cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hedera helix
Hedera helix (en bresà: ligabósch) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Araliaceae. L'è 'na spéce uriginària dei bósch ömecc de l'Euròpa ucidentàla, centràla e meridiunàla, de l'Africa setentriunàla e de l'Asia, de l'India 'nfìna al Giapù.
Cusina lombarda
Vin lombard
In Lombardia a gh'hinn di pòst tipegh in dove se fann i vin a denominazion d'origen controlada: l'Olterpò Paves, la Franciacorta, i part morenegh attorna al lagh de Garda e la Valtelina. Se passa da vin negher generos e s'giass a vin bianch morbed e velutaa, che se compagnen cont i prodott gastronomegh lombard.
Hedera helix
L'è 'na piànta rampicànta che g'ha fòie perèni. L'è stàda de spès dopràda 'ndèla midizìna popolàr, La se rampéga dré a le ótre piànte e 'na sùla casàda la pöl rià a éser lónga 'nfìna a 50 méter.
Cusina lombarda
Vin lombard
A l'è, oltra, spantegada la produzion de vin caserec, in ambit familiar, ciamaa in vari maner a segonda del pòst: sora 'l lagh de Còmm 'l ciamen "nustranell", in Brianza "piancianell" menter in alter part "ragett".
Hedera helix
El ligabósch l'è 'na piànta relìta e giü dei rar ezèmpe scampàcc en Europa de la flòra laurisilva de l'era tersiària.
Cusina lombarda
Prodott agroalimentar tradizionai
La Region Lombardia gh'ha avuu el reconossiment da part del Minister per 209 prodott agroalimentar tradizionai lombard in de la revision noeuv del 2009.
Hedera helix
Fòie
left|200px|thumb|Fòie de 'n ram de Hedera helix che pórta mìa fiùr Le fòie i è sèmpe, altèrne, scorzégne, löstre, de culùr vért scür, de 5 a 10 ghèi de larghèsa. Se pöl troà du tìpi de fòie diferèncc en la stèsa piànta: chèle dei ram che pórta mìa i fiùr, i è lobulàde; chèle dei ram che pórta fiùr envéce le g'ha poch o negót de lòbuli.
Cusina lombarda
Nòt
<References/>
Hedera helix
Fiùr
I fiùr i è pesègn e de culùr vért reünìcc en umbrilìne a fùrma de balunsì che se piéga zó 'nfìna a tocà tèra.
Fröcc
left|200px|thumb|I fröcc El fröt l'è 'na bàca négra grànda presapóch compàgn de 'n grà de roaiòt con 2-5 granì de somésa. l'è vilinùs.
Kaposhomok
a l'è un comun del Distret de Kaposvár, cont una popolazzion de abitant.
Gesa (Cadenazz)
La Gesa (italian: San Leonardo) l'è ona frazzion del comun bellinzones de Cadenazz, in del Canton Tesin. El paes el se troeuva a sud del center comunal, ai pee del Monscender.
Istitut Maddalena di Canossa
El Istitut Maddalena di Canossa (Istituto Maddalena di Canossa in italian) a l'è una scoeula de Monscia, che la ofriss un percors complet de istruzzion, de la scoeula primaria a quella segondaria de segond grad, per la che la ofriss un licee scentifegh e un licee di scenze umane.
Santa María del Mercadillo
a l'è un comun de la provincia de Burgos, cont una popolazzion de abitant.
John Thune
El John Thune (Pierre, South Dakota, 7 sginer 1961) a l'è un statunitens, senator del.
Argenbühl
Argenbühl l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ravensburg. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 76.37 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Somei
Somei (Someo) l'è ona frazion del comun tesines de Maggia. El paes el se troeuva in de la bassa vall e l'è traversaa de la Maggia. El confina cont i paes de Cevi, Bignasch, Sgiumaj e Loeuden. Al de là di montagn a gh'è la Val Onsernon (el paes de Gress). L'è staa on comun deperlù fina al 2004. El gh'ha ona frazion che la se ciama Rivei.
Fulvi Test
El Fulvi Test (in italian Fulvio Testi; Ferrara, 23 de avost 1593 – Modena, 28 de avost 1646) a l'è stad un diplomategh e poeta italegh.
Atoll de Palmyra
L'Atoll de Palmyra a l'è 'n territori di Stat Unid, sit circa ai du terz de la distanza in tra i Hawaii e i Samoa Americane. Gross apena 11,9 km2, el gh'ha no una popolazzion permanent, ma a l'è l'unegh territori minga organizad ma incorporad de la Federazzion, o ben la se aplica la Costituzzion intrega, per esempi se vun el nass in su l'atoll a l'è citadin di Stat Unid in vertù del ius soli: l'è inscì perchè, quand che 'l Territori di Hawaii l'è stad trasformad in del Stat di Hawaii, a l'è stad lassad foeura l'atoll, che l'ha conservad donca el status del territori che gh'era prima.
Fulvi Test
Retegnud in tra i esponent pussee important de la literadura baroca in del Sescent, l'è stad a la cort del Duca de Modena e 'l gh'ha havud vari roeull de importanta, tant 'me quell de governator de la Garfagnana. La soa poesia la tratava i tema civegh e la mostrava el so vesser propi antispagnoeul, tant de havé de andà in esili una voeulta prima de vesser grazziad, e vesin ai Savoja, l'è infin cusad de tradiment per havé provad a fà su di relazzion con la cort de Franza e mitud in preson, indova che 'l moeur poch dopo.
Atoll de Palmyra
L'è gestida, in pratega, de The Nature Conservancy, 'me reserva natural. A gh'è no un governo, l'isola a l'è gestida del President di Stat Unid diretament o a travers de la Cort Distretual di Stat Unid per el Distret di Hawaii quand che gh'è de besogn. L'è visitabel di turista, con di permess.
Pavlov (Moravia de Sota)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Břeclav.
Pader
Ol pader (del latin pater, diminutiv: bobà, pà, papà, popà, paparin, tata) l'è ol jenitor mas'c de vun o plu fiœi. Vest qe l'era miga possibel vesser segur del ligam biolojeg, l'era cernid segond dei regole soçai (d'ordinare ol marid de la mader). Inscambe incœ, grazia a la prova del DNA, l'è possibel stabilir la padernitaa biolojega.
Cresma
La Cresma, anca, Confermazion, l'è on sacrament di Ges Cattolegh e Ortodoss che 'l reppresenta la discesa del Spirit Sant in del cresimaa e, pussee estensivament, l'entrada de la persona 'me adult in la comunità religiosa.
Niederwinkling
Niederwinkling l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Basa Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Straubing-Bogen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 25.63 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Niederwinkling el se tróa a 'na altèsa de 320 méter sura 'l leèl del mar.
