cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lecc
thumb|right|Un let cun dü [[cüssín de l'istess culur.]] Un lecc (anca let) l'è un mobil che 'l se dröva per durmì e repusàss, ma l'è druvaa de suvent anca per atività sessüal, per setàss o per legg.
Aveize
Aveize l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Symphorien-sur-Coise, del circondàre (arrondissement) de Lione e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16.64 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 428 méter a 'na altèsa màsima de 928 méter söl leèl del mar.
Hergiswil
Hergiswil a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.00 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Hergiswil al se tröva a una altitüden de 449 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach (OW), Horw (LU), Kriens (LU), Schwarzenberg (LU), Stansstad. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia
Hergiswil l'è staa menziunaa la prima volta in d'un ducüment del 1303-09 col nom de ze Hergenswile.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Gattini
Gattini - Selezione orchestrale di classici nostri belli  l'è on CD di Elio e le Storie Tese sortii el 30 ottober 2009. El disch, faa per celebrà i vint del primm album del grupp milanes (Elio Samaga Hukapan Kariyana Turu), el contegn di rielaborazion orchestrai de vari success musicai longh el ventenni, pù on inedit (Storia di un bellimbusto, che l'è anca el singol).
Insema al CD l'è venduu anca on DVD cont el backstage del disch, el video de Storia di un bellimbusto e 'l sò making of, cont intervista ai member del grupp che gh'hann recitaa.
Festival de Sanrem 1992
El Festival de Sanrem 1992 a l'è stada l'edizzion quella del del Festival de Sanrem, fada al. L'è scominciad el e l'è fornid el  e l'ha vengiud
Sarcenas
Sarcenas l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Saint-Égrève, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.8 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 892 méter a 'na altèsa màsima de 2079 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Sarcenas l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Lengua regiunala
Una lengua regiunala l'è una lengua parlada int una zona, granda o piscinina, d'un stat nazion, un stat federal, una pruvincia, o una region geugrafica püssee granda anmò de questi chì.
A nivel internaziunal, e per quel che revarda la Carta Europea di lenguv regiunal e minuritari, una "lengua regiunala o minuritaria" l'è una qualsia lengua che:
Nümer de parlant
Gh'è di lenguv regiunal ch'i gh'hann püssee parlant de certi lenguv che i henn recunussüü cume lenguv d'un stat suvran. Presempi, el catalan (una lengua regiunala recunussüda in Spagna e Franza), el gh'ha püssee parlant del finlandes o del danes. El cantunes, la lengua regiunala de Guangdong, in Hong Kong e de certi zonn de la Cina la gh'ha püssee parlant che l'italian. El lumbard, siben che l' mia recunussüü dal stat talian, el gh'ha püssee parlant de l'islandes, che l'è la lengua naziunala de l'Islanda.
Parentela cun i lenguv de stat
In certi cas, una lengua regiunala la pö vess imparentaa cun la lengua uficiala o principala del stat indè che l'è parlada. Presempi:
Rheinmünster
Rheinmünster l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rastatt. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 42.47 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Lengua regiunala
Parentela cun i lenguv de stat
In olter cas, una lengua regiunala la pö vess ben diferenta da la lengua principala o ufiziala del stat. Presempi:
Furmeyer
Furmeyer l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Veynes, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 14.27 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 817 méter a 'na altèsa màsima de 1661 méter s.l.m.
236
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Pedùncol
thumb|right|250px|El pedùncol de 'n fiùr de [[Cymbalaria muralis]] El pedùncol – o as fiuràl – l'è, 'n botànica, en ramilì picinì, piö o méno lónch, endóche 'nsìma gh'è tacàt el fiùr o 'n ensèma de fiùr.
La Bauche
La Bauche l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Les Echelles, del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
Pedùncol
El g'ha la strütüra de 'n stél e 'l g'ha la funsiù de fà rià la lìnfa ai fiùr che 'l tè sö.
La Bauche
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Pedùncol
El pöl enserìs a la sèa de le fòie (alùra l'è ciamàt ascelàre) o sö la part terminàl del ram (ciamàt terminàl).
La Bauche
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6.58 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 408 méter a 'na altèsa màsima de 1311 méter s.l.m.
Vieste
Vieste l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 13.414 abitàncc, 'na superfìce de 167 km² e 'na densità de 80 ab./km². El cunfìna coi cümü de Mattinata, Monte Sant'Angelo, Peschici, Vico del Gargano.
Pedùncol
Quan che 'ndèna piànta i fiùr i è mìa dotàcc del pedùncol alùra i è ciamàcc sèsii.
En sèrte spéce de piànte (per ezèmpe 'ndèl zèner Anacardium) el pedùncol el söbés 'na trasfurmasiù tal de svelöpàs en maniéra de deentà amò piö grant del fiur stès e ciapà le sembiànse de 'n fröt fals.
Canals (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
La Paz
La Paz a l’é la capital aministradiva de la Bulivia.
La gh'ha 1.250.300 abitant (2005).
Cità gemelaa
La Paz a l'é gemelada cun:
Brescello
Brescello (endèla parlàda locàl: Bresèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha e 'l g'ha 'na superfìce de 24 km², per 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boretto, Gattatico, Mezzani (PR), Poviglio, Sorbolo (PR), Viadàna (MN).
Cymbalaria muralis
Cymbalaria muralis (en bresà l'ìa ciamàda Erba retondèla ) l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Plantaginaceae ma l'è stàda per tat tép inserìda 'ndèle Scrophulariaceae. L'è uriginària de Euròpa mediterànea ma la s'è natüralizàda 'n divèrsi óter pòscc.
Descrisiù
L'è 'na piànta perène, che rèsta bàsa (5 ghèi) e che se propàga dré a tèra. La crès dré ai mür (mèi se 'n bris ömecc) e dré a le préde, de rar endèl teré deèrt.
La g'ha fòie rotónde o a fùrma de cör, con lòbi en nömer de tré a sèt, de 2,5 a 5 ghèi de larghèsa. I gambì i è fì fì, e i pör rià 'nfìna a 70 ghèi de longhèsa. I fiùr i è sùi, grancc 1 ghèl, co la coròla culùr lìla o viòla ciàr, i crès a la sèa de le fòie.
