cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Medesano
Medesano (Medisianus 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 9.117 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 88 km², per 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collecchio, Fidenza, Fornovo di Taro, Noceto, Pellegrino Parmense, Salsomaggiore Terme, Varano de' Melegari.
Imbrazzal
L'imbrazzal a l'è on cordon che 'l colega el feto a la placenta di donn. A la fin di noeuv mes, a l'è longh pu o manch 55 cm e largh on did. El serviss ai fiolitt dent a la panscia de la mader a ciappà el nudriment che 'l ghe serviss per soraviv in di noeuv mes de gravidanza. A la nassida, el ven tajaa, e de la soa cicatris el ghe resta domà el bamborin.
Nehren (DE-BW)
Nehren l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Tübinga. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 8.58 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Villarbasse
Villarbasse (en piemontés: Vilarbasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 2.814 abitàncc, 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 281 ab./km². El cunfìna coi cümü de Rivoli, Rosta, Reano, Rivalta di Torino, Sangano.
Noemi (EP)
Noemi a l'è staa el prim disch di Noemi.
Narzole
Narzole (en piemontés: Narsòle) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 3.301 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 127 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barolo, Bene Vagienna, Cherasco, La Morra, Lequio Tanaro, Novello, Salmour.
San Mauro Castelverde
San Mauro Castelverde l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 1854 abitàncc, 'na superfìce de 114 km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel di Lucio (ME), Castelbuono, Geraci Siculo, Pettineo (ME), Pollina, Tusa (ME).
Trunsan (VC)
Trunzan (nom ufizial in italian: Tronzano Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de, cunt ona superfis de 0 km² e ona densità de popolaziun de 0 ab./km².
El paes el se tröva a nord del Po, in direziun de la Pruvincia de Biela e 'l gh'ha una fraziun, ciamada Salumin.
L'è tacaa ai cumün de Ales, Biansé, Burgh d'Ales, Cröva, Runsëch, San Giurman, Santià.
Trunsan l'è gemelada cunt el cumün frances de Eyguières (dipartiment di Buch del Roden, in de la regiun Pruvenza-Costa Azüra).
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trunsan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Dom (montagna)
El Dom l'è ona scima di Alp Peninn. Cont i sò 4.545 meter sora el nivell del mar a l'è la montagna pussee volta del grupp del Mischabel e la terza pussee volta de tutt i Alp. La se troeuva in Svizzera (Canton Vales), in sul confin in tra la Mattertal e la Saastal.
Perano
Perano l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 1.656 abitàncc, 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de 276 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altino, Archi, Atessa.
Sulla mia pelle
Sulla mia pelle a l'è staa el 2° disch di Noemi.
San Giuseppe Jato
San Giuseppe Jato l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 8.349 abitàncc, 'na superfìce de 29 km² e 'na densità de 288 ab./km². El cunfìna coi cümü de Monreale, San Cipirello.
Murello
Murello (en piemontés: Murel) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 899 abitàncc, 'na superfìce de 17,19 km² e 'na densità de 52,3 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cavallerleone, Moretta, Polonghera, Racconigi, Ruffia, Villanova Solaro.
Villar Perosa
Villar Perosa (en piemontés: Ël Vilar ëd Perosa) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 4.173 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 379 ab./km². El cunfìna coi cümü de Pinasca, San Pietro Val Lemina, Inverso Pinasca, San Germano Chisone, Porte.
Busnagh
Busnagh (nom ufizial in italian: Busnago) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta, cont ona superfiss de 0 km² e ona densità de 0 ab./km². El paes el se troeuva minga lontan de l'Adda e 'l confina con la Provincia de Milan (Trezz, Trescian e Gresciagh). Ai temp di piev el partegniva a quella de Pontiroeu.
Bomba (CH)
Bomba l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 964 abitàncc, 'na superfìce de 18 km² e 'na densità de 54 ab./km². El cunfìna coi cümü de Archi, Atessa, Pennadomo, Roccascalegna, Villa Santa Maria.
Busnagh
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Busnagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Se ta cati ta copi
Se ta cati... ta copi! - titul uriginal in ingles: The searchers (I cercaduu) - l'è un cinema western del 1956 diret da John Ford. Int el 2009 l'è surtii la version in lumbard cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana).
Ricunussiment
Int el 1989 l'è stat scernii per la preservazion int el National Film Registry de la Libreria del Cungress di Stat Ünii d'America.
Int el 1998 l'American Film Institute el l'ha metüü al post nümer nuvantases de la classifega di 100 cinema püssee bej d'America, ma des agn dop, int la lista növa, l'è rivaa adiritüra al dudicesim post.
Stòria
L'è 'l 1868 e i henn passaa tri agn da la fin de la guera de secession americana. Un üss el se ver ins la prateria de l'ovest american. Ethan Edwards el turna a cà, e 'l tröva so fradel Aaron, la cügnada Martha, i so du fiöl Lucy e Debbie, el fiö penin Ben e 'l fiö adutiv Martin, d' urigin indiana. Cus'è che l'abia fat Ethan intra la fin de la guera e 'l mument del so riturn l'è mia ciar; de segür el gh'ha un bel poo de danee in gajofa. De surapüü, la divisa che 'l gh'ha sü l'è fata dai calzon de la cavaleria nurdista, e da un surtuu cun i galon da sergent cunfederaa. Ethan el salüda la so famia e suratüt el basa Martha ins el front, che la töva el bas seranda i ögg. La müsega de sutafond in 'stu mument l'è Lorena, una canzon in voga de quij temp là intra i suldaa de tüt dü i esercit, che la parlava de l'amur lassaa a cà per via de la guera. Quest i henn i prim segnal del fat che intra Ethan e Martha gh'è un sentiment prufond, prubabilment una relazion da prima del matrimoni e nonanmò quietada.
