cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imper Roman d'Ocident
L'Imper Roman d'Ocident l'è nassid (segond la convenzion storega) ind el 395 a la mort del Teodosi I. La so cerna de spartir ol governar intra i so s'ciets, anca se l'era miga ind i so intenzion, l'ha portad a la formazion de duu organism statai qe i ha ciapads do strade diverse, e i s'è mai plu reunids. Ma jà de la tetrarqia del Dioclezian s'era començad a spartir intra plu capitai ol governar de l'Imper, voramai trop grand e con trop pericoi ai confin, e jamò de un poo l'era deventad normala la presenza de duu imperator, vun a ocident e vun a orient.
L'ultem imperador l'è d'ordinare considerads ol Romol August, tirads vià del tronn del Odoaqer ind el 476; de iure, però, l'ultem sovran l'è stait ol Juli Nepot, qe l'era stait fracads del pader del Romol, Oreste. Al tegniva anc'mò la sovranitaa in su la Dalmazia, e l'è mort ind el 480, intant qe l'era dree a organizar una spedizion militara per reciapar ol tronn.
Zelenecká Lhota
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Strada de prima class 28
La  a l'è una strada de prima class de la Cechia longa 14.531 km. La conliga Louny.
Gioann Rizzonich
El Gioann Rizzonich (italian: Giovanni Rezzonico; Comm, 5 de otober del 1789 - Comm, duu de april del 1875) l'è staa on poeta lombard. L'era el padron de ona filanda, la pussee importanta del Comasch. Per via del sò interess per la società comasca, l'è deventaa anca consilier comunal e poeu anca filantrop, tant l'è vera che l'ha finii i sò dì con poch danee. Inoltra el s'è dedicaa a la letteradura e a la poesia. I primm oeuver che l'ha scrivuu eren in italian, ma a partì del 1838 l'ha taccaa a scriv anca in lombard. L'è probabilment vun di primm autor che l'ha scrivuu in comasch.
Biografia
L'è nassuu el 5 de otober del 1789 in la contrada de la Madalena al numer 117 (incoeu via Armando Diaz 24). L'era fioeu de Marchionn (1733-1813), on comerciant de seda, che 'l faseva afari in tutt l'Europa (Prussia, Sassonia, Olanda, Russia...) e l'era staa deputaa per Bizaron in de la Republega Cisalpina, e elettor del Colegg di Comerciant in del Regn Italegh. Sò fradell Francesch (1795-1853) el saria staa inveci avocatt e politegh (podestà de Comm).
In del 1809, a vint agn, l'ha ciappaa el post del pader in del lavorà, e poeu el s'è ligaa cont el Paol Perlasca, e hann faa società insemma. Grazzie ai danee che l'ha faa su cont el sò lavorà, lu e 'l fradell hann poduu comprà di bei vill in del Comasch. In del 1836 l'è diventaa anca direttor del teater social de Comm. L'ha tacca a scriv di vers in italian in del '37, quand che sò fradell l'è andaa a Milan per el sò lavorà. In del 1837 però gh'è anca stada ona crisi forta de l'industria di bigatt, ma l'è staa bon de salvà l'azienda, anca se 'l gh'ha 'vuu de vend la villa de Comm.
In del period del Risorgiment l'è staa puttost fregg e neutral, al contrari del fradell. Anzi, in del 1839 l'è staa ben criticaa de on quai sò amis perchè l'aveva faa on'ode in ocasion del passagg de l'imperador Ferdinand I a Comm.
L'è staa member del Consili la Camera de Comercc del 1823 al 1848, e sò president in del 1853-1857.
In del 1854 el publega i Poesie Varie (con Vallardi), in lombard e in italian, per beneficenza ai asili de carità de Comm. In del 1857 gh'è s'cioppaa ona noeuva crisi, ben pussee dura de quella del 1836. L'ha perduu squasi tutt quell che 'l gh'aveva. Alora el s'è candidaa (e l'è staa votaa) deputaa in de la Congregazzion central de Milan: ma in del 1859 quell lavorà lì l'è staa abolii di piemontes. Ancamò pussee pover, l'è deventaa el ministrador d'on giornal liberal, el Corriere del Lario. In del 1863 l'è deventaa segretari de la Camera de Comerc de Comm, per poeu andà in pension in del 1872.
I oeuver
L'ha taccaa a scriv in lombard in del 1838, in su la Gazzetta provinciale di Como. Se trattava de traduzzion de foll de l'Esop, pensaa per i bagai. Anca se 'sti primm poesii eren anonim, l'era ben ciar che l'era lu a scrivei: tant l'è vera che 'l Peder Mont el gh'ha dedicaa el sò Vocabolari (1845), cont el diggh che l'era staa el primm a scriv di poesii in Comasch. La soa lengua però l'è messedada de bon cont el milanes letterari.
In de la soa poesia a gh'è minga de riferiment a la situazzion politega del temp (al contrari, per esempi, del sò contemporani Gioann Rajbert) perchè, come diseva lu: "Tutt el mond sa che mi sont negoziant e che se foo quaj vers de tant in tant l'è de dilettant."
Se cred che l'abbia scrivuu almanch 200 componiment, anca se l'è staa publicaa pu o manch la metà.
Interprogèt
<i> </i>
Piero Collina
El Piero Collina (Comm, 23 de marz del 1910 - Comm, 9 de agost del 1983) l'è staa on poeta e scritor lombard. L'è consideraa vun di autor pussee important che hann scrivuu in comasch; anzi, per on quaidun (per esempi el Libero Locatelli e 'l Venosto Lucati) el saria staa el primm a scriv in del dialett spettasciaa de la città, cont el scernì de doperà ona grafia pussee vesina a la prononzia local, e cont el bandonà la grafia classega milanesa. Oltra a scriv on gran numer de poesii, l'ha faa la traduzzion di Spos Promettuu del Manzon, l'ha curaa l'almanacch de la Familia Comasca e l'ha inventaa la figura de Ol Tavà. La soa oeuvera pussee cognossuda l'è Süi riv del Cösa, publicada des agn dopo la soa mort.
Esempi de poesia
I primm stanz de la poesia in quartinn ciamada Il risveglio di Como. Ma l'è bell, quii bei matinn, quand cumincia a ris'ciarass san Tumaas, Brünaa, 'l Bisbin, 'ma l'è bell, guardà d'in bass! Par de vess in d'un tazzin, cunt ul boord tüt induraa: Comm l'è tantu piscinin, giù 'n del fuund, indurmentaa. [...]
