cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Auditore
Auditore (L'Auditór en Gal-Italich Marchigian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 1.424 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gemmano (RN), Mercatino Conca, Montefiore Conca (RN), Sassocorvaro, Tavoleto, Urbino.
Langogne
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 31.37 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 886 méter a 'na altèsa màsima de 1097 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Langogne l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
585
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Weitnau
Weitnau l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Oberallgäu. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 65.22 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Weitnau el se tróa 'ndèla part meridiunàl de la Svevia, 'ndèl'àrea geogràfica ciamàda Algovia (Allgäu), a 'na altèsa de 797 méter sura 'l leèl del mar.
Dona
thumb|El disegn de 'na dona che l'è stai spedid in orbita cun el [[Pioneer 11]]
'Na dona o fómna l'è 'na persuna bele granda de sess feminin de la spece de l'Hom sapiens. L'è diferenta da 'na femina prepüber, che la pöd es ciamada "fiöla", "fiulina", "vegin" o "sgarsulina", parchè l'è bele buna de fà d'i fiöi.
Stoicismo
Ol Stoicismo a l'è stacia öna curènt de la filosoféa greca.
Ol Zenù, ol fundatùr
'Dré al 301-300 prìma de Crést, ol Zenù de Cissio a'l' istitüess a Atene la Stoà, mia fö di müra ma in sènter sità, apröv a l'agorà, la piassa principàl. Chèsto fato l'indecia zamò öna diferènsa nèta rispet a la scöla epicöréa: la scöla stòica la se farà dét sèmper de piö indela realtà sitadina e indel sò sistéma edücativ. Defàt, ü decrét sitadì,l'à unuràt ol Zenù per èss istàcc co la sò éta ü modèl per i zuègn. Forbe ol Zenù a'l sè copàt a 72 agn, 'dré al 262-61 prìma de Crèst, e l'è stàcc sotràt a spèse pöbleghe indel capsant de la sità, e pör lü l'ìa mia nassìt a Atene, ma 'l gh'ìa riàt forbe 'dré al 311 de Cissio, indel'ìsola de Sipro, doe l'ìa nassìt 'dré al 332 prìma de Crést. Öna storièla la cönta sö che a Atene, in d'üna bütìga de librér, l' ìa sintìt léns sö i Memorabel d'ol Senofunt, ch'i parlàa d'ol Socrat, e l' à domandàt indoe se pülìa troà di ómegn compagn. Ol librér a'l gh' à segnàt ol cinech Cratete, che 'l passàa vià prope in de chèl momét. Dóca, ol Zenù ghe sarèss indàcc adré in d'ü prìm momét a l'insegnamét cinech, che, insèma a la riprésa de quàch téma platonègh, l'arèss lassàcc l'imprónta in d'üna di sò prìme övre, la Repüblega. Defàt, chechissé, lü'l sostegnìa l'abolissiù di sólcc, di tempi e di matrimòne, a'l vedìa la ìra cumünità indela cumünità di bù, ma l'ametìa pò la libertà de incest e, in cas de bisògn, de canibalismo. Pò dopo, al Zenù gh'è pertöcàt de lassà chèsto lìgam tròp istrénc co 'l cinismo, e l'à stödiàt i tèniche de discüssiù e pò a de l'argometassiù, var a dì la dialètega, insema al Stilpù e al Diodor Crono, che la tradissiù la lìga a ün ólter ràm del socratismo, la scöla megàrica. Quase söbèt, però, l'à tràcc impé üna sò scöla, e'l gh'à metìcc de banda a l'insegnamét la composissiù de scrécc. Nissù de chèsce a'l gh'è riàt: de lùr a m'gh'à domà di tìtoi e quàch tochèl. La stèssa sórt la gh' è capitàda a töcc i libèr stòici de l' età elenìstega, dóca per rimèt insèma chèsta filosoféa mè de trà a mà i discüssiù di scritùr andégher, prìm de töcc ol Cicerù.
I ólter diretùr de la scöla stoica
Al Zenù 'l gh'è sücedìt indela diressiù de la scöla ol Cleant de Ass (in Asia Minùr). Inféna a la sò mórt, che la gh'è stàda indel 230-29 prìma de Crést, al Cleant 'l gh'è tocàt de fruntà, de öna banda, i crìtiche müìde a i dutréne stoiche da part di académici, e de chèl óltra, l'enderéss che 'l tràa in söl cinech che ün ólter scolàr d' ol Zenù, l'Aristù de Chio, 'l vülìa dàga al stoicismo, co'l dì che 'l nesessare per la filosoféa l'è domà la ressèrca etica. Ol Cleant, al contràre, 'l gh'à dàcc ön aiöt speciàl suertöt a la fìsica e a la teologéa. L'önègh scrìt stoìch de chèsto tép ché che'l gh'è riàt intrégh l'è giöstopónt l'Inno a Zeus d'ol Cleant, indoe a'l sélebra ol re de l'ünivèrs.
A'l Cleant 'l gh'è sücedìt ol Cresép de Soli (pò a lé in Asia Minùr), che l'à guidà la scöla inféna a la mórt, che la gh'è stàcia in tra 'l 208 e ol 204 prìma de Crést. Lü l'à inviàt là ön'övra sistemàtega de recostrüssiù d'ol stoicismo, co 'l scrìv öna quantità strasurdenaria de lìber (sircumsirca 700, de chèsti domà i tìtoi di òvre lògiche a i rìa deperlùr a 311). Issé ghe l'à cassàda là a i obiessiù di aversare, specialmét de l'académich Arcesilao. I scrécc d'ol Cresép i ere pié de citassiù di libèr d'ólter, di poéti in particulàr; i ere stàce üsàde seès per sostègn i sò proposissiù, seès per criticà chèle di ólter, issè l'àn ciamàt per sgarbèl sanguèta de liber.