Dop la sena, Debbie la ghe dumanda a so barba Ethan de regalàgh un turnacol cume quel de so surela Lucy, e Ethan el tira fö da la baga una medaja de guera. Sta medaja lì l'eva mia una medaja di cunfederaa, l'eva l'Urdin de Santa Guadalüpa che in quij temp là l'eva la segonda medaja messicana püssee impurtanta.
El dì dop el riva 'l reverend Clayton, che'l rapresenta la legg int la zona, e 'l cunvinc Ethan e Martin a andàgh adree a la cacia d'una banda d'indian che i aveven apena fat un'incürsion int un ranch de la zona.
Critega
Al dì d'incö l'è recugnussüü a nivel mundial cume vön di caplavur del John Ford, o adiritüra vön di caplaur püssee grand gener western, ma quand l'è surtii per la prima völta al cinema l'ha provocaa reazion parecc diferent. De segür, gh'è di carateristegh mia trop bon, cume presempi certi bögg crunulogegh intra una scena e l'altra che i pören sfasà la storia anca de parecc agn. Ma i mutivazion principaj per la critega negativa i henn stat ideulogegh, cume presempi l'ambiguità ideologega de la storia, che l'ha provocaa anca acüsazion de razzism, o la cumplessità psicologega del prutagunista principal, tüt rob che i le renden un cinema pütost dificultus de cumprend.
Version in lumbard
La version dupiada in lumbard, cürada dal TEPSI, l'e stada realizada suta la direzion del Yor Milano, che l'ha anca interpretaa di persunagg del film. La variant druvada per el dupiagg l'è la Koiné da la ferovia, per via di so trat linguistegh püssee omogeni, e donca püssee facilment cumprensibil in tüt i zonn lumbardofun de la Svizera.
Graben (BE)
Graben a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.2 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Graben al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aarwangen, Bannwil, Berken, Heimenhausen, Herzogenbuchsee, Thunstetten.
Storia
Graben l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1220 ma al gh'eva nom Stadonce.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
San Cipirello
San Cipirello l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 5.016 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 251 ab./km². El cunfìna coi cümü de Monreale, San Giuseppe Jato.
Villar Pellice
Villar Pellice (en piemontés: Ël Vilar Pélis) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 1.187 abitàncc, 'na superfìce de 60 km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Perrero, Prali, Angrogna, Bobbio Pellice, Torre Pellice, Rorà, Bagnolo Piemonte (CN), Crissolo (CN).
Borrello
Borrello l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 444 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 32 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civitaluparella, Fallo, Pescopennataro (IS), Quadri, Rosello, Sant'Angelo del Pesco (IS), Villa Santa Maria.
Rò
Rò (Rho) l'è on comun de la Provincia de Milan con 0 abitant. Rò al se troeuva a 14 km da Milàn, e in paes passen el fium Olòna e i sò affluent, el Bozzent e 'l Lura, in part interraa in del territòri comunal. Rò al gh'ha vati frazion: Biringhell, Cassina Brusada, Castellazz, Ghisolfa, Lusernaa, Mazz, Pantanee, Passirana e Terrazzan.
Stòria
Rò l'è vun di comun pussee antigh de la Lombardia; quest l'è dimostraa dal fatt che duranta i scav archeològigh per la costruzion de palazz e strad, hinn vegnuu al ciar on mucc de repert archeològigh relativ a l'edà romana. In de l'organizzazion di strad principal, al se troeuva el Decuman (Est-Òvest de via Matteotti e via Porta Ronca) e 'l Card (nòrd-sud de via Madonna e via Garibaldi). Quest chì s'incontren in de la piazza S. Vittor, anca mò el center de l'insediament.
A l'è del XI sec. anca la figura semilegendaria da Gioann de Raude, dii anca Gioann de la Cros (Giovanni della Croce), segond el qual a l'è staa el primm ad andaa dent a Gerusalemm in di Crociad, con la bandera de la Cros rossa.
In del 1160, duranta l'attach a Milan, l'imperador Federich Barbarossa al fa destrugg Rò, che la venn ricostruida en pòcch temp. In del 1305, Crisson Crivell, al tenta d'impradoniss de Rò ma a l'è staa respingiuu da la popolazion.
In del 1583, in de la capela de la Madona Addolorada, on òmm, Girolamo de Ferri, che'l laorava in di camp in di dintorn, coma 'l sòlit, l'è andaa a pregà e l'ha viduu che'l volt de la Madònna a l'era pussee pallid del sòlit e a l'ha pensaa che on quai pittor l'avess ritoccaa; inscì a l'era andaa via senza pensàgh sora. Poeu, a la fin del dì, l'ha incontraa on sò amis, Alessandro de Ghioldi, che l'ha invitaa a andaa a pregà la Madònna a la capela. I dù amis a hinn andaa a la capella e, mentar ch'eren dree pregà, el Ghioldi l'ha dii al Ferri : ''Varda quel oeugg là, l'è vonsc. A l'era minga inscì quand che avevum dii el Vesper''. Te ghe resun,l'era minga sporch nanca prima quand che son vegnuu chì prima a pregaa". El Ferri a l'è andaa in su l'altar, el s'è faa daa on mantin e l'ha cercaa de netà l'oeugg de la Madonna. A l'era lì che'l voreva fà quand che l'ha viduu che l'oeugg de la Madonna a l'era tutt rosseggiant e che ghe andaven giò trì lagrim ross de sangh. A l'è staa ciamaa allora l'Arcivescov de Milan, che l'era poeu el San Carl'', che l'ha recognossuu el miracol. On om rich de Milan l'ha faa poeu faa sù on santuari lì in su la capela. Quest aveniment chì l'è regurdaa tutt i 24 april de ogni ann.
Pennadomo
Pennadomo l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 357 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 32 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bomba, Civitaluparella, Montebello sul Sangro, Montenerodomo, Torricella Peligna, Villa Santa Maria.