Nereto
Nereto (Narèta 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 4.408 abitàncc, 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 630 ab./km². El cunfìna coi cümü de Controguerra, Corropoli, Sant'Omero, Torano Nuovo.
Uname
uname l'è 'n comand di sistema UNIX-like (comé Linux) che 'l stampa su in del standard output di informazion in sul sistema doperaa e 'l computer.
Sintass
Se minga specificaa, stampa comé se fuss impostaa s.
Granges
Granges a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.5 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Granges al se tröva a una altitüden de 753 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Attalens, Bossonnens, Chardonne, Palézieux, Puidoux, Les Thioleyres.
Furnari
Furnari l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Messìna, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 40 km a òvest de Messina e a 150 km a èst de Palermo. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 4.000 abitàncc e 'na superfìce de 13,5 km².
El cümü de Furnari l'è tacat ai cümü de: Falcone, Mazzarrà Sant'Andrea, Terme Vigliatore, Tripi.
Segunda Curinz Capitel Vün
Segunda Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR>
San Pietro Apostolo
San Pietro Apostolo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Catanzaro. El g'ha presapóch 1.925 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Decollatura, Gimigliano, Miglierina, Serrastretta, Tiriolo.
Segunda Curinz Capitel Vün
Capitel Vün
1Paul, un apostul de Crist Gesü per mèzz de la vuluntaa de Diu, e Timutee, el fradèll, a la gésa de Diu che l'è a Curint cun tücc i sant che hinn in tüta la Acaja: 2grazia a vialter e pas de Diu noster Pader e Signúr Gesü Crist.
8Già che vörum no che siuv ignurant, fradèj, sü la nostra tribulaziún che l'è sücessa in de l'Asia, che ecesivamént ultra la nostra puténza sèmm staa pesaa, tant che èmm desperaa anca de viv; 9ma èmm avüü in de nümm medemm la senténza de mort, perchè gh'àbium no cunfidénza in de nümm medemm ma in de Diu che 'l leva i mort; 10Lü che 'l m'ha liberaa de tant granda una mort, e 'l me liberarà, in del qua l'èmm speraa che 'l me liberarà ancamò, 11intanta che anca vialter jütii insèma cun nümm in de la preghéra, perchè de tant personn el noster favúr el sia ringraziaa per mèzz de tant per nümm.
12Già che 'l noster vant l'è chèst, la testimunianza de la nostra cusciénza, che me sèmm cumpurtaa in del mund in de la simplicitaa e la sinceritaa de Diu (e no in de la saviéza de la carna ma cun la grazia de Diu), e tant pü inscì denanz a vialter. 13Già che ve scrivum minga un'altra roba se no chèll che legii o anca capii; e speri che fin a la fin sarii capii, 14cumè anca m'avii capii in part, che sèmm el voster vant, propi cumè anca vialter l'è 'l noster in del dì del noster Signúr Gesü.
15E cun chèsta cunfidénza huu vursüü vegnì prima a vialter, perchè gh'àbiuv una segunda grazia, 16e vegnì travèrs vialter in de Macedonia, e vegnì de növ a vialter de Macedonia e de vialter vèss cumpagnaa in de Giüdea. 17Dunca, ancabén vöri chèst, usi minga la legeréza, vér? O chèll che vöri, vöri segund la carna, perchè 'l sia cun mì el sì, sì, e 'l nò, nò? 18E Diu l'è fedél perchè la nostra parola a vialter l'è minga sì e nò. 19Già che 'l fiö de Diu, Crist Gesü, che l'era pruclamaa per mèzz de nümm intra vialter, per mèzz de mì e de Silvan e de Timutee, l'era minga sì e nò ma l'è staa sì in de lü. 20Già che tant quand i prumèss de Diu, in de lü l'è sì,; dunca, anca per mèzz de lü l'Amén l'è per la gloria a Diu per mèzz de nümm. 21E Lü che 'l me cunferma cun vialter per Crist l'è Diu che anca 'l m'ha vüngiüü, 22che anca 'l m'ha segnaa cunt un sigill e 'l m'ha daa la capara del Spirit in di noster cör.
23E mì ciami Diu cumè testimon sü la mia anema, che per resparmiàv sun minga vegnì anmò a Curint. 24No che duminum la vostra féd, ma sèmm cumpagn del laur de la vostra letizia: già che stii sald in de la féd.
Stazion de Molfetta
La Stazion de Molfetta a l'è 'na stazion ferroviaria del comun de. L'è verta dal e l'è in su la ferrovia Adriatica. L'è doperaa del servizzi ferroviari metropolitan de Bari de Trenitalia.
Moviment
La stazion a l'è servida di treni metropolitan de Bari gestii de la Trenitalia.
Servizzi
Biliettaria
Interscambi
Fermada de l'autobus
Colle Sannita
Colle Sannita l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Benevento. El g'ha presapóch 3.044 abitàncc, 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 85 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baselice, Castelpagano, Castelvetere in Val Fortore, Circello, Reino, Riccia (CB), San Marco dei Cavoti.
Unterbäch
Unterbäch a l'è un cumün svizzer del distret de Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.0 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Unterbäch al se tröva a una altitüden de 1193 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bürchen, Eischoll, Embd, Ergisch, Niedergesteln, Raron, Törbel.
Strada europea E45
La Strada europea E45 a l'è 'na strada europea che la quatta Nurvegia, Finlandia, Svezia, Danimarca, Germania, Austria e Itàlia. La conliga Alta, Karesuando, Svappavaara, Gällivare, Storuman, Östersund, Grums, Segmon, Göteborg, Frederikshavn, Ålborg, Aarhus, Vejle, Kolding, Frøslev, Flensburgh, Amburgh, Hannover, Göttingen, Kassel, Fulda, Würzburg, Norimbèrga, Münegh, Rosenheim, Wörgl, Innsbruck, passo del Brennero, Fortezza, Verùna, Modena, Bologna, San Cesareo, Napoli, Salerno, Sicignano degli Alburni, Cosenza, Mesina, Catania e Gela e l'è longa 4920 km.
Pikárec
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Vysočina e del distret de Žďár nad Sázavou.
Valdepeñas de la Sierra
a l'è un comun de la provincia de Guadalajara, cont una popolazzion de abitant.
La Muela
a l'è un comun de la provincia de Saragozza, cont una popolazzion de abitant.
Lissa (ìzola)
thumb|300px|right|In rós l'ìzola de Lissa
Lissa ('n croàt l'è ciamàda Vis) l'è ön ìzola croàta che la se tróa 'n del mar Adriàtech al larch de la sità de Spàlat.
