cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Himno Nacional de la República Oriental del Uruguay
Himno Nacional de la República Oriental del Uruguay a l'è l'inn nazzional doperad in Uruguay, componud del e col test scrivud del Francisco Acuña de Figueroa.
Temperadura potenzial
La temperadùra potenziàl d’ona partìcola de fluid a la pression p a l’è la temperadura che quèlla partìcola l’avarìss se la fùdèss menada, per mèzz d’ona trasformazione adiabatega (o ben senza che ‘l vegna scambiàa el calor), a ona pression standard de riferiment p_0, generalment de 1 bar. A s’è sòlit indicà la temperadura potenzial con \theta e, per l'aria, la var quèlla relazion chì:
indoe T a l’è la temperadura assoluda de la partìcola, R la costanta di gas per l'aria e c_p il calor specifich a pression costanta.
El concètt de temperadura potenziàl se aplica a qualunque flùid dispòst a strati soratùtt in di scienz de l’atmosfera e in oceanografia.
Comment
La temperadùra potenziàl l’è, del ponto de vista dinamich, ona grandèzza anmò pussée importanta de la temperadura reàl. L’è inscì perchè la subìss minga i effètt del mòto del flùid in di zòn turborent oppùr intorna de ostàcoj. Ona partìcola de aria, che la se moeuv sora ona pìccola montagna la se slarga foeura e se raffrèggia in del cors de la soa salida, inscambi la se scalda e la se compìmm in del cors de la soa discesa, ma la soa temperadura potenzial la cambia minga se di alter fattòr compagn del riscaldament, del raffreddament fàa de sorgent defoeura oppùr del svaporament o de la condensa se mettèn minga denter ( on procèss che ‘l trà minga denter quèj effètt chì se ciama adiabatich sècch o ben senza scambi de calor sensibil e sconduu). Dato che i partìcol che gh’hànn l’istèssa temperadura potenzial pòden vèss spostàa senza che ghe sia besògn de compì del laô oppùr de fornì del calór, i lìnej de eguàl temperadura potenzial hinn di lìnej de fluss naturaj.
La maggioranza di vòlt, la temperadura potenziàl la va su insèma con l’altèzza e l’è ‘na grandèzza che la se consèrva in tucc i procèss adiabategh sècch, per quèst la risultàa important comè in del strat limit planetari indoe i condizion hinn compagn di quèj adiabategh sècch.
La temperadura potenzial ‘me indes de stabilità atmosferega
e i mòti verticaj vegnen inibìi. Se, al’incontrari, la temperadura potenzial la se sbassa con la quòta
alóra l'atmosfera l’è instàbil per i mòti verticàj e la convezion l’è favorida. Dato che la convezion con el sò lavorà la mes’cià l’atmosfera a la svèlta de manera de ottegnì la stabilità atmosferega, i osservazion de temperadura potenzial che la diminuìss succeden minga despèss, foeura che di casi de fòrta convezion o in vesinanza di zòn che subisse ‘na fòrta irradiazion.
La temperadura potenzial per studià i mòti verticaj minga sforzaa
Come che la temperadura potenzial la ven conservada in del cors di mòti adiabategh (o isoentròpich),in del caso di fluss stazionari e adiabategh i lìnej o superfici de \theta costanta hinn de vèss consideràa 'me lìnej o superfici de fluss. Quèsta proprietà chì a l’è doprada ind l’analisi isoentròpica, che l’è on tipo de analisi sinòttica che la consent de comprend el mòto de l’aria cont ona attenzion speciàl per i mòti verticaj de vasta scala.  In paròll pussée sempliz se ona massa d'aria la se moeuv per mòti verticaj minga sforzàa la soa temperadura la varia per espansion adiabatega ma la soa temperadura potenziàl la rèsta l'istèssa e i mòti verticàj minga sforzàa se moeuven adrée al gradient de temperadura potenziàl.
Fos-sur-Mer
Fos-sur-Mer l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Istres-Sud, del circondàre (arrondissement) de Istres e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 92.31 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 39 méter s.l.m.
Temperadura potenzial
Derivazion
Per el primm princippi de la tèrmodinamica la variazion de l'entalpia la pò vèss scrivuda inscì:
indoe h l’indica la variazion de entalpia, T la temperadura, ds la variazion de entropia, v el volumm specifich e p la pression.
In del caso di procèss adiabategh, la variazion de entropia l’è nagòtt (de già che gh'è nò scambi de calor e donca de entropia) e la relazion la ven insci pussée sempliz:
Per un gas quasi ideàl, compagn de l'aria sècca in atmosfera, l'equazion de stat di gas perfètt pv = RT la pò diventà cont el considerà el primm princippi de la termodianamica, dòpo on quaj giustament piscinìn:
indoe l’è stada doprada la relazion e tutt e du i member hinn stàa dividùu per  pv. Cont l’integrà a se ottén:
e s'a se resòlv per tràa foeura T_{0} che l'è la temperadura che ona partìcola la gh’avariss se la se spostass in manera adiabatega a la pression p_{0}, a se otten:
La relazion ch’hèmm tràa foeura l’è l’istèss di insci ciamàd equazion del Poisson de l'adiabatega reversibil. Ved trasformazion adiabatega.
Stazzion de Bari Central (FAL)
La  a l'è 'na stazzion de la ferrovia Bari-Matera, che la serviss el comun de. L'è tacada ai stazzion de.
Esparreguera
Esparreguera l'è ü cümü català de la comarca del Baix Llobregat.
Stazzion de Bari Central (FAL)
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni regionai di Ferrovie Appulo-Lucane in contrat de servizzi cont i region interessade.
Esparreguera
Ol cunfìna con Olesa de Montserrat, Monistrol de Montserrat e Collbató e l'è mìa tat delóns dei mucc del Montserrat. Per Pasqua vé tradisiunalmènt reprezentàda "La Pasiú", öna òpera de teàter fulclurìstech. L'organizasiú e la realizasiú (atur inclüs) i è zét del pòpol.
Schoppernau
Schoppernau l'è on comun austriegh, del land del Vorarlberg. El fa part del distrett de Bregenz e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
Esparreguera
La fèsta locala l'è l'11 de febrér.
Schoppernau
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 80233.
Aguilón
a l'è un comun de la provincia de Saragozza, cont una popolazzion de abitant.
Saltri
Saltri (nom ufizial in italian: Saltrio) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta, 'na superfiss de 3 km² e 'na densità de 0 ab./km². El paes el confina coi comun italian de Civ e Vigiüü, e con la Svizzera (i comun tisines de Mendris e Merid).