Ma'l confrónt co i dutrene e i argomentassiù portàde inàcc de ólter enderèss filosofègh l'è stàcc esensiàl per ol laörere d'ol Cresép e, in zeneràl, di stòici. Issé lùr i è riüssìcc a imponì ol sò vocabolàre filosofègh, che l'è deentàt öna sòrt de lengoa cümù, indoe la pölìa èss tràda fö pò a la sostansa ach de filosofèe diferècc del stoicismo. Per la sò granda övra de difesa e sistematisassiù di dutrene stòiche, ol Cresép l'è stàcc consideràt öna sòrta de segónd fundadùr d'ol stoicismo, tàt de riàga a dì sö che sènsa ol Cresép ghe sarèss gnàch istacia la Stoà. Mia de ràr di dutrene che la tradissiù andeghéra l'à riconossìt a i stoici in zeneràl a i se pöl reportà al Cresép prope debù.
A lü'l gh'è söcedìt ol Diogen de Babilonia, nassìt a Seleucia, che indel 155 prìma de Crèst l'arèss fàcc part, insema a l'academìch Carnera e al peripatetégh Critolao, de öna famósa ambassaréa inviàda di ateniés a Róma. Chèl àn ché a'l sègna in d'öna quàch manéra ol vesinàss üficiàl de la filosoféa greca al mónd romà.
Ol sapiènt stoico e l'ünità de la filosofèa
I stoici a i riprénd sà in zeneràl ol ligàm strénc che ol Socrat e, in söl sò sólch, ol Platù i gh'ìa stabilìt in tra vertü e saì. In manere dièrse seès l' Aristotel, seès l'Epicür i gh'ìa sladinàt chèsto ligàm. Co i stoici, invésse, ol sapiènt e l'ómen pié de vertü i tórna amò a binà. L'afermassiù che ol sapiènt a l'è infalibel l'è öna turututèla che la se ripèt a partè d'ol Zenù: la conossènsa infalibel de l'urden rassionàl e divì d'ol mónd la deénta per fórsa ü comportamèt rassionàl del töt compàgn a chèst'urden. Dóca, ol sapiènt a l'è dét in töt e per töt in d'ön urdèn che 'l trasmèt sigürèssa e lü presènta ü comportamét regulàr compàgn a chèl de la natüra, sènsa fal e gnà dondamécc. Chèsto perchè ol sapiènt, in grassia d'ol sò saì, a'l s'è tràcc indrè öna ólta per töte del teré incèrt e bösiér di upiniù e di passiù, indoe ghe bórla dét la magiùr part di ómegn.
Ol mèt a pari la eta del sapiènt e chèla divina a'l deénta ön'afermassiù fèss fórt d'ol dominà de la filosoféa sura töcc i ólter modèi de eta di ómegn. Ol sapiènt, pösta, l'è öna figüra de confì: i stoici i riconóss che ol sapiènt a'l gh'è mai stàcc o, al massem, a'l gh'è stàcc fèss póche ólte, ü ogne sinquesènto agn, comè la fenìs, l'arès dìcc ol Seneca, piö ràr di parcc de öna müla, segónd ol Cresép. Chèl che 'l cönta però l'è mia tàt ol sò èss vira; defàt, co 'l trà 'mpé la figüra d'ol sapiènt, i stoici a i völ dàga là a i sò scolàr ü modèl, che forbe 's pölerà mai metès al pari, ma prope per la sò glubalità e radicalità bù de dàga a la eta ün enderéss töt növ e sensa döbe. Deante a lü gnà la sórt gnà la stòria o i condissiù fisiche, pulitègh o sociai a i ghe 'n pöl de negót. Ol stoico che l' insègna a scöla l' è mia ol sapiènt, ma l' è almanch in càs de dàn ol quadèr e indeciàl comè modèl. De ché ol caècc scödìt per secói de l'insegnamét stoico de prèss a i élite de goèrno indel mónd de lengua gréca e a Róma. Ma qual' ela la sostàssa de chèst insegnamèt? I stoici a i gh' à ön' idèa féss fórt de la filosoféa comè önega e sistematéga. Chèsta la se fà 'n trì tòch: lògica, fisica e etica, ligàcc in tra de lùr sènsa pölè destacàs. Tra i trì tòch de la filosoféa la gh ' è mia öna scara. Sigürzà che per vìv bé ghe öl che la lògica e la fisica a i gh ' à de stà sóta a l' etica, ma in töte i manére mè èss sapiècc e dóca conóss a pié pò a la lògica e la fisica. Dóca, ol fàss in trì de la filosoféa, a'l gh' à per i stoici domà ol compèt de mèt in mostra e insegnà. Per trasmèt la conossènsa de la filosoféa stoica l' ocór tràla fö tòch per tòch in chèst' urdèn: lògica, fisica, etica.
Conóss e argomentà
Ol termèn lògica a'l ne vè de logos, che l' öl dì seès resù, seès discórs. Per i stoici lé l'è mia, comè per l' Aristotel, ü strümét de la sénsa, ma öna part definìda de la filosofèa. i sò ogècc i è i discórs. Lè la se fà fö in retorega, o sénsa di discórs lóngh, e dialetega, che ol Cresép a'l definìss comè sénsa di laùr significàcc e significàncc. Ach per i stoici, comè per i epicürei, la conossénsa la nass de la sensassiù. Quàd che l' ómen a'l vé al mónd, ol sò servèl l' è öt, e comè che ü laùr de fö a'l tóca dèt i séns, la se fórma la representassiù ( in grégh fantasía) de lü. i representassiù a i è conservàde in memòria e de memòrie repetìde del stèss laùr a i nass i concècc o nussiù zenerài. A parté de chès-ce concècc a i se pöl furmà, per sömeassa, analogèa, trasposissiù, cumpusissiù e cuntrarietà, di óter concècc, che i gh'à mia negót che ghe corispónd indel mónd sensibèl.
