cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peder Rüger de Stabel
"[...] sorse Pietro Ruggeri da Stabello, in Valle Brembana. Questi, per la facilità grandissima nel trattare il nostro vernacolo, e per la grande e svariata quantità di versi in esso composti, devesi meritatamente chiamare, come già lo chiamò B. Biondelli, restauratore della poesia bergamasca. [...] Pare che un brutto destino abbia voluto seppellire ad un tempo autore e scritti. Perfino le cose stampate andarono per modo sperperate, che ben difficilmente possonsi rintracciare; ed agli amici del Poeta ed ai cultori delle letterature municipali resta vivamente a desiderare, che qualcuno ripari presto al torto di una troppo riprovevole dimenticanza verso uno scrittore che si meritò le lodi di letterati distintissimi, e che a ragione fu chiamato il Porta Bergamasco"
- Antonio Tiraboschi, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Berghem, 1873
El Peder Rüger de Stabel (in Italian: Pietro Ruggeri da Stabello; Zogn, 15 de löj 1797 – Berghem, 17 de ginee 1858) l'è staa ün pueta bergamasch. Gh'ha tacaa là al sò nom l'apelativ de Stabel in unur del paesöö de la Val Brembana duve l'è nassüü. L'è staa el püssee grand pueta bergamasch de töcc i temp.
El scriciur
L'ha inviaa a scriv püssee che töt per esercizzi e per passiun, cumè testimuniaa da la Letera del Peder Rüger de Stabèl cuntra la miseria spantegada del 1816. La prima övra bèla e buna l'è del 1820: un capitul ternari de 121 endecasilab in tuscan titulaa: Il trionfo delle corregge asciutte e siropate L'an dopu l'ha metüü gió amò trì scrit in tuscan, ch'hinn mai stàa püblicaa, ciamàa Venite gente a piangere, Un orator sul pulpito montò e Entrati due signori nell'ospedale de' pazzi.
I primm cumpusiziun in bergamasch hinn del 1822, quand l'ha scrivüü la puesia: Teucc i impiegacc chilò de la finanza.
L'è staa alura che l'ha scumenzat a deventà impurtant a Berghem, tant l'è vera che el piciur Rico Scür gh'ha faa el ritrat e l'è stàa invidaa indel salot del cunt Andrea Vertova, insema a la gent che la cüntava; ma lüü, anticunfurmistigh, l'ha preferii tràss de part e fà ogni sort de mestee per campà.
Indel 1827 l'ha fundaa l'Academia Filarmonica al Teater de la Fenis de Berghem e l'hann faa president e per l'ucasiun l'è staa ritratt del sò amìs Lüis Deleid ciamaa el scighera.
L'aa püblicaa di alter laurà cumè I rimm burtulinian del Rüger de Stabel regundüde scià in tanci vulöm, e di alter sunet dedicaa a persunagg famus o amis, cumè chei faa gió per el piciur Cech Cughet, el giupinat Bataja e i member de la fameja Vertova-Camozz (padrun del castel de Cósta de Mezzàa). L'ha inviaa a met gió un vucabolari bergamasch–italian ma pö dopu l'ha piantàa lé perchè l'era trop dificil: el Stabèl el le vureva minga trà a man domà di parol e vultài in italian ma casciàgh denter el culur propi di lenguv lumbard.
Tanci sò cumpuniment hinn naa in scena al teater de Berghem, e quaj vün gh'ha 'vüü sücess cumè Oh de la mula. Indel 1848 gh'hinn staa i ribeliun cuntra i tugnitt e el Rüger gh'ha fàa la relaziun sö in Val Brembana, prima a Füipian e pö a Zogn induè l'è surtii quand che i Aüstriech hinn turnàa a Berghem perchè l'eva scrivüü una canzun dedigada al Pio IX.
L'è mort a Berghem in Burgh de Santa Catarina el dé del Sant Antogn del Purscel (17 de Ginée) del 1858 e i sò laurà de lü hinn staa ciapaa in cunsideraziun dopu un bel toch de temp. L'è assee dì che 'l sò carlee l'è naa perdüü quand ch 'i ha saraa sö el cimiteri due l'eva staa suteraa.
Iscé 'l Cumün, a titul de risarciment, gh'ha intitulaa una cuntrada e gh'ha fà sö un mezz-böst de marmo in d'un pasquee de Berghem de sota. Indel 1933 ol Bortol Belot gh' haa dedigàa üna puesia ''Pedèr Rügér. Pueta bergamasch''
Mestre
right|border|thumb|Tor del relòi
Mestre l'è 'na cità de piö de 50.000 abitàncc che fà part del cümü de Venésia. L'è sitüàda sö la teraférma de Venésia en mìra ala lagùna.
A cumincià dei agn '60 del sècol XX, Mestre la g'ha tacàt a 'ngrandìs suratöt per vìa de la prezènsa del pól endüstriàl de Marghera e l'è deentàda el cèntro de espansiù de la lagüna. 'Na ólta el cèntro abitàt de Mestre l'ìa bel separàt dei óter de la teraférma de Venésìa (Marghera, Favaro Veneto e Chirignago-Zelarino), ma adès l'è nìda a furmà en ünica conurbasiù che la i a töl déter töcc.
Co la crìzi del setùr de la chìmica, fondamentàl per el pólo de Marghera, la popolasiù l'è turnàda a calà 'nfìna ai 186 000 abitàncc dei prim agn del sècol XXI. Mestre la rèsta però la cità piö grànda 'ntrà chèle che g'ha mìa 'l statùto de cümü 'ndipendènt.
Santa Elisabetta (AG)
Santa Elisabetta (en Sicilià: Santa Elisabbetta) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Agrigento, en Sicilia. El se tróa a 80 km a sud de Palermo e a 13 km a nord de Agrigento. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 2.906 abitàncc e 'na superfìce de 16,2 km².
Santa Elisabetta l'è tacàt ai cümü de Aragona, Joppolo Giancaxio, Raffadali e Sant'Angelo Muxaro.
Cadmio
En natüra se 'l tróa sèmper en cumbinasiù col zinch (piö de rar col piómp o col ram) e difàti a scuprìl l'è stat el chìmich todèsch Friedrich Stromeyer endèl oservà che 'na quach campiù de "calamina", en carbunàt de zinch, a scaldàl el cambiàa culùr quan che 'nvéce la calamìna pura la restàa precìza. Le impurità de chèsti campiù i éra dei compòscc de cadmio. El nòm latì de la calamina l'ìa "cadmia" (en greco "kadmeia") e de lé gh'è nit el nòm de l'elemènt.