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Saltri l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Malching
El cümü de Malching el se tróa a 'na altèsa de 345 méter sura 'l leèl del mar.
Fertőrákos
a l'è un comun del Distret de Sopron, cont una popolazzion de abitant.
Karlsruhe
Karlsruhe l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg. L'è la capital del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 0 abitàncc (dato del ), la tèrsa cità del Land per nömer de abitàncc. L'è übicàda 'ndèla part nordocidentàl del Baden-Württemberg al cunfì col Land de la Renània-Palatinàto.
thumb|200px|left|Markt Platz thumb|200px|left|Schloss Karlsruhe l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Karlsruhe el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
Dialet lümelin
El Lümelin (parnunzia lucal: lümlén) a l'è un dialet del Lumbard Ucidental che l'è parlaa in de l'Ümléna, in Pruvincia de Pavia. Al se diferensia tant da tücc i alter dialèt Lumbard a mutif dè la particular pusiziun dè la Lümelina, che la cunfina cunt el Piemunt.
Difüsiun e cunfin lenguistigh
Cume em dit, la zona in de la qual 'stu dialet l'è parlaa la curespund ai cunfin de la Lumelina; però, vist che l'area in quistiun la se tröva a stregg cuntat cunt i pruvincc piemuntes de Lissandria, Vercei e Nuvara e quela de Milan in Lumbardia, l'è dificil assee definìl 'me un dialet ünifurmaa, anca se hin evident i similitüdin del dialet in di vari zonn. In de la zona tra el riaa Terdubi e la spunda de sera del Tisin, se tröven variant cumpagn del Paves de cità e al Milanes arius de la bassa; a nord i similitüdin hin quei cul Nuvares, menter a ovest, suratüt in del teritori sitüaa tra l'Agogna e la Sesia se tröven transiziun cul piemuntes. A süd inveci la gh'è una certa vesinanza cul Dialet de l'Ultrepò, che un quaivün el dis che l'è un dialet emilian. "Il dialetto Lomellino a mio avviso è il migliore di tutti i parlati che sono tra la Sesia e il Ticino: ha brio, dolcezza ed energia, partecipa di tutti i dialetti che stanno al confine di questa ricca zona, e così nelle voci, nelle contrazioni come nelle intonazioni il dialetto Lomellino sa del Milanese verso il Ticino, del Piemontese verso la Sesia, dell'Emiliano verso il Po: e per la stessa ragione perde delle sue contrazioni e si allarga quanto più si avvicina a Novara. Imperocchè, esattamente parlando, le intonazioni lomelline incominciano subito quasi alle porte di Novara: esse appariscono a Terdobbiate, Vespolate, Cilavegna, Gravellona, Cassolo, d'onde per Robbio, Mortara e Gambolò si spingono sempre più condensandosi ed accentuandosi verso Lomello e la bassa Lomellina, da Pavia a Sannazzaro de' Burgondi ed al Cairo. [...] Quindi il centro del dialetto Lomellino non devesi cercarlo a Mortara, dove domina l'intonazione del Novarese: neppure a Vigevano, dove trionfano le reminiscenze del volgare legionale, come lungo tutta la sponda del Ticino eccettuato Cassolo, e neanco a Pavia, dove l'elemento Emiliano vi è troppo ricevuto. Il centro naturale di questo dialetto lo si deve cercare nella bassa Lomellina, precisamente a Gambolò, a Mede, a Lomello: ivi il dialetto mantiene tutta la forze delle sue reminiscenze delle sue origini, e invece di snervarsi ed ammollirsi riceve perpetua energia dalle razze d'oltre Tanaro ed oltre Po."
- Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878, pag. XXVIII-XXIX
El dialet de Vigeven l'è cunsideraa un poo diferent di alter de la zona, perchè 'l gh'avaria püssee vesinanz cunt el Piemuntes.
Dialet de Grupel (Bassa Lümelina)
Äv cönti duncä che int i temp däl prim re 'd Cipri, dop la cunquistä che Gutifree 'd Bulión l'ävevä fai dla Terä Säntä, l'è cäpitaa che unä siorä nòblä 'd Guascognä l'è ändai ä piligrinà äl Sänt Sepolcär e che turnändä dä là e ärivändä 'in Cipri l'è stai mälträtaa dä certi bälosson sensä nsün rispet ümän. Lee, avendegh ävüü tänt dispiäsì 'd cust, l'ävevä pinsaa d'ändass ä lümintà däl re. Ma gh'è stai dii che l'erä inütil, perchè lü l'erä tänt un fiacón e dä pòch che non suläment 's vindichévä nò di dispressi fai ai altär, ma äl süportévä äncä si quäi fai ä lü. 'Stä dònä, quand l'ha sentii cust, avendägh nò speransä dlä vindätä, pär cunsulàss un poo däl mal, l'ha pinsaa dä spunz lä viliäcäriä 'd cul re, e ändändä dnäcc a lü, piänzändä, lä gh'ha dii: "O 'l mè car Siur, mì vegni nò dä lü pär fàm fà vindätä dl'ingiüriä che m'han fai, ma pär prigàl d'insegnàm cm'äl fa lü a süportà tüt quäi che senti ä dì ch'ägh fan ä lü, perchè äncä men pössä fà istess dla miä che (äl Siur äl lä sa) mi 'gh regäläriss volonterä, dä già che lü ei j'ha portä insì ben" Äl re, che fin alórä l'erä stai stai pigär e indorment, cmè ch'äs füss svigiaa äpenä alórä, l'ha cominciaa dl'ingiüriä fai a culä dònä fasendegh giüstisiä, e äl s'è fai ün persecütór tiribil 'd tüti quäi che féven quaicòss conträ l'unur dla sò curunä. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n368/mode/2up Giovanni Papanti, ''I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 348]
Plèm (mut)
El Plèm (italià: Cima Plem) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Adamèl). L'è ólt 3.179 méter sùra el leèl del mar. El se tróa endèla Al Màlga, en pruìncia de Brèsa.