Chèsta spéce la g'ha 'n método de propagasiù töt particolàr. El gambì del fiùr, en prensépe l'è fototròpich puzitìf, cioè el ghe cor dré a la lùce; dòpo la fecondasiù del fiùr envéce el fototropìsmo el deènta negatìf cioè el ghe scàpa vià a la lùce, e chèsto el favorés la dispersiù de la somésa dré a le crèpe del mür o de le préde 'ndóche la piànta la crès.
Cuxac-Cabardès
Cuxac-Cabardès l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saissac, del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Lecci
Lecci l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Porto-Vecchio, del circondàre (arrondissement) de Sartène e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 27.41 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 646 méter s.l.m.
Sant Martí de Llémena
a l'è un comun de la provincia de Girona, cont una popolazzion de abitant.
Cuxac-Cabardès
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 25.06 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 338 méter a 'na altèsa màsima de 907 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Cuxac-Cabardès l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Selvetta
La Selvetta (Selvetta) l'è ona frazion del comun valtolin de Forcola, in de la Provincia de Sondri. El paes el se troeuva in su la riva de manzina de l'Adda, a est del center comunal.
Großrußbach
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Dialett liventin
El Liventin l'è ona variant de la lengua veneta parlada in del Veneto oriental (provincc de Venezia e de Trevis) e in d'on tocchell del Friul ocidental (fina a on zicch prima de Pordenon), tutt arent al fiumm Piav e al fiumm Livenza, che la ghe da el nomm a lù.
Dialett de Oderzo
Mi dighe donca che intei temp del prim re de Cipri, dop che Gottifrè de Bulgion l'è devegnist paron de la Tera Santa, l'è caist che una ilustressema de Guascogna l'è ista al Sepolcr par inzenociarse davante de Lù; e tornande andrio da quel liogo, cande che l'è stata a Cipri, l'è vegnista senza misericordia maltratada da un pochi de birbant; par quest ela, desperada e no savende cosa far, gh'è vegnist intela testa de andar dal re par demandarghe rason; ma l'ha cognest senti che no la saria riescista a gnent, parchè lù el gera cussita tardiss e pegro da no essar bon de vendicar da om giust i tort che un l'aesse risevest, ma el lassea che i ghe fasesse anca a lù quanti che i gavesse volest, senza badarghe. Par quest qualchedun, se 'l gavea su 'n altro, el se sfoghea fassendoghe al re tute le asenade e vilanade e 'l podea. Avende quela pora femena sentist 'sta rioba, cognoscende che no l'avaria podest aver vendicazion, la stabilisse par medegar el sò dolor, de pónzar la meseria de quel re; e ista pianzend davante de lù, la ga disest: "Sior meo, no son vegnista davante vù par aver vendicazion del tort che i m'ha fassest; ma, per refarme de quel, mi ve prieghe che m'insegneghe comeda che vù tegnì sora de vù quei che mi ode che ve vien fat. Parchè, amparande da vù, mi sia bona de tegnerme andosseghe 'l meo; el qual, Dio cognosse che se fusiesse bona de farlo, co tut l'anemo ve butaria andosseghe de vù, sentindo che sé cussita brao de portarghene". El re, che fina a quel zorno el gera stat cussita tardiss e pegro, comeda el se fuisesse svegiest, prensepiande dal tort che gera stat fat a 'sta femena, che 'l ga par ben vendichesta, el s'ha mess a darghe adoss ben fiss a tuti quei che i gavesse avest el curaj de farghe qualche malagrazia. [http://archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n534/mode/2up ibidem, pag. 515]
Dialett de Sacile
A dighe donca che in chel temp del prim re de re Ciprio, dop che Gotifred de Bugion ha ciapat Terasanta, gh'è stat 'na siora de Guascogna che l'è andata a visitar el Sepolcro. E, tornand indrio, co l'è stata a Ciprio, dei birbantezz ghe n'ha dit d'ogni sort. E ela, puareta, se n'a avud a mal, e la pensea d'andarghel a dir al re; ma l'è stata desconsegiada, e i ga dit che l'è temp pers, perchè 'l gera tant gnoch e macaron, che no basta che no 'l fesse giustizia a le insolenze dei altri, ma da poltron schiet el lassea córar anca chele che ghe i fasea a lù. Tant che se gh'era chi che la gaveva su co lù, el se sfoghea col fandeghene quante che più el podea. Co 'sta siora l'ha sentist 'sta roba, vist che a vindicarse no gh'era speranza, l'ha pensat par consolarse de pónzar 'sta marmota de re, e l'è andata da lù pianzand e la ga dit: "Sior meo, mi no vegne ca da par ti par voler vendeta de l'insolenza che i m'ha fat. Ma par aver almanch 'na sodisfazion te preghe che tu me insegne come che tu fa a sofrir chele che sente che i te fa a ti; parchè imparand cussì da ti, posse anca mi 'ntel stomegh la mea co pasienza: che te la donarae a ti tant vulintera, che Dio lo sa lù parchè tu è un bon portador tu, che nissun altri". El re, infin alora zucon e pegro, el s'ha svejat lù. E, scuminziand da l'insolenza che i avea fat a 'sta siora, che 'l l'ha vindicada ma coi fioch, l'è diventat tant rigoros che da chel dì no 'l gh'en lassea scampar una che i ghe fesse a la sò corona. [http://archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n546/mode/2up ibidem, pagg. 526-527]
Dialett de Cavazuccherina