In d'ü prìm momét ol procèss de conossènsa l' è domà passìv: ol Zenù la mèt a pari de la mà aèrta. Pó dopo l' intervé ol sogèt che 'l conóss: ol Zenù el mèt a pari l'aséns, dàcc de la mét a la representassiù, a la mà saràda sö ü petinì. L'aséns l' è indel dàga trà a la representassiù del laùr. Invèsse ol pögn a'l ghe corispónd a la katálepsis, che l'öl dì comprensiù (ciapà). Per i stoici l'erùr l'è pusebel e l'è töt indel dàga l'aséns a representassiù ch'i gh'à mia corispondènsa indela realtà. Invèsse, la representassiù comprensìa o cataletéga l'è sempèr vira perchè stampàda del laùr che la prodüs. Dóca, lé l'è ol criterio de erità. I opiniù, a i è pò a lùre ön aséns a ergót, ma mia fórt o fàls. Defàt per i stoici a i gh'è mia di basèi in tra ol conóss e ol mia conóss. La conossénsa, o sénsa bèla e bùna, l'è indel ciapà ü laùr de manéra che la nòsta comprensiù de lü la pöl mia èss tràda zó de nissüna argomentassiù. A diferènsa di animài, chi fà zó domà vèrs, l'ómen a 'l pöl trà insèma i sò conosésse co 'n d'öna lengua articulada, fàda de prupusissiù ch' i stabilìss di ligàm corispondécc a la realtà. I stoici a i gh'à aiötat féss tàt ol svilüpo de la gramatega co l' mèt insema öna terminologéa che la 'ndàa bé per indecià i tépp di vèrb o i cas de nóm e agetìv. I paròle, comè sùgn i è materiài, chèl che lùre i öl dì (significàt) no.
Religiù, natüra de l'ómen, libertà e sità cosmica
I stoici a i s' è interesàcc pò de ünivèrs e divinità, de vertü, passiù e de cosmopolìtismo.
Romano d'Ezzelino
Romano d'Ezzelino (en vèneto: Roman) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 13.813 abitàncc, 'na superfìce de 21 km² e 'na densità de 658 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bassano del Grappa, Borso del Grappa (TV), Cassola, Mussolente, Pove del Grappa, Solagna.
Castellino Tanaro
Castellino Tanaro (en piemontés: Castlin Tane) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 339 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ceva, Igliano, Lesegno, Marsaglia, Niella Tanaro, Roascio, Rocca Cigliè.
Bustighera
Bustighera (inscì anca in Italian) a l'è ona frazion del comun milanes de Mediglia e la cunta 586 abitant. El paes a l'è staa on comun deperlù fina al 1869. Prima l'aveva faa part de la Piev de San Giulian.
Guspini
Guspini l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia del Medio Campidano. El g'ha presapóch 12.695 abitàncc, 'na superfìce de 174 km² e 'na densità de 73 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arbus, Gonnosfanadiga, Pabillonis, San Gavino Monreale, San Nicolò d'Arcidano (OR), Terralba (OR).
Alcalá del Júcar
a l'è un comun de la provincia de Albacete, cont una popolazzion de abitant.
Maratunù
Maratunù: a Scua se dis che ü zögadùr l'à fai Maratunù quando l' ghe ria a ciapà sö töcc i danér, da l'ü che l' se ciama Bòcio fina 'l dés. Apéna ü l' ghe ria a fà Maratunù la partida la fenès söbet e 'l zögadùr che l' l'à facc 'l vèns la partida ach se l'è mia riàt a vintù (o vintesìch) e pò se l' gh'à méno póncc di óter.
Barchi
Barchi l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 985 abitàncc, 'na superfìce de 17 km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fratte Rosa, Mondavio, Orciano di Pesaro, Sant'Ippolito.
Castellinaldo
Castellinaldo (en piemontés: Castlinàud) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 858 abitàncc, 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 123 ab./km². El cunfìna coi cümü de Canale, Castagnito, Magliano Alfieri, Priocca, Vezza d'Alba.
Muro de Alcoy
a l'è un comun de la provincia de Alacant, cont una popolazzion de abitant.
Marlengo
Marlengo (Marling) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.191 abitàncc, 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 183 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cermes, Lagundo, Lana, Merano, Parcines.
Stazzion de Hendon
La  a l'è 'na stazzion ferroviaria del Regn Unid.
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni del servizzi Thameslink e di alter treni.
Lípa nad Orlicí
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Rychnov nad Kněžnou.
Òm
La paròla òm la ìndica apò l'éser umàno màscc (per distinguìl del éser umàno fèmina, che l'è dit fónna), e amò piö 'n particolàr, l'éser umàno mascc de età adülta (per distinguìl del éser umàno zùen che 'l pól véser ciamàt pipì, s·cèt, gnàro, zuinòt, ecc.).
Marañón (fiüm)
Dopu che l'ha faa 1600 chilometer, al se giunta insema al Ucayali e fan nass el Rio di Amazun.
Rosà
Rosà (en vèneto: Roxà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 12.519 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 522 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bassano del Grappa, Cartigliano, Cassola, Rossano Veneto, Tezze sul Brenta.
Zhoř u Tábora
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Tábor.
Trattaa de Campoformio
200px|drita|miniatura|L'Europa dopp el Trattaa de Campoformio El Trattaa de Campoformio l'è staa firmaa a Campoformido el dersett de ottober del 1797 (26 vendemmiar, ann VI de la repubbliga francesa) del Napoleon Bonapart e del cont Johann Ludwig von Cobenzl in reppresentanza de la Francia e de l'Austria. L'ha segnaa la fin de la prima coalizion e de la prima campagna d'Italia de Napoleon.
Cont el trattaa, l'Austria l'ha ceduu el Belgi, Corfù e alter isol veneziann in del Mediterrani, oltra a recognoss la Repubbliga Cisalpina e la Repubbliga Ligur; inveci l'ha ciappaa Venezia, l'Istria e la Dalmazia.
Hüttschlag
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Gallien
El Publi Licini Egnazi Gallien, mej conossuu cont el sòll nòmm de Gallien (Latin: Publius Licinius Egnatius Gallienus; 218-268) l'è staa on imperador roman (253-268) famos per la soa riforma de l'esercit e per el sò valor in guera. L'è andaa sù al poder insema al pader Valerian in del 253 e quand quest chì l'è staa ciapaa in batalia di Persian l'è restaa l'unich imperador finna a la mòrt. Duranta el sò regn gh'hinn staa dò secession (l'Imperi di Gali e 'l Regn de Palmira) e on gran numer de usurpador.