Dialet lümelin
Dialet de Vigeven
''A dìla tüta, el dialet de Vigeven l'è cunsideraa quasi un dialet a part. Ma già che Vigeven l'è vöna di cità püssee impurtant de la Lümelina, el metum chì de sota el test in vigevanasch''. Dunca mè digh ca quând j'iva al prim re 'd Cipar, dopo ca Gutifree 'd Bujôn l'ha bvüü guadagnä ra Tera Sânta, j'è capitaa ca 'na nòbla 'd Guascògna l'iva 'ndàcia, vistii da piligrin, al Sapulcar; e 'gnind indree, rivä 'ch l'è stacia a Cipar, serti balussôn 'd brüt vilân a gh'hân facci di scalfüri, ma gross ben. Dopo pö, pina 'd magôn e tüta malincònia gh'è 'gnüü in ment d'andàgra a cüntä al re, gh'è 'gnüü in ment: ma j'è stacc dra buna gent ca gh'hân dicc ch'l'ha risparmiss ra sò strä, perchè 'l re l'iva un mischin insè garganè e ca 'l variva a gnent, ch'inscâmbi 'd jess giüst e da met in parzôn cui ch'i fân 'ma di dispressi ai altar, a 's lassiva sempar fä cun i pee, propi da carògna: ad manera ca quij ch'i ivan dal ghigneôn, s'a 's sfughivan cun dìgan par i pursè, o 'gh fivan ra minee. Quând l'ha sintii insè cula dona là, la siva gnent cuma fä a sburì ra sò rabia, e par sfugäss a gh'è 'gnüü in ment d'andägh a dä 'na mustassä al re. L'è 'ndacia dadnân a lü tüta lürenta e pö gh'ha dicc: "Cär al mè re, mè sun 'gnüü da vü gnent parchè me specia ca vü 'm fii i mè pratansiôn par al mal ca m'hân facc, ma in pagament mè 'v preghi ad dìm cuma fii avèi insè tânta pasiensa par al mal ca 'v fân a vü, par ca pössa anca mè avèin altartânt par al mè ca, 'l sa 'l Signur, sa mè pudiss va 'l dariss par agnent vuluntera, da zà ca vü sii vün ca 'v n'in fa poch o gnent". Al re, 'ch l'iva stacc fin inlura lòch, e franciss franciss, tüt int un tracc cuma ca sa 's svigiss, cmissipiând dal mal ch'i ivan facc a cula dòna là, ca pö a gh'ha facc ra sò rasôn, s'è miss a dàj adoss, s'è miss, sensa di guarda ca 'd dò, a tücc quij d'urinân i insültivan ra sò curuna. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n370/mode/2up Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 350-351]
La parabula del Fiö Trasun
Tücc i esempi purtaa chì de sota hin staa tolt del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'avucat Antonio Rusconi, surtii in del 1878.
Raviscanina
Raviscanina l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Caserta. El g'ha presapóch 1.352 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 56 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sant'Angelo d'Alife, Ailano, Pietravairano, Valle Agricola, Baia e Latina.
Musee de Storia (Università de Pavia)
El  a l'è un musee storegh e didategh ligad a la medesina e a la fisega, con dent material che 'l revarda la storia de l'Università de Pavia.
A l'è partid in d'una sezzion de fisega, che la gh'ha dent vegg strument didategh e robe compagne de la catedra del Lissander Volta e la soa pila, e vuna de medesina, con dent vegg strument cerusegh, scile anatomeghe e inscì via.
Chazey-Bons
Chazey-Bons l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Belley, del circondàre (arrondissement) de Belley e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10.59 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 223 méter a 'na altèsa màsima de 423 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Chazey-Bons l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Pierrefeu-du-Var
Pierrefeu-du-Var l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Cuers, del circondàre (arrondissement) de Toulon e del dipartimènt del Var.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 58.36 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 45 méter a 'na altèsa màsima de 442 méter s.l.m.
Třebom
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Moravia-Slesia e del distret de Opava.
La Terrasse-sur-Dorlay
La Terrasse-sur-Dorlay l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de La Grand-Croix, del circondàre (arrondissement) de Saint-Étienne e del dipartimènt de la Loira.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.69 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 400 méter a 'na altèsa màsima de 873 méter söl leèl del mar.
Bundesstraße 482
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Bàsa Sasònia e Nord Reno-Westfalia.
Strada de segonda class 190
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 65.2 km.
Bundesautobahn 3
La Bundesautobahn 3 a l'è 'n autostrada de la Germania gestida de Ministeri Federal di Straport e de l'Infrastruttura Digital. Longa 769 km, la conliga Emmerich am Rhein e Neuhaus am Inn e l'è conligada a Rijksweg 12.
Fontiveros
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Wettswil am Albis
Wettswil am Albis a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.77 km² e in del al gh'eva una popolazion de 0 abitant.
Sankt Martin am Wöllmißberg
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Wettswil am Albis
El cumün de Wettswil am Albis al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf, Birmensdorf, Bonstetten, Stallikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Territori ocupad de l'Ucraina
I territori ocupad de l'Ucraina (Тимчасово окупована територія України in ucrain, trasliterad Tymchasovo okupovana terytoriia Ukrainy) a l'è la definizzion legal dada de l'Ucraina ai territori che, dopo di event del 2014, inn no sota el controll del governo de Kyiv, o ben la Crimeja, annetuda de la Russia, e part di oblast de Donec'k e Luhans'k, che inn inveci sota el controll de do republeghe separatista e filo-russe, recognossude del Cremlin poch prima de l'invasion russa de l'Ucraina del 2022.
Costituissen circa el 7% del territori nazzional e a ocupàss di politeghe relative a l'è el Ministeri per la Reintegrazzion di Territori Ocupad Temporaneament, in pè del 2016.
Tvořihráz
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Znojmo.
Sciavatta
thumb|drita|Dò sciavatt La sciavatta (in lombard oriental: saàta sébra/síbra/söbra) l'è ona calzadura de cà. El termin el vegn de l'ebraic "Shabbat", anca se gh'hinn di olter teorij. El termin italian "Ciabatta" el ven dal milanès "Sciavatta"
Salud roman
miniatura|drita El Salud roman l'è 'na forma de salud doperada in tra el 1800 e 'l 1900, che se dis che 'l gh'ha origin roman, ma el se sa nò se l'è vera. L'è famos per vess staa el salud del regimm fassista italian del Benito Mussolini e del regimm nazista de l'Adolf Hitler.
Inn nazzional de l'Ozbekistan
Inn nazzional de l'Ozbekistan a l'è l'inn nazzional doperad in Ozbekistan, componud del Mutal Burhonov e col test scrivud del Abdulla Oripov.
