cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Madridanos
a l'è un comun de la provincia de Zamora, cont una popolazzion de abitant.
Medioév
Ótre datassiù
Per ol presépe:
Niger (fiüm)
El Niger l'è 'l fiöm piö 'mportànte de l'Africa ucidentàla. L'è lonch en tot presapoch 4.160 km. El nas endei mucc Loma al cunfì 'ntra la Guinea e la Sierra Leone e conden percors a fùrma de mèza lüna el streèrsa i teretore del Mali, del Niger, el ghe à dré al cunfì col Benin, el streèrsa la Nigeria e 'l và a sbotàs endel Océano Atlàntich endel Golf de Guinea conden delta flüviàl de grànde dimensiù ciamàt delta del Niger o Oil Rivers. La sò surtìa la se tróa apéna a 240 km di de l'Océano Atlàntich ma 'nvéce de nà envèrs el mar, el ciàpa la diresiù 'nvèrs l'intèrno del cuntinènt, 'nvers el dezert del Sahara e dòpo el fà 'na gran svòlta a dèstra e 'l ciàpa la diresiù del Golf de Guinea.
Medioév
Ótre datassiù
Per la fì:
Niger (fiüm)
Endel teretóre del Mali, prim de Timbuctu, el fùrma chèl che l'è ciamàt delta interno del Niger.
Medioév
Divisiù
Ol Medioév l'è dividìt in dü perìodi:
Ön'ótra divisiù l'è 'n quatèr perìodi:
Niger (fiüm)
La parte setentriunàla del fiöm, cunusìda come Niger bend, la g'ha 'na grant empurtànsa per el dezert del Sahara perchè l'è la fónt principàla de àiva de la zòna. Chèsto fat el l'ha rindìt en crocevìa per i scàmbe comerciài che pàsa per el Sahara ucidentàl e la cüna dei Regn del Sahel de l'Imper del Mali e de Gao.
El sò bacìno idrogràfich l'è de 2.117.700 chilòmetri quadràcc. L'è 'l tèrs dei fiom de l'Africa, dopo del Nilo e del Congo. El sò afluènt pio grant l'è el Benue.
Bira artigianal
La bira artigianal l'è un prudot minga pasturizaa e generalment, ma minga semper, minga filtrà.
Produzion
I birifis artigianal utilizan ül pusé pusibil de ingredient natüral, e, cun l'introdusiün dal "birifisi agricul" anca de orz e luvertis, pruvenient dal teritori d'apartenensa.
Orsières
Orsières a l'è un cumün svizzer del distret de Entremont, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 165.0 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Orsières al se tröva a una altitüden de 887 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bagnes, Bourg-Saint-Pierre, Bovernier, Chamonix-Mont-Blanc (FR-74), Courmayeur (IT-AO), Liddes, Martigny-Combe, Saint-Rhémy-en-Bosses (IT-AO), Sembrancher, Trient.
Sudovo Hlavno
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Giuánn Batista Scalabrini
Giuánn Batista Scalabrini (Fin Mornasch, 8 de lüi 1839 – Piasensa 1 de giügn 1905) l'è stái vésc católic de Piasensa dal 1876 al 1905. L'é beát de la césa católica.
Biugrafia
Nasüd a Fin (pruincia de Cum) el 8 de lüi 1839, lé stái urdiná pret el 30 de mágg 1863, quant ch'el gh'aveva namó cumpìd 24 ann. Fin al 1870 l'é stai prufesùr in Seminari, e dopu l'é diventá prevóst a San Bartulumé a Cum.
Papa Piu IX l'ha cunsacrá vesc de Piasensa el 30 de genár 1876. In del 1887 l'ha fundáa la Cungregasión di Misunári de San Carl; in del 1895 el funda la cumpagnia de le Misiunarie de San Carl. La Cungregasión la deva asistensa a tütt i emigranti chi partìven a l'Ester.
In del 1901 l'é andái in America e in del 1905 in Brasil.
L'é mort a Piasensa el 1 de giügn 1905. El sò corp el riposa in de la Catedral de la citáa, in d'una casa che la vegnn dervida a véder per i grand ucasión, cume el centenari de la só nascita.
Max Verstappen
El Max Verstappen (Hasselt, 30 de setember 1997) a l'è un pilota d'auto olandes e belga, che 'l corr in Formula 1, de la che l'è campion in carega, con la Red Bull.
L'ha scominciad a correr in la massima serie in del 2015, a derset agn, con la Toro Rosso, per poeu passà l'ann dopo a la Red Bull, indova che 'l riva a vesser el pilota pussee sgiovin a vincer una gara del campionad a 18 agn, 7 mes e 15 dì. In del 2021, a 24 agn, el ciapa el titol, el prim olandes a fàll in Formula 1. In del 2022 el se laurea campion quater gare prima de la fin, in Giapon.
El so numer de gara l'è el 33, ma del 2022 el scerniss de doperà el 1, 'me campion del mond in carega.
Valy (Karlovy Vary)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Karlovy Vary e del distret de Cheb.
Simon de Orsenigh
El Simon de Orsenigh (italian: Simone da Orsenigo) a l'è staa on architett lombard del Medioev. A l'è staa vun di maister che l'ha lavoraa in del Domm de Milan in del 1387, insema al March de Campion e a tanti olter che rivava de la zona de Comm. A Milan gh'hann dedicaa ona strada, in de la zona foeura de Porta Vitoria.
.ไทย
.ไทย a l'è el domini de prim nivell nazzional internazzionalizzad de
Incin
Inscin (Incino) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Erba, in de la Provincia de Comm. El paes a l'è staa fondaa di Celta de la coltura de Vorasecca, e ai temp di Roman l'eva cognossuu 'me Licini Forum (come che ne cunta sù el Plini el Vegg in de la sò Naturalis Historia). A l'è staa on comun indipendent fina al 1906, quand che l'è staa giontaa a Erba (che per on poo de temp el s'è ciamaa in Italian Erba Incino): al temp di piev a l'era el capploeugh de la Piev de Inscin, che la gh'eva 'me centro la gesa romaniga (el campanin a l'è del XI secol) de Santa Ufemia.
Kozani
Kozani u Kozánē (in Gregh: Κοζάνη; in Macedun: Кожани/Kožani) al è un comün da la prefetüra da Kozani in la Macedònia Ucidental, Grecia.