Rò
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Rò l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Camparada
Camparada (pronunciaa on temp Camparèda; inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta, cont ona superfiss de 0 km² e ona densità de 0 ab./km².
El confina con la Provincia de Lecch (comun de Casanoeuv) e 'l se troeuva in la veggia Piev de Vimercaa.
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Camparada l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Canis lupus familiaris
Canis lupus familiaris l'è 'l nòm scentìfich del cà, en mamìfer carnìvor, demestegàt de l'òm de la famìa biològica dei Canidae. Del pónt de vìsta genétich el reprezènta 'na sotaspéce del luf (Canis lupus) del quàl par che 'l sàpe 'n discendènt. Le dimensiù, la fùrma e 'l culùr del pél i pöl véser a bèi diferèncc a segónt de la ràsa. El g'ha 'n udìto e 'n olfàt en grànt svelöpàcc, e 'l nas se pöl dì che 'l sàpe 'l sò òrgano sensoriàl piö 'mportànt. Le ràse de dimensiù piö pesèna le pöl rià 'nfìna a 20 agn de vìta se i è cüràcc bé dei sò padrù, sedenò la sperànsa de vìta l'è presapóch entùren ai 15 agn.
miniatura|manzína|200px|Un Brach Italián, che l'è un tipu de can de cácia Endèl sècol XXI, i ricercadùr i è riàcc a 'n consènso quàze totàl sö l'ipòtezi che dà per probàbil fés che la demestegasiù la sàpe cuminciàda piö che óter per adatasiù spontànea del cà a vìver arènt a l'òm piötòst che per la volontà de l'òm. . Chèsta tendènsa la sarès duzìda al fat che per el cà l'ìa vantagiùs vìver tacàt a l'òm perchè 'l costàa méno fadìga troà de maià a stà coi òm piötòst che a vìver al stàt salvàdech.
In di agn l'òm l'ha selesiunàt dièrse rase de cà, piö de 300, e 'l laurà de selsiù l'è dré che l' và 'nacc amò al dé de 'ncö, ach se gh'è de regordà che la piö part di cà i è mia de rasa e per chèsto de sólet i è ciamàcc bastardì. Menimà tra i ràse de cà se regórda ol pastùr bergamàsch che l'è öna ràsa de cà de pastùr che la s'è uriginàda 'n Lumbardéa sö sö i mucc de la Pruìnsa de Bèrghem.
Eching am Ammersee
Eching am Ammersee l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Landsberg am Lech. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 6.15 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Eching am Ammersee el se tróa a 'na altèsa de 602 méter sura 'l leèl del mar.
606
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Afro-punk
L'Afro-punk a l'è una definissiun per la müsega punk che sunaven i afru-american e i alter gent negher. Anca se i negher eren una minuransa dent in del punk dij USA, al cuntrari, lur eren la püssé part dij in Brasil o i paes african. L'afro-punk l'era divegnüü anca un muiment cumpagn de alter muiment punk 'me el queercore per la cumünità gay e la scena riot grrrl per i donn.
Aichhalden
Aichhalden l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rottweil. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 25.74 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Aichhalden el se tróa de la bànde de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 716 méter sura 'l leèl del mar.
Civitaluparella
Civitaluparella l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 432 abitàncc, 'na superfìce de 22 km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borrello, Fallo, Montebello sul Sangro, Montelapiano, Montenerodomo, Pennadomo, Pizzoferrato, Quadri.
Murazzano
Murazzano (en piemontés: Murassan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 856 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 32 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belvedere Langhe, Bonvicino, Bossolasco, Clavesana, Igliano, Marsaglia, Mombarcaro, Paroldo, San Benedetto Belbo, Torresina.
Stazion de Recco
La Stazion de Recco a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de. L'è taccada a.
Moviment
La stazion a l'è servida di servizzi regionai esercitaa de Trenitalia in contratt de servizzi cont i regionn interessaa.
Casanöva (PV)
Casanöva (nom ufizial: Casanova Lonati) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha, cont ona süperfis de 0 km² e ona densità de 0 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Albared, Barbiané, Msanén, Pinarö e Vrüa.
Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Casanöva l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Planoise
thumb|left|Geografia
Planoise (Planoise in frances) l'è un quartee de Besançon (regiun de Franca-Cuntea, Francia) de pressapoch 20.700 abitant (1999).
Bösingen (DE-BW)
Bösingen l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rottweil. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 22.45 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Bösingen el se tróa de la bànde de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 649 méter sura 'l leèl del mar.
Dialet pus'ciavin
El Pus'ciavin l'è una variant del lumbard parlada in de la Val Pus'ciav in del Cantun Grisun, in Svizzera. El pò vess cunsideraa una variant cunservativa del Valtelines.
Trat carateristigh speciai de la parlada pusc'ciavina
"Poschiavo, grossa terra dei Grigioni, per due terzi della diocesi comasca, parla in generale come a Tirano, ma usa molte voci proprie."
- Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como, 1843, pag. XXII
Bégna dì anca che miga tüta la Val Pus'ciav la parla propi cumpagn: al dialet de Pus'ciav l'è plü cunservativ da quel di paes de Brüs e Cunculugn, che i sa svisinan amò da plü ai altri dialet valtulines. Tra l'altru, anca a Pus'ciav al gh'è ’na quai diferenza tra cume c'al parla i prutestant (plü inuvativ) e i catoligh (plü cunservativ).