Geograféa
L’ìzola de Lissa l'è lónga 17 km e l'è làrga 8 km per öna superfìs de 90,3 km². Lissa e i trè ìzole de Busi (Biševo), de Pomo (Jabuka) e de Sant Andrea (Svetac), che i è mia de luntà de Lissa ma i è piö picinìne, metìde töte 'nsèma tra de lure i fà ün arcipélach che l'è piö o méno a 50 km da la còsta de la Dalmàsia.
L’ìzola l'è sóta l'aministrasiù de la regiù spalatin-dàlmata (splitsko-dalmatinska županija) de la Croàsia e la gh'à dò cümü: Lissa con 1.960 abitàncc e Komiža con 1.677 abitàncc.
I batàie de Lissa
In del mar 'ntùren a l'ìzola de Lissa in del sécol XIX i è stàcie combatìde trè batàie de mar, i prìme dò 'n di guère napoleòniche, la batàia de Lissa del 22 de utùer del 1810 quàndo i fregàde franséze - ènete i à enzìt cóntra la flòta 'ngléza de la Royal Navy e la batàia de Lissa del 13 de mars del 1811 quàndo i é stàcie i fregàde 'ngléze de la Royal Navy a èns cóntra la flòta franséza - èneta, ma la batàia de mar piö 'mportànta l'è stàcia la batàia de Lissa del 20 de löi del 1866 quàndo 'n de la Tèrsa guèra de Indipendènsa la flòta del Impero Austro-Ungarico la enzìt cóntra la Regia Marina italiàna.
Nòza
miniatura Nòza (en Italià Nozza) l'è 'na frasiù del cümü de Istù, en val Sàbia, Pruvìncia de Brèsa, postàda a 1,5 km del sò capolöch comünàl, dré la stràda statàl SS237 "del Càfer" (che de Brèsa la mìna 'nvers el Trentì) en corespondènsa de la cungiunsiù con dò stràde pruvinciài che mìna 'nvèrs la Val Trómpia: la stràda pruvinciàl SP-III che la pàsa de Cast e Ludrì e pò la fenés a Brós, e la stràda pruvinciàl SP-50 che la pàsa per Löèm e Marmintì e la rìa a Taèrnole. La Nòza la se tróa a la conflüènsa del torènt omònim col Cés.
Stória
Divèrsi ritroamèncc i testemógna de 'n ensediamènt romàno alméno a pàrter del prim sècol dòpo del Signùr. De custrusiù medievàla l'è 'nvéce la Ròca de La Nòza, castèl furtificàt che però l'è rüdìt oramài a póche préde, e che 'nsèma a le ròche de Sàbio, Boàren, Müra e Bernàch, la furmàa 'l sistéma militàr de diféza de la àl. Se sà mìa de precìzo quan che la sàpe stàda fàda sö ma 'ndèl sècol XII, ai tép de le béghe 'ntra Brèsa e Bèrghem rezülta che la sàpe stàda dopràda (ensèma con chèla de Sàbio) come prizù per 'na sesantìna de nòbii bresà.
La Nòza l'è lüminàda endèl "Estimo Visconteo" del 1385 come cümü autònomo e l'è restàda endependènta 'nfìna al 1928, quan che 'ndèl quàder de la riorganizasiù de le autonomìe locài, l'è stàda agregàda a Vistù.
Diplomazia
La diplomazia a l'è la pratega de fà di accord e di negoziazion in tra i reppresentant di Stat e, per estension, tutta la red intrega che la serviss al scopo.
Santa Maria la Longa
Santa Maria la Longa (en furlà: Sante Marie la Lungje) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 2.305 abitàncc, 'na superfìce de 19,47 km² e 'na densità de 118 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bicinicco, Gonars, Palmanova, Pavia di Udine, Trivignano Udinese.
Kaposkeresztúr
a l'è un comun del Distret de Kaposvár, cont una popolazzion de abitant.
Autostrada M19 (Ucraina)
L' a l'è 'n autostrada internazzional de l'Ucraina, longa km.
Part de la strada europea E85, la conliga la frontera bielorussia a Domanove con quella romena a Porubne.
Santa Olalla de Bureba
a l'è un comun de la provincia de Burgos, cont una popolazzion de abitant.
San Mango d'Aquino
San Mango d'Aquino l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Catanzaro. El g'ha presapóch 1.864 abitàncc, 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de 311 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cleto (CS), Martirano Lombardo, Nocera Terinese.
× Cupressocyparis leylandii
Descrizion
A L’è ona conifera monòica, semprevérda, che la riva a 25 meter in altèzza, ma in di esemplàr pussée vègg anca a 35 meter. El fiorìss e ‘l fruttìs pòch e raramént. manzína|miniatura|Foeuj e [[florescenza]]
La soa sciòma l’è molto caratteristica e perchè l'è ornamentàl a hinn stàa fàa di scèlt al fin de acentànn quèlla soa prerogativa chì cont el troànn di esemplàr con la sciòma verda che la tend al bloeu, e di alter con la forma pussée compatta.
El legn el gh’hà ona scòrza de color gris-brunéngh con di longh filidùr.
I foeuj, tipich per tucc i tipi de ciprèss, hinn assosènn ficc, de colór verd scur, piscinìtt, longh pressappòch 1 mm e taccàa ai ramm, inscì de dàgh al ciprèss ‘na forma ciamada squamiforma, on aspètt compatt, ficc e regolàr.
Ment
Per ment se intenden i fonzion superior del cervell, quei ligade a la coscenza, compagne de la sensazzion, del penser, de l'intuizzion, de la reson, de la memoria e de la volontà. La se dopera 'me parolla soratut per i omen, anca se di bestie compartissen part de 'sti fonzion con l'om.
A l'è analizada soratut de la psicologia e de la filosofia.
× Cupressocyparis leylandii
Tassonomia
miniatura|× C. leylandii Castlewellan Gold
Saint-Victoret
Saint-Victoret l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Marignane, del circondàre (arrondissement) de Istres e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4.73 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 15 méter a 'na altèsa màsima de 120 méter s.l.m.
