cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prima guera mondial
La Prima guera mondial (anca la gran guerra) a l'è stada el conflit armaa che l'ha tiraa dent i principai podenz mondiai e ona bòna part di podenz pussee piscinin, in tra l'istaa del 1914 e la fin del 1918. Al principi i contemporani la ciamaven la guera europea, ma poeu, quand che hinn staa ingagiaa int el conflit anca i colòni del Imperi Britanich e di quai olter paes extra-europee 'me i Stat Unii d'America e l'Imperi Giapones, l'è passada a vess ciamada la guera mondial o anca la gran guera. Defat, l'è stada el pussee grand conflit armaa ch'el fudess mai combatuu prima de la seconda guera mondial.
El conflit l'è comenzaa el 28 de lui del 1914 cont la declarazion de guera del imperi Austro-Ungarich al regn de Serbia, depos del atentaa mortal al arciduca Francesch Ferdinand d'Asborgh-Este suceduu el 28 de giugn del 1914 a Sarajevo, e l'e terminaa el 11 de november del 1918, che eren passaa pussee de quater agn. Per el gioeugh d'alianz ch'el s'era formaa in di ultim dessenni del Votcent, i pussee grand podenz mondiai cont i sò colòni a s'eren spartii in duu bloch in contrast: de na banda i Imperi Centrai (la Germania, l'Austria-Ungaria, l'Imperi Otoman e del 1915 la Bulgaria) e de quel oltra i Aliaa, representaa primma de tutt de la Francia, el Regn Unii, l'Imperi Russ e, del 1915, l'Italia. Pussee de 70 milion d'omen hin staa mobilizaa int el mond intregh (60 milion domà int l'Europa), e 9 milion de lor hinn mort int el camp de bataia; hinn mort anca 7 milion de civil, minga domà per i efett dirett di operazion de guera, ma anca per i carestii e epidemii vegnuu doppo.
I prim operazion militar del conflitt i han vist el rapid avanzà de l'armada todesca int el Belgi, Lussemborgh e int el nord de la Francia, ma l'azion l'e stada fermada di Anglo-Frances in de la prima bataia de la Marna del setember del 1914; l'atach contemporani di Russ de l'est l'ha mandaa a mont i pian di Todesch, che i speraven int ona guera curta e vitoriosa, e el conflitt l'è degeneraa int ona guera de trincera logoranta, replicada in tucc i front e che l'è durada fina la fin di ostilità. Maniman che l'andava inanz, la guera l'e rivada a ona scala mondial, cont la participazion de tant alter nazion, 'me la Romania e la Grecia. L'event determinant per el resultaa final l'è staa l'intrada in de la guera di Stat Unii d'America de la part di Aliaa. On bel poo d'alter nazion se hin s'ceraa contra i Imperi Centrai, despess senza intrà int el conflit armaa, ma i ghe daven istess di iud economich important ai Aliaa.
La guera l'è fornida el 11 de november del 1918, quand che la Germania, l'ultim di Imperi Centrai ch'el resisteva, l'ha firmaa l'armistizzi impost di Aliaa. I pussee grand Imperi del mond, el Todesch, l'Austro-Ungarich, l'Otoman e el Russ i han desmetuu d'esist e i han generaa i diferent stat nazzionai che han redissegnaa la geografia politica de l'Europa.
Tiurana
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Malnutrizzion
La malnutrizzion l'è on stat de mancà de nutriment adeguad per on organism. A gh'è du tip de malnutrizzion: la nutrizzion insuficienta e la nutrizzion ecessiva.
La malnutrizzion l'è on problema seri, sia a nivell mondial che local. A gh'è di fator che contribuissen a la malnutrizzion, sia a nivell individual che a social. Al nivell de la persona, ona dieta mia adeguada, on calà de access a di nutriment adeguad, e on mancà de cognossenza in su la nutrizzion poden menà a la malnutrizzion. A nivell colletiv, la povertà, la guerra, la mancanza de infrastruture adeguade per la distribuzion del mangià e la discriminazzion poden havégh el so pes.
La prevenzion e el tratament de la malnutrizzion inn important per la salut de la popolazion. La se po prevegnì con l'informazzion e cont el dà del mangià per quei che poden havéghel no, el trattament de la malnutrizzion inveci l'è different a seconda del tipo de malnutrizzion, e 'l pò havégh denter el doperà de integrator nutrizzional o, per quei cont una salut assee compromessa, l'access al servizzi sanitari.
Insuficienta
La malnutrizzion insuficienta l'è quand che ghe calen di nutrient necessari per el stà ben de l'organism. A gh'è diferent tip de malnutrizzion insuficenta: el vesser sota de pes, la malnutrizzion proteica e la carenza de vitamine e minerai.
Ecessiva
La malnutrizzion ecessiva l'è quand che ona persona la ricev tròp de 'n quaj nutrient, e quella roba chi la pò portà a di problema de salut. La pò vegnì foeura de 'na dieta mia adeguada o de 'n doperà ecessiv de integrator.
Ligada al mangià trop a l'è l'obesità, o ben quand che ona persona la pesa trop rispet a quell che l'è giust, roba che la mena a 'n fort stress per el corp e a 'n volzàss di ris'c de varie malatie.
Nové Strašecí
El gh'ha el status de cità.
698
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Apostuj Capitel Set
Apostuj
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR>
Capitel Set
1E 'l sacerdott scèff l'ha dii: «Stann chèstcoss inscì?» 2E l'ha dii: «Omen, fradèj, e pader, scultee. El Diu de la gloria l'è cumparii al noster pader Abraham quand l'era in de la Mesuputamia prima che l'è staa de cà a Caran 3e 'l gh'ha dii: Vén föra de la tua tèra e la tua parentela, e vén a la tèra che te faruu vedè. 4Alura despö che l'era vegnüü föra de la tèra di Caldee, l'è staa de cà a Caran. E là, despö che 'l sò pader l'era mort, el l'ha faa emigrà in de chèsta tèra che vialter adèss stii de cà, 5e 'l gh'en ha minga daa un'ereditaa né un post per el sò pee, e l'ha prumèss de dàll cuma una pussessiún a lü e a la sua suménza despö de lü, ancabén el gh'aveva minga bagaj. 6E Diu l'ha parlaa inscì: che la sua suménza la sarìa furestee in d'una tèra furestee, e lur i farìen s'ciav e i strapenarìen quatercènt agn; 7E la naziún a la qual sarànn s'ciav giüdegaruu mì, Diu l'ha dii, e despö de chèstcoss vegnarànn föra e me servarànn in de chèst lögh. 8E 'l gh'ha daa l'acordi de la circuncisiún; e inscì l'ha generaa Isaac e 'l l'ha circuncis in de l'utav dì, e Isaac Giagum, e Giagum i dudes patriarch.