Verb gavè
Verb ì (andare)
La parabula del Fijòl Trasun
Un certu om al gh'ha agiüü doi figliöl. Al plü giuvan al diss cun sé padri: “Pà, damm la part da roba chi ma toca!”. E lü al gh'ha spartü la roba tra da lur. E d'ilò a pöch dì, dopu ca l'ha ramù scià tücc sei laur, al figliòl plü giuan al töl sü e 'l và in galia da luntan e ilò al maglià tüt al fait sé in barachi. E dopu ca l'ha cunsümù tüt, in quel paes l'é vügnü ’na gran caristia e l'ha cuminciù a ga mancà chel ch'i fa da büsögn. E le ü da ün da quel paes ca 'l l'ha mandù a munt a ì a past cui cion. E 'l gh'arof agiü vöglia da sa fà 'l ventru da li garuli ch'i magliean i cion, e nügün chi ga 'n déa. Ma dopu ca 'l ga pensà sü, al dis: "Quanc lavurent in cà da mè pàd i gh'han pan abot, e mì chilò crapi da fam! Ma mì ma tirii fòra da 'sta miseria e giarèi da mè pà e ga disarei: Pà, i fait un pecuu cuntra 'l Ciel e cuntra vò; Uramai sem brica degn d'essa ciamuu voss figliol, tratem cumè ün da vös'cc lavurent". E 'l sé levù sü e le ü da sé pà. E intant ca l'era amò luntan, sé pà 'l la vüdü ben, e 'l ga agiü cumpassion e 'l ghé curü incuntra e 'l ga mütü i brasc al col e 'l l'ha basu sü. E 'l figliol al ga dis: "Pà, hi fait un pecuu cuntra 'l Ciel e cuntra da vò; uramai sem brica degn d'essa ciamuu voss figliol". Ma 'l pà 'l diss cun sei servitur: "Tuleg scià la plü bèla vistimenta e metégala sü, metégh int l'anel e metégh sü li calzi e li scarpi; E mené scià 'l védèl ingrassuu e fél fó, e mangiem e feman un past. Ca 'stu mè matèl l'era mort e l'è risüscituu; l'era pers e l'è stait truvuu". E gli han cuminciuu a fà 'l past. Ma 'l figliol plü vecc l'era fora par i teren e, in del turnà indrö, la süntü a sunà e a balà. E 'l ciamà ün di famegl e 'l ga dumànda chi c'al füdess 'sta roba. E quest al ga respond: "L'è vügnüü té fradel, veh, e té pà l'ha cupuu 'l vedel grass, parchì l'è turnuu amò a cà san". E lü 'l ciàpa la futa e 'l vulea brica ì da int. Donca 'l ven fó sé pà e 'l cumincia a 'l pregà. Ma 'l ga respond e 'l ga dis a sé pà: "Mì l'è già da tancc an ca va servissi, e hi mai mancuu da fà quel ca m'ev cumanduu, e mai ca m'essuv dait un anzol da 'l goda cun mi soci; Ma da ca l'è vügnüü 'stu voss figliol, ca l'ha magliuu fo tütt culi scuterlasci, ev cupuu par lü 'l vedel grass". Ma 'l pà 'l ga diss: "Figliol, tì t'es sempri mè, e sa gh'hi vargota l'è tüt té; L'era ben da giüsta da sa la goda e da fà festa, parchì té fradel l'era mort e l'è risüscituu, l'era pers e l'è stait truvuu". (Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como, 1841, pag. 414-415)
Una nuvela del Bucasc
Disi donch ca nel temp dal prim re da Cipri, dopu la cunquista faita da la Tera Santa da Gottifrè di Buglione, l'è sücess ca 'na nobil sciura da Guascogna l'è ida cumè pelegrina al Sepulcru e, turnand indree, l'è rivada a Cipri, indond l'è staita vilanament maltratada da quai umasc scelerat; par al qual motiv la s'è lamentada senza truvà cunsulazion e l'ha pensaa da ì dal re a fà riciam; ma vargün al gh'ha dit ca sa perdaruv la fadiga, parchè lü l'era d'üna natüra inscì debula e ca 'l gh'eva inscì tant poch vigur ca, miga noma 'l vendicass miga cun giüstizia gl'insült d'oltri, ma ca anzi al na tulerava d'infinii fait a lü stess cun viltà vitüperevula; a tant ca chichissia ch'i gh'eva quai rabi, al li sfugava cun ga 'n fà üna part sort. Sentend quest la sciura, e disperada da püdé sa vendicà, la s'è pruposta par ün poo dà cunsulazion al sò dispiasé da vulé morda la miseria da quel re; e, ida piangend davant da lü, l'ha dit: "Sciur miu, mì veni miga in tua presenza par vendeta ca speitia da l'ingiüria chi m'è staita faita ma, in sudisfazion da quela, ta preghi ca tì tu m'insegnass cumè ca tì sofras quili li quali senti ca li ta sian faiti, par ca imparand da tì possia pazientement cumpurtà la mia; la qual, Diu al la sa, se püdessi al fà, vülentera ta darovi, sicume ca tu sas fà inscì ben a li purtà". Al re, stait fin ilura indulent e pigru, cumè ca 'l sa risvegliass dal soin, cumenzaud da l'ingiüria faita a questa sciura, ca l'ha pö vendicaa crüdelment, l'è diventaa persecutur rigidissim d'ugnün ca, cuntra l'unur da sua curuna, l'ess cumess chichissia roba d'ilura in avant. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n652/mode/2up Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, pag. 632-633]
Una favula in del dialet de Brüs (al brüsasch)
Un leun e un urs i evan mazzuu inzem un cavriulet e i cumbatevan pö tra da lur e i s'eran dait tancc colp ca par trop cumbat i s'eran sassinäi e i stavan dastes a tera. Una golp chi passava par cas, a 'j vedé dastes e 'l cavriulet in mezz a lur, l'è andaita in mezz a lur e al ga la rubà e l'è fugida cun lü. A vedé quest e miga pudé la seguité i han dit: “Nualtri ma sem fadigäi par la golp!” La favula la ma inzina ca sa doi litigant i s'acordan miga, al na god al terz.
(Johann Michael von Wergenstein, Der Dialekt des Poschiavotals, 1905, pag. 73)
Pruverbi
paesidivaltellina.it
Ghisalba
Ghisalba l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la rià dèl Sère e a Ghisalba la rià (o da Ghisalba la part) la strada Francesca.
Villar Dora
Villar Dora (en piemontés: Vilar Dòra) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 2.716 abitàncc, 'na superfìce de 5 km² e 'na densità de 543 ab./km². El cunfìna coi cümü de Rubiana, Caprie, Almese, Sant'Ambrogio di Torino, Avigliana.
Ghisalba
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 170 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BG), Caernàch, Cològn, Martinènch, Mürnìgh e Örgnà.
Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ghisalba l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Canee
Canee (nom ufizial: Canneto Pavese) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha, cont ona süperfis de 0 km² e ona densità de 0 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Brònn, Castana, Saugnöla, Munscan, Muntü e Stradela.
Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Cané l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Egling an der Paar
El cümü de Egling an der Paar el se tróa a 'na altèsa de 552 méter sura 'l leèl del mar.
Morozzo
Morozzo (en piemontés: Moross) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.979 abitàncc, 'na superfìce de 21 km² e 'na densità de 94 ab./km². El cunfìna coi cümü de Beinette, Castelletto Stura, Cuneo, Margarita, Mondovì, Montanera, Rocca de' Baldi, Sant'Albano Stura.
Pollina
Pollina (Pòddhina 'ndèla parlàda locàl; Ἀπολλωνία/Apollōnía 'n gréch antìch) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.122 abitàncc, 'na superfìce de 49 km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelbuono, Cefalù, San Mauro Castelverde.
Deißlingen
Deißlingen l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rottweil. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 32.16 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Deißlingen el se tróa de la bànde de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 611 méter sura 'l leèl del mar.
Roccapalumba
Roccapalumba l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 2.843 abitàncc, 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 92 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alia, Caccamo, Castronovo di Sicilia, Lercara Friddi, Vicari.
Villa Santa Maria
Villa Santa Maria l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 1.479 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 92 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atessa, Bomba, Borrello, Colledimezzo, Fallo, Montebello sul Sangro, Monteferrante, Montelapiano, Pennadomo, Pietraferrazzana, Roio del Sangro, Rosello.
Dongh
Dongh (nom ufizial in italian: Dongo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta, 'na superfiss de 0 km² e 'na densità de 0 ab./km².
El paes el se troeuva in su la còsta nòrd-òvest del Lagh de Còmm, a la fin del torrent Alban e al confin de la Provincia de Lecch (comun de Còlich).
Dongh l'è famosa perchè l'è staa chì che l'è staa ciappaa, el 27 april del 1945, el Benito Mussolini (insema a la soa morosa Claretta Petacci e alter gerarca fascista), menter l'era dree a scappà de Milan vers la Svizzera. El Mussolini l'è staa coppaa el dì dòpo a Giulin.
Dongh l'è gemellada cont el comun frances de Arromanches-les-Bains.
Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Dongh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Monticello d'Alba
Monticello d'Alba (en piemontés: Montisel) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.909 abitàncc, 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 191 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alba, Corneliano d'Alba, Pocapaglia, Roddi, Santa Vittoria d'Alba, Sommariva Perno.
Dialett alsazian
El dialett alsazian (nòmm local: Elsassisch o Elsässerditsch; in todesch: Elsässisch, o Elsässerdeutsch) l'è on dialett del todesch alemann parlaa in la pupart de la region francesa de l'Alsazia (in del tocch pussee a nòrd de l'Alsazia, la lengua del loeugh, inscambi, l'è 'l Franch, on dialett todesch central e minga del sud come l'Aleman). L'area alsaziana, oltra che col mond neolatin di lengov d'oïl, la confina cont i parlad todesch centrai, compagn del Lothringer Platt. L'alsazian el ris'cia l'estinzion.
Toponomastiga
Nòmm de città alsaziann cont el nòmm frances e todesch de ona part e quell alsazian de l'altra:
S'Elsässisch hitt: l'Alsazian al didincoeu
Al dì d'incoeu l'Alsazian l'è parlaa de manch del 40% di gent de la region (soratutt i grand, che l'insegnen pròppi pòcch ai sò bagai), vist i agn e i agn de azion centralista del Statt frances, applicada vers tutt i parlà regionai. Besogna poeu anca dì che a part l'azion de "francesizzazion" scomenciada del governa frances in del 1918 (ciovè l'ann che l'Alsazia l'è passada per la primma voeulta sota 'l controll frances e quand che 'l pensà nazionalista l'era in gran voga in de l'Euròpa intrega). Despoeu la segonda guerra mondial, l'Alsazian l'è devegnüü la langue de l'ennemi, ciovè la lengua del nemis (di Todesch). Tancc Alsazian hann inscì traa a monton la soa lengua, la soa coltura e gh'hann daa dent a provà in tucc i moeud de devegnì "Frances". I gioven de la minoranza todescòfena alsaziana se senten in del sò coeur "Frances" e minga on quejcòss d'òlter, al contrari di gioven de òlter minoranz, come per esempi i gioven todescòfen in provincia de Bolzan (Italia) che se senten nò Talian. Dessora quell lor el todesch l'imparen nò in sù i banch de scoeura e allora, in di oeugg de tancc gioven, la soa lengua mader l'è domà une langue de vieux (ona lengua de vegg) o une langue de paysans (ona lengua de villan). Per esempi quand che vun el và in d'ona bottia e 'l tacca sù a parlà Alsazian, anca se la commessa l'Alsazian el capiss, la resposta l'e squas semper in Frances. Perchè? Perche lee la se vergògna, compagn de tanc Lombard, de parlà la sova lengua mader. L'Alsazian, allora, l'è minga domà on parla di vegg e di villan, ma anch e soratutt on parlà "privaa": vun l'Alsazian, se 'l parla, 'l parla in de la soa cà o cont on circol bell stregg de amis e parent, e minga in pubblegh. A bon cunt l'è anmò parlaa cont ona certa vitalità in confront ad alter lengov minoritari frances. Poeu, d'on para d'agn, hann anca taccaa su e insegnàll in d'ona quaj scoeura e, del 2002, tucc i agn fann su ol festival ciamaa "E Friejohr fer unseri Sproch" (ciovè "una primavera per la nosta lengua") cont fest, padijon, fer e marcaa in tutta l'Alsazia che se cruzzien de la promozion e del mantegniment de la lengua mader. L'è pacifigh che 'l declin de l'Alsazian se ved prima de tutt in di città grand 'me Strasburgh puttòst che in campagna.
Anca se l'Alsazian l'è dree a sparì come lengua viva, la soa influenza la se sent 'me substraa in del frances regional, che l'è on frances cont on quai costrutt de origin germaniga.
La Val (VC)
La Val (nom ufizial in italian: Valduggia) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de, cunt ona superfis de 0 km² e ona densità de popolaziun de 0 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia e 'l cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Boca, Gargal, Grignasch, Magiura, Pogn e Suris) e cun quela de Verbania (cumün de Bulej). La Val l'è anca famusa per vess el sit indè che l'è nassüü el pitur Gaudenzio Ferrari, vün di prutagunista del Manierismu lumbard El paes el gh'ha vari fraziun e quela püssee alta l'è Rasciön (Rastiglione).
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Valdügia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Heimenhausen
Heimenhausen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.2 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Heimenhausen al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Walliswil bei Wangen, Berken, Graben, Herzogenbuchsee, Niederönz, Inkwil, Wangenried.
Al prim de ginee del 2009, i cumün de Wanzwil e Röthenbach bei Herzogenbuchsee i henn staa agregaa a Heimenhausen.
Storia
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Gallenkirch
Gallenkirch a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 0 abitant e una süperfiss de 1.4 km², e al se tröva a una altitüden de 565 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gallenkirch a l'è tacaa ai cumün de Effingen, Linn, Unterbözberg.
Storia
Gallenkirch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1338 come Gallenkilch.
L'andament storegh de la popolazion de Gallenkirch l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Saastal
La Saastal l'è ona vall lateral de la Val del Roden.
Geografia
La se troeuva in Svizzera, in del Canton Vales, e l'è traversada del riaa Saaser Vispa, on afluent de la Vispa. La confina con la Mattertal e con l'Ossola. I paes de la vall a hinn Eisten, Staldenried, Saas-Almagell, Saas-Balen, Saas-Fee, Saas-Grund. In de la vall l'è bella forta la coltura di walser. I montagn pussee important de la vall a hinn:
Hermiswil
Hermiswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.1 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Hermiswil al se tröva a una altitüden de 494 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollodingen, Ochlenberg, Seeberg, Steinhof (SO).
Storia
Hermiswil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1289 col nom de Hermanswile.
Roccamena
Roccamena l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 1.796 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 54 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bisacquino, Contessa Entellina, Corleone, Monreale.
Belley
Belley l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Belley, del circondàre (arrondissement) de Belley e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22.42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 220 méter a 'na altèsa màsima de 392 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Belley l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Giagum Capitel Quater
Giagum
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR> <BR>
Capitel Quater
1De due vegnen i guèrr e i racul intra vialter? No de scià, di voster passiún che cumbaten in di voster member? 2Vurii, e gh'avii no; mazii e gh'avii invidia, e pudii minga utegnì; raculii e fii la guèra. Gh'avii no perchè vialter avii minga dumandaa. 3Dumandii e ricevii no, perchè dumandii mal, per spend per i voster passiún. 4Adülter, savii no che la messizia cunt el mund l'è inemessizia de Diu? Dunca, chissessìa 'l vör vèss un amis cunt el mund s'è miss un nemis de Diu. 5O pensii che vujamént la Scritüra la dis: Lü el vör a l'invidia el Spirit che 'l sta de cà in nümm? 6Ma dann a nümm una grazia püssee granda: già che la dis: Diu el s'uponn ai arugant, ma ai ümil el da grazia. 7Dunca, sutametees a Diu; e resistee 'l diàul, e 'l scaparà de vialter; 8fees vesin a Diu, e 'l se farà vesin a vialter. Netee i voster man, pecadúr, e pürifeghee i voster cör, quij de anema dupia. 9Afligees e piangee e caragnee: che 'l voster rid el müd a piangiüda e la letizia a tristeza. 10Fees ümil denanz al Signur, e 'l ve levarà in alt. 11Dii no mal vün de l'alter, fradèj; chi 'l dis mal d'un fradèll o el giüdega el so fradèll el dis mal de la lég e 'l giüdega la lég; e se te giüdeghet la lég, te see minga vün che 'l fa la lég, ma un giüdes. 12Gh'è vün Legisladúr e Giüdes, che 'l po salvà e destrüg: ma chi te seet, tì che te giüdeghet el to prossim? 13Scultii adèss, quij che dii: Incöö o duman andarèmm a tal zità, e passarèmm là un ann, e farèmm un negozi e guadagnèmm; 14ma nigün de vialter el sa cume sarà la vostra vita duman! Già che sii un vapur che 'l cumpar per un pocch temp e pö el spar. 15Inscambi, duvarìuv dì: Se 'l Signúr el vör, vivarèmm e farèmm chèsta cossa o chèla cossa. 16Ma adèss vantii in de la vostra aruganza; ogni tal vant l'è malign. 17Dunca, chi 'l sa fà el bén e 'l ghe fa no, l'è un pecaa per lü.
Piana degli Albanesi
Piana degli Albanesi, (en lèngua albanés: Hora e Arbëreshëvet), l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 6.214 abitàncc, 'na superfìce de 64 km² e 'na densità de 97 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altofonte, Monreale, Santa Cristina Gela.
A Piana degli Albanesi se pàrla amò la lèngua arbëreshë imparentàda cun l'Albanés.
Bjelašnica
El Bjelašnica (abecee cirillegh: Бјелашница) l'è ona montagna de la Bosnia e Erzegovina, in di Alp Dinaregh. A l'è volt 2.067 meter sora el nivell del mar. I sò impiant de schi hinn staa doperaa in de l'Olimpiada invernal del 1984.
Opanara perahuensis
Opanara perahuensis al é una specia de gàstropod in la famèja di Charopidae. Al é endémich in Polinesia Francesa.
Vispa
La Vispa (todesch: Visp; frances: Viège) l'è on fiumm del Canton Vales.
Prizzi
Prizzi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 5.711 abitàncc, 'na superfìce de 95 km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campofelice di Fitalia, Castronovo di Sicilia, Corleone, Lercara Friddi, Palazzo Adriano, Vicari.
Bucchianico
Bucchianico l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 4.933 abitàncc, 'na superfìce de 38 km² e 'na densità de 130 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casacanditella, Casalincontrada, Chieti, Fara Filiorum Petri, Ripa Teatina, Roccamontepiano, Vacri, Villamagna.
Yanez (singol)
Yanez l'è ona canzon del Davide Van de Sfroos sortida 'me singol in del 2011, in occasion de la participazion del cantant comasch al Festival de Sanremo de quell ann lì. L'è staa pubblicaa e venduu su iTunes. Dopo l'è finii anca in de l'album con l'istess nomm. In del 2015 l'è stada ripresentada anmò cont on rangiament orchestral in del disch Synfuniia.
Bagnàdega
Bagnàdega (Bagnatica in italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem, l' se tróa a 8 km a matina (èst) de la sità e a 220 méter söl lièl del mar.
Yanez (singol)
Cosa l'è che la dis
Yanez l'è dedicada al personagg di liber Yanez de Gomera (pirata portoghes amis del Sandokan in di romanz de l'Emilio Salgari) e in general a tucc i personagg del ciclo de la Tigher de la Malesia, soratutt in de la version del telefilm RAI del 1976-1977. In la canzon i vari personagg (Sandokan, Kammamuri, lord James Brooke, lady Marianna Guillonk, Tremal-Naik, el colonnell William Fitzgerald, i Dayaki) hinn mostraa 'me di vegg pensionaa che viven longh la rivera romagnoeula e che varden cont on poo de nostalgia ai bei temp andaa. El Davide Van de Sfroos el dis che la canzon l'è anca dedicada al sò pà, che ghe piaseven tant i stori del Salgari, che 'l somejava on poo a l'attor Philippe Leroy (Yanez in del telefilm) e che l'ha passaa i sò ultim ann de vita giò a Cesenatico.
I traduzion
In occasion del Festival, in sul sitt offizial del cantant hinn staa pubblicaa i traduzion de la canzon in vari lengov minoritari, oltra che in Italian: quei lengov chì hinn Piemontes, Ligur (dialett de Sanremo), Occitan, Venezian, Sicilian, Calabres, Forlan e Sardagnoeu (variant logudoresa). La traduzion in Calabres l'è de l'amis Peppe Voltarelli, anca lù cantant dialettal. I vari version hinn staa anca distribuii al teater Ariston duranta l'esibizion del cantant laghee de part di member del sò fan club.
El videoclip
Yanez l'è la segonda canzon del Bernasconi che la gh'ha on videoclip (l'altra l'è Sguarauunda). El video l'è sortii el 16 de febrar.
Bagnàdega
L’è ü cümü de l’ólta pianüra e l’ se tróa a i pé de ü sistèma colinàr isolàt in de la pianüra e destacàt, ma mia luntà, dal sistèma de coline de la Al Caalìna.
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Bólgher, Brüsa, Calsinàt (BG), Costamesàt, Montèl, Seriat.
Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Bagnàdega l'è mostràt in de la tabela ché sóta
De èt
La céza romànega dedicàda a San Piéro che la se tróa a Mezàt, frasiù de Bagnàdega; la céza l'è del sécol X, dezà che zamò 'n del 1014 l'è lüminàda 'n d'ü docümènt de l'època.
609
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Vispertal
La Vispertal (frances: vallée de Viège) l'è ona vall di Alp Peninn. La se troeuva in del Canton Vales, in Svizzera, in su la sinistra orografega del Roden. L'è traversada de la Vispa. In de la vall (de lengua todesca) a gh'è i comun de Staldenried, Stalden, Visperterminen, Zeneggen e Visp (tucc in del distrett de Visp). Arent a Stalden la vall la se spartiss in duu brocch, cioè la Mattertal e la Saastal.
Ìzula
Isola (Ìzula in Cremones; Isola Dovarese in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona con, cont ona superfiss de 0 km² e ona densità de 0 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Canneto sull'Oglio (MN), Casalromano (MN), Drissuna, La Pessina, Torre de' Picenardi e Ulònch.
Evoluzion demografega
L'andament del nomer de abitant del comun de Isola l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Villanova Canavese
Villanova Canavese (en piemontés: Vilaneuva Canavèis) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 1.010 abitàncc, 'na superfìce de 3 km² e 'na densità de 337 ab./km². El cunfìna coi cümü de Mathi, Nole, Grosso, Cafasse, Fiano.
Petralia Sottana
Petralia Sottana l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.330 abitàncc, 'na superfìce de 178 km² e 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alimena, Blufi, Caltanissetta (CL), Castelbuono, Castellana Sicula, Geraci Siculo, Isnello, Marianopoli (CL), Petralia Soprana, Polizzi Generosa, Resuttano (CL), Santa Caterina Villarmosa (CL), Villalba (CL).
Tuone Udaina
Tuone Udaina (in italian: Antonio Udina) l'è stai l'ültim om bon de parlà la lengua dalmatica.
Nassüd ind a l'isula de Veglia (Krk), el Tuone l'era cunussid cun la scumagna de Burbur (Barbé). Lü, par la verità, l'era miga un maderlengua dal dalmatich, ma pütòst un semi-parladù.