Ve dighe doncia ch'al temp del prim re de Cipro, quando Gofred de Buglion l'ha ciapat Terasanta, l'è nat ch'una rica siora de la Guascogna andesse para i pelegrini al Sepolcro, e có l'è tornà 'ndrio a Cipro, dei tristi omeni l'ha molestata purassè. E de siò ela, lagremando de bon, l'ha pensat de végner dal re a refererghe 'l caso. Ma ghe xe stato de quei ch'e ga dit che 'l re l'era tan' da poch e sbraghezzon, che 'l no farae gnent par ela, anzi: el non féa mai giustissia de le ofese ricevude dai soi, ma lù stesso ghe ne ciapeva senpro; e se gh'era calch d'un che la vesse con lù, se pudéa purassè dar sfuogo de ogni razza de ofese e de insolenzie. La siora, có la ga sentìo 'sto rosegot, persa ogni speranzia de puderse vendicar, per sò gusto la ga destinat de végner dal re a rosegar un poch la sò meseria. E da lù zonta, la ga prensipià a dirghe: "Maestà, piase, mi no vegne saì miga parchè me vegne fata giustissia de la ofesa che m'han fat li vostri omeni; ma i vegne per saver un poch come vu fè a scorlar tan' de malegrazie e de molestie che i ve fan; che, se pudessi ancia mi da vu inparar a scorlarghene, Dio lo sa se ancia la mia ve darae de cuor, zà che sé tan' bon portador". El re, fin 'dess pigro e bon da gnent, quasi el vegnesse desmissiat dal sono, l'è deventat, da 'sta volta, el pì gran castigador, e guaia a tut quei che vesse pensat de far tort a lù e a la sua corona! [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n560/mode/2up ibidem, pag. 541]
Dialett de Corbolone
Dighe donca che al temp del primo re de Zipri, dopo che Gotifré de Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, l'è stat che una femena de Guascogna piena de maniera l'è andata in pelegrinagio al Sepolcro, da dove vegnuda e capitada in Zipri, l'è stata strapazzada da tanti omenati cativi. E par 'sta roba ea poareta, sconsolada e piena de dolor, la s'ha pensà de ricorer al re; ma gh'è stat dit da pì de un che se perdarae la fadiga, perchè 'l gera anca lù 'n malagrazion e de tant poch ben, che inveze de castigar le insolenze che a tuti i ghe fea, no 'l se vendichea gnanca de quele che ghe vignia fate a lù, anzi lù le sostignìa, e se gera quachidun che la ghe brusea, co quel el se sfoghea senza farghe gnent. La femena, sintindo 'sta roba, disperada da la vendeta, e senza gnanca poder aver nissuna consolazion de la sò secadura, l'ha pensà de voler morsegar la miseria de 'sto re; e andata pianzendo da lù, la ga dit: "Sior mio, mi no vegne davanti de ti per vendicarme de la malagrazia che m'è stat fat, o parchè te me vendiche; ma parchè, in sodisfazion de quela, te me insegne come che ti te tien quele che che a mi me par che te vegne fate, parchè imparando da ti posse co pazienza tolerar la mia. Che 'l Signor sa lù come che 'l farae volentieri se 'l podesse, e che no essendo bona te preghe de soportarla ti, che te t'in tien tante altre!" El re, fin lora stat senza dir gnent, come che 'l se svegiesse dal sono, scominziando da la malagrazia fata a 'sta femena, che lù l'ha volest vendicarla, el l'è deventà propio una bestia co tuti quei che i se vesse ris'cià de far calcossa, o che i se vesse ciolt la libertà co lù. [http://archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n562/mode/2up ibidem, pagg. 542-543]
Dialett de San Donà
A digo donca che co regnea el primo sovran de Zipro, pò che Gofredo de Bugion ha ciapà Terasanta, xe sussesso che una zentildona de Guascogna l'è andata per ai pelegrini al Sepolcro; e nel végner indrio a Zipro, per de le figure impide la è stada insultada co ogni sorte de insolensie. Onde quela femena, forte lamentandose, s'ha tacà a pianze e la s'ha pensato de andar dal re per dirghe 'l fato. Ma de le bone anime ga dito che la perdarae le fadighe, persiò che 'l gera tanto tristo e capelon che invese da vindicar le insolensie fate ai altri, i ghe ne fasea un grum a lù, e onde se gh'era mai calchidun che lo gaesse per traverso, i podìa sfuogarse co tute le sorte de malegrasie. Co quela povera femena ga sintìa 'sta trista fasenda, incagnìa e carga de rabia, gh'è vignù in mente d'andar a ponze la meseria del medemo sovran. E rivada a la sò presensia, la ga dito: "Sior, me no son vignua zà a lamentarme co vù che m'è stato fato un'insolensia per 'vere vendeta: ma invese gavarae piasere che me disessi come fè a parar a soso tant ben tuta quela scienza de malegrasie che i ve cassa 'dosso, che ze fussi bona anca mi de far siò, Quel dessora lo sa, cofà mi ve donarae anca la mia insolensia, perchè m'acorzo che siè un bon somaro". El re, fin lora sbraghesson e pegro, da ora prensipiando cofà el s'aesse svejà da dormir, l'è vignù el pì tristo bestion a contra quei che gaesse per un pelego sporcà l'onor del sò trono. [http://archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n568/mode/2up ibidem, pag. 549]
Vico del Gargano
Vico del Gargano l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 8.102 abitàncc, 'na superfìce de 110 km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpino, Ischitella, Monte Sant'Angelo, Peschici, Rodi Garganico, Vieste.
Condamine (FR-01)
Condamine l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Brénod, del circondàre (arrondissement) de Nantua e del dipartimènt de l'Ain.
Data Discman
El Data Discman a l'è stad un letor de liber eletronegh in su Compact Disc vendud de la Sony a partì de la fin del 1991. Dotad in principi de 'na tastadura piscinina e domà de la possibilità de lensger poch de test e vedé de la grafega primordial, el gh'ha no havud tant de sucess in Ocident, indova che l'è deventad a la svelta un formad specialistegh doperad de quei che gh'haveven besogn de doperà libron e database in sgir, menter in Giapon el gh'ha havud pussee de sucess e l'è restad rilevant intorna al 2000, cont anca di letor pussee noeuv con pussee de capacità grafeghe, audio e inscì via.
Condamine (FR-01)
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
237
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Condamine (FR-01)
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4.64 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 518 méter a 'na altèsa màsima de 808 méter söl leèl del mar.
Data Discman
El ciapa el nom del Discman, letor di CD musegai de la Sony.
Enrigh, duca del Sussex
Enrigh (in ingles Henry Charles Albert David Mountbatten-Windsor, ciamaa anca Enrigh del Galles o, in ingles, Harry; Londra, 15 de settember 1984) a l'è on Prenzip de la familia real britannega, fioeu del Carl, Prenzip de Galles e de la Diana Spencer, sest in linia de succesion al trono britannich. L'è maridaa cont la Margherita, duchessa del Sussex e 'l 6 de magg 2019 el gh'ha avuu el sò fioeu, Arcibald.