Les Gobelins (metropolitana de Paris)
a l'è una stazzion de la linia 7 de la metropolitana de Paris, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
Altenmarkt im Pongau
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Capitani del Popol
El Capitani del Popol a l'era 'na carega del governo de 'n poo de Liber Comun del medioev, istituii per la prima voeulta intorna al 1200 per reppresentà el popol, che a l'epoca l'indicava i borghes sciori de danee ma minga de titol. De solit el controllava l'operaa del Podestà, insemma ai reppresentant di sgent armaa, a l'epoca quej de la nobiltà, e ai reppresentant di art e di mestee.
A la fin del secol quell del 13, però, la capitania del popol a l'è deventada semper pussee on quajcoss che 'l reppresentava di tirannij ereditari de facto, che in la pupart di cas han menaa al nass di signorij.
Ascensa
L'Ascensa, segond quell che 'l cunta su el Noeuv Testament, a l'è staa l'ultem moment de la vita de Gesù in su la Terra. Quell lì, despoeu de quaranta dì de la soa Resurezzion, a l'è andaa su in ciel. La recorenza l'è regordada in tutt i confession cristiann e, insemma a la Pasqua e a la Pentecost, l'è vuna di fest pussee important del calendari eclesiastegh. In general in del calendari eclesiastegh l'Ascensa l'è mettuda in tra la metà e la fin del mes de magg.
Bielsa
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Attentaa in del Club Notturn de Istanbul del 2017
Intorna ai or 1:30 de l'ora de Ankara, pocch dopo l'inizi del 2017, on omm vestii de negher, anca se i primm dacc diseven da Bobà Nedal, entren in d'on Club Notturn de Istanbul (Ortaköy) cont di AK-47, e coppen 39 person (25 omen i 14 donn) con circa 70 ferii.
Di omen s'hinn buttaa in del Bosfor per salvàss e hinn staa recuperaa de la Polizia turca. El governo turch l'ha parlaa de terrorism da subit e l'è staa dii che 'l terrorista parlava arab. Anca se pensaven che l'era mort, l'è staa poeu descovert che l'è scappaa via e che l'è de la Region cinesa autonoma del Xinjiang, e l'ISIS, giamò accusaa di russ, l'ha rivendicaa l'attacch.
Grona
La Grona (italian: Monte Grona) l'è ona montagna di Prealp Luganes. A l'è volta 1.736 meter sora el nivell del mar. La se troeuva in de la Provincia de Comm, dent al comun de Pies, a sud del Bregagn. A l'è in su la riva de sira del Lagh de Comm. Anca se l'è mia troppa volta, de la soa scima se pò vedè tutta la zona di lagh.
Lega Nord
La Lega Nord per l'indipendenza della Padania (in lombard Liga Nord per l'independenza de la Padania), ciamada semplicement Liga Nord a l'è on partii politegh italian, de destra.
I sò idej principai a hinn la lotta a l'immigrazion clandestina, la reintroduzion del servizzi militar obbligatori e per mett ona flat tax, e contra l'Euro e l'Union europea.
Originariament l'è nassuda 'me lianza de moviment autonomista e independentista de la Pianura Padana, l'ha deciaraa in del 1996 l'independenza de la Padania a Venezia a nivell simbolich, e l'ha parpognuu in del 2006, insemma al Silvio Berlusconi, on referendum per trasformà l'Italia in d'ona quasi-federazion e mett el premieraa, sistema politegh indova el primm minister a l'è assee important. Inveci, al di d'incoeu, a l'è vun di partii pussee important de la destra nazionalista italiana.
El president l'è l'Umberto Bossi. El secretari l'è el Matteo Salvini. El 7 de dicember del 2013 l'è staa eleggiuu secretari de la Lega Nord (el terz, despoeu Umberto Bossi e Roberto Maroni), cont el 82% di preferenz, e reconfermaa el 14 de magg del 2017.
Del 2020 a l'è stada de facto desligada, cont el commissariament di sò orghen, e l'è sostituida de la Liga per el Salvin Premier.
Storia
La Liga la nass 'me federazion de moviment autonomista de tutt el Nord Italia, in tra el 1989 e 'l 1990 nass offizialment la Liga Nord, che l'ha anca menaa a 'na forta reazion del president italian Francesco Cossiga.
A bon cunt però la politega de l'epoca la vedeva positivament i cambiament federaj parpognuu de la Liga, tant che in del 2001 el Romano Prodi el cambia la Costituzion per mett pussee autonomia ai region.
In del 1994 la toeu part al Governo Berlusconi I, e in tra el 1995 e 'l '96 la bandona el federalismo per deventà independentista.
La resta però 'na liada fidela del Berluscon, finna a la malattia del Bossi e al scandol Belsito, che menen el Bossi ai dimission e a 'na segreteria ad interim del Roberto Maroni. A fin 2013 a l'è elegiuu secretari el Matteo Salvini, che 'l adotta 'na politega italianista de destra.
Lega per Salvini Premier
El 15 de dicember 2017 l'offizi stampa del partii el domandà ai giornalista de ciamàll pu "Lega Nord" ma domà "Lega", coerentement cont la scerna nazionalista del partii.
El 21 de dicember el Consili Federal el vota, cont l'opposizion domà del Gianni Fava, per doperà per i elezion italian del 2018 on stemma senza Sô di Alp e senza la scritta Nord, ma sèmper cont el Guerriee de Legnan e 'l Leon de San March.
Ai elezion politegh italian del 2018, indoe el cjapa el 17,35%, per la prima voeulta de la soa nassita la Liga Nord la se presenta no cont el sò simbol: De facc la toeu part a la lista "Lega per Salvini Premier" insemma a Noi con Salvini, Movimento Nazionale per la Sovranità e di alter progett minor de destra, cont l'obietiv de elegg el secretari Salvini president del Consili di Minister in la coalizion de center-destra. La midemma scerna a l'è fada in di elezion regionai lombard, indova el simbol el gh'ha domà el titol "Lega Salvini Lombardia".
Ai Elezioni politegh europee del 2019, inveci, el partii el cjapa el 34,26%, el miglior risultaa in de la storia del partii.
Struttura
La Lega Nord a l'è ona federazion fada de 13 moviment politegh, ciamaa nazion, riferii a la Padania.
Corrent
Originariament l'obiettiv de la Liga a l'era de unì tucc i personn del Nord che voreven l'autogoverno di sò Region, però dent la gh'eva ona division interna arenta a quej di partii classich. 'Sti suddivision a eren ciamaa "partii padan", ma faseven no effettiva propaganda e azion foeura de la Liga.
