cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Renassiment lombard
miniatura|On quader del Leonardo El Renassiment lombard l'è staa on period de splendor de la coltura a Milan e in di territori del sò Ducaa, cont el passagg di Viscont ai Sforza che l'ha permittuu de passà dal gotich lombard a di stil pussee moderni. In la segonda mità del secol quell de 15 in Lombardia gh'è staa on grand desvilupp de l'art, che el gh'ha avuu el sò picch pussee volt cont el rivà a Milan del Bramant e del Leonard da Vinci.
Autostrada A11 (Belgi)
La  a l'è 'n autostrada del Belgi.
Vitori Emanuell III d'Italia
right|200px|thumb|Vitori Emanuèl III d'Itàlia El Vitori Emanuell III de Savoja (Napoli, 1869 - Lissandria d'Egitt, 1947) l'è staa re d'Italia del 1900 al 1945, re d'Albania del 1939 al 1943 e Imperador de Etiopia del 1936 al 1941. Despoeu la mort del pader Umbert I l'ha tegnuu 'na posizzion coretta cont el lassà che 'l Giolitti el portass inanz el sò programma de reform liberai e sociai. L'è staa favorevel a la guerra con la Turchia per conquistà la Libia in del 1911. Duranta la Prima Guerra Mondial, despoeu de la desconfitta in de la bataja de Caporett, l'ha sostituii el general Cadorna cont el general Diaz che l'ha portad a la vittoria in su l'Austria-Ungaria. Despoeu de la guerra l'ha ciappaa pagura per la revoluzzion e l'ha favorii el Mussolini che el 28 de ottober del 1922 l'ha ciappaa el poder. Sotta el fascism l'ha man-a-man perduu i sò fonzion, finn'a quand, el 25 de Luj del 1943, l'ha destituii el Mussolini e l'ha ciamaa a guidà el Govern el general Badoglio che el 8 de Settember de l'istess ann l'ha ciamad l'armistizzi, intanta che el Re el scappava de Roma per andà a Brindes che l'era degiamò sotta el controll di Ingles e di Merican. In del 1944 el minister Palmiro Togliatti, on comunista, el l'ha constrengiuu a retiràss e a lassàgh el trono al so fioeu Umbert II a titol provisori, ma in del mes de magg del 1946 el s'è retiraa definitivament con l'andà in esili a Lissandria d'Egit indove che l'è mort a la fin de l'ann dopo.
Park Royal (metropolitana de Londra)
Interscambi
Fermada del bus
Terza Guerra de Indipendenza italiana
La terza guerra de indipendenza italiana la s'è combatuda in del mes de giugn e quell de agost del 1866, e l'è stada favorida de l'alleanza in tra el noeuc Règn d'Italia e la Prussia. I italian a hinn staa battuu sia in tetta, a Custoza el 24 de giugn, sòta el comand del general La Marmora che in mar a Lissa el 20 de luj. La ùnica battaja vinciuda di italian l'è stada quèla de Bezzecca, in Trentin, el 21 de luj. In del menter, però, l'esercit austriach a l'éra sconfigiuu di prussian a Sadowa e el se vedeva costrett a ciamaa la resa, de manera che a la fin de la guèra l'Italia la gh'haa ricavaa el Vènet grazia a i soo aleaa.
Volkstheater (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U2 e U3 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del bus
Alliste
Alliste (Caddhriste 'n salentì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 6.054 2001 abitàncc, 'na superfìce de 23 km² e 'na densità de 263 ab./km². El cunfìna coi cümü de Racale, Ugento.
1073
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Prullans
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Cesan (MI)
Cesan Boscon (Cesano Boscone in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 0 abitant. L'è ciamaa anca "Boscon" per fà minga confusion cont el comun de Cesan Maderno.
Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Cesan Boscon l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Gosheim
Gosheim l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Tuttlingen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 9.32 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Gosheim el se tróa a 'na altèsa de 850 méter sura 'l leèl del mar.
Moncucco Torinese
Moncucco Torinese (en piemontés: Moncuch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha presapóch 810 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albugnano, Arignano (TO), Berzano di San Pietro, Castelnuovo Don Bosco, Cinzano (TO), Marentino (TO), Mombello di Torino (TO), Moriondo Torinese (TO), Sciolze (TO).
Stazion de Pratissolo
La Stazion de Pratissolo a l'è 'na stazion de la ferrovia Regg Emilia-Sassuolo che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Frontenas
Frontenas l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Bois-d'Oingt, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
Santa Clara de Avedillo
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Frontenas
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 3.42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 260 méter a 'na altèsa màsima de 430 méter söl leèl del mar.
Sesona
Sesona (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun varesott de Vergiaa. La se troeuva a sud-ovest del centro comunal, intra la strada che de Gallaraa la mena Gattegh e on areoport. L'è staa on comun indeperlee infina al 1869; al temp di piev la partegniva a la Piev de Somma.
Palazzuolo sul Senio
Palazzuolo sul Senio (Palazòl en rumagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 1.300 abitàncc, 'na superfìce de 109 km² e 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgo San Lorenzo, Brisighella (RA), Casola Valsenio (RA), Castel del Rio (BO), Firenzuola, Marradi.
Zlatá
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Ius sanguinis
El ius sanguinis l'è 'l criteri giuridich che 'l da la cittadinanza ai descendent de quej cont la cittadinanza, di voeult anca adottiva, senza considerazion per el Stat de nassita. L'è doperaa in la pupart di Stat, e tipicament anca i Stat che droeuven el ius soli i gh'ha di possibilità de ius sanguinis per i fioeu di cittadin nassuu a l'ester.
495
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Bogádmindszent
a l'è un comun del Distret de Sellye, cont una popolazzion de abitant.
Rimplas
Rimplas l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Saint-Sauveur-sur-Tinée, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 24.95 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 400 méter a 'na altèsa màsima de 2649 méter s.l.m.
Contigliano
Contigliano l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 3.408 abitàncc, 'na superfìce de 53 km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casperia, Colli sul Velino, Cottanello, Greccio, Montasola, Rieti.