× Cupressocyparis leylandii
Tassonomia
Varietà e cultivar:
Utilizzazion
El sò legn l’è molto dur e 'l ven dopràa per fa su i mòbil de già che ‘l sò odór armatich le proteg di cairoeu.
link=link=Special:FilePath/Cupressocyparis_leylandii.jpeg|miniatura|’Na scesa de ciprèss de Leyland de 2 m naturàl senza [[potadura]] La soa coltivazión ‘me na pianta ornamentàl l’è assosènn spantegada. La ven doprada anca ‘me 'n paravènt e per fà su i sces. De sòlit el ciprèss de Layland el ven piantàa come ona scesa con tona distanza de 60 cm infra i piant e ‘l ven podà per mantegnìnn la forma e l’altèzza vorsuda; el risist ben ai gabadùr in tucc i stagión ancabén el sia mèj fa quèl lavorà là de november e de marz. El resìst anca al cald fòrt e poeu anca ai gelàd fin a -15/-20 °C, inscì a l'è adàtt de viv in tutta la zòna de l'’italia del nòrd. Grazie a la soa crèscia vigorosa el gh’hà de vèss regolàa in altèzza con scrupolositàa de già che l’è bon de andà innanz 1 meter per ann in altèzza, o anca  2 in di condizion ideàj. L’è sòlit a trovàss anca a forma de campanna che la ghe permètt a la nev de scarligàgh adrée ai sò bòrd, ma data la soa struttura densa con di foeuj molto piscinìnn l’è adàatt per vèss scolpìi in ona qualsesìa sàgoma. Come schermadura el ven dopràa infra i 5 e i 15 meter, che vegnen facilment raggiunt e ‘l fa su on mur verd  che la lus la riess nò a passàgh denter. Tanti espèrt del giardinagg preferìssen doprà nò quèll tipo de pianta chì per fà i sces per via de la soa velocità de crescita de già che l’è facilment la scesa che la cress pussée a la svelta de tucc, e la gh’hà besògn de dò gabadùr a l’ann.
Per tanti ann l’è stada la pianta pussèe venduda de la Gran Bretagna, fin a raggióng el 10% del mercàa di piant. Tant la s’è spantegada, che a gh'hinn stàa in Inghilterra tanti question infra i visìn de ca’ per via de l’ombrìa che quèlla pianta chì la proiètta per via del sò fojàmm che la lus l’intravèrsa minga, fin al 2001 quand che l’è stàa fàa on mazzamént per ona questión in su on ciprèss de Leyland cressùu tròpp infra du visìn de ca’. . In del 2005 i autorità inglés hànn manda foeura ona leg che l’hà obbligàa i proprietari a podà tucc i ciprèss tròpp alt e che fànn ombra in sui proprietà di alter.
Notaresco
Notaresco l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 6.771 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 183 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Castellalto, Cellino Attanasio, Morro d'Oro, Mosciano Sant'Angelo, Roseto degli Abruzzi.
Martin Lüter
miniatura|drita|El Martin Lüter, retrat del [[Lucas Cranach, 1529. Desura 'l cuu 'l gh'è 'na scrita in Latin che la dis: "Cunt el stà citu e 'l sperà sariuf fort."]] miniatura|drita|La firma del Martin Lüter El Martin Lüter (nassüü 'l 10 de Nuember del 1483 a Eisleben, in Germania; mort el 18 de Fevree del 1546 in del medem sit indua l'era nassüü) l'è staa un mönegh gustin, un prufessur de teulugia e 'l teòlegh de la Refurma Prutestanta. El Lüter l'ha furmaa 'l so pensee e la sua fee refurmatori despö che l'ha tacaa sü a basass ünigament in sü la Parola fada carna travers el Signur Jesüss Crist.
A chela manera chi lü 'l vuleva liberà la Fee Cristiana dij erur che la Gesa de Ruma l'eva cumpii in del destacass de la Vera Parola del Signur inscí 'ma l'è repurtada in del Nöf Testament. El so enfatizzà la Grassia del Signur, i so predegh, i so scrít e suratüt la sua Bibia han daa 'na müdada al mund mudern che fin al Lüter l'era staa duminaa de la Gesa Catolega. La sua Refurma l'è pö stada druada de vargün prenzipaa üropee in del raspà via un puu de pudè del Papa e de l'Imperadur. Pö, suta l'inflüss del Lüter, ma cuntra la sua ideja, la Gesa la s'è s'cepada e di nöf Ges Evangelegh Prutestant hin staa faa sü.
Mike Rounds
El Mike Rounds (Huron, 24 otober 1954) a l'è un statunitens, senator del.
Hérépian
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.77 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 178 méter a 'na altèsa màsima de 520 méter söl leèl del mar.
Němčičky (Břeclav)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Břeclav.
Bofalóra (Brèsa)
La Bofalóra (nòm uficiàl en italià: Buffalora) l'è 'na frasiù abitàda de presapóch 2500 abitàncc che fà part del cümü de Brèsa. 'Na ólta la se ciamàa Vìla Bofalóra.
L'abitàt de Bofalóra el se tróa a 6 km a est del cèntro de Brèsa, bastànsa arènt (2 km) a la frasiù de Sànta Fèmia. 'Na part de la frasiù de Bofalóra, en particolàr la località ciamàda Bètola l'è sóta 'l cümü de Castinìdol.
De Bofalóra fa part le cascìne ciamàde Füzerì (Fuserino), la Fenaröla, la Pesóra (Pezzora), la Preferìda e San Benedèt.
El teretóre l'è streersàt de la seriöla Vescovada che la vé föra del Naéle Grànt de Brèsa. De le bànde de Bofalóra gh'è apò a 'l cazèl de l'autostràda A4 ciamàt "Brescia Est".
Strada europea E55
La Strada europea E55 a l'è 'na strada europea che la quatta Svezia, Danimarca, Germania, Repüblica Ceca, Austria, Itàlia e Grecia. La conliga Helsingborg, Elsinör, Cupenaghen, Køge, Vordingborg, Farø, Nykøbing Falster, Gedser, Rostock, Berlin, Lübbenau/Spreewald, Dresda, Teplice, Praga, Tábor, České Budějovice, Dolní Dvořiště, Linz, Salisburgh, Villaco, Tarvisio, Palmanova, Mestre, Ravena, Cesena, Rimini, Fano, Ancona, Pescara, Canosa di Puglia, Bari, Brindisi, Igoumenitsa, Prevesa, Missolungi, Rio, Patrass, Pyrgos e Calamata e l'è longa 3305 km.
Ferrovia Nova Gorica-Gorizzia
La ferrovia Nova Gorica-Gorizzia a l'è una linia internazzional assee curta che la conliga la stazzion de Gorizzia Centrala a la stazzion de Nova Gorica, gestida de la Red Ferroviaria Italiana in la banda italiana e di Slovenske železnice de la banda slovena, verta del 1960.
L'è minga eletrifegada e, in bas a l'acord in tra Italia e Slovenia, l'è gestida col regolament RFI in dirigenza local, coordenada cont el dirigent central de Venezzia Mester. A l'è stada la darrera linia sota i RFI a doperà el bloch telefonegh, sostituid el 9 de dicember 2021 cont el pussee moderno e segur bloch cunta-ass.
