George_Berkeley
Teoréa
Dóca, se notèr a 'm pénsa che di ogècc sensebél a i ghe seès sènsa besògn de ess percepécc, l' è fòrbe perchè notèr a 'm fà òvra de astrassiù che la deslìga la sò esistènsa dal sò èss percepécc; ma per ol Berkeley la teoréa del Locke de l' astrassiù l' è falàda; töte i nòste idée a i gh 'è pròpe debù e i è singóle; mé pöde mia ìga l' idèa o represantassiù de ü triangól che 'l seès gnach co i bande töte compàgne (equilatéro)o gnà co dù bande compàgne e üna dièrsa (isoscéle) o gnà co i trì bande töte dièrse (scaléno); ògne idèa l'è chèla particolàr idèa che l'è; notèr a 'm dìs che ön' idèa l'è zeneràl quan che 'm ciàpa ön' idèa particolàr e 'm la dovra per vardaga a töte i idée compàgne; dóca a 'm pöl mia fàs l' idéa de öna percessiù che la cömbase mia co i tate impressiù di sènsi:«dezà che 'l m'è impossebèl èd e tocà ergót se in chèsto momét sènte mia chèl laùr, a 'l m' è pò a 'mpossebèl fàs l' idéa de ü laùr destacàt de la sò percéssiù». Móral,«Töt l' ordèn del cél e töcc i laùr ch' impienéss la tèra, insóma töcc i còrpi che i té sö ol grand pogiöl de l'ünivèrs a i gh 'à pròpe mia esistènsa sènsa üna mét; e ol sò esse a l' istà indel èss persepécc o cognossicc; sichè, fintat ch' i é mia persepécc adèss de mé,var a dì ch ' i gh 'è mia indela mè crapa e gnach in chèla de töcc i oltèr spirècc creacc, a i gh 'è pròpe mia del töt, o se de no a i gh 'è indela crapa de ü quach spirèt sènsa prénsepe e fì (etèrno), dezà che 'l sarèss incomprensebèl sènsa fal e 'l portarèss a töte i strabangolàde de l' astrassiù, dàga a quach part che 's völ de l' ünivèrs ün' esistènsa desligàda di spirècc» La dutréna l' è confermàda di contradissiù ch 'i se nìa dét sia indela distinsiù tra qualità prìmare e segóndare, sia indela concessiù de la sóstansa materiàl. I idée di culùr, di saùr, di sùn etc..., i dìs i sostegnidùr de la distinsiù di qualità primàre e segóndare, a i rispècia mia di laùr ch 'i gh ' è fò del có; ma i idée de estensiù, de fórma, de muimét i rispècia di laùr ch' i gh 'è indela matéria. Ma mé pöde mia, a 'l dìs ol Berkeley «fàs l' idéa de ü laùr estés e in muimét sènsa dàga pò ach ü culùr o ön'óltra qualità sensebèl che se sà èssega domà indel có; dóca l' estensiù, la fórma e ol muimét, caiacc fò (astracc) di ólter qualità sensebèi, a i se pöl mia pensà; 'ndo' i è dóca i ólter qualità sensebèi lelissé a i ghe sarà pò a i qualità primàre; var a dì ch 'i sarà pò a lure indela crapa e de nigüna oltra banda». Quat a l' idéa corént de la sostànsa materiàl, ol Berkeley a'l ciàma :''« ölerèss che 'm se spigàss pò a se se 'ntìnd cosè quan che 's dìs, presempe, che la matèria la té sö l' estensiù», «l' è ciàr, a' l ghe taca pò là, che la paròla sostègno chechissé la se 'ntìnd mia indel solèt séns, cumè quad che 'm dìs che i colòne i té sö ü palàss; in che séns dóca a 'm gh 'à de 'ntindela? Per chèl che 'l me rearda mé ghe rìe mia a tröaga ü significàto de daga». Del rèst,« se 'm gh' à de stà lé a spitinà sö chèl che i filosef piö atécc i dìs de 'ntìnd lur per sostànsa materiàl, a 'm vedarà che lur istèss i recognóss de mia pödì ligà a chèi sùn ün oltèr significàto che l' idéa de èser in zeneràl, insèma a l ' idèa che lé la té sö i acidécc.L' idéa de èser in zeneràl la me par la piö caiada fò (astràda) e incomprensebèl de töte i oltre, e quat al fàt che 'l la tègne sö i acidècc, chèsto gh ' à mia de 'ntìndes indel séns che ghe se dà de solèt a chèste paròle, a 's gh' à dóca de 'ntìndel in quach oltèr séns, ma qual pò a 'l seès, lùr i te la spiga mia, sichè, se stödie i dù pàrcc ch' i fórma ol significàto di paròle sostànsa materiàl so persüàs che 'l gh 'è mia ü significàto ciàr ligàt a lure»''. Netàt ol terè da la matéria, notèr a 'm gh 'à de fà üna distinsiù importànt fess tra i nòste idèe; sertedüne i è ligade pròpe debù a la fantàsia e i pöl vèss dessedade e cambiade come se öl; ma « i idée persepìde adèss di sénsi i è mia ligade a la stèssa manèra a la ölentà; quan che dervèsse fò i öcc al ciàr del sùl, pödi mia cattà fò de èd o de mia èd, l' istèss a 'l vàr per i oltèr séns: i idée stampàde in lùr i è mia trade sà de la ölentà, dóca la gh 'è üna quach oltra ölentà, vàr a dì ü quach oltèr spirèt ch' i a fà nàs». I idée del séns i è mia domà piö fòrcc de chèle de l' imaginassiù; lùre a i gh 'à pò« stabilità, ordèn coerènsa» e i dà lögh a« ü procèss regolàr, öna fila ordenàda»i bèle mage de chèsta cadèna, a 'l fenèss ol Berkeley, a i fà èd deperlùre ol saì e la bontà diìna, defàt i rególe fìsse, i möd dovràcc de la Mét, che notèr a' m ghe s'è ligàcc, per daga i idée del séns, a i se ciàma lége de natüra; e notèr m' i a impàra co la 'speriènsa che la ghe dìs che chèste o chèle idée a i se compàgna viadré con chèste o chèle oltre, indel córs normàl di laùr, chèsto a 'l ghe dà öna sèrta capassità de preisiù, che la ghe mèt in cas de regolà i nòscc acc a segónd di ocorènse de la eta; sènsa chèsta capassità a 'm sarèss sèmper in imbaràss e 'm pödarèss mai saì come dovrà i laùr che 's völ, che ol mangià a l' impienéss, che ol sónch a 'l póssa, che 'l fögh a 'l rescólda, che sómnà con furma l' è l' önègh sistèma per regòi ol gré ol mìs de zögn, in zeneràl che chèscc e chèscc mèssi i pórta a ìga 'sti resöltàcc, töt chèst notèr a 'm la sà mia perchè a 'm descovrìss ü quach lìgàm nesessare in tra i nòste idée, ma domà perchè 'm ghe stà atécc tat fess a i lege de natüra, che sènsa de lùre a 'm sarèss töcc mai sèrte de nigót e confüs, e ün omèn a 'l savarèss mia se fà indela eta de töcc i dé mèi de 'n s-cetì 'pena nassìt.