Salida al poder
Voeuna di magior font biografegh de la vita del Gallien a l'è l'Historia Augusta, che però l'è ostil al sò lavorà perchè la gh'ha el pont de vista del Senaa roman, el tradizional avversari de tucc i imperador.
El Gallien l'è nasuu in del 218 del Valerian (member de la class senatòria) e de la Egnazia Mariniana. Prima del 242 l'ha sposaa la Cornelia Salonina, de la qual el gh'ha avuu almen trii fioeu (Corneli Valerian ciamaa di vòlt anca Valerian II, Corneli Salonin, Ignazi Marinian).
Quand el pader l'è diventaa imperador, el Senaa l'è staa content, perchè a l'era vun de lor, e donca el gh'ha minga avuu di problema a nomenàll Ceser. De fatt, on fracch de imperador gh'aveven l'abituden ad vess insema sul trònn cont el pròpri fioeu, in del III secol. I duu imperador s'hinn dividuu i loeugh de governà: al Valerian l'Orient, al Gallien l'Occident.
La difesa di confin ocidentai
El pericol magior a òvest l'era la continua imigrazion di tribuu germanegh di sò terr drent a l'Imperi. Tra 'sti pòpul gh'eren i Franch, i Alemann e i Marcomann. El Gallien l'è reussii, in di primm agn, a difend el confin grazie ai fortificazion ch l'ha faa sù a Trevir e Colònia. Ma in del 257-258 i invasion hinn diventaa pusee pericolos: i Franch hinn rivaa finna a la Spagna (Tarragona) e i Alemann finna a Milan. Tutt e dò i tribuu hinn staa sconfigiuu, ma intrattant el general Ingenuo, comandat di soldaa in Panònia e Mesia, el s'era rebelaa. Gallien però l'è riessii a batt anca lù, e l'istess l'ha faa cont el sò successor, el Regalian.
Per evità alter invasion germanegh, l'ha ciapaa come concubina la tôsa del re di Marcomann (ciamada Pipa), che hinn diventaa donca leaa de Roma.
Conseguenz de la mòrt del Valerian
Prima de tutt el Gallien, l'unich ver imperador, el gh'ha avuu de batt el general Pòstum, che 'l comandava i soldaa del Reno quand che 'l Gallien el combateva l'Ingenuo. El Pòstum l'è riessii a fà massà el fioeu de l'imperador Corneli Salonin e 'l prefett del pretòri Silvan, ma l'ha minga voruu espandes oltra a la Galia. El Gallien l'ha poduu nò ciappà i territòri perduu in Occident.
I soldaa in Orient, dòpo la mòrt del Valerian, aveven elegiuu imperador i fioeu del Macrian Magior, Macrian Minor e Quiee. I Macrian, iutaa del prefett Balista, hann provaa a batt el Gallien, ma hinn staa faa foeura in d'ona batalia in Tracia, menter el Quiee l'è staa casciaa via del trònn del re de Palmira Odenaa.
La mòrt
In del 268 el Gallien l'ha batuu ona part di Gòtt che aveven tacaa l'Imperi, ma el gh'ha avuu de tornà indree in Italia perchè el sò general Aureol (quell che l'aveva vingiuu i duu Macrian) el s'era rebelaa, sperand in d'on aiutt del Pòstum. El Gallien l'ha sconfigiuu in su l'Ada e l'ha assediaa a Milan. Chì però l'è staa faa foeura in d'ona congiura, a la qual fòrsi l'era minga forest el sò successor, el Claudi II. Per vorè quest chì el Senaa l'ha faa diventà on dio.
Vers i Cristian
L'Eusebi de Cesarea el dis che 'l Gallien l'è staa tolerant. De fatt, al contrari del pader, che l'aveva perseguitaa i Cristian, el Gallien l'ha conceduu la libertaa de cult, remagnuda finna al regn del Dioclezian.
L'esercit
Finna a quel moment la difesa de l'Imperi l'era basada de ona longa linea statega de soldaa miss ai confin de l'Imperi. Ma el Gallien l'ha vist che l'era minga ona bona tecnega per difend l'Imperi, e i repetuu invasion barbaregh l'aveven confermaa. Donca l'ha adotaa ona strategia giamò doprada duranta el sò secol ma mai renduda offizial: quela de creà di còrp militar de riserva (ciamaa in latin comitatenses) che fudessen pront a rivà depertutt in cas de pericol. La magior part de sti soldaa eren di cavalier, pròpri per quistion de velocitaa.
I generai che comandaven sti riserv gh'aveven traj man on gran poder, e l'è minga on cas che di imperador futur come el Claudi II ò l'Aurelian fudessen pròpri di comandant di comitatenses primma de salì al trònn.
La cultura
El period duranta el qual el Gallien l'ha governaa deperlù (260-268) l'è staa anca on'etaa de art e cultura. L'è staa pròpri in sti agn che l'è nassuda la filosofia del Neoplatonism (el fondator de la qual, el Plotin, l'era anca on amis de la còppia imperial). El Gallien l'ha anca renovaa i ligamm con la cultura greca, e de fatt l'è staa nomenaa arcont epònim de Aten e iniziaa ai mystéria de Demetra a Elèusi.
La Masó
a l'è un comun de la provincia de Tarragona, cont una popolazzion de abitant.
Pont de buidura
El pont de buidura l’è on stat termodinamich, definìi de ‘na cèrta temperadura (ciamada temperadura de buidura) e pression (minga per fòrza ugual de la pression atmosferega), in corrispondenza de la qual el succed el procèss de la buidura.
586
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Vernaison
Vernaison l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Irigny, del circondàre (arrondissement) de Lyon e del dipartimènt del Rodano.
Pont de buidura
Quand che la temperadura la riva al pont de buidura, tachen a formàss spontani di boll de vapor dent in de la massa liquida, che vann su a la svèlta su la superficie indoe se liberen in del’ ambient che ‘l stà de sora, e scurlissen el liquid d’ona manera caratteristica: on liquid in buidura a l’è de fàtt sede de mòti convettiv fòrt comè per via de la spinta di boll ch’ hinn ‘drée a’nda su vèrs la superfice.
Galen
El Galen (Pergam, 129 - Roma, 201 circa) a l'è stad un medegh roman, i che pont de vista hann guidad la medesina ocidental per trees secoi, fina al Renassiment, quand che inn stad mitud, con gran atenzion, in discussion. Del so nom vegn la galenica, o ben l'art de fà di medesine de part del farmacista.
Vernaison
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Pont de buidura
Quand ch ’el succed el passagg da liquid a vapor, la sostanza o la mes’ciàda la surbìss su ona cèrta quantità de calor per vinc i forz de attrazion che tegnen insèma i atomi o i molecol, e la temperadura la rèsta costanta fin tant che tutta la massa l’hà nò cambià el sò stat. Quèsta quantità de calor chì la gh’ha on valor caratteristich per ògni sostanza e la rappresenta el calor sconduu de vaporizzazion. E poeu, a seguità a scaldà, la temperadura la se mètt a’ndà su de noeuv.
Come che la temperadura de buidura lè diversa segond a la pression de foeura, a la qual la sostanza a l’è sottopòsta, per esempi l’affermazion che l'acqua la buìss a 100 °C l’è vèra domà in sul livèll del mar (pression pari a circa 1 atmosfera), inveci per esempi in montagna la buidura la succed per ona temperadura pussée bassa (per esempi, a 3,000 m s.l.m. la buìss a circa 90 °C).
Camporicch
Camporicch (Camporicco) a l'è ona frazion del comun milanes de Cassina di Pecch. Quand che l'era on comun deperlù el faseva part, come el sò center comunal, de la Piev de Gorgonzoeula. El sò sant patròn a l'è la Beada Vergin Maria.
Lupenice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Rychnov nad Kněžnou.
Bundesstraße 228
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Nord Reno-Westfalia.
Bren (Alt Malcanton)
Bren (Breno) l'è ona frazion del comun tisines de l'Alt Malcanton, in del distrett de Lugan. El paes el se troeuva in sui bricch, a metà strada tra Mijoeuja e Ros. La scormagna di brenes l'è asen. L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Cambiom!
Cambiom! (Cambiamo! in italian) a l'è 'n partii politegh italian de center-destra fondaa del Giovanni Toti in del 2019.
Storia
In del giugn 2019, dopo di elezion europee, el Silvi Berluscon el nomina el Toti e la Mara Carfagna 'me cordenador nazionai de Forza Italia ma pocch dopo el Toti el sortiss perchè 'l Berluscon el voeur minga fà di primari vert e perchè pussee a favor de luu in su la lianza cont i sovranista de la Liga e de Fradej d'Italia. El 7 de agost 2019 el fonda donca 'sto noeuv soggett politegh. In del magg 2021 l'ha tolt part a Coraggio Italia.
04 12
El 04 de dicember a l'è un di de l'ann.
Tournissan
Tournissan l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Lagrasse, del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.53 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 119 méter a 'na altèsa màsima de 310 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Tournissan l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Predestinassiù
La predestinassiù (del latì praedestinatio, formàt de prae, prìma, e destinor, determinà ol destì), indela tradissiù cristiana l'è la decisiù che in vertü de lé Dio l' istabilìss fin de l' eternità ce che 'l sarà elèt, var a dì catàt fö per la salvessa eterna.
Di ólte se parla ach de dópia predestinassiù, mia domà a la salvessa, ma pò a la danassiù, indel sens che Dio a'l determinarèss ab aeterno mia domà ce che 'l sarà salvàt, ma pò a ce che 'l sarà danàt a la pena eterna.
Zhoř u Mladé Vožice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Tábor.
Breganzona
Breganzona (pronuncia local: [bregan'tsona]; istess in Italian) a l'è ona frazion de Lugan, in del Canton Tesin. La se troeuva a ovest del centro storegh, e la confina con Bess (sud-est), Sorengh (sud), Muscian (sud-ovest), Bioeugg (ovest), Vescia (nord), Savosa e Massagn (nord-est). L'è staa comun indeperlee infina al 2004: la gh'aveva ona frazion, ciamada Bess.
Haidmühle
Haidmühle l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Basa Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freyung-Grafenau. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 21.03 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Haidmühle el se tróa a 'na altèsa de 831 méter sura 'l leèl del mar.
Marino
Marino l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 30.626 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 1178 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel Gandolfo, Ciampino, Grottaferrata, Rocca di Papa, Roma.
587
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Malleval (FR-42)
Malleval l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Pélussin, del circondàre (arrondissement) de Saint-Étienne e del dipartimènt de la Loira.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5.06 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 151 méter a 'na altèsa màsima de 414 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Malleval l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Ugine
Ugine l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Ugine, del circondàre (arrondissement) de Albertville e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 57.36 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 391 méter a 'na altèsa màsima de 2407 méter s.l.m.
Alcadozo
a l'è un comun de la provincia de Albacete, cont una popolazzion de abitant.
Hausach
Hausach la se tróa a 'na altèsa de 238 méter sura 'l leèl del mar.
Belforte all'Isauro
Belforte all'Isauro (Belfòrt en Gal-Italich Marchigian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 697 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 63 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpegna, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado, Sestino (AR).
1915
El 1915 a l'è 'n ann del secol quell de vint.
Mutxamel
a l'è un comun de la provincia de Alacant, cont una popolazzion de abitant.
Stazzion de Cricklewood
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni del servizzi Thameslink e di alter treni.
Santa Brera
Santa Brera a l'è 'na frazion de San Giulian, vers Meregnan. Pocch pussee che 'na cassina, a l'è staa 'n comun autònom finna al 1841.