Fourmi (metropolitana de Losanna)
Fourmi  a l'è 'na stazion de la metropolitana de Losanna, che la serviss.
Condamine (FR-01)
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Condamine l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Fourmi (metropolitana de Losanna)
Interscambi
Fermada del bus
Canet d'En Berenguer
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Hrádek (Rokycany)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Plzeň e del distret de Rokycany.
El gh'ha el status de cità.
Hypochaeris maculata
Descrisiù
La H. maculata la pöl rià a 'na altèsa de 30 – 60 ghèi (de rar fìna a 1 méter). La fùrma biològica l'è H ros (emicriptòfita rosulàda), cioè piànte che g'ha böcc che pàsa la stagiù frèda al leèl del teré prutigìde del patös o de la néf, e co le fòie sistemàde 'n maniéra de furmà 'na rozèta bazàl.
Raìs
La raìs l'è de tìpo a ficù.
Gamp
I gamp i è cilìndrich, apéna apèna pilùs, piö gròs ensìma e i pórta apéna 'n capulì (de rar i pö portàn du).
Fòie
left|250px|thumb|Le fòie bazài Le fòie bazài i è 'ntréghe e le fùrma 'na rozèta de culùr vért maciàde de négher-viòla; le stà sö drìte e la fùrma l'è lanceolàda co la pónta acùta; l'òrlo l'è a capète spèse e la nervadüra centràl l'è bèla evidènt e la tìra quàze al rós. La superfìcie de la fòia l'è setulùza. La dimensiù de le fòie bazài la pöl rià a 'na larghèsa de 4 – 6 ghèi per 'na longhèsa de 8 – 13 ghèi.
Gorgonzoeula (MI)
Gorgonzoeula (Gorgonzola in Lengua italiana) l'è on comun de la Provincia de Milan con 0 abitant.
Hypochaeris maculata
Fòie
Le fòie del gamp i è póche (de 1 a 3) de de dimensiù piö picinìna.
Gorgonzoeula (MI)
Probabilment el sò nòmm el vegn de la dea Concordia, trasformaa in Concordiola e dòpo Gorgonzola.
Hypochaeris maculata
Enfiurescènsa e fiur
I fiur i è ermafrudìcc, zigomòrf, tetra-cìclich (càles – coròla – androcèo – ginecèo) e pentàmer (a 5 elemèncc). En chèsta spéce, a diferènsa de i fiur tìpich de le Asteraceae, i fiur tübulùs intèrni al capulì i gh'è mìa.
Gorgonzoeula (MI)
thumb|left|200px| El [[Navili de la Martesana a Gurgunzöla, de nòtt ]] Gh'è dò fest principal in del paes: quella del formagg Gorgonzoeula, a la fin de settember, e quella de Santa Caterina, al 25 de november
Barbuzzera
Barbuzzera (parnonzia local: [barby'sera] ; in Italian: Barbuzzera) l'è ona frazion de Dovera, in del Cremasch. El paes el se troeuva a nord del centro comunal, l'è traversada de la via Milano e l'è in direzion de Nosadell.
Hypochaeris maculata
Fröt
El fröt l'è 'n achénio col bèch (i è dèle nùcule töte precìze 'ntra de lùre), con ensìma 'n pàpo uniseriàt (en ùrden de sétole ünech) co le sétole töte piümùze a la stèsa fòza. La dimensiù del fröt l'è de 10 ÷ 17 mm.
Gorgonzoeula (MI)
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Gorgonzoeula l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Hypochaeris maculata
Distribusiù
Se la tróa 'n töta la cadéna alpìna föra che 'ndèle pruìnce de Bèrghem e Cóm. Se la tróa sö töcc i sistémi de mucc de l'Euròpa (Pirenei, Masìcio Centràl, Giüra, Balcani e Carpàsi) e 'ndèle pianüre corespondènte. Se 'l tróa mìa 'nvéce endèle zòne piö setentriunài e meridiunài de l'Europa.
Ropraz
Ropraz a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.82 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Ropraz al se tröva a una altitüden de 746 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Carrouge, Corcelles-le-Jorat, Hermenches, Montpreveyres, Vucherens.
Moulinet (FR-06)
Moulinet l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Sospel, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 41.07 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 516 méter a 'na altèsa màsima de 2080 méter s.l.m.
Giovanni Segantini
thumb|right|230px|Giuàn Segantini ind el 1890
Giovanni Segantini (Arch, 15 genàr 1858 – Munt Schafberg, Puntresina, 28 setembor 1899) l'è stai un pitùr d'urigin trentina.
Biugrafìa
Nassüd ad Arch, ind una famiglia in cundissión ecunòmiche dificil (i Segatini: l’è stai pö el stess pitùr a cambià el sò cugnùm), a la mort d'la mador ind el 1865 l’è stai mandàd dal pador a Milàn, in cüstòdia d’la fiöla de prim let, Irene. Privàd de ‘na familia vera e propia, Segantini l’ha vissüd 'na giuinessa stupada e sulitaria, de solit vagabunda, tant che ind el 1870 l'è stai saràd sü ind el rifurmatori "Marchiondi", dal quàl ha pruàd a scapà ind el 1871, ma el gh'è restàd pö fin al 1873. Segantini l’è stai pö afidàd al fradelastor Napuleón, che’l gh’èva bisògn de un garsón par el sò laburatori futugrafich a Burgh Valsügàna, indùe el gh'e restàd fin al 1874. Prubabilmént l’è lì che s’è svilüpàda 'na prima idéa artìstega, tant che quànd l'è turnàd indré a Milàn el s’è iscrìt ai curs seràl de l'Academia de Brera, che ha frequentàd par quasi tri an.