Salud roman
Legg
In Italia el salud l'è proibii se doperaa per manifestazion de caratter fassista, cont ona multa da 200 a 500 Euro e la galera da 6 mes a 2 agn. Anca in Germania l'è illegal e 'l pò vess punii cont 3 agn de preson.
Ried (DE-BY)
Ried l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Aichach-Friedberg. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 29.21 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Mercuer
Mercuer l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Aubenas, del circondàre (arrondissement) de Largentière e del dipartimènt de l'Ardèche.
Ried (DE-BY)
El cümü de Ried el se tróa a 'na altèsa de 526 méter sura 'l leèl del mar.
Mercuer
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 257 méter a 'na altèsa màsima de 535 méter s.l.m.
Horcajo de Santiago
a l'è un comun de la provincia de Cuenca, cont una popolazzion de abitant.
Malnaa
Malnaa (nom ufizial in italian: Malnate) l'è on comun in de la Provincia de Vares cont ona popolazion de, 'na superfiss de 8,8 km² e 'na densità de 0 ab./km². El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Binagh, Cantell e Solbiaa) e 'l gh'ha vari frazion, ciamaa Folla, Guron, Rovera e San Salvador (in dialett San Salvoo).
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Malnaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Sankt Martin im Sulmtal
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Università Nebrija
thumb|300px L'Università Nebrija a l'è on'università de Madrid fondada in del 1995.
Tram STEL 44-49
El Tram STEL 44-49 (Desi) a l'è stada 'na elettromotris interurbana doperada in su la Red interurbana di tram de Milan, precisament in su la tranvia Milan-Desi, la Milan-Monscia e la Milan-Limbiaa. Hinn staa faa su de la Società Trazione Elettrica Lombarda in del 1926 e hinn entraa in del parch rotabil de la ATM in del 1939, per restà in servizzi finna al 1999.
Sìngla
La Sìngla (italià: Monte Cingla) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne. A l'è ólta 1.669 méter sùra el leèl del mar. El se tróa al cunfì en tra la pruìncia de Brèsa (Alvistì) e 'l Trentì (Al del Cés).
Castelnau-le-Lez
Castelnau-le-Lez l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Castelnau-le-Lez, del circondàre (arrondissement) de Montpellier e del dipartimènt de l'Hérault.
Tram STEL 44-49
L'è stada progettada per l'elettrificazion de la travia da Milan Maciachini a Desi, che la gh'eva besogn di treni aposta per la volta frequentazion. Originariament gh'aveven su la perteghetta, in di agn 80 gh'hann su el pantograf. Incoeu a hinn doperaa per i servizzi turistich e per la manutenzion.
Castelnau-le-Lez
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.18 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 19 méter a 'na altèsa màsima de 93 méter söl leèl del mar.
Arvier
Arvier l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 0 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avise, Introd, La Thuile, Rhêmes-Saint-Georges, Saint-Nicolas, Valgrisenche, Villeneuve.
Fertőhomok
a l'è un comun del Distret de Sopron, cont una popolazzion de abitant.
Crachier
Crachier l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Bourgoin-Jallieu-Sud, del circondàre (arrondissement) de La Tour-du-Pin e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 3.64 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 370 méter a 'na altèsa màsima de 462 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Crachier l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Sàmara
La Sàmara l'è 'n fröt sèc indeiscent (che 'l sbat mìa fò i giandì), che 'l se 'nsomèa a 'n achénio, cól pericarpo 'ngrandìt a furmà n'àla membranùza, che la g'ha 'l scópo de sfrötà la fórsa del vènt per otègner la difuziù de la somésa che gh'è dét.
'Ntra i zèner de piànte che g'ha chèsto tìpo de fröt gh'è l'Òpol (Acer), l'Ailanthus, el Fràsen (Fraxinus), l'Ùlem (Ulmus), etc.
Strada de segonda class 191
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 73.2 km.
Hüttlingen (DE-BW)
Hüttlingen l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Stocarda. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ostalbkreis. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 18.71 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Hüttlingen el se tróa a 'na altèsa de 408 méter sura 'l leèl del mar.
Tujetsch
Tujetsch a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch abitant e una süperfiss de 134 km², e al se tröva a una altitüden de 1450 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tujetsch a l'è tacaa ai cumün de Airolo (TI), Andermatt (UR), Disentis/Mustér, Gurtnellen (UR), Medel (Lucmagn), Quinto (TI), Silenen (UR).
Storia
Tujetsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1237 col nom de Thiuesch.
Tulešice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Znojmo.
Bad Staffelstein
Bad Staffelstein l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Lichtenfels. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 99.39 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Bad Staffelstein la se tróa a 'na altèsa de 274 méter sura 'l leèl del mar.
Glovelier
Glovelier a l'è un cumün svizzer del distret de Delémont, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.34 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Glovelier al se tröva a una altitüden de 515 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boécourt, Bassecourt, Undervelier, Saulcy, Saint-Brais, Clos du Doubs.
Francesco Gabbani
thumb|right|200px|Francesco Gabbani El Francesco Gabbani (Carrara, 9 de settember del 1982) l'è on cantautor italian.
Dopo avè partecipaa al Festival de Sanrem 2016, cont la canzon "Amen" che l'ha vengiuu la sezion "Nuove Proposte", l'ha vengiuu el 67º Festival de Sanrem, in del 2017, in la sezion "Campioni", cont la canzon "Occidentali's Karma". L'è 'l primm cantant de la storia a avè vengiuu el Festival de Sanrem in la categoria "Campioni" l'ann dopo a la vittoria in la categoria "Nuove Proposte".
Compagnia uniformada di milizzie
La Compagnia uniformada di milizzie (Compagnia Uniformata delle Milizie in italian) a l'è 'na forza armada de la Republega de San Marin fada su in del secol quell de sedes. Del 1843 la gh'ha dent anca la Banda militar de la Republega de San Marin.
Fada su in temp ordinari de 80 volontari che scernissen de metés al servizzi de la Republega, anca se in antighità a gh'era la coscrizzion. Incoeu inveci se va dent cont un concors publegh che poden toeugh part tucc i citadin e resident de almen ses agn di 18 ai 35 agn de età. L'è guidada de 'n Capitani.
Brema
Brema (inscì anca in italian e pulach; Bremen in tudesch; Brême in frances), a l'è una cità in del nord-est de la Germania che la gh'ha 545,869 abitant (2005).
Insema a la cità de Bremerhaven (60 km a nord-ovest) la furma la Cità Hanseatica Libera de Brema (Freie Hansestadt Bremen) ciuè 'l Land de Brema.
