cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Crebbi
Crebbi (Crebbio) l'è ona frazion del comun larian de la Badia, in de la Provincia de Lecch. El paes, che l'è la frazion pussee grossa del comun, el se troeuva in su 'na collina arent al lagh, a nord del center comunal e sotta la frazion de Maggiana (comun de Mandell). Fina al 1928 l'eva ona frazion de Linzanegh, cognossuda in italian anca 'me Grebbio.
Ferrovia Mantoa-Monselice
La  a l'è 'na ferrovia italiana a scartament normal che la conliga Mantoa e longa 84.1 km.
Surpierre
El cumün de Surpierre al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cheiry, Cremin (VD), Forel-sur-Lucens (VD), Granges-près-Marnand (VD), Lucens (VD), Villeneuve.
Stazion de Darf-Corna
La Stazion de Darf-Corna a l'è 'na stazion de la ferrovia Bressa-Isee-Edol che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Novaledo
Novaledo l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 882 abitàncc, 'na süperfìce de 7 km², per 'na densità de 126 ab./km². El cunfìna coi cümü de Frassilongo, Roncegno, Borgo Valsugana, Pergine Valsugana, Levico.
Nový Vestec
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
637
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Finsbury Park (metropolitana de Londra)
Finsbury Park  a l'è 'na stazion de la de la metropolitana de Londra, che la serviss.
Interscambi
Fermada del bus
Montalcino
Montalcino l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 5.115 abitàncc, 'na superfìce de 243 km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buonconvento, Castel del Piano (GR), Castiglione d'Orcia, Cinigiano (GR), Civitella Paganico (GR), Murlo, San Giovanni d'Asso, San Quirico d'Orcia.
Montalcino l'è famùza 'n töt el mónt per el sò vì, suratöt el Brunello di Montalcino e 'l Rosso di Montalcino.
Saint-Martin-Vésubie
Saint-Martin-Vésubie l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Saint-Martin-Vésubie, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. thumb|200px|left| Hôtel de ville de Saint-Martin-Vésubie El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 97.13 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 715 méter a 'na altèsa màsima de 3  méter s.l.m.
Libníč
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
Herrengasse (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U3 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
.ye
.ye a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Lavatoggio
Lavatoggio l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Belgodère, del circondàre (arrondissement) de Calvi e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6.86 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 160 méter a 'na altèsa màsima de 689 méter s.l.m.
Pont-d'Ain
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.22 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 232 méter a 'na altèsa màsima de 314 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Pont-d'Ain l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
San Vito dei Normanni
San Vito dei Normanni l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Brindisi. El g'ha presapóch 20.071 abitàncc, 'na superfìce de 66 km² e 'na densità de 304 ab/km². El cunfìna coi cümü de Brindisi, Carovigno, Latiano, Ostuni, San Michele Salentino.
thumb|200px|left|Campagna sanvitese, contrada "Ammazzaciucci"
1092
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Stazion de Miradoeu
La Stazion de Miradoeu l'è 'na stazion ferroviaria regionala de la Lombardia sita in la città de. L'è in la ligna e l'è collegada ai stazion de.
Raabs an der Thaya
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Rattenberg (AT-7)
Rattenberg l'è ona cittaa austriega, del land del Tirol. El fa part del distrett de Imst e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
Montfort-sur-Boulzane
Montfort-sur-Boulzane l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Axat, del circondàre (arrondissement) de Limoux e del dipartimènt de l'Aude.
Rattenberg (AT-7)
El sò codes statistegh l'è 70521.
Montfort-sur-Boulzane
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 33.32 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 639 méter a 'na altèsa màsima de 1841 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Montfort-sur-Boulzane l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Městečko
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Rakovník.
Perilla de Castro
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Fontcouverte-la-Toussuire
Fontcouverte-la-Toussuire l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Saint-Jean-de-Maurienne, del circondàre (arrondissement) de Saint-Jean-de-Maurienne e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Muntavégia
L'è tacaa ai comun de Cernösch, Meraa, Massaja, Ulgiaa, Usnach, Peregh, Rovagnaa.
Muzambich
A l'è tacaa al Südafrica, al Eswatini, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
300px|center
Storia muderna
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Filipe Nyusi (del 2015).
Nučice (Praha-východ)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Rafelbunyol
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Tuborg
Tuborg l'è un'azienda danesa prudütris da bira. La fabrica l'è stada fundada in dal 1873 da Carl Frederik Tietgen e Philip Wulff Heyman a Hellerup a nord de Copenaghen e l'ha cuminciaa a prudü una bira de tipo lager ciara.
left|200px|thumb|La fàbrica de la Tuborg in del 1900 In del 1894 l'azienda la s'è fundida insema cun la United Breweries e dopu de un quai ann l'ha firmaa un acord de divisiun di benefis cun Carlsberg. In del 1970 la United Breweries (o en danés De forenede Bryggerier) l'è stada cumprada da la Carlsberg e inscì la Tuborg de alura l'è part del Grüp Carlsberg.
Al didincö la Tuborg vendüda in Italia l'è fabricada a Linaa.
Ul nom
Ul post indua gh'era staa mitüü in pee la fabrega l'era un teren indua in dal XVII secul ul sciur Jonar Thua al gh'eva un palass furifegaa ciamaa Thuesborg (Borg in danes el vör dì palass furtifegaa in scim' a un col). L'è da lì che la sucietà da Heyman e Tietgen la gh'ha ciapaa ul nom par la fabrega e par la sò bira. Ul nom l'è pö staa cambiaa da "Thuesborg" a "Tuborg".