Primm agn 90
In di primm agn 1990 la division a l'era:
Agn 2000
Dal 2000 la situazion a l'è mudada.
Agn 2010
Cont l'elezion de Maroni a secretari a l'è vegnuda foeura ona division in tra i sò sostenitor e quej del Bossi, e gh'è staa anca di conflitt a nivell istituzional.
Donca se vedeven i grupp de Bossi e de Maroni al center del Partii, e di alter grupp pussee piscinitt, 'me quell del Roberto Calderoli, arent a Berlusconi, quell di Veneti sociaa al Luca Zaia e i piemontes cont el Roberto Cota.
Salvini
Cont l'elezion de Salvini a secretari la division a l'è devegnuda in tra i sostenitor de la linia italianista ed euroscettica de lu e ona linia pussee independentista e a favor de l'Europa, cont anmò on'ideja de spartizion in tra maronian e bossian. El grupp indipendentista a l'è staa reppresentaa in di primari del 2017 del Gianni Fava.
Dialet verceles
El verceles (nom piemuntes: vërslèis, prunünciaa varsléis) l'è una variant del Piemuntes uriental (anca se 'l Biondelli le meteva in del grüp canavesan), parlada a Vercei e in part de la sua pruvincia (de fat, in del nord se parla el valsesian e 'l walser). Se pò dì che l'è 'l prim di dialet piemuntes se sem dree a rivà da est: per quest el gh'ha un poo de inflüenz del visin Lumbard, parlaa fina al cunfin cun la Pruvincia de Nuvara (anca se besogna dì che in del mezz a gh'è una mota de dialet de transiziun). Vün di esempi püssee ciar de l'inflüenza lumbarda l'è 'l fat che se dröven lü e lee al post del classigh piemuntes chiel e chila.
Valle Aurelia (metropolitana de Roma)
Valle Aurelia  l'è 'na stazion de la Linia A de la Metropolitana de Roma.
Dialet verceles
Carateristigh
Ultra ai rob che em giamò dii, podum giuntà che:
Valle Aurelia (metropolitana de Roma)
Interscambi
La stazion la gh'ha 'me interscambi i bus zittadin e i ferrovij regionai. Stazion de Valle Aurelia Fermada del bus
Servizzi
La stazion la gh'ha 'sti servizzi chi: Biliettaria Toalett
Dialet verceles
La parabula del Fiö Trasun
Un òm a l'ava doi fieui; e 'l pù giovo ëd lor l'ha dit al pari: “O pari, dami al fat mè, ca 'm peul tochèmi!”. E al pari l'ha fat la division. E pòchi dì dòp al fieul pù picio l'ha rabajà su tut, e as n'è andàsne lontan, e en pòch temp s'è butàsi en malora per fè ad ribòti. E dòp consumà tut, j'è vnùje ent col pais 'na gran famin-a, e lù l'ha comensà a trovèssi en bsògn. E l'è andà con un ëd coi paisan, ch'a 'l l'ha mandàlo ant i sò camp a larghè i pòrch. E lù al desiderava d'empìssi con le scòrse che mangiavo i crin; ma a-j era nen un ch'a-j na déissa. Ma pensand ai fat sò a l'ha dit: "Quanta gent pagà da mè pari i han dël pan a ròta ëd còl, e mi belechì i crepo ëd fam! I m'ausrò e i andarò da mè pari e i-j dirò: O pari, mi i hò fat mal avanti a Dio e dnans a voi; E i merit pù nen d'essi ciamà vòss fieul; fèmi vòss servitor" Donch ël fieul s'è ausàsse, e l'è vnù da sò pari. E 'ntant ch'a l'era ancor lontan, sò pari a 'l l'ha vdùlo, e j'ha fàje pena. A l'è cors, a s'è campàsse al còl e l'ha basàlo. E 'l fieul j'ha dìje: "O papà, mi i hò fat mal e contra nòss Signor e 'n fàcia ëd voi; e i merit pù nen d'essi ciamà vòss fieul" Ma ël pari l'ha dit ai sò servitor: "Portè subit ël vestì pù bèl, e butèlo an neuv da cap a pè, con l'anèl con dë scarpe neuvi; Anland massè 'l pù bèl vitèl, ch'a peusso mangèlo e stèssni alegar; Përchè 'sto fieul a l'era mòrt e adèss l'è vivo; a l'era perdù e a s'è trovàsse". E i 's son butàsse tuti a fè gran festa. Anland ël prim mat a l'era an campagna e, vnènd a cà, essend già visin, ël sent la mùsica e 'l bal. E ancantà ël ciama a un domestich lo ch'a-j era ëd neuv. E lù a j'ha dìje: "Ël sò fradèl a l'è vnù a cà e sò pari a l'ha fat massè 'l pù bèl vitèl, përchè ch'a l'è rivà a cà ardì" 'Sta cosa l'ha fàje vnì ël fot, e l'era lì për andèssni. Ma sò pari vnènd ëd fòra a l'ha pregàlo d'ëvnì drent. Ma lui l'ha dit al pari: "Mi come mi, dòp tanti ani ch'i t'ubidisso, i hò mai avù un cravòt par stème alegar con i amis" Ma adèss che ist mat, ch'a l'ha sgarà tut ël fat sò con dle pòrche, l'è vnù, voi fèi massè 'l pù bèl vitèl. E lui l'ha dit: "Car ël mè mat, ti t'è sempar con mi, e tut lo ch'a l'è mè a l'è tò; Adèss peui a 's dovìa fè festa e stè alegar, përchè 'sto tò fradèl a l'era mòrt e adèss l'è viv; a l'era perdù e s'è trovàsse." [http://books.google.it/books?id=oVoNAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 527]
Ardez
Ardez a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch abitant e una süperfiss de 61.43 km², e al se tröva a una altitüden de 1467 meter sura al livel del mar.
Dialet verceles
Dialet de Vercei
A 'v digh donch che ant ël temp dël primo re 'd Cipro, dòp che Gofredo ëd Boglion l'ha avù conquistà la Tèra Santa, a-j è capitàji che 'na nòbla ëd Guascògna a l'è 'ndata an piligrinagi fina ant ël Sepòlchër; e tornand andarera, rivà ch'a l'è stata an Cipro, l'ha trovà dij balosson ch'a l'han fàini ëd tuti ël sort. Lé, ch'a la podiva nen déssni pas, l'ha pensà d'andè a lamentéssi dël re; ma sicòme a-j han dìji chë l'avrìa sgarà ël sò fià, përchè lù ël viviva così dë mischin e così dë infingard che 'nveci ëd pensè a fè giustìssia për ij àutri, a 's ciapava sù tuti ij ingiùrij ch'a-j favo, sensi piéssni fastidi; ëd manera che, tuti coj ch'a-j avo quàich crussi, s'a sfogavo contra ëd lù, fasendij dij ingiùrij. Còla sgnòra, sëntend solì, e disperand ëd podèj avèj 'na sodisfassion, për procuréssi almanch 'na méza consolassion, a s'è proponùssi d'andè dël re për déji béli a lù 'na béla lession. Presentandsi a lù tuta piansolenta, a-j ha dìji: "O sòr re, j'hu nen avnùa belichì dëdnas a ti përchè i ëspera ch'a t'ëm fassi vëndeta dl'ingiùria ch'a m'han fàmi, ma mach për preghéti ch'a t'ëm mòstri cmè ch'ët fè ti a soportè tuti còli ch'i sent ch'a 't fan a ti, për amparè a soportè con passiensa còla ch'a, lë sa ël Signòr, s'ët la darìa volontéra, s'a fussa possibil, essend tì così pien ëd fléma e 'd rassegnassion". Ël re, che fin a 'nlora a l'era stat poltron e indolent, come s'ës dësvièissa, a l'ha prinsipià a vëndichè sul serio l'ingiùria ch'a-j avo fàji a còla sgnòra, e l'è dvëntà ël pù gran persecutòr ëd tuti còj che dë l'òra an peui j'avèisso fat quaicosa còntra l'onòr dla sò coron-a. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n344/mode/2up Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 324-325]
Ardez
El cumün de Ardez a l'è tacaa ai cumün de Ftan, Galtür (Austria), Guarda, Lavin, Tarasp, Zernez.
Dialet verceles
Dialet de Desana
''Desana la se tröva un poo püssee a süd de Vercei. El dialet chì de sota el mustra anca trat püssee vesin al türines, cumpagn del plüral feminil in E''. Donca mi i digh che nëj temp dël prim re 'd Sipri, dòp cioè la conquista fata dla Tèra Santa dë Gotifrè 'd Buglione, j'è sucèss che una nòbil dòna ëd Guascògna l'è andata 'n pelegrinagi al Sepolcro e che, al sò ritorn, l'è capità a Sipri, dovë dë una partìa d'òmni scelerà l'è stata oltragià in un mòdo ch'ës peul nen dìssi pù vilan. 'N séguit al che, 'sta bòna dòna, trovandsi tuta sconsolà, 's sagrinava tant tant e a l'ha subit pensà ch'a sarìa stat ben fat d'andèsne a lamentè diretament dël re; ma prima ancora ch'a riessièissa ëd fè cost pass, a-j era stat dit dë quàich d'un che la sua a sarìa stata una fatiga perdùa, përchè anche 'l re l'era così pòch curios dij bon costum e niente stimà, che dificilment a 's sarìa impegnàssi ëd vendichè coi ch'a l'ero stat ofèis ant l'onoratëssa; tant pù ch'a l'aviva già tante vòte dimostrà d'essi insensibil ad una infinità ëd vilanìe che contra ëd lù ës sprononciavo; ëd manera che quasi tuti lo befegiavo e lo svergognavo a l'ùltima mira. Cola dòna, vdend a dipingi con ëd color sì brut ël re, e disperand d'otnì una giusta riparassion d'onor, a l'ha stabilì ëd pièsse almeno un piasì, provandsi cioè a cimentè la misera moral dël re; e difati, con le lagrime aj euj, s'è portàsse personalment davanti a lù, e a l'ha parlàji ant costi termin: "Oh, mè Sgnor, chërte pa che mi i 'mpresenta a ti për otnì vendëta dl'ingiùria ch'a m'è stàmi fata, oh, no!, ma 'nciamreu abastansa sodisfata se ti t'ëm përmëte ch'i 't prega ëd mostrème comë ti 't fass a restè così indiferent davanti a le ingiùrie che, comë 'm risulta, ët veno fate a ti istèss afinchè, imparand dë ti, mi i peussa con passiensa soportè la mia, dla qual, e nòstr Sgnor lo sa lù, i sarìa ben dispòsta ëd fètne un regal për la rason ch'i 't vëdo così bon a tolerè tut, con una rassegnassion pròpri evangélica". Ël re, che fin anlora s'era contnùsse ant un silènsio perfèt, tut ant un moment, e comë 's fuìssa dësviàssi dë un lòngh seugn, a l'ha capì ch'a l'era ora ëd sortì dë l'aviliment ant ël qual ës trovava, e perciò a l'ha comensà a castighè severament coi ch'a l'avìo ofendù tant cola nòbil dòna e a l'ha peui continuà ad essi rigorosissim persecutor ëd tuti coi ch'a rispetavo nen la sua coron-a o chiunque d'àutri. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n336/mode/2up ibidem, pag. 317-318]
Ardez
Storia
Ardez l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Ardezis.
Dialet verceles
Dialet de Trin
El cumün de Trin el se tröva a süd-ovest de Vercei, in direziun del Munferaa; l'è dunca un esempi de dialet rüstigh de la bassa pianüra vercelesa. Donch i 'v digh ch'ant i temp dël prum re 'd Scipri, dòp che Gotifrè 'd Buglion l'ha conquistà la Tèra Seunta, j'è capitàji che 'na gran sgnora ëd Guascogna l'è 'ndà an peligrinagi al Seun Scipolcr, e che mnind andaré, rivà ch'a l'è stàcia an Scipri, quaich balòss d'òmni i-j heun faji dal figuri grami. Lé, nen savend antè dvirasi, l'ha pansà d'andà a fà ël sò lamenti al re; ma quaicadun a j'heun dicc ch'a l'era inutil ch'a l'andéissa, përchè lù l'era 'n òm csì ritirà e tant pòch portà a fà dël ben che nen solament ël fava nen rason a coi ch'a-j avù ricivì dij tòrt, eunsi ël soportava teunti ingiuri ch'a-j favo a lù cmè ch'a ël fuss nen dël tut. E 'nteunt coi ch'a-j avo caicòss con lù, së sfogavo fasenti dij disprèssi. Cola pòvra mandica ëd cola dòna, sëntind sci ròbi, nen podend vëndicàssi e fàssi ël sò rason, për avéj almen 'na mèsa consolassió, s'ha dlibëràsi ëd fà vërgògna a col re, e an piansind, 'na vòta ch'a l'è stàcia dadveun a lù, a-j ha dicc: "Mè patron, mi i ven nen dadveun a ti për essi vendicaja dë l'angiuria ch'a m'heun facc, ma për contëntàmi, 't pregh ch'a t'ëm mosti cmè 't fa ti a soportà coli ingiurie ch'a m'heun cuntàmi ch'a 't feun a tì, parècc, amprandind da ti, podreu soportà con pasciensa la mia che, se podéissa, lo sa ël Signor, i 't la daréja a brass doert, a ti ch'ët è csì bon a portàj" Ël re, che fin anlora l'ava mai facc nen, seuntind so-lì, l'istess cmè ch'a 's fuss svigiàssi, cminseund dë l'angiuria fàcia a cola dòna, l'ha facc a lé 'l sò rason vëndicàndla cmè ch'a 's dev, e peu l'è dvëntà 'n fier përsecutor ëd tucc coi che d'anlora an peu i éisso facc caicòss contra l'onor dla sò corona. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n342/mode/2up ibidem, pag. 322 ]
Ardez
Storia
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Gisella Azzi
La Gisella Azzi (Com, 23 de avril 1912 - 14 de dicember 2002) a l'è stada una poeta e scritris italiana.
Biografia
Diplomada pianista al conservatori de Com, l'ha lavorad 'me professora ma l'ha dedicad la pupart de la soa vita a la literadura. L'ha colaborad cont un poo de giornai locai e l'ha tolt part a la fondazzion di sociazzion Gruppo Letterario Àcàrya e La Famiglia Comasca. In del 1995 la vinc l'Abondin d'Or, massim onor de la cità.
Oeuvere
L'ha scrivud pusee de 500 poesie, in lombard e italian. Quej in lombard inn stad tut publegad in del 1993 in del test "Tutt i canzonett al ciaar e al scur".
Bundesstraße 306
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Baviera.
Bob Dylan
miniatura|drita|Bob Dylan (2010)
El Bob Dylan, nasuu cont el nomm de Robert Allen Zimmerman, (Duluth, 24 de magg del 1941) l'è on cantautor e compositor statunitens. L'ha revitalizaa la figura del cantautor e l'ha anca inventaa el folk-rock, e l'è staa l'unegh dopo el George Bernard Shaw a vinc on Premi Nobel e on Premi Oscar.
Di sò canzon hinn staa voltaa in Lombard in del disch Dylan lombard.
Albert de Giussan
L'Albert de Giussan (Alberto da Giussano in Italian; Albertus de Gluxano in Latin) a l'è staa on comandant lombard leggendari del XII secol. L'è famos per vess staa el comandant de la Compagnia de la Mòrt che, compòsta de cavalier che vegniven del Bressan e del Piemont oriental (Lissandria), l'ha contribuii a la vittòria di comun lombard contra l'Imperador Federich Barbarossa in de la Battalia de Legnan.
A dì la verità però se sa minga se l'Albert el sia esistii verament, perchè tucc i font che le nòminen a hinn de secoi pussee innanz: el primm a parlànn l'è staa el stòrich milanes Galvan Fiamma, dusent ann dòpo. A bon cunt, l'è diventaa vun di simboi del Resorgiment italian prima e de l'indipendentismo leghista poeu, tanto che l'emblema de la Lega Nord el rappresenta pròppi la statoa del giussanes che la se troeuva a Legnan. In del film del 2009 Barbarossa, dirigiuu del Renzo Martinelli, el personagg de l'Albert de Giussan l'è interpretaa de l'attor israelian Raz Degan.
Saint-Oyen (FR-73)
Saint-Oyen l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Moûtiers, del circondàre (arrondissement) de Albertville e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2.11 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 509 méter a 'na altèsa màsima de 1102 méter s.l.m.
Bossieu
Bossieu l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Côte-Saint-André, del circondàre (arrondissement) de Vienne e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 13.48 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 361 méter a 'na altèsa màsima de 524 méter söl leèl del mar.
Ös de Sóta
Ös de Sóta (en Italià: Osio Sotto) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem che 'l se tróa a 11 km de la sità e a 182 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de, cond'öna süperfìce de 0 km² e 'na densità de popolasiù de 0 ab./km².
L'è sitüàt in de l’ólta pianüra bergamasca sö la ria a mansina del Brèmp. El cunfìna coi cümü de Boltér, Brembàt, Filàch, Leàt, Ös de Sura e Verdelì.
Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ös de Sóta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Hohenweiler
Hohenweiler l'è on comun austriegh, del land del Vorarlberg. El fa part del distrett de Bregenz e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 80219.
Annone Veneto
Annone Veneto (en vèneto: Anon; en furlà: Danon) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 3.733 abitàncc, 'na superfìce de 25 km² e 'na densità de 149 ab./km². El cunfìna coi cümü de Meduna di Livenza (TV), Motta di Livenza (TV), Portogruaro, Pramaggiore, Pravisdomini (PN), Santo Stino di Livenza.
Artemare
Artemare l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Champagne-en-Valromey, del circondàre (arrondissement) de Belley e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 3.75 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 242 méter a 'na altèsa màsima de 360 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Artemare l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Sère Mòrt
drita|miniatura|Al Sère MòrtAl Sère Mòrt (an suresinés: Séri Mòrt; an Italià: Serio Morto) l'è 'n curs d'aqua da la Pruincia da Cremuna. Al nas da di funtanìi vizì a 'Idulasch e 'l traèrsa Risénch, Fanénch, Madignà, Riultèla, Castiglù, San Basà, Capèla Cantù e Pisighetù e finés 'n da l'Àda.
'Na ólta al curs che va da Madignà a Pisighetù l'era al vècc curs dal Sère e l'era al cunfì tra al cremàsch e al cremunìs. Gh'è pò argü che 'l dìs che 'na ólta al Sère al nàa püsé zo, dopo Aquanégra, o magari fin al Pò
Comunque bèa 'n dal 1361 al Sère al fàa 'l stès curs che 'l fa adès e 'l finés 'n da l'Àda a Bóca Sère, vizì a Muntóden.
Ma perché al Sère al ga cambiàt curs? Sa pénsa che i è stàcie da le piéne, ai témp che le aqua di fiöm i era mìa sfrütade cum'è ancó. Magari per an pó da témp l'aqua la nàa 'n da töte e dó le bande.
Vizì al vécc curs i è restàde dèle aqua stagne: büsógna spetà fin al 1900 per vèd 'n canàl che 'l ga sügàt sö töta l'aqua.
Töta l'àrea però l'è amò bèla, piéna da còste e da piànte e gh'è pò qualche mòrta. Per chèsto i ga facc 'n parch, al Parch dal Sère Mòrt.