Podestà (Medioev)
El Podestà a l'era la carega a la guida de 'n Liber Comun, che 'l gh'eva in man el poder esecutiv e 'na part del poder giudiziari, in carega per on period limitaa de temp.
Liber comun
In principi el comun medieval a l'era gestii di consol, orghen collegial, però cont el temp el s'è scernuu de doperà 'na carega unega, ciovè el podestà, che 'l gh'eva el compit de eseguì i legg e mantegnì la sigurezza, menter el capitani del Popol el gh'eva, de solit, el poder legislativ e quell de guidà la milizia. El primm podestà cognossuu a l'è staa a Bologna, el Guido da Sasso, elegiuu in del 1151. A bon cunt, però, i primm podestà autonom s'hinn vist intorna al 1200, degià che dopo de la dieta de Roncaja, quand che 'l Barbarossa l'ha ciamaa a lu el dirizz de nomenà i capi di comun, la pupart di podestà de l'epoca eren scernuu de luu e minga vorzuu di consili cittadin, tant de menà al nass de la Liga Lombarda per difend 'sta autonomia e de portà i resgiô de la Liga, in la pas de Costanza, a domandàll esplicitament.
In carega per on period bass, de solit ses mes o o ann, ma in principi du, el gh'eva de guiràgh fedeltà ai Statut comunai e, a la fin, i sò prestazion eren giudegaa de 'n colleg de sindegh. Cont el temp a l'è deventaa on ver e proppi mestee, indova che i podestà pussee famos, pagaa regolarment, giraven de città a città e portaven i sò metod, tant de menà a 'n uniformazion di legg anca in tra i città pussee lontan. De solit, el podestà a l'era on forestee, per stà foeura di begh interni de la città, che però a l'è conceduu domà parzialment. Dopo, però, i Imperator han tacca a concentràss no in su la question e l'è deventaa semper pussee necessari e consuetudinari elegg i podestà.
El Federigh II de Svevia el proeuva anca luu a mett su di sò capitani per i città, ma el ghe riess no tant che l'era radicaa in di Statut e in di istituzion di Comun.
Signorij
Cont el rivà di Signorij a hinn deventaa di magistratur pussee onorari che alter, dedicaa al controll de l'orden publegh, che eren cattà foeura del Signor e respondeven domà a luu e pu al Consili Municipal, de che eren domà confermaa per cerimonia. Ogni podestà, voramai figura totalment professionalizzada, el se menava dree i sò consiliee ch'eren ciamaa familia, e pagaa cont el sò stipendi, de solit assee bon.
Dopo
Del secol quell del 16 a quell de 20 el podestà a l'era el capo de la ministrazion cittadina di Pajes asborgich de lengua italiana, per esempi in del Ducaa de Milan e in del Regn Lombard-Venet. El termen a l'è staa poeu doperaa del fassism per i governator di città ch'eren puu elegiuu ma nomenaa direttament del governo de Roma.
Compit e onor
I vari città gh'even di compit different per el Podestà, ma de solit el gh'eva el compit de fà respettà i legg, de convocà i consili comunai e de dàgh l'orden del dì, de reppresentà el Comun denanz ai alter autorità e, soratutt, quell de giudes, civil e penal - quand che 'l comun a l'era dotaa de mero et mixto imperio -, despess cont ona bona autonomia in del decid i pen de dà, quand che hinn minga scrivuu in di Statut.
In cambi el Podestà l'eva el giurament de fedeltà del Consili, di Art, de la Milizia e del Popol intregh, on bon salari, l'immunità e l'impegn del Comun a salvàll de la preson o de la descomunega.
Battalia de Des
La Battaglia de Des la gh'ha avuu loeugh a Des el 21 genar 1277 traj sostenidor di De la Torr e quij di Viscont per ottegnì el contròll su Milan e 'l sò territòri.
Anche se la pò somejà, a primma vista, voeuna di tant battaj minor combatuu in de l'Italia del XIII secol in del quader di lòtt traj Ghelf e i Ghibellitt, a bon cunt a l'è la violenta conclusion de ona vicenda politega emblematega de la crisi del sistema democrategh comunal e de l'inizzi de quij process che menarann a la nassida di Signorii.
Aj origin
La battaglia, come emm dii pussee sora, a l'era la conclusion de ona longa crisi politega che la gh'era ormai de ann in del comun de Milan. El governo de la famiglia De la Torr (ò Torrian) a l'era staa accusaa de corruzion e de vorè sgond al pòpol la miseria del danee pubblich cont el fà di grand òper per la città e comprà esercit mercenari per ona politega de conquista. Vist i gròss spes, a l'è staa minga difficil per l'opposizion comunal tràss de la pròppia part el favor del pòpol. I tension hinn cressuu el 22 luj 1262 con l'elezion a arcivescov de l'Otton Viscont, canònich de Des, inscambi del Raimond de la Torr, vescov de Còmm: de fatt l'Otton el faseva part de ona famiglia, i Viscont, traj pussee nemis del governo di Torrian.
Attignat
Attignat l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Montrevel-en-Bresse, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
Battalia de Des
Aj origin
La nòmina a l'è stada contestada del Martin de la Torr, capp de la Credenza de Sant Ambroeus, cont el dì che la famiglia Viscont a l'era de confession albigesa. I De la Torr hinn donca riessii a fà cred che i Viscont fussen eretich e per quest el governo el je ha casciaa foeura de Milan. E l'è staa donca allora che i contrast politich hinn diventaa anca militar. La guerra civil milanesa a l'è durada circa dodes ann, cont el diventà semper pussee violenta: in del genar del 1277 a l'era rivada al massimm nivell de crudeltà. E l'è in 'sto contest che troeuvom la battaglia de Des.
Attignat
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Battalia de Des
La scerna del loeugh
I trupp di Viscont (ciamaa ribej ò bandii di Torrian) eren dree a provà on attacch de nòrd: de fatt eren staa respingiuu sia a òvest che a sud con battali compagn de quella de la Guazzera, indove eren mòrt i sò esponent maggior del partii e de la famiglia. I pianur e la brughera de l'òvest eren el camp de battaglia mejor per la cavalleria corazzada milanesa, menter on attacch de nòrd (soratutt dòpo che Còmm - che l'era semper stada rival de Milan - a l'era passada de la part di Viscont) el somejava pussee facil per i ribej. Infatti el territòri de la Brianza, cont i sò bosch e i sò còj vun arent a l'alter, el favoriva i attacch a sorpresa aj soldaa milanes e aj riforniment che vegniven del nòrd Euròpa (specialment de l'Imperi, leaa uffizial del comun de Milan).