200px|left|thumb|La sede vegia del municipi (ciuè la Rathaus) e la statua de Roland in de la piasa dinanz al municipi hinn staa mittüü in del Patrimoni Mondial de l'UNESCO.
Esplugues de Llobregat
Esplugues de Llobregat al è ü cumü Català de la comarca del Baix Llobregat.
Lundra
"Inquand un omm a l'è strach de Lundra, a l'è strach de vif, perchè a Lundra 'l gh'è tusscoss che la vita la pö dà!"
Esplugues de Llobregat
Al limita con i cumü de Barcelona, Cornellà de Llobregat, Sant Just Desvern, Sant Joan Despí e l'Hospitalet de Llobregat.
Stadi San Siro
El Stadi Giuseppe Meazza, ciamaa anca Stadi San Siro, l'è 'n stadi de folber de Milan, inauguraa in del 1926. El se troeuva nel omonim quarteron de San Sir. Proprietà del Comun de Milan, l'é doperaa per i inconter del Inter e del Milan.
El 3 de marz 1980, l'impiant a l'è intitolaa a la memoria del Giusepp Meazza, giugador de tucc i duu i squader de Milan, l'Inter e 'l Milan, e duu voeult campion del mond cont la nazional italiana, ca l'è mort el 21 de agost del ann indree.
Inconter important disputai
Inconter important disputai in del stadi scrivudi in lombard.
Esplugues de Llobregat
I barris (quarter) del münissipe i è: Can Vidalet (14.569 hab.), la Plana (9.346), el Centre (7.681), el Gall (4.005), Can Clota (3.747), Montesa (3.381), la Mallola (1.297), Finestrelles (831), la Miranda (757), Sità Diagonal (682).
Giovann Teodòr de Wittelsbach
thumb|El Giovann Teodòr de Wittelsbach in d'on ritratt del temp El Giovann Teodòr de Wittelsbach, ò mej de Baviera (todesch: Johann Theodor von Bayern; frances: Jean-Théodore de Bavière; olandes: Johan Theodoor van Beieren; vallon: Djihan-Teyodore di Bavire; Münegh, 3 settember 1703 - Liegi, 27 genar 1763) l'è staa on nòbil, on vescov e on cardinal todesch.
Biografia
El Giovann Teodòr l'era fioeu del princip elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la Teresa Cunegonda Sobieska, tosa del re polacch Giovann III. Vista la soa condizion de fradell cadett, l'è staa subit destinaa a ona carrera de òmm de gesa. Giamò a desdòtt ann, el 12 marz 1719, l'è staa nominaa vescov de Frisinga al pòst del fradell Clement August.
Presenzano
Presenzano l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Caserta. El g'ha presapóch 1.745 abitàncc, 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 56 ab./km². El cunfìna coi cümü de Conca della Campania, Marzano Appio, Mignano Monte Lungo, Pratella, Sesto Campano (IS), Tora e Piccilli, Vairano Patenora.
Giovann Teodòr de Wittelsbach
Biografia
In del 1727 l'ha ciappaa anca el vescovaa de Ratisbona. Con quij duu vescovaa chì l'ha tegnuu ona posizion favorevol sia a la Francia che al fradell Carl Albert, sostegnuu in la soa ascensa al tròn imperial anca de la monarchia francesa. El Luis XV de Francia l'ha anca propòst el Giovann Teodòr come Grand Maester de l'Ordin Teutònich, carega che però l'è stada tòlta del fradell de quell lì, el Clement August.
Lundra
- Samuel Johnson.
Giovann Teodòr de Wittelsbach
Biografia
In del 1744 el Giovann Teodòr l'è 'gnuu anca Princip-vescov de Liegi (l'utlim de la soa famiglia a coprì 'sta carega), in Belgi, e in quell ann chì l'è staa anca nominaa del papa Bendett XIV cardinal. In del 1761 el papa però l'ha respingiuu la propòsta de nominàll arcivescov de Colònia perchè 'l gh'aveva di dubbi in su la soa moralità.
De fatt, el vescov l'è staa on gran casciador e on patròn de la musica (ghe piaseva anca sonà 'l violoncell) e del teater, el gh'ha avuu ona cort splendida e di relazion con tanti dònn, a dispett de la soa condizion de prelaa.
A bon cunt, l'è staa molto amaa di abitant del principaa, indove l'è mòrt desnoeuv ann dòpo el sò insediament.
Lundra
right|140px Lundra (London in ingles; Lunden in ingles antich; Londinium in latin) a l'è la capital de ìl Regn Ünì e de l'Inghiltera.
Cunt una pupulasiun de 8,416,535 (2013) e on'area metrupulitana de 15 miliunde abitant, Lundra a l'è la cità püssee pupulusa de l'Regn Unì e vüna di püssee pupulus de l'Europa. Un grant nümer di sò abitant, ciamaa lundinees (londoners in ingles), i vegnen de l'ester o hinn de urigin furest: Lundra a l'è, infatt, vüna di cità püssee cusmupulide dul mund.
Lundra, che la se tröva in sü'l fiumm Tamis, l'è staa vün di cità püssee impurtant per püssee de dò mila agn: la storia de Lundra la scuminscia, infat, cunt l'arriv di Ruman ch'hann fundaa la cità chì cunt ul nom de Londinum. A 'l di d'incö, Lundra a l'è una metropula internasiunal, cunt una grand influensa in dul mund. A l'è la prima piazza bursistica de l'Europa e la g'ha ul püssee olt PIL di tücc i alter cità eurupee, ul quint püssee olt dul mund.
I sò cinch aeruport interasiunai fann de Lundra ul püssee grand snodo de traffich aer mundial; chì se tröva anca la püssee vegia red de metropolitana dul mund, la London Undergrond (ciamada da i ingles anca Tube). Lundra a l'è stada anca la capital de l'Imper bretanegh, e, dunca, l'è stada la destinasiun de un grand nümer de migrant, durant e depus l'era culunial.
Per quai carateristigh chì elencaa, Lundra la g'ha ul titul de Cità glubal e l'è l'unica cità bretanega in de l'elench di Cità Mundiai Alfa.
A partì da 'l 2000, cunt i rifurm vörsüüda 'l guverno dul Tony Blair, Lundra a l'è aministrada in maniera federal da un'unica auturidà central, l'Auturidà de la Granda Lundra cunt un propi Sindich e una propia Asemblea, e da 33 burgh lundinees, 'me la Cità de Lundra e la Cità de Westminster.
Al dì d'incö, ul nom de Lundra 'l indica tuta la Granda Lundra (Greater London) e minga apena a la Cità de Lundra (City of London); tücc i istitusiun guvernativ ('me anca l'incurunasiun di re, in de l'Abasia de Westminster), infatt, hinn in de la Cità de Westminster.
Tupugrafia
Lundra la se tröva in sü'l fiumm Tamis, che l'è la carateristega geugrafega püssee famusa. Ul fiumm 'l se pö navigaa per un lungh tocch e i lundinees hann duperaa chesta carateristica chi per fà süun port in de 'l fiumm che, sicome l'è arental mar, l'è staa un di scali püssee impurtant dul mund fin a la metà dul XX secul. Ul Tamis, che 'l traversa la cità da 'l sut-ovest a l'est, g'ha avüüuna granda impurtansa in de la storia e ul svilupp de la cità. Lundra l'è stada fundada in süla riva setentriunal dul fiumm che, per tant agn, l'è stada culegada a l'alter spund da un sul punt apena, ul Punt de Lundra: 'me cunseguensa, ul center de la cità l'è sturegament in süla spunda setentriunala dul Tamis. Inquand, a partì da 'l XVIII secul, a hinn staa faa süpunt növ ('me ul neugotich Tower Bridge) la cità l'ha scuminsciaa a diventaa püssee granda. L'espansiun l'è stada in tücc i diresiun grasie a la sò pusisiun in de 'l center de la Val dul Tamis. La val chì a l'è ona pianura aluviunal circundada di culin rutundaa, 'me Parliament Hill, AddingtunHills e Primrose Hill.
Teritori
Lundra la g'ha una superfis tutal de 1,583 chilometer quadraa e una pupulasiun de 8,416,535 abitant e donca una densità de 13,870 persun in un meter quadraa.
A partì da 'l 2000, ul nom "Lundra" se riferiss a 'l teritori guvernaa da l'Auturidà de la Granda Lundra: ul teritori chì el cunta püssee de 7 miliun de abitant e l'è faa süde 32 burgh püssee l'antiga Cità de Lundra, ciamada cumunement City.
Fraxinus ornus
Descrisiù
El trónc el va sö drit apéna apéna 'n pó storzegnàt, cói ram opòsti che àrda 'n sö. La scórsa le lìsa ma mìa löstra e la tìra al grìs. I böcc i tìra al rós e i è peluzècc. La chiòma l'è grànda e l'è furmàda de fòie che d'envéren le cröda.
Lundra
Teritori
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era duperaa apena per ul Milii quadraa (Square Mile) de la Cità antiga, che l'era ul tocch due i ruman aveven scuminsciaa a fà süla cità. Depus la sò granda espasiun, inquand Lundra l'ha scominsciaa a vess tacada a alter lucalidà arent, 'me la Cità de Westminster, l'è stada creada la püssee granda Cuntea de Lundra (County of London), che, cunt i sò 303 chilometer quadraa, 'l guvernava ul teritori che depus ul 1965 l'è staa ciamaa Lundra interna.
Rivignano Teor
Rivignan Teor (in furlan, Rivignan Teôr, in italian Rivignano Teor) l'è on comun in provincia de Udin, miss in pé el 1 de genàr del 2014 per la  legg regionala n. 1 del 7 de febrar del 2013 da la fusion de Rivignano e de Teor. El sò element carateristech l'è el Fium Stella, part importanta del paesagg de Rivignano Teor, ma anca de la soa storia e di sò event.
Fraxinus ornus
Descrisiù
Le fòie i è opòste e imparipenàde, cón 5-9 fuiulìne (piö de spès i è 7). Le fuiulìne laterài i è lónghe 5-10 cm, le g'ha la fùrma de 'n öf piötòst bislónc col gambì cürt e i è làrghe 'na tèrsa part de la longhèsa. La fuiulìna centràl, envéce, l'è làrga presapóc la metà de la sò longhèsa; la bànda de 'n sìma de la fòia l'è d'en bèl culùr vért chèla de sóta 'nvéce l'è piö ciàra e 'n bris pilùza dré a le nervadüre.
Dachau (DE-BY)
Dachau (Dåchau 'n bavarés) l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (Landkreis) omònim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 34.85 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Fraxinus ornus
Descrisiù
Le 'nfiurescènse i è a fùrma de canù del furmintù, che de sòlit le vé söla pónta del ram o a la sèa de la fòia; i fiùr de sòlit i è ermafroditi, pröfömàcc e biànc
Distribusiù
Se 'l tróa endel'Euròpa meridiunàl e 'ndel'Asia minùr. El cunfì setentriunal de 'l sò areàl i è le Àlpi e la àl del Danubio, chèl orientàl l'è Siria e l'Anatòlia.
Dachau (DE-BY)
left|200px|thumb|El cèntro stòrich de la citadìnaEl cümü de Dachau el se tróa a 20 chilòmetri a nordòvest de Mònaco, a 'na altèsa de 482 méter sura 'l leèl del mar.
Fraxinus ornus
Üzo
El Fraxinus ornus l'è 'na spéce specie ütil per la silvicültüra, perché la pöl véser cunsideràda 'na spéce piuniéra, dàto che la rezìste bé a cundisiù climàtiche difìcii e la se adàta bé per rimboscà i teré sèc, calcàrei o argilùs.
Rivignano Teor
Storia
La zona de Rivignano la par minga abitada in de la preistoria. In epoca romana i omen fan su la città. Plinio el Vecc el parla de la zona del fium Stella e dei sò insediament. Despoeu i invasion di barbar, el paes passa sotta el controll de la Republica di Venezia, e gh'è rimanuu fin a l'invasion del Napoleon Bonapart. In del ann 1815 Rivignano la diventa austriaca, e del 1866 la va dent in del Regn d'Italia. Del ann 2014, despoeu el referendum del 2 de dicember 2012, indoa che hàn vengiuu i "sì", el nass el comun de Rivignano Teor.
Lundra
Clima
250px|thumb|right|La scighera a Lundra a l'è stada asse frequent un temp, ma al dì d'incö la gh'è semper men Lundra la g'ha un clima temperaa usceanic (Köppen: Cfb), simil a chel dul sut de la Gran Bretagna. Anca se tücc disen che Lundra a l'è una cità indue 'l piöf asse, a Lundra, in veridà, cunt 601 mm in un agn, 'l piöv men de Tulusa (668 mm per agn), Ruma (834 mm per agn), Milan (978 mm per agn) e Napuli (1,006 mm per agn); tutavia, sicome i dì de piöva a hinn 145, squas 40 püssee de Milan, se pö capì che la piöva de Lundra l'è sì frequent ma la g'ha una intensità limitada.
La temperadura püssee olta che la gh'è stada a Lundra l'è stada de 38,1 °C, registrada a Kew in de l'agust dul 2003, menter la püssee basa (−16.1 °C) l'è stada registrada a Northolt in de 'l sgenee dul 1962. Temperadur sota i 20 °C hinn staa registraa in de 'l XX secul, ma la precisiun di registrasiun chì pö minga vess validada.
I estaa hinn de solet tiepid e un quai volta anca caalt; ul calur a l'è superiur a causa de l'efett l'isula de calur urbana che 'l reend ul center de Lundra 5 °C püssee caalt di periferii e di arii inturna. Durant l'undada de calur che la gh'è stada in Europa in de 'l 2003, g'hinn staa 14 dì cunsecutiv cunt püssee de 30 °C e dò dì cunsecutiv cunt püssee de 38 °C; in di dì chì g'hinn staa un olt nümer de mort ligaa a 'l calur chì. In estaa, 'L piöf vün o dò dì ogni dees dì. La primaera e l'autunn hinn stagiun mist e pöden vess püssee piacevui; per esempi, ul primm de utuber dul 2011, la temperadura de l'aria l'era de 30 °C menter in de 'l april dul 2011 a l'è rivada a 28 °C.
Tuponim
L'urigin dul nom de Lundra l'è minga segura. A l'è un nom antigh che 'l pö vess truaa in ona quai funt dul II secul: ul nom uriginari a l'è registraa 'me Londinium, in latin, che 'l fà vedè l'urigin rumana-bretanega. Ul primm tentatif de spiegà ul nom, anca sì che al dì d'incö 'l se pensa che l'è minga vera, l'è staa faa da 'l Gufred de Monmouth ne la Historia Regum Britanniae. Lüü'l pensava ch'ul nom 'l vegniva de ul legendari re Lud che 'l gh'aveva cunquistaa la cità e l'aveva ciamada Kaerlud.
A partì da 'l 1899, se scuminsciaa a pensà che ul nom a l'era de urigin celtega e che l'era ul nom de un omm, *Londinos. Chesta spiegasiun chì l'è stada, tutavia, cetada minga. Ul Ricard Coates, in de 'l 1998, 'l g'ha dii che ul nom 'l riva da 'l pre-celtegh *(p)lowonida, che 'l vör dì "fiumm largh tropp per traversada" e 'l g'ha pensaa anca che ques'chì a l'era ul nom daa a chel tocch de Tamis che 'l traversa Lundra: per ul mutif chì, ul primm tuchel de la cità l'è staa ciamaa cunt ul nom celtegh de *Lowonidonjon.
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era apena ul nom de la Cità de Lundra. Depus l'agn chì, tutavia, 'l g'ha scuminsciaa a vess riferii anca a la Cuntea de Lundra e, al dì d'incö, a tuta la Granda Lundra.
Preistorea e antighetà
Anca se a g'hinn minga rest de insediament o cità di britanni ne la zona arenta Lundra, se pensa che ul primm insediament magiur de la regiun chì a l'è chel di ruman, faa sü indul 43 d.C. Chel insediament chì l'è duraa per apena 17 agn perchè la tribù di Iceni, guidada da la Regina Boudica, 'l g'ha s'cepaa tusscoss. In de 'l segund insediament, faa sümej depus e püssee pianificaa, a viveven 60,000 abitant: Lundra l'è diventanda inscì la növa capitaal de la pruincia rumana de la Britannia, in de 'l 100 d.C., andand a ciapà ul post de Culcester.
A partì da 'l 410 d.C., ul dumini ruman in Gran Bretagna 'l g'ha scuminsciaa a andà indree anca se anmò in de 'l 425 d.C. la cultura rumana a l'era evident in di vill e in di cità. Chel periud chì de degraad cultural 'l saria andà inaanz fin a 'l V secul.
Lundra di anglu-sassun e mediuef
Cunt la caduda dul dumini ruman in de 'l principi dul V secul, Lundra la g'ha desmetüüde vess una capitaal e la cità de Lundinium dent i bastiun l'è staa efetivament abandunada, anca se la civilisasiun rumana l'è sugutada in de l'area arenta San-Martin-in-di-Camp fin a 'l 450 d.C. A partì da 'l 500 circa, un insediament anglu-sassun cognusüü'me Lundewic 'l s'è desvilupaa in de la stessa area, un cicin a ovest de l'antiga cità rumana, due al dì d'incö 'l gh'è Covent Garden e ul Strand: in chel periud chì la pupulasiun l'era de 10-12,000 abitant.
Enter l'XI secul, Lundra a l'era la cità püssee granda de l'Inghiltèra, püssee de Winchester, ul tradisiunal center dul Regn dul Wessex. A Lundra, ul re Eduard ul Cunfessur 'l g'ha faa sül'Abasia de Westminster, cunt un stil rumanegh, e Westminster, che l'era minga tropp luntan de Lundra, a l'è deventada la preferida di cà reali. Da chel periud chì, Westminster l'è andaa a ciapà ul post de la Cità de Lundra 'me sede dul guern nasiunal.
Depus la vitoria in de la bataglia de Hastings, ul Guglielm, duch de Nurmandia, l'è staa incurunaa re de l’Inghiltera ne la catedral de Westminster, ul dì de Natal dul 1066. Ul Guglielm a fa custruì la Tur de Lundra, ul primm di nümerus castej nurmann a vess faa sücunt peder, che ‘l se tröva in de l’angul sut-uriental de la cità inscì da fà stremì i abitant natif. In de ‘l 1097, ul Guglielm II ‘l g’ha scuminsciaa a fà süla ‘’Westminster Hall’’, arenta l’Abasia. La custrüziun l’è depus diventaa ul primm tocch dul Palaz de Westminster.
In de ‘l XII secul, i istitusiun dul guern centraal, che fin a chel dì, gh’aveven minga una sede precisa ma andaven ingir cunt i reai in tücc ul paes, a hinn diventaaa semper püssee graand e s’hinn fermaa a Westminster, menter ul tesor real a l’è staa spustaa da Winchester a la Tur. Menter la Cità de Westminster a ‘l diventava ul center guernatif püssee impurtant dul paes, la arenta Cità de Lundra, guvernada da la Curpurasiun de la Cità de Lundra, la sugutava a vess la cità püssee granda de l’Inghilteraa e ul principal center aministratif. In de ‘l 1100 la sò pupulasiun a l’era de circa 18,000 abitant ma in de ‘l 1300 a l’era andada süfin a squas 100,000.
Rivignano Teor
Attrazzion
A Flambruzzo gh'è la Villa Badoglio, la villa del famos general, anca incoeu abitada dai sò discendent. A Ariis gh'è on acquari di pes d'acqua dolsa
Lundra
Lundra di anglu-sassun e mediuef
A la metà dul XIV secul, Lundra a l’è stada culpida da la peste nera, che l’ha faa murì squas un ters de la so pupulasiun. La capital bretanega l’è stada anca ul center de la rivolta di cuntadin in de ‘l 1381.
Yumi, Yumi, Yumi
Yumi, Yumi, Yumi ("Num, Num, Num" in bislama) a l'è l'inn nazzional doperad in Vanuatu, componud del François Vincent Ayssav.
Lundra
Età muderna
In de 'l periud di Tudor, ul scisma britanegh 'l g'ha creaa un gradual pasagg a ul prutestantesim: cunt ul pasagg chì, un graand nümer de prupriedà de la Gesa a hinn diventaa prupriedà privade. A l'è cresüüul mercantilism e i sucietà cumerciai 'me la Cumpagnia bretanega di Indj urientai e alter dedicaa a 'l cumerc vers ul nöf mund; i tentacul di inisiatif maritim inglees, tutavia, a hinn minga andà ultra i mar de l'Europa nurd-ocidental perchè i vii cumerciai per l'Italia e ul Mar Mediterani a andaven travers Anversa o de là di Alp e tücc i naf che andaven travesa ul strecc de Gibiltera a l'eren talian o ragüsan. Lundra a l'è diventaa ul principal port dul Mar dul Nort e la pupulasiun a l'è andada da 50,000, dul 1530, a i 225,000 dul 1605.
Intra ul 1665 e ul 1666 la cità a l'è stada culpida da la graand pest che 'l g'ha faa s'ciupaa fin a 100,000 personn. In de 'l 1666, ul grand incendi de Lundra a 'l l'è scuminsciaa da la Pudding Lane in cità e, velusement, a l'è andaa in gir per la cità, travers i cà de legn. La ricustrusiun a l'è durada püssee de des agn e a l'è stada survegliada da 'l Rubert Hooke 'me "Inspedur de Lundra". In de 'l 1708, ul capulaur de 'l Cristofur Wren, la catedral de San Paul a l'è finida. Durant l'età geurgiana nöf quarter, 'me Mayfair a ovest, a hinn staa faa su; a hinn staa faa süanca punt in sü'l Tamis, inscì da fà desvilupaa anca ul süt de Lundra. A est de la cità, püssee a val, invees, a l'è staa ampliaa ul Port de Lundra.
Rivignano Teor
Villa Otello
Ad Ariis gh'è un parch cont on castell, ciamaa de "Villa Otello". El castel l'era del Scior de Ariis, ma poeu l'è divenuu de la fameja Savorgnan. I venien anca invaduu dal Imperadur del Lussemburgh ma i resisten, cunt el jut de la Republica de Venezia.
Lundra
Età muderna
In de 'l 1762, ul Giorg III a g'ha cumpraa ul Palaz de Buckingham che, pö, a l'è ampliaa per 75 agn. I cafeterj a hinn diventaa i lucaj püssee pupular per parlà di propri idee e, grasie a l'alfabetisasiun e la stampa, legg i nutisie a l'era diventaa püssee facil; la Fleet Street a l'è diventaa ul center de la stampa bretanega. Tutavia, in de 'l XVIII secul, a Lundra a gh'era tanta criminalidà e i Bow Street Runners a hinn diventaa ul curp de pulisia prufesiunal. In totale, più di 200 reati erano punibili cunla morte In tutal, püssee de 200 reati a hinn staa punii cunt la mort e i donn e i fiö a vegniven impicaa anca per furt piscinin: püssee dul 74 % di fiö naa a Lundra muriva prima de faa cinch agn.
Età tardu-muderna e cuntempuranea
Lundra a l'è stada la cità püssee granda dul mund da 'l 1831 a 'l 1925. Tutavia, i cundisiun de suvrafulasiun de Lundra hann purtaa a epidimii de culera, fasend s'ciupaa 14,000 persunn in de 'l 1848, e 6,000 in de 'l 1866. Inulter, per fà migliurà ul trafich che 'l se faseva semper püssee pegiur, a l'è staa creaa ul primm sistema de feruvii urban lucai dul mund: la "Cumissiun edilisia metrupulitana" (Metropolitan Board of Works, in ingles, che l'è stada abulida in de 'l 1889, inquand a l'è staa creaa ul Cunsili de la Cuntea de Lundra) 'l g'ha survegliaa l'espansiun de l'infrastrudura chì ne la capidal e in di paes tacaa.
Rivignano Teor
Casali Pedrina
A Casali Pedrina i hàn trovaa dei reperti del Imper Roman, l'eva ona fabrega cont du forn e on canton indoe veniven metuu a seccaa i quadrej.
Lundra
Età tardu-muderna e cuntempuranea
Lundra a l'è stada bumbardada da i todesch durant la prima guera mundial menter durant la segunda guera mundial i Blitz e alter bumbardament di todesch de la Luftwaffe hann faa s'ciupaa püssee de 30,000 lundinees e hann s'cepaa cà e alter custrüziun in tüta la cità. Sübet depus la guera, i Ulimpiad estif dul 1948 s'hinn faa indul stadi de Wembley.
A partì di agn '50, Lundra a l'è deventada la meta de un grand nümer de imigraa, un grand nümer di quaj da paes dul Commonwealth, 'me la Giamaica, l'India, ul Bangladesh e ul Pakistan: la capital bretanega a l'è inscì deventada vüna di cità püssee internasiunai de l'Europa. In de 'l 1951, ul "Festival de la Gran Bretagna" a se faa in süla South Bank. In de 'l 1952, la cità a l'è stada culpida da una catastrufa ambiental cognussuda cunt ul nom de "grand smog" che 'l g'ha purtaa a fà un pruediment dul guern, ciamaa Clean Air Act in de 'l 1956.