Difati l'om, che l'era anca el sagrista de l'isula, al parleva el venetan cume sò prima lengua : el dalmatich, ind la sò version vegliota, che lü ciameva veclisun, l'era la lengua de sò nona. A scola l'ha pö imparad l'italian e anca el tudesch, e da la murusa el cruat. Pö cume om de cesa el cunusseva un po' de latin.
El Burbur l'è mort al 10 de giugn dal 1898, ai ses e mesa de la matina, s'ciupad in aria sura a 'na mina. Prima de mör, el Tuone l'ha però trasmiss el sò bagai de cunuscensa al leguista Matteo Giulio Bartoli che, ind al 1906, l'ha püblicàd dü libor in sü la lengua morta.
Cume el se presenteva lü
"Ju sai Tuone Udaina de saupranaum Burbur, de jein sincuonta siapto, feilg de Frane Udaina, che, cun che el sant muart el tuota, el avaja setuonta siapto jein. Ju jai nascoit intela cuosa del nuomer trianta, de la cal che se venaja a la basalca, e naum foit tuont a luntun la maja cuosa. Foit dik puas a luntun. Cun che ju jera jaun de dikduat jein, ju jai duot el prinsiap de zar fure de la maja cuosa, a spuas con certjan troki e troke; nu stujaime in cunpanaja alegar e jucurme luok co le buole. Dapu ju jai lassuot cost juk e ju jai duot el prinsiap de zar in ustaraja a bar el mezul de vain, e a jucure a la maura; e feinta la missa nuat e calco cal feinta el dai, tota la nuat stujaime in cunpanaja feinta dik e dikdu troki. Dapu zajaime fure de la ustaraja; zajaime cantur sote le finiastre de la maja murauca..."
- Tirad föra da: Bartoli, Matteo Giulio, Das Dalmatische (2 vol.), Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, Wien 1906
"Mi son Tuone Udaina de suranum Barbé, de an cinquanset, fiöl de Frane Udaina, che, quand le mort el sò pà, el gh'eva setantasset an. Mi son nassid indela cà al nümer trenta, de la via che la se và a la basilica, che le miga tant luntan da la me cà. L'è luntana des pass. Quand che s'eri giuin de dasdot an, ho inissiad a andà föra da la mè cà, a spass cun certi fiöi e fiöle; nüm stevum in cumpagnia alegher e giughevum cun la bala. Dopu mi ho lassad chel giögh chi e ho inissiad a andà in ustaria a beu un mez de vin e a giügà a la mora; e fin a la mesa not e d'i volt fin al dì, tüta la not, stevum in cumpagnia, fin a des e dudos fiöi. Pö andevum föra da l'usteria; andevum a cantà suta a le finestre de la mè murusa..."
- Tradüssión en lumbard ucidental
Casacanditella
Casacanditella l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 1.330 abitàncc, 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bucchianico, Fara Filiorum Petri, Filetto, San Martino sulla Marrucina, Vacri.
Limit (matematega)
I limit, in matematega, servissen a capì el comportament de 'na fonzion o de 'na sucession quand che la se svesina a un numer dad o a l'infinid e servissen in d'una mota di camp de l'analisi, compagn del calcol de la continovità, la derivazzion e l'integrazzion.
Africa
L'Africa a l'è traversada del Equatur e la gh'ha un frach de clima diferent.
La scima püssee vólta a l'è el munt Kilimanjiaro, in Kenya. I fiüm püssee important a hinn el Nil, el Congo, el Niger e'l Zambesi. I isul principaj a hinn el Madagascar, i Mauritius, i Seychelles, Socòtra (Yemen), Cap Verd, São Tomé e Príncipe, Fernando Poo e la Sant'Elena.
Petralia Soprana
Petralia Soprana l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.685 abitàncc, 'na superfìce de 56 km² e 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alimena, Blufi, Bompietro, Gangi, Geraci Siculo, Petralia Sottana.
Fals amis
I fals amis hinn, in lenguistega, i paroll de 'n altra lengua che somijen fiss a quej de 'na lengua ma i gh'ha on significaa different, despess per di motivazion etimologich o fonetich.
Per esempi, gh'è per l'italian "segare" che 'l voeur dì "resegà" e minga "segà", comé pò parè, o per l'ingles "cold" che 'l voeur dì "fregg" e mia "cald".
Dietingen
El cümü de Dietingen el se tróa de la bànde de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 575 méter sura 'l leèl del mar.
Eresing
Eresing l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Landsberg am Lech. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 14.22 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Fals amis
Di voeult a gh'è anca di fals amis in tra di dialett different de la midemma lengua, per esempi in l'ingles american 'na "public school" a l'è 'na scoeula pubblega, menter in quell britannegh a l'è 'na scoeula privada.
Košice
La Catedral de [[Santa Elisabeta|200px|thumb|right]] Košice (in tudesch: Kaschau, in üngheres: Kassa, in pulach: Koszyce, in rumen: Caşovia/Caşău/Coaşa, in latin: Cassovia, in frances a volt Cassovie) a l'è la segunda cità püssee granda de la Sluachia, cun pressapoch 235.000 abitant. La cità a l'è stada fundada in del 1230.
Villafranca Piemonte
Villafranca Piemonte (en piemontés: Vilafranca) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 4.792 abitàncc, 'na superfìce de 51 km² e 'na densità de 94 ab./km². El cunfìna coi cümü de Vigone, Pancalieri, Cavour, Faule (CN), Moretta (CN), Barge (CN), Cardè (CN).
Herzogenbuchsee
Herzogenbuchsee a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.85 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Herzogenbuchsee al se tröva a una altitüden de 458 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Graben, Heimenhausen, Niederönz, Bollodingen, Thörigen, Thunstetten, Seeberg, Aeschi (SO) e Steinhof (SO).
Al prim de ginee del 2008, el cumün de Oberönz l'è staa agregaa al cumün de Herzogenbuchsee.