Sgiumaj
Sgiumaj o anca Giumaj (parnonzia local: [ʒu'maj] o [dʒu'maj]; Giumaglio in Italian) l'è ona frazion del canton tesines de Maggia. El paes el se troeuva in de la bassa vall e l'è traversaa de la Maggia. El confina coi paes de Somei, Loeuden e Coj. A nord, al de là di mont, a gh'è la Val Verzasca. L'è staa on comun deperlù fina al 2004. I sò abitant i gh'hann la scormagna de foitt e anca de tarocch (parnonzia local al plural: [ta'røk]).
Strausberger Platz (metropolitana de Berlin)
a l'è 'na stazzion de la Metropolitana de Berlin.
Scisma
On scisma l'è ona division in tra i member de ona comunità, doperada despess in del sens religios.
In del Cristianesim
In del Cristianesim on scisma l'è ona division in di Ges mia concordada e nanca pacifega.
Insemma di part
Donca l'insemma di part a l'è
A l'è dimostraa de l'argoment diagonal de Cantor che la cardinalità de P(S) a l'è semper strettament pussee volta de quella de S.
Strada de segonda class 341
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 10.5 km.
Lans-en-Vercors
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 39 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 902 méter a 'na altèsa màsima de 1960 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Lans-en-Vercors l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Baienfurt
thumb|left|200px|Panoràma El cümü de Baienfurt el se tróa a 'na altèsa de 459 méter sura 'l leèl del mar.
Canal Vilores
El Canal Villoresi (on quaidun ghe dis anca Rongion) l'è on canal de irrigazion ideaa in del XIX secol de l'ingegnee lombard Eugenio Villoresi. L'è staa faa sù tra el 1877 e 'l 1890. El gh'ha origin del fiumm Tisin e 'l finiss in de l'Adda dòpo on percors de 86 km, ròbba che le fà diventà vun di canai artificiai pussee longh d'Italia. El gh'ha on svilupp orizzontal in direzion òvest-est e 'l passa in de l'alta pianura lombarda, a nòrd de Milan. in del sò percors l'incontra e a vòlt el ciappa i aqui de vari fiumm e riai. Quei chì hinn l'Arnetta, l'Olòna, el Bozzent, la Lura, la Guisa, el Niron, la Cisnara, la Lombra, la Garbognera, el Seves, el Lamber, la Molgora, la Tròbbia, el Vallon e 'l Navili Martesana. Tra el Seves e l'Adda el canal el marca el confin meridional de la Brianza. A Monza el da el nòmm al parch che l'è staa faa sù in del luj 2010.
Petráveč
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Vysočina e del distret de Žďár nad Sázavou.
Kaposmérő
a l'è un comun del Distret de Kaposvár, cont una popolazzion de abitant.
La Puebla de Alfindén
a l'è un comun de la provincia de Saragozza, cont una popolazzion de abitant.
Valdenuño Fernández
a l'è un comun de la provincia de Guadalajara, cont una popolazzion de abitant.
Busti Piccol
Bust Piccol (Busti Piccol o Bispiccoal in di dialett del loeugh; Busto Garolfo in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 13.082 abitant. L'è ciamaa Piccol per sconfondes minga con Bust Grand (italian: Busto Arsizio). El gh'ha ona frazion, Cella (o Olcella), anca se on temp ghe n'era on'altra, ciamada Villa Cortesa, incoeu comun deperlee.
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Busti Piccol l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Cess chimegh
El cess chimegh a l'è un cess che l'è doperad quand che l'è no possibel tacàss a la red fognaria o a 'na fossa biologega e che 'l dopera di sostanze chimeghe o biologeghe per tratà el rud di omen, che l'è poeu mitud in d'un baslot che l'è de svoeudà despess. A inn doperade, per esempi, in di canter o in di gran event, quand che gh'è un gran besogn de cess, ma anca, in version pussee piscinine, in sui mez indova che la sgent la ghe viv, compagn di roulotte, di camper o di barchete.
Collegi Bianconi
El Collegi Bianconi (Collego Bianconi in italian) a l'è un scuola paritaria de Monscia, che la ofriss un percors complet de la scoeula de l'infanzia ai scoeule superior, reperesentade de 'n licee lenguistegh.
Vert in del 1830, la faseva domà de eduncantad, deventad poeu scoeula elementar con l'unità d'Italia: sota el fascismo hann mitud l'asili, i scoeule medie e i superior, a l'epoca representade de l'istitut magistral e del licee classegh, tolt via dopo. Del 1979 al 1997 a l'è ativad el licee lenguistegh, sostituid poeu del 1997 al 2011 de quell europee.
Circello
Circello l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Benevento. El g'ha presapóch 2.673 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campolattaro, Castelpagano, Colle Sannita, Fragneto l'Abate, Morcone, Reino, Santa Croce del Sannio.
Oberschneiding
El cümü de Oberschneiding el se tróa a 'na altèsa de 354 méter sura 'l leèl del mar.
Saint-Désirat
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.31 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 136 méter a 'na altèsa màsima de 382 méter s.l.m.
File de test
Un file de test a l'è, in informatega, un file che el gh'ha denter domà del test pur, codifegad in forma binaria, che 'l po vesser lensgiud de 'n om dopo de la decodifega. El termen a l'è despess doperad in contraposizzion a file binari, che 'l gh'ha dent tucc quei file i che byte inn minga in corrispondenza con di carater, 'me i eseguibel, i imagin e inscì via.
Gaggi
Gaggi (Caggi en Sicilià) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Messìna, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 45 km a sudòvest de Messina e 160 km a èst de Palermo. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 2.812 abitàncc e 'na superfìce de 7,3 km².
Gaggi el ciàpa dét a le frasiù de: Cavallaro, Palmara, Falcò, Costa arancione, e Billirè.
Gerhard Schröder
El Gerhard Schröder (Mossenberg-Wöhren, 7 de april 1944) a l'è 'n politegh todesch, Canceliee de la Germania dal 1998 al 2005.
L'ha desviluppaa la soa carriera in del Partii Socialdemocrategh de Germania, che l'ha impostaa in su 'n ideja de liberalism social e de terza via. L'ha faa anca di politegh de austerity, ciamaa Agenda 2010.
Stazion de Bari Palese Macchie
La Stazion de Bari Palese Macchie a l'è 'na stazion ferroviaria del comun de. L'è verta dal e l'è in su la ferrovia Adriatica. L'è doperaa del servizzi ferroviari metropolitan de Bari de Trenitalia.
Moviment
La stazion a l'è servida di treni metropolitan de Bari gestii de la Trenitalia.
Servizzi
Biliettaria
Interscambi
Fermada de l'autobus
Nový Přerov
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Břeclav.
Santibáñez de Esgueva
a l'è un comun de la provincia de Burgos, cont una popolazzion de abitant.