Kim Gu
El Kim Gu (Hwanghae Meridional, 29 de avost 1876 – Seul, 26 de sgiugn 1949) a l'è stad un politegh corean, sest e darer president del governo provisori de la Republega de Corea. L'è stad vun di pussee important patriota contra el colonialism giapones e l'è regordad ben sia in la Corea del Nord che in quella del Sud e in del 1948 l'ha provad a candidàss president de la Corea del Sud, ma a l'è batud del Syngman Rhee.
Millares
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Kirchberg in Tirol
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 70409.
Zea mays
El Zea mays, ciamàt apò màis, (en bresà: furmintù o mèlga; in bergamàsch: melgòt; en Lumbard ucidental: carlòn, carlun, melga, mergun, marigon, melgun o granon) l'è 'na piànta tropicàla anöàla de la famìa botànica de le Poaceae. Segónt le statìstiche de la FAO, agiurnàde al dezèmber del 2006 el furmintù l'è 'l cereàl piö cultiàt endèl mónt con de piö de setsènt miliù de tonelàde pruducìde. Se 'l dopèra per fà la fàrina per fà la polènta, ma se pöl maià apò a 'l grà 'ntréch dòpo ìl buìt o strinàt söl föch. El furmintù l'è apò 'n grant importànte per l'alimentasiù de le bès•ce de aleamènt.
Chèsto cereàl, uriginàre de l'Amèrica centràla e meridiunàla, el reprezentàa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù de l'Amèrica prim che riàes i Europèi.
Descrisiù
El furmintù l'è 'na piànta erbàcea anöàla de grandèsa variàbil (de 40 ghèi enfìna a 5 méter, de sòlet 'ntrà 1 e 3 méter per le varietà cultiàde piö de spès).
thumbnail|manzína|upright=0.8|Enfiurescènsa fèmina (ciamàda col nòm popolàr de canù o panòcia ma 'ndèl parlà specialìstich l'è 'na [[spìga).]] thumbnail|upright=0.9|Piantìne de furmintù che böta de la tèra thumbnail|manzína|upright=0.8|Enfiurescènsa mas•cc (endèl parlà specialìstich l'è 'na [[panòcia).]] thumb|Zea mays "fraise" thumb|Zea mays "Oaxacan Green"
El gamp (ciamàt apò col nòm popolàr de melgàs) l'è ünich, bèl gròs e pié, lignificàt e furmàt de divèsrsi internòdi de 'na vintìna de centìmetri. De ògna gróp vé fò 'na fòia, giöna de 'na bànda del gamp e giöna de l'ótra. Le fòie i è de fùrma tìpica per le poaceae, ma de dimensiù bèla grànda (enfìna a dés ghèi de larghèsa e 'n méter de longhèsa), le g'ha 'na guàina che la 'nciùrcia sö 'l gamp e 'n lèmbo bislónch a fùrma de nìstola co le nervadüre paraléle. A la bàze del lèmbo gh'è la ligula, àlta 'n quach milìmetri. I fiùr, 'n ótra caraterìstica che la diferènsia 'l furmintù de le ótre poaceae, i è unisesuài e reünìcc en enfiurescènse mas•cc e fèmine, fàde de spighète de du fiùr.
Clasificasiù
thumbnail|Sesiù trasversàl de 'na spìga El nòm scentìfich de la spéce l'è Zea mays subsp. mays. La denominasiù binomiàla l'è stada atribüìda de Linèo endèl 1753, che 'l g'ha creàt en zèner nöf per chèsta piànta, diferènta mìa de póch de le ótre graminàceo cunusìde alùra. El nòm del zèner, Zea, el vé d'en nòm grech antich, zeia, che l'indicàa endèla antichità 'na sórt de cereàl, fórse la spèlta.
La aparté a la famìa de le Poaceae e a la sotafamìa de le Panicoideae (compagn del sòrgo e de la càna del söcher e a diferènsa dei óter cereài, formét, ris, órs, ségale, ecc., che 'nvéce i è de la sotafamìa de le Pooideae).
La clasificasiù modèrna de chèsta spéce e de chèle 'mparentàde piö strète l'è 'l rezültàt dei stude de Doebley e Iltis püblicàcc endèl 1980. Segónt chèsta clasificasiù el furmintù l'è 'nserìt endèla tribù de le Maydeae (àle ólte en chèla de le Andropogoneae).
Urìgin e distribusiù
thumbnail|Teosinti endèl giardì etnobotànich de [[Oaxaca]] L'urìgin botànica del furmintù, piànta che 'ndèla fùrma che se conós al dé d'encö la ezìste mìa al stat salvàdech, l'è stàda per en bèl pó l'ogèt de discusiù e controvèrsie.
Gh'è stat avansàt divèrse teorìe per spiegàn l'urìgin endèla Mesoamèrica (Amèrica centràl), ma dò scöle i è amò dré a afrontàs:
Adògnimòdo, en grant nömer de pröe utignìde de la biologìe molecolàr le tènt a confermà al dé d'encö la teorìa segónt la quàla el teosìnto l'è l'antenàt del furmintù cultiàt.
thumbnail|manzína|upright=0.8|Evulusiù de la spìga del teosìnto a chèla del furmintù Le diferènse morfològiche 'ntrà 'l furmintù e 'l teosìnto l'è determinàt d'en nömer sorprendentemènte picinì de géni. A 'ncruzà piànte cultiàde de furmintù e piànte de teosìnto salvàdech s'è dimustràt que le diferènse morfològiche principài 'ntrà chèste dò piànte i è cudificàde endèi géni de dés zòne pesène del genòma.
La demestegasiù del furmintù per mès de la selesiù de le piànte del teosìnto la sarès cuminciàda nöf mìla agn fà endèla piàna del fiöm Balsas, endèl Mèsico sud-ocidentàl.
Stória del furmintù
thumbnail|manzína|upright=0.8|Ensilamènt del furmintù fat dei astéchi (Codex florentin, fì del sècol XVI
Quan che i europèi i g'ha scuprìt l'Amèrica, el furmintù l'ìa zabèlia cultiàt del nòrt al sud del continènt de le rìe del San Lorèns (Canada) a chèle del Rio de la Plata (Argentina). El furmintù l'è stat vést per la prìma ólta de Cristòforo Colómbo 'ndèl 1492 a Cuba. Fernando Magelàno el l'ìa troàt endèl 1520 a Rio de Janeiro e Jacques Cartier el riportàa 'ndèl 1535 che Hochelaga, (dòpo deentàda Montréal) la se troàa 'n mès ai ciós de furmintù.