In del period napoleonich a l'è taccaa a Pedrian e poeu a Meregnan, ma cont i Austriegh tornen tucc autònom. In del 1841, però, tornen in sui sò pass e 'l tacchen an'mò a Pedrian.
El partegniva a la Piev de San Giulian.
Kaprun
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Königsfeld (DE-BY)
Königsfeld l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Bamberga. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 42.72 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
left|thumb|200px El cümü de Königsfeld el se tróa a 'na altèsa de 460 méter sura 'l leèl del mar.
La Galera (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Tarragona, cont una popolazzion de abitant.
Peter New
El Peter New (Vancouver, 30 de otober del 1971) l'è on attor comegh canades, vincitor de 'n Leo Award.
Broeuj
Broeuj (Broglio) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Valmaggia. El paes a l'è traversaa de la Maggia e 'l se troeuva strengiuu tra Menzoni (a sud) e Praa-Sornii (a nord). L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Lukavice (Hradec Králové)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Rychnov nad Kněžnou.
05 12
El 05 de dicember a l'è un di de l'ann.
Aster (astronomia)
Aster (ò anca astro, astar) l'è on sinonim per dì còrp celest.
L'è on termin antiquaa doperà domà in astronomia amatorial. L'è on termin stòregh ligaa a la stòria de l'Astronomia quand anmò gh'era nò el telescòpi. Se ciamen aster tucc qui còrp luminos che se veden de la Terra: i pianeta (sia roccios sia gassos), i satellit, i comet, i asteròid e i stell.
Guasila
Guasila l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 2.968 abitàncc, 'na superfìce de 43 km² e 'na densità de 69 ab./km². El cunfìna coi cümü de Furtei, Gesico, Guamaggiore, Ortacesus, Pimentel, Samatzai, Segariu, Serrenti, Villamar, Villanovafranca.
Borgo Pace
Borgo Pace l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 660 abitàncc, 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda (AR), Carpegna, Mercatello sul Metauro, San Giustino (PG), Sansepolcro (AR), Sestino (AR).
Stazion de Wanstead Park
Wanstead Park a l'è 'na stazion de la, che la serviss.
Moviment
Ghe corren i servizzi.
Wertach
Wertach l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Oberallgäu. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 45.63 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Stazion de Wanstead Park
Interscambi
Fermada del bus
Wertach
El cümü de Wertach el se tróa 'ndèla part meridiunàl de la Svevia, 'ndèl'àrea geogràfica ciamàda Algovia (Allgäu), a 'na altèsa de 915 méter sura 'l leèl del mar.
Cantaloeu
Cantaloeu (Cantalupo) a l'è l'uniga frazion del comun milanes de Cerr Maggior. El gh'ha circa 2000 abitant e l'è famosa in de la zòna per el sò Carnaval e per la sagra de San Bòrtol, el sant patròn. Cantaloeu l'è stada on comun deperlee in del period 1280-1757 e la faseva part de la Piev de Parabiagh.
590
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Castelletto Stura
Castelletto Stura (en piemontés: Castlèt Stura) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.176 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Centallo, Cuneo, Montanera, Morozzo.
Vas (cuntenidur)
Un vas l'è un cuntenidur vert che 'l pö vess fat cun diversi material, come la creta, la ceramega, 'l metal o 'l veder. 'L pö vegh anca di decurazion.
Vernay (FR-69)
Vernay l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Beaujeu, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5.59 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 393 méter a 'na altèsa màsima de 940 méter söl leèl del mar.
Marcellina
Marcellina l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 5.508 abitàncc, 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 367 ab./km². El cunfìna coi cümü de Guidonia Montecelio, San Polo dei Cavalieri, Tivoli.
Rossano Veneto
Rossano Veneto (en vèneto: Rosan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 6.566 abitàncc, 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 657 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cassola, Cittadella (PD), Galliera Veneta (PD), Loria (TV), Rosà, San Martino di Lupari (PD), Tezze sul Brenta.
Brontall
Brontall (Brontallo) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Valmaggia. El paes el se troeuva arent a la Maggia, e 'l confina con Menzoni (a nord-est), Cavergn (nord-ovest) e Bignasch (sud-est). L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Marcenod
Marcenod l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Saint-Héand, del circondàre (arrondissement) de Saint-Étienne e del dipartimènt de la Loira.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Setemàna
La setemàna cóme perìodo de tép cìclic e costànt de sèt dé, sensa ligàm coi cìcli del Sul e de la Lüna, l'è docümentàda come giöna de le istitusiù piö antìche dei Ebrèi. El nömer 7 el g'ha en significàt sàcro en töta l'àrea de la Mesopotàmia, che l'è stàda la cüna, 'ntra le ótre, apò a de la cültüra ebràica. L'oservànsa del Sàbot (el dé dei sèt) e la cadènsa de sèt dé l'è acertàda apéna per dòpo l'ézìlio de Gerusalème dòpo de la cunquìsta babilonéza del 586 prima de Crìsto, però l'è fàcil che l'üzànsa la sàpe amò piö antìca.
Marcenod
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 655 méter a 'na altèsa màsima de 946 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Marcenod l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Lanuéjols (FR-48)
Lanuéjols l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Mende-Sud, del circondàre (arrondissement) de Mende e del dipartimènt de la Lozère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 32.67 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 778 méter a 'na altèsa màsima de 1421 méter söl leèl del mar.
Guamaggiore
Guamaggiore l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 1.082 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gesico, Guasila, Ortacesus, Selegas.
Les Omergues
Les Omergues l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Noyers-sur-Jabron, del circondàre (arrondissement) de Forcalquier e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 34.22 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 789 méter a 'na altèsa màsima de 1452 méter s.l.m.
Rotzo
Rotzo (en vèneto: Rozo; en cìmbro: Rotz) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 570 abitàncc, 'na superfìce de 28 km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asiago, Levico Terme (TN), Luserna (TN), Roana, Valdastico.