La Verrerie
La Verrerie a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.42 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de La Verrerie al se tröva a una altitüden de 915 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Le Flon, Saint-Martin, Sâles, Semsales, Vuisternens-devant-Romont.
Pavlínov
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Vysočina e del distret de Žďár nad Sázavou.
Mogesch
Mogesch (prononzia local: [mu'dʒøsk]; italian: Mosezzo) l'è vun di duu nucli principai del comun noares de San Peder Mogesch. El paes el se troeuva arent al Canal Cavor, a nord de San Peder.
Lamar Alexander
El Lamar Alexander (Maryville, 3 luj 1940) a l'è un statunitens, senator del.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
El lombard l'è la lengua locala pussee parlada in de la Lombardia, e che la viv in diglossia cont el italian. El lombard però l'è difonduu anca foeura de la Lombardia, in d'una quaj region taliana, in d'on quai canton de la Sguizzera e in d'on quaj alter post, parlaa di fioeu di emigrant lombard. miniatura|drita|Indoa l'è parlà el Lombard in Europa
Piemont
In de la part orientala del Piemont, in di provincc del Verban-Cusi-Ossola e de Noara se parlen di dialet de tipo lombard. Intant che in del VCO la vesinanza al model ocidental (milanes in de la zona di lagh, tesines in de la vall) l'è facil de trovà, in del Noares a poeudom truvà di element de transizion bei fort cont el piemontes oriental. El confin lenguistegh a l'è de met in d'ona zona che la va de la Sesia (a ovest) e la Gogna (a est), con vari sfumadur de transizion. On'oltra zona curiosa l'è quela del Tortones, in de la Provincia de Lissandria: lilinscì i dialet parlaa vegnen disputaa tra l'emilian e 'l lombard, anca se incoeu la sumeja pussee plausibela la prima ipotesi.
Noraes
Prim toch de la Parabola del fioeu trason: Un òman al gh’aveva du fioeui. E ‘l pussee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part. Un quai dì dòpu, al fioeu pussee giuin l’è fai su ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga. E dòpu che lu s’ha mangiaa fòra pròpi tut, gh’è ‘gnuu inta cul paes ‘na gran caristia e lu l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.
Ossolan
Ona vòta o gh'eva on òmm ch'o gh'aveva doi fioeul. E ol pussee sgiovin o gh'ha dicc al pà: "Zì, pà, demm quell ch'om tocca a mì!" e ol pà o gh'ha facc fòra tòcch e boccon. E da lì a pòcch dì ol pù sgiovin di fioeui, tracc insema tutt ol facc soeu, a l'è nacc int on paies lontan, indond l'ha mangiaa fòra tutt, fasendan on poo ad tucc i sòrt.
Leonardo (treno)
Storia
El treno el nass 'me evoluzion del Meneghin in vista de la necessità de renoeuvà el parch di mezz de la metropolitana in vista de l'Expo 2015 de Milan. El finanziament de 200 milion de Euro a l'è staa per intregh a caregh de la ATM cont on finanziament de la Banca europea di investiment.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Trentin
El lombard a l'è parlaa in de la part occidentala del Trentin: in di comun al confin con la Lombardia se parla on dialett lombard oriental compagn, per esempi, de quel parlaa in de la Val Vestin. Pussee che se va denter ai vai, se troeuven carateristegh pussee originai.
Leonardo (treno)
Storia
El progett scernuu, quell de la AnsaldoBreda, a l'è staa presentaa in Piazza del Domm cont on modell de carton a grandezza natural in l'april del 2014, e 'l 23 de dicember del midemm ann hinn entraa in servizzi i primm in su la metropolitana. In total hinn rivaa 20 treni in su la M1 e 10 in su la M2.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Trentin
L'è inveci incert el status di dialet nones e sulander: gh'è chi che voeur considerài di dialet ladin e olter (soratut per quel che 'l reguarda el sulander), i pensen che sien di dialet lombard alpin, menter gh'è di àlter che sostegnen che sien di dialett de transizion in tra i dò lengov. In del rest de la provincia se parlen di dialet de la lengua veneta, anca se gh'è di fort transizion cont el lombard.
Bipolarism
El bipolarism l'è 'l sistema politegh multipartitegh indova gh'è pussee partii che se unissen, ai elezion, in dò coalizion elettorai.
Leonardo (treno)
Storia
El 26 de marz del 2016 la ATM l'ha nonziaa de investì 109 milion per crompà alter 15 Leonardo e 'l 9 de febrar del 2017 n'hinn staa crompaa alter 15 a 106 milion.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Gardesan
On cunt in del dialett local: N'an fa mé nóno, che iéri l'ha compì otant'agn, el m'ha cuntà a mì e a mia surèla 'sta stòria: Gh'éra una vólta endèn pìcol paés n'òm che 'l gh'azéa du fiöi. En dì el più zùen dei du fréi l'è nà da sò pàder e 'l g'ha dit: "Bubà, vòi èrghe tüt quèl che me tóca; déme quèl ch'è mé!" El pàre, che 'l ghe voléa tant bé ai sò fiöi, l'ha fat quèl che 'l ghe dumandéa. Quàlche dì dòpo el pütèl, l'ha ciapà tüt i sò sòldi e l'è marcià.
Leonardo (treno)
Costruzion
El Leonardo a l'è faa de 6 cass: Quater hinn motris, dò domà remorcc. Di dò motris dò i gh'ha la gabina de guida e dò hinn senza, e hinn montaa cont i gabinn ai margin taccaa ai remorcc e in del mezz i motris senza gabina, e ogni vagon el gh'ha 8 port elettronich.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Svizzera italiana
In tut la Svizzera italiana (tut el Canton Tesin e i vai "taliann" di Grison, cioè Mesolcina, Calanca, Bregaja e Pos'ciav) se parlen di variant del lombard. In del Tesin i dialet de Lugan, Belinzona e Lucarn poeuden vess consideraa di variant del model milanes, intant che quei parlaa in di vai hinn pussee de tipo alpin. A bon cunt, el dialet de "koinè" parlaa in del Cantun (oltra che in Mesulcina e Calanca) l'è modelaa propi in sui variant citadinn de Lugan e Belinzona. El dialet bargajot el presenta di fort tratt comunabij cont el rumancc Engadines. Infina, el pos'ciavin el pò vess tiraa denter ai variant de la Valtolina.
Thomas Edison
right|thumb|200px Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febrér del 1847 — West Orange, New Jersey, 18 de utùer del 1931) l'è stat en inventùr e 'n imprendidùr americà che g'ha svelöpàt divèrsi dispuzitìf importàncc che g'ha ìt 'na gràn importànsa indüstriàla.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Svizzera italiana
Tra l'alter in Svizzera el lombard (che l'è el "dialetto" per eccellenza) l'è ancamò assee drovà, anca di giovin e la RSI trasmett di oper culturaj in ticines. El lombard l'è no recognosuu offizialment, ma l'è studiaa e protegiuu da una istituzion del Canton, el Centro di dialettologia e di etnografia.