Attignat
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 18.69 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 199 méter a 'na altèsa màsima de 233 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Attignat l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Battalia de Des
La scerna del loeugh
I generaj milanes s'eren accorgiuu del pericol che 'l podeva representà el territòri del nòrd e per quest, giamò de on quaj de ann, l'aveva provviduu a trà giò i fòrt brianzoeuj: ma aveven risparmiaa i fortificazion del borgh de Des, paes a circa trenta chilòmeter de Milan, perchè pròppi in quell center abitaa s'incontraven i tre strad che vegniven di confin settentrionaj: quella de Còmm, quella de Erba e quella de Lecch. De la torr de Des se podeven controllà tucc i moviment che 'l nemis podeva fà de nòrd.<BR> E l'è staa per quij motiv chì che 'l 20 genar 1277 l'esercit milanes a l'è sortii de Milan per andà a campàss in del borgh.
La preparazion de la battaglia
La strategia che aveven in ment i generaj milanes la pò vess recostruida facilment: aven cominciaa a mett in del borgh circa 500 cavalier corazzaa che 'l dì dòpo sarien staa raggiont de la fanteria, per rivà a on numer de circa 900 òmen. A lor se sarien unii alter 500 cavalier, che aveven appena respingiuu on attacch ribell aj pòrt de Lecch (probabilment a Civaa, snoeud fondamental de la strada che la portava a Lecch e che poeu la veniva serrada a nòrd tra 'l Corniscioeu e i Coronghej e a sud del Lagh d'Annon; ma per alter stòrich la battaglia la s'era tegnuda a Cantuu). L'idea a l'era fòrsi quella de taccà i nemis de duu lat: el someja che l'esercit viscontee el fudess compòst per la pupart de fant e arcer, per on total de circa 1200 soldaa, che sarien staa battuu senza problema de la cavalleria milanesa. Dòpo avè battuu questa avanguardia, l'esercit comunal el se saria riunii in d'on unich contingent per moeuv contra Còmm, vers ona vittòria che la saria stada de segur definitiva.
El cambiament de camp di Desian e la vittòria viscontea
Ma ormai el governo el s'era portaa l'òdi de la popolazion, menter i fòrz de l'opposizion aveven abilment cavalcaa el malcontent e l'esasperazion de la gent: a l'è staa inscì che la nòtt del 20 genar i abitant de Des hann tradii el governo milanes e hinn passaa avertament de la part di Viscont. A gh'è stada donca ona corsa contra el temp: ona bòna part de l'esercit ribell a l'era giamò rivaa minga lontan de lì, a Seregn; ma se fussen rivaa i renfòrz milanes, che eren attenduu a Lecch, i Viscon gh'avrien avuu de retiràss e tornà vers Còmm. A l'era pròppi quistion de or. Per quest l'intervent del pòpol desian a l'è diventaa inscì important. El moeud cont el qual i Desian sien passaa cont i ribej a l'è ancamò discutuu: el gh'è chi dis che duranta la nòtt vargun (ò el noeuv prevòst del borgh, Don Leonard, ò on òmm de Seregn, on cert Malexeratis) el sia sortii de Des per dì aj Viscont che la gh'era on'òttima occasion de taccà a sorpresa i Torrian; alter inveci disen che i Viscont abbien taccaa per primm, cont el convingg i abitant de Des a ribellàss e a dervì i pòrt del borgh. L'important a l'è che el mattin del 21 genar 1277 l'attacch improvvis contra i fòrz de Milan a l'è riessii e 'l borgh de Des l'è staa ciappaa di Viscont.
I conseguenz
Anca se la battaglia l'ha minga portaa a la fin de la guerra civil milanesa, l'ha certament dervii la strada a la vittòria de la famiglia Viscont, che, se sa, a la fin l'ha governaa a l'istessa manera di Torrian, e l'ha portaa el comun de Milan a la dittadura e a la Signoria, fina a trasformà i territòri comunai in d'on Ducaa.
Stazion de Roma Termini
La stazion de Roma Termini a l'è l'unica stazion del center storich de Roma, la prima in Italia e la quinta in Europa.
Storia
El 25 de febrar del 1863 el Papa 'l inaugura i primm ferrovij del Stat Pontifizzi e a differenza del modell de Paris, indova ògni ligna la gh'ha el sò capoligna, voreven 'vègh ona stazion unica per tucc i lign.
In del 1937, in occasion de l'Esposizion Universala del 1942, a l'è renoeuvada parzialment in stil fassista, ma la fin del fassism in del 1943 l'ha permittuu no la fin del progett.
Struttur
La stazion la gh'ha 32 binari tronch de che 22 riven a la galleria gommada. Di àlter binari a hinn doperaa per el servizzi suburban di Ferrovie Laziali e di servizzi men important.
Moviment
Termini a l'è la stazion pussee trafficada d'Italia cont 850 e 480'000 passegee el dì. A Termini ghe passen sia i treni a longa percorrenza de l'alta velocità (sia Le Frecce sia Italo) sia i treni regionai ordinari e suburban di Ferrovie Laziali e anca el Leonardo Express per l'Aeroport de Fiumicino.
Servizzi
La stazion a l'è gestida di Grandi Stazioni e la gh'ha: Biliettaria automatega Biliettaria a sportell Toalett Polizia ferroviaria Sala de attesa Deposit di bagagg Bar Restorant Supermercaa
Interscambi
Stazion de Roma Laziali de la ferrovia Roma-Giardinetti Stazion Termini de la metropolitana Fermada del tram Fermada del filobus Fermada del bus Stazion di taxi
Verb Oggett Soggett
Ona lengua l'è VOS quand che la fa i sò fras cont l'orden Verb Oggett Soggett. A doperàll hinn lengov comé 'l malgasc e la pupart di lengov austronesian, e in di lengov romanz l'unega a vess inscì l'è 'l sardegnoeu. Se 'l lombard el fuss VOS ona fras comé "Giovann el legg on liber" la saria "Legg on liber el Giovann".
Vrbice (Jičín)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
1486
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Lengua slovacca
El Slovacch (nomm nativ: slovenský jazyk) l'è ona lengua slava occidental. Tra i sò lengov pussee vesin a gh'è 'l polacch e 'l cech, con la qual la gh'ha ona motta de robb in comun. L'è la lengua offizial de la Slovacchia (e donca l'è voeuna de quei de l'Union Europea) e de la provincia de la Vojvodina in Serbia. L'è parlada de oltra ses milion de personn in gir per el mond.
Lepanto (metropolitana de Roma)
Lepanto  l'è 'na stazion de la Linia A de la Metropolitana de Roma.