9E i patriarch, perchè gh'aveven invidia a Giüsepp, l'hann vendüü in d'Egitt. E Diu l'era cun lü, 10e 'l l'ha liberaa de tücc i sò tribulaziún e 'l gh'ha daa grazia e saviéza denanz al Faraon, rè d'Egitt, e 'l l'ha stabilii cuma guernadúr sü l'Egitt e sü tüta la sua cà. 11E l'è vegnüda una carestia sü tütt l'Egitt e 'l Canaan, e una granda tribulaziún, e i noster pader truaven minga paciatoria, 12e despö che Giagum l'ha sentii che 'l gh'era paciatoria in de l'Egitt, l'ha mandaa föra i noster pader prima. 13E in de la segunda völta, Giüsepp l'è staa faa cugnussüü a i sò fradèj, e la famèja de Giüsepp l'è staa faa manifest al Faraon. 14E quand Giüsepp el i ha mandaa, l'ha ciamaa Giagum, sò pader, e tüta la parentela, in de personn setanta cinch. 15E Giagum l'è naa giò in d'Egitt, e l'ha mort, e i noster pader, 16e hinn staa traspurtaa a Sichem e hinn staa post in de la fosa che l'Abraham l'aveva vendüü a prèzz d'argént di fiöö de l'Emor a Sichem.
17E cuma el vegniva vesìn 'l témp de la prumèssa che Diu l'ha deciaraa a l'Abraham, la gént l'ha cressüü e l'ha multiplegaa in d'Egitt, 18fin che l'è cumparii un alter rè sura l'Egitt che l'ha avüü cugnussüü 'l Giüsepp. 19Chèsta persona, che l'ha süperaa cun fürbizia la nostra raza, l'ha strapenaa i noster pader, per fà i lur bagaj espost perchè scampassen no.
20In de chèll témp, Musè l'è nassüü, e l'era bèll a Diu; lü l'è nütrii per trii més in de cà de sò pader, 21quand l'era metüü föra, la túsa del Faraon la l'ha ciapaa sü e la l'ha nütrii a sé medemm cuma fiöö. 22E Musè l'è levaa in de tüta la saviéza di Egiziann, e l'era capaz in di sò paroll e laur.
35Chèst Musè che aveven refüdaa, disend: Chi 'l t'ha stabilii prenzip e giüdes--chè Diu l'ha mandaa cuma prenzip e liberadúr, cun la man de l'angiul che 'l gh'ha cumparii in del ruéd. 36Chèsta persona la i ha menaa föra, despö che l'ha faa meravèj e sègn in d'Egitt, in del Mar Ross e in del desèrt per quarant'agn. 37Chèst l'è 'l Musè che l'ha dii a i fiöö d'Israel: Diu 'l levarà sü per vialter un prufèta di voster fradèj cuma mé. 38Chèst l'è lü che l'era in de l'assamblea in del desèrt cun l'angiul che 'l gh'ha parlaa in del munt Sinai e cunt i noster pader, che l'ha ricevüü uracuj vivént per dàv, 39al qual i noster pader hann minga vursüü devegnì übediént, ma l'hann rüzaa via e s'hinn giraa via in di lur cör a l'Egitt, 40disend a l'Aharon: Fa per nümm di che andarànn denanz a nümm: già che chèst Musè, che 'l m'ha menaa föra de la tèra d'Egitt, savèmm no che cossa la ghe sia sücess. 41E hann faa un vedèll in de quij dì e hann ufèrt un sacrifizi a l'idul e eren cuntént in di oper di lur man. 42Ma Diu 'l s'è giraa e 'l i ha cunsegnaa al servizi l'esèrcit del cél cuma l'è scritt in del liber di prufètt:
Kardinal-Nagl-Platz (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U3 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
Apostuj Capitel Set
Capitel Set
M'avii ufèrt vitìmm e sacrifizi
Kardinal-Nagl-Platz (metropolitana de Vienna)
Interscambi
Fermada del bus
Apostuj Capitel Set
Capitel Set
per quarant'agn in del desèrt, cà d'Israel?
43E avii levaa sü la ténda de Moloch,
e la stèla del diu Remfan,
i imagen che avii faa per aduràj,
e ve faruu emigrà ultra Babilonia.
44La ténda de la testimunianza che i noster pader gh'aveven in del desèrt cuma l'ha urdinaa Lü che l'ha parlaa a Musè de fàll, segund la furma che l'aveva vedüü; 45chèla che, despö che l'hann ricevüü a la lur völta, i noster pader hann purtaa denter cun Giüsuè in de la pussessiún di naziún, i quij Diu l'ha rüzaa föra denanz a i noster pader fin a i dì de David, 46che l'ha truaa grazia denanz a Diu e l'ha dumandaa de truà una ténda per el Diu de Giagum. 47E Salumún el gh'ha faa sü una cà. 48Ma el Püssee Alt el sta no de cà in de lögh faa de man, cuma el prufèta 'l dis:
e la tèra l'è 'l scagn di mè pee ;
che géner de cà me farii, el dis el Signúr,
o che cossa la sarà 'l lögh del mè requià?
50L'ha minga faa la mia man tütt chèstcoss?
51Omen dür de coll e incircuncis di cör e di urègg, vialter resistii semper al Spirit Sant, cuma i voster pader, anca vialter. 52Chi di prufètt hann minga persegütaa i voster pader? E hann mazza quij che hann nunziaa prima la vegnüda del Giüst, del qual adèss vialter sii staa devegnüü tradidúr e assassìnn, 53vialter che avii ricevüü la lég in de l'urdinanza di angiuj e l'avii minga usservaa!».
