cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gundelfingen an der Donau
Gundelfingen an der Donau l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Dillingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 53.97 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Gundelfingen an der Donau la se tróa sö le spónde del Danubio a 'na altèsa de 438 méter sura 'l leèl del mar.
Tschiertschen-Praden
Tschiertschen-Praden a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch abitant e una süperfiss de 27.74 km², e al se tröva a una altitüden de 1350 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tschiertschen-Praden a l'è tacaa ai cumün de Calfreisen, Castiel, Churwalden, Maladers, Arosa, Lüen, Molinis, Vaz/Obervaz.
Autostrada A28 (Italia)
L'Autostrada A28  a l'è 'n autostrada italiana che l'è in Friul-Venezia Giulia e Veneto e verta del 1974 e gestida de Autovie Venete. Longa 48.7 km, la conliga Portogruaro e Conegliano.
Navalonguilla
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Vanuatu
right|130px right|200px Vanuatu a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Port Vila.
Al gh'ha una süperfiss de 12.189 km² e una pupulaziun de pressapoch 210.000 abitant.
300px|center
Lenguv ufiziaj
Vanuatu al gh'ha trì lenguv ufiziaj: el bislama, l'ingles e 'l frances.
Urganizaziun pulitiga
Vanuatu (nom ufizial: Ripablik blong Vanuatu  / Republic of Vanuatu  / République de Vanuatu) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Tallis Obed Moses (del 2017).
El prim minister a l'è l'Bob Loughman Weibur (del 2020).
Okarec
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Vysočina e del distret de Třebíč.
Heidelberg
Heidelberg (Heidelbärg en alemà; Haidlbärsch endèl todèsch del Palatinàto; Heidelberga 'n latì e 'n italià stòrich) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La g'ha 0 abitàncc (dato del ), dei quài almeno 30.000 i è stüdèncc de l'Üniversità de Heidelberg che l'è la piö ècia de la Germania, fondàda 'ndèl 1386 per mà de Roberto I del Palatinato.
thumb|200px|left|La cità èciaL'è übicàda 'ndèla part setentriunàl del sò Land, póch delóns del cunfì coi Länder de l'Assia e de la Renània-Palatinàto, e póch delóns apò a de 'ndóche gh'è la conflüènsa del fiöm Neckar endèl Reno.
Heidelberg l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Rhein-Neckar el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
Oberriexingen
Oberriexingen la se tróa a 'na altèsa de 203 méter sura 'l leèl del mar.
Descor de Uden
El descor de Uden a l'è staa 'n descor pronunziaa del Benito Mussolini el 20 de settember 1922, pocch prima de la Marcia su Roma, indova che 'l mett i principi de la politega economega fassista in tra 'l 1922 e 'l 1925, de tipo liberista, e 'l leniss i sò posizion republegann per parè pussee vesin a la monarchia per rivà al governo.
In del descor el defend 'na riduzion del Stat in l'economia, foeura che per la polizia, l'esercit e l'istruzion, l'us moderaa de la violenza, la massificazion e la disciplina.
Saint-Martin-d'Estréaux
Saint-Martin-d'Estréaux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de La Pacaudière, del circondàre (arrondissement) de Roanne e del dipartimènt de la Loira.
Les Salces
Les Salces l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Germain-du-Teil, del circondàre (arrondissement) de Mende e del dipartimènt de la Lozère.
Saint-Martin-d'Estréaux
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Civitanova del Sannio
Civitanova del Sannio l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Isernia. El g'ha presapóch 949 abitàncc, 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnoli del Trigno, Chiauci, Duronia (CB), Frosolone, Pescolanciano, Pietrabbondante, Poggio Sannita, Salcito (CB), Sessano del Molise.
Saint-Martin-d'Estréaux
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 29.6 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 298 méter a 'na altèsa màsima de 589 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Martin-d'Estréaux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Les Salces
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 45.78 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 789 méter a 'na altèsa màsima de 1452 méter söl leèl del mar.
San Pietro Clarenza
San Pietro Clarenza l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 7 km a nordòvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 6.313 abitàncc e 'na superfìce de 6,4 km².
San Pietro Clarenza l'è tacàt ai cümü de: Belpasso, Camporotondo Etneo, Catania, Mascalucia e Misterbianco.
Charvieu-Chavagneux
Charvieu-Chavagneux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Pont-de-Chéruy, del circondàre (arrondissement) de Vienne e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.65 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 200 méter a 'na altèsa màsima de 251 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Charvieu-Chavagneux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Bukvice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Sparneck
Sparneck l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Hof. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 16.36 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Sparneck el se tróa a 'na altèsa de 560 méter sura 'l leèl del mar.
Rétalap
a l'è un comun del Distret de Győr, cont una popolazzion de abitant.
Villarejo-Periesteban
a l'è un comun de la provincia de Cuenca, cont una popolazzion de abitant.
Jaunac
Jaunac l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Cheylard, del circondàre (arrondissement) de Tournon-sur-Rhône e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 3.92 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 440 méter a 'na altèsa màsima de 980 méter s.l.m.
Reith bei Kitzbühel
Reith bei Kitzbühel l'è on comun austriegh, del land del Tirol. El fa part del distrett de Kitzbühel e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 70414.
Tautiška giesmė
Tautiška giesmė a l'è l'inn nazzional doperad in Lituania, componud del Vincas Kudirka e col test scrivud del Vincas Kudirka.
Lombardofobia
La lombardofobia l'è l'aversion per la lengua e la coltura de la Lombardia.
La se concretizza soratutt cont di attacch a l'unità de la lengua lombarda, menaa innanz anca di soggett important comé l'Accademia della Crusca.
Anca se l'è ona posizion minoritaria, gh'è anca di nazionalista piemontes che recognossen no che 'l dialett noares e 'l dialett ossolan hinn no lombard.
Argenton
L'argenton l'è ona fameja de ligh metallegh in ramm-zinch-nichel: ramm al 50-60%, zinch al 15-30%, nichel 10-30%. In 'sta manera l'è bon de resist a la corosion. El ciappa el sò nomm per el sò color che, per via de la presenza del nichel, le fa somejà on poo a l'argent. El vegna drovaa solitament per fà su i possad, ma anca per lavorà de ingegneria e medesina.
Stazion de Ercolano Scavi
La Stazion de Ercolano Scavi a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de.
Petritoli
Petritoli l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Fermo. El g'ha presapóch 2.528 abitàncc, 'na superfìce de 23 km² e 'na densità de 110 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carassai (AP), Monte Giberto, Monte Vidon Combatte, Montefiore dell'Aso (AP), Monterubbiano, Ponzano di Fermo.
MotoGP
Alb d'or
Intal 2015 Valentino Rossi l’ha lutaa par tutt l’ann par vincer al decim mundial, ma graçe a un cumplott tra gli spagnœl Jorge Lorenzo, Marc Marquez e Dani Pedrosa, ig ann riussi a fagal perd. Un ver pecà par Valentino.
Pedavena
Pedavena (en vèneto: Pedavena) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 4.381 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 183 ab./km². El cunfìna coi cümü de Feltre, Fonzaso, Sovramonte.
Heinrich Wilhelm Olbers
right|200px|thumb Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers (Arbergen, arènt a Brema, 11 de utùer del 1758 - Brema, 2 de mars del 1840) l'è stat en dutùr e astrònomo todèsch, cunusìt suradetöt per el paradòs de Olbers.
El g'ha stüdiàt de dutùr a Göttingen. Dòpo ìga ciapàt la làurea endel 1780, el g'ha cuminciàt a praticà de dutùr a Brema, e 'l g'ha ezercitàt chèsto mestér enfìna al 1823. De nòt però el dedicàa 'na bùna part del sò tép a oservà 'l cél. El gh'ìa tiràt ensèma en oservatóre al pià de sùra de la sò cà per ezercità la sò pasiù per l'astrunumìa.
Ai 28 de mars del 1802 el g'ha scuprìt e batezàt el segónt asteròide Pàlade. El g'ha pensàt che i du còrpi födes relasiunàcc e 'l s'è mitìt a sercà amò. Ai 29 de mars del 1807 el g'ha scuprìt Vesta e 'l g'ha lasàt che 'l födès Gauss a dàga 'n nòm. El g'ha formulàt la ipòtezi che i asteròidi i éres framèncc de 'n pianéta espludìt miliù de agn prìma. Chèsta ipòtezi al dé d'encö l'è mìa piö tat ciapàda en cunsiderasiù.
Endel 1811 el concepés l'ipòtezi che la cùa de le cométe la sarès furmàda de partezèle sbötàde fò del sò nùcleo de 'na quach fórsa e che la cùa la g'ha sèmper de troàs en diresiù cuntrària al Sul. Al dé d'encö se sà che chèsto el söcét en conseguènsa per la presiù de radiasiù de la lùce del Sul, en efèt che a chel tép là se cunusìa mìa.
Ai 6 de mars del 1815 el g'ha scuprìt 'na cométa periòdica che pà l'è stàda batezàda en sò unùr (clasificàda come 13P/Olbers). En total, el g'ha scuprìt 5 cométe e 'l g'ha calculàt l'òrbita de 18.
Endel 1823 el g'ha furmulàt el paradòs famùs (ciamàt paradòs de Olbers en sò unùr) endoche el se domànda: «Perchè el ciél de nòt l'è scür semài che ezìste en nömer isé grant de stèle che le g'harès de ilüminàl compàgn che 'l födès del dé?» Encö, se pöl dà 'na respòsta ragiunàda a chèsta domànda per vìa dei valùr finìcc de la velocità de la lùce e l'età de l'Ünivèrs e del spostamènt envèrs el rós de la radiasiù del Big Bang.
São Paulo SB
La São Paulo SB (São Paulo Futebol Clube / SPFC) l'è ona squadra del ballon de São Paulo, Brasil. lìè staja fundaà in tel 1930.
Tacoma
Tacoma a l'è una cità del stat de Washington, Stat Ünì d'America, che la gh'ha 196.800 abitant (2003). A nort a gh'è el Reuport Internaziunal de Seattle-Tacoma.
Assas (FR-34)
Assas l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Castries, del circondàre (arrondissement) de Montpellier e del dipartimènt de l'Hérault.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19.11 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 59 méter a 'na altèsa màsima de 164 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Assas l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Reno Anteriur
El Reno Anteriur (en todèsch: Vorderrhein; en romàncio: Rein anteriur) l'è 'n fiöm che 'l scór endèl Cantù dei Grigioni, 'n Svìsera. L'è giü dei du ram che ghe dà urìgin al fiöm Reno.
El vé fò del lach de Toma, arènt al pass de l'Oberalp e 'l streèrsa le góle del Ruinaulta. El fà de cunfì 'ntra le Àlpi Lepuntìne (a sud) e le Alpi Glarunéze (a nòrd).
El se önés al Reno Posteriur de la bànde de Reichenau, póch chilòmetri a mut de Coira, per furmà 'l Reno, giü dei fiöm piö lónch e 'mportàncc de l'Europa.
Terracina
Terracina l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 35.148 abitàncc, 'na superfìce de 136 km² e 'na densità de 258 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fondi, Monte San Biagio, Pontinia, Sabaudia, San Felice Circeo, Sonnino.
Giuseppe Zanoia
El Giuseppe Zanoia (Genova, 1752 - Omegna, 1817) l'è staa on architett, poeta e religios italian. De fameja novaresa, l'è staa canonegh a Sant Ambroeus de Milan. L'ha faa anca el professor a Brera, e l'è staa amis del Parin. A l'è staa on sostegnidor del stil neoclassegh: per esempi, l'è lu che l'ha faa (in del 1810-1813) la Porta Noeuva del dì d'incoeu. L'ha lavoraa anca a la faciada del Domm de Milan insemma al Carlo Amati. L'è staa anca autor de ona quai poesia in lombard.
Gianni Brera
thumb|right|300px|El Giuan a la sò [[màchina da scriu]] El Giuan Lüis Brera (San Sanon, 8 setémbor 1919 – Cudogn, 19 desémbor 1992), cugnussüd cume Gianni Brera, l'è stai un giurnalista e scritur lumbard.
Par mérit d'la sò inventiva e grassie a la sò padrunansa d'la lengua italiana, l'è cunsiderad da tanti cume quel che püssè de tüti l'ha inflüensàd el giurnalism spurtìu italian dal 1900. Lü el se presenteva insì:
«''El mè ver num l'è Giuan Lüis Brera. Son nassüd el vot de setémbor dal 1919 a San Zenon Po, in Pruincia de Pavia, e son cressüd lìbor o quasi fra busch, riu e mülént (...) Mi son padan de riva e de gulena, de busch e de sabion. Me son scuert fiöl legitim dal Po''»
Biugrafìa
El Giuan l'ha ciapad la làurea in scienze pulìtiche a l'Üniversità de Pavìa ind al 1943, ménter el presteva servissi 'me tenent paracadüdìsta ind la Division Fòlgore.
Ind al 1944 l'ha riparad in Svisra par scapà a la Gestapo, che la penseva che lü l'era un partigian. Turnad in Italia, l'ha fai part d'la resistensa in Val d'Ossola, 'me 'ütànt de camp d'la Brigada Comoli che la feva part d'la Division Garibaldi Redi.
Ind la sò esperiensa ind la resistensa l'ha urganisad un pian che l'ha salvad el trafor dal Sempion da la distrüssión. Brera el s'è sémpor vantad che ind la sò cariera da militar e anca 'me partigian, l'ha mai sparad un culp de pistola a un om e l'ha mai massad nissün.
Ind al 1944 l'ha spusad Rina Gramegna e insema i gh'an avüd quàtor fiöi: el Franco (1944-1944), el Carlo (1946-1994) che l'era pitur, el Pavol (1949) che l'è giurnalista e scritur e el Franco (1951) che'l fà el müsicìsta.
Ind la sò cariera giurnalìstica, el Giuan l'ha scrivüd anca par Il Giorno, Il Giornale, Il Guerin Sportivo e La Repubblica. I sò artìcul i en stai tradut in tante lengue. Brera l'ha scrivüd anca d'i manüài, sag, rumans, racunt e pièce par el teàtor e par la radio. El sò rumans püssè famus l'è Il corpo della ragassa che ind al 1978 l'è stai adatad par el cìnema da Alberto Lattuada cun la regìa de Pasquale Festa Campanile.
El stil
El Giuan l'ha cread un stil giurnalìstich növ, basad ins una fecunda vena leteraria e de narassion e ins una prufunda cunuscensa d'la cultüra clàssica. L'ha inventad tante parole e l'ha adatad in ambit spurtìu el stil d'la tradission lenguìstica italiana, sia de lengua nassiunal, sia de lengue minuritarie.
I sò neulugism püssè famus, tüti druadi anca al dì d'incö, i en :
El Giuàn l’è stai bon da met insema da dritu, toch de lengua italiana e toch de lengue straniere, cun i parlad regiunai e ind el specifich cun i mod de dì tipich d'la lengua lumbarda. Brera l’ha anca fai diventà famus el topònim Padania, a indicà la val dal Po o el Nord Italia in general.
Par tüti 'sti mutìu el Giuàn el s’è guadagnad ins al camp la scumagna de "Gran Lumbard", bele druada par el Carlu Albert Pisani Dossi e passada par i man e l’àpiss del Carlu Emiliu Gadda. Ind al rumans Celeste Tenebra, che’l parla d'la falimentar spedission d'la nassiunal italiana ai mundiài de Germania dal 1974, el Giuan Arpino l’ha definid la figüra del Brera ind al persunag del "Grangiuan". Brera l'ha fai scola insì tant che l’è stai inventad l’agetìu negatìu “brerini”, druad par tüti quei giurnalista che in un qual mod i cupieun el sò stil, sensa però avegh un egual talent lenguìstich. I sò denigradù invece l’han classificad cume un "gran parulé" ben poch spurtìu. Tifus dal Genua, l’ha cread par la squadra dal cör la definission de "Vec Balurd", che l'è druada amò anca al dì d'incö fra le scumagne cun le quai i tifus ligur i ciamun cun amur la furmassion.
Pensé calcìstich e pulémiche
El Giuan l'ha ligad prufundament el propri num a la filusufìa calcìstega dal cadnass a l'italiana.
La truada de tirà via un atacant e met un difensur sensa cumpit da marcadüra (el famus libero) l'è nassüda in Svisra ind i an trenta. L'invenssion la g'ha avüd sübit sücèss ind al mundial dal 1938, indùe la squadra svisra l'è reussida a süperà ind un dupi cunfrunt la furmassion austro-tudesca. La parola "verrou" cun la qual i svisser i han batesad ch'la tàtica chi, l'è staia vultada leteralment cun "catenaccio" in Italia, ma l'è stai apena ind el curs d'i an cinquanta e sessanta che chel modul chi l'è stai ciapad in cunsiderassion ind la penìsula: Gipo Viani e Nereo Rocco n'en stai i sperimentadù, ménter Gianni Brera l'era el teòrich.
thumb|right|300px|La vituriusa spedission dal [[1982. Ind la foto: Dino Zoff, Franco Causio, Sandro Pertini ed Enzo Bearzot.]]
Brera el penseva che par turnà a vens, l'Italia la gh'eva da druà el cadnass. El diseva, tra i àltor rob, che i italian i erun miga fisicament al livel d'i àltor pòpul e che par quest i pudeun miga giugà un balon sistematicament ufensìu par 90 minüt: a purtà la furmassion al sücèss i saressun stai, a sò avis, sémpor persunag de cunfin che, cume Cavour e De Gasperi ind la storia pulìtica dal paes, se ciapeun in carich la nassiunal par giugà da fürb sensa scunsümà energìa, cun tàtica e upurtünìsm.
El prutòtip del sò alenadù ideal l'è stai el CT d'la nassiunal campion dal mund ind al 1982, el furlan Enzo Bearzot, anca se in ch'la circustansa lì Brera l'è stai prutagunista de un clamurus erur: a l'esordi d'la trasferta spagnöla l'ha dichiarad che se l'Italia la saress diventada campion dal mund, lü l'avaress percurs a pé la distansa tra la sò cà de Milan e un santuari de devussion mariana lumbarda; un mes dopu el triunf al Santiago Bernabeu, el Giuan el s'è fai futugrafà vestid da galeot ménter el saliva el sagrad d'un santuari a pé partera.
Anca se el sò pensé l'è stai criticad de spess, Brera l'ha difes fin a la fin la sò vision. Anca par quest l'ha mai vist de bon ög Arrigo Sacchi e la sò idea de giögh d'atach. Brera el penseva che i merit d'le vitorie dal Mìlan de Sacchi i erun püssè ind i giugadù ulandes che ind la strategìa de l'alenadù.
Le pulémiche però che han fai si che Brera el diventass famus ind el curs d'i an '60 i erun ligade principalment al Golden Boy dal Mìlan, Gianni Rivera e, püssè in general, a tüti i giugadù tècnich ma miga cumbatìu che poch i centreun cun la sò filusufìa calcìstega. Chi giugadù chi i erun invece sustenüd da la scola napulitana e dal sò capurion Gino Palumbo.
Brera l'ha suranuminad Rivera abatin e l'è andài cuntra a la sò cunvucassion in nassiunal tanti volt, anca se l'ha sémpor pensad che l'era inteligent sia cume giugadù, sia cume persuna. Anca se el giugadù l'ha vensüd de tüt a livel nassiunal e amò püssè a livel internassiunal cun el Mìlan, la pulémica cun el campion d'i casciavit la s'è mai placada, tant che l'è entrada ind al imaginari calcìstich italian. Brera e Rivera i s'en però sémpor rispetad, tant che dopu la mort dal giurnalista, l'uramài ex abatin, l'è stai tra i fundadù de l'assuciassion Amìs de Gianni Brera, incö diventada Simposio Gianni Brera.
Ind i an setanta e utanta Brera l'ha indirissad la sò crìtica vers el regista d'la Fiurentina e d'la nassiunal Giancarlo Antognoni e ins al fantasista de l'Inter Evaristo Beccalossi, sémpor par la sò insuferensa par i giugadù tècnich ma miga agunìstich. Scund al giurnalista, la sò pusission la g'ha pruvucad ind el curs d'i an tanti prublema cun giurnalista e tifus de pensé diferent.
Navalmoral
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Gianni Brera
El ducümént ritruad
El ducümént üficiàl de custitussion d'la prima squadra calcìstega d'Italia, el Genoa Cricket and Football Club fundad el 7 setembor dal 1893, che'l se penseva pers par sémpor, l'era in realtà passad di man in man fin a rivà in ültim in pusses del Brera. Dopu la sò mort, el ducümént l'è stai ritruad fra i palpé de Brera e ricunsegnad da la famiglia dal giurnalista a la sucietà dal Genua, che ura el mustra ind al müsé dal balon ind el sit d'la Fundassion dal Genua de salita Dinegro a Corvetto, insema ad àltor ducümént, amarcord, maiete e el balon uriginal d'la final dal prim campiunat italian.
Amarcord breriani
I sò quàtor màchin da scrìu mecàneghe e purtàtil, tüte de marca Olivetti, i en staie regalade da la famiglia ad assuciassion e persune ligade al giurnalista: Le prime tre i en mustrade al püblich.
Tanti vestid del Brera i en sempor in espusission al circul I Navigli.
Dù racolte tematiche de lìbor d'la bibliuteca persunal de Brera i en staie regalade da la famiglia a le bibliuteche comünài de San Zanon (cultüra regiunàl) e Busis (sport).
Le pipe dal scritur i en staie cumprade da la Pruincia de Vares par una mustra permanent.
Reichenau (Tamins)
250px|thumb|right Reichenau l'è 'na località sitüàda endèl cümü de Tamins, endel cantù dei Grigioni en Svìsera. L'abitàt l'è duminàt de Castèl de Reichenau e 'l se tróa a la conflüènsa 'ntra 'l Reno Anteriur e 'l Reno Posteriur, i du ram che de lé 'n zó, dòpo che i s'è zontàcc ensèma, i fùrma 'l Reno. Sö l'ótra spónda del Reno, endel teretóre del cümü de Domat/Ems, gh'è la stasiù de Reichenau-Tamins de la feruvìa rética. El paés el se tróa a 603 méter de sùra del leèl del mar.
El nòm del paés el vé de l'abasìa todèsca de Reichenau, söl Lach de Costànsa, che ché la gh'ìa dei fóncc zamò dei tép de Carlo Magn.
Pont-en-Ogoz
El cumün de Pont-en-Ogoz al se tröva a una altitüden de 726 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Farvagny, Hauteville, Le Glèbe, Marsens, Pont-la-Ville, Rossens, Sorens, Vuisternens-en-Ogoz.
John Lindley
John Lindley (8 de febrér del 1799 — 1 de Noèmber del 1865) l'è stàt en botànic inglés.
Vìta e òpere
Lindley l'è nasìt a Catton, arènt a Norwich, 'n Inghiltèra, endóche sò pàder, George Lindley, autùr de A Guide to the Orchard and Kitchen Garden, el gh'ìa 'n vivàio. El g'ha cuminciàt a stüdià a la Norwich Grammar School. La sò prìma püblicasiù, 'ndèl 1819, l'è stàda 'na tradusiù de l'Analyse du fruit de L. C. M. Richard. L'an dòpo 'l g'ha püblicàt la Monographia Rosarum, con dét 'na descrisiù de spéci nöe, coredàda de dizègn che 'l gh'ìa fàt lü stès. Endèl 1821 'l püblica amò dò òpere: Monographia Digitalium e Observations on Pomaceae come contribùta a la Linnean Society. Póc dòpo 'l và a stà a Lóndra, edóche 'l vé töt dét de John Claudius Loudon cól còmpet de scrìer la part descritìva de l'Encyclopaedia of Plants.
Endèl lauràga dré a chèsta òpera, che la sarà completàda 'ndèl 1829, e dòpo ìga stüdiàt i mòdei descritìf dei caràter distintìf, el se convèns de la süperiorità del sistéma "natüràl" de Antoine Laurent de Jussieu, cioè 'n sistéma che 'l riflitìa 'l gran desègn de la natüra en contrapuzisiù col sistéma "artificial" chel 'l Linèo 'l dopràa endèl'Encyclopaedia. Le sò edèe le vegnarà aplicàde 'ndèl A Synopsis of British Flora, arranged according to the Natural Order (1829) e 'ndèl in An Introduction to the Natural System of Botany (1831).
Endèl 1829 Lindley, che zà del 1822 l'ìa stat segretàre asistènt de l'Horticultural Society, l'è stat numinàt titulàr de la càtedra de botànica de l'University College de Lóndra, tìtol che 'l g'ha mantignìt enfìna al 1860; el g'ha apò ambiàt a tègner dèle conferènse sö quistiù botàniche a pàrter del 1831 al Royal Institution, e del 1836 al Chelsea Physic Garden.
Lindley el g'ha discriìt le piànte che Thomas Livingstone Mitchell el gh'ìa catàt sö 'ndèle sò spedisiù del 1838, e 'l g'ha scriìt 'na apendìce al Botanical Register del 1839 endóche 'l g'ha discriìt le piànte troàde del James Drummond e de la Georgiana Molloy de la Swan River Colony endèl'Australia ucidentàla. El g'ha ìt 'na part importànta endèla asegnasiù a Charles Moore de la Diresiù del Sydney Botanical Gardens.
L'è cunsideràt giü dei pàder de la clasificasiù de le orchidèe.
Sò fiöl Nathaniel Lindley el g'ha ciapàt la cariéra de giüdes e 'l g'ha utignìt el tìtol de Barù.
Selesiù de scrìcc
En bànda a chèle zà mensiunàde, tra le sò òpere se g'ha de cità: Endèl 1841, ensèma a Joseph Paxton, Charles Wentworth Dilke e William Bradbury el g'ha fondàt el Gardeners' Chronicle e l'è dientàt el prim editùr.
Colosseo (metropolitana de Roma)
Colosseo  l'è 'na stazion de la Linia B de la Metropolitana de Roma.
Interscambi
La stazion la gh'ha 'me interscambi i bus zittadin. Fermada del bus
Servizzi
La stazion la gh'ha 'sti servizzi chi: Biliettaria
Kumberg
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Giorgina de Wilczek
La Giorgina de Wilczek (Graz, 24 ottober 1921 – Grabs, 18 ottober 1989) a l'è stada la miee del Franzesch Isepp II del Liechtenstein e mader de l'attual prenzip Giovann Adamm II. Oltra a luu gh'han avuu alter quatter fioeu: El Filipp Erasmo, el Nicola, la Norberta e 'l Franzesch Isepp.
Ons Heemecht
Ons Heemecht a l'è l'inn nazzional doperad in Lüssemburgh, componud del Jean-Antoine Zinnen e col test scrivud del Michel Lentz.
Bundesstraße 428
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Renània-Palatinàto.
Val Fosca
La Val Fosca a l'è öna al di Pirinee de formasiú glaciala per la quala l' cór ol Flamicell, l'è sitüada 'n de la part a nord de la comarca del Pallars Jussà. La tö 'l nòm da la paròla "Fosca" per i fórte pendènse di muntagne ch'i l'la furma.
I sò montagne i ria fina a i 2.500 méter e tra i cime gh'è piö de vinte lach.
I gh'è trè ai picinine, Ricuerna, Filià e chèla d'Estany Gento. Indóe gh'è 'l paìs de la Torre de Cabdella i se zónta ste trè ai e i furma ol ri Flamicell, che l' cór per ol münissépe de Senterada, vers a Pobla de Segur 'ndóe l' se zónta col Noguera Pallaresa.
In del 1914 i à fai sö la prima sentrala idroelétrega pallaresa.
Tranvia Bergom-Soncin
La  a l'è stada 'na tranvia a scartament tranviari standard longa 41 km.
Stazzion de Warschauer Straße
La  a l'è 'na stazzion ferroviaria de la Germania, in la zona de Berlin.
Tranvia Bergom-Soncin
Verta del 1884 e sarada in del 1931, l'era in Lombardia.
Stazzion de Warschauer Straße
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni de la S-Bahn de Berlin.
Budčeves
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Stazzion de Warschauer Straße
Interscambi
Warschauer Straße (linie U1 e U2) Fermada del tram Fermada del bus
Odunec
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Vysočina e del distret de Třebíč.
Chiauci
Chiauci l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Isernia. El g'ha presapóch 277 abitàncc, 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civitanova del Sannio, Pescolanciano, Pietrabbondante, Sessano del Molise.
Répcevis
a l'è un comun del Distret de Sopron, cont una popolazzion de abitant.
Apostuj Capitel Vintdüü
Apostuj
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR>
Autostrada H25 (Ucraina)
L' a l'è 'n autostrada nazzional de l'Ucraina, longa km.
Apostuj Capitel Vintdüü
Capitel Vintdüü
1«Omen, fradèj e pader, scultee la mia difésa a vialter adèss». 2E quand hann sentii che 'l gh'ha ciamaa in de lengua ebraiga, hann ufrii püssee silénzi, e l'ha dii: 3«Mì sun omm giüdee, nassüü a Tars de Cilicia, e levaa sü a chèsta citaa a i pee de Gamaliel, tiraa sü cun esatéza de la lég di pader, essend un zelant de Diu propi cuma tücc vialter sii incöö; 4mì che huu persegütaa chèsta via fin a la mort, ligand e cunsegnand a i presún sia omen che donn, 5cuma el da testimunianza sü de mì sia 'l sacerdott scèff che tütt el cunsili d'anziann, di quij huu ricevüü anca leter per i fradèj e andavi a Damasch per menà anca quij che eren là ligaa a Gerüsalèmm perchè füssen castigaa.
6E l'è sücess a mì quand andavi e vegnivi vesìn a Damasch inturna a mezzdì, che una granda lüs l'ha splendüü impruisamént del cél inturna a mì, 7e huu burlaa giò a la tèra e huu sentii una vús che 'l me diseva: Saúl, Saúl, perchè te me persegütet? 8E mì huu respundüü: Chi te see, Signúr? E 'l m'ha dii: Mì sun Gesü el Nazarén, che tì te persegütet. 9E quij che eren cun mì hann vedüü la lüs ma hann minga sentii la vús de lü che 'l me parlava. 10E huu dii: Che cossa faruu, Signúr? E 'l Signúr el m'ha dii: Levet tì sü e va a Damasch, e là el te sarà parlaa sü tüsscoss che 'l t'è urdinaa de fà. 11E cuma vedevi no nagott per la gloria de chèla lüs, sun naa a Damasch menaa per man di quij che eren cun mì.
12E un cèrt Anania, omm pi segund la lég, daa testimunianza de tücc i Giüdee che staven de cà là, 13despö che l'era vegnüü a mì e l'è staa vesìn, el m'ha dii: Saúl, fradèll, ved tì de növ ! E mì huu vedüü sü a lü al medemm témp. 14E l'ha dii: El Diu di noster pader el t'ha scernii de cunuss la sua vuluntaa, e de vedè 'l Giüst e de sentì una vús de la sua buca, 15perchè te saree testimon per lü a tücc i vèss üman di robb che t'hee vedüü e sentii. 16E adèss, che cossa te stee per fà? Levet tì sü e che te siet batezaa e lava via i tò pecaa, despö che t'hee invucaa 'l nomm del Signúr.
17E l'è sücess a mì quand sun turnaa indree a Gerüsalèmm e intanta che pregavi in del témpi che sun staa in d'una visiún, 18e huu vedüü lü he 'l m'ha dii: Fa prèssa e va föra sveltamént de Gerüsalèmm, perchè cetarànn minga la tua testimunianza sü mì. 19E mì huu dii: Signúr, lur medemm saven che mì seri 'dree a mètt in de presún e ligà in d'ogni sinagoga quij che creden in de tì, 20e quand el sangh del tò testimon Stefan l'è staa versaa, anca mì medemm seri 'dree a stà vesìn e vèss d'acordi e vardà i vestii di quij che l'hann mazaa. 21E 'l m'ha dii: Va, perchè mì te mandaruu föra luntan a i naziún».
22E l'hann scultaa fin a chèsta roba e hann levaa la lur vús, disend: «Tö via de la tèra un tal omm, degià che 'l va minga bén che lü 'l viv!». 23E intanta che lur criaven e bütaven giò i vestii e bütaven pulvér in de l'aria, 24el tribün l'ha cumandaa che lü 'l sia menaa denter in de la casèrma, despö che l'aveva dii che lü 'l sia esaminaa cun flagèj perchè 'l savèss la resún per el qual criaven föra inscì a lü. 25E cuma l'aveven destendüü cun curègg, Paul l'ha dii al centüriún che 'l stava vesìn : «El v'è lecit che flageluv un omm ruman e no cundanaa?». 26E quand el centüriún el l'ha sentii, l'è naa al tribün e 'l l'ha ripurtaa, disend: «Che cossa te stee per fà? Già che chèst omm l'è ruman!». 27E despö che 'l tribün l'era naa vesìn, el gh'ha dii: «Dimm, tì te see ruman?». E l'ha dii: «Sì». 28E 'l tribün l'ha respundüü: «Mì huu quistaa chèsta citadinanza cun tant capital ». Ma Paul l'ha dii: «Ma mì anca sun nassüü inscì ». 29Dunca, quij che staven per esaminàll sübit hinn partii de lü; e anca 'l tribün el gh'ha avüü pagüra perchè l'ha savüü che l'era ruman e che 'l l'aveva ligaa.
30E 'l dì despö, perchè l'ha vurüü savè cun següréza la resún perchè l'è staa acüsaa di Giüdee, el l'ha deslenguaa e l'ha cumandaa che i sacerdott scèff e tütt el sinedri vegnèssen insèma, e despö che l'aveva menaa giò Paul, el l'ha metüü intra de lur.
Età del consens
L'età del consens a l'è l'età minima che la legg de 'n Stat la domanda ai sgent per fà sess. La media in del mond a l'è de 16 agn, cont di pont in tra i 12 e i 18 agn, cont di Stat che gh'hann di differenz intern.
Grupp 7 de la taula periòdica
I elemeent del grupp 6 de la taula periòdica a inn:
Investidura del Donald Trump
miniatura|drita|El giurament del Trump in su la [[Bibbia del Lincoln]] L'Investidura del Donald Trump l'è staa l'event che l'ha marcaa l'entrada del Donald Trump comé President di Stat Unii quell de 45 e del Mike Pence comé Vicepresident di Stat Unii per el mandaa 2017-2021.
Grupp 7 de la taula periòdica
Ul bohri a l'è un elemeent sintétich, dunca al duvaría minga fà paart del grupp; i ólter trí a inn metàj, vün cumün in natüra (Manganées) e dü invéci ca sa trövenn dumè in d'un quaj grizzín.
Camra
Camra o Cambra (Italian: Càmeri) l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de, cunt ona superfis de 0 km² e ona densità de popolaziun de 0 ab./km².
Investidura del Donald Trump
La cerimonia l'è staa faa al Campidoeui de Washington e 'l Trump l'ha giuraa cont el giudes capo John Glover Roberts, Jr e 'l Pence cont el giudes sociaa Clarence Thomas.
Camra
L'è tacaa ai cumün de Bransach, Caltignaga, Castano Primo (MI), Galiaa, Nosaa (MI), Nuara e Turbigh (MI) e 'l fa part del Parch piemuntes del Tisin. El cumün, a partì del 2003, l'è gemelaa cun quell svedes de Vännäs.
Esempi del dialet de Camra
Un om l'eva dü matai. E 'l pü sgióv l'ha dicc al sò pà: “Pà, dem la mè part ad cul ch'am tuca a mì” e l'ha facc al parti dla sò sostanza in tra 'd lói. E da là a poch 'l mat pü sgióv, facc sü 'l fagot, l'è andà in pais dalungg. E l'ha facc fora tüta la sò roba vivend da mangaligh. E dopo ch'l'eva spes propia tüt al fat sò, l'è gnì 'na gran cristia in cóo pais, e lü l'ha cmenzà a 'vègh dabsögn par viv. E l'ha 'ndà e s'è armandà a ügh da cóo pais, ch'a l'ha mandà a la sò cassina a cürè i porscei. E lü 'l spasmèva d'impinì la panscia 'd giandi ch'i mangèva i porscei, e inzügh aov na dèva. Ma pensand sü l'ha dicc: “Quanci giornalier in cà dal mè pà i mangio gin ch'i n'hagh voja, e mì chì crepi dla fam! Mì scaparò da chì e andarò in dal mè pà e 'j zarò: Pà, j'ho facc maa contra 'l ciel e contra 'd vü; Pà, mì sum pü degn da zìm vost fiö, tratìm com vügh di vost giornalier”. E l'ha ciapà sü e l'è andà indè 'l sò pà. E lü l'eva ancó dalungg, al sò pà l'ha vüst e j'è savü 'd maa, e j'è córs incotra e j'ha batà 'l brasci al col e l'ha basà sü. E l'ha dicc: “Pà, j'ho facc maa contra 'l ciel e contra vü, i sum pü degn d'vess ciamà vost fiö.” E 'l pà l'ha dicc ai servitor: “Prast, tirè fora i vistì püssè bei e bütej sü, e metìj in dì l'anel e metìj in pee 'l scarpi E minè fora 'l videl pü grass e mazzèl, e mangiuma e bivuma alagrament. Perchè ust mè mat l'eva mort e l'è arsciüscità, l'eva pirdü e s'è trovà”. E i hagh cmenzà a mangèe alagrament. In cula, 'l prim mat l'eva fora, e gnind a cà, quand l'eva stacc riva a cà, l'ha sintü sonèe e balèe. E lü l'ha ciamò ügh di servitù, e j'ha dicc coss l'eva 'sta roba. E lü l'ha raspost: “'L tò fradèe l'è tornà cà, e 'l tò pà l'ha mazzà un videl grass parchè l'ha podü 'vèl uncù sangh” E lü l'è gnì rabià, e 'l voreva nuta andè in cà. Par cust al pà l'è gnì fora e lü l'ha cmanzà a preghèl. Ma lü l'ha raspost e dicc al sò pà: “Igh tancc agn ch'iv serv, e v'ho mai disübidì una bota, e mai i m'ii dacc gnanca un cravigh da mangèe insema ai mè compagn. Ma dapöi che 'sto vost mat l'ha mangià 'l fat sò com al fumnasci, l'è gnì cà, vü ii mazzà par lü un videl grass.” Ma 'l pà j'ha dicc: “Car al mè mat, tì ta stee sempru con mì, e tüt coal ch'i ho l'è tò; ma l'eva giüst da fèe taulada e ligria, parchè tò fradèe l'eva mort e l'è arsciüscità, l'eva pirdü e l'è stacc truvà”. (Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Camra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Òsem
Òsem (nòm uficiàl: Ossimo) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha, condena superfìce de 0 km² e 'na densità de popolasiù de 0 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bùren, Siidà, Lós, Malégn, Piancógn e Scülpér (BG).
El teretóre del cümü de Òsem el töl dét la part setentriunàla de la àl del Trubiöl, ciamàt apò Altopià del Sul. Òsem l'è furmàt de du abitàcc: Òsem de Sóta e Òsem de Sura. El cèntro comünàl l'è a Òsem de Sura e 'l se tróa a 869 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar. Per Òsem de Sóta pàsa la Stràda Puvinciàl SP5 che de Malégn la mìna a Bùren e pò la và 'nvers la Al de Scalf.
'Na part del teretóre del cümü la scaàla 'l spartiàive co la àl del Lànech, 'ntra i cümü de Bùren e Lós, e la rìa a tocà 'l cunfì co la Pruvìncia de Bèrghem (cümü de Scülpér). El pùnto piö alt del cümü l'è 'l mut Susì (2398 m).
Cuurdinade
45.94694°N, 10.23139°W
Roeudin
Ròden (Roeudin in del dialett del loeugh; Rodano in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 0 abitant. Ròdan el se troeuva a 13 km a est de Milan. El paes el gh'ha vari frazion.
Stòria
I center abitaa che partegnen al comun d'incoeu eren o sotta a la Piev de Segraa o a quella de Piev de Settara: dòpo vess staa taccaa insema in la Piev de Gorgonzoeula, hinn staa tutt regruppaa in del feud de Melz. El Galeazz Maria Sfòrza, cont on decrett del 9 genar 1475, l'ha deciduu che tutt i terr de quell feud, conceduu a la Lucia Marlian, chì fudessen liberaa de tucc i legamm de sudditanza de Milan. La division formal del feud l'è vegnuda in del luj del 1533.
Dòpo vari controversi longh i secoi in merit a la division del feud, el comun del Ròdan inscì 'me l'è adess l'è staa faa sù el 21 giugn 1869 cont on Regio Decrett del re Vittòri Emanuel II, che inscì el mudava on decrett del medemm ann in del qual i territòri de Carevass, Ròdan, Briavacca, Segraa e Limit gh'avarissen avuu de vess unii a Pioltell.
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Roeudin l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Höchstädt an der Donau
Höchstädt an der Donau l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Dillingen. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 37.45 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Höchstädt an der Donau la se tróa sö le spónde del Danubio a 'na altèsa de 416 méter sura 'l leèl del mar.
Remseck am Neckar
Remseck am Neckar la se tróa a 'na altèsa de 212 méter sura 'l leèl del mar.
Perarolo di Cadore
Perarolo di Cadore (en vèneto: Perarolo de Cador) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 362 abitàncc, 'na superfìce de 43 km² e 'na densità de 8 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cimolais (PN), Erto e Casso (PN), Ospitale di Cadore, Pieve di Cadore, Valle di Cadore.
Strada de prima class 66
La  a l'è una strada de prima class de la Cechia longa 7.8 km. La conliga Milín.
Villarejo de Fuentes
a l'è un comun de la provincia de Cuenca, cont una popolazzion de abitant.
Rapagnano
Rapagnano l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Fermo. El g'ha presapóch 1.873 abitàncc, 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 156 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fermo, Grottazzolina, Magliano di Tenna, Monte San Pietrangeli, Montegiorgio, Torre San Patrizio.
Les Deux Pierrots
Les Deux Pierrots l'è ü laùr teatràl del Edmond Rostand che l'l'à scricc in del 1890.
Chèla piece ché l'è stacia refüdada da la Comédie Française che l' l'à mia metida 'n scéna, desà che l'à giüdicàt l'argomènt di Pierrots zamò tròp dovràt in di teàter de l'època.
Elettrotreno FS ETR.600
L'Elettrotreno FS ETR.600 a l'è 'n elettrotreno cont el pendolament progettaa de la Alstom per Trenitalia e part de la familia del Noeuv Pendolino, doperaa anca in àlter Stat.
Storia
El treno a l'è staa desvilupaa a partì del 2004 'me evoluzion di treni ad assett variabil de la familia del Pendolino e l'è staa crompaa in 12 esemplar de la Trenitalia cont la società italosvizzera Cisalpino che n'ha crompaa alter 14.
I treni hinn staa consegnaa in del 2007 e hinn entraa in servizzi in sui relazion Roma-Bari (3 or e 59 menut) e Roma-Regg de Calabria (5 or e 14 menut).
In del 2008 a hinn doperaa paj servizzi classifegaa 'me Frecciargento.
Caratteristegh tecnegh
Ògni treno a l'è faa de sett element e 'l terz l'è mità trasport viaggiator mità bar/self service, cont anca el compartiment del capotreno.
L'alimentazion a l'è sia la classega 3 kV CC sia l'alimentazion AV a 25 kV CA e l'è bon de rivà a 250 km/h. El gh'ha anca SCMT e ERTMS per vèss guidaa de domà 'n macchinista, cont la possibilità de ospità in gabina on segond agent.
Pignatta
"Tutti i sa quell che boj in de la sò pignatta."
- Proverbi valtollin
Plà
Plà (nòm uficiàl: Pian Camuno) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 3.767 abitàncc, 'na süperfìce de 11 km², per 'na densità de 342 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Cósta Ulpì (BG), Pizògne, Rógn (BG)
Pignatta
"La pignatta veggia la sarà piena de borgni, ma l'è quella che va pu ben de tutti."
Plà
L'abitat el se tróa a 244 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Pignatta
- Proverbi de Tiran
Urobi
I Urobi, in latin Orumobii o Orumbovii che adóma in del medioéf l'è dientàt Orobi, a i eren una pupulazion che in dela preistoria i staven in dela bergamasca e in dell cumasch.
Stammbach
Stammbach l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Àlta Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Hof. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 34.66 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Urobi
Plini Vecc el riporta i paroll de Caton Censur ch'el diseva che i eren staa lur a fundà Comm, Bergum, Licini Forum e Parre : "Caton atesta che Comm e Bergum e Licini Forum e oltri pupulazion inturnu i vegnen dela scepada di Orumbovii, però el sà migna l'urigin de quela pupulazion chì, che Curneli Alessandro el pensa che la sia vegnüda dela Grecia, anca per l'interpretazion del nomm, cioè pupulazion che stà sui muntagn."
Plà
Cuurdinade
45.84472°N, 10.15194°W
Urobi
- Plini Vecc .
I storich classich, insema a Plini Vecc, i interpreten l'etimulugia del nomm dal grecch "Ορων βιον" e i pensen che i sien uriginari dela Grecia. Però l'interpretazion muderna a l'è diferenta. Una analisi püsee aprufundida, la rimanda a una urugin prubabilment Ligür: or a l'è una parola preindoeuropea che la voo dì acqua e bo a l'è una parola indoeuropea che la voo dì abitazion. Cunsiderandu che el nomm Orumbovii i Romani a l'hann imparaa di Gai, se pudaress interpretall cumè cüü che stann sü l'acqua.
Filip Lussana
Ol Filip Lussana (Cenad San Lion, 17 december 1820 - Cenad, 25 december 1897) l'è stait un fisiolog bergamasc.
Ind la so recerca medega al s'è ocupad dei lej de l'alimentazion, del mecanism dei funzion oscure del sistema nervos, dei localizazion cerebrai, de nervazion gustativa, dei raports intra tast e dolor, de la jenesi dei balordon, de la pellagra.
L'è stait autor de plu de doxent publicazion scientifege, el g'ha havud do medaie d'or da la Societaa Reala dei Scienze Medege e Naturai de Bruxelles e de l'Academia Reala de Medexina del Belji, per i so studi Fibrina ind el sang e Monografia dei center encefaleg.
L'è stait anc'pò un leterad, pitor e poeta.
La veta
Filip Lussana l'è nassid a Cenad San Lion, a Valpredina, ol 17 de setember del 1820, ind la provinça bergamasca del Regn Lombard-Venet. Dopo i scœle elementar, l'ha frequentad ol collej "Anjol Mai" de Cluson in Vall Seriana, indove l'ha imparad ol latin e la cultura classega.
Intra 'l 1839 e 'l 1844 l'ha frequentad la facoltaa de Medexina de l'universitaa de Pavia, fina a la laurea col massem di vots.
Terminads i studi, l'ha començad ol lavorar de medig in divers pais de la bergamasca, prima a San Pellegrin, pò a Mologn de Casaza e a la fin, per dodex agn, a Gandin.
Ind el 1860, cond el passaj de la Lombardia ai Savoia, l'è nominad professor de Fisiolojia a l'universitaa de Parma.
Ind el 1867 l'ha domandad de vesser trasferid a Padova, indove l'ha po insegnad fina al 1889.
Del 1891 al g'ha de ritirar-s per motiv de salute, a causa de un'infezion a l'oss mandibolar.
Donca al s'è ritirad a Cenad, aprœv a'l so pais de nassida, del qual l'è stait sindeg per tri agn, dal 1894 al 1897, fina a la so mort.
Œvre
Una qualc œvra del so grand lavorar:
Les Salelles (FR-48)
Les Salelles l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chanac, del circondàre (arrondissement) de Mende e del dipartimènt de la Lozère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10.62 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 580 méter a 'na altèsa màsima de 940 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Les Salelles l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Liga Lombarda
La Liga Lombarda (in latin Societas Lombardorum o Langobardorum o Lombardiæ) l'è stada 'na lianza in tra i città de la Lombardia. Liga principalment a nivell militar, la gh'ha avuu anca on governà civil ciamaa universitas, faa di reppresentant nominaa di città, che la emanava di att tipicament reservaa ai comun comé 'l deciarà la guerra, in d'on sistema che incoeu saria ciamaa confederazion, e de facc l'è staa vun di primm esempi de sistema de governo confederal.
Anca se formalment l'è stada minga desligada, e i sò giurament hinn staa renoeuvaa on poo de voeult quand che gh'eren di pericoi per i libertà di comun l'è tipicament spartida in dò Ligh: La prima, che l'ha combattuu contra l'Imperator Federigh Barbarossa e la segonda, che l'ha combattuu contra Federigh II de Svevia.
La prima Liga
thumb|left|Riproduzion del Carrocc de Milan I event che menen al nass de la Liga scomincen in del 1154 cont la Dieta de Roncaja, arent a Piasenza, indova che l'Imperator l'ha ribadii la superiorità del sò poder in su quell di comun, che l'éra dree a l'epoca a deventà pussee prestigios de quell feudal, tant de vorègh imponn i sò podestà inveci di consol e di podestà elegiuu.
In tra el 1161 e 'l 1162 on conflitt religios in su la scerna del Papa el mena el comun de Milan a l'invasion de Lod, a la respoeusta de l'armada imperial e a la destruzion de Milan.
Per la tradizion la Liga, ciamada al principi Concordia, la nass cont el Giurament de Pontida del 7 de april del 1167, indeché cinch Comun han giuraa de unìss per defend i sò libertà contra l'Imperator, anca se per i informazion che gh'è incoeu el giurament el gh'è mai staa e l'è domà 'na leggenda.