Interscambi
La stazion la gh'ha 'me interscambi i bus zittadin. Fermada del bus
Servizzi
La stazion la gh'ha 'sti servizzi chi: Biliettaria
Maurizio Murelli
El Maurizio Murelli (Milan, 12 utuber 1954) l'è 'n scritur, giurnalista e ativista pulitegh s'ceraa in tra i fir di suvranista anticapitalista, e antiglubalista ürupee.
Uvernet-Fours
Uvernet-Fours l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Barcelonnette, del circondàre (arrondissement) de Barcelonnette e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 135.44 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1 méter a 'na altèsa màsima de 3  méter s.l.m.
Caorle
Caorle (en vèneto: Càorle; en furlà: Cjaurlis; en latì: Caprulæ) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 11.258 abitàncc, 'na superfìce de 151 km² e 'na densità de 75 ab./km². El cunfìna coi cümü de Concordia Sagittaria, Eraclea, Portogruaro, San Michele al Tagliamento, Santo Stino di Livenza, Torre di Mosto.
Chomérac
Chomérac l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chomérac (chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Privas e del dipartimènt de l'Ardèche (préfecture).
Vámoscsalád
a l'è un comun del Distret de Sárvár, cont una popolazzion de abitant.
Chomérac
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 18.94 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 200 méter a 'na altèsa màsima de 750 méter s.l.m.
Saint-Bonnet-le-Château
Saint-Bonnet-le-Château l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Saint-Bonnet-le-Château, del circondàre (arrondissement) de Montbrison e del dipartimènt de la Loira.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 1.87 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 779 méter a 'na altèsa màsima de 952 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Bonnet-le-Château l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Elio (element chimich)
En cundisiù stàndard l'élio l'è un gas monoatòmich sènsa gne culùr gne udùr; el g'ha ek pónt de evaporasiù piö bas de töcc i elemèncc de la tàola periòdica, e 'l pöl deentà lìquit apéna sóta àlta presiù (entùren ai 100 MPa) e temperadüra bàsa (entùren ai 0 K). A presiù normàla l'è al stat gasùs pò al zéro asolùto. L'élio 'l g'ha 'na capacità calorìfica àlta, cioè el sò vulüm el crès en frèsa al crèser de la temperadüra. La sò temperadüra crìtica l'è de apéna 5,2 K.
L'élio 'l pöl apò a deentà sòlido a 'na presiù de 100 MPa e temperadüra entùren ei 15 K; en chèste cundisiù l'élio 'l ciàpa 'na strutüra cristalìna, cübica o ezagonàla. miniatura|Laser eliu Dopo de l'idrògeno, l'è l'elemènt piö difundìt endel Ünivèrso. L'è generàt del procès de füziù nücleàra endel intèrno de le stèle.
Aplicasiù
L'élio al dé d'encö l'è dopràt enden möcc de camp diferèncc:
Fuunt de éli
L'éli, cumè gemò dí chí de suravía, a l'è ul seguunt elemeent per abundànza in de l'Ünivèers, vist c'al custitüíss ul 20% de la matéria dii stèll; l'éli, uviameent, a l'è ingabulaa in dii prucèss de füsiun nücleaar stelaar.
In de l'atmusféra de la Tèra l'éli a l'è preseent a stèmm in 5 ppm (paart per miliun), cumè resültaa de la desintregazziun de mineràj radiuatiif de l'uràni e tòri; a l'è preseent anca in d'una quaj fuunt de aqua mineraal, in d'un quaj gas vülcànich e in d'un quaj giacimeent de gas natüraal in dii Staat Ünii de América, ch'inn la fuunt mundiaal püssee impurtànta de éli.
In dii ültimm ann, i SUA ann cataa ul 90% de l'éli mundiaal; dal princípi del sécul XXI anca dii ólter nazziun (cumè Algéria e Qatar)ann cuminciaa a crèss de impurtànza in del mercà.
A l'è pussíbil sintetizaa l'éli anca in laburatòri, bumbardaant dii nücli de liti u de bòor cunt prutún a vólta velucità.
Cumpòost
Vist ca l'éli a l'è deent in del grupp dii gas nòbil, in pràtica al ciàpa minga paart in dii reazziun chímich; dumè in d'un quaj caas, suta dii cureent elétrich upüür un bumbardameent de eletrún al pö rivà a furmà cumpòost cunt ul tüngstéen, ul jòdi, ul flüòor e ul fòsfur.
Izòtop
thumb|left|100px|'Na reprezentasiù sintética de l'élio (izòtop élio-4, 4He) L'izòtop piö cümü cumün de l'élio l'è 'l 4He, col nùcleo furmàt de du prutù e du neütrù; l'è 'n izòtop stàbil fés. La sò fónt principàla l'è 'l decadimènt de nùclei piö gréf: chèsta fùrma de decadimènt ela se ciàma decadimènt àlfa e la partezèla che é fò l'è ciamàda partezèla alfa (apò a se 'n pràtica l'è 'n nùcleo de élio).
'N óter izòtop l'è el 3He, ma l'è praticamènte mìa prezènt sö la Tèra.
Töcc du chèsti izòtop i éra stacc generàcc apò al momènt del Big Bang, e dòpo i g'ha seghetàt a éser pruducìcc al intèrno de le stèle.
Furme
L'élio lìquit el se tróa sóta dò fùrme diferènte, élio-4 I e élio-4 II, 'ntra le quàle gh'è 'na tranzisiù brösca a la temperadüra de 2.18 K (pónt lambda) e a la presiù de vapùr. L'élio I l'è 'n líquit normàl, envéce l'élio II, de sóta del pónt lambda, l'è 'n superflùido: chèsta caraterìstica l'è uriginàda de efècc quantìstich. La superfluidità de l'élio II l'è stàda giöna de le prìme a éser oservàda sö scàla macroscòpica.
Stória
L'élio l'è stat scuprìt en maniéra endependènta dei scensiàcc Pierre Janssen e Norman Lockyer; l'ìa 'l 1868 e i éra dré a oservà el spétro de le radiasiù de la lùce del sùl al momènt de 'na eclìsi. I sò rezütàcc i è stacc confermàcc quach agn dòpo del Eduard Frankland, che 'l g'ha apò prupunìt el nòm helium en unùr a la divinità gréca del Sul. Però alùra se pensàa che l'élio el födès en metàl; per rià a capì che 'nvéce l'ìa 'n gas gh'è ülìt spetà 'nfìna al 1895, l'autùr de la scopèrta l'è stat el William Ramsay.
Endedel 1907 l'Ernest Rutherford e 'l Thomas Royds i g'ha demustràt che le partizèle alfa i éra nùclei de élio. Endel 1908 el fìzich todèsch Heike Kamerlingh Onnes l'è riàt a rafredà l'élio 'nfìna a fàl vègner lìquit a la temperadüra de 0,9 K; per rià a fal nì sòlit bezognerà spetà 'nfìna al 1926, coi esperimèncc del Willem Hendrik Keesom.
Endel 1938 el fìzich rùso Pyotr Leonidovich Kapitsa el se nencórs che l'izòtop 4 de l'élio (élio-4) 'l g'ha 'na viscozità praticamente a zéro, a temperadüra arènt ai 0 K; al dé d'encö chèl fenòmeno ché l'è cunusìt col nòm de süperflüidità. Endel 1972, la stèsa proprietà l'è stàda utignìda col élio-3, dei físich americà Douglas D. Osheroff, David M. Lee, e Robert C. Richardson.
Precausiù
L'élio l'è mìa velenùs ma a respiràl en gra quantità el pórta a asfisìa. I contenidùr empinìcc de élio gasùs a 5÷10K i g'ha de éser tignìcc compagn che se i födès empinìcc de elio lìquit per vìa de la gran espansiù che 'l g'ha al crèser de la temperadÞra e dóca el créa presiù àlte fés semài che vé portàt a temperadüra amiènt. Se 'l vé 'n contàt co la pèl de l'òm, l'elio liquit el pöl dà brüzadüre de frèt gràvi per vìa de scàmbe de calùr repentì provocàt de levaporasiù imediàda.
Bougé-Chambalud
Bougé-Chambalud l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Roussillon, del circondàre (arrondissement) de Vienne e del dipartimènt de l'Isère.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Bougé-Chambalud l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Binéfar
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Tencent QQ
El Tencent QQ l'è el püssè famus prugrama par calculadù de messag al mument en Cina.
Popelín
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
Val Travaja
La Val Travaja (Valtravaglia in Italian) a l'è ona vall del Varesòtt. La val la gh'ha a nòrd el Lagh Maggior e a sud la Val Ganna. L'è percorruda del riaa Margorabbia (affluent de la Tresa che 'l nass in de la Val Ganna) e la gh'ha a destra el grupp di Bedeloni (di quai la scima pussee alta l'è el Mont Sett Termin, a 972 meter) e a mancina el Mont Pian Nav ( 1058 m.).
In del Medioev la vall l'è stada voeuna di piev de l'arcidiòcesi de Milan. In del 1513 l'è stada occupada di Svizzer, che poeu l'hann restituida a l'Imperi in cambi del territòri de Mendris. De quell moment, la Val Travaja l'ha segutaa la stòria de tutt el Ducaa de Milan. I vari feudatari de la vall hinn staa prima i fraa del monastee de San Peder in Ciel d'Òr a Pavia (VIII-XI secol), poeu i vescov de Milan (XI-XIV secol), la famiglia Viscont (1397-1416), i cont Rusca de Còmm (1416-1583, cont ona quai interruzion), i cont Marlian (1583-1783) e infin i cont Crivei (1783-1797).
I comun pussee important a hinn Montegrin Valtravaja, Brissagh-Valtravaja, Germignaga, Grantola, Pòrt Valtravaja, Brezz de Beder e Mesenzana.
Dò
Dò (nòm uficiàl: Ono S. Pietro) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 927 abitàncc, 'na süperfìce de 13 km², per 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Co de Pùt, Servé, Sét, Paísch Loé.
Cuurdinade
46.01778°N, 10.32917°W
1488
Chi gh'è mórt
|Ün an indré / |Ün an inàcc
Strada de prima class 31
La  a l'è una strada de prima class de la Cechia longa 6.325 km. La conliga Hradec Králové.
Serra de' Conti
Serra de' Conti (La Sèrra o La Sèra, endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Ancona. El g'ha presapóch 3.456 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arcevia, Barbara, Montecarotto, Ostra Vetere.
Grupp de la taula periòdica
Un grupp de elemeent a l'è istèss de una culòna de la taula periòdica, dunca ga n'è desdòtt in d'una taula stàndard. Taant de chii grupp chí érenn gemò cugnussüü prima ca sa füss bütàda giú la taula periòdica.
Main-Tauber (circundari)
El circondàre de Main-Tauber l'è giü dei 35 circondàre del Baden-Württemberg, endèl sud de la Germania. El se tróa 'ndèl distrèt aministratìf de Stocàrda.
Grupp de la taula periòdica
Tütt i elemeent de l'istèss grupp g'ann l'istèssa cunfigurazziun eletrònica; g'ann de cunseguénza anca prupietà chímich e físich símel.
I grupp de la taula periòdica sa cúntenn cunt dii nümer àrap dal 1 al 18 (cunvenziun IUPAC), in sustitüzziun del vècc sistéma CAS c'al duperava i nümer rumàn.
I grupp de la taula periòdica a inn chí de suta (tra i paréntes, i vècc sisteem de nümerazziun):
Akbar el Grand
Akbar el Grand (Amarkot, 15 de otover 1542 – Agra, 27 de otover 1605) a l'è stad el sovran timurid de l'Imperi Moghul, Gran Mogol del 1556 a la soa mort. La soa vita l'è cuntada in la cronega Akbarnama, comissionada de lu.
El so regn l'ha vist el slargàss de l'Imperi a travers de 'n poo de conquiste militar, e l'ha modernizad el governo con di reforme ministrative, e l'ha anca havud un gran impegn a fà viver insema i musulman cont i induista, o ben i religion pussee important de l'Imperi.
Alcoba de los Montes
a l'è un comun de la provincia de Ciudad Real, cont una popolazzion de abitant.