Bosnia e Erzegovina
La Bosnia e Erzegovina (in bosniegh e croat Bosna i Hercegovina, in serb Босна и Херцеговина), di voeulte per sinedoche ciamada semplizement Bosnia, l'è on Stad de la Vuropa balcanega. L'è tacada a la Serbia a est, al Montnegher al mezdì e a la Croazzia a nord e ovest. Ol Stad l'è compognud de do region storeghe: la Bosnia a nord e l'Erzegovina a mezdì, politegament inscambi el ciapa dent do entitaa autonome: la Republega Serba e la Federazzion de Bosnia e Erzegovina. In dol nord-est de la Bosnia gh'è on toch de territori che'l partegn a toeuiduu i entitaa a l'istess temp: ol distret de Brčko. Ol Stad el gh'ha ona popolazzion de 3.531.159 abitancc. La capital e la citaa pussee grand a l'è Sarajevo, situada in de la banda centrala dol paes.
Ol Stad l'è governad de ona Presidenza compognuda de trii presidencc, vun per ogni grup etnegh de la Bosnia - i bosniegh, i croacc e i serb.
Geografia
manzína|miniatura|Cartina fisega de la Bosnia e Erzegovina Ol reliev de la Bosnia e Erzegovina l'è assee montuos - la cadena di Alp Dinareghe l'intraversa in diagonal ol territori e la fa de confin natural in tra la Bosnia e l'Erzegovina. In sul confin cont ol Montnegher, in de l'Erzegovina orientala, el se troeuva ol mont Maglić che con la so voltezza de 2.388 m s.n.m. l'è ol poncion pussee volt dol paes. In de la banda setentrionala de la Bosnia, arent a Bagnaluca e Tuzla, la se spantega la pianura de Posavina.
Ol paes el gh'ha domà 25 km de linia costera. Ol territori de la citaa dalmata de Neum el costituiss l'unegh sboch al mar de la Bosnia.
Ol fium pussee long l'è Sava che'l forma on confin natural cont la S'ciavonia. Ol so bacin idrografegh el quata ol 76% dol territori bosniegh. La Drina la forma inscambi on confin natural con la Serbia. In su la Drina gh'è ol lagh pussee grand dol paes, ol lagh Perućac, de origen artificiala.
Ol clima de la Bosnia l'è continental cont i precipitazzion abondante.
Sotalbo
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Léster Rodríguez
thumb|Léster Rodríguez El Léster Yomar Rodríguez Herrera (Barinas, 29 de mars 1952) l'è on ingegner, accademigh e politigh venezuelan. Attualment sindich de Mérida (Venezuela). Eleggiuu cont el COPEI, l'è tra i candidaa ai elezion 2012 a Governador del Stat de Mérida e l'è anca el rettor emerit de l'Università di And.
Naina El'cina
La Naina El'cina (Анастасия "Наина" Иосифовна Ельцина in russ; Titovka, 14 de marz 1932) a l'è una filantropa russa, l'è stada la prima first lady de la Russia.
Biografia
Nassuda a Titovka, villagg de l'Oblast de Orenburg, la se laurea in del 1955 in costruzzion al Politecnegh di Urali, lilinscì la cognoss el Boris El'cin, che 'l marida in del 1956. Gh'havarann do fioeuele: la Elena e la Tat'jana.
Dopo che 'l marid l'è stad mandad su al Cremlin la farà una vita assee privada, a mostràss al publegh domà in d'una intervista in del 1996 e poeu in di visite de Stat in Svezzia e Finlandia del 1997 e in China in del 1999. Poeu, la se farà vidé in publegh domà a l'obet del Stat del marid, in del 2007.
In del 2017 la presenta al Center Presidenzial Boris El'cin la soa autobiografia.
Stazzion de Berlin-Gesundbrunnen
La  a l'è 'na stazzion ferroviaria de la Germania, in la zona de Berlin.
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni de la S-Bahn de Berlin.
Stazzion de la metropolitana
Rapšach
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
San Biagio Platani
San Biagio Platani (en Sicilià: San Biaggiu Plàtini ) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Agrigento, en Sicilia. El se tróa a 70 km a sud de Palermo e a 20 km a nord de Agrigento. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 3,689 abitàncc e 'na superfìce de 42.4 km².
San Biagio Platani l'è tacàt ai cümü de Alessandria della Rocca, Casteltermini, Sant'Angelo Muxaro e Santo Stefano Quisquina.
Saint-Étienne-du-Valdonnez
Saint-Étienne-du-Valdonnez l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Mende-Sud, del circondàre (arrondissement) de Mende e del dipartimènt de la Lozère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 56.09 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 754 méter a 'na altèsa màsima de 1557 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Étienne-du-Valdonnez l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Vřesník
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Stronsio
En natüra, el strónsio el se prezènta sóta fùrma de quàter izòtopi diferèncc: 84Sr (0,56%), 86Sr (9,86%), 87Sr (7,0%) e 88Sr (82,58%). L'izòtopo 87 el vé del decadimènt radioatìf del 87Rb.
Stazion de Piana Bella di Montelibretti
La Stazion de Piana Bella di Montelibretti a l'è 'na stazion ferroviaria di Ferrovie Laziali in del comun de. L'è verta dal e l'è in su la linia. A l'è foeura de l'aria tariffaria urbana romana.
Stronsio
L'è 'n metàl mulzì, de culùr arzentàt che pöl tirà al zalt, El fà part dei metài alcalì terùs e l'è 'n elemènt che reagés facilmènt. Se 'l tróa mìa puro al stat natüral ma cumbinàt con dei óter compòscc.
Stazion de Piana Bella di Montelibretti
Servizzi
Biliettaria
Interscambi
Fermada de l'autobus
Manifest de Verona
El Manifest de Verona a l'è staa el pian programmatich del Partii Fassista Republegan per la Republega Sociala Italiana, el Stat fantocc de la Germania Nazista in l'Italia mìnga governada di Savoja e di Liaa.
Approvaa el 14 de november 1943 durant del Congress de Verona, a l'è consideraa l'att fondant del Stat, anca se la pupart di att a hinn staa no applicaa del sò governo.
Contegnuu
El manifest el gh'ha 18 pont e l'éra introdott de 'n preambol in sui legg razziai e in su la lianza cont la Germania e 'l Giappon.
I pont revarden:
Religion
La religion (dal latin religio, mett insemma) l'è 'l rapport de spiritualità in tra l'omm e vun o pussee Dei e la recoeulta de tucc i credenz ch'i gh'ha l'omm. La religion l'è studiada dal pont de vista scentifegh da la Scenza di Religion, e da quell storegh da la Storia di Religion.