I pòpoi de la Amèrica centràla (Olméchi, Maya, Astéchi), i dipindìa del furmintù per la sò alimentasiù. Apò a sèrte Indiàni de l'Amèrica del nòrt i la cunusìa: i è stacc lur a 'nventà le culumbìne (pop-corn).
La prìma 'ntrudusiù del furmintù 'n Euròpa l'è stàda òpera de Cristòforo Colómbo quan che l'è riàt del sò prim (1493) o segónt viàs (1496) segónt la sò testemognànsa.
La fürtüna del màis l'ìa duzìda al fat che l'è fàcil de cultià e al rendimènt en bèl tòch piö alt de chèl del formét o dei cereài segondàre che 'l g'ha sustitüìt, come 'l mèi e 'l sòrgo,
1074
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Marquein
Marquein l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Salles-sur-l'Hers, del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5.49 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 210 méter a 'na altèsa màsima de 311 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Marquein l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Zanà
Zanà, (o apò Zenà; en Italià: Zanano) l'è 'na frasiù del cümü de Sarès, en Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a nord del capolöch del cümü e 'l sò teretóre l'è strersàt de la Mèla e de la stràda pruvinciàla SP BS-48 (ciamàda de le Trè Ai).
El nòm del paés el par vègner del nòm de la "gens" preromàna dei Gennanates che 'n antichità la popolàa la bàsa/média Val Trompia. El nòm del paés l'è atestàt col nòm de Zenate alméno 'nfìna al 1300.
Saint-Félix-de-Pallières
Saint-Félix-de-Pallières l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Lasalle, del circondàre (arrondissement) de Vigan e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 18.87 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 180 méter a 'na altèsa màsima de 482 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Félix-de-Pallières l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Zvíkov (České Budějovice)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
Battaja de Carevasg
La battaja de Carevasg a l'è stada combattuda el 15 de settember del 1448 in tra i milanes de la Republica Ambrosiana e i Venezzian. A l'è stada combattuda in de la Bassa bergamasca in tra Carevasg e Fornoeuv. El comandant di milanes l'era el Francesch Sforza (che poeu el saria vegnuu el duca de Milan), quell di venezzian on sò cusin lontan, el Michele Attendolo.
La battaja e i sò conseguenz
I milanes hann vengiuu la battaja, e hinn rivaa fina a Bressa, che la saria dovuda andà denter ai domini personai del Sforza; ma el governa milanes l'ha cercaa de fà la pas con Venezzia, anca per lassà el Sforza con negott in man. Alora el Sforza el s'è cordaa cont i Venezzian, che gh'hann promess de daggh tutta la terra in tra el Tesin e la Sesia. Inscì, con l'ajutt del marches Ghielm VIII del Monfraa, el Sforza l'ha taccaa i milanes e l'ha ciappaa i paes Pizzighetton, Binasch, Rosaa, Biegrass, Vares, Legnan e Bust Grand. L'episodi l'è regordaa anca del Maciavell in del Prenzep, quand che 'l parla di dagn che hann faa a l'Italia i soldaa mercenari (compagn del Sforza).
Configni
Configni l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 696 abitàncc, 'na superfìce de 22 km² e 'na densità de 32 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvi dell'Umbria (TR), Cottanello, Stroncone (TR), Vacone.
North Ealing (metropolitana de Londra)
North Ealing  a l'è 'na stazion de la de la metropolitana de Londra, che la serviss.
Zeleneč (Cechia)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
496
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Puiggròs
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Stadlau (metropolitana de Vienna)
a l'è una stazzion de la linia U2 de la metropolitana de Vienna, tacada ai stazzion de.
Interscambi
stazzion de Vienna Stadlau Fermada del bus
Municipalitaa distrecc da Pakruojis
La municipalitaa distrecc da Pakruojis l'è üna da lan 60 municipalitaa da Lituània.
Pelago
Pelago l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 7.267 abitàncc, 'na superfìce de 54 km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montemignaio (AR), Pontassieve, Pratovecchio (AR), Reggello, Rignano sull'Arno, Rufina.
Premier (VD)
Premier a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.11 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Premier al se tröva a una altitüden de 869 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Les Clées, Bretonnières, Romainmôtier-Envy, Vaulion, Vallorbe.
Corte
Corte l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Corte, del circondàre (arrondissement) de Corte e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 149.27 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 299 méter a 'na altèsa màsima de 2626 méter s.l.m.
Attenkirchen
Attenkirchen l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freising. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 16.16 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Attenkirchen el se tróa a 'na altèsa de 524 méter sura 'l leèl del mar.
Murs-et-Gélignieux
Murs-et-Gélignieux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Belley, del circondàre (arrondissement) de Belley e del dipartimènt de l'Ain.
Daniele Vimercati
Ol Mario Daniele Vimercati, (Milà, 17 de noèmber del 1957 - Milà, 27 de mars del 2002 l’è stacc ü giurnalìsta, scritùr e condutùr televisìf lumbàrt, nasìt a Milà ma cresìt a Èrfa ‘n pruìnsa de Bèrghem. Mèi cognusìt adóma col nòm de Daniele Vimercati l’è consideràt ol biògrafo del Umberto Bossi, dezà che col Bossi l’à scricc tace lìber sö la Lega Nord.
La sò éta
Dòpo la matürità scientìfega, ‘l s’è laureàt in giürisprüdènsa a l’Üniversità Catòlega de Milà e de lé l'à tacàt a laurà cóme giurnalìsta. Ol sò prim incàrech ‘l l’à troàt al Giornale di Bergamo, pò l’è pasàt a L’Eco di Bergamo e 'n del 1987 l’è stài ciapàt a Il Giornale, ndoe alùra l’éra diretùr 'l Indro Montanelli. In chès-ce agn ol Vimercati l’à capìt, e fòrse l’è stacc ol prim giurnalìsta a riàga, ol significàt polìtech de la Lega Nord che l’éra alùra dré a möf i sò prim pas.
Murs-et-Gélignieux
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6.46 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 210 méter a 'na altèsa màsima de 460 méter söl leèl del mar.
Velká Chmelištná
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Rakovník.