A Milàn l’ha vissüd grassie al laurà a la butega de Luigi Tettamanzi, artigiàn decuradù, e all’insegnamént de diségn all'istitüt "Marchiondi". Chel picul sustégn ecunomich chi el gh’ha permìss de andà, dal 1878 al 1879, a l’Academia de Brera indùe l’ha seguìd i lessión de Giuseppe Bertini e migliuràd el propi bagài de savè e d’esperiensa. Chi l'ha fai le prime amicisie ind el ambiént artistich citadìn, in primis cun Emilio Longoni.
L’ha cuminciàd a pitürà ispiràd dal verìsm lumbàrd, ma bele ind el 1879, ind el curs de l'esposissión nassiunàl de Brera, l’è stai nutàd dai critich che i gh’han dai i prim premi: tra i prim sustenidù gh’è Vittore Grubicy, cun el quàl l'ha stabilìd un rapòrt de laurà e de amicissia düràd par tant temp.
Grisón
Ind el 1886 l'ha lassàd l'Italia par trasferìss a Savognin, ind el cantón di Grisón; ind el curs dal sò percùrs stilistich l'è passàd arént al muimént divisiunista, prima cun qual sperimentassión e cul temp in d'una manera sempor püssè fort.
Ind a cal perìud lì, Grubicy l'ha fai 'na prumussión par lü, tant che l'è diventàd famùs in patria e a l'estor. Ind el 1889 l'è stai presentàd all'Italian Exhibition de Lundra e l'è diventàd ancassì un rispetàd scritùr de giurnàl d’art. Ind el curs del stess an l'ha cuminciàd a integrà la sò caraterisassión artìstega divisiunista cun marcade inflüénse de simbulìsm, suratüt cun alegurìe basade sü mudèi nordich.
Engadina
Ind el 1894 l'ha lassàd Savognìn e se spustàd in Engadina, a Malögia, anca parchè el desidereva un post püssè tranquìl ala scuerta dal misticìsm: el picul vilàg del’engandina el gh'ha permìss 'na vita sulitaria in cumpagnìa dal maestùs e incuntaminàd paesàg alpìn che l’è mustràd in tüte le sò òpere da cal perìud lì. Da Malögia el se spusteva apena ind i mumént de freg püssè fort, ind el curs di quài el steva in albèrgh a Sogl, in Val Bregaja, cun qual viàg anca a Milàn.
El gh'eva un prugèt grandiùs: la realisassión dal padiglión dall'Engadina par l'Espusissión Universàl de Parìs dal 1900: 'na custrüssión rutunda dal diàmetor de 70 metor cun ai mür 'na gigantesca rafigürassión pitòrega dal panurama engadinés, lunga 220 metor. Anbén el sò prufùnd travài ind l'òpera, la stesa l'è staia spetassada par i cust trop volt. L'è vegnüd anca a mancà el prumèss sustégn finansiari d'i albergadù engadinés, tra i prim cumitént. Par quést el pugèt el s'è trasfurmàd ind el Tritich d'la Natüra (o di Alp), la sò òpera püssè famusa: el tritich pitorich l'è stai però refüdàd, parchè cunsideràd miga in sintunìa cun l'imagin türìstica che i cumitént i vurevun dà a Parìs e l'ha finìd par es mustràd ind el padiglión italiàn.
Il trittico della natura – El tritich d'la natüra La vita, 190 x 320 cm – La natüra, 235 x 400 cm – La mort, 190 x 320, 1898–1899, oli sü tela Segantini Museum, St. Moritz.
El Giuàn l'è mort a 41 an ins al Schafberg, el munt che'l se tröva sura a Puntresina, el 28 setembor dal 1899, culpìd da un atàch de peritunìt menter l’era adré a pitürà. Incö el sò corp el possa ind el picul cimiteri de Malögia.
Nassiunalità
Quànd Segantini l'è nassüd, el cumün de Arch de Trent l'era suta al dumini 'ustrìegh. El picul a l'età de quator an, ind el curs de un'alluvión lè stai salvàd da un citadìn dal paés che par quést l'è stai premiàd cun 25 fiurìn dal guèrn de Viena. Segantini giuinòt l'ha pö vissüd a Milàn. La surela che'l tegneva l'ha miga fai tüt el necessari par fagh ciapà la nassiunalità italiana, anca se l'eva chièst e utegnìd de scancelà quela 'ustrìega.
Sücessivamént, datu che i capurión ‘ustrìegh i evun miga ricevüd cunferma dell'iscrissión, par altor mai avegnüda, ind le liste dall'anàgrafe de un cumün italiàn, l’è stai ciamàd ‘me suldà ind el esercit d'Àustria. Segantini el s'è mai presentàd e par quést l'è stai dichiaràd disertùr.
Püssè tardi, ind el 1886, el pitùr l’è 'ndài a stà prima a Savognìn e pö a Malögia sensa mai ciapà nianca la citadinansa svisra. Segantini el parleva cume prima lengua in milanés e'l scriveva ind un gram italiàn. Ind i Grisón l'ha imparàd i bas dal rumànc e miga el tudésch.
Simaxis
Simaxis l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Oristano. El g'ha presapóch 2.159 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 80 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ollastra, Oristano, Siamanna, Siapiccia, Solarussa, Zerfaliu.
Burò Federal de Polizia
El Burò Federal de Polizia (Todesch: Bundesamt für Polizei, Frances: Office fédéral de la police, Italian: Ufficio federale di polizia, Romanc: Uffizi federal da polizia) l'è el còrp de polizia federala de la Svizzera.
Monguzz
Monguzz (nom ufizial in italian: Monguzzo in Italian) l'è ün cumün de la Provincia de Còmm de, cont ona süperfis de 0 km² e ona densità de 0 ab./km². Part del sò teritori cumünàal se troeuva in del "Parch Regiunàal de la Val del Lamber".
Burò Federal de Polizia
L'è sota el Dipartiment Federal de Polizia e Giustizia e 'l coordina i polizii cantonaj e i collaborazion cont i polizii forest.
Monguzz
Il Cumün in generàal
left|200px|thumb|La gesa parochial
Lengua cruata
El cruat (nom nativ: hrvatski jezik) l'è una lengua slava muderna.El cruat l'è efetivament una lengua slava, perchè i sò parlant despess i parlen anca lenguv regiunal e le duperen dumà per parlà cunt i gent furest. El Cruat l'è lengua ufizial de la Cruazia, de la Bosnia-Erzegovina e del Muntenegher. I sò dialet despess hin influenzaa dai vari lenguv regiunal e lucal parlaa in 'sti teritori chì.
Monguzz
Il Cumün in generàal
Mongòzz se truva sü'na culina ai pè d'ün castel feudàal, che incoeu l'hann in man i fràa di "Fatebenefratelli"; l'è pusibil vardal dedént dumàa la segunda dumenega de setember.
Lengua cruata
right|300px thumb|right|250px|El cruat in del 1100. thumb|right|150px|El craut in del 1200. thumb|right |200px|El cruat in del 1368. thumb|right| 200px|El cruat del 1380-1400.
El Pader noster in Cruat
]
Monguzz
I part del Cumün
Se poeu divider il cumün in trè part principai:
A Monguzz gh'hinn anca ün frach de cassini metüdi a post e cunt tücc intur noeuvi casètt; quij pussee impurtant sun i cassini Noeuva, Sulferìn, Bindèla, Enrichèta (ciamada anca el "Cassinùn") e Bassètt.
Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Monguzz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Prefettura de Tirana
thumb|La prefettura e la soa posizion in [[Albania]] La Prefettura de Tirana (Qarku i Tiranës in Albanes) l'è voeuna di dodes prefettur de l'Albania. L'è situada in del center del Paes e la gh'ha 'me capploeugh la capital albanesa, Tirana. La se troeuva in sui spond del Mar Adriatich.
Suddivision amministrativa
La prefettura la cunta duu distrett:
Busana
Busana (endèla parlàda locàl: Buṣâna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 1.352 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 30,38 km², per 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnovo ne' Monti, Collagna, Ligonchio, Ramiseto, Villa Minozzo.
Guera d'independenza estun
La guera d'independenza estun l'è staa un cunflit internaziunal che gh'è staa tra l'Estonia e la Rüssia in del 1918-1920.
L'Estonia, vers la fin de la prima guera mundial, col esercit de l'Imper Russ en ritirada e coi tudesch che avanzaven, la s'è deciarada indipendenta (un par de mes dopo de la Finlandia) el 24 febrar del 1918. La burghesia tudesca, preocupada per i so pusediment in Estonia la gh'ha minga reconossüü la dichiarazion estun, fina al november del 1918, quand che uramai la guera l'eva perdüda per i tudesch.
El periud d'indipendenza l'è finii in del 1940, quand l'Üniun Suvietiga, poch prima de la Segunda guera mundial, col pat Molotov-Ribbentrop, l'ha ucüpaa militarment l'Estonia insema cun la Lituania e la Letonia, fin al 1991 quand la s'è liberada turnad indipendente.
L'Estonia la festegia tüt i an l'indipendenza del 24 Febrar 1918.
La Poveda (metropolitana de Madrid)
La Poveda  l'è 'na stazion de la Metropolitana de Madrid.
Servizzi
Biliettaria automatica
Stazion de Noara
La Stazion de Noara l'è 'na stazion ferroviaria del servizzi ferroviari suburban de Milan, sita in la città de. L'è in sui lifn e l'è collegada ai stazion de.
Moviment
La stazion a l'è servida de trii operator: Trenitalia, Trenord e SNCF Voyages Italia.
A l'è el capolinia de la linia S6 del servizzi ferroviari suburban de Milan.
Servizzi
La stazion, de categoria Gold, a l'è gestida de Centostazioni e la gh'ha: Biliettaria automatega Biliettaria a sportell Sala de attesa Bar Pòst de polizia ferroviaria Toalett Restorant
Interscambi
Stazion de Noara Nord Fermada del bus Stazion del taxi
Großschönau (Austria)
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Sant Miquel de Campmajor
a l'è un comun de la provincia de Girona, cont una popolazzion de abitant.
238
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Stazion de Monscia Sant Ambroeus
La Stazion de Monscia Sant Ambroeus l'è 'na stazion ferroviaria del servizzi ferroviari suburban de Milan, sita in la città de. L'è in la ligna e l'è collegada ai stazion de.
Hohenbrunn
Hohenbrunn l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Mònaco. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 16.82 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Hohenbrunn el se tróa a 'na altèsa de 568 méter sura 'l leèl del mar.
Bonvexin de la Riva
"Fra Bonvesin dra Riva, ke sta im borgo Legnan de le cortesie da desco quilò ve dise perman de la cortesie cinquanta ke se dén servar al desco fra Bonvesin dra Riva ve'n parla mo' de fresco"
- De quinquaginta curialitatibus ad mensam, vv. 1-4
Bonvexin de la Riva (Bonvesin dra Riva in lombard antig; Bonvicinus de Rippa in latin; Milan (?) 1250 ca. – 1313/1315) l'è stait vun intra i prim a scriver in lombard ind el secol XIII, considerad la personalitaa plussee granda del so secol a Milan e pader de la lengua lombarda, ma anca icona de la leteradura in volgar in tut el nord Italia.
El nom
miniatura|Œvra [[I grandoeur de Milan|De magnalibus urbis Mediolani de Bonvexin de la Riva, qì ind la soa ristampa del 1921 de la cà editrix Cogliati]]
Ind i codex dei œvre volgar a g'è "Da Riva" per probabel semplifegazion latinejanta. In duu documents in sul Bonvexin scrivuds in latin se pœden trovar anca i forme "de Lariva" e in un olter qella "de Laripa", inscambi la plupart dei documents l'ha scrivud "de la Riva", alternad a "de Ripa" o "de Rippa", forma con la qual l'autor medem al se ciama ind el De magnalibus urbis Mediolani.
Per el nom, oltre forme inn "Bonus Vicinus", "Bonvicinus", "Bonvecinus", "Bovecinus", "Bonvisinus", "Bonvesinus".
Vita
El Bonvexin de la Riva al nass squas certament ind el 1240 a Milan, so pader se ciama Petrus de Laripa, i so jent i stann de cà ind el quarter de Porta Texinesa (la so parentella la vegn de fait de la Ripa de Porta Texinesa), indovè qe anca luu al ciaparaa un stabel el 26 marz 1291.
A l'è stait magister, o doctor gramaticae, segonda l’epigraf de un at nodaril. Despœ de un period de insegnament a Legnan indovè qe al finanzia l'Ospedal de sant Erasm, l'epitafi funeber del Bonvexin ind la giexa san Francesc a Milan, scrivud jo ind el XVII sec. e pœ destrugad, al atribuiss la soa fondazion a l'autor, ma g'è no un quaicoss qe 'l pœda confermar o smentir qella afermazion qì, de la permanenza a Legnan a l'è testimoni un so componiment in volgar cognossud comè De quinquaginta curialitatibus ad mensam , implunemanc se cognoss minga con precision l'arc cronolojeg ind el qual al viv ind el borg. La soa permanenza fœra de Milan l'è forsi per el so ligam ai Visconts ind el conflit de Nap de la Torr contra l'Oton Viscont, del qual l'era un sostegnidor.
A l'è a Milan prima del 1288, ann de stesura del De magnalibus urbis Mediolani, test prosasteg in latin. A l'è stait anca frad terziari de l’Orden dei Umiliads, in su qella adesion qì del Bonvexin a l'è possibel domà dir qe la sia precedenta a la stesura del De quinquaginta curialitatibus ad mensam, perqè de denter de qell componiment qì el Bonvexin al se nomina comè frad. L'ha fait part dei decan de l’Ospedal nœv o de Dona Bona de Milan, a l'è stait confradell dei moneg de l'orden de Sant Giovanni Gerosolimitano, çoè i Ospedaler, ind la giexa de Porta Romana. L'ha iœtad tante istituzion de caritaa, comè dixen i font, i acords ciapads cont i convents, e l’epigraf in su la lapid. Poc coinvoljud ind i desorden citadin, al se posiziona, plussee per prudenza qe per politega, ai Visconts.
La soa prima mier a l'è la Bengedica (o Benghedice o Benghedisia), cont la qual al viv (segond un document datad 26 marz 1291) ind la cà de Porta Texinesa a partir del 1290, vexin a la giexa de Sant Vit, l'istessa cà indovè qe a l'è cert qe 'l Bonvexin al viveva ind el 1313. Inscambi, un document datad 2 febrar 1290 al dix qe 'l Bonvexin l'ha imprestad 200 lire de terzœi ai frads de l'Ospedal de la Colombeta de Milan, prestit in cambi del qual al segura un vitalizi per sé e per la soa mier a careg dei frads.
Grazia a un document datad 9 setember 1296, sem anca a cognossenza de la soa entrada ind la confraternita dei moneg de l'orden dei Ospedaler. De denter de qell document qì, a'l Bonvesin a l'è riferid per cinq vœlte el titol de magister e per una vœlta qella de doctor gramaticae. El Bonvexin al resulta vesser stait member del Collegio dei decani de l'Ospedal Nœv o de Dona Bona ind i agn 1303-1305, period cronolojeg del qual vegnen quater documents ind i quai el so nom a l'è associad a qella soa posizion sociala.
Semper de denter de qest ultem ospedal, el Bonvexin al fa scriver jo el so prim testament, datad 18 otober 1304 e ranzad via nœv agn adree, sostituid de un segond testament del 5 jenar 1313. Ind el prim dei duu documents apena citads el Bonvexin al resulta sposad plu cont la Bengedica, ma cont una fomna de nom Floramonte. Ancaben i duu matrimoni, al resulta minga qe 'l Bonvexin al g'habia havud dei fiœi. A l'è ancamò el prim testament a indicar qe 'l Bonvexin al fudess proprietari minga domà de la scœla indovè qe l'insegnava, ma anca de la catedra, dei banc e de tuts i ojets, anca i liber detegnuds in pegn dei students. Semper del medem document se pœl capir qe 'l Bonvexin al possedeva una quai cà in Porta Tosa qe l'era daita in fiit.
El segond testament del Bonvexin al forniss un terminus post quem per datar la mort de l'autor: qest qì a l'è de fait l'ultem document rivad a num ind el qual el Bonvexin al resulta ancamò in vita e a l'è datad a'l 5 jenar 1313. A qesta data l'autor al g'haveva de haver desmetud de prategar el mester de maister, del moment qe ind el document inn minga menzionads né liber, né olter materiai per l'insegnament. Ind el testament l'autor al lassa in ereditaa ai Frads de la Colombeta el stabel de la giexa de Sant Vit. El Bonvexin a l'era mort segurament prima del 13 marz 1315, data de un decret cont el qual el Matee Viscont, sior de Milan, l'esenta de un quai pagament i frads de la Colombeta, in qell document qì l'autor a l'è citad comè mort.
Grazia ai œvre de caritaa soratut a ents relijos, a l'è possibel capir comè la vita del maister milanes la sia staita caraterizada de l'ativism social, in camp educativ e filantropeg; in mesura menora anca in ambet politeg, ind el qual el Bonvexin al sœmeia elejir comè personalità de riferiment qella de Oton Viscont.
De fait, a l'è propri ind la figura del vescov e pœ sior de Milan qe 'l Bonvexin al trœva la persona qe l'havaria podud garantir la concordia civila. A qest proposit al pœl vesser regordad comè l'Ospedal Nœv, del qual el Bonvexin a l'era stait decan, l'haveva havud ind el 1267 un permess special in su la cernida del minìster prepost a l'ofici liturjeg de part de l'Oton Viscont medem.
El Bonvexin a l'è retegnud la personalitaa plussee rilevanta de la cultura milanesa del XIII secol, el major poeta del Nord Italia, diventad donca icona ideala de la leteradura dedatega in volgar del Nord. "El plussee grand poeta de l'intreg Nord Italia, paragonad a'l Gonzalo de Berceo e a'l Gautier de Coinci".
miniatura|La scœla Bonvexin de la Riva de [[Legnan]] In tante citaa taliane el Bonvexin de la Riva a l'è incœ regordad con vie a luu intitolade e ind la citaa de Legnan una scœla segondaria la g'ha el so nom.
Œvre in lombard
La produzion volgar del Bonvexin a l'è de incirca dexmilla lissandrits. El Contini l'ha assegnad a çascun componiment in volgar una corespondenza cont una letera alfabetega e l'ha spartid i œvre segond tre categorie: contrast, volgar espositiv e narrativ, volgar didateg.
Contrast:
Volgar espositiv e narrativ:
Volgar didateg:
Al g'ha de vesser jontad anca el componiment De Cruce (U), ancamò inedit a'l temp de l'edizion del Contini e publegad domà pœ.
La produzion volgar del Bonvesin a l'è componida de tests poeteg. El sqema strofeg prevalent a l'è qell dei quartine monorima de lissandrits (segond la configurazion strofega aaaa), a part duu componiments (N e V) ind i quai la rima a l'è baxada (sqema strofeg aabb). Studios eminents comè el Contini e 'l D'Arco Silvio Avalle i hann individuad ind el Bonvexin autor de volgar, l'œvra de un voltador e de un volgarizador de preesistents tests latin.
Forsi, el cas plussee esplicit de qesta atitudin a l'è qell dei Disticha Catonis (V) version volgar de l'œvra tard-antiga del Dionisio Catone. Se pœl minga desmentegar el cas del contrast intra i dodex mes de l'ann, ind i quai el Bonvesin al se revela voltador de luu medem : donca el De controversia mensium latin al sarà cronolojegament anterior a la Disputatio mensium (T) volgar.
De soraplu, anca el poemet De vita scholastica al g'ha denter un quai esempi qe vegnarà parafrasad e ampliad ind una quai œvra in vers lombards.
El Liber dei Tre Scriiture a l'è considerad, in bas a carateristege struturai e formai, el capolavor in volgar del Bonvesin. L'œvra la costituiss un antecedent de la Comedia del Dant Liger: i torments del fœg, del giaç e dei serpents velenos inn de fait elements in comun intra l'infern bonvexinian (descrivud in S I) e qell dantesc. De soraplu, la spartizion dei regn ultraterren in dodex pene e dodex glorie (qest'ulteme descrivude in S III) la resulta un'anticipazion de la distribuzion dantesca in cercc e in ciel. Ind l'œvra del Bonvexin, implunemanc, la trœva minga sit la descrizion del purgatori: S II la costituiss, de fait, una parafras poetega dei vanjei de la Passion.
Ind el jener leterari del contrast, la Disputatio mensium (T) e la Disputatio rose cum viola (G) inn duu dei tests ind i quai el Bonvexin al esprim i so convinzion politege. Ind el segond componiment la Viœla, umil e laboriosa, la venj contra l'aristocratega e boriosa Rœsa, la qual la perd el confront per decret del Lili. In qell poemet qì el Bonvexin al esalta i virtuu civege de Milan representade del so popol, contraposte a la prepotenza de una certa part de la nobiltaa qe la g'ha l'obietiv de otegnir la tirania cont dei guerre interne.
L'atenzion a la convivenza intra persone a l'è un argoment car a l'autor e partegolarment present ind el De quinquaginta curialitatibus ad mensam (N). Ind el componiment a l'è indicad l'atejament adat de tegnir a tavola: qell moment qì a l'è de fait retegnud estremament segnifegativ sota 'l pont de vista dei raports sociai.
Un quai volgar del Bonvexin al pœl vesser ritenud a la medema manera dei poem ajografeg e inn caraterizads de un andament prevalentement narrativ. In vun de qesti qì, el Vulgare de elymosinis (B) a l'è minga domà contegnuda la narrazion de dex miracoi, ma a l'è anca sostegnuda de l'autor l'utilitaa dei donazion economege per i ospedai. Qella afermazion qì la permet de catar fœra un interessant parallel intra el contegnud de un'œvra bonvexiniana e i azion concretament faite de l'autor, qe l'ha iœtad tants ents ospedaler.
Semper de denter del volgar con tematega analoga, i Laudes de virgine Maria (L) i contegnen la narrazion de cinq miracoi qe i fann de exempla a esposizion dotrinai. Intra qei miracoi qì, frequents fess ind la leteradura de l'epoca inn qei del castellan, del pirata (presents anca ind el De vita scholastica), de la Maria Ejiziega e del frad Ave Maria.
Oltr componiments ajografeg, qe se configuren ind la tipolojia dei vite dei sants, inn la Vita beati Alexii (P) e 'l Vulgare de passione sancti Iob (O). Cont i so 524 vers, P al costituiss el test narrativ plussee estes del Bonvesin.
El frequent ricors del Bonvexin ai exempla ind i so volgar espositiv e narrativ al vexina la divulgazion de l'autor a la predegazion francescana e anca ai tests de inmaestrament in vers del Iacopone da Todi.
La cronolojia dei œvre volgar del Bonvexin
I studi faits infin adess in su la produzion volgar del Bonvexin inn minga reussids a stabilir una cronolojia certa dei componiments. El Janfranc Contini l'individua ind i agn Setanta e Votanta del Duuxent l'arc cronolojeg ind el qual l'autor al scriv i so volgar. I ipotesi intorna a qell argoment qì se basen principalment in su l'analisi de la strutura metrega dei componiments. El Liber dei Tre Scriiture (S) a l'è l'uneg componiment per el qual se pœl fornir un'indicazion plutost precisa, çoè el 1274.
Qell'œvra qì a l'è formada de quartine monorima de lissandrit, prevalents ind la produzion de l'autor rispet ai quartine de lissandrits cont rima baxada. Del moment qe 'l segond sqema strofeg al par plussee arcaeg del prim e, de soraplu, el De quinquaginta curialitatibus ad mensam (N) a l'è l'uneg volgar certament scrivud ind el period de lojament lignanes (qe al g'ha havud de vesser inanz del 1288), sœmeia qe qest'ultem test al sia de datar minga adree dei primissim agn Setanta del XIII secol. De soraplu, a l'è stait ipotizad del Raymund Wilhelm qe la Vita beati Alexii (P) la sia posterior a'l Liber dei Tre Scriiture (S) e, de conseguenza, la prima œvra citada la sia staita scrivuda passad el 1274.
Œvre in latin
La produzion latina del Bonvexin la contegn un'œvra in prœsa qe la pœl vesser jontada a'l jener dei laudes civitatum, el De magnalibus urbis Mediolani, e duu componiments poeteg in vers: De controversia mensium e De vita scholastica.