L'omm el gh'ha di credenz da quand l'è nasuu 'me specie, e donca la religion l'è on concett assee antigh.
Le Cheylard
Le Cheylard l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Cheylard (chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Tournon-sur-Rhône e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 13.45 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 404 méter a 'na altèsa màsima de 927 méter s.l.m.
Vasszécseny
a l'è un comun del provincia di Vas, cont una popolazzion de abitant.
Adnet
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Giüdee Capitel Dudes
Giüdee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR> <BR>
Capitel Dudes
1Dunca, già che anca nümm gh'èmm una niula tant granda de testimonn che la me circunda, despö avè metüü via ogni ingumber e 'l pecaa che 'l circunda, currarìum la cuntesta metüda denanz de nümm, 2intanta che francum el sguard sü Gesü, autúr e cumpidúr de la nostra féd, che inscambi de la letizia metüda denanz de lü, l'ha supurtaa la crus, intanta che l'ha sprezaa la vergogna, e 'l s'è setaa giò a driza del tron de Diu. 3Defàtt, cunsideree lü che l'ha supurtaa una tal upusiziún cuntra di sé di pecadúr, perchè ve stracuv no e perduv l'anema.
4Avii minga resistüü ancamò fin al sangh, quand lutii cuntra 'l pecaa. 5E avii desmentegaa l'esurtaziún che la scumbat a vialter cumè a fiöö.
Mè fiöö, spreza no la cureziún del Signúr
né devegn débul quand te see remenaa de Lü;
6già che 'l Signúr el ghe curegg lü che 'l vör bén,
e 'l flagela ogni fiöö che 'l ricev.
7E supurtii la cureziún, Diu 'l ve trata cumè fiöö. Già che qual l'è un fiöö che un pader el curegg no? 8E se sii sénza cureziún, de la qual tücc hinn devegnüü culegh, alura sii bastard e no fiöö. 9Ancasì gh'avevum pader de la nostra carna cumè curetúr e me sèmm giraa; no tant pü me sarèmm sutametüü al Pader di Spirit e vivarèmm? 10Già che, menter lur curegeven per pocch dì, segund cumè l'en par a lur, Lü sü chèll che l'è bén perchè devegnuv culegh de la sua santitaa. 11Menter ogni cureziún sül mumént l'en par vèss no de letizia ma de tristéza, despö el da frütt pasefegh de la giüstizia a lur che hinn esercitaa per sò mèzz.
14Perseguitee la pas cun tücc e la santifegaziún, sénza la qual nissün vedarà 'l Signúr, 15vardand che nissün el fall de la grazia de Diu e che nissüna radís de maréza quand la smuca sü, la destürba no e per sò mèzz tant personn hinn tacugnaa, 16che gh'è nissün furnegadúr o persona prufana cumè Esau, che l'ha vendüü 'l sò propi diritt de vèss primm generaa per vün past. 17Defàtt savii che ancabén anca despö l'ha vurüü eredità la benediziún l'era refüdaa, già che l'ha minga truaa un lögh de cambià la sua decisiún, ancabén el gh'ha cercaa cunt i lagrimm.
18Già che sii minga vegnüü essend tucaa, essend brüsaa cunt el fögh, al barbelüsc, al scür e al burinéri, 19e al son de tromba, e a la vus di paroll, che quij che hann sentii hann dumandaa che una parola la sia giuntaa a lur, 20già che hann minga purtaa chèll che l'è staa dumandaa: «E se una bestia la tuca la muntagna, sarà lapidada»; 21e, inscì l'ha faa pagüra chèll che l'è staa faa vedüü, Musè l'ha dii, «Mì sun spavii e stremii». 22Ma sii vegnüü a Zion, muntagna e citaa de Diu vivent, Gerüsalemm del cél, e desmila di angiul, 23a una riüniún festiva, a la gésa di primm generaa che hinn staa scritt in di cél, a Diu, giüdes de tücc, a i spiritt di personn giüst che hinn staa faa perfètt, 24 a Gesü, mediadúr d'un növ acordi, e al sangh del sbrufà, che 'l parla mèj de chèll d'Abel.
25Vardee che refüdii minga lü che 'l parla: già che se quij sü la tèra che gh'hann refüdaa lü che 'l i ha visaa hann minga scapaa via, tant pü nümm che girum via del cél, 26la vus del qual l'ha scurlii la tèra una völta, e adèss el fa 'l prumèss, disend:
«Ancamò una völta mì scurlaruu no dumà la tèra ma anca el cél».
27E 'l «ancamò una völta» el mussa el tö via di coss scurlii, cumè di coss che hinn staa faa, perchè 'l resta quijcoss che hinn no scurlii.
Suzette
Suzette l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Beaumes-de-Venise, del circondàre (arrondissement) de Carpentras e del dipartimènt de la Vaucluse. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6.75 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 224 méter a 'na altèsa màsima de 722 méter s.l.m.
Poggio San Marcello
Poggio San Marcello ( ' l Poggio endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Ancona. El g'ha presapóch 737 abitàncc, 'na superfìce de 13 km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belvedere Ostrense, Castelplanio, Montecarotto, Rosora.
Lengua maltesa
La lengua maltesa (nomm nativ: lingwa Maltija) l'è ona lengua semitega, che la ven giò de on dialett areb parlaa in Sicilia in del Medioev. L'è l'unegh dialett areb a 'vèggh on recognossiment offizial 'me lengua. L'è la lengua offizial de Malta insema a l'Ingles (per quest l'è anca voeuna di lengov offiziai de l'Union Europea) e l'è parlaa de 330.000 personn. La gh'ha 'vuu ona motta de influenz del Sicilian e de l'Italian.
Vitalij Klyčko
El Vitalij Klyčko (Belovodskoe, 19 de luj 1971) a l'è un ex boxeur e politegh ucrain, sindegh de Kyiv del 5 de sgiugn 2014. L'è stad anca el prim campion de la boxe a havégh un dotorad de ricerca, reson che gh'hann dad el soranom de "Dr. Ironfist", o ben "dotor pugn d'azzal".
L'è el fredell grand del Volodymyr Klyčko, anca lu boxoeur.
Turriers
Turriers l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Turriers, del circondàre (arrondissement) de Forcalquier e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19.86 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 853 méter a 'na altèsa màsima de 1714 méter s.l.m.
Bierge
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Campagna Lupia
Campagna Lupia (en vèneto: Canpagna Lupia) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 6.288 abitàncc, 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campolongo Maggiore, Camponogara, Chioggia, Codevigo (PD), Dolo, Mira, Piove di Sacco (PD), Venezia.