Saint-Flour-de-Mercoire
Saint-Flour-de-Mercoire l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Langogne, del circondàre (arrondissement) de Mende e del dipartimènt de la Lozère.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Flour-de-Mercoire l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Dialet bulugnes ucidental
El dialet bulugnes ucidental l'è vöna di ses variant del Bulugnes. A l'è parlaa in la zona de Castelfranco Emilia (Pruvincia de Modena), Bazzano, Crespellano, San Giovanni in Persiceto e Sant'Agata Bolognese. El presenta trat de transiziun cunt el Mudenes: quest se ved per esempi in del dialet de San Giovanni in Persiceto induve, denanz ai N, resten i ditungh (che a Bulogna gh'è minga). Chì de sota vedum cumè che i parol di dialet bulugnes ucidentai se müden in del dialet bulugnes citadin:
La parabula del Fiö Trasun
ATENZIUN: l'urtugrafia bulugnesa l'è stada cunvertida in quela de l'articul, per jütà a la letüra. Un oman l'aviva dù fiù. Cal pió zouvan al gé a sò pädar: "Popà, dam mò la pärt dal patrimoni ch'u 'm toca!". E al pädar al fé dou pärt ed tota la sò roba. Passä soquant dé, al fiol pió zouvan, dop ardot tot i sù quii, al parté pr'un paeis luntan, e là al strassiné tot i baiuch, fagand 'na veta da scavazzacol. Quand l'avé speis incosa, in cal paeis a rivé una gran carestii, e ló al taché a 'veir bisogn. Aloura l'andé a sarvezzi da on ed cla regioun, ch'al li mandé ind i canver a pasturär i ninein. L'avrev vló rinpires col curnacc ch'i magnävan i ninein, mo incion a gh'in däva. Aloura 'l turné in ló es al gé: "Quant ed chii brazzeint in cà da mì pädar i han dal pan in abundanza, e mé a soun qué ch'a mur ed fam! A um ciaparò só, andarò da mì pädar es agh dirò: Popà, a i ho pcä countra 'l zil a countr'a té; a 'n soun pió dagn d'essar ciamä tò fiol. Tratum bein cumpagna on di tù garzon''". Al parté es l'andé vers sò pädar. Quand l'ira anch luntan, al pädar al li vest e, cumoss, agh curs incountar, agh salté al col es al li basé. Al fiol al gé: "Popà, a i ho pcä countra 'l zil e countr'a té; a 'n soun pió dagn d'essar ciamä tò fiol". Mo sò pädar al gé ai sarvitur: "Spicev, purtè mo qué al ftieri pió bel e ftil, mitìgh l'anel al dida e i sandal ai pii. Purtè al videl pió grass, mazzèl, magnein e fein tugliena, parché mì fiol l'ira mprt e a l'è turnä a vivar, al s'ira pers e a l'avein turnä a catär". E i tachenn a fär tugliena. Al fiol pió vecc l'ira in campagna. In 'st meintar ch'al turnäva, quand al fó dountr'a cà, al sinté ch'i sunävan es i balävan; al ciamé un sarvitour es al gh'dmandé 'sa capitess. Al sarvitour al gh'arspundé: "A i é turnä tò fradel, e tò pädar l'ha fat mazzär al videl grass, parché al l'ha turnä a 'veir san". Ló al s'inaré tot, e a 'n vliva pió andär deintar. Sò pädar, aloura, l'andé fora a pregäral. Mo ló l'arspundé a sò pädar: "Ou, mé a 't sarvess da tant an, a n'ho mai disubidé a un tò ourdan, e té t'an m'hè mai dä un cavrat par fär tugliena coi mì amigh. Mo adessa che 'st fiol che qué, ch'al s'é magnä tot i tù baiuch con dal dunazzi, l'é turnä, par ló t'hè mazzä al videl grass". A gh'arspundé sò pädar: "Cein, té t'ì seimpar migh, e tot qual ch'é mì l'é tò; mo bisgniva fär baraca e essar cunteint parché tò fradel l'ira mort es l'ha turnä a vivar, al s'ira èers e a l'avein catä". bulgnais.com
Dialet de San Giovanni Persiceto
A dech donca che ind al teimp del prem re 'd Ziparia, dop la conquesta ed Tera Santa fata da Gufred ed Buglion, a suzzdè che una sgnoura 'd Guascongia l'andè in palegrinagg al Sant Sipoulcar e, turnand indrì dedlà, ariväda ch'la fu a Ziparia, la vgnè scargnäda da vari uman birbon e dsgraziä. Lii, par 'sta cosa, dscunsuläda dimondi e 'n truvand requia, a 'gh veins in anem d'andär dal re; ma da quaich d'un a 'gh fu det ch'l'arè fat dla struma par gneint, parcà lù l'ira ed veta acsè balourda e acsè poch bon da quel, che non soul a 'n fiva giustezia agli ufeis di ätar, anzi lù stess al supurtäva con vigliacarii qualunch birichinäda ch'i gness fat, in mainira che chi l'aviva sich, al psiva con libartä sfugärs a ferì queli ufeis e quii vituperi ch'agh pariva. La sgnoura, quand l'av acapè 'sta cosa, e dspräda 'd pseir utgnir vindeta, par cunsulärs dla sò pena, la pinsè 'd vleir stumblär l'aczedia 'd quel re; e andäda ch'la s'in fu zigand dnanz a lù, l'a 'gh dess: "Maiestä, mé a 'n vein meia a la vostra parseinza parcà a m'aspeta ch'a 'm fädi giustezia dl'iniquitä ch'i m'han fat, ma in cumpeins ed quest que a 'v pregh cm'a fè a sufrir tuti queli che, cum 's seint dir, i uv fan a vó acsè, imparand da vó stess, a prò con mainira supurtär la mì, la quäl, al le sa 'l Sgnour, se mé al psess fär, a 'v la darè vluntira a vó, ch'a li savii scrulär acsè bein". Al re, ch'fein aloura l'ira seimper stä induleint e pigron, al se dëssdè cmè da un insogni e, cminzand subet da l'ufeisa fata a 'sta sgnoura, ch'al vuss vandicär con gran siveritä, al dvinté parsicutour arabä 'd tut clour che da quel dé in là cumitessan quaicosa contra l'unour dla sò sacra curouna. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n160/mode/2up Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 141]
La Courneuve - 8 Mai 1945 (metropolitana de Paris)
a l'è una stazzion de la linia 7 de la metropolitana de Paris, tacada ai stazzion de.
Interscambi
Fermada del tram Fermada del bus
Calò
Calò (istess in italian) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Besana. El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, minga lontan del Lamber e arent al comun de Caraa, cont el qual el spartiss la stazion. A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Ajaa.
Volanice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Violante Bentivoglio
La Violante Bentivoglio (1505 – 1550) a l'è stada 'na nobildonna fioeula del Lissander Bentivoglio e de la Ippolita Sforza.
Contessa de Galliaa e mieee del Giovann Paol I Sforza, el sò ramm l'ha daa origin a quell di Sforza de Carevasg e, a la mort del marii, l'ha regiuu el Marchesaa per el fioeu Muzio, tropp giovin per governà.
Vásárosmiske
a l'è un comun del provincia di Vas, cont una popolazzion de abitant.
Mar Adriatich
El mar Adriatich (en italià: Mare Adriatico; en albanés: Deti Adriatik; en serbo-croàto: Jadransko more; en slovéno: Jadransko morje) l'è la part de mar Mediterraneo che se tróa 'ntra la Penìzola Italiàna e la Penìzola Balcànica. El mìsa le còste de sés stàti: Itàlia, Slovénia, Croàsia, Bosnia Erzegòvina, Montenegro e Albania.
200px|left|thumb L'è 'na lèngua de mar lónga presapóch 800 km e làrga en média 150 km, per 'na superfìce d'àiva de 132.000 km². L'è mìa profónt de piö de 300 méter endèla part piö setentriunàla ma 'l rìa a 1.222 méter piö 'n zó, dré a la lìnea de Bari a le bóche de Cattaro. La salinità media l'è de 3,8%, ma gh'è de le bèle diferènse 'ntra 'l Nòrt, meno salàt, e 'l Sud.
I fiöm piö gròs che se sböta 'ndèl Adriàtich i è 'l Pò, l'Adige, l'Isonzo, 'l Tagliamento, 'l Brenta, 'l Piave, 'l Reno, la Narenta, 'l Metauro e l'Aterno-Pescara. I pórcc piö gràncc e 'mportàncc sö l'Adriatich i è:
El cunfì col mar Ionio
thumb|300px|Cunfì convensiunài 'ntra mar Ionio e mar Adriatich. El Mar Adriatico l'è tacàt al mar Ionio per mès del Canal d'Otranto, cioè 'l strèt de mar 'ntra la pónta Palascia, endèl Salento, e capo Linguetta (Kepi i Gjuhezes) 'n Albania (la rìga A 'ndèla figüra ché 'n bànda). Chèsta lìnea de demarcasiù la vé spostàda piö 'n zó de sèrte convensiù nàutiche, che per véser piö fàcii de 'nterpretà le ghe và dré a le lìnee dei paraléli.
L'Organizasiù idrogràfica internasiunàla la ciàpa per bùna chèsta öltema definisiù.
Sinlabajos
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Le Thor
Le Thor l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de L'Isle-sur-la-Sorgue, del circondàre (arrondissement) de Avignon e del dipartimènt de la Vaucluse. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 35.53 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 38 méter a 'na altèsa màsima de 111 méter s.l.m.
Bisaurri
a l'è un comun de la provincia de Huesca, cont una popolazzion de abitant.
Edelschrott
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Ponědrážka
a l'è un comun de la Cechia, part de la Boemia de Sota e del distret de Jindřichův Hradec.
Bundesstraße 310
La  a l'è 'na strada federal de la Germania che la passa in mez ai Baviera.
Molise (CB)
Molise l'è 'n cümü italià, de la regiù del Molise, en Pruvìncia de Campobasso. El g'ha presapóch 186 abitàncc, 'na superfìce de 5 km² e 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Duronia, Frosolone (IS), Torella del Sannio.
Cat Ólt
right|300px|thumb|Ol Cat Ólt co la nif ést da Castagnéta, sö sö i còi de [[Bèrghem]]
right|300px|thumb|Ol Cat Ólt d'[[estàt ést da Castagnéta, sö sö i còi de Bèrghem]]
right|300px|thumb|Ol Cat Bas
Ol Cat Ólt (in Italià: Canto Alto) l'è öna montàgna di preàlp bergamàsche ólta 1.146 méter.
L' se tróa tra la bàsa Al Brembàna e la bàsa Al Seriàna pròpe a i spàle de Bèrghem e se l' vèt bé da la sità olta e pò da la autostràda A4.
I sò paìs e i sò bórgh
A i sò pé 'n de la Al Seriana gh'è Oléra (518 m) e 'l Mut de Nés, menimà 'n de la Al Brembana de la bànda a roèrs gh'è Poscànt (421 m) e da la banda al sul gh'è Surìzel (415 m).
L'è per metà dét in del Parch di Còi (parch regiunàl), dezà che 'l cunfì del parch l' cór pròpe söl crinàl del Cat Ólt, isé che l' tòch al sul l'è dét in del parch.
I sò seriöle
Dal Cat Ólt i nas la Mórla e la Quìza e töte e dò i nas dal versànt al sul.
Ol Cat Bas e la tàmba del Pacì Paciana
Se s' varda ol Cat Ólt da i còi de Bèrghem e da la pónta de la montàgna, 'ndóe gh'è la crus, s'ciàpa a drécia se èt che la montagna la à zó a belàze a belàze, pò gh'è ü pich picinì e pò öna cónca bèla grànda che l'è ciamàda ol Cat Bas (901 méter). Apéna sóta 'l Cat Bas s'tróa öna di tàte tàmbe che gh'è söl mut, ma chèsta l'è ciamàda del Pacì Paciàna, dezà che s'pènsa che la sìes istàcia la tàna del chèl legendàre bandìt, ol Pacì Paciàna.
Vitiněves
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Hradec Králové e del distret de Jičín.
Lengua slovena
El Sloven (nomm nativ: slovenski jezik) l'è ona lengua slava meridional. L'è la lengua offizial de la Slovenia (e donca l'è vun di lenguagg offiziai de l'Union Europea) e l'è recognossuu 'me lengua regional anca in Italia, Austria e Ungheria. L'è parlaa de duu milion de gent.
Anna d'i miràcui
Anna d'i miràcui (Anna dei miracoli, in Ingles The Miracle Worker), l'è un film american del 1962 dirèt da Arthur Penn.
Storia
Helen Keller, una fiulìn surda e orba, l'è visiàda da la sò famiglia, e quant la fà i caprìsi ghe dann tütt, per vegh nò prublemi.
Dòpu tante badanti, riva Annie Sullivan (Anne Bancroft), una sciùra che anca lè la g'ha vìd prublemi de vista quant l'era giùna. Cun Helen la g'ha da sübit un rapòrt de odio-amùr perchè la fiulìna la se ribèla quant lè la vör fagh imparà tütt i sègn e i sìmbui de l'afalbèt d'i müt.
Un dì, quasi per miràcul, Helen la sènt in sü le màm l'acqua che la vegn giù del sambòt (pùmpa dl'acqua) e la cumencia a parlà cùi segn che Annie la g'ha fài imparà: el miràcul l'è fài!
Vát
a l'è un comun del Distret de Szombathely, cont una popolazzion de abitant.
Stazzion de Wittenau (Wilhelmsruher Damm)
La  a l'è 'na stazzion ferroviaria de la Germania, in la zona de Berlin.
Moviment
La stazzion a l'è servida di treni de la S-Bahn de Berlin.
Albaladejo
a l'è un comun de la provincia de Ciudad Real, cont una popolazzion de abitant.
Santa Margherita di Belice
Santa Margherita di Belice l'è 'n cümü de la Pruvincia de Agrigento, en Sicilia. El se tróa a 60 km sudoest de Palermo and aprov 60 km nordoest de Agrigento. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 6.647 abitàncc e 'na superfìce de 67 km².
Santa Margherita di Belice l'è tacàt ai cümü de Contessa Entellina, Menfi, Montevago, Salaparuta e Sambuca di Sicilia.
Villa Raveri
Vila Raveri (Villa Raverio) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Besana. El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, arent ai frazion de Vergh-Zoccorin e de Calò. A l'è stada on comun indeperlee fina al 1869. Al temp di piev la partegniva a la piev de Ajaa.
Flaminio (metropolitana de Roma)
Flaminio  l'è 'na stazion de la Linia A de la Metropolitana de Roma.
Interscambi
La stazion la gh'ha 'me interscambi la Roma Nord e i straport locai zittadin. Piazzale Flaminio Fermada del tram Fermada del bus
Servizzi
La stazion la gh'ha 'sti servizzi chi: Biliettaria
Formula 1
miniatura|El [[Michael Schumacher, el pilota pussee vincent de la storia de la F1, cont 7 titoj e 91 Gran Premi.]]
Indipendentism padan
L'Indipendentism padan a l'è la lota d'indipendenza de la Padania e di sò naziun. Diferent a l'è l'utunumism padan, l'ideulugia d'incö de la Lega Nord - el partii padan püssee famus - che l'è la dumanda de federalism e utunumia.
Formula 1
La Formula 1 (breviaa F1, nomm offizial FIA Formula One World Championship (Campionaa del Mond FIA de Formula 1)) a l’è la categoria de corsa pussee alta per vettur monopost cont roeud minga covert, definida de la Federazion Internazionala de l’Automobil (FIA). A partì del 1950, quand el gh’hè staa el prim campionaa, el Campionaa del Mond de Formula 1 l’è la categoria de cors per automobil pussee importanta, anca se finn al 1983 a gh’eren anca di cors de Formula 1 minga part del campionaa. La parolla “formula” in del nòmm de la categoria la se riferiss ai regol stabilii che gh’hann de vess respettaa de tucc i vettur.
Indipendentism padan
L'indipendentism padan l'ha avüü el sò punt püssee volt in del 1996 cun la Diciaraziun d'indipendenza de la Padania, fada de la Lega Nord. In quij temp là, la Lega l'aveva ciamaa la secessiun de la Padania de l'Italia.
Formula 1
Ona stagion de F1 l’è fada su de ona serie de gar ciamaa Gran Premi corruu in su tracciaa spantegaa in tutt el mond. I tracciaa gh’hann de vess consideraa de livell 1 de la FIA; la pupart l’è in autodrom faa su apposta, ma gh’hinn anca di percors cittadin in cittàa coma Montecarlo e Singapor. Tucc i Gran Premi hinn event di trii dì, cont dò session de proeuv liber el venerdì (foeura de Monaco, dova hinn el giovedì), ona session de proeuv liber el sabet mattina, i qualifegh el sabet dopomezzdì, e la gara la domenega dopomezzdì.
Indipendentism padan
A bun cünt a gh'è anca alter sustenidur de l'indipendentism padan minga ligaa (o ligaa dumà un temp) a la Lega 'me 'l Gilberto Oneto, el Giancarl Pagliarini e'l Gianfranch Miglio, e alter partii indipendentista 'me la Lega Padana.
Vachères
Vachères l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Reillanne, del circondàre (arrondissement) de Forcalquier e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23.42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 499 méter a 'na altèsa màsima de 865 méter s.l.m.
Sigeres
a l'è un comun de la provincia de Avila, cont una popolazzion de abitant.
Indipendentism padan
I naziun de la Padania
I regiun del center-nord de l'Italia che la Lega ja cunsidera teritori padan a hinn :
Bâgé-la-Ville
Bâgé-la-Ville l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-orientàla. El fa part del cantù de Bâgé-le-Châtel, del circondàre (arrondissement) de Bourg-en-Bresse e del dipartimènt de l'Ain.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 39.68 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 179 méter a 'na altèsa màsima de 217 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Bâgé-la-Ville l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Portable Document Format
El PDF (de l'ingles Portable Document Format, Furmaa de Ducüment Purtatil) a l'è un furmaa de imagazinament de ducüment, desvilüpaa de la dita Adobe.
Cavarzere
Cavarzere l'è ü cumü de la Pruvincia de Venésia con öna populasiù de 15.504 abitàncc che 'l g'ha 'na süperfìce de 140 km² e 'na densità de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Adria (RO), Agna (PD), Anguillara Veneta (PD), Chioggia, Cona, Loreo (RO), Pettorazza Grimani (RO), San Martino di Venezze (RO).
Eggersdorf bei Graz
a l'è un comun del, cont una popolazzion de abitant.
Braù
Braù o Bragù (nòm uficiàl: Braone) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 610 abitàncc, 'na süperfìce de 12 km², per 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bré, Servé, Sét, Lùzen, Niàrt.
thumb|290px|right|Puzisiù de Braù en [[Val Camònega]]
Cuurdinade
45.99167°N, 10.34333°W
Cuncurèss
Cuncurèss a l'è 'n comun de 0 abitant (dàto del  ) in de la noeuva provincia de Monscia e Brianza.
Sércc
right|thumb|300px|In biànch ol sércc e in nìgher la sò [[sirconferènsa]]
Cuncurèss
Storia
La città, cont un impiant medieval, l'è un sitt archeologic per dii ritruvament proto-roman. Citada cuma “Concoretio” gemò a partì del 853 a l'è stada in del XIII secul sed de un muiment eretic ciamaa "I Puerìtt de Cuncurèss”, che l'è staa spazaa via del sciur milanes Oldrado da Tresseno. In del center storegh la gh'è 'na vila del 600' che l'era de la famiglia De Capitani de la Val di Scalve, suravia de Berghèm: in del 1690 el Pirro De Capitani l'ha fundaa el feudo. La gesa di Sant Cosma e Damian a l'è un stabil neoclassic prugetaa in del 1810 de Luigi Cagnola. La bibliuteca comunal a l'è uspitada in de la "Villa Del Carretto", costruida in del vòttcent.
Sércc
Ol sércc (o sércol) l'è öna figüra geomètrica piàna, facia sö da töcc i póncc che i se tróa dét in d’öna sirconferènsa, cioè da töcc i póncc che i è luntà dal cèntro de méno de la longhèsa del ràgio, per dìla ‘n d’ön ótra manéra l’è l’àrea che la stà dét ‘n d’öna sirconferènsa.
La sirconferènsa del sércc
Per troà quat l'è lónga la sirconferènsa d'ü sércc gh'è de fà:
Cuncurèss
Evulüzziun demugrafica
<Br/> <Br/> <Br/> <Br/> <Br/>
Sércc
La sirconferènsa del sércc
'ndóe r l'è 'l ràgio del sércc e 'l π l'è 'l pi gréch che piö o méno 'l val 3,14159265...