Leonardo (treno)
Costruzion
El sistema de alimentazion a l'è bon de recuperà l'energia de la frenada e de fonzionà cont pussee tension.
Thomas Edison
L'è stat el prim a aplicà i prensépe de la prudusiù de màsa al procès de l'envensiù. Edison l'ìa cunsideràt giü dei piö prulìfich enventùr del sò tép, e 'l g'ha stabilìt el rècord co 1.093 brevècc. El g'ha fat registrà le sò 'nvensiù en töt el mónt.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Luganes
Gh'era un om che l'aveva düü fiö. El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü. De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.
Thomas Edison
'Ntra i sò contribùti piö üniversài per l'evulusù tecnològica e scentìfica gh'è la lampadìna a 'ncandescènsa, el gramòfono, el cinescòpio, el dictàfono e 'l micròfono a granèi de carbù per el telèfono. Edison l'è giü dei precursùr de la revulusiù tecnològica del sècol XX. El g'ha ìt 'na part determinànt endèl'indüstria del cìnema.
San Floro
San Floro l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Catanzaro. El g'ha presapóch 594 abitàncc, 'na superfìce de 18 km² e 'na densità de 33 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgia, Caraffa di Catanzaro, Catanzaro, Cortale, Girifalco, Maida.
Leonardo (treno)
Costruzion
I treni, in conformità di legg, a hinn videosorvejaa e cont on sistema LCD e audio per i informazion ai passeggee.
Strada de segonda class 343
La  a l'è una strada de segonda class de la Cechia longa 36.8 km.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Bellinzones
On cert omm el gh'ha avuu duu fioeu. E 'l più gioven de lor l'ha dii al pader: "Pà, damm la part de la sostanza che me tocca!" e 'l gh'ha dividuu la sostanza. E dopo migna tanti dì, mettuu insemma tuttcoss, el fioeu più gioven l'è partii in paes lontan, e lì l'ha fai nà la soa sostanza col viv lussuriosament. E dopo che l'aveva consumaa tuttcoss, gh'è vegnuu ona gran famm in quell paes, e lù l'ha cominciaa a trovàss in bisogn. E l'è andaa e 'l s'è taccaa a vugn de quell paes e 'l l'ha mandaa foeura in di soeu fondi a guidà i porcei.
Licee scientifegh statal Annibale Calini
El Licee scientifegh statal Annibale Calini (Liceo scientifico statale Annibale Calini in italian) a l'è un Licee scientifegh de Bressa in pè del 1923. El gh'ha dent una fraca de opzzion oltra al tradizzional.
Pioneer 10
250px|thumb|right|El Pioneer 10 endei öltem momèncc de la fabricasiù Pioneer 10 l'è 'na sónda spasiàla americàna lanciàda ai 2 de mars del 1972, prìma sónda a rià a streersà la sintüra dei asteròidi e a rià a vizità 'l pianeta Giove, obietìf principal de la misiù. La fàa part de la segónda generasiù de sónde del Programa Pioneer.
Tesseree
Tesseree (parnonzia local: [tesa'rɛː]; in Italian: Tesserete) l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del distrett de Lugan. L'è staa on comun indeperlù fina al 2001. In del 1976 a gh'era staa taccaa el comun de Campester con scià la sò frazion de Odogn. Al dì d'incoeu l'è 'l capploeugh comunal. A Tesseree gh'è on carnevaa ambrosian puttost famos in tutt el Canton Tesin, che 'l se ciama or Penaggin.
Thomas Edison
Biografìa
El Thomas Alva Edison l'è nasìt endèna famìa de la clas média, ai 11 de febrér del 1847, a Milan, endèl stat americà del Ohio. Sò pàder, Samuel Edison, canadés de urìgin olandéza, che per sbarcà 'l lönàre 'l fà 'n pó de töt: el vendidùr de barbài, el maringù, carpentér, agènt imubiliàr, ecc. Sò màder, Nancy Eliot Edison, ex-profesorèsa canadés, la g'ha 'n càrech sèt fiöi, dei quài tré i mör amò picinì. Thomas l'è 'l piö zùen de töcc, e, per chèsto, sò màder la ghe dèdica 'na atensiù speciàl.
Endèl 1853, la famìa la fà San Martì e la và a stà a Port Huron. Par che zamò de picinì 'l gh'ìes dei problémi a sintìga e a scöla, l'ünica de la citadìna, el Thomas Edison el fàa fadìga. El sò profesùr, el reverèndo Engle, el dizìa que "'l gh'ìa adòs el diàol e che dismitìa mài de fà domànde stüpide e che 'l fàa fadìga a 'mparà". En piö, el se refüdàa de stà a le lisiù. Dòpo de tré més de scöla el Thomas Edison el làsa lé de nà e 'l turnarà mai piö a nà a 'na scöla 'n töta la sò vìta. La sarà sò màder a ciapàs la brìga de edücàl e lü, de la sò bànda, l'empàra chèl che la 'nteresàa de piö. El fenesarà per divorà töcc i lìber de sò màder che parlàa de scènsa. El riarà a mèter en pé 'n laboratóre de chìmica söl solér che 'na ólta ogna tat el fàa tremà töta la bàita.
Pioneer 10
Endel més de zögn del 1983 l'è deentàda el prim ogèt fabricàt de l'òm a sorpasà l'òrbita de Netùno, che 'n chèl momènt lé l'ìa l pianéta piö delóns del Sul, dato che Plutone el se tróaa endel ciapèl de la sò òrbita ecèntrica che rèsta piö arènt la nòsta stèla.
Thomas Edison
Biografìa
El càta sà, 'ntàt, en pòst cóme vendidùr de giornài, panadì, tùrte e fröta söndèn tréno che 'l nàa de Port Huron a Detroit. La guàrdia de la stasiù locàl la ghe lasàa tègner i sò giornài e töt el rèst endèn vagù öt. Ghe restàa amò del tép per lèzer e per fà i sò esperimèncc endèl sò laboratóre che, de niscùs, l'Edison el gh'ìa mitìt en pé endèn giü dei vagù e che 'n bèl dé 'l narà a föch per 'n esperimèt mìa nat per el sò rét. En chèl perìodo ché, pegiùra 'l probléma de udìto che 'l gh'ìa sèmper vìt e 'l vé quàze sùrt.