Filzbach
Filzbach a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.93 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Filzbach al se tröva a una altitüden de 682 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden (SG), Ennenda, Mollis, Obstalden, Weesen (SG).
miniatura|manzína|250px|Filzbach
Storia
Filzbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1394 col nom de Vilentzspach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Castellar
Castellar (en piemontés: Castlar) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 247 abitàncc, 'na superfìce de 3 km² e 'na densità de 82 ab./km². El cunfìna coi cümü de Pagno, Revello, Saluzzo.
Marebbe
Marebbe (en ladì, che l'è la lèngua piö parlàda söl pòst: Mareo; en todèsch: Enneberg) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha, 'na superfìce de 161 km² e 'na densità de 0 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia, Braies, Brunico, Cortina d'Ampezzo (BL), La Valle, Luson, San Lorenzo di Sebato, San Martino in Badia, Valdaora. L'è giü dei disdòt cümü de la Ladinia.
Hornberg
Hornberg l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ortenaukreis. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 54.45 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Hornberg la se tróa a 'na altèsa de 953 méter sura 'l leèl del mar.
Mitosi
La mitosi l'è la reproduzion asessuada di cellul eucariott. El nomm el vegn del grecch "filo", per la forma di cromosoma lung del procediment.
Lično
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Rychnov nad Kněžnou.
Mitosi
L'è vesina a la meiosi, ma la mitosi la da 2 cellul cont el numer esatt di cromosoma, la meiosi quatter con la metà di cromosoma.
I procariott se moltiplichen per scission binaria.
06 12
El 06 de dicember a l'è un di de l'ann.
Bundesstraße 229
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Nord Reno-Westfalia.
Dianne Feinstein
A l'è 'na democratega, part del Democratic Leadership Council. L'è retegnuda voeuna di democrategh pussee moderaa e centrista: L'ha supportaa per esempi la reforma Obamacare ma la s'è opponuda a ogni ipotesi de sanità de Stat, l'è stada per agn a favor de la pena de mort, l'ha sostegnuu di mesur restrittiv de armi pussee pericolos e l'ha sostegnuu di legg de controll de la popolazion che podarien anca limità la privacy. A l'è retegnuda anca in tra i pussee ambientalista, anca se l'ha supportaa no el Green New Deal.
Bandera de l'Oman
La Bandera de l'Oman a l'è la bandera nazzional doperada in, fada di color e representada de l'emoji.
Novelda
a l'è un comun de la provincia de Alacant, cont una popolazzion de abitant.
Zadní Střítež
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Tábor.
Kleinarl
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Lengua munsee
La lengua munsee (conossuda anca cont el nom ingles Delaware) l’è vun di su sotlinguagg de la lingua delaware (o Lenape o Lunaapeew). La parten a la famija di lengue algonchine e l’era parlada di nativ american stanziad in di territori che al dì d’incoeu corrisponden ai stat de New York e Pennsylvania. L’è ona lengua adree a estingues che la resta viva infra i poch vegg de la riserva indiana de Moravian (Ontario, Canada).
La lengua l’è compagna de la lengua unami (oramai estinta), tant che la pussee part di studios la considera i do lengue ‘me dialet de la lingua delaware, ciapad insema cont el mahican, segond on quai linguista, farissen su el grup di lengue delawaran.
Liard
right|thumb|250px El Liard a l'è un fiüm del Canada nord-uriental. El nass in sü i munt Pelly, in del süd del Yukon. A l'è lunch 1115 km e'l traversa el Yukon, e'l British Columbia e i Teritori del Nord-Ovest. A l'è un tribütari del fiüm Mackenzie.
Alborea (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Albacete, cont una popolazzion de abitant.
Wiggensbach
Wiggensbach l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Svevia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Oberallgäu. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 31.83 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Wiggensbach el se tróa 'ndèla part meridiunàl de la Svevia, 'ndèl'àrea geogràfica ciamàda Algovia (Allgäu), a 'na altèsa de 857 méter sura 'l leèl del mar.
593
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Lengov ugro-finnegh
I lengov ugro-finnegh hinn ona branca de la fameja di lengov uralegh. A l'è on insemma de lenguagg parlaa in tra l'Europa e l'Asia.
Origin
Se sa gnamò ben indove l'è che hinn nassuu i lengov ugro-finnegh. Se pensa che 'l sit pussee probabel la sia la Russia central, setentrional e a ovest di mont Urai, intorna al III millenni p.d.C. Quei lavorà chì vegnen sugerii perr via de la diferenziazion intralenguistega bella olta in de l'istessa fameja in de la zona central del Volga, indè che se troeuven trii brocch ben diferenziaa in di lengov uralegh: i lengov mordvinn, la lengua mari e i lengov permegh. Inoltra, la recostruzion di nomm di piant e di besti (la pescia, el pin siberian, el lares siberian, el sares, l'olma e 'l miniatura ) a someja che se coleghen proppi a quei sit chì. L'ugro-finnegh primitiv recostruii el gh'ha prestit di lenguagg iranegh e indoari: per esempi per paroll compagn de ava e mel. La vesinanza la se pò spiegà col pensà che on temp i gent indoariann viveven in de la brughera de l'Asia Central.
Se cred che prima anmò del temp che hinn rivaa i Slav lainscì indè che adess gh'è la Russia, i gent che parlaven i lengov ugrofinnegh viveven in de l'area in tra i Urai e 'l Mar Baltegh. Quella situazion chì la ghe corespond a la coltura de la ceramega a petten, ona coltura de l'Età de la Preja che la someja vess stada praticada di popolazion ugrofinnegh in tra el 4200 e 'l 2000 p.d.C.
Gh'è staa di tentativ de demostrà ona parentella in tra i lengov ugrofinnegh e quei indoeuropei, ma gh'è nissuna caratteristega che l'è bona de provàll. Gh'è ona quai concordanza in de la declinazion, ma el lessegh e la fonetega coresponden proppi per negott. On rosc de paroll del balto-finnegh el troeuvom minga in di alter lenguagg ugrofinnegh: forsi quell lavorà chì l'è dovuu a on substraa pre-finnegh, che l'è compagn de quell di lengov baltegh (indoeuropei). Inscì gh'è staa l'ipotesi che i av di popolazion che incoeu parlen el sami on temp i parlassen di lenguagg diferent.