54E quand aveven sentii chèstcoss, eren aflitt in di lur cör e masnaven i dént sura de lü. 55E già che l'era pièn del Spirit Sant, e despö che l'aveva fissaa i ögg sül cél, l'ha vist la gloria de Diu e Gesü stand in pee a la driza de Diu, 56e l'ha dii: «Varda, vedi che i cél hinn dervii e 'l Fiöö del vèss üman stand in pee a la driza de Diu!». 57E criand föra cunt una granda vús, hann tegnüü i lur urègg e cunt una sula mént hann curs sü lü, 58e despö che l'hann bütaa föra de la citaa, el lapidaven, e i testimon hann metüü via i lur vestii a i pee d'un giüín ciamaa Saul, 59e lapidaven Stefan, che l'ha invucaa e dii: «Signúr Gesü, ricév la mia anema!». 60E despö che s'è metüü i genögg, l'ha criaa cunt una granda vús: «Signúr, fa minga stà cuntra de lur chèst pecaa!», e despö che l'ha dii chèst, s'è indurmentaa.
Strada nazzional 49 (Belgi)
La  a l'è 'n autostrada del Belgi.
Strada voivodal 649
La  a l'è una strada voivodal de la Polonia longa 15 km.
Purkersdorf
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
.vi
.vi a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Le Saix
Le Saix l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Veynes, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22.15 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 774 méter a 'na altèsa màsima de 1830 méter s.l.m.
Saint-Laurent-de-Carnols
Saint-Laurent-de-Carnols l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Pont-Saint-Esprit, del circondàre (arrondissement) de Nîmes e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10.15 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 59 méter a 'na altèsa màsima de 359 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Laurent-de-Carnols l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Patrica
Patrica l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 2.915 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 108 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ceccano, Frosinone, Giuliano di Roma, Supino.
Castelletto Molina
Castelletto Molina (en piemontés: Castlèt Molèina) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha presapóch 169 abitàncc, 'na superfìce de 3 km² e 'na densità de 56 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alice Bel Colle (AL), Castel Rocchero, Fontanile, Quaranti.
Sant'Agostino (FE)
Sant'Agostino (endèla parlàda locàl: Sant Agustén) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 6.139 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 35 km², per 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondeno, Cento, Galliera (BO), Mirabello, Pieve di Cento (BO), Poggio Renatico.
El prìm de genàr 2017 el cumün el s'è tacàd a Mirabello e l'è nasüd el nöu cumün de Terre del Reno.
1900
El 1900 a l'è 'n ann del secol quell dedesnoeuv.
Miesbach (circundari)
Cità e cümü
400px|center|thumb|Cümü del circondàre de Miesbach
(Nömer de abitàncc agiurnàt al )
Saint-Martin-d'Entraunes
Saint-Martin-d'Entraunes l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Guillaumes, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 40.05 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 968 méter a 'na altèsa màsima de 2742 méter s.l.m.
699
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Meximieux
Meximieux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Meximieux, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
Mochov
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Meximieux
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 13.75 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 206 méter a 'na altèsa màsima de 310 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Meximieux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Pimlico (metropolitana de Londra)
Pimlico  a l'è 'na stazion de la de la metropolitana de Londra, che la serviss.
Interscambi
Fermada del bus
Murist
Murist a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.20 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Muris.
In del ann 1981 al so teritori gh'è staa agregraa i ex cumün de La Vounaise e Montborget, e in del 1992 l'ex cumün de Franex, che prima i eva independent
Flumet
Flumet l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Ugine, del circondàre (arrondissement) de Albertville e del dipartimènt de la Savoia.
Strada principal 26
La  a l'è no strada principal de la Svizzera che la passa in mez ai Canton Argovia e Canton Lüzerna.
El Carrascal (metropolitana de Madrid)
El Carrascal  l'è 'na stazion de la Metropolitana de Madrid.
Interscambi
Fermada del bus
Servizzi
Biliettaria automatica
Stazion de Set-Cerven
La Stazion de Set-Cerven a l'è 'na stazion de la ferrovia Bressa-Isee-Edol che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Moviment
La stazion a l'è servida di treni regionai de la Trenord in l'ambit del contratt de servizzi con Region Lombardia.
Pino del Oro
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Vall (LC)
La Vall (in Italian: Valmadrera) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 0 abitant (dàto del ), 'na süperfis de 12,56 km² e 'na densità de 0 ab./km². Al è una méta türìstega rinumada e a l'è gemelaa cun ul cumün francees de Châteauneuf-les-Martigues.
Evulüzziun demugrafica
L'andament del nümer de abitant del cumün de Valmadrera l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Gaiole in Chianti
Gaiole in Chianti l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 2.333 abitàncc, 'na superfìce de 128 km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bucine (AR), Castelnuovo Berardenga, Cavriglia (AR), Montevarchi (AR), Radda in Chianti.
Orian (Cassagh)
Orian (Oriano) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Cassagh, in de la Provincia de Lecch. El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la va a Renaa. A l'è staa on comun indipendent per on bell poo de temp, ciamaa Oriano in Brianza del 1863 in poeu. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Massaja. In del 1927 l'è staa taccaa a Cassagh, e inscì l'è anch incoeu.
Strada voivodal 650
La  a l'è una strada voivodal de la Polonia longa 89 km.
Tornabous
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Niederndorferberg
Niederndorferberg l'è on comun austriegh, del land del Tirol. El fa part del distrett de Kufstein e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 70519.
Sint Maarten
Sint Maarten (var a dì San Martin; in frances: Saint-Martin ) a l'è 'l nom ulandes del toch meridiunal de l'isula de San Martin in di Caraib.
La capital a l'è Philipsburg.
La gh'ha una süperfiss de 34 km² e una pupulaziun inturna ai 35.000 abitant.
Spazzacamit
Spazzacamit (grafia SL: Spazacamits) - titol orijenal in todesc: Die schwarzen Brüder (traduzion leterala: I fradei neger) - l'è un cinema del 2013 diret del Xavier Koller. Ind el 2019 l'è sortida la version in lombard curada del TEPSI (Teatr Popolar de la Svizera Italiana).
Trama
Ol film, ambientad a la metaa del '800, al cunta su la storia dei joven texines vendids come spazacamin a Milan. Ol protagonista l'è ol Jorj (Fynn Henkel †), de quatordex agn, vendid a'l losc milanes Antonio Luini (Moritz Bleibtreu).
Version in lombard
La version dopiada in lombard, curada del TEPSI, l'e stada realizada sota la direzion del Yor Milano. I è staits dovrads ol dialet de la Val Verzasca (cond la consulenza de la Rosanna Tenconi, del Angelo Scolari e del Bruno Soldati) e ol dialet milanes (cond la consulenza del Lissander Brasca e de la Simona Scuri).
Lama (FR-2B)
Lama l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Haut-Nebbio, del circondàre (arrondissement) de Bastia e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19.92 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 120 méter a 'na altèsa 1535 méter s.l.m.
Mondeghin
Per mondeghin o polpeta se intend una preparazzion a bas de carna trita, despess con dent oltra roba compagna de pan gratad, pan, oeuv, scigolle, erbe o droghe, che l'è poeu fada in forma de balla e l'è poeu cosuda, despess frita o buida in d'una salsa, ma anca al foren o al vapor.
A bon cunt sgiamò i Roman e i Persian gh'haveven di mondeghin in la soa cultura culinaria e donca inn spantegade in tut el mond: in Lombardia i pussee famose inn i mondeghili de Milan, ma ghe n'è de compagne un poo in tuta la banda.
Nezabudice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Rakovník.
Internet Protocol
L'Internet Protocol (IP), Partucol de l'Internet in Insübregh, a l'è un partucol di red de cumputer. L'IP (parnunziaa aaipii), l'implementaziun de'l mudel TCP/IP, a l'è druaa per möv pachet de data d'un calculadur a l'olter.
Per pudè sfrütà una red IP per la telefunia, la vus la gh'ha de vess digitalizada e fada sü in pachet che i viagen in manera utonuma in sü la red.
Pastena
Pastena l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 1.672 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castro dei Volsci, Falvaterra, Lenola (LT), Pico, San Giovanni Incarico.
Lišov
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
El gh'ha el status de cità.
El Scior di Anei
El Scior di Anei (titol original: The Lord of the Rings) a l'è on romanz fantasy, el pussee famos e important del scrittor e professor ingles John Ronald Reuel Tolkien. El liber, el sequel del liber El Hobbit, l'è sortii in del 1954-1955. 'Sto liber chì el gh'ha avuu on'influenza enorme per tutta la litteradura fantasy che gh'è vegnuda dòpo. La vicenda del Scior di Anei e i alter stori che gh'è ligaa hinn cuntaa brevement anca in de l'ultima part del Silmarillion (I anei del poder e la Terza Età).
Composizion
El romanz l'è compòst de trii liber: Ogni liber (che 'l gh'ha circa des capitol) l'è spartii in dò part. A la fin del romanz, a gh'è poeu ses appendis. Prima del primm liber a gh'è ona longa introduzion che la ciariss i origin di hobbit.
El segond liber
Frodo el se desseda a Imladris, indove l'è staa curaa con amor di sò amis. Chì inoltra el troeuva el cusin Bilbo, che dòpo 'n quai viagg l'ha scernii de passà in la città elfiga i sò ultim ann de vita: de fatt, senza l'Anell, el se sent pù tanto fort compagn de on temp. A Imladris se tegn on concili al qual toven part rappresentant di popol liber de la Terra de Mezz: In 'sto Concili, el vegn faa el pont de la situazion. Sauron el sa ben che l'Anell a l'è staa trovaa de on hobbit e l'è determinaa a ciappàll de noeuv: se 'l riessiss in del sò intent, nissun el podaria fermàll in de la conquista de la Terra de Mezz. De fatt i Elf hinn troppi pocch rispett a l'ultima voeulta che Sauron l'è staa fermaa, e i omen deperlor hinn troppi debol e facil de corromp per podè resist a longh. Senza cuntà che Saruman, on stregon possent e vegg amis de Gandalf, quand l'ha scovert che l'Anell el gh'è anmò, l'ha deciduu de passà de la part del Maa, in la speranza de trovàll per primm e vegnì inscì el noeuv padron del mond (Gandalf l'aveva refudaa de andàggh andree e per quest l'era staa impresonaa: per quest l'eva minga poduu rivà a Brea in temp). El Concili, dòpo avè esaminaa i vari ipotesi, capiss che la gh'è domà ona soluzion per evità che Sauron el troeuva l'Anell: bisogna buttàll in del volcan indove l'è staa faa sù, in del coeur de Mordor, la patria de Sauron. Nissun però, savend qual l'è 'l poder corruttor de l'Anell, el gh'ha voeuja de portàll. L'unigh coraggios assee per ciappà 'sta decision l', per ironia, on hobbit piscinin: prima Bilbo (che poeu lassa perd quand ghe disen che l'è tropp vegg), poeu Frodo. Insema a lù parten Aragorn, Legolas, Gimli, Gandalf, Boromir (l'unigh che 'l voreva doperà l'Anell contra Sauron), cont el compit de proteggel duranta tutt el viagg; inoltra se unissen a la Compagnia de l'Anell anca Sam, Merry e Pipin, che voeuren minga lassà andà Frodo senza de lor.
Inscì el scomincia el viagg de la Compagnia in direzion de Mordor. In del passà la cadena di Montagn Nebbios, i noeuv compagn se troeuven in del mezz de ona tormenta de nev: inscì scernissen de passà sotta i mont, per la città sotterranea de Moria, governada del nan Balin, on alter amis de Bilbo (oltra a vess parent de Gimli). Ma quand che riessen a andà dent a Moria, quell che veden l'è minga on bell spettacol: tucc i Nan hinn staa coppaa in d'on'invasion de Orch (ona popolazion de moster al servizzi del Maa, bella granda e numerosa). Menter se difenden de on attacch de quei moster chì, incontren on nemis ancamò pussee grand: on Balrog. Quell lì l'è on demon di temp antigh, che l'era scappaa sotta i montagn mijee de ann prima. In del provà a difend i sò amis, el Gandalf el spariss in de l'abiss insema al Balrog. I compagn adess hinn domà vott. Cont el coeur a tocch e sotta el comand de Aragorn, i vott riessen a sortì de Moria riven in del bosch fataa de Lothlórien (o domà Lórien), indove vegnen ricevuu de la regina Galadriel, on'elfa antiga e saggia. Chì troeuven on poo de requi e pas prima de partì anmò. A Lórien Frodo, stremii per la pròppia mission, el ghe domanda a Galadriel se la voeur tegnì lee l'Anell. Galadriel per on moment l'è tentada, ma poeu el refuda. I vott compagn partissen de Lórien con di barchett e vari don che gh'je staa donaa de Galadriel. Cont i barch viaggen a longh in sul fiumm Anduin, fina a rivà arent ai Cascad de Rauros. Chì Boromir, che l'era semper staa tentaa de ciappà l'Anell, el proeuva a robbàgghel a Frodo, ma lù el riess a scappà. Frodo el capiss che prima o poeu l'Anell el riessirà a corromp tucc i sò compagn e inscì el decid de partì indeperlù. Ma l'ha minga faa i cunt cont el fedel Sam, che le gionta e 'l tacca a viaggià con lù. Intrattant i alter compagn hinn taccaa de on esercit de Uruk-hai, ona popolazion de Orch superior ai ordin de Saruman. Quest chì, cont i sò poder, l'è riessi a capì indove l'è che se trovaven i compagn e l'ha deciduu de fà catturà tucc i hobbit, con la speranza de trovà l'Anell. Per soa sfortuna, el riess a catturà domà Merry e Pipin, che con l'Anell gh'entren pròppi on bell nagott. Boromir, pentii de la soa azion cattiva, el proeuva a difend Merry e Pipin, ma el ven coppaa di Uruk-hai. Inscì però l'è riessii a riscattàss. Inscì però la Compagnia de l'Anell l'è stada divisa e i destin di sò member hinn separaa.
Aragorn, Legolas e Gimli
Ad Amon Hen, indove gh'è staa l'attacch di Uruk-hai, Aragorn, Legolas e Gimli troeuven Boromir che l'è dree a morì e ghe dis cosa l'è che l'ha faa e 'se l'è success, e poeu el moeur. I trii ghe fann on bell funeral e poeu deciden de andàggh adree ai Uruk-hai, per liberà Merry e Pipin. Intrattant hinn andaa dent a Rohan, on regn de omen (ciamaa Rohirrim) amis de Gondor ma sotta l'attacch de l'esercit de Saruman (compòst de Uruk-hai, alter Orch e di omen selvadigh di montagn del Dunland). Dòpo trii dì de marcia, semper sui trasc di Uruk, incontren on grupp de cavalier. El sò capp, Éomer (nevod del re Théoden), ghe cunta sù che 'l re l'è vegg, stracch e malconsejaa; che 'l consijee del re, on tal Gríma Lenguadevermen l'è ormai el ver sovran de Rohan e l'ha bandii Éomer; che i soldaa de Saruman ormai fann quell che voeuren in tutta la region occidental del regn e che hann mazzaa el fioeu del re, Théodred; che la sera prima lù e i sò cavalier hann coppaa on grupp de Uruk-hai che 'l vegniva de l'istessa direzion di trii compagn. Aragorn el ghe domanda se lor hann trovaa on para de hobbit ed Éomer el ghe respond de nò. Disperaa, i trii amis riven al sitt indove gh'è staa el sconter (grazzie ai cavai che ghe dona Éomer) e veden che tucc i corp hinn staa brusaa: ma gh'è minga traccia di hobbit. Dòpo 'n poo, i trii capissen che Merry e Pipin hinn riessii a scappà e hinn rivaa in la foresta che se troeuva lì arent e donca, cont on poo de paura (la foresta la gh'ha on'aria strana) ghe vann dent anca lor. Chì veden on'ombria che giamò on quai dì prima even vist passà vesin a lor: quella de on vegg vestii de bianch. Col pensà che 'l se tratta de Saruman (che in effett l'era semper vestii de bianch), Aragorn, Legolas e Gimli proeuven a coppàll, ma ghe riessen minga. El vegg in bianch allora el se fà vedè, e l'è ona sorpresa granda: l'è Gandalf.
Quest chì infatt a l'era minga mòrt in del borlà giò in de l'abiss, ma l'eva combattuu col Balrog per des dì. A la fin, in sul picch del mont Zirak-Zigil, l'era riessii a coppà el moster e poeu, stracch, el s'era buttaa a terra. Ma l'era staa salvaa del re di aquil gigant, Gwaihir, che l'eva portaa a Lórien. Chì l'era staa curaa e l'era vegnii pussee possent anmò: l'esser pussee possent de la Terra de Mezz dòpo Sauron. L'aveva anca cambiaa el nomm de Gandalf el Gris a Gandalf el Bianch, pròppi per mostrà come l'era staa grand el sò cambiament. Gandalf el da bonn notizzi reguard a la sort de Merry e Pipin: poeu, insema ai sò trii amis, el partiss per Edoras, la capital de Rohan, per convincc Théoden e fàll partì per la guerra contra Saruman. La Guerra de l'Anell l'è scominciada, e nissun el pò restà a vardà.
Grazzie ai sò cavai, i quatter compagn riven a Edoras, riessen a passà la sorvejanza di guardi del Palazz d'Or e riven al cospett de Théoden. Quell lì l'è vegg e curv, e 'l sò consijee el va dree a dìggh robb trist e desolant, pròppi per tegnìll in d'on statt de tristezza e malumor. Ma Gandalf el riess a smascaràll (de fatt Lenguadevermen l'è on serv de Saruman) e a fà finì l'incantesim che l'era staa gettaa sora Théoden. El re Théoden, come se 'l se fuss dessedaa de on longh sogn, el ciappa de noeuv forza e vigor, col portà de noeuv la felicità in del coeur di sò duu nevod (Éomer e la sorella Éowyn) e de la popolazion de Edoras. Gríma inveci el scappa via, in direzion de Isengard, la fortezza indove el viv Saruman.
Merry e Pipin
Intant, Merry e Pipin eren staa ciappaa di Uruk-hai, che gh'even avuu l'ordin de portài a Isengard viv. Saruman de fatt el saveva che l'Anell l'era in man de on hobbit. Ma longh la strada i Uruk-hai (che eren insema a on grupp de Orch del nord, che inseguiven la Compagnia giamò quand quella l'era sortida de Moria) incontren ona truppa de orch de Mordor (o Lugbúrz, come la ciamen lor), che voeuren portà i duu hobbit a Sauron. Vist el numer de la soa truppa e i vari interess in camp (quei de Moria voeuren tornà al nord; quei de Mordor voeuren portà i hobbit a cà soa; i Uruk-hai gh'hann de andà a Isengard), el capp di Uruk-hai, Uglúk, l'è costringiuu a 'ndà pusse lent de quell che 'l vorariss, anca se 'l riess a tegnì ben lontan i trii inseguidor che ghe corren adree. Ma i Orch vegnen a savè che gh'è anca on grupp de Rohirrim che j'hann vist e hinn dree a 'ndàggh incontra. Per quest gh'hann de fermàss, arent a la foresta de Fangorn. Chì, Merry e Pipin, che fina a 'dess eren semper staa vardaa a vista, riessen a scappà. Menter proeuven a 'ndà dent a la foresta vegnen però ciappaa de l'Orch de Mordor Grishnàkh, che 'l cred che vun di duu el gh'abbia l'Anell: ma intant che l'è dree a cercàll tra i vestii di hobbit, el ven coppaa de on cavalier de Rohan, inscì 'me tucc i alter Orch e Uruk. Merry e Pipin voeuren minga restà lì a vardà el combattiment e profitten de la confusion per scappà in de la foresta.
Chì, i duu hobbit fann on inconter pròppi particolar. De fatt incontren on Ent, ciamaa Barbadalber (in elfigh Fangorn). Barbadalber, forsi la cosa pussee antiga e vivent che la viv in sù la Terra de Mezz (dopo de Tom Bombadil), el varda con simpatia i duu hobbit, el diventa sò amis e ghe cunta sù la storia di Ent. I Ent hinn ona popolazion proppi antiga de gigant di bosch, in profond contatt con la natura, tant de vess ciamaa I Pastor di Alber. On temp la foresta de Fangorn l'era on bell poo pussee granda e donca gh'eren on fracch de Ent, ma poeu col passà del temp i robb hinn cambiaa, e lor hinn destinaa a sparì (anca perchè se sa pù indove hinn finii i donn di Ent, i Entess). Poeu ghe domanda a lor perchè se troeuven in la soa foresta, e i duu hobbit ghe parlen del sò viagg. El vegg Ent, content de savè tutt 'sti notizzi (i Ent viven puttost isolaa, anca perchè tucc pensen che lor sien domà di leggend di temp passaa), el viv con preoccupazion quell che 'l sent a proposit de Saruman. Isengard, la sede del strion, l'è pròppi arent a Fangorn. Barbadalber l'ha vist i Orch tajà alber per fà sù fabbrigh de armi, e l'è minga content de quest. On poo preoccupaa, el raduna tucc i alter Ent in d'ona Entaconsulta, per decid 'se fà. Intant Merry e Pipin viven con lù e beven la soa aqua, cosa che per on quai misteri je fa vegnì pussee alt. Dòpo or e or de discussion (i Ent gh'hann ona lengua puttost longa e complicada), i Ent deciden de andà a fà guerra a Saruman, e inscì sorten foeura de la foresta e trann giò i mur de Isengard, col lassà in pee domà la torr de Orthanc, indove se troeuva Saruman. Intant, di alter Ent ciamaa Ucorni (Ent che hinn quasi vegnuu alber) vann in direzion del Foss de Helm, indove formen ona foresta indove i Uruk-hai scappaa di Rohirrim moeuren misteriosament.
A Isengard trada giò e inondada del fiumm Isen (i Ent hann traa giò anca ona diga che 'n bloccava el cors) Merry e Pipin troeuven on fracch de mangià e de bev, oltra che a l'erba-pipa tipiga de la Contea. E chì poeu finalment rencontren i sò amis Aragorn, Legolas, Gimli e Gandalf, oltra a fà la conoscenza con Théoden ed Éomer. Insema, entren denter a la torr de Orthanc e fronten Saruman. El strion l'ha perduu quasi tucc i sò poder, foeura quell de ona vos inscì possenta che la pò fàtt cambià idea. Ma Théoden el riess a resist ai tentazion de Saruman, menter Gandalf, oramai vegnuu l'omm pussee possent de tutta la Terra de Mezz, el s'ceppa el baston magigh de Saruman. Gandalf e i alter deciden che Saruman e Lenguadevermen (rivaa de pocch con la speranza che Saruman el fudess anmò quell de on temp e che adess l'è pù bon de andàssen via) gh'hann de restà 'me presonee sotta la guardia di Ent. Intant Pipin el troeuva ona strana sfera de preja negra: Gandalf el se incorgg de la cosa e ghe la ciappa. Ma de nott, curios come l'è, Pipin el ghe varda denter. Quella preja lì a l'è on palantír, ona sfera che i re di omen de Númenor (on regn de la Segonda Età; ma a cuntàlla giunta eren ben pussee vegg ed eren staa faa de l'Elf Fëanor) doperaven per controllà i vari region del regn. Ma 'dess la pupart di palantír eren in di man de Sauron, che je doperava a sò favor. Quell de Isengard ghe serviva per parlà e per controllà Saruman. Adess Sauron el ved che de l'altra part el gh'è on hobbit, inscì el pensa che Saruman l'abbia tolt in gir (cosa gnanca troppa falsa) e che 'l gh'abbia lù el hobbit con l'Anell. Gandalf el riess a staccà Pipin del palantír prima che el hobbit poda parlà de Frodo, inscì per el Scior Oscur i robb resten minga tropp ciar. Ma ormai Pipin el pò restà minga a Isengard, indove adess gh'è fiss l'oeugg de Sauron. Inscì Gandalf le ciappa e le porta con lù in del viagg che 'l gh'ha de fà in direzion de Gondor. Intant, Merry, Aragorn, Gimli e Legolas resten a Rohan per preparà l'esercit (insema a Théoden, ovviament) a partì per Minas Tirith, capital de Gondor e obbiettiv primari del pont de vista strategigh per i pian de Mordor.