Montiano
Montiano (endèla parlàda locàl: Muncèn) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 1.589 abitàncc, 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 177 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesena, Longiano, Roncofreddo.
Cassina di Ferree
La Cassina di Ferree (prononzia local: [fa'reː]; italian: Cassina Ferrara) l'è vuna di dò frazzion del comun de Saronn, in de la Provincia de Vares. La frazzion la se troeuva a nord-est del center comunal, al confin cont el comun de Rovell. A l'è stada on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev la partegniva a la Piev de Pian.
Napoleon Bonapart
thumb||El Napouleoun I de França, oeuvra del [[Jacques-Louis David]] Napoleon Bonapart (Frances: Napoléon Bonaparte, Talian: Napoleone Buonaparte), l'è nassüü a Ajàss, in de la Còrsega, el 15 de agost del 1769, giust dòpo pòch mes che la repùblica de Genoa la gh'aveva vendüu l'isola ai frances. L'è stàa fatt general durant la rivoluzion francesa, quand che l'ha contribuì a difènd el pais contra i stàa de la reazion ch'el ghe daven contra.
In del 1804 l'è reussìi a fass nominàa imperador de Francia in de la catedral de Notre Dame a Paris, e l'ann despö l'è stàa fàa anca Re d'Italia cont ona incoronazion in del Domm de Milàn. L'è reussìi a cattà su tutta l'Europa cuntinentala, ma cont l'invasion de la Russia in del 1812 e la ritirada de Mosca, quand l'hàa perdüu tutt el sò esercit intra la fin del 1812 e el principi del 1813, l'hàa segnàa la soa fin politega.
Währinger Straße – Volksoper (metropolitana de Vienna)
Interscambi
Fermada del bus
Napoleon Bonapart
Relegàa in su l'isola d'Elba, in del mes de marz del 1815 l'è tornàa a Paris in dove l'hàa governàa ancamò per cent dí, finn a quand l'è stàa definitivament battüu a Waterloo dij ingles e dij prussian.
Per vess segur ch'el tornava minga un'altra volta, ij ingles l'hann tràa in su l'isola de Sant'Elena, giust in del mezz de l'ocean atlantegh, in dove che l'è morüu el cinqu de magg del 1821.
A part che per i sò vittori milidar, el Napoleon l'è regordàa anca per i sò codes che in quij temp la hann dàa i legg in squas tucc i paes del mond.
I prim agn e el prinzipi de la carrera militara
Nassüu de Carl Maria Buonaparte e de Letizia Ramorino, a növ agn el pader l'hàa portàa a la scola milidar de Brienne, in dove che l'è restàa per cinqu agn. L'era giamò on ufizial quand che in del 1789 l'è sciopada la Rivoluzion francesa. Vegnüu indree in de la Corsega a l'epoca de la guèra civil (I corsegan comandàa del Pasqual Paoli s'eren rebellàa aj frances) la soa fameja la gh'ha vüu de gnì indree ancamò indree perchè l'era stada accusada d'avè tradìi e de vess amisa dj frances.
In favor de la rivoluzion, el Napoleon l'è andàa innanz in de la gerarchia militara e in del dezember del 1793, quand che l'era tenent colonell de l'artijeria, l'ha liberàa Tolòn di monarchegh e di ingles e l'è devegnüu general.
In del 1795 l'è stàa fàa comandant de la piazza de Paris del Barras, member del direttori che l'eva giamò favorìi, e l'ha combattüu contra i monarchegh che voreven taccà la Convenzion Nazional. Ajudàa del Murat, el Napoleon l'ha salvàa la Franza de un colp de stàa. In premi el Barras l'ha nomenàa comandant de corp d'armada.
La campagna d'Italia
thumb|La Bataja de [[Fombi dell'8 magg 1796, Giusepp Peder Bagetti]] El 9 de Marz del 1796 el Napuleoon l'hàa sposàa la Giusepìna Beauharnais, e dopu solament dù dì l'è partìi per el front talian, in dove doveva combatt contra ij austriach per quela che in del coo dj member del direttori la doveva vess soltant una diversion, perchè l'atacch principal l'era previst in sul Rèn. El sò esercit el gh'aveva solament 38.000 omen e l'era mal equipagiàa.
El gèni l'è vegnüu föra: la scunfigiüu i forz piemontes/austriach a Dego, a Milèsim, a Cairu Muntenott e a Cosseria. El 10 de magg el travolgeva l'ultima difesa austriaca in sul pont de Lod, e el 15 l'è entràa triunfalment a Milàn. In del mes de giugn la veniva proclamada la Republica Transpadana (cont capidal a Milàn) e in de l'otober de l'istess ann la vegniva formada la Legion Lombarda, che per prima la gh'aveva come bandera el tricolor verd, bianch e ross.
I Savoja se vedeven costrett a firmàa el 28 de avril l'armistizi de Cherasco, cont el qual Nizza e part de la Savoja vegniven passàa a la Francia. Ij austriach, spaventàa per l'avanzada che la pareva inarestabil,, el 17 de otober del 1797 firmaven el Tratàa de Campoformio ch'el meteva la parola fin a la campagna d'Italia che l'aveva dervìi ij occh al mond de fronta al genj milidar del corsegan, suranominàa el 'caporal piscinin' per la soa stadura e per el mood che el gh'aveva de stagh vesin aj sò omen.
La campagna d'Egitt
Metüu insèma on esercit de 40.000 omen, el Napuleoon l'hàa fàa rota su Malta, subit ciapada, e pö su Alesandria che la s'è aresa dopu poch oor de l'ariv de la flota francesa. Napuleoon el viagiava vers l'internu, in direzion del Cairo ling el Nilo, sconfigend i mamalucch prima a El Rahamaniya e pö, el 21 de luj, in de la bataja dj piramidi. El sò esercit l'era però decimàa del cald, dj fever e de la fatiga, e in de menter l'era ridott a 25.000 omen. Ultra tutt la soa flota, de la qual i a dipendeven i rifurniment, la vegniva completament distruta el primm de agost in de la baja de Abukir de l'amiraj inglees Orazi Nelson, de manera che el Napuleoon el gh'aveva püu la posibilidàa de tornàa indree per mar.
