cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
B
Stöia
In Inghiltæra, a ⟨⟩ onciâle e a ⟨⟩ semionciâle, introdûte da-i miscionâi gregorien e irlandeizi, aveivan dæto òrigine a-a ⟨⟩ da scrîtûa insolâre. A conquista normann-a de l'Inghiltæra a l'aveiva reizo popolâri e forme semionciâli carolinn-e, che s'êan pöi svilupæ 'nta ⟨⟩ gòtica. In gîo a-o 1300, a distinçion tra maioscole e minoscole a l'êa aomentâ, e e dôe aveivan scignificâti diversci. Dòppo l'invençion da stampa 'nto XV secolo, o Sacro Româno Inpêo e a Scandinavia aveivan continoòu a dêuviâ forme gòtiche, mentre l'Inghiltæra dêuviâva e scrîtûe umanistica e antiqua svilupæ 'nte l'Italia do Rinascimento da 'na conbinaçion de iscriçioin române e testi carolin.
Âtre lengoe
Inte l'estone, l'islandeize e o Pinyin cineize, ⟨b⟩ no raprezenta 'na consonante sonöra, ma 'na sorda, ch'a peu fâ contrasto co-îna  radogiâ (inte l'estone) ò 'na  aspirâ (into Pinyin, o daneize e l'islandeize) rapresentæ da 'na P|⟨p⟩. Inta lengoa figiann-a, ⟨b⟩ a raprezenta 'na consonante prenasalizâ, mentre into zulu e o xhosa a raprezenta 'na consonante inploxîva , ch'a contrasta co-o digrafo ⟨bh⟩ ch'o raprezenta. O finlandeize o dêuvia a ⟨b⟩ sôlo 'nti prestiti lengoistichi.
Âtri ûzi
Inta scensa di computer, B o l'é o scinbolo do byte, 'n'unitæ de informaçion digitâle.
Passer
Menn-e de pàsoe in Itàlia
"«A passura dumestega o eurupea o oltremontana, ciamà pe’ u ciü passura, a l'é de tüta façun l'auxelu ciü cumün e cunusciüu in Europa, sece inte çità sece int'e campagne» ""«Provincia di Novara: Si vede di passaggio in ottobre; rara. Lombardia: Scarsa. Belluno: Frequente e sedentaria, nel Cadore sembra essere in aumento. Udine: Comune e sedentaria. Padova: Accidentale. Circondario di Savona: Rara. Due furono prese in collina. Provincia di Genova: Accidentale»"A se distìngoe pò-u copùsso grîxo
Imnu munegascu
Storia
Ë parole de r'imnu sun sempre stae ün françese fin au 1931, qandu u pueta Luì Notari à scritu ün testu ün lenga munegasca.
Olgiate Olona
Olgiate Olona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Sovere
Giögrafîa
thumb|200px|Sovere, o torénte Borlezza|centro
Garlenda
Geugrafìa
U teritòiu cumünàle de Garlenda u se tröva inta media valà du Lerùn, s-ciümme afluénte de l'Aròscia, in te l'entrutèra d'Arbenga da a quàle a dista tòstu 10 chilometri. I munti ch'i sircundan l'abitàu sun prinsipalmènte de culétte o di pözzi, cumme u Pözzu Carràu (270 m), surva l'abitàu de Pa(r)avenna, o ascì u Munte Carchéa (510 m), c'u segna u cunfìn cun u cumün de Stelanellu.
Fra i Clavesana e i Lenguéia
Da quellu mumentu a famìa de Anselmo Quaranta a vegne ascì ricunusciüa dae àtre càreghe de istitusiùi, tantu che da quellu mumentu u vegnîà mensciunàu cumme Scignù da Lenguéia, vistu che a sò rexidensa prinsipale a l'éa scitüà a Leingueiétta. Düante stu periudu chi a valà du Lerun a guàgna in növu periudu de stabilitài, cun u benestà du cumün de Zena intu 1182, cun l'infeudamentu ufisiale a Lingueiétta pé i sò vasti teritòi intu punente, ma ascì di Clavesana che intu marsu du 1202, chi i l'afìdan au fìu de Anselmo, l'aministrasiùn du feudu da Lerronia, cumprendente a parte da valà du Lerun ucupà da Garlenda e da Casanöva ascì.
Architetüe religiùse
• Géxa da Parocchia da Nativitài a l'è scituà intu burgu de Garlenda, custruìa intu XVII seculu, a presenta in'impunente cupola de bàze utagunàle cun ascì u grossu campanì baròccu. A l'internu, assemme ai pregiài marmi u se tröva in quaddru du Seisentu du Guercino pruveniente da Rumma.
Feste e fée
• Festa de l'agricultüa, a l'è cü(r)à daa CIA (Cunfederasiùn italiana di agricultùi) de Arbenga, a se tegne aa metài d'aùstu, au parcu Villafranca, chi i se pònan tastà e pietanse tipiche lucali, cun ascì e bancarelle de aziende lucàli che e mettan in mustra i prudotti tipici de valàe ingàune.
Raggi beta
Decadimento beta
Quande un nucleo atomico o l'emette raggi beta (coscì dito decadimento beta), o processo o pö esse schematizzou comme segue:
Neutrino
Durante o decadimento beta vegne emisso anche un neutrino, particella che a l'ha massa zero e càrega zero. O neutrino o rappresenta a differenza fra l'energia mascima, caratteristica dell'isotopo in decadimento, e quella effettivamente emissa.
Ausonia (Italia)
Ausonia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Semiana
Semiana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Isoa Christmas
thumb|right|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|right|200px|A bandêa de l'Îzoa de Denâ thumb|200x200px|A poxiçión de l'Îzoa de Denâ in sciâ carta giögràfica L'Isoa Christmas (Christmas Island in ingleize, ò sæ Isoa de Dênâ) a fâ parte de l'Australia. A sò capitâ a l'è The Settlement, leteralménte "l'instalaçión".
Edith Piaf
thumb|300px|right|Édith Piaf, 1962 Édith Piaf (Édith Giovanna Gassion), (Pariggi 19 dexénbre 1915 - Grasse, 10 òtôbre 1963), a l'é stæta unn-a cantoutôa françéize.
Cansoìn
thumb|250px|right|Édith Piaf e [[Marlene Dietrich, 1959]]
16 mazzo
O 16 mazzo o l'é o 136° giórno de l'ànno (137° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 229 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|160px|right|Matthias Faller, [[Sant'Ubaldo da Gubbio (1084-16 mazzo 1160), 1742-1743]]
Balocco (Italia)
Balocco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
1936
thumb|230px|right|[[Jesse Owens, Ralph Metcalfe e Frank Wykoff, 1936]]
Liga Araba
Paixi da ASEAN
Da o 2003 l'Eritrea a l'è intrâ comme osservatô.
18 mazzo
O 18 mazzo o l'é o 138° giórno de l'ànno (139° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 227 giórni a-a fin de l'ànno.
Cassago Brianza
Cassago Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Robert Schumann
Vìtta
O l'é stæto marîo de Clara Schumann, pianista e conpoxitôa lê ascì. Dòppo a mòrte do màio a l'à continoòu a exibîse pe çirca quarant'anni a-i ciù erti livelli (a l'é consciderâ a mêgiô pianista dònna de l'eutoçénto). Clara a s'é adêuviâ pe-a difuxon da mûxica do marîo a-o de là do gîo di seu ciù ilùstri estimatoî (fra i quæ Franz Liszt, Felix Mendelssohn, Hiller, o zóveno Johannes Brahms). Lê, pe de ciù, a no l'à risparmiòu fêe critiche a chi, in bónn-a fêde ò in malafêde, o se espriméiva in mòddo negatîvo in sce Robert Schumann (prìmmo fra tutti o Richard Wagner).