Frodo e Sam
Dòpo avè lassaa el rest de la Compagnia, Frodo e Sam hann traversaa el fiumm Anduin e hinn rivaa in sù la sponda oriental. Donca tacchen a camminà per i Emyn Muil, ona cadena de mont che la portaria in direzion del Morannon, el Cancell Negher de Mordor. Menter vann in direzion est, scomincen a sentì ona presenza che je seguta: Gollum, el vegg proppietari de l'Anell, che j'ha vist a Moria e da allora gh'è semper andaa dree senza fàss vedè. I duu hobbit però deciden de spettàll per fàggh ona trappola, e inscì el succed. Gollum ona nott el proeuva a mazzài per ciappà l'Anell intant che dormen, ma Frodo e Sam se desseden a l'improvvis (per Gollum; in verità s'eren mai indormentaa) e dòpo 'n quai moment de lotta riessen a ligàll. Inscì dòpo avè provaa a resist on poo, Gollum el tacca a caragnà. L'è pròppi miss maa: a l'è on esserin gris e quasi senza pell, con duu grandi oeugg e che cont ona vos sibilanta el parla deperlù, come se 'l gh'avess dò personalità. Frodo el gh'ha pietà de lù e le lassa viv, regordandes de ona discussion che l'eva faa con Gandalf pocch prima de partì de la Contea. Inscì, anca se Sam l'è minga tant d'accordi, el decid de portàll con lor, in moeud de podèll controllà. Quand che 'l capiss che i duu voeuren andà a Mordor, Gollum (che l'odia la corda elfiga con la qual l'è staa ligaa) el proeuva a vegnì sò amis disendegh che 'l sarà lù a guidài fina al Morannon. Per dimostrà de vess leal ai sò noeuv padron el giura in sul Tesor (el nomm cont el qual el ciama l'Anell) de protegg el Padron del Tesor (donca, al moment, Frodo). Inscì el scomincia el viagg di trii. Sam l'è minga tant content de questa situazion perchè 'l ved ciarament che Gollum l'è foeura de coo, tutt ciappaa a vorè 'l tesor per sè. Ma vist che quell lì l'è l'unigh a savè la strada per Mordor, i duu hobbit gh'hann de fidàss de lù. Dòpo 'n viagg pericolos assee (passen per ona granda palud piena de gent mòrta dent; ris'cen de vess vist de vun di Nazgûl, che dòpo avè perduu i sò cavai adess gh'hann di cavalcadur alaa) i trii riven denanz a Cancell Negher. Ma chì veden che poden minga passa de lì: a gh'è troppi orch, troppa sorvejanza. Gollum allora el capiss che 'l pò portà la situazion a sò vantagg e 'l ghe dis a Frodo e Sam de conoss on'altra via pussee sigura per andà dent a Mordor. Ancamò senza alternativa, i duu hobbit ghe vann adree.
I trii passen per la region de l'Ithilien (la Terra de la Luna, ona region de Gondor a est de l'Anduin). Chì incontren on grupp de soldaa de Gondor che viven in di bosch e coppen tucc i amis de Mordor che passen de lì. Quei soldaa chì hinn comandaa de on tal Faramir. Quand che Gollum el ved quei omen, el scappa via stremii, menter Frodo e Sam vegnen ospitaa del generos comandant. Inscì poden assist a on'imboscada tenduda a on grupp de Haradrim (omen del sud al servizzi de Sauron). El ven foeura però che Faramir l'è 'l fradell de Boromir, e che i duu hinn i duu fioeu del Sovrintendent de Gondor, ona specie d visrè in attesa che 'l vegna de noeuv l'erede di antigh re de Gondor (cioè Aragorn). Quand Faramir el ven a savè che i duu hobbit conosseven Boromir, el scomincia a fàggh milla domand (ma lor duu saveven gnanca che lù el fuss mòrt). A la fin, per on lapsus de Sam, Faramir el capiss che Frodo el gh'ha l'Unigh Anell. Ma Faramir a l'è minga Boromir e, dòpo 'n brevissim moment de tentazion, el rinuncia a l'Anell e 'l garantiss ai duu hobbit ogni aiutt necessari per vegnì denter a Mordor. Inoltra in del loeugh segrett che i soldaa de Faramir doperen 'me base, el ven trovaa Gollum che l'è dree a fàss on bagn in d'on laghett. I legg de Gondor vorarissen che 'l fuss coppaa, ma Frodo (con gran dispiasè de Faramir, che come Sam se fida minga tant de quell lì) el ghe salva la vita col garantì per lù.
Dòpo avè lassaa Faramir, i trii riven in sù i Ephel Dúath, i montagn de Mordor. Passen visin a la città de Minas Morgul (la città di Nazgûl) e poeu ciappen on longh sentee in salida. Poeu riven a ona galleria, che la porta a la torr de Cirith Ungol, a Mordor. In de la galleria el pian de Gollum el ven foeura ciar e nett. L'esserin j'abbandona e 'l spetta che 'l riva on moster orrend: Shelob, on demon antigh cont i somejanz de on ragn gigant, che 'l mangia tutt quell che 'l troeuva. L'obbiettiv de Gollum l'è de lassà i duu hobbit a Shelob e poeu ciappà l'Anell e tegnìssel per semper. Shelob la riess (l'è ona femmina) a ferì col sò velen Frodo e l'è in sul pont de mangiàll quand Sam el tira foeura la soa spada e le colpiss durament, fasendola scappà. Ma Frodo l'è lì a terra che 'l part mòrt, e Sam allora el ciappa la decision pussee dura de la soa vita. El ciappa l'Anell e 'l decid de finì la mission. Intant però el riva on grupp de Orch de Cirith Ungol che 'l ved Frodo e le porten a la torr. Inscì Sam el capiss che Frodo l'è anmò viv e donca lù, prima de tutt, el gh'ha de salvàll. E intant i duu hobbit hinn rivaa a Mordor.
La guerra de l'Anell
Gandalf e Pipin riven a Minas Tirith e là incontren el Sovrintendent de Gondor, Denethor. Quest chì, che l'ha savuu de la mòrt del fioeu Boromir, el ghe fa a Pipin on fracch de domand sora el perchè e 'l per come l'è moruu. Pipin, movuu a commossion (Boromir l'è mòrt domà de tredes dì), el decid de mettes al servizzi de Denethor. Inscì el vegn ona guardia de la Cittadella de Minas Tirith. Ben prest el diventa amis de on'altra guardia ciamada Beregond. Col passà di dì, menter la città la se svoeuia di abitant che scappen in di montagn e menter i soldaa spetten i armad de Mordor e i (pocch) rinforz, Pipin el ved cress l'odi de Denethor per Gandalf (el pensa che la determina de la mòrt de Boromir el sia pròppi lù). Quand che 'l riva Faramir, i robb hinn semper pesg, perchè Denethor el riva a dì che l'avria preferii che 'l fuss mòrt lù puttost che Boromir. Faramir l'è appena tornaa de ona mission longa e pericolosa a est de l'Anduin, in de l'Ithilien, indove l'ha difenduu a longh la città de Osgiliath (on temp capital de Gondor e adess on mucc de ruvinn) e indove l'ha incontraa Frodo e Sam, appena duu dì prima. Gandalf e Pipin hinn content de savè che i sò amis hinn anmò viv, ma el strion l'è on poo preoccupaa quand che 'l Faramir el ghe dis che eren dree a 'ndà in direzion de Cirith Ungol (e donca capiss che Gollum el voeur tradìi). Inveci Denethor l'è bell inrabii, perchè l'avria voruu (compagn de Boromir), che l'Anell el fuss portaa a Gondor, in manera de podèll doperà contra Sauron in cas de pericol estrem. Quella chì l'è anca ona scusa per inrabìss anmò pussee con Faramir, che 'l ven mandaa a difend de noeuv Osgiliath, anca se ormai l'è pacifigh che ghe sia pù speranza de tegnìlla.
Intant a Rohan, Aragorn, Legolas, Gimli, Théoden, Éomer e Merry hinn dree a tornà de Isengard al Foss de Helm. In del viagg, de nott, incontren on grupp de ona trentena de personn a cavall: a hinn i Ramingh del Nord (compagn de Aragorn) e i duu fioeu de Elrond, ciamaa Elladan e Elrohir. Hinn rivaa a dàggh ona man ad Aragorn e hinn staa contattaa de Galadriel. El capp di Ramingh, Halbarad, el porta on messagg ad Aragorn: el gh'ha de passà per el Sentee di Mòrt. Rivaa al Foss de Helm, Aragorn el va dent a la fortezza indeperlù e 'l sfida Sauron col vardà el palantír: adess Sauron le sa che in gir per el mond a gh'è on erede de Isildur, che inoltra el gh'ha la spada (Narsil) che gh'ha tajaa el did con l'Anell tanti ann prima. Poeu l'Omm, insema a Legolas, Gimli, ai Ramingh e ai duu Elf el partiss per Dunclivi, indove el tacca el Sentee di Mòrt. Chì incontren Éowyn, che la prega Aragorn de podè andàghh adree (de fatt l'è innamorada de lù), ma Aragorn el ghe dis de nò. Besogna intant però savè che 'l Sentee di Mòrt el se troeuva in del mezz di montagn che dividen Rohan de Gondor (i Ered Nimrais, o Mont Bianch) e l'è ciamaa inscì per i gent che ghe viven. Quei là eren on popol de omen che dòpo avè giuraa a Isildur ajutt in la guerra contra Sauron, poeu per paura s'eren refudaa de rispettà la parola. Allora Isildur el gh'ha parlaa col re 'l gh'ha ditt che lor, anca quand sarien moruu, avrien mai trovaa la pas fina a quand avrissen minga rispettaa el giurament. L'unigh che 'l podariss fà rispettà 'sto giurament l'è 'l discendent de Isildur, cioè Aragorn. Donca la Grisa Compagnia la passa dent al Sentee di Mòrt (on loeugh longh e tremend: e anca Gimli el gh'ha paura a passàggh dent) e rivaa a la Roccia de Erech, Aragorn el ciama i Mòrt. Lor responden a la ciamada, e inscì vann tucc innanz in la strada dent i montagn, in direzion de Gondor.
On quai dì dòpo passen per Dunclivi anca Théoden, Éomer, Merry (che, vist la soa amicizzia con Théoden, l'è staa nominaa scudee de Rohan) e tutt l'esercit de Rohirrim che 'l re l'è riessii a radunà in quei brev period de temp. Rivaa là, incontren Éowyn e de lee sann che Aragorn l'è partii per el Sentee di Mòrt. Hinn proppi trist (compagn de Éowyn), perchè pensen che le vedarann mai pù. Donca resten lì per on para de dì, col spettà che riven alter soldaa. A la fin di duu dì, hinn pront per partì. Anca Merry el voraria partì per la guerra (vist che l'è restaa a Rohan sol e senza amis), ma Théoden el ghe dis de nò e le lassa a Edoras. Ma intant che l'è dree a disperàss, on cavalier ciamaa Dernhelm le carga in sul sò cavall e le porta con lù. I Rohirrim però gh'hann paura de rivà minga in temp per salvà Mundburg (el nomm col qual ciamen Minas Tirith): hinn tropp lontan. Ma ecco che ghe riva in aiutt i Drúadan, ona popolazion de omen di bosch bella antiga. El capp di Drúadan, ciamaa Ghân-buri-ghân el ghe mostra ona via per i bosch per rivà a Gondor in d'ona manera pussee svelta: in cambi el voeur domà che i Rohirrim dien pù la cascia a lù e ai alter del sò popol. Théoden a l'è d'accordi.
Dòpo la battalia, Faramir, Éowyn e Merry (che l'è staa trovaa de Pipin), vegnen portaa ai Cà de Guargion, indove vegnen curaa de Aragorn, che inscì el mostra de vess el Re. Poeu, i general de l'esercit leaa (Gandalf, Aragorn, Éomer e Imrahil, pù Legolas, Gimli e i duu fioeu de Elrond) se riunissen per decid 'se fà. Gandalf el sa ben che l'è stada vinciuda domà ona battalia, minga la guerra; dent a Mordor a gh'è anmò 'na motta de soldaa ai ordin de Sauron. El problema l'è che con tucc quei Orch a Mordor, Frodo podarà mai rivà a l'Orodruin, la montagna indove 'l gh'ha de buttà giò l'Anell. Besogna donca svoià Mordor del sò esercit, e i unigh che poden fàll hinn lor. Se tratta donca d'on diversiv, per dàggh on poo de temp anmò a Frodo: e l'è possibil che 'l vaga minga ben. Tucc i generai accetten e se porten via, in direzion del Morannon, domà sesmila personn (trai quai gh'è anca Pipin - ma minga Merry). Rivaa al Cancell Negher, Aragorn (che l'eva giamò sfidaa Sauron col palantír) l'invita el Scior de la Terra Negra de vegnì foeura. I armad de Sauron circonden forz del Ben. On serv de Sauron, on omm che se fa ciamà la Bocca de Sauron, ghe mostra ad Aragorn e Gandalf i vestii de Frodo, inscì ghe fa cred che l'abbien ciappaa. Disperaa, i Omen se preparen a la battalia, convinciuu che la sia l'ultima. Combatten durament, ajuttaa di Aquil che lotten contra i besti di Nazgûl. Ma el par ciar che la ghe sia minga speranza.
.vn
.vn a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Padergnone
Padergnone (Padergnon endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 581 abitàncc, 'na süperfìce de 3 km², per 'na densità de 194 ab./km². El cunfìna coi cümü de Trènt, Vezzano, Calavino.