Murs-et-Gélignieux
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Murs-et-Gélignieux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Daniele Vimercati
La sò éta
Insèma a la càrta stampàda l’à lauràt ach in televisiù, a Telelombardia, ‘ndoe l’è dientàt diretùr e ‘ndoe la metìt in pé öna trasmisiù, che l’è söbet indàcia fört: Iceberg. In chèsta trasmisiù i è pasàcc i piö mportàncc polìtech di chi agn, compàgn del Berluscù e del Rutelli. L’è dientàda famùza chèla püntàda 'ndo che 'l Vimercati ‘l gh’è riàt a fàga confesà al Maurizio Gasparri i nòm di giurnalìsti che i ghe piazìa mia a chi del sò partìt e che i avrès völìt casà vià; con chèsta confesiù che ‘l gh’è riàt a tiràga fò de bóca, ‘l Vimercati l’à tiràt in pé ü gran gazeghé che l’è fìnìt sö töcc i giurnài e sö töte i televisiù.
Ol Daniele Vimercati l’à scricc fò sùra tàce lìber e i sò lìber i pàrla suradetöt de polìtica e i è dedicàcc al federalìsm e a la Lega Nord, ma i manca mia i laurà dedicàcc a la Bergamàsca compàgn de Sui colli di Bergamo o la Storia di Bergamo a fumetti dall'unità d'Italia ai giorni nostri, menimà l’è ü lìber d’inchièsta chèl scricc ‘nsèma al Carlo Brambilla intitulàt ''Gli annegati. Il giallo dei Bisaglia e altri misteri'' che 'l cönta sö la stòria de la mórt del senadùr Antonia Bisaglia e del sò fradèl prét, töi dù mórcc negàcc.
Ol Daniele Vimercati ‘l s’è malàt de leucemìa e de lé póch l’è mórt a Milà ol 27 de mars del 2002.
Battaja de Borbanee
La Battaja de Borbanee l'è stada combattuda el 22 de april del 1449 in tra la Republica Ambrosiana e 'l Ducaa de Savoja. I milanes eren comandaa del Francesch Sforza (poeu duca de Milan) e del Bartolomee Coleon, i piemontes inveci del Giacom de Challant.
Storia
I Savoja voreven slargà el sò domini in tutt el Noares e in del Milanes. El duca Ludovigh el diseva de vess l'erede del ducaa de Milan, perchè l'era cugnaa de Filipp Viscont, mort duu agn prima senza fioeu mas'c. De tutt i maner, la battaja combattuda a sud de Borbanee l'ha vist a vengg i soldaa milanes, e inscì i Savoja gh'hann dovuu demett i sò proposet.
Conseguenz
La tregua del 24 de otober del 1449 l'ha fissaa i confin in tra i duu statt in su la Sesia. In de l'istess period, el Sforza l'ha assediaa e ciappaa Milan, e inscì l'ha faa finì la Republica Ambrosiana e l'è vegnuu el duca noeuv. Inscambi, el Coleon l'è tornaa a lavorà per i Venezzian.
Moncalvo
Moncalvo (en piemontés: Moncalv) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti. El g'ha presapóch 3.318 abitàncc, 'na superfìce de 17 km² e 'na densità de 195 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alfiano Natta (AL), Castelletto Merli (AL), Cereseto (AL), Grana, Grazzano Badoglio, Ottiglio (AL), Penango, Ponzano Monferrato (AL).
Bogád
a l'è un comun del Distret de Pécs, cont una popolazzion de abitant.
Rubus idaeus
Ol Rubus idaeus (En bergamàsch: Fàmbros o Ampóma; Insübregh: Fàmbros, Fambròsa; en Bresà: Ampóma; en Val Camònega: Maìne ) l'è öna specie de la famèa di Rosaceae che la crès desperlé in töta Euròpa e 'n Asia Minùr, tra i méla e i dù méla méter apröf a i bósch e sö i còste piéne de prède.
Fòie
miniatura|manzína De sólet furmàde da 3 foiuline (ma ach da 5 o 7), érde ciare sura, pelùse e bianche/grise de sóta.
Piateda
Piateda (nom ufizial in talian: Piateda) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Rubus idaeus
Fiùr
In grate, biànch e picinì.
Fröcc
I fröcc i si a maia, i è rós, profömàcc, dóls e gustùs e pròpe per i sò fröcc ol Rubus l'è coltivàt.
Piateda
A l’è tacaa a Busaja, Cajöö, Carona (BG), Faed, Muntagna, Pendulasch, Punt, Tresiv, Valbundiun (BG).
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Piateda l'è mustraa in de la tabela chi de sota
San Vitero
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Pont de Trezz (1953)
El Pont de Trezz a l'è un pont stradal vert in del 1953 che 'l conliga Trezz e Cavriad a travers de l'Ada. L'ha sostituid un pont fad su in di agn 1880 in ferr e a arch, compagn del pussee famos Pont San Michel, indebolid fiss del passagg di mez militar. L'è longh 120 meter e 'l gh'ha una lus massima de 62,50 meter, l'è fad de una carensgia a do corsie de marcia.
Neustift-Innermanzing
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Corsavy
Corsavy l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Arles-sur-Tech, del circondàre (arrondissement) de Céret e del dipartimènt dei Pirenèi Orientài.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 47.02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 345 méter a 'na altèsa màsima de 2721 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Corsavy l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Autostrada A12 (Belgi)
La  a l'è 'n autostrada del Belgi.
Luigi Cadorna
Luis Cadorna (Palanza 1850 - Bordighera 1928) l'è staa el general comandant del Stat Magior de l'esercit talian duranta l'inizi de la prima guèra mondial. Dòpo de la sconfida de Caporett, el 8 de november del 1917 l'hann costringiuu a dimettess per la soa responsabilità per avè minga organizaa i difès dòpo del sfondament del front de part di Todesch cont i Austriach. L'è staa sostituii del General Armando Diaz.
Battaja de Lissa (1866)
La Battaja de Lissa l'è staa on sconter naval de la Terza Guerra de Indipendenza italiana.
El vint de luj del 1866, arent a l'isola dalmata de Lissa, la squadra naval austriega comandada de l'ammiraj Wilhelm von Tegetthoff l'ha taccaa la squadra italiana de l'ammiraj Carlo Pellion di Persano. I Austriegh hann fondaa dò nav (la Re d'Italia e la Palestro), per poeu retiràss in del port de San Giorgio a Lissa con nissun problema. La sconfitta l'ha impressionaa negativament i sentiment di Italian.
Villard-Saint-Christophe
Villard-Saint-Christophe l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de La Mure, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 14 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 940 méter a 'na altèsa màsima de 2176 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Villard-Saint-Christophe l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Tainaa
Tainaa (Tainate in italian) l'è ona frazion del comun milanes de Novej. El paes el se troeuva a nord del center comunal, in direzion de Gasgian. L'è staa on comun indipendent infina al 1870: al temp di piev el partegniva a la Piev de Rosaa.
Zliv
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
El gh'ha el status de cità.
497
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Saint-Florent-sur-Auzonnet
Saint-Florent-sur-Auzonnet l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Ambroix, del circondàre (arrondissement) de Alès e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9.31 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 213 méter a 'na altèsa màsima de 542 méter söl leèl del mar.
Castelldefels
miniatura|drita Castelldefels l'è 'na città de la Catalogna, in la comarca del Baix Llobregat. La gh'ha 64'567 abitant. A l'è famosa per el volt numer d'imigraa del rest de la Spagna, e in la coltura popolar l'è citaa de la canzon Jenifer di Els Catarres, che la parla proppi de l'amor in tra on fioeu catalan de fameja nazionalista e 'na tosa de Castefa, ossia el soranomm popolar de la città. L'è stada la prima città catalana a dà access internet cont el Wi-Fi in di spiagg.
Straport
La città l'è ligada cont di bus al Reoport de Barcellona e la gh'ha dò stazion del treno: La Stazion de Castelldefels e quella de Platja de Castelldefels.
Corbel (FR-73)
Corbel l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Les Echelles, del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10.31 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 480 méter a 'na altèsa màsima de 1617 méter s.l.m.
Segonzano
Segonzano (Segonzam endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.437 abitàncc, 'na süperfìce de 20 km², per 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sover, Grumes, Valda, Faver, Cembra, Lona-Lases, Bedollo, Baselga di Pinè.
Miramar (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Valencia, cont una popolazzion de abitant.
Stazion de Scandiano
La Stazion de Scandiano a l'è 'na stazion de la ferrovia Regg Emilia-Sassuolo che la serviss el comun de. L'è taccada ai stazion de.
Moviment
La stazion a l'è doperada del servizzi ferroviari regional de l'Emilia-Romagna gestii de Trenitalia Tper, cont noeuv cobbi al dì.
Alessano
Alessano (Alessanu 'n salentì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 6.635 abitàncc 2003, 'na superfìce de 28 km² e 'na densità de 234 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castrignano del Capo, Corsano, Gagliano del Capo, Morciano di Leuca, Presicce, Salve, Specchia, Tiggiano, Tricase.
Záryby
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Indirezion
L'indirezion (o anca dereferencing) a l'è la possibilità de riferìss a on oggett cont el sò riferiment inveci che cont el sò valor, per esempi manipolà on valor a savè la soa adressa de memoria.
Battaja de Landrian
La Battaja de Landrian l'è stada combattuda el 21 de giugn del 1529, duranta la Guerra de la Liga de Cognac. El sconter l'ha vist a combattes i frances (juttaa de Milan e de Fiorenza) contra l'Imperi e i Spagnoeu. El re Francesch I de Francia el cercava anmò de conquistà Milan, ma l'è staa battuu e l'ha dovuu renonzià al sò proposet. Dopo de 'sta battaja, el Carlo V l'ha poduu imponn a la Francia el Trattaa de Barcellona (29 de giugn) e poeu la Pas de Cambrai (5 de agost).
Puigverd d'Agramunt
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Ealing Common (metropolitana de Londra)
Ealing Common  a l'è 'na stazion de la de la metropolitana de Londra, che la serviss.
Interscambi
Fermada del bus
Bogdása
a l'è un comun del Distret de Sellye, cont una popolazzion de abitant.
Kirchdorf in Tirol
Kirchdorf in Tirol l'è on comun austriegh, del land del Tirol. El fa part del distrett de Kitzbühel e el se troeuva a ona altituden de 0 meter sora del nivel del mar.
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
CD
drita|thumbnail|(CD-R) El CD (del ingles compact disc, che'l vör dì disch cumpat) a l'è un disch otich che'l se dupra per metegh sü e imagazinaa di dat. El CD l'hann desvilüpaa la Sony e la Philips in del 1979. La prudüziun de massa l'è scuminciada in del 1982 in de la fabrica de la Philips a Hannover in Germania, e de quel an là el CD l'ha ciapaa un poo a la völta el post del vinil.
Kirchdorf in Tirol
El sò codes statistegh l'è 70410.
CD
Dopu un poo de temp l'ha ciapaa el post anca di dischit del cumpiüter vist che ghe n'ha pussee de memoria per memurizà i dat.
Un disch cumpat al pö vess un CD:
Furmaa principaj
Un CD standard el gh'ha un diameter de 12 cm e un spessur de 1,2 mm, e'l pö tegnì dent 74-80 menü de müsega o 650-700 Mb de dat. A l'è faa de pulicarbunaa che l'è quataa cunt un strat de alümini (induè che la finiss l'infurmaziun) e pöö a la fin un strat prutetif.
A diferenza del vinil o de la müsicasseta, un CD a l'è un sistema digital de registraziun.
498
Avenimeent
L'imperadur Anastasi I el fa la rifurma del sistema munetari Bizantin, druvanda i nümer grech inveci de quej Ruman.
Velká Buková
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Rakovník.
498
Necrulogi
|Un an indrée / |Un an dapress
Papa Grigoeu XIV
miniatura|Incision del Papa El Papa Grigoeu XIV (nassud Nicolò Sfondrad; Soma, 11 de fevrer 1535 - Roma, 16 de otover 1591) a l'è stad el Papa quell de 229 de la Gesa Catolega e donca sovran del Stat Pontifizzi del 8 de dicember 1590 a la soa mort.
Biografia
Originari de Soma, l'era anca part di Vescont e cont del Sacher Roman Imperi e 'l so paa Franzesch, dopo che ghe moeur la mier, el se met al servizzi de la Gesa e inscì el farà anca lu. El Felip II de Spagna el farà senator de Milan e intant el va dent al cler milanes, indova che 'l ciapa 'me esempi del Carlo Borromee. El fann poeu capo del governo senes e anca vescov, e inscì el toeu part al Concili de Trent, indova che 'l insubiss l'oblegh di vescov de viver in la soa diocesi. El farà poeu part de la comission per meter i liber a l'Indes e 'l deventarà vescov de Cremona e in del 1853 el fann cardinal.
In del 1590 l'è elesgiud al soeuj pontifizzi, in del conclav de otover-dicember e 'l moeur noeuv agn dopo per problema a la fel. L'è stad mitud sota a la Basilega de San Peder. L'è regordad per havé destacad la diocesi de Oria de quella de Brindes.
San Dalmazzi
San Dalmazi (nom ufizial in italian: Cogliate; Cogliaa in Milanes, parnunziaa Cugliáa) a l'è un cumün da la Pruvincia da Munza e Brianza cun, cont ona süperfis de 0 km² e ona densità de 0 ab./km².
San Vicente de la Cabeza
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
San Dalmazzi
L'è tacaa ai comün de Lentaa, Rovell (CO), Misint, Barlassina, Seves, Sarònn (VA), Cesan, Cerian.
Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Dalmazi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Zahájí
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de České Budějovice.
Accumulator
L'accumulator a l'è vun di register informatich pussee important de 'na CPU perchè a l'è quell indova hinn faa squasi tucc i operazion, soratutt quej faa al vol de la ALU. A l'è standard che 'l sia ciamaa, in assembly, "A". Senza de lu el saria necessari salvà ogni resultaa in la memoria centrala, cont on trasà di resors se la resorsa la gh'ha de vess doperada subit dopo.
Werner Faymann
Werner Faymann (Vienna, 4 de magg 1960) l'è on politigh austriegh, che 'l partegn al Partii Socialdemocratigh de l'Austria. In del 2008 l'è staa eleggiuu primm minister quell de dodes (segonda repubbliga) del sò paes.
Viticuso
Viticuso l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 428 abitàncc, 'na superfìce de 21 km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquafondata, Cervaro, Conca Casale (IS), Pozzilli (IS), San Vittore del Lazio, Vallerotonda.
Accumulator
Di voeult gh'è pussee accumulator a segonda di bit doperaa per el calcol faa.
Alezio
Alezio (Alútia 'n gréch antìch e messàpech; Aleziu 'n salentì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 5.042 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 315 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gallipoli, Matino, Parabita, Sannicola, Tuglie.
Accumulator
Programma 101
In del computer Programma 101 del 1965 l'accumulator el gh'ha dent el resultaa de l'ultima operazion fada e l'è el primm member de ogni operazion, donca per esempi  a l'è.
A vedom on esempi de programma de la P101 che 'l fa on cunt e 'l salva on resultaa in A: A V S M ↕ A x A ♢ V
'Sto programma 'l eleva a potenza de 2 el numer daa, che l'è mettuu automaticament in M, scambiaa cont A che l'è donca anca operand de la moltiplicazion. A l'è poeu stampaa.
Intel 8051
Esempi di us de l'accumulator in su l'Intel 8051: MOV A,R2 ;mett R2 in l'accumulator ADD A,R4 ;gionta el valor de R4 in l'accumulator MOV R5,A ;mett el valor de A in R5 </Pre>
Ius soli
miniatura|drita|In bloeu el ius soli incondizionaa, in celest quell condizionaa El ius soli l'è 'l criteri giuridich che 'l da la cittadinanza a quej che nassen in sul territori del Stat. El ius soli el pò vess incondizionaa, comé in di Stat Unii e in la pupart di Americh, o avègh di condizion, comé in Franza. De solit anca i Stat cont el ius sanguinis i gh'ha di ipotes residuai de ius soli, soratutt per evità l'apolidia, o di istituzion arent che permetten a quej che nassen in del Stat e ghe viven de ciappà la cittadinanza in d'ona manera semplifegada.
Baranzaa
Baranzaa (Baranzate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta abitant. El comun l'è nassuu in del 2004 per separazion de Bollaa.
Stòria
El paes de Baranzaa el ven citaa per la prima vòlta in d'on còdes longobard del 994 cont el nòmm de Balanziate. In del 1235 l'è documentada l'esistenza del Comun de Baranzaa: molti terren partegnen al Monastee Maggior de Milan e al Monastee de Sant Ambroeus. In del secol XIII la se cita l'esistenza de la gesetta de San Vincenz.
In quell period chì del Medioev Bass l'economia del paes l'è tutta basada su l'agricoltura: el paes l'è costituii de on nucli central circondaa de camp. In del 1450 el contròll de la zòna el passa a la famiglia di Sfòrza, che l'introduss la coltivazion del gels cont el scòp de prodù seda, attività che la restarà fiorent fina al princippi del secol XX.
Dòpo la dominazion di Sfòrza, in del 1530 el feud de Des, del qual el fa part Baranzaa, el ven elevaa a marchesaa e 'l resta proprietà di cont Gallaraa fina al 1580, quand finissen i eredi de la famiglia e donca el passa in di man di fradei Manriquez.
In del secol dòpo la ven costruida, sora i ruvinn de l'antiga gesetta, ona gesa noeuva dedicada a la Natività de la Vergin Maria.
Dòpo el domini austriach e la nassida del Regn d'Italia, Baranzaa la ven taccada al comun de Bollaa (1869). Dòpo el referendum propòst in del 1997 e attuaa in del 1999 l'è staa deciduu de divid de noeuv i duu comun, division che l'è stada fada definitivament in del 2004.
Bèrghem
Bèrghem (ma ach Bérghem in de la Al Seriàna, Bergum o Birgum in Lumbard Ucidental, Bergomum in Latì, Bergamo in Italià, Bergame in Fransés, Wälsch-Bergen in Tudèsch antìch) l'è öna sità de la Lumbardéa, capitàl de la pruìnsa de Bèrghem, che la gh'à 120.694 abitàncc (2010) e l'è chèla di quàter tra i sità con piö abitàncc de la Lumbardéa, dòpo Milà, Brèsa e Mónsa.