Pioneer 10
El pónt piö arènt a Giove l'è stat tocàt ai 4 de dezèmber del 1973 (132,252 km) ma zamò quach dé prìma el gh'ìa ambiàt a tö zó fotografìe (en totàl el g'ha trasmitìt a la Tèra 500 fotografìe) che a chèl tép là i éra le 'nsömeànse piö detegliàde mai scatàde al pianeta. Del materiàl mandàt de la Pioner 10 s'è riàt a otègner informasiù presiùze sö la temperadüra de la atmosféra, de l'altèsa dei nìgoi piö alcc, de la fàsa de radiasiù e del càmp magnétich, en bèl tòch piö gaiàrt de chèl che se pensàa.
Dòpo la vìzita a Giove la sónda la g'ha ciapàt la diresiù del spàsio interstelàr e l'öltema cumunicasiù l'è stàda captàda sö la Tèra ai 23 de zenér del 2003, quan che 'l se troàa a presapóch 80 UA de la Tèra.
Thomas Edison
Biografìa
Edison el fà brevetà la sò prìma 'nvensiù - 'na màchina per registrà i vóti, che gh'è 'nteresàt a nisü - quan che 'l gh'ìa 21 agn. El và a stà a Nöa York endèl 1869 per afermàs come enventùr como indipendènt. El rìa sènsa gne 'na palànca e 'l fàa la fam. Du agn piö tàrde, l'envènta 'n indicadùr automàtich de quotasiù de la bórsa. El riarà a vindìl per 40 mìla dòlari e 'n piö 'l fìrmka 'n contràt co la Western Union, puzisiù che g'ha pirmitìt de nà a stà de per sò cönt a Newark, en quartér periférich de Nöa York.
El dé de Nedàl del 1871, el se spùza condèna s•cèta de 16 agn, Mary Stilwell, giöna de le sò 'mpiegàde. Dùsez'àgn piö tàrde, dòpo de ìga dat tré fiöi, Mary la mörarà de tìfo. Edison el se spùzarà amò 'na ólta, co Mina Miller, e pò a de lé 'l g'harà tré fiöi.
Endèl 1876, quan che l'ìa zamò famùs, la varietà de la sò atività e le sò dispunibilità econòmiche le ghe peretarà de mèter en pé 'n véro cèntro de ricérca a Menlo Park. L'ìa quàze 'na cità 'ndüstriàl, co ufìci, laboratóre, asistèncc e tècnich preparàcc. En chèsta época, l'Edison el riarà a prupunìs l'obietìf de tirà fò 'na nöa 'nvensiù ògna dés dé. El riarà mài a tat ma per en perìodo de quatr'àgn, el riarà a brevetà 300 invensiù nöe, che 'l corespónt praticamènt a 'na creasiù ògna sich dé.
thumb|left|220px|El fonògrafo de EdisonEndèl 1877 el g'ha 'nventàt el fonògrafo. L'aparàt el cunsistìa endèn cilìnder ricuprìt condèn fòi de alumìnio. 'Na puta gösa la vignìa schisàda cùtra 'l cilìnder. Colegàcc a la pùta gh'ìa 'n um diafràma ('n dìsch fì fì che fàa de sensùr endóche le vibrasiù le vignìa convertìde de segnài eletrònich en segnài acùstich e vicevèrsa) e 'na sórt de turtaröl grant. El cilìnder el vignìa fat girà a mà entàt che l'operadùr el ghe parlàa dét endèl turtaröl. La us la fàa vibrà 'l diafràma. Entàt, la puta gösa la segnàa 'na rìga endèl fòi de alumìnio. Quan che l'inciziù la l'ìa finìda, la pùta la vignìa cambiàda condèna ùcia; la machinèta a fà isé la ripruducìa le paròle quan che se turnàa a fà girà 'l cilìnder. El Thomas Edison el g'ha lauràt dré a chèsto progèt endèl sò laboratóre entàt che 'l cantàa la cansù de pipì "Maria la gh'ìa 'n pirì" (Mary had a little lamb), e pò 'l la fàa sunà col sà fonògrafo. thumb|left|220px|Foto del Thomas EdisonEndèl 1878, quan che 'l gh'ìa 31 agn, el s'è mitìt endèl có de rià a tirà fò la lùce a pàrter de l'energìa elètrica. Zà dei óter ricercadùr i gh'ìa zamò pröàt a fa sö de le làmpade elètriche. Nernst e Swan, per ezèmpe, i éra riàcc otègner en quach rezültàt, ma i sò dispuzitìf i düràa tròp pòch e pò i se spacàa.
Edison el g'ha pröàt en prensépe a doprà dei filamèncc de metàl. Gh'è ülìt 'na möcia de 'nvestimèncc e miér de pröe per rià a troà 'l filamènt giöst: en fil de cutù parsialmènt carbunizàt. A mitìl endèn vazèt de védre endèl quàl s'ìa creàt el vöt, el fil el se scaldàa a fàga pasà dét la corènt elètrica 'nfìna che 'l deentàa incandescènt, sènsa però deleguàs, evapurà o brüzà. Endèl 1879, 'na lampadìna fàda sö a chèl sistéma lé la g'ha lüzìt per 48 ùre dré a fìla e, per le fèste de l'öltem de l'an, 'na stràda 'ntréga, arènt al laboratóre, l'è stàda ilüminàda come demostrasiù püblica.
Thomas Alva Edison l'è mórt ai 18 de utùer del 1931.
Difusion del lombard fœura de la Lombardia
Pos'ciavin
Un scertu om al gh'ha agiüü doi figliöl. El plü giuvan al diss cun sé padri: “Pà, dadum la part da roba chi ma toca!”. E lü al gh'ha spartii la roba intra da lur. E d'ilò a pöch dì, dopu ca l'han agiüü ramuu scià tücc si laur, al figliòl plü giuvan al tös sü e 'l gié in galia da luntan e ilò al maglià tüt al fait sé in barachi.
Emigrazion
El lombard l'è ancamò parlà dai migrant, o dai fioeu de lpr, che parlaven el lombard. Vun di esempi pussee famos l'è Villa Lugano, in Argentina, indoe i abitant parlen el ticines.
Lista de dialett lombard parlaa foeura de la Lombardia
Besogna tenè a ment che 'l Dialet piasentin 'l gh'ha mia ona classificazion precisa.
Autostrada M10 (Ucraina)
L' a l'è 'n autostrada internazzional de l'Ucraina, longa km.
Part de la strada europea E40, la conliga Leopoli al confin con la Polonia a Krakovec, indova che la va inanz 'me Autostrada A4.
Schillingstraße (metropolitana de Berlin)
a l'è 'na stazzion de la Metropolitana de Berlin.
La Vilueña
a l'è un comun de la provincia de Saragozza, cont una popolazzion de abitant.
Liquid
El liquid a l'è vun di stat de la materia, caraterizad de trè robe: