cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chvalkovice (Moravia de Sota)
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Vyškov.
949
El 949 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Sacha-Jacuzzia
La Sacha-Jacuzzia ( in russ) a l'è una republega de la Russia con caploeugh, in pè del. El so governator a l'è e 'l confina con.
El gh'ha abitant e l'è grand  chilometer quadrad.
.
Fužine
a l'è un comun de la region litoral-montana, cont una popolazzion de abitant.
Stazion de Rossano Veneto
La Stazion de Rossano Veneto a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de.
Moviment
La stazion a l'è servida di treni regionai de la Trenitalia.
Lima
center|500px Lima a l'é la capital del Perù.
La gh'ha 8.852.000 abitant (2015). 150px|right
Cità gemelaa
Lima a l'é gemelada cun:
Carniola de Sora
La  a l'è vuna di Region statisteghe de la Slovenia. 'me tal, la gh'ha nissun roeull politegh o ministrativ, ma la serviss domà per meter insema di comun per reson statisteghe.
Corrent elettrica
La corrent elettrica a l'è on mot ordinaa di carich elettrich, definida operativament 'me la quantità di carich che traversen 'na determinada superfiss in d'on period de temp. A l'è definida in del Sistema internazional e la soa intensità l'è misurada cont l'ampere.
1771
El 1771 a l'è 'n ann del secol quell de desvot.
Valeria Cardinali
La Valeria Cardinali (Perugia, 17 dicember 1967) l'è 'na politega italiana, senatora per el Partii Democrategh in la legislatura quella de XVII, legislatura che l'è stada vun di member de la Commission Permanenta di Affar Costituzionai.
Distret de Dondușeni
El  a l'è vun di 32 distret de la Moldavia, con capital.
Bučovice
a l'è una cità de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Vyškov.
Kralice na Hané
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Olomouc e del distret de Prostějov.
El gh'ha el status de comun mercad.
Carlo Bonomi
El Carlo Bonomi (Crema, 2 de agost 1966) a l'è 'n imprenditor e dirigent d'impresa italian, elegiuu in del 2020 president de la Confindustria.
Toral de los Guzmanes
a l'è un comun de la provincia de León, cont una popolazzion de abitant.
Carlo Bonomi
Biografia
Imprenditor in del settor biomedical, in del 2017 a l'è nomenaa president de l'Assolombardia, menter prima l'era in la squadra del Vincenzo Boccia. In de l'april 2020 l'è elegiuu president de la Confindustria.
978
El 978 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Lohnstorf
Lohnstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.8 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Lohnstorf al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgistein, Kirchdorf, Mühlethurnen, Riggisberg.
Storia
Lohnstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Lonestrof. In 1279 it was mentioned col nom de Lonstorf.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Burujón
a l'è un comun de la provincia de Toledo, cont una popolazzion de abitant.
Előszállás
a l'è un comun del Dunaújváros, cont una popolazzion de abitant.
Microscope
Gh'è deerse tipulugie de microscope:
Ol microscope otich l'è ol piö cümü, e ol prüm a veser stat anventat. L'è ön strüment otich che 'l conté dò o piö lencc che permet de votègner öna imagen sgrandìda del ogèt, e che funsiùna per refrassiù. La sciènsa che anvestiga i ogecc picinì che dòpra chèl strüment ché la sa ciàma microscopéa
Ol `poder de amplificasiù d'ön microscope l'è regulàt da tri lencc:
Ol poder de resolusiù de ön microscope l'è la capasità de deferensià du póncc adiacencc cumé separacc. L'è mizüràt cont de chèla fòrmula ché: d=x/(n·sinθ)
d = distansa
x = lönzitüd de unda (lüs visibila 400nm)
n = indes de refrasiù del méde (argia=1, oi>>1)
θ = metà angol de dervidüra del ubietìf
Arnstein (DE-BY)
Arnstein l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Bàsa Francònia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Main-Spessart. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 112.12 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Provincia de Imperia
La ''' (' in italian) a l'è una provincia de la region, con cap-loeugh.
La gh'ha dent i comun de e 'l so president a l'è.
Loredana de Petris
La Loredana de Petris (Roma, 24 november 1957) l'è 'na politega italiana, senatora per Sinistra Ecologia Libertà in la legislatura quella de XVII, legislatura che l'è stada vun di member de la Commission Permanenta di Affar Costituzionai.
San Giulian (Cologn)
San Giulian a l'è 'n rion de Cologn, voramai del tut unid al center abitad, de che 'l costituiss la part orientala al confin con Vimodron e Cernusch.
In antighità comun indipendent, l'è stad trasformad di austriegh in d'una frazzion in del 1841, su model de l'anession del Napoleon.
1770
El 1770 a l'è 'n ann del secol quell de desvot.
Jason Crow
El Jason Crow (Madison, 15 marz 1979) a l'è un statunitens, representant del.
948
El 948 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Distret de Căușeni
El  a l'è vun di 32 distret de la Moldavia, con capital.
Guala (vescov de Berghem)
miniatura|Stema vescovil El  (Telgàt, ... - Bèrghem, 30 ottober 1186) a l'è stad un prelad lombard, vescov de Berghem.
Morillon (FR-74)
Morillon l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Samoëns, del circondàre (arrondissement) de Bonneville e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 14.51 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 657 méter a 'na altèsa màsima de 2046 méter s.l.m.
Burguillos de Toledo
a l'è un comun de la provincia de Toledo, cont una popolazzion de abitant.
Colliano
Colliano l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 3.829 abitàncc, 'na superfìce de 54 km² e 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buccino, Contursi Terme, Laviano, Muro Lucano (PZ), Oliveto Citra, Palomonte, San Gregorio Magno, Valva.
Toral de los Vados
a l'è un comun de la provincia de León, cont una popolazzion de abitant.
Stazion de Rosà
La Stazion de Rosà a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de.
Moviment
La stazion a l'è servida di treni regionai de la Trenitalia.
Giovann Torniell
miniatura|Stema vescovil El  (Nuara, ... - Bèrghem, 7 marz 1230) a l'è stad un prelad lombard, vescov de Berghem.
Brankovice
a l'è un comun mercad de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Vyškov.
Vežen
El Vežen (abecee cirillegh: Вежен) a l'è ona scima di Balcan. El se troeuva in de la Bulgheria oriental e l'è volt 2.198 meter sora el nivell del mar.
977
El 977 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Emmering (Fürstenfeldbruck)
Emmering l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Fürstenfeldbruck. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 10.94 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Emmering el se tróa a 'na altèsa de 515 méter sura 'l leèl del mar.
Jelenje
a l'è un comun de la region litoral-montana, cont una popolazzion de abitant.
Buzludža
La Buzludža (abecee cirillegh: Бузлуджа; turch: Buzluca; in lombard el voeur dì giazzaa, gelaa) a l'è ona montagna de la Bulgheria. Arent a la scima (volta 1.441 meter sora el nivell del mar) a l'è stada combattuda vuna di ultem batali in tra i Bulgher e i Turch, in del 1868. El monument che gh'è in su la scima al dì d'incoeu però l'è bandonaa e l'è pu curaa del governa, e inscì l'è dree a 'ndà in tocch.
Giovann de Scanz
miniatura|manzína miniatura|Stema vescovil El  (Scans, 1250 - Bèrghem, 2 november 1309) a l'è stad un prelad lombard, vescov de Berghem.
Enrico Buemi
El Enrico Buemi (Gassino Torinese, 6 luj 1947) l'è 'n politegh italian, Senator per el Per le Autonomie in la legislatura quella de XVII, legislatura che l'è staa vun di member de la Commission Permanenta Defensa e anca de quella de la Giustizia.
Lapeyrouse-Mornay
Lapeyrouse-Mornay l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Grand-Serre, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11.45 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 220 méter a 'na altèsa màsima de 272 méter söl leèl del mar.
Automotris
L'automotris a l'è on rotabil ferroviari bon de spostàss ma, a differenza de ona locomotiva, la pò anca menà di passegee e donca la par ona carrozza ferroviaria.
Dég
a l'è un comun del Enying, cont una popolazzion de abitant.
Cetara
Cetara l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 2.355 abitàncc, 'na superfìce de 4 km² e 'na densità de 589 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maiori, Vietri sul Mare.
1768
El 1768 a l'è 'n ann del secol quell de desvot.
Stazion de Ferrandina Scalo Matera
La Stazion de Ferrandina Scalo Matera a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de. L'è taccada a.
Ecuador
L' Ecuador a l'é un paes del America del Süd.
Stazion de Ferrandina Scalo Matera
Moviment
La stazion a l'è servida di servizzi regionai esercitaa de Trenitalia in contratt de servizzi cont i regionn interessaa.
Ecuador
El cunfina cun la Culumbia e'l Perù. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
La capital a l'é Quito.
El gh'ha una süperfiss de 256.370 km² un pupulaziun de quas 14 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga
L'Ecuador (nòm ufizial: Repübliga del Ecuador) a l'é una repübliga.
Tatarstan
El Tatarstan ( in russ) a l'è una republega de la Russia con caploeugh, in pè del. El so governator a l'è e 'l confina con.
El gh'ha abitant e l'è grand  chilometer quadrad.
.
Cicerale
Cicerale l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 1.343 abitàncc, 'na superfìce de 41 km² e 'na densità de 33 ab./km². El cunfìna coi cümü de as comunas de Agropoli, Capaccio, Giungano, Monteforte Cilento, Ogliastro Cilento, Perito, Prignano Cilento, Trentinara.
Toreno
a l'è un comun de la provincia de León, cont una popolazzion de abitant.
Giacomo Caliendo
El Giacomo Caliendo (Saviano, 28 agost 1942) l'è 'n politegh italian, Senator per Forza Italia in la legislatura quella de XVII, legislatura che l'è staa vun di member de la Commission Permanenta de la Giustizia.
Vihren
El Vihren (abecee cirillegh: Вихрен) a l'è ona scima del massizz del Pirin. A l'è volt 2.914 meter sora el nivell del mar, e l'è la segonda montagna pussee granda de la Bulgheria.
Bošovice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Vyškov.
Roberto Cociancich
El Roberto Giuseppe Guido Cociancich (Milan, 26 giugn 1961) l'è 'n politegh, avocatt ed educator italian, Senator dal 2013 al 2018 per el Partii Democrategh in la legislatura quella de XVII e president de la Conferenza Internazionala Cattolega del Scautism dal 2011.
947
El 947 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Roberto Cociancich
Biografia
A l'è da semper impegnaa in del volontiariaa e in del scautism: L'ha faa nò el servizzi militar e l'ha scernuu de fà quell civil in d'ona comunità per disabij. L'è dal 2011 President de la Conferenza Internazionala Cattolega del Scautism.
Mattstetten
Mattstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.8 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
Roberto Cociancich
Biografia
Sposaa, el gh'ha trii fioeui.
Mattstetten
El cumün de Mattstetten al se tröva a una altitüden de 516 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bäriswil, Bolligen, Hindelbank, Jegenstorf, Krauchthal, Münchringen, Urtenen-Schönbühl.
Roberto Cociancich
Carrera politega
L'ha sostegnuu el Matteo Renzi ai elezion primari de Italia Bene Comune del 2012 e in di elezion del 2013 a l'è elegiuu Senator in Lombardia per el Partii Democrategh. El deventa member de la Commission Ester e capogrupp del PD a la Commission Affar Europee. In del 2014 'l entra in la Commission Affar Costituzionai e in la Commission Contenzios.
Mattstetten
Storia
Mattstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1201 col nom de Mahtsteten.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Roberto Cociancich
Carrera politega
A l'è staa vun di sostenitor pussee important de la reforma costituzionala Renzi-Boschi: L'ha faa l'inscì ciamaa "cangor" per tajà via la pupart di emendament e l'è staa coordinator de la campagna per el Sì a nivell territorial. L'ha sostegnuu in del 2017 la ratifica de la Carta Europea di Lengov Regionai e Minoritari senza riferìss a l'elench de la legg 482/99.
Per i elezion politegh italian del 2018 a l'è candidaa in del collegi plurinominal Vares, Comm, Lecch e Sondri e l'è mìnga elegiuu.
Cort de Monscia
La Cort de Monscia a l'è stada una piev del milanes in pee 'me division ministrativa del XIV secol fina al 1797 e religiosament del IX secol al 1972, cont el sinod Colombo.
Storia
De quell che l'ha did el Paol Diacon a fondà la gesa monsciasca l'è stada la Teodolinda, che l'ha mitud la prima preja del Dom de Monscia e per quella reson chi l'éra ciamada Cort, termen marcad anca del Gofred de Busser in del so Liber Notitiae Sanctorum Mediolanensis e cont el Renassiment la ciapa anca di fonzion ministrativ in del Ducad de Milan.
Del cinchcent l'è fiancada de un decanad e 'l nom Cort l'è via via sfavorid in favor de Piev e con l'invasion del Napoleon tut i piev perden la fonzion civil.
Quela religiosa la resta in pee fina al 1972 quand che el vescov Giovanni Colombo ja aboliss tucc cont di decret che renden definitiv i decanad, ma el pret del Dom l'ha mantegnud el titol de arciprevet e di prerogative in su tuta l'area de l'ex Piev, vun di poch cas indova che l'è sucedud.
Terra crea
La terra crea (variant: creda, crena, greda, cleda ), ciamada anca terra rossa o gisc l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion. Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini. A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
El nomm
El nomm crea el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta". El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la creta l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism argilla (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz. Inoltra cre(d)a l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.
Ed Perlmutter
El Ed Perlmutter (Denver, 1º masg 1953) a l'è un statunitens, representant del.
Distret de Călărași (Moldavia)
El  a l'è vun di 32 distret de la Moldavia, con capital.
Perù
thumb|right|[[Machu Picchu]] El Perù (Perú in spagnöl) a l'é un paes del America del süd.
El cunfina cunt l'Ecuador, la Culumbia, el Brasil, la Bulivia e'l Cile. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost. I cità püssee impurtant a hinn la capital Lima, Cusco, Trujillo, Arequipa, Iquitos, Puno, Piura, Chiclayo, Tacna e Cajamarca.
La gh'ha un superfisss de 1.285.220 km² cunt una pupulaziun de quas 30 miliun d'abitant.
Storia
thumb|300px|right|Indipendenta del Perú El Francisco Pizarro l'aveva cunquistada in del 1533. A l'è indipendenta del 1821.
Urganizaziun pulitiga
Ël Perù (nòm ufizial: Repübliga del Perú) a l'é una repübliga. El president a l'é l'Pedro Castillo (dal 2021). El prim minister a l'é el Aníbal Torres (dal 2022).
Dipartiment
thumb|right|300px|Dipartiments del Perú
Fest Nazionài
Ólter di festività nazionài, ogni provincia la gh'ha duu dì festiv, ed ogni comun álter duu pussee, cont on nùmer total de fest officiài in Perù de 12.
Morzine
Morzine l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Biot, del circondàre (arrondissement) de Thonon-les-Bains e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 44.1 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 900 méter a 'na altèsa màsima de 2466 méter s.l.m.
976
El 976 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Fëdor Michajlovič Dostoevskij
El Fëdor Michajlovič Dostoevskij (Mosca, 11 de november 1821 - San Pederborgh, 9 de fevrer 1881) a l'è stad un scritor e filosof russ, considerad, insema al Lev Tolstoj, vun di pussee grand romanzer e pensador russ de tucc i temp.
Buenaventura (Spagna)
a l'è un comun de la provincia de Toledo, cont una popolazzion de abitant.
Calvatòn
Calvatòn (nòm uficiàl en Italià: Calvatone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha, cond'öna süperfis de 0 km² e 'na densità de 0 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra (MN), Bòsul (MN), Cané (MN), Piadena e Turnada.
Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Calvatòn l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Gorizzian
La  a l'è vuna di Region statisteghe de la Slovenia. 'me tal, la gh'ha nissun roeull politegh o ministrativ, ma la serviss domà per meter insema di comun per reson statisteghe.
Daruszentmiklós
a l'è un comun del Dunaújváros, cont una popolazzion de abitant.
Imperia
Imperia (en lìgure: Imperia) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìnica omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.
El g'ha 'na popolasiù de, condena superfìce de 0 km² e 'na densità de popolasiù de 0 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Civezza, Diano Arentino, Diano Castello, Diano Marina, Dolcedo, Pontedassio, San Lorenzo al Mare, Vasia.
Postàt sö la riviéra lìgure, el cümü l'è stat furmàt endèl 1923, per volontà de Mussolini, de l'uniù de öndes cümü tacàcc entra de lur. I du piö grancc i éra Oneglia e Porto Maurizio.
Oneglia, a oriènt, la reprezènta la part piö grànda de la cità. La se svelöpa endèla piàna aluviunàl sö la manzina de la boca del rial Impero, töt entùrten a Piàsa Dante, de la quàl se dèrf vergöne de le stràde principài de la cità. Storicamènt Oneglia la costetöés el cör endüstriàl de la cità, ligàt suratöt a la prudusiù de òio e pàsta.
Porto Maurizio, a ucidènt del rial Impero (che 'l ghe dà 'l nòm a la cità), el vé sö söndèl promontóre prutindìt envers el mar sö la manzina de la boca del rial Caramagna. L'è 'n cèntro abitàt töt engarbiàt e pitorèsch, pié de caruggi (vìcoi), creuze (strezandèi) e palàs de valùr.
El teretóre a le spàle de la cità, en mès a la Riviéra dei Fiùr, el g'ha 'n andamènt orogràfich caraterizàt de ài puzisiunàde en perpendicolàr a la còsta e che degràda 'n pó a la ólta, dét endèle quài s'è svelöpàt divèrsi cèntri che g'ha conservàt la sò strütüra uriginària.
Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imperia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Bohdalice-Pavlovice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Vyškov.
Gemünden am Main
Gemünden am Main l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Bàsa Francònia. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Main-Spessart. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 75.09 km² e 'ndel la gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
Signoria
Despess i signorij s'hinn evoluu in alter formi de nobiltà recognosuu de l'Imperi, per esempi la Signoria de Milan l'è deventada, poeu on Ducaa: a segonda de la font storega pòden vess classificaa o no 'me signorij.
Calcina
"Con 'na seggia de calcina l'ha servii a fà la cassina; n'ha vanzaa ancamò 'n ciccin, l'ha faa foeura on casottin de mett dent el porscellin che 'l pareva on formighin de de tant che l'era piscinin."
La calcina (o colcina o calsina ) l'è on material doperaa in de la muradura per fà vegnì i mur de color bianch. La se otegn cont el coeus a 'na temperadura bella volta el calcar. Del pont de vista chimegh, a l'è on ossid del calcc. L'è cognossuda fin di temp antigh, e l'era doperaa anca di Fenis, di Grech e di Roman.
Materia prima
In de la Svizzera italiana la calcina la troeuvom soratutt in del Mendrisiott e in del Luganes, ma la gh’è anca in de la banda setentrional de Sorascender e del Moesan, in d’ona fassa de sediment metamorfegh che la partiss del Vales e la passa per la region del Basoden fina a quell del San Bernardin: donca parlom de l’olta Val Masgia, de la Leventina (soratutt la Val Bidree), de la Val de Bregn (i region del Lucomagn, de Doeutra, de la val de Camp e la Greina), part de la Calanca e ona strissa in sul fianch de mancina de la Mesolcina. Alter venn de calcina je troeuvom in la Bregaja e a Pos’ciav.
Fina al XIX secol el calcar el veniva doperaa, oltra ‘me preja per i cà, anca per fà su la calcina: l’era doperaa sia a nivell di privaa, che ogni tant podeven mett in pee di fornas, sia a nivell industrial. La produzion de calcina l’ha scominciaa a perdes cont el rivà del cement, giamò a partì di primm desenni del Noeuvcent.
Preparazion de la calcina
El sass de calcina, per vess trasformaa in calcina viva (o calda), el gh’ha de coeus. Per fàll, on temp in Tesin vegniven faa su di fornas aposta, ciamaa anca fornas de calcina, opur canon, forn. Per coeus la calcina ghe voreva on mucc de legna (tronch o fassinn, a segonda di zonn). La cotta de calcina la sortiva foeura de la fornas anmò in tocch o in blocch, e l’era venduda inscì.
Gh’è di varietà de calcina, a segonda de la qualità del calcar: calcina grassa, magra, bianca o grisa.
A mettegh de l’aqua in su la calcina viva se otegn la calcina bagnada (o corada, freggia, inaquada, morta, muta, sfiorida). L’impast el vegn filtraa a travers ona red che per minga lassà passà i sass minga cott, e donca el vegn reversaa in de la busa de calcina, che l’è bona de conservàlla anca per agn. La calcina bagnada e filtrada polido l’è ciamada fior de calcina.
La calcina la vegniva trasportada fina ai magazen per la distribuzion con di carr portaa di bò, ma anca con di barconi. In di zonn de montagna l'eva portada cont i gerl.
Usagg
Fina al rivà del cement, come emm giamò dit, la calcina la se doperava sia per la muradura che per l'intonacadura, insemma a la molta. Quest el vareva soratutt per i costruzion pussee important, compagn di ges. La calcina l'era doperada anca per imbiancà: in quell cas lì la se toveva de la calcina inaquada. Ma la calcina la podeva servì anca per conscià i pell o per pescà.
El nomm
La parolla calcina la riva del latin "calx, calcis". El nomm original el se conserva in italian (calce), frances (chaux), catalan (calç), portoghes e spagnoeu (cal). De lì el s'è spantegaa anca in alter lenguagg, compagn del galles (calch), todesch e olandes (kalk). El nomm cont el diminutiv, oltra che in lombard, el troeuvom anca in piemontes (caussin-a), emilian (calzèina), forlan (cjalcine), romanc (caltschina), sicilian (caucina), sardegnoeu (garcina).
Larnage
Larnage l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Tain-l'Hermitage, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
1767
El 1767 a l'è 'n ann del secol quell de desvot.
Larnage
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9.08 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 135 méter a 'na altèsa màsima de 360 méter söl leèl del mar.
Laurana
a l'è un comun de la region litoral-montana, cont una popolazzion de abitant.
Torre del Bierzo
a l'è un comun de la provincia de León, cont una popolazzion de abitant.
Kostelec na Hané
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Olomouc e del distret de Prostějov.
El gh'ha el status de cità.
Castell de Lombardia
El Castell de Lombardia a l'è un castell de Enna, in Sicilia. Fad su in tra el 1130 1250 in sui rest de 'na veggia fortezza di Sican, coi so 26'000 meter quadrad a l'è in tra i castei medievai pussee grand d'Italia, dedree domà a quej de Bressa e de Lucera. El nom el vegn de 'na guarnigion de soldad lombard ch'eren a guardia del castell in di temp de la dominazzion normanna de la Sicilia.
Del 1923 i segrete del castell a inn convertide in vasche per l'aqua per mandàlla in del center storegh per gravità.
Imper Latin de Costantinopel
L'Imper de Romania, latin Imperium Romaniæ, cognossid ind la moderna storiografia come Imper Latin de Costantinopel o Imper Latin d'Orient, e ciamad dei Bizantin Ocupazion Latina, l'è stait un stat croxad feudal fondad dei cap de la IV Croxada in su i terre bizantine conquistade.
Storia
Ol prim imperador l'è stait ol Baldovin I de Costantinopel, Cont dei Fiander, incoronad ol 16 de maj 1204, e l'olter candidad a'l tronn, ol Marqes del Montferrad Bonifaç, al ciapava ol titol de Re de Tessalonega, la segonda citaa de l'Imper dop de la capital, come so vassal.
Despò d'una prima fas de sucess militar, sovertut sota l'imperador Enric dei Fiander (1206 - 1216), l'Imper l'è plu reussid a mantegnir ol controll dei so vassai, e i continue guerre contra i Bulgar e i stats bizantin miga conquistads i ha portad a la so fin.
Ind el 1261 ol jeneral nicean Alexios Strategopoulos, intratant qe la flota veneziana cond la guarnijon imperiala l'era ocupada ind el Mar Neger, al reconquista cond adoma 800 omegn una Costantinopel sguarnida, grazie a una porta segondaria dervida de l'intern. Cond la fraca de la flota tornada indree, l'imperador Baldovin II l'è costret a scapar de la citaa, e con Miqel VIII Paleolog l'è restabilid l'Imper Bizantin.
Ol titol de Imperador Latin l'è stait reclamad in Ocident fina a'l XIV secol.
Meikirch
Meikirch a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.30 km² e in del al gh'eva una popolazion de  abitant.
El cumün de Meikirch al se tröva a una altitüden de 654 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Kirchlindach, Schüpfen, Seedorf, Wohlen bei Bern.
Grafrath
Grafrath l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Fürstenfeldbruck. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 14.43 km² e 'ndel el gh'ìa 'na popolasiù de 0 abitàncc.
El cümü de Grafrath el se tróa a 'na altèsa de 550 méter sura 'l leèl del mar.
Manjaro
Manjaro a l'è 'na distro rolling release fondada in su Arch Linux, che la ghe gionta 'n installazion e 'na gestion semplificada, oltra che 'na gestion pacchett fondada, oltra che in su Pacman, anca in su AUR.
Grecia
Periferée de la Grécia
300px|left|thumb| Elènch di periferée
1. Atica
2. Grecia Central
4. Creta
5. Macedonia Uriental e Tracia
6. Epir
7. Isul Ioni
8. Isul Egee Setentriunale
9. Pelopunes
10. Isul Egee Meridiunale
11. Tesàlia
12. Grecia Ucidental
13. Macedònia Ucidental
I prefetüre de la Grécia
I periferée i'è facia sö da 51 prefetüre ciamàde nomos (νομός in lèngua gréca).
3. Euritania
4. Focide
5. Ftiotide
6. Beosia
7. Calcidica
8. Emazia
10. Pella
11. Pieria
12. Serres
13. Salunich
14. Chania
15. Candia
16. Lasithi
17. Rethymno
18. Drama
19. Evros
Autostrada A58 (Italia)
L'autostrada A58, ciamada anca Tangenzial Est Esterna de Milan e breviada TEEM, a l'è la segonda tangenzial est de Milan, dopo de l'autostrada A51, gestida de la società Tangenziale Esterna S.p.a.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
20. Kavala
Autostrada A58 (Italia)
Verta del 2014, la partiss de l'A4 a Agraa e la forniss a Cerr, indova che la se sgionta con l'Autostrada del Sol.
Alstom Citadis
L'Alstom Citadis a l'è on tram de la Alstom a pianal rebassaa, faa in di stabiliment de La Rochelle e Barcelona.
Autostrada A58 (Italia)
Insema a l'Autostrada A50 (Tangenzial Ovest), l'Autostrada A51 (Tangenzial Est) e a l'Autostrada A52 (Tangenzial Nord) a l'è part del sistema de tangenziai pussee grand d'Italia, longh pussee de 100 km.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
21. Rodopi
Alstom Citadis
El gh'ha on dissegn modular, che 'l permett de scernì el numer di carrozz e donca la longhezza del tram. El permett anca l'alimentazion de la terra, e inscì el fonziona in su la red di tram de Bordeaux, che l'ha voruu no mett la linia aerea in del center storich.
Autostrada A58 (Italia)
Storia
L'ideja de 'na tangenzial est pussee la vegn foeura de la necessità de sbassà el trafegh in su la Tangenzial Est, assee trafegada sin del principi, oltra che per fà de racord per i autostrade che gh'è arent, compagn de l'Autostrada A4, de la BreBeMi e de l'Autostrada del Sol, oltra che de la Rivoltana, de la Cassanesa e de la strada de Paù.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
22. Xanthi
Alstom Citadis
Incoeu pussee de 1100 Citadis a hinn doperaa in 28 città: I pussee important a hinn Barcelona, Dublin e Rotterdam.
Autostrada A58 (Italia)
Storia
El prim proget a l'è stad fad de la Región Lombardia in del 2003 e l'è stad passad ai province e di comun competent, e l'è stada fondada 'na società per fàll efetiv, la Tangenziali Estèrne di Milano, pensada propi per fà su la TEEM e i alter tangenziai estèrne. I azzionista de magioranza a inn Milano Serravalle – Milano Tangenziali SpA e Autostrade per l'Italia, tute e do cont el 32%, seguide de Asam (15%), Autostrade Lombarde SpA (8%), SATAP (8%) e Banca Intesa (5%).
Grecia
I prefetüre de la Grécia
24. Ioannina
Alstom Citadis
Tram treno
A gh'è anca la version Dualis, desviluppada per i sistema de tram treno, che l'è pussee svelta de la version tranviaria.
Autostrada A58 (Italia)
Storia
La costruzzion a l'è delegada a Tangenziale Esterna SpA (Tangenziali Esterne di Milano 42,40%, Impregilo 17,77%, Pizzarotti 10,17%, Autostrade Lombarde 6,73%, Coopsette 4,19%, CMB 4,09%, CMC 3,24%, Intesa Sanpaolo 1,85%, Itinera 1,82%, Satap 1,02%, CTE 1%, Pavimental 1%, Milano Serravalle - Milano Tangenziali 0,39%, Autostrade per l'Italia 0,25%), che la gh'ha el roeull efetiv de progetà e menà inanz la costruzzion de l'autostrada.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
25. Preveza
Autostrada A58 (Italia)
Storia
La part de programazzion tecnega a l'è stada fada de Concessioni Autostradali Lombarde.
Gregorio Barbarigo
miniatura|El El  (Venèzia, 16 settember 1625 - Padoa, 18 giugn 1697) a l'è stad un prelad venezzian, vescov de Berghem e cardinal de Santa Romana Gesa.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
26. Tesprosia
Alstom Citadis
Tram treno
Originariament spantegaa in Franza e doperaa de la SNCF, l'ha poeu faa interess in Germania e Paes Bass, e in Germania a l'è staa anca faa in d'ona version specifica per el servizzi regional.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
28. Cefalonia
Autostrada A58 (Italia)
Storia
In su richiesta del Ministeri de l'Ambient l'è stad poeu mudad el proget e presentad a ANAS e ai comun che, che in principi haveven dad un paré negativ, hann cambiad poeu idea in del 2007.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
29. Leucàd
Autostrada A58 (Italia)
Storia
El 11 de sgiugn 2012 el derva el prim canter in su la strada, inscì de podé dervì la prima trata, che la conliga la BreBeMi ai alter strade, insema a la BreBeMi el 23 de luj 2014.
El 16 de masg 2015 a l'è vert el trat intregh, menter i oeuvere conetude a inn fornide in del 2016.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
30. Zant
Autostrada A58 (Italia)
Storia
A l'è costada 1,7 miliard de Euro, de che 360 milion de contribud publegh, per la pupart de la Cassa Deposit e Prestit. Di alter font, inveci, a parlen de 1,5 miliard, tucc autofinanziad.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
31. Chio
Autostrada A58 (Italia)
Traciad
La strada la partiss de Agraa, indova che la se interconnet con l'autostrada A4, e la riva a Cerr, indova che la se interconnet con l'autostrada A1, e la scorr a l'esterno de la Tangenzial Est, de che la ciapa el nom.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
32. Lesbo
Autostrada A58 (Italia)
Traciad
A partì de Agraa, la va sgiò e la passa per Caponagh e Pessan con Bornagh, indova che gh'è el prim svincol, e la riva fina a Bellinzagh. Quélla trata chi a l'è in trincea, con cinch gallerie per passà sota a la metro verda, ai canai Villores e de la Martesana e a la SS11.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
33. Samo
Autostrada A58 (Italia)
Traciad
Passad Gessaa, la incrosa la BreBeMi e fina a Melz a l'è in realzad, foeura che per el sorpass de la ferrovia Milan-Venezzia. Dopo a l'è a ras per la squasi totalità del so percors, e la toca per poch la provincia de Lod, in di comun de Comazz e Merlin, per poeu tornà in del milanes a Paù, indova che la se incrosa con la strada de Paù, el che incros el tegn a ment el futur deslongament de la linia M3 in la cità.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
34. Arcadia
Autostrada A58 (Italia)
Traciad
La torna ancamò al confin in tra Lod e Milan, in galleria e senza svincoi, inscì de evità de danegià l'ambient de campagna tipegh de la zona.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
35. Argolide
Autostrada A58 (Italia)
Traciad
La va poeu vers Sud-Ovest, vers Cerr, indova che la se sgionta a l'Autostrada del Sol, dopo havé passad cont un viadot la ferrovia e la Via Emilia.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
36. Corinsia
Autostrada A58 (Italia)
Carateristeghe
El traciad intregh, de 32 km, a l'è fad a do carensgie separade, con trè corsie de marcia, e l'è elaborad per permeter un limit de velocità de 140 km/h.
La trata a l'è partida inscì:
A gh'è, in total, 10 svincoi, de che 7 con la viabilità local e 3 con la viabilità autostradal.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
39. Ciclad
Mattia Butta
El Mattia Butta (Lecch, 24 febrar 1980) a l'è on ingegnee, politegh e professor universitari italian, naturalizzaa cecch.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
40. Dodecanés
Autostrada A58 (Italia)
Proget ambientai
A gh'è stad un cert impat in sui aziende agricole de la zona, i che terren a inn stad di voeulte partid. El risarciment per l'espropri a l'è stad, in principi, un rebellot, con l'azienda che l'ha tacad a lavorà senza pagà e che l'ha scernud unilateralment el risarciment, ma poeu i proteste hann menad a 'n acord in tra l'azienda e la Coldiretti, che l'ha menad a 'n pagament imediad per i aziende.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
41. Karditsa
42. Larisa
Ceraso
Ceraso l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 2.494 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascea, Castelnuovo Cilento, Cuccaro Vetere, Futani, Novi Velia, San Mauro la Bruca, Vallo della Lucania.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
43. Magnesia
Mattia Butta
Biografia
Nassuu a Lecch el se diploma 'me "Tecnegh di Industrij Elettrich" a l'IPSIA, dòpo avè faa el primm ann al Licee Classich e vess staa minga ammess a la class dopo.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
44. Trikala
45. Acaia
Mattia Butta
Biografia
El scomincia in del 2000 a studià ingegneria elettrica e 'l ciappa la laurea al Politecnich de Milan in del 2005. In del 2006 el va a viv in Cechia e in del 2010 el ciappa el Dottoraa de Ricerca a l'Università Tecnega Ceca de Praga.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
46. Etolia-Acarnania
47. Elide
Mattia Butta
Biografia
Dal 2010 al 2012 el lavora a Fukuoka in Giappon a l'Università de Kyushu, 'me JSPS Fellow per el postdottoraa.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
48. Florina
49. Grevena
Mattia Butta
Biografia
Dal 2012 al 2017 l'è assistent ricercator a l'Università Tecnega Ceca de Praga, in del 2017 a l'è scernuu 'me professor sociaa. In del 2015 l'ha fondaa l'osservatori geomagnetich de Kelčany.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
50. Kastoria
Mattia Butta
Biografia
El gh'ha 37 papers e 5 brevett.
El parla italian, lombard lecches, ingles, cecch e giappones.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
51. Kozani
Borox
a l'è un comun de la provincia de Toledo, cont una popolazzion de abitant.
Mattia Butta
Attività politega
In del 2013 el fonda el partii W la Fisica de ispirazion razionalista e a favor de la scienza, per contrastà l'antiscienza in la politega.
In di elezion politegh italian del 2018 el partii el proeuva a candidàss in la circoscrizion Europa de l'Ester e la presenta el sò simbol, che el gh'ha avuu volta risonanza in di media, ma el troeuva no i firm necessari a candidàss.
Grecia
I prefetüre de la Grécia
a Monte Athos
Cuspid (matematega)
In d'ona fonzion la gh'è 'na cuspid se in d'on daa pont el limit dester e sinister a hinn tucc e duu inguaj a infinii ma cont on segn different.
Distret de Criuleni
El  a l'è vun di 32 distret de la Moldavia, con capital.
Grecia
Popolasiù
Segónt ol censimènt del 2001, la Grécia la gh'à öna populasiù de 10.964.020 abitàncc. Ol 58,8% l'istà in di sità e adóma 'l 28,4% l'istà 'n campagna. 5 miliù de Gréci i stà in de le dò sità piö grande Atene e Salonica.
La Grécia l'a gh'à ü probléma demugràfech dal 2002, dezà che per la prima ólta in de la sò stòria mudèrna 'l nümer di mórcc l'à süperàt chèl di nasìcc.
Tuva
Tuva ( in russ) a l'è una republega de la Russia con caploeugh, in pè del. El so governator a l'è e 'l confina con.
El gh'ha abitant e l'è grand  chilometer quadrad.
Juventus FC
La Juventus Football Club (Juventus Folber Club in lombard), ciamada ànca domà Juventus (dal latin iuventus, che'l vör dì giuinessa), o püssè amichevulment Juve, l'è 'na sucetà de balon fundada a Türin ind al 1897 cume Sport Club Juventus da un grüp de stüdent d'un liceo turines. La squadra l'e anca cunissida cun le scumagne de Vecia Sciura e de La Göba.
La Juve l'è el ters clüb italian püssè vecc de quei che i en amò in vita e, insema al Türin, l'è vün d'i dü ch'i rapresentun ind al folbal prufesuinistich la capital piemuntesa.
Jogadors e Alenadors
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard o de far su:
Red Hat Linux
El Red Hat Linux l'è staa on popolar sistema operativ a bas Linux dal 1994 fina a la fin del sò desvilupp in del 2004, quand l'è staa sostituii da Red Hat Enterprise Linux per i server e Fedora per i computer desktop. L'è stada la prima distro a doperà el sistema RPM per i pacchett, che poeu l'è servii 'me bas per di olter distro 'me la Yellow Dog Linux e Mandriva.
Juventus FC
Jogadors e Alenadors
Jogadors
Red Hat Linux
Storia
L'è staa presentaa in del 1994 in del newsgroup comp.os.linux.announce.
Juventus FC
Jogadors e Alenadors
Alenadors
Red Hat Linux
Storia
Red Hat el gh'aveva on installer grafegh desviluppaa per i novej rivaa, ciamaa Anaconda.
Centola
Centola l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Salerno. El g'ha presapóch 4.825 abitàncc, 'na superfìce de 47 km² e 'na densità de 103 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camerota, Celle di Bulgheria, Montano Antilia, Pisciotta, San Mauro la Bruca.
Red Hat Linux
Storia
Dal 22 de settember del 2003 el progett Red Hat Linux el vegn giontaa a Fedora.
946
El 946 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Quito
140px|right Quito a l'é la capital del Ecuador.
Cità gemelaa
Quito a l'é gemelaa cun:
Ligam de föra
thumb|right|200px|La basilica del Vòt Naziunal
Bràlu ad Preigöra
El Brall de Pregoeula (Bràlu ad Preigöra in de la parlada lucal, Brallo di Pregola in Italian,) l'è on comun de la Provincia de Pavia. Al gh'ha, cont ona superfiss de 0 km² e ona densità de 0 ab./km².
L'è vun dij comun pussee meridionai de l'Oltrepò paves. Là vesin se troeuva anca el Mont Lesima, el pussee alt de la zòna (1724 meder). Fina al 1859 el Brall se trovava in del Piemont, poeu, in del 1958 l'ha giontaa al sò nòmm anca quèll de Pregoeula, come se ciamava l'antich paes ch'el dava el nòmm al territòri. El nòmm el vegn de Prea Groa che l'era el nòmm di prej tenc che caratterizzen el sitt. El sò territòri el fa part, per la coltura, de la zònna di Quatter Provinz. El confina con la Provincia de Piasenza.
Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Brall de Pregoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Konice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Region de Olomouc e del distret de Prostějov.
El gh'ha el status de cità.
John B. Larson
El John B. Larson (Hartford (Connecticut), 22 luj 1948) a l'è un statunitens, representant del.
Bohaté Málkovice
a l'è un comun de la Cechia, part de la Moravia de Sota e del distret de Vyškov.
Trabadelo
a l'è un comun de la provincia de León, cont una popolazzion de abitant.
Csősz
a l'è un comun del distret de Székesfehérvár, cont una popolazzion de abitant.
1766
El 1766 a l'è 'n ann del secol quell de desvot.
Oj
La paróla òj (del latì oleum) l'è ön termen zenèrich per ciamà nömerùs liquicc gras de urigin deerse che i sa delegua mia 'ndel'àiva e che i g'ha manch densità de chèla.
Pöl riferiss a:
Tram-treno
Tipicament el tram-treno a l'è faa de on tram adattaa per andà anca in su la ferrovia, anca se gh'è di cas, men spantegaa, de treni adattaa per girà in città.
Litoral-Cars
La  a l'è vuna di Region statisteghe de la Slovenia. 'me tal, la gh'ha nissun roeull politegh o ministrativ, ma la serviss domà per meter insema di comun per reson statisteghe.
Distret de Cimișlia
El  a l'è vun di 32 distret de la Moldavia, con capital.
Fonzion periodica
Ona fonzion periodica a l'è 'na fonzion che, dòpo de 'n daa numer, ciamaa period, la se ripet, cioè che se p a l'è el period, f(x+p) = f(x).
I esempi pussee classich a hinn i fonzion goniometrich: I fonzion sen e cosen i gh'ha on period de 2π.
Lokve (Croazzia)
a l'è un comun de la region litoral-montana, cont una popolazzion de abitant.
Lèngua tetun
right|300px|thumb|La distribüsiù di parlàncc de Tetum-Prasa a Timor Est right|300px|thumb|La distribüsiù di parlàncc de Tetum-Terik a Timor Est
Ol Tetun, ciamàt in portughés Tétum, l’è la lèngua üficiàla de Timor Est ‘nsèma al portughés dal 20 de mas del 2002, cioè da quando Timor Est l’è dientàta indipendènta. L’è öna lèngua austroneziàna che la gh’à però tàte paròle che i vé dal portughés e dal malés o bahasa melayu.
Ol Tetun ‘l s’è formàt in del sécol XVI, dòpo che i è riàcc i portughés, come lèngua de contàt o pidgin, che l’è pò stàcia creolizàda in del tép. Ol Tetun ‘l gh’à quàter variàncc: la principàla che l’è parlàda ‘n de la capitàl Dili, la se ciàma Tetun-Prasa o Tetun Dili, in de la còsta sud e sudoèst s’pàrla ol Tetun-Terik, in del tòch sentràl de l’ìzola, ‘mpó sóta Timor Est e impó sóta Timor Oest, s’pàrla ol Tetun-Belu e ‘nfì a Metinaro, sö la còsta tra Dili e Manatuto, s’parla la variànt Nana'ek.
Al tép di colonizàdur ol portughés l’éra la lèngua üficiàla, ma ol Tetun-Prasa l’éra dovràt come lengua franca e per chèsta rezù l'à tiràt dét tàte paròle da la lèngua portughéza. Quando ‘n del 1975 l’Indonesia l’à conquistàt Timor Est e ‘l l’à fàcia dientà öna pruìnsa de la sò repüblica l’à pò ach vietàt de dovrà ‘l portughés. La Céza Catòlega alùra l’à decidìt de dovrà ol Tetun al pòst del bahasa indonesià come lèngua de la liturgìa e chèsto l’à ötàt a salvà ‘l Tetun e ‘l l’à facc dientà ü sìmbol de la identità cültüràla e nasiunàla de Timor Est.
Ol Tetun e i ótre lèngue de Timor Est i è stacie standardizàde in di agn ‘90 grasie al laurà del profesùr Geoffrey Hull, che dal 2001 al 2007 l’è stacc ach diretùr del Instituto Nacional de Linguística de Timor Est. Ol profesùr Hull l’è stacc ach 'l ideatùr, ol principàl autùr e ‘l cüradùr del vocabulàre de Tetun e l’à fai nas e l'à cüràt ol giurnàl acadèmich de Estudos de Línguas e Culturas de Timor-Leste.
945
El 945 a l'è 'n ann del secol quell dedes.
Sistèma global de rilevament de la posizion
In di telecomunicazion el sistema globàl de rilevament de la posizion GPS (sigla in inglés de Global Positioning System, ch’a l’è a soa vòlta l'abbreviazion de NAVSTAR GPS, sigla de NAVigation Satellite Timing And Ranging Global Positioning System o de NAVigation Signal Timing And Ranging Global Position System ) a l’è on sistema de rilevament de la posizion e navigazion satellitar statunitèns.
Moye (FR-74)
<
Sistèma global de rilevament de la posizion
Per mèzz de ona red de satèllit artificiàj in òrbita, el ghe fornìss a on terminàl mòbil o ricevidor GPS di informazion di sò coordinad geografegh e sul sò orari in qualsessìa condizion del temp meteorològich, in depertùtt in su la Tèrra indoe  ghe sia on contàtt con almanch quatter satèllit del sistèma che pòden vèss vedùu in del stèss temp. El rilevament de la posizion el succed per mèzz de la  trasmission d’on un segnàl radio fada de ògni satèllit e l'elaborazion di segnaj ricevùu del ricevidor.
A l’è gestìi del govèrna di Stat Unii d'America e ‘l pòden dopràll tucc basta che gh’abìen on ricevidor GPS. El sò grad de cura al dì d’incoeu a l’è de l’oridin de pòch meter, second i condizion meteorològich, la disponibiltàa e la posizion di satèllit rispètt al ricevidor, i effètt de la radio-propagazion del segnal radio ind la ionosfera e la troposfera (es. rifrazion) e di effètt de la relatività.
Moye (FR-74)
Moye l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Rumilly, del circondàre (arrondissement) de Annecy e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 0 abitàncc, dato agiurnàt al. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23.8 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 314 méter a 'na altèsa màsima de 1044 méter s.l.m.
Bèrghem Baghèt
300px|thumb|right|I Bèrghem Baghèt chi sùna al Lazarèt de [[Bèrghem l'öltem dé del Bergamo on Pipes]]
Stazion de Pisticci
La Stazion de Pisticci a l'è 'na stazion de la, che la serviss el comun de. L'è taccada a.
Bèrghem Baghèt
300px|thumb|right|Ü di baghetér de la Bèrghem Baghèt
Stazion de Pisticci
Moviment
La stazion a l'è servida di servizzi regionai esercitaa de Trenitalia in contratt de servizzi cont i regionn interessaa.
Bèrghem Baghèt
La rezù de ès de la banda
La Bèrghem Baghèt la se dà de fà isè che ‘l baghèt, ma ach i cansù e i sunàde de la tradisiù, i vàghe mia perdìde e i vègne mia desmentegàde.
L’è per chèsto che i sunadùr de la Bèrghem Baghèt, per fà cognòs ol baghèt, i’à pensàt bé de tirà ‘nsèma öna bànda, dezà che chèsta l’è de sigür piö de efèt e la é ciamàda piö de spès che ü baghetér desperlü o öna quach baghetér che i sùna ògne tat quàndo ghe càpita.