Ol nòm
Ol nòm uriginàre de la sità, che l'è mia riàt infìna al dé de 'ncö, l'éra de època preromàna, fòrse l'éra ü nòm cèltech, fòrse l'éra amò piö ècc, de sigür gh'è adóma che 'l nòm latì Bergomum, ol piö ècc nòm de la sità che l'è riàt infìna a nóter, l'è mia de piö d'öna latinizasiù del nòm uriginàre e che m' tróa, ad ezèmpe, in de la Naturalis Historia del Plinio 'l vècc e 'n de la Tàola Peutingeriana.
Ol significàt del nòm uriginàre
In töte i manère i è 'n tànce chèi chi à sircàt de spiegà 'l significàt del nòm Bèrghem, che, ad ezèmpe, 'l vegnerès dal nòm del déo celtìch Bergimus, pecàt adóma che a Bèrghem l'éra mia veneràt, opör che 'l vegnerès dal etrösch Barga, che 'l völ dì tàbia e alùra Bargamo 'l sarès la tàbia grànda e gh'è ach chi che tróa ü ligàm col sànscrit tat che Bèrghem 'l völerès dì pòst che 'l isberlös. L'ipòtezi che però al momènt la sömèa piö giösta, dezà che piö de töte la regórda la stòria de la sità e piö de töte la se lìga a la fùrma del teritòre de Bèrghem, l'è chèla portàda 'nacc dal Antònio Tirabósch, dal Bórtol Belòt e da tàce óter studiùs, cioè che Bèrghem 'l vegnerès da Berg che 'l völerès dì colìna e da heim che 'l völerès dì cà, tat che alùra ol nòm uriginare de la sità 'l gh'avrès de ès pròpe ol nòm Bèrghem amò dovràt al dé de 'ncö e che 'l gh'éra alùra 'l significàt de cà sö la culìna.
Bergome, Bergamum, Bergam e Pergamus
Vèrs la fì del Impéro Romà l'è registràt ach ol nòm Bergome, in del espresiù Bergome civitas, che s'tróa in del Itinerarium Antoninum che de sigür l'è de la fì del sécol II, ma fòrse scricc zamò a partì söl prensépe del istès sécol.
Sèmper sö la fì del Impéro Romà l'è però testimoniàt ach ol nòm Bergamum che m' tróa 'n del Itinerarium burdigalense o Itinerarium Hierosolymitanum che 'l sarès istài scricc tra 'l 333 e 'l 334 da ü pelegrì de Bordeaux, alùra ciamàda Burdigala, che 'l cónta sö 'l sò viàs 'nfìna a Gerüzalèm.
Genas
Genas l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Décines-Charpieu, del circondàre (arrondissement) de Lione e del dipartimènt del Rodano.
Bèrghem
Bergome, Bergamum, Bergam e Pergamus
Dal del sécol VII l'Anònimo de Ravèna in de la sò lista de nòm 'l dóvra Pergamom e Pergamum, ma chèsta la sarès adóma öna paraetimologéa. Chèsto nòm l' sarà dovràt in töt ol medioéf e l'è testimoniàt ad ezèmpe dal Mosè del Bröl che in del sécol XII l'iscrìf ol sò Liber Pergaminus che 'l pàrla de la sità de Bèrghem e del sò teritòre. Ol nòm Pergamus 'l sarès però adóma öna tàrda re-latinizasiù medieàla che la sìrca de lìga la stòria de Bergam a chèla de Pergamus sità elenìstica e capitàl del règn di Atàlidi, ma al momènt s'è mia troàt gnà ü lìgàm tra i dò sità fò che i dù nòm che i sùna quàze a la stèsa manéra.
In del ólt medioéf l'è testimoniàt ol nòm Bergam che se 'l tróa sö 'n d'öna monéda del tép del Carlo Magno, conservàda al Müzéo de Coira in Sguìsera e che l'è dovràda pò cóme sìmbol de la colàna de lìber de la Storia Economica e sociale di Bergamo
Genas
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Bèrghem
Bèrghem
Ol nòm Bèrghem menimà me 'l tróa scricc nìgher sö biànch almànch a partì dal 1553, defàti in de la Bibliotéca Cümünàla Arisotéa de Feràra l'è conservàda öna tradusiù fàcia per grignà del Orlànd Furiùs, tradusiù, stampàda a Venésia, che la tö 'n gir ol parlà bergamàsch, ma che l'è mia scrìcia 'n bergamàsch, e che la gh'à chèsto tìtol: Orland Furius de Misser Lodovic Ferraris novament compost in buna lingua da Berghem e de oter vocabul lombardi adornat.
Genas
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23.84 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 208 méter a 'na altèsa màsima de 263 méter söl leèl del mar.
Bèrghem
La sità e i bórgh
La sità e i bórgh, i è chès-ce i dù nòm dovràcc in di sécoi da i bergamàsch per parlà de Bèrghem, 'ndóe la sità l'éra chèla dét in di müre 'ndóe gh'éra i palàs del goèrno, menimà i bórgh i èra fò di müre e strécc in bànda ai stràde piö 'mportànte i corìa zó da i còi 'nfina al pià.
De quàndo i bórgh i s'è slargài fò fìna a tacàs ü col óter per pò slongàs e spantegàs in de la pianüra, piö che de sità e de bórgh s'pàrla de sità ólta e de sità bàsa, menimà i bergamàsch i è mia üzàcc e i è gnà mai stacc üzàcc a dovrà i dò manére de dì Bèrghem de sùra e Bèrghem de sóta, dientàde famüze co la cansù Nóter de Bèrghem e che i è dovràde quàze adóma da i forestér o 'n televisiù.
Sìmboi
miniatura|drita|La bandéra I culùr de la sità i è 'l zald e 'l róss, e i è dovràcc e in dela bandéra e in del stèma sitadì.
Ol stèma l'è:
Ol gonfalù modèrno, concedìt con D.P.R. del 20 de zenér del 1960, l'è ü dràpo de culùr róss.
Ol pòst
La sità l'è nasìda sö ü ròs de colìne che i se tróa söl confì tra l'ólta pianüra söcia e i preàlp lumbàrde, destacàde però da i preàlp da la piàna de la Quìza a sìra e da la piàna de la Mórla a matìna. Bèrghem l'è nasìda sö i còi piö bas e piö spostàcc a màtina, 'ndóe i gh'éra di sortìde, piö o méno a 350 méter söl lièl del mar, la pónta piö ólta del sistéma colinàr de Bèrghem l'è 'l mut Bastìa, che 'l rìa a 509 méter, menimà la sità basa l'è piö o méno a 250 méter söl lièl del mar. La sità l'è nasìda in d'ü pòst indüinàt, al vólt, ma con di sortìde, metìt pròpe 'ndóe la pianüra la se 'ncótra co i montàgne e 'ndóe la al Brembàna e la al Seriàna i fénes e i se dèrf fò 'n del pià.