A gh'è staa anca di ipotesi che voreven demostrà che i lenguagg ugrofinnegh fudessen nassuu in de l'Europa del nord, e che on temp eren spantegaa anca in d'on tocch pussee grand del continent.
Caratteristegh
Tutt i lengov ugrofinnegh spartissen ona quai caratteristega struttural e on vocabolari de bas. A gh'è circa 200 paroll basegh che hinn staa propost e che gh'hann denter radis de sostantiv per concett ligaa a nomm de parentella e part del corp. 'Sto vocabolari comun, segond el Lyle Campbell, el gh'ha dent anca 55 paroll per la pesca, 33 per la cascia, 12 per la renna, 17 per i piant che se poeuden mangià, 31 per la tecnologia, 26 per i costruzion, 11 per i vestii, 18 per el clima, 4 per la società, 11 per la religion, 3 per el comercc. In 'sta manera se pò 'vèggh on'imagin bella interessanta de la società ugro-finnega antiga.
I caratteristegh struturai vegnen consideraa ona evidenza bella forta de la parentella. A troeuvom, per esempi:
Vocabolari comun
Besogna stàggh atent al fatt che i paroll chì de sotta gh'hann minga semper l'istess significaa precis, ma spartissen domà l'origin comun.
El pess viv el noda in de l'aqua
Quella chì l'è la traduzion in lombard d'ona fras intrega che, in ungheres, eston e finlandes, la gh'ha di fort somejanz, che se poeuden trovà in de l'origin comun. L'è stada inventada del filologh eston Mall Hellam.
Cagli
Cagli (Cài 'n Gal-Italich Marchigian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 9.075 abitàncc, 'na superfìce de 226 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acqualagna, Apecchio, Cantiano, Fermignano, Fossombrone, Frontone, Gubbio (PG), Pergola, Pietralunga (PG), Piobbico, Urbania.
La Figuera
a l'è un comun de la provincia de Tarragona, cont una popolazzion de abitant.
Lauter (DE-BY)
Lauter l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Francònia. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Bamberga. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 12.76 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Lauter el se tróa a 'na altèsa de 269 méter sura 'l leèl del mar.
Vodice (Cechia)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Tábor.
Ronsgia
"Lavorava alla Fotogalvanica el sonava alla Filodrammatica l'hann trovaa in de la roggia Bertonica non sapeva spiegare il perché."
- Nanni Svampa, A l'era sabet sera
thumb|Ona ronsgia a [[Lampoeu, in provincia de Vercei]] Ona ronsgia (anca rongia, rosgia, roda, rogia, roza, ros'gia; in lombard oriental serioeula, ma anca vas e dugal e, in cremones, roeuggia; in piemontes rosa; in forlan roe; in veneto roia, rogia, roda, roza; in ladin ruóia o róea; in istriota rogia o ruia; in italian roggia; in latin rugia) a l'è on canal piscinin tipegh de la pianura lombarda e piemontesa (ma anca el paes de Rongg, in sul Lagh de Comm, in realtà l'è domà el plural de la parola). L'è doperada soratutt per l'irrigazion e per dàggh aqua ai molin.
Etimologia e origin
L'origin di ronsg la vegn di temp di Roman o de quella medieval: la parola la vegn del latin arrugia. Quella parola chì la se troeuva in de la Naturalis Historia del Plini el Vegg, che le dopera per ciamà i canai di minier d'or in Spagna (cuniculis per magna spatia actis cavantur montes [...] arrugias id genus vocant): donca la sariss ona parola ispaniga de origin pre-romana (a l'esista anca in de la lengua basca, col nomm de arroil, che 'l voeur dì foss). De arrugia el vegn el bass latin arrogium, che l'ha portaa el spagnoeu arroyo e 'l portoghes arroio, che voeuren dì riaa. In Italia la parola s'è spantegada per tutta la pianura padana a nord del Pò, del Piemont fina a la Svizzera Italiana, ai Dolomit, a Triest e a l'Istria, per poeu rivà anca in d'on quai dialett sloven, dalmata e albanes.
I ronsg nasseven cont el progressiv spantegàss di over de bonifiga de la pianura e di sò palud antigh.
Fonzion
Come emm giamò ditt pussee sora, i ronsg servissen soratutt per reson de irrigazion: despess però gh'hann anca la fonzion de cattà sù i aqui de canalitt pussee piscinitt anmò che se troeuven a mont del sò alveo. In alter ocasion, ona ronsgia la catta su tutta l'aqua che poeu la ven spantegada in tucc i canalitt di vari camp a travers d'ona bocchetta. Anca a Milan on temp a gh'era on bell poo de ronsg: voeuna di pussee famos e important, che la resista anca al dì d'incoeu, a l'è la Vettabbia. Quell che 'l gh'ha de dàggh on'oggiada ai ronsg a l'è 'l campee.
I ronsg esisten anca in Spagna e in di sò vegg coloni, cont el nomm de acequias.
Tomils
Al cunfina a nord col cumün de Domat/Ems, a est con Churwalden, a sud coi cumün de Almens e Paspels, e a ovest coi cumü de Cazis e Rothenbrunnen.
La situazion aministrativa del dì d'incö l'è el resültaa de la fusion, operatìva dal 1 de ginee del 2009, dei cumün de Feldis/Veulden, Scheid, Trans e Tumegl/Tomils.
Situazion linguistega
I abitant dei borgh che i furmen el cumün de Tomils i parlaven in urigin el Rumanc Sutsilvan, cun di percetual che rivaven arent al 100%. Questa situazion l'ha scumenzaa a cambià in del secul XIX, cun un increment gradual de gent de lengua tudesca. In de le tabele chi de sutta l'è mustraa l'andament de la situazioun linguistega segonda i censiment dei ültim ann per i center abitaa del cumün de Tomils: