on anticiclon stazionari (anticiclon de blòcch) a l’è bon per esempi de bloccà el tragitt de on ciclon extra-tropical, fàll vegnì pussée debol o anca fàgh cambia direzion.
Per de pù quand che du ciclon extra-tropicaj se incontren, lor du poden combinàss ind on ciclon binari indoe i du vòrtes pirlen vun intorna a l’alter ("effètt Fujiwhara"). I du ciclon poden anca mettes insèma ind on ùnegh ciclon extra-tropiacal oppur quand che se incontren vun o tutt e du poden cambià direzion. El risultàa precis de l’iterazion tra lor du el dipend de la sò distanza vun da l’alter, la sò misura, la sò fòrza e i condizion de l’atmofera intorna de lor.
Parch di Còi de Bèrghem
thumb|250px|right|[[Bèrghem e 'l Cat Ólt]]
Ol Parch di Còi de Bèrghem l'è ü di parch regiunai de la Lumbardéa. Ol Parch l'è grant piö o méno 72.000 pèrteghe (4.700 ètari) tra dés cümü e l' se tróa tra i 244 méter de la sità e 1.146 méter del Cat Ólt.
Quando l'è nasìt
L'è nasìt in del 1977 grasie a la lège regiunala nömer 36 del 18 agóst del 1977 e l'è stacc ol tèrs parch regiunàl lumbart dòpo chèi di Groane e del Tisì.
Ol prim presidènt
Ol parch l'è nasìt grasie al profesùr Lelio Pagani che l' gh'à üt la bèla pensada de fàl sö e che l'è stacc pò 'l prim presidènt del parch.
La séde
La séde del Parch l'è 'n Valmarina 'n del vècc monastér medieàl di mòneghe benedetine de la Almarina.
La séde l'è 'n contrada Almarina, al 25, 24123 Bèrghem.
Ol sìmbol
Ol sìmbol del parch l'è ü respurchì rós (Erinaceus europeus).
Ol sit del parch
http://www.parcocollibergamo.it
Feldkirchen bei Graz
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Giusep Verdi
thumb|230px|Verdi fotografaa in del [[1876 da Etienne Carjat]] 200px|thumb| El Giusepp Fortunin Franzesch Verdi (Roncole, 10 Ottober 1813 - Milan 27 Genar 1901) l'è staa on composidor talian, utor de melodramm che hinn ancamò representaa in di teater de tutt el mond.
Vita
Verdi l'è nassuu in de la campagna de Roncole, ona frazion de Busseto (Parma), el 10 Ottober de'l 1813. A l'è 'l fioeu de'ä Carlo Verdi, che l'era 'n agricoltor piacentin. Anca se l'era minga ricch, el Giusepp l'è reussì a imparà a sonà l'orghen perchè l'orghenista de la gesa de Roncole ghe l'insegnava a gratis. Dopo quei agn, vist el grand talent de'l Giusepp, gh'è staa anca regalaa 'na spinetta de on bottiatt de'l loeugh. El Giusepp gh'aveva domà quindes agn quand che, in de'l 1828, ona sò sinfonia de overtura, in loeugh de quela de Rossini, l'è stada sonada in de la representazion de "El barbee de Siviglia" al teater de Busseto. In de'l 1832 l'è andaa a Milan indoe l'haa cercaa de entraa a'l conservatori de Milan. Purtropp el gh'aveva sorpassà el limit de età, inscì l'ha studiaa sota Vincenzo Lavigna, maester de La Scala. In de'l 1836 a l'ha tolt Margherita Barezzi in miee. In de'l 1839 l'è reussii a fà 'na representazion de 'na sò oeuvra a La Scala de Milan; l'era L'Oberto, Conte di San Bonifacio.
Nabucco
Vist el success de l'Oberto, gh'è stada commissionada on'oeuvra comega ciamada Un giorno Di Regno, ma 'l Verdi l'è staa minga bon de scriv 'n oeuvra comeg perchè la sò miee e i sò fioeu eren mort in chi temp lí. Dopo quest insuccess Verdi l'ha scrivuu voeuna di oeuver pussee important de la sò carrera: El Nabucco. In de l'istoria el poppol giudee l'è s'ciav de'l sovran babilones Nabucodonosor.
L'aria pussee importanta del Nabuco l'è el Va Penser.
Zvole (Boemia central)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-západ.
Bèrs Dém
L'è furmàt de i paés de Bèrs e Dém.
Cuurdinade
46.09389°N, 10.33444°W
Spartacus Peak
Ül Spartacus Peak (Vrah Spartak \ 'vr & h Spar-' tak \) l'è una massa cuverta da giàss da 650 meter da picc in dal Delchev Ridge, sui Muntagn Tangra, in di Isùl da Livingston, Antartid. Ül picc l'è stà chiamà in unur al gladiatur trace Spartacus (c. 109-71 aC).
Saint-Germain-de-Calberte
Saint-Germain-de-Calberte l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Germain-de-Calberte , del circondàre (arrondissement) de Florac e del dipartimènt de la Lozère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 38.6 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 275 méter a 'na altèsa màsima de 1147 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Germain-de-Calberte l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Effeltrich
Effeltrich l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Forchheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 11.92 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Effeltrich el se tróa a 'na altèsa de 303 méter sura 'l leèl del mar.
Guy Williams
Guy Williams, che in realtà 'as ciaméva Armànd Giüsèpp Catalano, (New York, USA, 14 de genàr 1924 – Buenos Aires, 6 de màgg 1989) l'è stai un atur americàn d'urìgin itagliàna.
Enciclupedia
Un enciclupedia l'è una culezión del savè üman. La parola la vegna dal grech εγκύκλιος παιδεία (enkyklios paideia), che 'l vör dì "el gir del savè". .