Bèrghem, compàgn de Milà, Brèsa, Varés e tàte ótre sità la gh'à mia ü fiöm, adóma la Mórla la trèrsa 'mpó la sità bàsa, ma gh'è mai stacc ü ligàm fórt co la sità, che in di sécoi pasàcc la sircàt de tègnes de luntà da la Mórla, de sólet con póca àcqua, ma bùna de fà di dagn mia de schèrs quàndo 'l piöìa.
I préde di còi de Bèrghem
250px|right|thumb|Ol Flysch de Bèrghem in via Fara e de dré 'l monastér de Sant Agostì che l'è stài fài sö pròpe col Flysh 250px|right|thumb|Ol Flysch de Bèrghem de culùr biànch in Piàsa Angelì 250px|right|thumb|Ol Conglomeràt de Sirù sóta 'l monastér de Sant Agostì
Ol Flysch de Bèrghem, cognusìt ach col nòm de Préda de Credér, l’è la préda che s’tróa in de la méta o quàze di còi de Bèrghem, sùra de töt de la bànda a mesdé, chèla che la àrda sö la sità bàsa. Ol Flysch de Bèrghem s’pöl vèdel signà fò dal teré per ezèmpe ‘n via Fara, pròpe sóta ‘l monastér de Sant’Agostì, ma ach in del cör de la sità ègia, ‘n Piàsa Luigi Angelini. Tra i dò préde, chèla sóta ‘l monastér e chèla ‘n piàsa Angelì, gh’è öna diferènsa de culùr, de fàti ol prim flysch l’è bèl zaldì, menimà ‘l segónt l’è ciàr, quàze biànch. Chèsto perché ‘l flysch l’è öna préda de sedimèncc de mar, isè chèla biànca la s’è fàcia ‘ndóe l’àqua l’ìa ‘mpó piö fónda, menimà chèla zàlda l’è sedimentàda ‘ndóe l’àqua l’éra piö bàsa, piö o méno ‘ndóe la gh’éra öna spiàgia e pròpe per chèsto ol flysch sóta Sant’Agostì ‘l gh’avrès de ès chèl che ‘l rèsta de öna spiàgia de la preistòria, tat che in de la préda se èt i sègn lasàcc da i animài de l’època.
Chèl che l’è ‘mportànt l’è che chèsta préda la gh’à dacc ol colùr a i mönümèncc de la sità, bàsta ad ezèmpe ardàga al monastér de Sant’Agostì per vèt che ‘l gh’à l’istès colùr del flysch che ‘l sìgna fò apéna sóta tra ‘l monastér e la via Fara.
Söbet a i spàle del Flysh de Bèrghem s’tróa 'l Conglomeràt de Sirù métit a fà öna fetìna strécia ma lónga che la traèrsa fò töta la culìna de Bèrghem. Pò a chèsta l’è öna préda de sedimèncc, ma grìza de colùr e con di sedimèncc piö gròss, tat che a ardàla s’vèt bé che ‘n de la préda gh’è de la geretìna e ach di sas bèi gròs mes-ciàcc insèma a öna pàsta grìza piö fìna che la lìga 'nsèma töt ol rèst. Ol Conglomeràt de Sirù s’pöl vèdel in del pàrch del Monastér de Sant Agostì, de fàti se de la bànda de la via Fara ‘l monastér l’è pogiàt sö söl Flysch de Bèrghem de l’ótra bànda l’è stài fài sö sùra a di còrne de Conglomeràt de Sirù. Ol Conglomeràt s’pöl vèdel pò sùra ‘l bastiù di müra ènete de Sant Andréa, ‘ndóe la gh’è la Montagnèta, öna còrna de préda che la sìgna fò ‘n del pràt de bastiù. Ach a i pé del bastiù s’pöl vèt ol Conglomeràt, de fàti töt ol bastiù de Sant Andréa ‘l pógia söl Conglomeràt, per ès piö precìs per fà sö ‘l bastiù di müre i à teàt fò e modelàt sö öna còrna de Conglomeràt fìna a fàga ciàpa la fùrma del bastiù.
Dòpo la fetìna strécia de Conglomeràt gh’è ön ótra fèta fàcia de Arenària de Sàrnech e per finì i öltime còste piö a nòrt, per lo piö metìde a roèrs, i è fàcie de Flysch de Puntìda: gh’è de dì però che chèste dò préde i se tróa fò de la sità ègia e per chèsto i è stàcie dovràde de méno e i è méno ligàde a la sità.
Parra
L'abitàt de Parra l'è stài de spès sconfundìt co la sità de Bèrghem, dezà che gh'è ü tòch de la Naturalis Historia del Plino 'l vècc (III 124-125), che 'l fàa quàze crèt che i födès la stèsa sità, dezà che se les:
''Oromobiorum stirpis esse Comum atque Bergomum et Licini Forum, aliquotque circa populos auctor est Cato, sed originem gentis ignorare se fatetur, quam docet Cornelius Alexander ortam e Graecia interpretatione etiam nomis vitam in montibus degentium. In hoc situ interiit oppidum Oromobiorum Parra, unde Bergomates, etiamnum prodente se altius quam fortunatius situm''
che 'l völ dì che:
''segónt ol Catóne, Com, Bèrghem, Foro Licini e di óter pòs-cc de chèle bànde lé i è de la famèa di Oromòbi, però 'l Catóne 'l sà mia de che bànda la rìa chèsta zét, zèt che 'l Cornelius Alexander 'l pènsa che la ègne da la Grécia, dezà che 'l nòm de chèsto pòpol 'l völerès dì "chèi che i stà de cà sö 'ndi mucc". In chèl pòst lé l'è sparìt ol paìs de Parra, de 'ndóe che i vé i Bergamàsch, amò al dé de 'ncö s'pöl vèt che l'è ü pòst piö ólt che 'ndüinàt''.