A quest punt el decideva de marciàa vers la Siria. Rivàa el 19 de marz del 1799 a Acri, l'antiga fortessa cruciada, el sò esercit el perdeva dù mes in de l'assedi e lù el decideva de tornàa indree. A Abukir, in dove l'ann prima la soa flota l'era stada distruta, el scunfigeva i turch, ma ghe rivaven notizzi preocupant de la Francia in dove l'esercit el vegniva sconfigiüu in sù tutti i front e el Direttori l'aveva perdüu grand part del sò puder.
Gh'è de ricordàa che el Napuleoon l'era partìi per l'Egitt portandes adree diversi scienziàa e studioos. In tra i scovert che questj hann fàa la pusee famosa l'è stada la Stèl de Rosèta, che per la prima volta l'hàa permitìi de interpretàa el significàa dj geruglifici per capìi la stòria de l'antich Egitt.
El 18 de Brumai
thumb|[[Giusepp Bonapart, Jean Baptiste Joseph Wicar]]
El 9 de otuber del 1799 el Napuleoon el rivava a Frejus e intant ch'el marciava vers Paris la gent el aclamàva. Rivàa en la capidàl l'hàa reunìi igent che voreven cuspiràa contra el Direttori. De la soa part a gh'eren el fradel Giusèpp e l'alter fradell Lusiàan ch'el presideva el Cunsej dj cinqucent, ch'el gh'aveva el podel legislatìiv insèma cont el consilj dj vecc.
De la sua part a gh'eren anca el Roger Ducos, member del Direttori, e el Emanuèl Giusepp Sieyès che a l'era l'ideolugh de punta de la burghesia rivuluziunaria, e pö el minister dj esteri Talleyrand e el minister de la pulizia Giusepp Fouchè. Barras, alter member del Direttori, l'hàa decidüu de fass de part per vess minga contra el Napuleoon.
Dopu de avee fatt giràa la voos che i monarchich i eren adree a organizàa on culp, Napuleoon l'hàa ciamàa al Cunsej di vecc e a quell dj cinqucent de trasferiss el 18 Brumaj (9 de November) a Saint Cloud, föra de Paris. Napuleoon l'è anca stàa fàat comandant general de l'esercit.
El trasferiment el serviva a fàa in mod che ij deputàa contrari al culp de stàat che el Napuleoon l'aveva programàa podessen minga parlàa a la populaziòn. Napuleoon el voreva che i dù camer i passassen a lù i sò puderi de lor. L'è andàa minga inscìi: el Cunsej dj vecc l'è minga restàa impresionàa del sò discors, e l'altra camera la voreva perfin ghijuttinall.
Per soa fortuna el Fradell president del Cunsej di Cinqucent l'è essìi de la camara e l'hàa parlàa al soldàa che gh'eren de föra contand che a gh'eren dj terrurista in tra i deputàa, e l'hàa fàa in modu che l'istess esercit desperdèss i member de la camara.
A un cert moment l'hàa puntàa la soa spada al coll del fradell disend che l'avaria copàa si l'avess savüu che lù el voress limitàa i libertàa del paees.
Dopu che l'esercit l'aveva disperdüu i deputàa i dò camer vegniven desfàa l'istessa sira, e el vegniva votàa la legg che ghe dava tucc i poder aj trì consuli: Ducos, Sieyes e Napuleoon.
El consolàa
Nominàa consoli provisòri, i tri padruni da la Francia scriveven giò una növa costituzion, quèla de l'ann VìiI, che cont una votazion popular la vegniva ratificada e inscìi la legalizava el culp de stàa.
Napuleoon el controlava diretament el poder esecutiv, ma anca el legislativ, dividüu in quatter camer, el podeva vess tegnì sota control. Nominàa primm consol, el Napuleoon l'impostava la strutura centralizada del paes che l'è inscì ancamò al dì d'incö, cont i provinvi, i distrett, e i comun aminisstràa dej prefett, dej sota-prefett e dej sindach.
I cass del stàa vegniven risanàa grazzia aj conquist de la guèra e a la fondazion de la Banca de Francia, e anca cont l'ìintroduzion del franc d'argent. La despariva l'inflazion.
La guèra cont el Papa la finiva cont el concordàa del 1801, firmàa del Pio Vìi, ch'el restituiva minga a la gesa i ricchezz espropriàa duranta la rivoluzion.
Nal camp de l'istruzion vegniven fondàa licei e politecnich, ma se preferiva lassàa el popul in de l'ignuranza per avegh un governo stabil e un esercit ubidieent.
Cont la votazion del 2 de agost del 1802 el consolàa del Napuleoon el divegniva a vita, primm pass per la formazion del imper.
Enver l'Imperi
Durant de l'assenza de Napuleoon che l'era in Egitt ij francees ij eren stàa scunfigiüu dij austriach en Italia (Novi Ligure) e in sul Rèn. IN Italia, pö, la coaliziòn contra i francees l'haveva fàa feura la Republica Napuletana del 1799, fundada dj francees, e anca quèla rumana. El 6 de Magg del 1800, dopu ses mes del colp del 18 de Brumaj, Napuleoon el ciapava ancamò el comand de l'esercit francees.
Cont una marcia impunenta l'hàa pasàa ij Alp al Grand San Bernard, in dove che ij austriach s'el spettaven minga, e ij hàa scunfigiüu a Montebello entrand ancamò en Milan. El 14 de giugn s'hàa cumbatida la famusa bataja de Marengo, la pusee famosa dj bataj napuleonich en Italia, e anca la pusee definitiva, vinciuda grazzia a l'ariv del general Desaix che l'è mort in sul camp.
La pàas en Italia la vegniva formalizada cont el tratàa de Luneville ch'el riconfermava el Tratàa de Campoformio. In del 1802 el Napuleoon el vegniva proclamàa President de la Republica Taliana (vìis president a lìera el nobil milanees Francesc Melzi d'Eril), titol ch'el tegniràa sina al 17 de marz del 1805 quand el vegniràa nominàa Re d'Italia.
La nocch de Nadal del 1800 el Napuleoon, la mijee e la scorta s'eren salvàa per un miracol de un atentàa dinamitard mentra che ij andaven a l'Opera. Lù l'hàa ciapàa l'ocasion de mett föra legg i giacobin (esijandj en Guiana e i munarchich. Per dagh un segnal fort aj Burbuni che voreven tornàa in sul tròn l'hàa fàa restàa in sul confin francees del Brabant el Duca D'Enghien, acusàa de cospirazioon contra el primm consul, e l'hàa fàa fusilàa. El minister Talleyrand l'hàa definìi l'assassini del Dura un grand error. Anca el General Moreau el vegniva mazzàa perchè implicàa in del complott munarchich.
In del 1802 anca l'Inghiltera la firmava la Pàas de Amien cont la Francia. El Napuleoon l'aveva distrugìi la coalizion contra de luavendegh anca l'appogg del Tzar Paolo I. Per dù ann l'Europa la saràa finalment in pàas.
In del 1802 el Napuleoon el vendeva la pusee part del Nord America aj Staa Unii, dopu che l'esercit che l'aveva mandàa a ciapàa Santu Domingu l'era stàa distrugìi de la febbr giàla e de la resistenza comandada del Toussaint l'Overture. Cont i sò forz a l'ovest metüu inscìi el Napuleoon l'aveva capìi che l'era minga el càas de cercàa de difènd la Luisiana, come la se ciamava l'America francesa del nom dj Re de Francia.
Dopu che l'aveva largàa la soa influenza in su la Svizzera e in su l'Alemania, dj problema in su de Malta gh'hàa dàa el pretest aj francees de diciaràa ancamò la guèra aj inglees che ghe daven supoort aj munarchich francees.
Uramaj consul a vita, el Napuleoon a l'era el padron total de la Francia. El 18 de magg del 1804 el senàa el proclamava Imperador dj francees e el 2 de divcember del 1804, in de a catedral de Notre Dame, la vegniva fàda la cerimonia de incoronazioon. Se dìis che lù l'aveva ciapàa la curòna dj màan del Papa Pio Vìi per mètela in sul coo de per lù per minga ricognoss l'auturitàa papal, ma prubabilment l'è minga inscìi perchè el Papa l'aveva benedett ij insegni imperiàal. El fatto l'è che el Napuleoon el s'è incoronàa lù e pö l'hàa incoronàa la soa mijee Giusepina Bàauharnais.
En Francia la tornava la munarchia, ma l'era minga quèla veggia. Napuleoon a l'era minga 'Re de Francia e Navarra per grazzia de Diu' come se diseva un temp, ma 'Imperador dj francees per voluntàa populàar'. La gh'era minga la nobiltàa feudàal ma rimanèven i principij de la rivoluzion francesa, e el Napuleoon el divegniva el primm imperador rivoluziunari, el paradoss pusee grand de la storia.
El 26 de Magg del 1805, in del Dòm de Milan, el Napuleoon el vegniva anca incoronàa Re d'Italia cont la Curona Ferrea che l'era (e l'è ancamò ) conservada in del Dòm de Monza.
La cunquista de l'Europa
thumb|Napuleoon cont el vesti de imperador, [[Jean Auguste Dominique Ingres]]
In del 1805 la vegniva formada in de l'Europa la terza coaliziòn contra el Napuleoon. Lù l'aveva pasàa l'ultim ann in su la costa de la Nurmandia a preparàa l'invasiòn de l'Inghiltèra insèma a la Spagna, ma vidend che la situaziòn la se faseva periculusa l'è tornàa indree per mètes al comand de la Grand Armada per portala in del cör de l'Europa a sconfigg i sò nemìis, anca perchè el 21 de otober la flòta francesa comandada del amiraj Villeneuve la vegniva distrugia al larg de Trafalgar de quèla inglesa del Nelson (ch'el moriva in de la bataja) e inscìi se scancelaven i sogn de invàad l'Inghiltèra.
I forzi prusià, austriach e rùss (sota del nuvell tzar Lissander I ij eren pusee foort. A gh'eren dù front: quell tudesgh, in dove l'imperador el guidava la soa armada, e quèll talian, in dove el Massena el comandava l'ardama d'Italia. El 20 de otober el general nemiss Mack el se rendeva, el 30 ij francees a vinceven en Italia a Caldero e pö el Murat el ciapava Vièna, ma el gross de l'esercit nemìis el rimaneva intatt, ma el dù de dicember al Napuleoon el meteva la parola 'fin' a la guèra cont la bataja de 'Austerlitz', el sò capulavor strategich cont el qual l'è divegnìi el padron de l'Europa. El dì dopu ij sò nemìis ij ciamaven la pàas. L'Austria la perdeva Venèzia, cha la vegniva unida al Règn d'Italia, e la pardeva anca la soa influenza in de sura de l'Alemania che la divegniva Confederazion del Rèn.
Se diss che dopu de avee savüu de Austerlitz el primm minister inglees Gujerm Pitt l'hàa domandàa al sò nevod re rutulà una carta de l'Europa che la gh'era in cà de lù, ricognossend che el continent l'era stàa tutt ciapàa dj francees.
L'ann dopo el Bònapart el umiliava la Prùsia el 14 de otober cont la bataja de jena.
Flavon
Flavon (Pflaumb en todèsch stòrich) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 508 abitàncc, 'na süperfìce de 7 km², per 'na densità de 73 ab./km². El cunfìna coi cümü de Tuenno, Nanno, Terres, Denno, Cunevo.
Napoleon Bonapart
La cunquista de l'Europa
El 14 de giugn del 1807 a Friedland l'imperador el sconfigeva la quarta coalizion comandada de la Prùsia, dopu de la sanguinusa bataja de Eylau. El Tzar Lissander I el vegniva custringiüu a firmàa la pàas in de l'inconter de Tillsit. L'Europa la vegniva dividida in dù zon de influenza: quèla ucidentala sòta la Francia, quèla urientala sòta la Rùsia. La rimagniva averta la question de la Pulònia, che el Napuleoon vereva indipendenta mentra che el tzar la voreva ciapàa. En Pulònia l'imperador l'aveva incontràa una nobildòna, Maria Walesa, che la divègn la soa amant e la andarà a incontrall anca quand el imperador el andrà en disgrazia.
L'inghiltera a l'era l'unica putenza ancamò in pè contra ij francees, e per indebulila el 21 de november del 1806 el Bònapart l'aveva diciaràa el blocch continental de tucc i materiàal: i nàaf inglees sarissen minga püu entràa in dj port cuntinentaj e ghe saria püu stàa comerc cont l'Inghiltèra. Per ij inglees l'è stàa un prublema, ma per l'Europa el prublema l'è stàa ancamoo pusee grand: la Francia l'hàa perdüu parecc in del commerzi, ma el blocch l'è fallìi perchè diversi paìs aveven minga aderìi completament e gh'aveven ancamò scambi cont i inglees. Quand el Purtugall l'hàa dervìi i sò porti aj Inglees l'imperador l'hàa invadüu la Spagna, e quand che el tzar l'è usìi del blocc l'hàa lanciàa la campagna de Rusia che l'hàa segnàa la soa fin.
In del 1808 in de la famija real spagnola a gh'era sort un diverbi in tra el Re Carl IV e el sò fiö, el Princip dj Asturia Ferdinand. El Napuleoon l'hàa constringiüu tuc e dù a ritirass e l'hàa ciapàa la Spagna per anètela in de l'imper. In del menter i sò trupp a conquistaven el Portugall, in dove però ij inglees sbarcaven dj trupp al comand del Duca de Wellington che l'hàa liberàa el pees e l'hàa creàa dj prublema anca in Spagna, in dove la popolaziun a l'era insorta contra i francees e l'aveva costringiüu el Re Giusepp a scapàa. El Napuleoon el vegniva giò e el 4 de dicember Madrid la se rendeva a l'imperador, ma la nasida de la quinta coalizion la ghe impediva de completàa la soa opera e la Spagna la rimagniva un prublema.
thumb|Consulta de la [[Republica Cisalpina, Nicolas-André Monsiau]]
In tra el cinqu e el ses de luj del 1809 l'imperador el sconfigeva la quinta coaliziun a Wagram, dopu de avee ocupàa Vièna includìi el palazz de Shonbrunn. I condiziòn de pàas per l'Austria i eren pesanta: la perdeva el Trentin, l'Altu Adig, l'Istria e la Dalmazia, e la gh'aveva de pagàa un indennizi de guèra enorma. El 7 de magg del 1809 Napuleoon l'haveva anca ordinàa l'anesiòn del stàat Puntifizi in del Imper francees.
In de 1810 l'Europa de Napuleoon a l'era sistemada, la Francia la s'era ingrandida, e tucc ij alter stàa i eren divegnìi sò satellit o leàa. El Règn d'Italia l'era governàa del Vìis rè Eugeni, fiö de la mijee Giusepina, la Republica de Lucca e part de la Tuscana i eren governàa de la sorela Elisa Bònapart cont el sò spoos el princip Felis Baciocchi, el Ducàa de Guastàla l'è andàa prima a la sorela Paulina Bònapart sposada cont el Princip Borghese, e pö al Règn d'Italia; el fradell magiòr Giusepp Bònapart l'era divegnìi Re de Spagna, el fradell Luis Re de Ulanda dopu de avee sposàa la Urtensia Beauharnais, fiöla de la mijee Giusepina. Ancamò, el fradell Girolam Bònapart el gh'hàa avüu el Règn de Westfalia e el general Murat, che l'aveva sposàa la sorela Carulina Bònapart l'aveva avüu el Règn de Napuli.
El Maresciall Bernadotte el gh'hàa avüu el Règn de Svezia (ma l'hàa pö tradìi entrand in de la coalizion cha a la fina l'ha scunfigiüu) dopu de avee sposàa el primm amur de Napuleoon Desiree. Anca la Confederaziòn dèl Rèn l'era sòta el controll de l'imperador.
Dopu de la pàas de Schonbrunn el Napuleoon e el primm minister austriach Metternich i s'eren acordàa per un matrimoni de stàat. el 14 de december del 1809 l'imperador el divorziava de la Giusepina Beauharnais, la mijee infedela ma amada (tant che i dù a remaneven legàa financa ai temp de l'esili de Sant'Elena per sposàa el primm de avril del 1810 la tosa de l'imperador d'Austria, Maria Luisa de Asburg. Essend inscìi legada anca del matrimoni, l'Austria la rapresetava adess una növa leada. Dopu che la prima mijee la gh'aveva minga dàa un fiö, la segunda el 20 de marz del 1811 l'è riessida a dagh a l'imperador l'ered del tron: Napuleoon Francesc, disüu el 'Re de Roma', che però el saria mai andàa verament in sul tron per morì a 21 ann solament in del 1832.
Raubling
Raubling l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rosenheim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 44.20 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Napoleon Bonapart
La campagna de Russia del 1812
Rusia e Francia ij eren formalment leàa, ma l'ecunumìa rusa l'era danegiada cont el bloc cuntinental contra ij inglees, e el tzar Lissander el serava volentera un occ per quij ch'el violaven, inscìi el Napuleoon l'è tràa insèma una 'Grande Armee' formada de pusee de 500.000 omen per stremill.
Strada statal 26 (Lussemborgh)
La  a l'è 'na strada statal del Lussemborgh.
Sulice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia Central e del distret de Praha-východ.
Balanzin
El balanzin (prononzia in di dialett cusian: [balan'tsiŋ]) l'è on arnes doperaa di minoeur in di cav de granii. L'è ona leva con scià ona stanga e on cavallett, che 'l serviss per tirà su el stamp (cioè el ferr che se dopera per sbusà la preja e mettegh denter i minn), quand che quell lì el riva a circa 5 meter de profondità. In de l'istess moment, oltra a tirà su el stamp, el balanzin el le fa birlà de mez gir.
1593
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Filipes Capitel Vün
Filipes
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö. <BR>
Capitel Vün
1Paül e Timote, sèrv de Crist, a tücc i sant in de Crist Gesü che gh'hinn in de Filipi, cunt i vescuv e i diacun : 2grazia a vialter e pas de Diu 'l noster Pader e de Gesü Crist.
3Mì ringrazi 'l mè Diu ogni völta che me regurdi de vialter, 4semper ogni völta che mì preghi per tücc vialter, fasend la preghiera cun letizia, 5in de la vostra fradelanza al vangel del primm dì fin a adèss. 6E mì sun cunvinciüü de chesta cossa, che Lü che l'ha cumenzaa in de vialter una bona opera el ghe cumpletarà fin al dì de Gesü Crist; 7propi cumè l'è giüst che mì pensi chèst de tücc vialter, perchè v'huu in del mè cör, sia in di mè cadenn sia in del defes e cunfirmaziún del vangel, degià che tücc vialter sii i mè cumpagn de la grazia. 8Già che Diu l'è 'l mè testimon, cumè mì brami tücc vialter cun la cumpaziún de Crist Gesü.
9E preghi chèst, che 'l voster bén el bunda ancamò pü e pü in de la cugnussénza e ogni discernimént 10perchè vialter siuv d'acordi di coss ecelént, perchè siuv pür e sénza smagia al dì de Crist, 11pien de frütt de la giüstizia che l'è travèrs Gesü Crist a la gloria e lod de Diu.
12E mì vöri che vialter savii, fradèj, che i coss per mì hinn vegnüü pütost al prugrèss del vangel, 13perchè i mè cadenn hinn devegnüü manifest in de Crist tra tütt el pretori e tütt el rest, 14e pü di fradèj, già che hinn cunvinciüü di mè cadenn in del Signúr, vulzen püssee bundantamént parlà la parola sénza pagüra.
15Menter quij fann inscì per via sia de l'invidia sia de cuntesa, quij predichen el Crist per via anca de bona vuluntaa; 16menter lur del bén, perchè sann che me cucii giò per la defesa del vangel, 17i alter pruclamen el Crist de la gara, no püramént, perchè pensen d'alzà tribulaziún per i mè cadenn. 18Già che? Ma che in d'ogni manéra, o per pretest o per la veritaa, Crist l'è pruclamaa, e per chèst a sun alegher.
Ma anca saruu alegher, 19già che a suu che chèst el fruntarà per mì a la salvéza travèrs i voster preghier e 'l süport del Spirit de Gesü Crist 20segund la mia atesa anziúsa e speranza, che per nagott saruu faa vergugnús ma in de tüta franchéza, cumè semper anca adèss, el sarà faa grand el Crist in del mè corp, o per la vita o per la mort. 21Già che a mì el viv l'è Crist e 'l murì l'è afaron. 22E se 'l viv in de la carna, chèst el sarà frütt de l'opera, e che scernaruu suu no. 23Ma mì sun aflitt di düü, perchè a gh'huu el desideri de nà via e stà cun Crist, el sarìa tant püssee mejúr, 24ma 'l restà in de la carna l'è püssee necessari per vialter. 25E perchè sun cunvinciüü de chèst, a suu che restaruu e remanaruu viv per tücc vialter per el voster prugrèss e la vostra letizia de la féd, 26perchè 'l voster vant el bunda in de Crist Gesü in de mì travèrs la mia vegnüda a vialter.
27Cumpurteev cumè citadin dumà degnamént del vangel de Crist, perchè se vegni e vedi o sun assent senti i coss de vialter, che restii sald in de vün spirit, intanta che cumbatii in de vön'anema, per la féd del vangel 28e gh'avii pagüra de nagott de lur che se uponen, el qual l'è a lur una pröva de destrüziún, ma de la vostra salvéza, e chèst de Diu: 29perchè a vialter l'è daa liberamént chèll che l'è per Crist, no dumà 'l cred in de lü ma anca 'l patì per lü, 30e intanta che gh'avii la medema lota, cumè avii vist in de mì e adèss sentii vèss in de mì.
Napoleon Bonapart
La campagna de Russia del 1812
El tzar el s'è minga stremìi, e l'hàa ordinàa la formazion de düu armadi, comandàa dij general Barclay de Tolly e Bagration.
Songieu
Songieu l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Champagne-en-Valromey, del circondàre (arrondissement) de Belley e del dipartimènt de l'Ain.
Napoleon Bonapart
La campagna de Russia del 1812
El 24 de giugn del 1814 i francees pasaver la frontera e tacaven l'invasion; de front de lor l'esercit russ el se ritirava in ordin senza combatt, salvu bataj de importanza limitada come quej de Smolensk e de Valutino. La vanzada l'è rivada senza prublema a 110 km de Musca quand i russ, adess sòta el comand delgeneral Kutusov, aveven posizionàa 120.000 omen a Borodino.
Songieu
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Napoleon Bonapart
La campagna de Russia del 1812
I francees rimast i eren 133.000, e cont coragg e cont el sacrifizi de la Guardia Imperial eren riesìi a pasàa per entràa in d'ona Musca brusava e abandunada dij sò abitant.
Songieu
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 20.58 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 567 méter a 'na altèsa màsima de 1275 méter söl leèl del mar.
Napoleon Bonapart
La campagna de Russia del 1812
Napuleoon l'è restàa cinqu setiman in de la cità, spedand in d'una resa dij russ che la rivava minga, pö l'è cominciada la ritirada pusee disastrosa de la stòria.
In quel ann la neev l'è vegnida gioo avàant del solit; la fàam e ij attacch dij Cusacc derviven buch tremend in dij fila francees. Per traversàa la Beresina l'è seriva una bataja de düu dì cont la qual i mort s'hann contàa minga.
El 5 de dicember Napuleoon el lassava el sò esercit per corr a Paris a ciamàa rinforz. El sette del istess mes i francees essiven de la Rusia; dij 500.000 che eren partìi ghe n'era tornàa mèn de 20.000!
La Giettaz
La Giettaz l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Ugine, del circondàre (arrondissement) de Albertville e del dipartimènt de la Savoia.
Napoleon Bonapart
La campagna de Alemagna del 1813
thumb|La bataja de [[Lipsia, Alexander Zaureweid]]
La Giettaz
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Napoleon Bonapart
La campagna de Alemagna del 1813
Dopu de vess tornàa de la Rusia cont el esercit a tocch, el Napuleoon l'è cercàa de rimett insèma una armada per fàa front a la sesta coaliziòn che l'andava montand contra de lu.
La Giettaz
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 35.2 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1002 méter a 'na altèsa màsima de 2611 méter s.l.m.
Napoleon Bonapart
La campagna de Alemagna del 1813
Ij aleàa eren guidàa del Blücher per i prusiàn, del Schwarzenberg per ij austriach e del Bernadotte per i svedees. La campagna l'è cominciada cont la vitòria del Bònapart a Dresda contra ij austriach, ma pö la gh'è stada una lunga seri de sconfitt per ij francees: a Kulm l'armada del general Vandamme l'è stada distruda, el Macdonald l'è stàa sconfigiüu del Blücher a Ketzbach e el Ney del Bernadotte a Dennewitz. La tàtica leada de combatt cont ij omen de Napuleoon lasand perd el imperador la funziunava ben!
La campagna de Francia del 1814
thumb|La campagna de Francia, [[Jean-Louis-Ernest Meissonier]]
Dopu de vess pasàa per ij campagn disastroos del 1812 in Rusia e del 1813 in Alemània, el Napuleoon l'hàa cometüu l'eror de minga acetàa la pàas che i sò nemìs ghe proponeven, limitand la Francia aj sò confin naturali dij Alp e dèl Rèn.
Adess lù el se trovava cont l'esercit formàa de soldàa nuvej, contra ij ingles del Wellington e ij prusian che eran om de esperienza. El ghe s'era metüu contra giamoo de un quaj temp anca el sò maresciall Bernadotte, che l'era divegnìi princip de Svèzia.
Nonustant tuttscoss el Napuleoon el toeva vitòrij a Brienne, La Rothiere, Champaubert, Montmiral, Chateau Thierry, Vauchamps, Montreau e Craonne, el maresciall Macdonald el vegniva però sconfitt a Bar-sur-Aube e ij maresciall Mortier e Marmont a La Fere-Champenoise.
Anca si l'era pusè debol l'è stàa constrett a lanciàa l'atach contra el Blücher a Laon, in dove che l'è stàa sconfigiüu. Subit dopu l'hàa perdüu ancamò contra el Schwarzenberg, austriach, a Arcis-sur-Aube. Mentra ch'el tornava a Paris per dagh ona mann al Marmont e al Mortier, questi chi s'eren giamoo arees.
El 31 de Marz Paris la vegniva ocupada, e in d'una setimana i sò maresciall el convinceven a abdicàa, cosa che l'è avegnida el 11 de avril.
L'ìsula d'Elba
thumb|Napuleoon a [[Portoferraio, Leo von Klenze]] Despö de la abdicazioun a Fontainebleau el Napouleoun l'è stad mandad a l'Ìsoula d'Elba, indoù che l'è rivad el 4 de maj del 1814.
L'ha poudud tegnir ouna scorta de mila òmegn, e l'ha counservad el tìtoul de emperadour (de l'Elba).
Le Tech
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Napoleon Bonapart
L'ìsula d'Elba
Al principi el Bonaparte el s'è empegnad a refourmar el gouern de l'ìsoula, ma bein prest l'ha coumençad a pensar a retournar a Parix indoù in sul tron l'era stad metud el Louïx XVìiI.
Le Tech
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 25.18 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 420 méter a 'na altèsa màsima de 2721 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Le Tech l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Napoleon Bonapart
I cent dì
Napuleoon, scapand de l'Elba e l'è sbarcàa visin a Cannes con 600 omen de la soa guardia, e el s'è subit rees cont che la Francia a l'era minga suddisfada del re Luis XVìiI. A Grenoble el quint regiment l'era stàa mandàa per restall, ma ij sò omen sont pasàa con't l'imperador.
Tucc i trupp inviàa contra de lù pasaven de la soa part, tant che se dìis che lù l'abia inviàa un mesagg al Re che 'l diseva 'càar fradell, smett de mandamm altri omen, ghe ne hoo asee'.
El 19 del marz el Re el scapava e l dì dopu Napuleoon el formava el nöf Govèrno. Dopu dù mees de quand che l'è rivàa in Francia el gh'aveva 280.000 omen al sò comand.
Contra de lù han cominciàa a movess el Duca de Wellington cont 110.000 omen e el prusian Blücher cont 120.000. Napuleoon l'hàa rapidament invadüu el Belgi cont 125.000 omen per dividd i ingles e i prusian. El voreva tacàa prima i tudesgh, mandand el maresciall Ney conta ij ingles.
El 16 de giugn Napuleoon el tacava i prusian a Ligny, dandegh al Ney el ordin de avanzàa vers Quater Bras. A Ligny i francees han vinciüu, ma a Quatre Brass un grupètt de ingles l'è stàa bon de fermàa el Ney finna a l'arriv dj rinforzi. El fàat de mingia ciapàa la postazion l'è stàa quèl che l'hàa condizionàa la campagna.
El 18 Napuleoon el mandava un corp comandàa del Grouchy contra i prusiàn e l'hàa tacàa el Wellington, ma quand che finalment el pareva riessìi a sfondàa hìin rivàa la plu part dij prusian e la bataja la s'è decidida inscì. In del istess dì el Glouchy a Wavre el bateva solament un corp minor dj prusian.
Tornàa indree a Paris, el Davout l'hàa domandàa al Bònapart de combat ancamò, del moment che in del istess temp un'alter esercit francees l'aveva scunfigiüu i austriach, ma l'imperador el se sentiva stracch e el 22 de giugn l'hàa abdicàa anmò.
Sant'Èlena
Dopu de la sua bataja final a Waterloo, Napuleoon l'hàa pasàa des setiman in sù la nav inglesa 'Northumberland'. La sua destinazion l'è stada Sant'Elena, una isulèta controlada dij ingles a pusee de 2000 km de la costa de l'Africa.
La cà in dove el doveva stàa, ciamada 'Longwood', l'era non anmò finida quand l'imperador l'è arivàa, inscì l'è stàa costrett a stàa près de una familia inglesa, i 'Balcombes', in cà da lor.
El raport con el governadur de l'isula, Sir Hudson Lowe, l'era minga bon, e l'imperador el s'è lamentàa diversi volt del tratament ricevüu: el Bonapart el se lamentava de podee minga cavalcàa senza la scorta inglesa, e anca del fatt che el Governadur el ciamava 'General Bonapart' mentra che lù el voreva ves ciamàa 'Vossa Maistàa'.
Napuleoon el se lamentava anca de veggh minga roba de mangia suficient per lù e i sò acompagnadoor, ma in dej document de l'epoca el risulta che ij ingles ghe pasaven tucc i dì la belezza de 40 kg de carna, nöf pulaster e dersett butej de vin!
Prima battaja de Tap
La primma battaja de Tap l'è stada voeuna battaja di campagn dacich de Domizian.
In del 85 i Dach hann traversaa el fiumm Danubi e hann vastaa la provincia romana de Mesia, cont el mazzànn el governador Cai Òppi Sabin. Allora l'imperador Domizian el s'è precipitaa in Mesia, e 'l l'ha dividuda in dò provincc, Mesia de Sora e Mesia de Sòtta e poeu l'ha faa invad la Dacia del sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che però l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa battuu e mazzaa a Tap (latin: Tapæ), città arent a la capital de la Dacia (Sarmizegetusa). Dòpo questa vittòria, el re di Dach Diurpanee l'ha daa el regn al nevod Decebal (anca se gh'è de la gent che la dis che Diurpanee e Decebal sien l'istessa persònna, e che donca el Diurpanee l'abbia domà cambiaa el nòmm. Decebal el voeur dì fòrt come des òmen).
Sainte-Anastasie (FR-30)
Sainte-Anastasie l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Chaptes, del circondàre (arrondissement) de Nîmes e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 43.64 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 33 méter a 'na altèsa màsima de 207 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Sainte-Anastasie l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Friùl
El Friùl (Friûl in furlan, Friuli in talian, Forum Iulii in latin, Furlanija in sluven, Friaul in tudesch) l'è una regiona storica-geugrafica che la curisponda a quej che al dì d'incö j'hinn i pruinc de Üdine, Purdenon e Gurizia.
Montoliu de Segarra
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
الاردن.
الاردن. a l'è el domini de prim nivell nazzional internazzionalizzad de
Tarano
Tarano l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 1.199 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collevecchio, Forano, Montebuono, Selci, Stimigliano, Torri in Sabina.
Villar-Loubière
Villar-Loubière l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Firmin, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 22.63 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 975 méter a 'na altèsa màsima de 3098 méter s.l.m.
Tři Sekery
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Karlovy Vary e del distret de Cheb.
Brent Cross (metropolitana de Londra)
Brent Cross  a l'è 'na stazion de la de la metropolitana de Londra, che la serviss.
Interscambi
Fermada del bus
Portico e San Benedetto
Portico e San Benedetto (endèla parlàda locàl: E Pòrgh) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 863 abitàncc, 'na superfìce de 60 km² e 'na densità de 14 ab./km². El cunfìna coi cümü de Marradi (FI), Premilcuore, Rocca San Casciano, San Godenzo (FI), Tredozio.
Bociarda
La bociarda l'è on arnes de quei doperaa di minoeur in di cav de granii. L'è on martell che 'l gh'ha la part che la batt cont ona testina intecambiabel (ciamada tassell) e con scià tanti pontinn piramidai. A l'è doperada per refinì i blocch de granii e segrinà la superfis; el pò servì anca per segrinà i paviment de ciment. El termen bociarda el riva del frances boucharde.
Hodász
a l'è un comun del contea di Szabolcs-Szatmár-Bereg e Distret de Mátészalka, cont una popolazzion de abitant.
St. Anton am Arlberg
El gh'ha 0 abitant (dato del ) e ona superfis de 0 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 70621.
Integer BASIC
thumb|Programma in Integer BASIC L'Integer BASIC, anca Apple BASIC a l'è 'l dialett del BASIC desviluppaa del Steve Wozniak per l'Apple I e l'Apple II. L'era ciamaa "Integer" perchè bon de lavorà domà cont i numer intregh a 16 bit.
A l'è staa sostituii de l'Applesoft BASIC, dialett del Microsoft BASIC, che l'era poeu integraa in di ROM di Apple II Plus dopo del 1979.
Disaster natural
Un disaster natural a l'è la conseguenza de 'na violenta azzion de la natura, compagna de quella de 'n terramot, de 'n inondazzion o de 'n volcan, despess amplifegada di azzion o di costruzzion de l'om.
Boffaroeula
La boffaroeula (prononzia in di dialett cusian: [bufa'rɔla]) l'è ona mina doperada di minoeur in di cav de granii. La gh'ha ona carega de 10 kg de polver pirega al massim. A l'è missa in de la preja, o in d'on boeugg faa giò cont el stampin (che l'è on tocch de ferr con la ponta).
Canonega (Triugg)
La Canonega (italian: Canonica Lambro) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Triugg. El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, al confin cont el comun de Lesmo. A l'è stada on comun indeperlee fina al 1841. Al temp di piev la partegniva a la Piev de Jaa.
Meaux-la-Montagne
Meaux-la-Montagne l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Amplepuis, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9.19 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 480 méter a 'na altèsa màsima de 863 méter söl leèl del mar.
Liberalism social
El liberalism social l'è 'na corrent del liberalism che la integra on quaj element de la coltura socialdemocratica, principalment per l'influenza del pensee del John Stuart Mill e del John Maynard Keynes. A differenza del liberalism classich el liberalism social el ved la libertà no comé la mancanza de restrizion, ma comé la capacità de fà.
Politicament l'è oppost a l'autoritarism e fautor de la democrazia e in l'ambit economich e social l'è a favor de 'na soluzion de compromess in tra la libertà e l'eguajamza e de favorì 'na concorrenza leal. A nivell social l'è tipicament a favor del secolarism e del progress social.
Conservatorism nazional
El conservatorism nazional l'è quella forma de conservatorism che la gh'ha anca di element nazionalista in del sò pensee politich, finna a mettij al center de la sò azion politega. L'è consideraa la destra del conservatorism, cont la sinistra fada del conservatorism liberal.
Zuidermeer
Zuidermeer l’è un paesìn ulandès che l’fà part del cumün de Koggenland, ind l'Ulanda del Nord.
In del 2004, el paesìn el gh’eva 480 abitant.
Montoliu de Lleida
a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de abitant.
Třebeň
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Karlovy Vary e del distret de Cheb.
Fierozzo
Fierozzo (Fiaroz endèla parlàda locàl; Vlarötz en mochéno) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 441 abitàncc, 'na süperfìce de 17 km², per 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Palù, Sant'Orsola Terme, Torcegno, Frassilongo, Roncegno.
Ladin Standard
300px|right|thumb| La [[Ladìnia]]
Žárovná
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Prachatice.
Ladin Standard
Ol Ladin Standard (LS), cognusìt ach col nòm de Ladin Dolomitan, nòm che l’è nasìt söl pòst, l’è öna strütüra linguìstega tiràda ‘nsèma a taolì che l’è però stàcia fàcia sö co i manére de parlà del Ladì che i cambia d’öna al a l’ótra e ach de paìs in paìs in de la stèsa al, chèsto sùra de töt ‘n de la Al de Fàsa e ‘n de la Al Badéa.
I reasiù de la politica
Contra ‘l Ladìn Dolomitan i s’è però söbet müìcc i polìtech tirolés che i völ mia che i Ladì i tróe öna manéra de stà töcc insèma sènza ès piö separàcc ognü ‘n de la sò al, ma ach öna quach Ladì, chèi che i pènsa de ès prima Tirolés e pò Ladì e i preferés dovrà ‘l Todèsch cóme lèngua de cültüra, i s’è schieràcc cóntra ‘l Ladin Standard.