Alcázar de San Juan
a l'è un comun de la provincia de Ciudad Real, cont una popolazzion de abitant.
Bataja de Covadonga
thumb|La statua dedicada al Pelagi La Bataja de Covadonga (spagnö: Batalla de Covadonga; arab: معركة كوفادونجا) l'è stada la prima vitoria granda di Cristian spagnö, cumandaa dal Pelagi I, in la Penisula Iberiga dopu la cunquista de la Spagna da part di Mor in del 711 e l'ha segnaa el principi de la Reconquista spagnöla. La gh'ha 'vüü lögh, in l'estaa sel 722, a Covadonga, arent a Cangas de Onís, e l'ha permiss la suravivenza de una rucafort cristiana in del nord de la Spagna.
Quela bataja chì l'è stada cunsegnada a la legenda dai crunista muzarab de la fin del IX secul: i testimunianz, però, hin messedaa cunt i credenz religius che atribüissen la vitoria a l'intervent de Maria Virgin, circustanza che la da ai cronach un poo men de atendibilità.
I antefat
Segund la legenda, set an dopu lam cunquista müsülmana de la penisula iberiga, i Astürian, guidaa dal Pelagi, s'hin reünii in del 718 a Cangas de Onís e han decidüü de rebelàss al guvernadur del distret de León, un berber ciamaa Munuza, e han refüdaa de pagà i tass. Ma la rivolta l'è falida e 'l Pelagi l'è staa impresunaa e inviaa a Corduva. Da chì l'è turnaa un quai an dopu, per fà sü una növa revolta, che l'è riessida in del sò intent: vista l'impurtanza de la sitüaziun, l'emir Ambasa l'ha inviaa in la zona el general Al Qama, cunt un esercit che se cünta el gh'avess 180000 omen. Quela uperaziun militar, del rest l'è rivada dopu 'na scunfida: i forz di Mor eren pruvaa da la bataja che 'l 9 de lüj j'aveva vist batüü in de la Bataja de Tulusa, in seguit al tentativ müsülman de traversà i Pirinee e invad el regn di Franch.
La bataja
thumb|La grota de Covadonga induve 'l s'è refügiaa el Pelagi La bataja l'è stada cüntada sü sia dai crunista cristian che da quei arab, e per quest l'è rivada a nün in dò versiun diferent.
La versiun cristiana
El Pelagi, che 'l se truvava in sü i sò munt, el gh'aveva un esercit de 300 omen, e cun quei chì l'a scuminciaa una bataja de atesa, cun l'atirà i nemis in d'una val stregia val frai i Picos de Europa, per evità un scunter fruntal cunt i trüp arab. L'Al Qama l'ha vurüü pruvà a fà una mediaziun e l'ha dunca mandaa un ambassadur al Pelagi, cut el dumandàgh de rendes: el cap astürian l'ha refüdaa e l'ha tacaa a surpresa in la val i suldaa müsülman: duranta la lota l'è mort anca l'Al Qama e per quest i Arab, stremii per i gross perdid de omen, han tacaa a retiràss. Ma i cunseguenz de la vitoria cuntra Al Qama l'ha fà nass in di paes de la regiun el desideri de liberàss de la duminaziun mora, tantu che i sò abitant hin surtii dai sò vilagg e han tacaa i Mor che scapaven, e n'han cupaa un frach.
El Munuza, quand che l'ha savüü de la bataja, l'ha urganizaa un alter esercit per cumbat el Pelagi, che adess el gh'aveva una forza militar püssee granda. La növa bataja l'è avegnüda arent a Proaza: Pelagi l'ha vinciüü anmò, menter el Munuza l'è mort. Segund di alter funt, el Munuza l'è riessii a scapà, e l'ha lassaa al Pelagi la pussibilità de andàgh dent a Gijón senza resistenza. 'Stu fat l'ha purtaa a la nassida del Regn di Astüri.
El miracul de Cosgaya
Segund alter funt, la ridüziun del cuntingent mor la saria stada duvüda a un miracul: dopu la füga dai vai di Picos de Europa, i Mor, senza el sò cap, hin scapaa tra i munt astürian, induve han patii i atach de la resistenza cristiana. Per des dì e des not han pruvaa de scapà, cunt el marscià per cinquanta chilometer, fina a Cosgaya: chì, arent al fiüm Deva, el teren el s'è dervii sota ai pee di Mor, che gh'hin finii dent. El Pelagi l'ha pensaa che la cosa la füss merit de la pruteziun de la Madona, a la qual l'ha dedicaa un alter: la grota l'ha ciapaa inscì el nom de Cova Dominica, che in del temp el s'è trasfurmaa in Covadonga, el nom del dì d'incö.
La versiun araba
Segund i cronach arab quela bataja chì l'è stada una roba de poch cünt, perchè 'l Pelagi in realtà el gh'aveva un grüp de dumà trenta suldaa e l'ha perdüü miserament quand che l'ha pruvaa a urganizà una resistenza. Ma quela versiun chì l'è propi poch credibil, perchè sedenò se capiss minga cume mai pö i Arab se sien retiraa de l'Astüria.
Impurtanza storica e simbolica
Quela bataja chì, anca se forsi l'è stada un poo marginala, l'è stada vista cume la prima vitoria di Cristian de Spagna in di cunfrunt di Arab invasur. Per quest l'è diventada vün di simbul de la Reconquista, ultra che quaicoss da upon a l'ümiliaziun de la Bataja de Guadalete. Inultra, el pensà che un esercit islamich el füss staa batüü cent ann esat dopu l'Egira l'ha daa un gran valur simbolich al fat, ultra a purtà un gran curagg ai Cristian e una sensaziun de crisi ai Müsülman.
Cüriusità
Segund la legenda, la rivolta del Pelagi cuntra el Munuza la saria legada anca una resun familiar: el guvernadur arab l'avaria tolt cun la forza l'Urmesinda, surela del nobil astürian, che la se saria verenada deperlee el dì del matrimoni.
Leucemia
Per leucemia la se intend un insema de cancher che tachen i cellule staminai ematopoietich e che menen a un alter numer di globui bianch anomal in del sangh e a 'n sbassament di globui ross e di piastrit e donca a 'n immunodepression, a anemia e dificoltà con la coaugulazzion.
A segonda di cellule colpid e de l'agressività se po parlà de leucemia linfoblastega acuta, leucemia mieloida acuta, leucemia mieloida cronega e leucemia linfatega cronega.
Le Peletier
Interscambi
Fermada del bus