Borbin
Borbin (Borbino) l'è ona frazion del comun larian de la Badia, in de la Provincia de Lecch. A l'è staa on comun indeperlù almeno fina al 1751. El partegniva a la Piev de Mandell.
Aichwald
Aichwald l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Stocarda. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Esslingen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 14.68 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
.za
.za a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Aichwald
El cümü de Aichwald el se tróa a 'na altèsa de 450 méter sura 'l leèl del mar.
Montepulciano
Montepulciano l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 13.870 abitàncc, 'na superfìce de 165 km² e 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione del Lago (PG), Chianciano Terme, Chiusi, Cortona (AR), Pienza, Torrita di Siena.
Joux
Joux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Tarare, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El Casar (metropolitana de Madrid)
El Casar  l'è 'na stazion de la Metropolitana de Madrid e de la linia C3 di Cercanías de Madrid.
Joux
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 25.18 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 410 méter a 'na altèsa màsima de 892 méter söl leèl del mar.
Cubewà
'N astronomìa, se ghe dis cubewà a töcc chèi ogècc ruciùs de la Fasa de Kuiper che gìra entùren al Sul 'ntra le 39,4 Unità Astronomiche de distànsa média del Sul e le 47,7 UA, e che prezènta mìa fenòmegn de resunànsa orbitàla coi pianéti del sistéma solàr estèrno. I vé ciamàcc apò a ogècc clàsich de la fàsa de Kuiper.
El Casar (metropolitana de Madrid)
Servizzi
Biliettaria automatica
Saint-Laurent-le-Minier
Saint-Laurent-le-Minier l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Sumène, del circondàre (arrondissement) de Vigan e del dipartimènt del Gard.
Ceres (bira)
Ceres l'è un'azienda danesa prudütris da bira e fundada in dal 1856.
La Salle-les-Alpes
La Salle-les-Alpes l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Monêtier-les-Bains, del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 35.42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1356 méter a 'na altèsa màsima de 2845 méter s.l.m.
Saint-Laurent-le-Minier
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 13.26 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 154 méter a 'na altèsa màsima de 849  méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Laurent-le-Minier l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Torrefeta i Florejacs
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Cubewà
I ciàpa el nòm del prim ogèt transnetünià scuprìt (dòpo Plutone e Caronte) endèl 1992 del David C. Jewitt e Jane X. Luu a l'oservatóre de Mauna Kea, endele Hawaii. Chèsto ogèt l'ìa stat ciamàt (15760) 1992 QB1 segont le régole de nomencladüra adotàde de la IAU e i öltem tré caràèter de la sìgla, lizìcc en ingés i sùna come /kju:bi wʌn/ che a sò ólta el pöl véser ri-scriìt come Cubewan.
Haumea (43,34 UA), e Makemake (45,79 UA) i è i ogècc piö grancc de la fàsa de Kuiper clàsica.
Clement Shahbaz Bhatti
''"Öle mia dientà famùs, öle mia comandà, öle adóma ü cantunsì a i pé del Signùr"
- Shahbaz Bhatti ''
Ol Clement Shahbaz Bhatti (Lahore, 9 de setèmber del 1968 – Islamabad, 2 de mars del 2011) piö de spès ciamàt adóma Shahbaz Bhatti, l’è stacc ün òm polìtech pachistà, che l’è stacc elezìt a la National Assembly in del 2008 e dal noèmber de chèl an lé l’è stacc ol prim a dientà Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse e l’è restàt al sò pòst ‘nfina al 2 de mars del 2011 quando i ‘l l’à copàt a Islamabad.
Bhatti l’éra catòlech, in del goèrno di óter cristià compàgn de lü ghe n’éra mia, in töte i manére lü l’éra mia decórde co la lège pakistàna sö la blasfemìa e ‘l sircàa de fàla cambià. L’organizasiù terorìsta de Tehrik-i-Taliban Pakistan ‘l l’à lüminàt ü bestemiadùr del Maomèt e l’à faì saì che la sarès istàcia lé a copàl fò. Ol Shahbaz Bhatti ‘l s’éra mia spuzàt, ‘l gh’éra quàter fradèi e do sorèle.
De zùen
Ol Shahbaz Bhatti l’é nasìt a Lahore in d’öna famèa cristiàna catòlega che la egnìa da Khushpur, ü paìs cristià in del distrèt del Faisalabad che l’è ‘n de la pruìnsa del Punjab. Sò pàder, Jacob Bhatti, l’à facc ol militàr e pò l’à facc ‘l insegnànt prìma de dientà ‘l presidènt del Consèi di Céze de Khushpur.
In del 1985 ol Bhatti l’à fài nas e l’à güidàt ol Christian Liberation Front e piö tàrde in del 2002 l’à ötàt a fà nas ol All Pakistan Minorities Alliance (APMA) e l’è dientàt ol presidènt de l’asociasiù. Sèmper in del 2002 ‘l s’è iscriìt al Pakistan Peoples Party (PPP), ach se ‘l s’è tegnìt fò da la polìtica, ma chèsto ‘l gh’à mia schiàt de finì in del 2003 in del Exit Control List, öna lìsta de persùne che i pödìa mia lasà ‘l paìs, ach se zamò in del Noèmber de chèl an i ‘l l’à scancelàt vià da la lìsta.
Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse
In del utùer del 2008 l'èra söl càmion blindàt de la Benazir Bhutto quàndo gh'è stacc ün atentàt che l'à copàt 138 persùne, ma lü e la Bhutto i gh'è riàcc a salvàs. Quàch mis dòpo, ol 27 de Dezèmber del 2007, però in d'ün óter atentàt la Bhutto l'è stàcia copàda a Rawalpindi e alùra a i elesiù 'l sò pòst a càpo del PPP l'è stài ciapàt dal marìt de la Benazir Bhutto, ol Asif Ali Zardari che pò l'à enzìt i elesiù e l'è dientàt ol presidènt del paìs. L'è alùra che 'l Shahbaz Bhatti l’è dientàt minìster Federàl per i Afàre di Minorànse ol 2 de Noèmber del 2008 e chèsta l’è stàcia la prìma ólta che s’è facc ü ministér apòsta per laurà sö chès-ce argomèncc e l'è stacc ach ol prim minìster cristià. Quàndo l’è stài lüminàt, l’à dicc de acetà ‘l pòst adóma per ol bé de la zét cucugnàda del Pakistan, che l’éra pasàt töta la sò éta a combàt per l’üguagliànsa tra i òm, per la giustìsia sociàl, per la libertà de religiù e per dàga fórsa a i minorànse religiùze. L’à dicc ach che ‘l völìa dà ü sègn de sperànsa a töte chèle persùne che i éra disperàde, scontéte e sènsa piö òia de sognà, fò sùra l’à fài saì ach ol sò propózet de sistemà la lège sö la blasfemìa.
In del tép che l’è stài minìster ‘l s’è dai de fà per ötà i minorànse religiùze, l’à fài partì öna campàgna de lièl nasionàl per mèt decórde i dièrse religiù, l’à proponìt öna lège per piö permèt i discórs e i lìber che i ‘nvìda a la violènsa, l’à proponìt de fà stödià ‘n di scöle töte i religiù e de confrontàle tra de lùre e ach de tègn de part per i minurànse religiùze di pòs-cc in del goèrno e pò ach quàter pòs-cc al Senàt. Fò sùra in de löi del 2010 l’à fài turnà a laurà la Consùlta Nasionàl Intereligiùza che l’à metìt insèma i piö ‘mportàncc esponèncc de töte i religiù del Pakistan che i à condanàt töcc insèma ol terorìsm.
Minaciàt e pò copàt fò
Ol Shahbaz Bhatti, zamò in del 2009, l’éra stài minaciàt de ès copàt, dezà che ‘l s’éra dài de fà per i Cristià de Gojra, dòpo che in di dizùrdegn de chèl an i n’éra stài copài fò 8 e tra chès-ce 4 dòne e ü s-cèt. I ‘l à minaciàt amò de piö quando l’à sircàt de öta l’Asia Bibi, öna dòna cristiàna condanàda a mórt in del 2010 per blasfemìa e l'éra dicc che l'è öna lège nìgra.
I Stacc Ünìcc i à domandàt che ‘l födès tütelàt e i à sircàt de fàga ìga öna màchina blindàda, ma l’è servìt a negót. Ol Shahbaz Bhatti per prim ‘l se spetàa de ès copàt, isé l’à giràt ü vìdeo, co l’idéa de fal ègn fò adóma dòpo che i ‘l ès copàt e ‘n del vìdeo ‘l dizìa “Mé crède ‘n del Signùr che l’à dacc la sò éta per nóter e só prónt a mör per chèl che crède. La mé éta l’è töta per la mé zét e mé möraró per difènt i sò dirìti”.
Segónt chèl che l’à dicc la BBC, ol Shahbaz Bhatti l’éra ‘n gir per laurà in d’ü quartér residensiàl de Islamabad, l’éra apéna egnìt vià da la cà de sò màder, quàndo sö la sò màchina i è riàde i balòtole: in chèl momènt l’éra desperlü e ‘l gh’éra ‘nsèma gna öna guàrdia. Chèi del Tehrik-i-Taliban i à dicc a la BBC che i gh’à sparàt, dezà che l’éra ü bestemiadùr famùs. Compàgn de lü l’éra stài copàt ol Salman Taseer, che pròpe cóme lü l’éra criticàt la lège sö la balsfemìa.
I ‘nvestigadùr ‘mpó i gh’à dài la cólpa a i Talibà e ‘mpó i à sircàt de bötàga adòs la cólpa pròpe a i cristià, tat che i à fài capì che ‘l sarès stài copàt per di béghe 'ntra cristià, ma di asasì s'è saìt gnamò negót.
Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa
Ol Shahbaz Bhatti l'à cöntàt sö la sò stòria e la sò éta in d'ü lìber scricc in del 2008 col tìtol de Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa tradüzìt ach in italià.
Paul Bhatti
Dòpo l'atentàt la màma e la sorèla del Shahbaz Bhatti i à dözìt iscapà del paìs e i è 'ndàce a stà de cà 'n Canadà, 'ndóe l'istà ü di fradèi del Shahbaz, menimà 'l sò fradèl piö grant ol Paul Bhatti che da tàce agn l'istàa 'n Vèneto a Treviso e 'l lauràa cóme dutùr di s-cètì, l'à facc la stràda a cuntràre e l'à decidìt de turnà 'n Pakistan per finì 'l laurà del sò fradèl e l'è staì lüminàt Consiglér Speciàl del Ministèr di Minorànse Religiùze.
Noveghen
Noveghen (Novegolo) l'è ona frazion del comun larian de la Badia, in de la Provincia de Lecch. El paes el se troeuva a nord del center comunal.
Autostrada A3 (Lussemborgh)
La  a l'è 'n autostrada del Lussemborgh.
Ledenice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
Nomi
Nomi l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.286 abitàncc, 'na süperfìce de 6 km², per 'na densità de 214 ab./km². El cunfìna coi cümü de Naldém, Besenello, Calliano, Pomarolo, Volano.
Ledenice
El gh'ha el status de comun mercad.
San Pietro Vernotico
San Pietro Vernotico l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Brindisi. El g'ha presapóch 15.019 abitàncc, 'na superfìce de 46 km² e 'na densità de 327 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brindisi, Cellino San Marco, Squinzano (LE), Torchiarolo.
Mogneneins
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8.57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 168 méter a 'na altèsa màsima de 238 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Mogneneins l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Mutějovice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Rakovník.
Stazion de Forn d'Allion
La Stazion de Forn d'Allion a l'è 'na stazion de la ferrovia Bressa-Isee-Edol che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
665
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Stazion de Forn d'Allion
Moviment
La stazion a l'è servida di treni regionai de la Trenord in l'ambit del contratt de servizzi con Region Lombardia.
Belmont-sur-Lausanne
Belmont-sur-Lausanne a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.64 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Belmont-sur-Lausanne al se tröva a una altitüden de 610 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lutry, Paudex, Pully, Savigny.
Cecu Ferrari
Antonio "Cecu" Ferrari (Lod, 6 de Lüj 1937 - Lod, 25 de Genar 2012) l'è stai un pueta, atur teatral e scritur lumbard.
"...son nassüd lüghid inturnu a mesanot a l’uspedal de Lod."
Biugrafia
Nassüd a Lod el 6 de Lüj dal 1937, Cecu Ferrari l'è stai vün di rapresentant püssè fort de la ludigianità. Grassie ai sò spetacul in teater, cun la cumpagnia teatral de "I Soliti", l'è riüssid a tegn viu el ricord de la cultüra paesana in de la bassa lumbarda.
Raach am Hochgebirge
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Polènta
"Dam polènta e àiva: isé, per vìa de felicità, saró 'n émulo de Zeus stès"
- Epicuro, filòsofo gréco del IV-III sècol prìma de Crìsto
La polénta l'è 'n piàt a bàze de farìna de cereài, che, aisebé che 'l sàpe cunusìt en divèrse varietà sö töt el teretóre italià, l'è stat per tat tép l'alimènt bàze en quàze töte le regiù de l'Itàlia del nòrt, endóche l'è amò popolàr.
En divèrse variàncc la polènta la vé fàda apò 'n Ungheria (puliszka), en Savòia, en Svìsera, en Austria, en Croàsia (palenta, žganci o pura), Slovénia (polenta o žganci), Sèrbia (palenta), Romanìa, (mămăligă), Bulgarìa, Còrsica (pulenta), Brazìle (polenta), Argentìna, Ucraina e Caucaso (culesha), Uruguay, Venezuela, e Mesico.
Descrisiù
"La polénta la contènta"
- Proèrbe lombàrt
La paròla "polénta" la del latì puls, 'na sórt de polènta de far che 'l custitüìa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù antìche de l'Itàlia. I gréci envéce i dopràa l'órs.
Resète e variàncc regionài
El sò nòm par che 'l vègne del tarai ("tarel"), la càna dopràda per menà la polénta 'ndèl paröl. Isé come dèle ótre resète de la Lombardìa (compàgn de la pulénta vüncia), l'è preparàda condèna miscela de farìna de gràno saracéno, che la ghe dà 'l culùr scür, a diferènsa de la polénta vüncia, endèla polénta taràgna 'l formài el vé mitìt zó endèla cotüra e mìa a la fì.
Endèla leteradüra
Endèl 1931 el poéta bergamàsch Cinto Gambiràs l'ha scriìt la Cansù de la polénta, müzicàda dal maèster Emilio Pizzi. Te sé ciara, te sé scüra, te sé zalda, te sé d’ór; a segond de la farina che mé dóvre per fat sö. Te sé mòla, te sé düra, ma, dürota o pör tendrina, té te sé l’ünech tesor, ch’ àl vergota al dé de ‘ncö. Oh polénta, polénta, polénta, töte i bòche con té i se contènta! O delìssia immortàl de la pansa, te se fet con qualunque pitansa! Tè se‘l cibo de siòre e poarècc, te sé’l cibo de zùegn e de vècc! A l’te unure ògne bu bergamàsch cara spusa del brombo d’i fiàsch! Coi polàster, la fritada, col formai e coi osèi, col sguassèt, la cotolèta, coi lömaghe, col pucì, te sé sèmper adatata, o polenta benedèta, te sé ‘l cibo degli Dèi, te sé ‘l cibo del Giopì! Oh polénta, polénta, polénta, töte i bòche con té i se contènta! O delìssia immortàl de la pansa, te se fet con qualunque pitansa! Tè se‘l cibo de siòre e poarècc, te sé’l cibo de zùegn e de vècc! A l’te unure ògne bu bergamàsch cara spusa del brombo d’i fiàsch!
Vincenzo Buronzo
El Vincenzo Buronzo (1884-1976) l'è staa un militar, senatur e pueta munfrin. A l'è cunsideraa el pader de l'espression puetica püssee bela dla leteradüra piemuntesa del Növcent.
Ferrovia Lucca-Viareggio
La  a l'è 'na ferrovia italiana a che la conliga Lucca e  longa 22 km.
Verta del 1890, l'è in Toscana e l'è de proprietà de.
Strada principal 29
La  a l'è no strada principal de la Svizzera che la passa in mez ai Canton Grisun.
1093
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Val Püstarìa
La  Val Püstaría l'è una val alpina che la cur intra Barsenun in Südtirol e Lienz in Osttirol.
Maputo
500px|center
Maputo a l'è la capital del Muzambich.
Gasometer (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U3 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
Guarcino
Guarcino l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 1.662 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alatri, Filettino, Fiuggi, Morino (AQ), Torre Cajetani, Trevi nel Lazio, Trivigliano, Vico nel Lazio.
Maputo
A l'è anca la prima cità del Muzambich per impurtanzqa ecunomiga, cultürala e per pupulaziun, cun pressapoch 1.114.000 abitant (2004).
Geugrafia
thumb|right|200px|El port Maputo a l'è un port in sü l'Ucean Indian, al süd del paes, arent a la fruntera cunt el Südafrica (77 km).
Storia
La cità l'hann fundada in del 1782 cunt el nom de Lourenço Marques.
In del 1898 a l'è vegnüda la capital de la culonia purtughesa del Muzambich.
A l'ha ciapaa el nom Maputo in del 1975.
Gasometer (metropolitana de Vienna)
Interscambi
Fermada del bus
Club Nacional de Football
El Club Nacional de Football (Club Nazional de Folber in lombard), puseee semplicement Club Nacional, l'è ona squadra de folber de Montevideo, Uruguay. L'e stada fondada el 14 de Magio del 1899 quand i squader del Uruguay Athletic e del Montevideo Football Club s'hinn metuu insema.
L'è la squadra che l'ha vengiuu pussee titoj nazionaj. In del sò palmarèss i gh'ha 46 scudett, 3 Copp Intercontinentaj e 3 Copp Libertadores.
El sò stadi l'è 'l Gran Parque Central che gh'ha 26.500 pòst a settà.
Morden (metropolitana de Londra)
Interscambi
Fermada del bus
Pereruela
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Nogaredo
Nogaredo l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.663 abitàncc, 'na süperfìce de 3 km², per 'na densità de 554 ab./km². El cunfìna coi cümü de Villa Lagarina, Isera, Rovereto.
Gange
El Gange (गंगा, Gaṅgā in hindi, in Bangladesh ciamad Padma) a l'è un fium de l'Asia che 'l corr in del Nord de l'India e 'l Bangladesh, a sbocà in del golf del Bengala. A l'è el fium principal de la pianura del Gange, vuna di region pussee popolade del mond. El Gange a l'è ciamad anca "Gaṅgā", che in sanscrit 'l voeul dì literalment "chi che el va a la svelta". In la religion hindu, el Gange a el ven personifegad in la figura de la Gaṅgā, una dea de granda bellezza che la ven sovenz depensgiuda a cavall de un cocodrill. Par i hindu, l’aigua del Gange la gh'ha di proprietà particolare, a l'è de fat el sit indove i fedei i se bagnen denter par purificàss con l'intenzion de svesinàss al mokṣa, l'inluminazzion.
El Gange a l'è alimentad da un gran numer de fium e canai che vegnen di montagne de l'Himalaya. El corr per 2'525 km e 'l passa per du stat indian, Uttarakhand e Uttar Pradesh, prima de rivà in Bangladesh. A l'è anca un fium important par l'economia de la region, grazzie a la soa importanza par l'irrigazzion e par la produzzion de energia idroeletrica.
El Gange a l'è anca cognossud per la soa belleza natural e per l'importanza stòrica. Gh'è un frach de santuari, tempi e sit storegh indova che 'l corr, compagn de Haridwar, Varanasi e Allahabad. Inoltra, gh'è anca vari monument storegh important, compagn del Taj Mahal, che 'l se troeuva su la riva del fium.
A dispet de la soa importanza storica e coltural, el Gange a l'è anca vitima de 'n frach de problem ambientai: a l'è despess contaminad da di scaregh industriai e domestegh, che fann del Gange un fium pericolos par la salut di omen e di bestie. Gh'è anca di preocupazzion per el livel de l'aqua, che l'è dree a sbassàss, e per la scarsità de l'aqua quand che gh'è la stagion de la succia. El sorapopolament di aree arente al fium el fa di problema in del sfrutàll in d'una manera sostenibila.
Stella Artois
Stella Artois l'è una bira belga e prudota da la sucietà InBev e fada dal 1926.
.zm
.zm a l'è el domini de prim nivell nazzional de
Máslovice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Stazion de Cisan-Cavrin
La Stazion de Cisan-Cavrin l'è 'na stazion ferroviaria regionala de la Lombardia sita in la città de. L'è in la ligna e l'è collegada ai stazion de.
Diocesi de Piasensa
La Diocesi de Piasensa (Dioecesis Placentina-Bobiensis in Latin; Diocesi ad Piasëinsa e Bobi in Piasentin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Emilia-Rumagna, da la diocesi metrupulitana de Mòdna e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri
Dlà Diocesi i fann part le cità de Piasensa, e dal 1989 anca Bòbi, che fin a che l'ann lì a lìera diocesi indipendent. El teritòri el g'ha un'area de 3.670 kmq e 422 paròchie, in sü le pruìnce de Piasensa, Parma, Pavia e Genua.
Giacobinism
I giacobin hinn staa on grupp politich de la rivoluzion francesa. I eren member de l'associazion cont l'istess nòmm nassuda a Paris a l'epoca de la rivoluzion. Han ciappaa el nòmm del convent di Giacobin, in dove che se trovaven i monarchich costituzionalista, ma in de l'estaa del 1791 hinn passaa cont i repubblican sòta la guida del Maximilien Robespierre e del Pétion. Casciaa i fojant e i girondin, i giacobin aleaa cont i montagnard eren staa el sostegn del Robespierre. La reazion del Termidòr (27 de luj del 1794) l'ha segnaa la soa sconfitta.
Velocità de la lus
Per la Teoria de la relatività ristretta, c_0 l'è la velocità massima de tucc i informazion del Univers, e l'è la velocità di tucc i particell che i gh'han no ona massa.
Lento
Lento l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Alto-di-Casacconi, del circondàre (arrondissement) de Bastia e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23.72 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 131 méter a 'na altèsa màsima de 1469 méter s.l.m.
Juan de la Cierva (metropolitana de Madrid)
Juan de la Cierva  l'è 'na stazion de la Metropolitana de Madrid.
Rafelcofer
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Juan de la Cierva (metropolitana de Madrid)
Interscambi
Fermada del bus
Servizzi
Biliettaria automatica
Altbach
Altbach l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Stocarda. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Esslingen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 3.35 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Altbach el se tróa a 'na altèsa de 247 méter sura 'l leèl del mar.
Font-Romeu-Odeillo-Via
Font-Romeu-Odeillo-Via l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saillagouse, del circondàre (arrondissement) de Prades e del dipartimènt dei Pirenèi Orientài.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 29.6 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1312 méter a 'na altèsa màsima de 2213 méter söl leèl del mar.
Dumini Badalin
El Dumini Badalin (1917-1980) l'è staa un pueta piemuntes. A l'ha scrivüü el püssee di so puesii int la parlada munfrina de Carianèt (Ast).
Font-Romeu-Odeillo-Via
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Font-Romeu-Odeillo-Via l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Giuliano di Roma
Giuliano di Roma l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 2.216 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ceccano, Maenza (LT), Patrica, Prossedi (LT), Supino, Villa Santo Stefano.
Moviment Internazional de la Cros Rossa e de la Mezzaluna Rossa
El Moviment Internazional de la Cros Rossa e de la Mezzaluna Rossa (cognosuu anca domà 'me Cros Rossa) l'è la pussee granda organizzazion umanitaria in del mond.
La gh'è dal 1863, e la gh'ha 189 stat member.
Principi fondamentaj
La Cros Rossa la gh'ha sett principi fondamentaj:
Bandera
miniatura|drita|La Cros Rossa
Kvítkovice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
Moviment Internazional de la Cros Rossa e de la Mezzaluna Rossa
Bandera
El moviment ha scominciaa con domà la cros rossa, che l'è la Bandera de la Svizzera cont i color invertii. In del 1929, despoeu ona vegia richiesta del Imper Ottoman, la vegn autorizada la mezzaluna rossa, incoeu drovada dai nazion islamegh, vist che l'è el simbol del Islam.
Despoeu ona richiesta de la Persia, l'è metuu anca el simbol de la Persia, incoeu mia drovaa de l'Iran, deventaa Republega islamica.
Israel
Israel el drova la Stella del David rossa, ma l'è minga recongosuda dal Comitaa Internazional.
Dal 2006 a l'è drovaa el Cristall Ross, con denter la Stella del David.
Cristall
miniatura|drita|El Cristall ross Dal 2005 l'è aprovaa on noeuv simbol minga religios: On cristall. Denter al cristall pò vess metuu anca on simbol local.
San Pancrazio Salentino
San Pancrazio Salentino l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Brindisi. El g'ha presapóch 10.534 abitàncc, 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 192 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avetrana (TA), Erchie, Guagnano (LE), Mesagne, Salice Salentino (LE), San Donaci, Torre Santa Susanna.
Pont-de-Vaux
Pont-de-Vaux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Pont-de-Vaux, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
Torregrossa
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Pont-de-Vaux
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.54 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 169 méter a 'na altèsa màsima de 204 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Pont-de-Vaux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Milý
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Rakovník.
Saint-Paul-de-Vence
Saint-Paul-de-Vence l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Cagnes-sur-Mer-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.26 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 39 méter a 'na altèsa màsima de 355 méter s.l.m.
Furmai grana
thumb|right|230px|'Na furma scavada de furmài grana (Grana Padano) El Furmài grana l'è un furmài tipich d'la Pianüra Padana, utegnüd da la laurassión dal lat d’le vache.
El grana utegnüd in sit specifich cun el rispèt de specifich regulamént de prudüssión, l'è vendüd cun marchi che i en 'na garansìa de rispèt de un gran nivél qualitatìu. Marchi storich dal furmài grana i en el Grana Padano e'l Parmigiano Reggiano.
Una furma de furmài grana la gh'ha ubligaturiamént da avègh un pes variabil cumprés tra i 24 e i 40 chilo. Par fà un chilo de furmài grana ghe vörun 16 litor de lat.
La principàl diferensa tra el Parmigiàn Regiàn e'l Grana Padàn la stà ind el mangià d'le vache: par fa el Parmigiàn se pöd miga dagh i mangìm.
El mangìm el pöd inquinà el lat cun d’le spore dal clostridium tyrobutyricum che pödun, in fas de stagiunadüra, fà gunfià el grana: questa l’è vüna d'le alterassión püssè pesànt a carich dal prudùt.
El mangìm el pöd es druàd se se met ind el furmài un cunservànt natüràl cume el lysozyme. Quest el sücéd ind la prudüssión dal Grana Padàn.
Altor grana i en el Granón Ludesàn (cunsideràd cume el prim de tüti i furmài grana ), el Trentingrana e, tra quei fai föra da l'Italia, el Reggianito e'l Gran Moravia.
Cheiry
Cheiry a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.49 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Cheiry al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Combremont-le-Grand (VD), Combremont-le-Petit (VD), Forel-sur-Lucens (VD), Granges-près-Marnand (VD), Prévondavaux, Sassel (VD), Surpierre.
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Chirie.
In de l'ann 2005 gh'è staa agregaa l'ex cumün de Chapelle che prima l'eva indepedent.
Gebhard Leberecht von Blücher
Gebhard Leberecht von Blücher, principp de Wahlstatt (Rostock, 16 de dicember 1742 - Krieblowitz, 12 de settember 1819) l'è staa on militar prussian.
A l'è nassuu in d'ona famiglia de tradizion militar, ma l'ha spartii la soa carrer tra la vita in divisa e 'l mestee de padron de terr. Entraa in de l'esercit svedes, l'ha combattuu trii campagn contra i Prussian del Federigh el Grand; faa presonee in del 1760, l'è passaa de la part del nemis, e l'è vegnuu on soldaa leal ma pocch controllabil. In del 1773 el s'è retiraa e l'è tornaa ai sò camp, ma l'è staa riciamaa on quai ann dopo per combatt contra la Francia. I Frances ghe staven talment in sul stomegh che quand el s'è trattaa de combatt contra el Napoleon l'ha mollaa i camp del tutt, carigh d'odi per el nemis. In de la campagna del 1806, dopo el disaster prussian de Auerstädt, el Bonapart l'ha voruu che 'l Blücher el se retirass ancamò de l'esercit ma, quand in del 1813 la Prussia l'è tornada a combatt, l'è staa riciamaa, cont el August Neidhardt von Gneisenau 'me aiuttant.
Blücher l'ha combattuu con ferocia a Lützen, Bautzen, Katsbach e Lipsia, e poeu in de l'invasion de la Francia del 1814. Chì però l'è staa battuu del Napoleon a Champaubert, Montmirail, Château-Thierry, Vauchamps e a Craonne; ma a la fin la Prussia la gh'è riessida a sconfigg l'imperador a Laon. Quand el Napoleon l'ha 'bdicaa, Blücher l'è tornaa anmò 'na voeulta ai sò camp; ma quan che 'l Bonapart l'è tornaa indree, anca lù el s'è tiraa minga indree, e l'è tornaa a comandà l'esercit Prussian. L'è staa battuu a Ligny, ma l'è riessii a rimett insema i tocch del sò esercit per rivà in sul pussee bell a Waterloo a taccà de sorpresa l'ala destra di Frances, col segnà inscì la fin definitiva del Bonapart.
Raasdorf
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Main-Spessart
El Circondàre de Main-Spessart l'è giü dei 71 circondàre de la Baviera. El se tróa 'ndèl distret de la Bàsa Francònia, endèla Germània del sud.
Cità e cümü
400px|center|thumb|Cümü del circondàre de Main-Spessart
(Nömer de abitàncc agiurnàt al )
Monteroni d'Arbia
Monteroni d'Arbia l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 7.161 abitàncc, 'na superfìce de 105 km² e 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asciano, Buonconvento, Murlo, Siena, Sovicille.
Ugiòn
Ugiòn u anca Vugiòn (Oggiono in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 0 abitant (dàto del ), 'na süperfis de 7,9 km² e 'na densità de 0 ab./km².
Evulüzziun demugrafica
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ugiòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
679
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Stazion de Malonn
La Stazion de Malonn a l'è 'na stazion de la ferrovia Bressa-Isee-Edol che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Moviment
La stazion a l'è servida di treni regionai de la Trenord in l'ambit del contratt de servizzi con Region Lombardia.
Nupaky
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Strada voivodal 654
La  a l'è una strada voivodal de la Polonia longa 9 km.
Nave San Rocco
Nave San Rocco l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.208 abitàncc, 'na süperfìce de 4 km², per 'na densità de 302 ab./km². El cunfìna coi cümü de Mezzolombardo, San Michele all'Adige, Lavis, Zambana.
Unità Astronomica
'N astronomìa l ' unità astronomica (abreviàt come UA) l'è 'n ünità de mizüra che corespónt a la distànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul (presapóch 150 miliù de km). Aisebé che la sàpe mìa contemplàda 'ntra le unità de mizüra del Sistema Internasiunàl l'è dopràda de spès amò 'ncö 'ntra i astrònomi.
Juliénas
Juliénas l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Beaujeu, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.56 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 217 méter a 'na altèsa màsima de 655 méter söl leèl del mar.
Reith im Alpbachtal
Reith im Alpbachtal l'è on comun austriegh, del land del Tirol. El fa part del distrett de Kufstein e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 70522.
La Saulce
La Saulce l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Tallard, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7.89 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 555 méter a 'na altèsa màsima de 1046 méter s.l.m.
Leventina
La Leventina (parnonziaa in ossolan: [lave'ntina] ; in italian: Valle Leventina; in todesch istoregh: Livinental) l'è la vall del fiumm Tisin che la va de la Val Bidree fina a Biasca, indè la scomincia la Val Riviera. L'è ona vall importanta perchè l'è quella indè che 'l nass el fiumm Tisin, che 'l ghe da el nomm al canton Tisin, le traversa tutt, el riva al lagh Maggior, el sbusa foeura arent a Sest e 'l va dent al Pò aproeuv a Pavia. Inoltra, in la Leventina i se troeuven el giov del San Gottard, che 'l mena de la Svizzera Italiana al Canton Uri (de lengua todesca), e 'l Pass de la Nuvena, che 'l mena in del Canton Valles (anca quell lì de lengua todesca).
Geografia
A nord la confina cont el Canton Uri, el Canton Grison (la Surselva) e 'l Canton Valles. A sud la confina con la Val Maggia e la Val Formazza (Piemont), a sud-ovest con la Val Verzasca e la Val Riviera, a est con la Val de Bregn. I sò montagn pussee important a hinn:
El fiumm pussee important a l'è, ovviament, el Tisin. Compagn de tanti alter vai alpinn, anca in la Leventina a gh'è ona quai sotta-vall. La pussee importanta l'è quella de Bidree, che poeu l'è 'l sit indove che 'l nass de vera el Tisin. In sui montagn a gh'è on bell poo de laghett alpin.
I comun de la vall
Del pont de vista politegh, la Leventina la partegna a la Svizzera e, pussee precisament, al Canton Tesin. I comun de la vall hinn staa regolt in d'on unegh distrett, che 'l se ciama proppi distrett de Leventina. Quell distrett chì l'è 'l terz pussee grand del Canton, dopo de quell de la Valmaggia e quell de Locarno. Al dì d'incoeu, i comun de la vall a hinn: Airoeu, Bidree, Boeuid, Dalp, Faid, Personegh, Pollesg, Praa, Quint e Sovri. El capploeugh a l'è Faid. Alter paes important de la vall hinn Chisgiogna, Rossura, Calonegh, Anzonegh, Calpiogna, Campell, Cavagnagh, Chironegh, Mairengh e Vosch. In tutta la vall, segond on censiment del 2011, a viven quasi desmilla personn.
Storia
La Leventina l'è stada bitada de on fracch de temp. A Vosch, Quint, Dalp e Chisgiogna hinn staa trovaa di tomb de l'età del ferr. Chighinscì la viveva la tribù di Leponz, che l'è stada romanizzada intorna al 200 prima de Crist. A Airoeu hinn staa trovaa di repert de l'età romana, e quest el ne fa pensà che 'l San Gottard el fudess on giov important gemò a quii temp là. In del Medioev, la Leventina l'è stada dominada di canonegh del Domm de Milan. L'influenza milanesa a l'è stada inscì importanta che al dì d'incoeu in Leventina (compagn de la Val Riviera e la Val de Bregn) a se fa la messa cont el rit ambrosian. A bon cunt, a quei de la Leventina ghe piaseva minga el domini de Milan, e inscì hann provaa pussee d'ona volta a rebellàss, vuttaa di canton svizzer de lengua todesca. L'è passada al Canton Uri per la prima volta in del 1403, ma per on quai desenni i Milanes hann provaa (e ogni tant gh'hinn anca riessii) a toeula sù anmò. Despoeu la battaja de Sgiornigh (1478), i Milanes hann moccaa coi sò tentativ de reconquista. De quell moment, l'è andada adree a la storia del rest de la Svizzera. In del 1803 l'è passada al Canton Tesin, e inscì a l'è anca 'dess.
Lenguagg
In de la Leventina, anca se gh'è stada ona longa dominazion del Canton Uri, la lengua offizial l'è semper stada l'Italian, e anch adess a l'è inscì. El dialett leventines inveci l'è ona variant alpina del Lombard, che 'l gh'ha di legamm cont i alter parlà del Canton (per esempi, con quell de la Valmaggia e con quell de la Val Riviera), ma anca cont el Romancc, e 'l gh'ha 'vuu anca 'na quei parolla in prestit de l'alemann parlaa in del Canton Uri.
Lesg Fondamental de la Germania
La Lesg Fondamental per la Republega Federal de Germania, ciamada anca informalment Costituzzion de la Germania, l'è la costituzzion de la Germania. La gh'ha un valor de lesg superior e la regola i dirit e i dover de la sgent, i orghen federal e di Stat Federai.
A l'è stada scrivuda dopo la Segonda Guerra Mondial e l'è stada adotada el 23 masg 1949. Con la reunificazzion todesca a l'è aplicada anca a l'Est. L'era ciamada domà lesg fondamental per l'ideja che poeu, la Germania unida, l'havaria scrivud 'na costituzzion noeuva, ma desgià che la Republega Democratega Todesca a l'è stada ciapada dent de la Federazzion a l'è tegnuda la lesg fondamental.
La lesg fondamental la stabiliss i principi fondamentai de la democrazzia parlamentara, di dirit uman, i dirit sociai e economegh, l'è partida in 16 part, 109 articoi e 8 sgionte.
La gh'ha un valor de lesg suprema e la 'l pò mia vesser cambiada de una lesg ordinaria. Per cambiàlla gh'è besogn de un procediment speciai, che 'l preved un quorum de 2/3 di vot de la Dieta Federal e el Consei Federai, oltra a on referendum popolar.
Ferrovia Noara-Pin
La  a l'è 'na ferrovia italiana a scartament normal che la conliga Lüin e Nuara e longa 51 km.
Verta del 1882, l'è in Lombardia e Piemont e l'è de proprietà de Red Ferroviaria Italiana.
Bussigny-sur-Oron
Bussigny-sur-Oron (Bussegni in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.17 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Bussigny-sur-Oron al se tröva a una altitüden de 769 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Saint-Martin (FR), Maracon, Ecoteaux, Chesalles-sur-Oron.
Onn
Onn, o anca Vonn (Onno) l'è ona frazion del comun larian de Olivee, in de la Provincia de Lecch. El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, denanz a Mandell. A nord a gh'è 'l paes de Limonta (on'altra frazion del comun) e donca l'è la frazion pussee meridional del comun; inscambi a sud se pò andà o a Valbrona o a Valmadrera. A l'è ai pee del Sass de Onn. A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. El partegniva a la Piev de la Valassina. Compagn de Limonta (ma al contrari de Vassena), a l'è in de l'arcidiocesi de Milan. El sò nucli storegh l'era pussee a sud de quell del dì d'incoeu: l'è staa traa giò in del 1896 d'on aqueri bell grand.
Fourneaux (FR-73)
Fourneaux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Modane, del circondàre (arrondissement) de Saint-Jean-de-Maurienne e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5.04 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1050 méter a 'na altèsa màsima de 2862 méter s.l.m.
Gallinaro
Gallinaro l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 1.217 abitàncc, 'na superfìce de 17 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alvito, Atina, Picinisco, San Donato Val di Comino, Settefrati.
Giüdee Capitel Ses
Giüdee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR> <BR>