Beneito Viâ
Beneito Viâ (Zena 1660 – 1749) o l'è stæto o 144° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 30 settembre 1717 a-o 30 settembre 1719, o novantenoveximo co-a càrega biennâ.
Nouakchott
A gh'à 'na popolaçion de 1.116.700 (2017) abitanti.
Statua da Libertæ
A Statua da Libertæ (Statue of Liberty) a l'é stæta inaogurâ into 1886 e a l'é un scinbolo de Nêuva York e de tùtta l'America. A l'é un di momuménti ciù famoxi e riconosciûi a-o mondo. A se trêuva a l'intrâ do pòrto inscio sciùmme Hudson a-o çentro de Manàttan. 350px|miniatura|A Statua da Libertæ vista da sotta A l'é stæta fæta da-o françeize Frédéric Auguste Bartholdi, co-a colaboraçión de Gustave Eiffel. A sêu strutûa a l'é fæta de âsâ, a l'é rivestîa da trexénto fêuggi de ràmmo e s'arezze insce 'na bâze de granîto de colôre grîxo/rêuza.
Porto Ceresio
Porto Ceresio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Cassina Valsassina
Cassina Valsassina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Castello di Brianza
Castello di Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Ma se ghe penso
Ma se ghe penso
O l'êa partîo sénsa 'na palanca, l'êa za trent'anni, fòrse anche ciù. O l'àia lotòu pe métte i dinæ a-a bànca e poéisene un giórno vegnî in zu. E fâse a palassinn-a e o giardinétto, co-o ranpicante, co-a cantinn-a e o vin, a branda attacâ a-i èrboi, a ûso letto, pe dâghe 'na schenâ seja e matìn. Ma o figgio o ghe dixeiva: "No ghe pensâ a Zena cöse ti ghe vêu tornâ?!"
E sénsa tante cöse o l'é partîo e a Zêna o gh'à formòu tórna o seu nîo.
Quito
Guápulo, Quito
thumb|right|350px|A teleférica de Quito dîta [[TelefériQo]]
D
D (minóscolo d), ciamâ ascì dé, a l'é a quarta létia de l'alfabêto latìn. A s'é evolûa da létia greca dèlta (Δ δ) e gh'a di origine comûni co-a létia çirillica Д|Д д.
Procobera
miniatura|Alberto Podestà, A maschera da Val Ponçeivia dîta Procobera, ceramica, 2018 Procobera a l'é a maschera da Val Ponçeivia. A l'é fæta comme 'na maschera alegòrica, con tùtti i prodûti de quelle parte: sùcche de Murta, corzetti, pèrseghe de Voiæ (Valleregia), ûga de Cônâ (Coronata), féugge d'öféuggio e de baixeicò e fonzi neigri-
"Procobera" o l'êa o nomme co-o quæ i Români ciamâvan a Val Ponçéivia. A l'é 'na pòula ch'a gh'à 'n'antîga òrìgine cèltico-lìgure, e fòscia a veu dî "portæa de salmoìn": inti tenpi di antîghi lìguri, infæti, o clìmma o l'êa ciù fréido (i monti zenéixi êan covèrti de néie tùtto l'anno) e pa che-e còste da Ligùria fîsan popolæ da sto péscio chi.
Glosâio do zeneize
Insètti
B. Bancâ (crustaçeu) = Armadillidium vulgare --- C. Cattænn-a divota = mantide religiosa ---
Giœumo Venioso
miniatura|Ritræto do Giœumo Venioso Giœumo Venioso ò Girœummo Veneroso (Zena, 1660 - 1739) o l'è stæto o 148° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 18 zenâ 1726 a-o 18 zenâ 1728, o çentotreieximo co-a càrega biennâ.
23 mazzo
O 23 mazzo o l'é o 143° giórno de l'ànno (144° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 222 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|center|23 mazzo 1992
Borgo d'Ale
Borgo d'Ale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
1755
thumb|380px|center|[[Jacobus van der Schley (1715-1779), Màppa do Sud de l'India, 1755 ]]
660
thumb|350px|center|[[Hans Leu o Vêgio, Sant'Elìggio de Noyon (588-1° dexénbre 660), 1495 ca. (Schweizerisches Nationalmuseum, Zurïgo)]]
Marche
E Marche son unn-a region de l'Italia çentrâ de un mion e mëzo de abitanti, con capoleugo Anconn-a. A confinn-an a ponente co l'Umbïa e a Toscann-a, a nòrd co l'Emilia-Romagna e a Repùbbrica de San Marìn, a levante co-o mâ Adriatego e a sûd co l'Abrusso e o Lassio.
Asmara
Asmara a l'è a capitâ e a çittæ ciù importante d'Eritrea.
Antogno Stradivaio
Vìtta
A so voxe a l'è brilante, scimmile a quella di violin construii da-o Stradivaio inti mæximi anni, ma relativamente debbole, specce in sce-e doe corde ciu grave, e priva do timbro luvvego ch'o distingoe e viœue do Gàspao da Salò, do Mazin e di Amæ.
Æ
A létia æ a l'é tra quelle 'deuviæ pe a trascriçion da parlâ zeneize, a s'é svilupâ graficamente da-i dittonghi ae e ai, e a raprezenta 'na e averta longa.
Lezze de Boyle
miniatura|250x250px|Dimostraçion da lezze de Boyle A lezze de Boyle (ciamâ lezze de Boyle-Mariotte ascì) a l'è unna lezze da fixica ütile anche in to stüddio da chimica, riguardante o stato gassoso; a pö esse dedotta sperimentalmente.
Porto Pigheuggio
Da o scito de:Alessandro Guasoni
Riôtu
Riôtu (Riâto o Riaoto in s̠enés̠e, Rialto in italian) u l'è ün cumüne sparsu de 563 abitanti da pruvinsa de Savuna.
Antighité e Mediuevu
Ancura du periudu sucessivu, de tüttu l'Ôtu Mediuevu, i nu ghe sùn de testimunians̠e da s̠öna de Riôtu, a cuôle, cumme u restu du Finô, a sara mesció da-a môrca Aleramica a cuélla de Savuna, pe fenî in-tu növu stetu du Marchexùn de Finô a-a sö creasiùn in-tu 1162 cun Riccu I Du Caréttu.
Architetüe religiuse
miniatura|250x250px|A géxa de San Lurénsu, a Vene.
Bòsnia-Erçegòvina
Economîa e polìtica
A Bòsnia-Erçegòvina a l'à 'n parlaménto a dôe càmie e 'na prescidénsa formâ da træ persónn-e, unn-a pe ògni etnîa prinçipâ do pàize. A ògni mòddo o potêre do govèrno centrâle o l'é bén bén limitòu, in quànto a strutûa aministratîva naçionâle a l'é pi-â ciù pàrte decentralizâ. A naçión a l'é spartîa inte dôe entitæ aotònome, a Federaçión de Bòsnia-Erçegòvina e a Republika Srpska, ciù 'na tèrsa unitæ, ö sæ o Distréito de Brčko, aministròu da 'n govèrno locâle. Pe de ciù, a Federaçión de Bòsnia-Erçegòvina a l'é spartîa in 10 cantoìn.
T'arrivi cianin...
T'arrivi cianin...
I longhi silensi
Opera letiaia in zeneise de Vito Elio Petrucci.
I longhi silensi
No t'æ ciù ninte da dîme, l'é arrivòu a stagion di longhi silensi. No â rompî, o l'é un bansigo tra mi e ti, tra vëi e doman. Ti me daiæ 'na man à trovâ inte sto zeugo a demöa, comme i figgeu che zeugan tutto o giorno con 'na prìa e a-a neutte se l'asseunnan.
Borsonasca
Geògrafia
O teritöio de Borsonasca o l'é scituòu inte l'Âta Valle Stùrla vexìn a-a confluensa do riâ Stùrla de Carasco co-o riâ Penna, a est de Zêna.
Stöia
Fin ao 2011 capolêugo da Communitæ montann-a de Valladde Aveto, Grægia e Sturla.
Raggi x
Reaçioin a-a scoverta
L'ea pöchi giorni passæ da-a consegna do rappòrto preliminâ scrito da-o Röntgen che a notiçia da scoverta a l'aveiva za fæto o gio do mondo e a-i 5 de zennâ do 1896 l'ea comparso i primmi articoli in sciâ stampa (a "Press" de Vienna) e dexe giorni ciù avanti se n'ae interessou fiña o New York Times. O ton di articoli o no gh'ea gustou a-o Röntgen, ch'o l'aveiva fæto caxo segge à un ton sensaçionalistico stramesuou segge à unn'attençion carcâ e pontâ a-o reguardo de fotografie, contra de quello che segondo o sciensiou o l'ea da ëse o veo obbiettivo de reçerche, saieiva à dî a natua e e qualitæ di raggi.
Galleria Borghese
Coleçioìn
Gian Loenço Bernini, Stàtoa d'Urbano VIII
Buronzo
Buronzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
A moæ
A moæ
E venn-e de 'na man ch'a spremmeiva lagrime ean un rosaio vivo de despiaxei.
Jorge Amado
Jorge Amado (nasciuo a Itabuna, Bahia, Brasî o 10 Agosto 1912, morto a Salvador de Bahia o 6 Agosto 2001) o l'è probabilmente o scrittô brasilian ciû popolâre, e quello c'o l'è stæto traduto a ciû quantitæ de lengue foreste.
Sensa respio
Sensa respio
Discografîa da léngoa lìgure
Mûxica folclorìstica lìgure
Grùppi de mûxicisti, pe-a riscovèrta e a valorizaçión do patrimònio tradiçionâle da mûxica lìgure, sûnnan antîghe cansóin, filastròcce e balâte, co-a vôxe, o violin, co-o  violoncèllo e a chitara. Son prezénti a festival còmme o "Folkfestival" de Zêna, o "Festival da cansón dialetâle lìgure" de San Zorzo de Arbenga (donde són prezentæ tòcchi muxicâli inediti) e o "Baskerfestival" de Çelle.
I fræ Vivadi
Ipotesi in sce a rotta
No l'è ben ciæo se l'intension di Vivadi a l'ea quella de circumnavegä l'Africa, passando o Cao de Bonn-a Speransa o se, razzunte e Canaie, vueivan mette a prua a Ovest pe arrivä in India attraverso l'Oçeano Atlantico, comme aveiva pensou de fä o Combo in to 1492. Pâ che e nave, arrivæ all'artessa de Cao Juby, seggian stæte derfæte da unna tempesta, o seggian finie in man ai Berberi (Zena a l'ea alloa in guæra co-o Marocco).
Sangiano
Sangiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ludwig van Beethoven
thumb|right|Ludwig van Beethoven int'o 1820 Ludwig van Beethoven (Bonn, 16 dexénbre 1770 – Vienna, 26 marso 1827) o l'è stæto 'n compoxitô e pianista tedesco.
284
thumb|200px|center|Marco Aurelio Zuliàn I da Pannònia, monæa d'öo, 284-285
Gêxa di Santi Cöximo e Damiàn (Zêna)
Stîle
A gêxa a l'é un di ezénpi de romànico zenéize: anche se inti sécoli i restàori n'àn cangiòu a fàccia, gh'é ancón tante parte òriginâie coscì comme a cianta e o perìmetro. A faciâ, ascôza da-i palàççi da-arénte, a l'é a cabànna; inta sò parte ciù bassa gh'é træ tonbe a èrco, mentre de d'âto a quéste gh'é n'âtra tonba ciù elaborâ ciamâ "tonba do Barizón". In çimma gh'é 'n gròsso barcón avèrto dòppo i bonbardaménti françéixi, misso a-o pòsto do vêgio rozón (e tracce do quæ se pêuan ancon vedde). O portâ, afiancòu da colonìnn-e giànche e néigre, o l'é sovrastòu da 'n antigo architrâve româno. Drento, a gêxa a se prezénta a træ navâte separæ da colònne a ròcchi giànchi e néigri. L'anbiénte o l'é asæ scûo, e dovéiva êsilo ancón de ciù quande gh'êa o vêgio rozón. Sorviatùtto inta zöna do cöro, se peu vedde ben i tòcchi de prîa néigra da câva do vêgio e òua scentòu promontöio de San Benìgno, câva ch'a l'êa adêuviâ into medioêvo pe tiâ sciù i cazaménti da çitæ.
Ceccano
Ceccano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
1910
Cîne
18 màrso - USA - Frankenstein. 24 màrso - USA - O mâgo de Oz.
30 mazzo
O 30 mazzo o l'é o 150° giórno de l'ànno (151° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 215 giórni a-a fin de l'ànno.
Torre d'Arese
Torre d'Arese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Sesto Calende
Sesto Calende o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Sascê
Stöia
S'inandia alôa unn-a longa trattativa de vint'anni, o negotio del Sassello, ch'arriêsce into 1613 a mette o paise sotta a tutela diretta da Repùbbrica, in cangio de quella di Döia. O l'e o megio periodo da-a stöia do Sascê, graçie a-a grande attivitæ di ferrêe: ghe n'êa 7 in scio cammin di riæn; o fero esendo portòu sciû pe-i bricchi da Vâze, Çelle e Arbissœa. L'attivitæ a finisce sôlo co-a revoluçion da-a siderurgia into 1850. thumb|250 px|right|Tipica cascia de legno do Maragliano inta Basilica da Conceçion Ma inte questo periodo o paise o l'e ascî occupòu e distrûto dôe vòtte da-i piemonteixi, de longo apprœvo a çercâ d'impadronise de Zena e do sò pòrto. O 20 settembre 1672 i sordatti sabaudi sovercian a difeiza da çitæ e dan fêugo a tùtto, gexe e conventi compreixi. O brûxa coscî un ormo istorico de 12 m de çirconferensa. Cacciæ via 'na primma votta allantôa, i Savoia ghe proevan torna into 1747 co-a goæra de sucescion aostriaca, sensa ese ciù addiciæ de primma. Defæati, semme occupou o Sascê con tùtti i paixi d'arente, i sordatti croati da reginn-a d'Austria e Ungheria derrûan o paise sensa miseïcordia : alôa, i abitanti se revòltan in àrme contra questi Chervòzzi, che mâ pigiæ, s'inroccan inta Bastia. Se componn-e unn-a canson popolâ, epica do ardì e fieressa di abitanti, che e gente conoscian ancun ancheu. Sôlo into 1749 i piemonteixi se ne van, doppo a fin da guera con a Fransa.
E battaggie napoleoniche de Dego e Monteneutte no toccan goæi o Sascê: o pêzo o comensa into 1799 co-a guera franco-oustriaca. A batòsta de Nêuve a pòrta l'occupaçion françeize e oustriaca do territoïo e domande de pàn e approvixonamenti, finn-a a battaggia de Marengo, co-a quæ o paize o divegne mairie do dipartimento de Monteneutte. Into 1812 s'inandia a costruçion da stradda carretêa ch'a portià a Sann-a, co-i dinæ da comunitæ. Depoi o Congresso de Vienna (1815), ch'o pòrta a-a fin da repubbrica zeneize, o Sascê - amermòu da-a guera e da-a crixi de ferrêe - intra into statto sabaudo. A tùtte e mainée, a partî da questo momento o Sascê o va appreuvo a-o destin do Piemonte e, doppo o 1860, do statto italian.
Lettiatûa
L'abou Gavotti o l'à anche scrito, a tre moaen insemme a sò amigo Bonaventura Zunini e prae Giuseppe Gavotti, o longhiscimo poema O Sassello, tutto in italian feua unn-a strofa in vernacolo into canto III (scrita da o Zunini), ch'o parla da vitta di contadin e di ferræ, mai pubricòu e conservòu inte un manoscrito da biblioteca Berio a Zena. Sto poema, ch'o vorieiva fà parte da tradiçion demoela, serio-giocosa do Pulci e do Boiardi, o l'è tròppo longo e pöco inspiròu, sciben che i aotoî aggien fæto o poscibile pe racontà a vitta di contadin e di operai de ferrêe.
Hardware
L'hardware a l'é a parte fixica de 'n computer, saiva a dî tùtte quelle parte eletròniche, eletriche, mecaniche, magnétiche e òtiche che ne consentan o fonçionamento.
Solbiate Olona
Solbiate Olona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Arbenga
U periudu prerumàn
Se cunta che da chi u frài de Annibale, Magun, u l'éa partiu pè anda à Zena; i danni che u l'a fàu i sun stài cuscì grossi, che u gruppu che u te vegne in gùa quando ti cianzi u se ciamma Magun.
Dòppu e guère püniche
L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumài intu 181 a.C., difatti doppu a scunfitta de sti chi i ingàuni i se légan a-u duminiu rumàn, ascì se cuntinnuan cun de scurerìe piratesche de distürbu, specialmente sutta a-u mandàu du cunsule Appiu Claudiu.
U svilüppu du municipium
Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zòna a vegghe ducca ina forte pruspe(r)itài, ch'a porta a-u culegamentu cun e âtre realtài vixìne, tantu che a vegne fâ pasà da chi a Via Julia Augüsta, custruîa a partì da-u 14 a.C., sutta a l'inpeatù Augüstu, forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.
Etài muderna
Difatti a disanguâ ancù de ciü l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinnua muvimentasiùn de trüppe, specialmente düante a guèra fra Carlu V e Francescu I. I sitadìn sun ubligài a furnì uspitalitai e risùrse ascì a-i gene(r)àli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itüa u se ferma chi, intu 1536, u stessu inpe(r)atû.
Catedrâle de San Michê
A catedrâle de San Michê a l'è a géxa prinsipàle da sitài, dedicâ a-u santu prutetû d'Arbenga (San Michê Arcangé(r)u). A cianta u(r)iginâia de l'edifissiu a presenta in stîle rumanicu, e püe nu mancan e testimunianse du seguènte anpliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu a-a creasiùn de dùe navàe ai fianchi de quella u(r)iginâia. A-u XIII seculu a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, ribasâ, rispettu Da nutâ u canpanìn, inglubàu inta strutüa sulu int'in segundu mumentu, düante ün di tànti rifassimenti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìnbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, assemme a-e sò âtre tùri.
Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus
A gêxa muderna a se(r)éva 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, poi "restruttüâ" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiun de l'edifissiu pé fa spàssiu a l'alargamentu de Vìa d'Àste.
Santuâiu de Puntelungu
A gêxa muderna a l'è stèta custruìa intu XVIII seculu, grassie a-u miraculu avegnüu ai 2 de lüju du 1637, in sustitusiun de quélla presedente.
Gêxa de San Bernardin de Siêna
A l'è a sêde paruchiàle pé u quartê de Vaìn, a-u de là da Sènta. A strurüa a l'è stâ ti(r)â sciü intu 1467 da-i fràtti minùri, ch'i sèrnen a zòna perché abastansa distànte da-u sentru sitadìn, ma ascì pé a vixinànsa cu-a Vìa Julia Augusta. L'inaugurasiun a vegne fâ inte l'utùbre du 1480 e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu.
Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in pàrte recupe(r)àu a üsu religiùsu sulu intu 1961 (grassie a l'interesamentu ascì de l'Istitüu internasiunàle di stüddi Lìgü(r)i e du prufesû Nino Lamboglia), mèntre tréi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.
Casanova Elvo
Casanova Elvo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Merexo
Merexo (ò Merézo, in italiàn Millesimo) o l'è un comùn de 3.156 abitanti (2022) inta Provinsa de Sann-a.
Lanzo Torinese
Lanzo Torinese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Tórtoa do colæn (Streptopelia decaocto)
miniatura|Tórtoa a [[Barçellonn-a|Barcelona -Catalunya-]] A Tórtoa do colæn, Streptopelia decaocto Frivaldszky 1838, a l'é 'n öxéllo da Famìggia Columbidae, Òrdine Columbiformes.
Descriçión
In sciô còllo de Streptopelia decaocto 'na sotî riga neigra a ghe fórma o caraterìstico mêzo colæn derê a-o copùsso. A tórtoa comùn (Streptopelia turtur), in cangio, a l'à træ righe.
Nómmi inte léngoe romànze
Inta Provença in càngio a se ciàmma ancón co-o nòmme tradiçionâle da tórtoa domèstega: Tourtourello coulassado ,
Acquanegra sul Chiese
Acquanegra sul Chiese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Canâle do Panamá
I prinçipæ prodotti che passan pe-o Canâle do Panamá son:
Les Aventures de Tintin
E avventue da colleçion en contestualizzæ inta stöia do vinteximo secolo za da-a primma sciortia, ambientâ inte l’Union Sovietica do 1929 e inta Repubrica de Weimar. Anche e avventue pubricæ ciù tardi an da fâ con di contesti de realtæ, comme o Congo do 1930 (che alantô a l’ea colònia do Belgio), l’America do nòrd do 1933, a Ciña occupâ da-i giapponeixi do 1934, l’Inghiltæra, o Belgio e a Scòçia do 1937, un stato de fantaxia de l’Euröpa de l’est ch’o se peu identificâ con l’antigo Regno da Iugoslavia do 1940 e l’Austria dòppo l’invaxon di todeschi, pe arrivâ fin à in sciâ Luña, a-o desvio d’arioplen e a-i dittatoî sudamerichen. A realizzaçion da ciù parte de ste ambientaçioin a l’é stæta poscibile pe mezo de un travaggio de reçerca approfondio da parte de l’autô.
Asturias
Pòsti de interèsse
centro|miniatura|600x600px|Panoràmma de Oviedo, o capolêugo da comunitæ
Lœüdo
Descriçion e stöia
Co-o sviluppo da tecnica do basso continno se construì de varietæ ciu grende che-o lœüdo normâ dite l'arçilœüdi: o lœüdo atiorbao, a tiorba e o chitaron, che, otr'a-e sollite corde, gh'aivan de corde de bordon ciu grave, disposte a-o de fœua do mannego e quindi in graddo de produe 'na notta sola.
Mentre in Itallia e in Spagna a fortuña do lœüdo a no l'andò goæi ciu in là do çinqueçento (quande into favô popolâ o fu descâsào da-a chitara), in França e in Germannia o strumento continuò a godî de 'n noteive successo inti sec. XVII e XVIII ascì.
Recco
Giögrafìa fixica
O teritöio de Recco o se atrêuva in sciâ rivêa de Levante, a ponénte de Camoggi e a levante de Söi, inte unn-a insenatûa do gorfo Paradîzo. O l'é atraversòu da-o torrente co-o mæximo nomme do borgo, o Recco, ch'o nasce da-a confluensa do torrente Salto e o rîo Luei e ch'o ariva a-o mâ scoréndo in direçion sud-est.
Feste e fêe
Into méize de mazzo, da-o 1956, gh'é a festa da fugassa de Recco
Cayenne
Cayenne o l'é o capolêugo da Guyana Françèize. A g'à 'na popolaçion de 57.614 abitanti (a-o 1° de zenâ do 2015).
Valleve
Valleve o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
1768
thumb|400px|center|[[Jakob van der Schley (1715-1779), A còsta do Venezuela, 1768 (Biblioteca reâle olandéize - L'Aia)]]
Növe
Ecunumìa
A Növe u gh'é a famuza fabrica id ciculòta "Pernigotti", mentre a fabrica id ciculòta e di ciaplete "Novi" a s' trêuva süptu fêu 'd Növe int'ei cumün id Seravòle.
La Paz
A g'ha 'na popolassion de çirca 1.500.000 abitanti (2001). A s'attrêuva a 3.650 metri d'artûa e a forma, insemma a El Alto (4.000 m. in scio livello do mâ) o nûccleo ûrban ciû grande e popolòu da Bolivia. ‎
Arquâ
Pósti d'interesse
A-i Quò u gh'é 'na cò custruîa icmè i chè antîghe in Germania, quelle ciamè Fachwerkhäuser. I gh'diza "cò gótica".
Cambridge
Inmagge
Cambridge a l'é binellâ con e çitæ de Heidelberg in Germania e de Cambridge in América.
1530
Euröpa
Asédio de Firénse: Francesco Ferrucci o l'é sconfìtto inta Batàggia de Gavinana da l'inperatô Carlo V.
Figùnni
Arîvo di "Figoìn" in Frànsa
O rè Renâto d'Angiò into 1740 o l'àiva trasferîo a Biot squæxi çinquànta famìgge lìguri, che ne vegnîvan da Inêia (Onêgia). A-i 20 d'Arvî do 1501 o Raynier Lescans, priô de Lerins e scignôro de Vallauris, o l'àiva concèsso in utilìzzo perpétoo dötréi terén a de famìgge òriginâie da sò contêa de Vintimìggia. thumb|300px|Màppa dialetale A caxón da terìbile pèsta do 1420, ch'a s'é spantegâ pe tùtta l'Eoröpa, l'é stæto do tùtto dezentegâ a popolaçión d'Escragnolles e, pe popolâ tórna o pàize, l'é stæto ciamòu de famìgge che ne vegnîvan da-a Repùbrica de Zena, che són stæte ciamæ Figoìn 'ò Figùnni, fòscia pe-e fîghe (in françéize: Figues): da-o sò mangiâ ciù comùn, ch'o l'é pövou e frûto de 'n èrbo ch'o no l'à de bezéugno de cûre e o fa frûti spontaniaménte.
O dialétto figón
O dialétto Figón o l'é 'na mescciûa sénsa nisciùnn-a strutûa de 'na léngoa lìgure e de 'na léngoa provensâ. Topònimi inta provinsa de Cannes, cómme Bosio, Brosco, Bruzon, Canille, Chappory, Chiappe, Chichon, Durante, Galliano, Machiavello, Massa, Monteverde, Olivero, Parody, Passano, Pisarello, Poggio, Porro, Restano, Risso, Sanguinetti e Traverso són d'òrìgine figón. A tùtti i mòddi sto dialétto chi o l'à lasciòu pöche testimoniànse scrîte e o l'é scentòu inte l'ànni 1920. Ma in Frànsa e in Ligùria gh'é ancón i cognómmi Figon e Figoni.
Aosci
Aosci - Ousci o l'è un comun de 2.334 abitanti da Çittæ metropolitann-a de Zena.
Val di Nizza
Val di Nizza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Calendäio cinéize
O Calendäio cinéize (cinéize: 农历 nónglì ò 旧历 jiùlì) o l'é 'n calendäio lùnni-sôlâ, sàiva a dî che o l'é calcolòu segge in sciô sô, segge in sciâ lùnn-a. O l'é stæto in ûzo in Cinn-a inte a-o 1912, anno de l'aboliçión de l'Inpêro Cinéize. O l'é stæto uzaòu da pòpoli de l'Asia asæ. thumb|350px|21 màzzo 2020
Verdellino
Verdellino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Valle Lomellina
Valle Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cantalô
Cantalô (Cantalòvvo inta variànte locâle, mentre inta bassa vàlle ghe dixan Cantaluvu, Cantalupo Ligure in italiàn) o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria.
Giögrafîa
Comme atri paixi e comoìn de l'äta val Borbëa, Cantalô o l'è stæto inta Provinsa de Zena (sótta a-o Regno de Sardégna) scinn'a-o 1859, dòppo co-a lézze Rattassi o l'è passóu a-a Provinsa de Lisciandria.
Nöi
Stöia
Nöi a faxeiva parte de Rumma e o sö Impero, do quæ a l'ea 'n municippio. Pöi a divëgne unn-a grande allëâ de Zena, e into 1097 a se rivelò fundamentâ pë e cruxiæ. Pöi into 1202 a divegne a Repùbrica de Nöi, finn-a quande into 1797 a vegne preisa dai Franceixi. A sö diòcesi a vegne unïa a quella de Sann-a into 1829 e intrò into Regno d'Italia into 1861.
Lengua giavaneise
O Giavaneise (Basa Jawa), o l'è a lengua do gruppo lengoistego indonexian oççidentâ ciù parlâ a o mondo. O l'è parloö da çirca 76 mio'n de personn-e in te de parte de Indonexia, Suriname e Neuva Caledonia.
Apia
thumb Apia a l'è a capitâ de Samoa.
Vertova
Vertova o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Lisciandria
Giögrafîa
sinistra|miniatura|300x300px|Vìsta panoràmica da çitæ Lisciàndria a se trêuva inta Cianûa Padànn-a, in sciâ zìnn-a drîta do sciùmme Tànaro, no lontàn da-a confloénsa co-o Bórmia. A sò ciànta a l'é ciutòsto regolâre, con de stràdde làrghe e retilìnie; a grànde espansción topogràfica da segónda meitæ do Nêuveçénto a s'è manifestâ sorviatùtto lóngo a direçión sùd-ponénte.
Etæ de Mêzo
Con l'estinçión, inte l'ànno 1447, da cazàdda di Viscónti, i milanéixi àn diciaròu o nasción da Repùbrica Anbrêuxànn-a. Alôa o Càrlo de Valois, dùcca d'Orléans e governatô de Àsti ch'o credéiva d'avéi di dirìtti in sciô ducâto, o l'à decîzo d'atacâ e tære milanéixi, pigiàndo e fàndo caciâ zu i castélli de Anón e de Felisàn. I lisciandrìn, sott'a-a goìdda do Bertomê Coleoìn, àn però levòu o blòcco a Bòsco Maréngo e batûo i astigén, fæto ch'o l'à segnòu a fìn de rivendicaçioìn di Orléans.
Architetûe civîli
miniatura|300x300px|O Palatium Vetus, un di ciù antîghi da çitæ
Traspòrto pùblico
A çitæ a l'é servîa da 'na ræ de outolìnie gestîe da-a socjêtæ AMAG Mobilità-Linee.
APEC
Membri Potensiæ
Guam o l'ha fæto richiesta ascì, avendo comme esempio a situaçion de Hong Kong e da Cinn-a, ma i Stati Unïi, che o rapresentan, se son opposti.
Richard Nixon
Richard Milhous Nixon (1913 - 1994) o l'è stæto o 37eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1969-1974).
Toriggia
Stöia
O prinçipâto di D'Öia o dûa scinn’a-a l’invaxón de Napolión do 1797.
Lima (aziénda)
A Lima a l'êa 'na màrca popolâ e econòmica into mercòu de quell'época, che a riproduceva modélli prinçipalménte inta scala H0 (1:87), ma ànche inta scala N (1:160) e 0 (1:45). Esportâva in squæxi tùtta Euròpa, Stati Unïi d'America e Sud America, Australia e Sudafrica. Pe-o mercòu do Regno Unïo a produceva rotàbili inta scala 00 (1:76,2).
Triöra
Triöra (o Triöira, ascì Triöa, scrìtu Triêua in zenese, Triora in italian) a l'è 'na cumüna d'a Pruvinça de Imperia ch'a cunta 369 abitanti (daiti agiurnài du 2022).
Malgrate
Architetûe civîli
thumb|200px|Casa Maggi a Malgrate|centro
Toriggia
Fèste e fêe
Torìggia a l'é célebre pe di prezónti avistaménti de UFO, perciò tùtti i ànni o Comitàto Torriggia UFO Convèntion organìzza 'na conferénsa rigoardànte e stöie di avistaménti e âtri argoménti de Ufologia. Into perîodo natalìçio a fraçión de Péntema a divénta in prezépio anbientòu inta fìn do XIX secolo. I personàggi són a altéssa naturâle.
Comunicaçioìn
Da Zêna l'è atîvo 'n servìçio de traspòrto pùbblico locâle de l'ATP da e pe Torìggia e âtre localitæ do teritöio comunâle. De ciù, gh’è di colegaménti da e pe-i comuìn da-arente de Bargàggi, Montebrùn, Rovegno, O Gorêio, Òtón (PC), Dâgna, Propâ, Rondanìnn-a e Montéuggio (pe mêzo da fraçión torigìn do Làccio).
Tomâta
Descriçión
sinistra|miniatura|445x445px|Tòua botànica de Solanum lycopersicum do [[1563.]] A ciànta de tomâte a l'è 'na spêce in natûa ranpeghìn ma in gràddo de arivâ, se arenbâ a di supòrti, scìnn-a 180 cm d'altéssa. In ògni mòddo se sòn òtegnûe de variêtæ naturalménte erètte, che però pêuan sôlo arivâ a ciù ò mêno 100 cm.
A l'è 'na ciànta de sòlito anoâle, ma quàrche variêtæ a peu duâ de ciù. Quéste ciànte àn 'n strutûa a gànbe con tànti ràmmi e con in çìmma 'na gémma terminâle da-a quæ a ciànta se svilupa. Se a gémma a vêgne però a mancâ, aprêuvo a 'na poatûa ò a-a fioritûa de quélla pónta, o svilùppo o continoa da de pónte laterâli.
Scioî
sinistra|miniatura|300x300px|Detàggio de 'na sciô de tomâta. I scioî prezentan 'n càliçe lóngo 3,5-11 mm e da-a fórma a canpanélla ò stelâ, formòu da di sépali (de sòlito 5 ma 6 ò 10 ascì) divîzi tra lô scìn da-a bâze e covèrti, in sciâ fàccia estèrna, da dénsi péi. I sépali, da-a fórma da streitaménte triangolâre a lànciolata, àn 'na longhéssa de 3-9 mm, pe 'na larghéssa de 0,7-2 mm, e forteménte ricegæ vèrso o frûto quànde quésto o se svilùppa (quànde o l'ariva a de mezûe de 7-14 × 1.5-2.8 mm).
Seménsa
I sémmi da ciànta de tomâte, de sòlito in nùmero superiôre a 100 pe ògni frûto, sòn de colôre da giâno a maròn ciæo e mezuan 3-3,8 mm in longhéssa pe 1,7-2,4 mm in larghéssa. A sò fórma a l'è da a êuvo a elìttìca, co-in profî ciàtto e covèrti da de ciòcche de péi.
Distriboçión e habitat
Spêce òriginâia do Perù, a-a giornâ d’ancheu S. lycopersicum a l'è anpiaménte coltivâ in tùtto o móndo. Sòn divèrsci dónca i câxi de ciànte scapæ da-e coltivaçioîn inti anbiénti vixìn a-a canpàgna, a de altésse conpréize tra-i 750 e i 2000 m. De sòlito, quànde natualizæ, e ciànte de tomâte se difóndan in scî àrgini di sciùmmi ò inte zöne paludôze, ségge in lêughi covèrti da forèste che in proéi avèrti. A seménsa a l'è spantegâ inte l'anbiénte da vàrie spêce de öxélli e da-i baboìn.
Difuxón
Inte l'América do Nòrd e prìmme informaçioîn in sciâ coltivaçión de tomâte remontan a-o 1710, quànde o botànico William Salmon o anotiâ a prezénsa da ciànta inta Carolìnn-a do Sùd, fòscia ariviâ da-i Caràibi, e co-a meitæ do sécolo se svilupiàn e prìmme piantagioîn.
Coltivaçión
L'arecugéita a vêgne ancón fæta inta ciù pàrte di câxi a màn, co-a Ligùria ch'a no fa eceçión, òperaçión ch'a l'è in ògni mòddo façilitâ da-o fæto che, quànde zónti a-a maturaçión, o peigóllo da tomâta o diventa ciù fràgile, façilitàndo o destàcco do frûto. E variêtæ destinæ a l'arecugéita industriâle sòn stæte pe de ciù seleçionæ de mòddo da avéi 'n ciù fàçile destàcco do frûto e 'na sò pélle ciù dûa coscì che, a-o moménto do sbàtte e de l'arancâ a ciànta, i frûti dòppo êse chéiti a tæra poriàn êse façilménte recuperæ sénsa dànni.
Averscìtæ
De sòlito a ciànta a l'à 'n pòrtaménto strisciànte fæto che però into clìmma do mediterànio, coscì cómme pe-e âtre coltûe de òrìgine ezòtice, o peu portâ a tomâta a patî i efètti de l'umiditæ, di parascîti e de vàrie fitoapatologîe. Tùtte raxoîn pe-e quæ, de mòddo da evitâ o deteriorâse di frûti e da ciànta, pi-â sò coltivaçión e ciànte de tomâte sòn arezûe da di sostêgni fæti de sòlito co-e cànne comuìn e, dæto che i frûti méui pêuan cegâ i ràmmi, de spésso a vêgne ànche poxiçionâ 'na téia de materiâle izolànte a tæra. In ògni mòddo gh'è de variêtæ ciù bàsse e robùste, da-a gànba ciù rédena ch'a no l'à bezéugno de sostêgni e co-i frûti che no se rovinan a-o contàtto co-o seu dæta a sò pélle ciù dûa (motîvo pe-o quæ no pêuan êse però dêuviæ inte insalàtte ma sorviatùtto pi-â produçión di derivæ).
Naxin
Naxìn (Nês̅c̅in in urmeàscu, Nején in garescìn, in italiàn Nasino) u l'è in cumün spàrsu de 190 abitànti ch'u se tröva inta Pruvinsa de Savuna, inte l'entrutèra de Arbenga.
Geugrafìa
Naxìn u l'è in cumun da valà du s-ciümme Pennavaire, se tröva ducca inte l'entrutèra ingàunu. U dìsta quaxi 20 chilometri daa maìna, e u sò paesàggiu natüàle u l'è caraterizàu daa presensa de boschi de castagni e de fasce de u(r)ìve. U paìse l'è scituàu sutta au mùnte Galé (1078 métri de artitüddine mascima), intu versante meridiunàle; i se pònan vegghe ascì rilievi ruciùsi de cumpusisiun calcarea, ma ascì cun foscili de spügne, màe-pòe e cuàlli, tantu da rende l'àia scimile a quella de Dulumìti.
Architetüe religuse
• Gêxa da parocchia de San Giuvanni Batìsta a se tröva intta frasiun du Burgu, caraterisà da strutüe decuatìve, de suvente in màrmu, afreschi e l'atâ cun culunìne impresiusìe da angiui scurpìi. A l'è rizalente au XVI seculu.
• Capeletta de San Benardu, au Burgu.
Canson do Grappa
A Canson do Grappa (in italiàn: Canzone del Grappa) a l'êa 'na canson popolâre inta Grande Goæra, scrîa da-o generâle Emilio De Bono into 1918. thumb|450px|Zêna 17 màrso 1963, a sfilâta di Alpìn
Tèsto
Contro a te già s'infranse il nemico, che all'Italia tendeva lo sguardo: non si passa un cotal baluardo, affidato agli italici cuor.
Quale candida neve che al verno ti ricopre di splendido ammanto, tu sei puro ed invitto col vanto che il nemico non lasci passar.
Bibliuteca Casanatense
Descriçion e stöia
A coleçión da Bibliuteca Casanatense a conprénde ciù ò mêno 400.000 lìbbri, 6.000 manoscrîti e 2.200 incunàboli. A Bibliuteca a conserva 90 manoscrîti de Nicolò Paganìn e l'archìvio do pianìsta Giovanni Sgambati.
Natalino Otto
Nasciûo a Coghêuo do 1912 comme Natale Codognotto e mòrto a Milàn do 1969, o l'é stæto un cantànte, produtô e editô muxicâle, e o prìmmo a portâ o Swing in Italia.
1904
Fæti
thumb|200px|right|[[Antartego. E nâve Discovery, Morning e Terra Nova inta  British National Antarctic Expedition Discovery, frevâ 1904]] thumb|200px|right|[[Saint Peoburgo, Amasaménto de Vyacheslav von Plehve, Prìmmo Minìstro do Zar ]]
Eugenio Montale
right|80px|thumb|Nobel pe-a letiatûa into 1975
Sogiórno a Firénse e a Milàn
Into 1966 o pûbblica Xenia e into 1971 Satura. O l'è nominòu senatô a vìtta into 1967, e into 1975 o riçéive o premmio Nobel pe-a letiatûa.
Evangêio
A paròlla Evangêio a vêgne da-a paròlla grêga ευ-αγγέλιον (eu-anghélion), arivâ inte bén bén de léngoe modèrne da-a paròlla latìnn-a evangelium. Sta paròlla chi a veu dî in sénso stréito felîçe anónçio, ò sæ bónn-a nêuva.
Descriçion e stöia
A partî da-o sécolo segóndo, a paròlla Evangêio a sèrve a indicâ o génere leterâio ch'o cónta a vìtta do Gêxù, i sò insegnaménti, e sò òpere, a sò mòrte e resureçión.
Pons Rebuffel
Poesie
La Siagne: Poème Lyrique, N-D-de Lérins, impr. de Marie-Bernard, 1874 (into fac-simile: Hachette Livre, 2018). E doue Bessoune (Les deux Jumelles) chanson en patois figon.
Ezenplâre inta bibliotêca
- Newberry Library (Chicago) - Prince Lucien Louis Bonaparte Collection - 1 ezenplâre. - Bibliuteca naçionâle de Fransa (Pariggi) - 3 ezenplâre.
1901
Àfrica
A Nigeria a l'é 'n protetorâto britannego.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Jean Henri Dunant, Frédéric Passy Prémio Nobel pe-a letiatûa: Sully Prudhomme Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Emil Adolf von Behring Prémio Nobel pe-a fìxica: Wilhelm Conrad Röntgen Prémio Nobel pe-a chìmica: Jacobus Henricus van 't Hoff
Velezzo Lomellina
Velezzo Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Kabul
thumb|250x250px|Kabul vista da l'âto Kabul (کابل in persian) a l'é a capitâ e ciû grande çittæ de l'Afghanistan, con çirca 3 millioîn de personn-e.
Bishkek
Bishkèk a l'é a capitâle do Kirghizistan. A gh'à 937.400 abitanti (2015).
Casaloldo
Casaloldo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Che sarà/...ma la mia strada sarà breve
Descriçion
O l'é formòu da-e cançoin Che sarà e ...ma la mia strada sarà breve.
Monte San Giovanni Campano
Monte San Giovanni Campano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Maseru
thumb|350px|In viâle in Maseru Maseru a l'é a capitâle do Lesotho.
Frevâ
Frevâ o l'é o segondo meize de l'anno do Lûnäio Gregorian, o g'ha 28 giorni in te l'anno normâ e 29 in te l'anno bisesto. Segondo a tradiçion zeneise o l'é o meise ciù freido de l'anno: "frevaietto cûrto e maledetto".
Marso
Marso o l'è o terso meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 31 giorni.
Mazzo
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Lusernetta
Architetûe religiôze
thumb|200px|Lusernetta, Cappélla de San Bernardìn|centro
Fiacon
Stöia
Co l'anesción da Repùblica Ligure a l'Inpêro Napoliònico into 1805 Fiacón o l'à fæto pàrte do Cantón de Gâvi into Dipartiménto de Zêna, e dòppo a restaoraçión o l'é pasòu inta Provìnsa de Nêuve, pàrte da Divixón de Zêna. Co-o decrétto Ratàssi, into 1859, o l'é pasòu da-a Ligùria a-o Piemónte inta nêuva Provìnsa de Lisciàndria.
Unsu
Ecunumìa
Se baza prinsipalmènte in sce l'ativitài agricula, cun prudusiùn de vin e öiu, nu mancan poi e castagne e i prudotti caseari (derivai da l'alevamèntu du bestiamme)
Lusigliè
Lusigliè o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Ouagadougou
thumb|375px| Scena tippica de Ouagadougou: A Ciassa de Naçioin Ûnîe (Place des Nations Unies) into çentro da çittæ. Ouagadougou a l'è a capitâ e prinçipâ çittæ de Borkinn-a Faso. A g'ha 1.119.775 abitanti (2006).
G8
Stöia
A-a riunion seguente a-o grùppo vegne invitòu o Canada, e da quello momento o divegne o G7.
Giulia Petracco Sicardi
Giulia Petracco Sicardi (Turin, 28 lùggio 1922 - ?, 2015), a l'é stæta 'na lengoìsta, académica de lengoìstica e dialettòloga italiànn-a.
Gattinara
Gattinara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Pastena
Pastena o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
21 agosto
O 21 agosto o l'é o 233° giórno de l'ànno (234° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 132 giórni a-a fin de l'ànno.
Religion
O nomme o deriva da o latin religo = ligâ insemme.
Oggiono
Oggiono o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Mongòllia
thumbnail|destra|200px|A bandêa da Mongòllia thumbnail|destra|200px|A poxiçión da Mongòllia in sciâ carta giögràfica Mongòllia (Nomme ofiçiâ: Монгол Улс - Mongol Uls), stato de l'Asia orientâ indipendénte da-o 1921, a seu capitâ a l'é Ulaanbaatar. A Mongòllia a l'é a ciù gran naçion do mondo sensa sbócco a-o mâ.
Anni 500 a.C.
thumb|260px|center|Lekythos a figûe néigre, 510-500 a.C., [[Gela (Museo Archéolôgico - Siracusa)]]
San Lùcco
L’evangêio segóndo o Lùcco
O Lùcco o s’é preparòu a-a scritûa de l’evengêio co-în’indàgine pìnn-a de cûa. A l’inteligénsa ciù profónda do mistêro evangélico o l’à contriboîo o fæto chò-u Lùcco o l’é stæto discépolo e colaboratô do Pòulo. L’evangêio o l’é precedûo da ’n’ezenplâre prefaçión, ch’a contêgne a dédica a ’n sconosciûo quànte ilùstre Teòfilo – corispondénte a-e comunitæ crestiànn-e d’òrìgine pagann-e – e a-a diciaraçión da raxón de l’aotô, ch’a l’é quélla d’òfrî a documentaçión de fóndo da fêde crestiànn-a.
Berbexìn Côa Lónga (Aegithalos caudatus)
O Berbexìn Côa Lònga, (Parus caudatus Linnaeus 1758, a-a giornâ d´ancheu Aegithalos caudatus), Ciarra in ventemigliusu , o l´é ´n öxéllo da Famìggia Aegithalidae, Génere Aegithalos, Do 2013 o l´é stæto destacòu do génere Parus.
Nómmi
O nómme italiàn do berbexìn o l´é aluxîvo a-a côa de l´öxéllo: codibùgnolo
1493
thumb|300px|center|[[Marséggia, inte Crònache de Norimberga, 1493, f. 61r]]
Utuê
Utuê (ascì dìtu Utuvé, in zenese Ortoê, Utuvéu in urmeàscu, in italiàn Ortovero) u l'è in cumün de 1605 abitanti da Pruvinsa de Savuna (dàtti agiurnài au 2019).
Cunfin
U cumün u cunfìna cun Vendun e Arnascu a nord, cun Arbenga a nord-est, a sud cun Vilanöva, a sud-ovest cun Casanöva e a ovest cun Ùnsu.
Stòia
L'è sucescìva a a fundasiùn du növu insediamèntu, intu 1341, che i marchesi i l'axévan vendüu sti pusedimènti chi aa famìa di Cazzulini. U burgu u cunfluìsce doppu quarche tempu inta giurisdissiùn de Arbenga. U cumün u segue poi e vicende arbenganesi, fin a quande a sitài a vegne inglubà inta Repübbrica de Zena. Intu 1763 a pupulasiùn a se rivolta aa duminasiùn di zenesi, scicumme che a gh'éa ina presciùn ecunòmica troppu elevà.
A situasiùn a cangia pòi quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte, a partì dau 1797. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe, sutta au cantun arbenganése, ina 'òtta desfà sta chi intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu Munenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana.
Maputo
Descriçion e stöia
O nomme Maputo o vegne da o cappo de 'na tribû antiga, Maputa, c'o l'ha governòu tûtta a region primma da conquista portûghéise.
O Cairo
Descriçion e stöia
A çittæ a g'ha 'na popolassion de 7.500.000 abitanti, l'area ûrbann-a a conta 8.250.000, e tûtta l'area metropolitann-a a g'ha 15.750.000 personn-e.
A l'è o çentro de comûnicassion, edûcassion, trasporto, economia e polittega de l'Egitto e a l'è ascì tanto importante tûristegamente, essendo e piramide, i mûsei, i mercoei e e croxëe pe o sciûmme Nilo e méte preferîe da di mioìn de tûristi da tûtto o mondo. thumb|500px|center|Panorammica do Cairo
Dosolo
Dosolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Pretoria
Pretoria a l'é a capitâle aministratîva do Sudafrica.
Léngoa italiànn-a
Descriçion e stöia
Léngoa ofiçiâ de l'Italia, San Marin, Çittæ do Vatican e Svissëa, l'italiàn o l'é 'nn-a de ciû inportànti lengoe artistighe universâli e a l'é ànche parlâ da diversci emigræ d'òrìgine italiann-a in tùtto o mondo e inti ex-territoî italien: pârti de Slovenia e Croaçia, in Somalia, Eritrea, Etiòpia e Libia.
Anni 880 a.C.
thumb|300px|center|Annâli do Tukulti-Ninurta II, rè de l' Assiria (890–884 a.C.), in sce 'na canpàgna militâre contra Urartu. Tæra róssa, a-o prinçipio do 9 sécolo a.C., trovâ a Qalaat Shergat (antiga çitæ de Assur) ([[Louvre)]]
Parlasco
Parlasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Lozzolo
Lozzolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
6 lûggio
O 6 lûggio o l'é o 187° giórno de l'ànno (188° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 178 giórni a-a fin de l'ànno.
Bianzone
Bianzone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
1º seténbre
O 1º seténbre o l'é o 244° giórno de l'ànno (245° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 121 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|right|A Mèssa de [[Sant'Egidio (640-710) a Londra, XVI secolo (National Gallery - Londra)]]
Perledo
Perledo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Buglio in Monte
Buglio in Monte o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Carlo Barabino
Vìtta
Da-o 1825 o l'incomensa i seu travàggi ciù famôzi comme o tiâtro Carlo Feliçe e o palàsso de l'Académia Ligustica (dònde primma gh'éa o convénto de San Ménego), in ciàssa de Ferâri. A creaçión de quelle che òua se ciàmman via Rómma e via XXV Arvî, ciù lârghe e in direçion despægia da-e stradde da arénte, càngian o céntro de Zêna pe sénpre e, asémme a-o parco de l'Acaseua dàn forma a-a çitæ modèrna.
Via Carlo Barabino, dédicâ a lê, a l'é inta zöna da Fôxe.
Primaluna
Fèste e fêe
thumb|280px|O Pâlio a Primaluna, do 23 de zûgno 2018|centro
Damasco
thumb|250px|Neutte a Damasco, [[Sciria]] Damasco (in àrabo: دمشق ; Dimashq) a l'è a capitâ da Sciria e a capitâ ciù antiga do mondo.
Robbiate
Robbiate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Campodolcino
Campodolcino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Abbiategrasso
Giögrafîa
thumb|250px|Abbiategrasso, panoràmma|centro
Feipo II de Spagna
Biografia
Inte so relaçioin co l'estero inti primmi anni o Feipo o l'aparse inte l'intimo, e foscia ascì o-o l'ea, ommo de paxe: do resto, ben scarsa a l'ea a so esperiença militâ, ché into 1541 o l'aiva diretto 'na spediçion militâ contra l'aloa derfin Enrico II e o no l'aiva incroxao i arme co-o nemigo ch'o s'ea retiao, e o l'ea stæto prezente soo ch'a 'na battaggia, quella de San Quintin, zonzendo pi atro in sce-o campo da lotta a scontro squæxi decizo. Pe raforçâ a paxe co-a França o maiò in terçe noççe, into 1559, l'Elizabetta de Valois, figgia de l'Enrico II e, pe rende difiççile un poscibbile ritorno ofenscivo do tradiçionâ nemigo de caza d'Asburgo e amermâ o valô da liga franco-scoçeize consolidâ da-o maiezzo do Françesco II co-a Maja Stuart, continoando a polittica seguia da-o Carlo V inti urtimi anni do so governo - e tâ polittica a l'aiva conduto a l'union do Feipo co-a Maja a Catollica -, o se tègne amiga a regiña Elizabetta, sciben ch'a foise protestante e, pe de ciu, sovraña de 'n paize che tante raxoin de conteiza separavan da-a Spagna.