cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cinn-a
Cìnn-a inperiâle
O Perîodo di stâti conbaténti-o l'êa finîo 'nto 221 a.C., dòppo cò-u stâto de Qin o l'avéiva conquistòu i âtri sêi régni, riunîo-a Cìnn-a, e stabilîo 'n'outocraçîa. Qin Shi Huang, rè de Qin, o s'êa proclamòu "Prìmmo inperatô" da dinastîa Qin, e-o l'avéiva portòu avànti de rifórme legalìste 'nte tùtta-a Cìnn-a, prezénpio-â standardizaçión forsâ di caràteri cinéixi, de unitæ de mezûa, da larghéssa de stràdde (òscîa de l'asciæ di càri), e da monæa. A seu dinastîa-a l'êa batûo-e tribù Yue in Guangxi, Guangdong, e Vietnam, ma-a l'êa duâ sôlo chìnze ànni, e-a l'êa chéita pöco dòppo-â mòrte do Prìmmo inperatô, aprêuvo æ tànte ribelioìn segoîte æ seu dûe polìtiche outoritâie.
Repùbrica (1912–1949)
O 1° Zenâ 1912, Sun Yat-sen do Kuomintang (partîo naçionalìsta) o l'êa stæto nominòu prescidénte provizöio da Repùbrica, ròllo pöi pasòu a Yuan Shikai, in ex generâle Qing ch'o s'êa proclamòu inperatô da Cìnn-a into 1915, ma aprêuvo a-o mâconténto popolâre e a l'òpoxiçión do seu ezèrcito Beiyang, o l'avéiva dovûo filâsela e ristabilî a repùbrica.
Paizàggi e clìmma
O vàsto teritöio da Cìnn-a o prezénta tànti paizàggi divèrsci. Inte l'èst, lóngo e mænn-e do Mâ Giâno e do Mâ Cinéize Òrientâle, ghe són de popolóze cianûe aluvionâli, méntre 'nto nòrd, ai confìn de l'âtociàn da Mongòllia intèrna, ghe són grénde praterîe. Into sùd ghe són colìnn-e e bàsse cadénn-e montagnôze, e 'nto sùd-èst s'atrêuvan i dèlta di doî ciù gréndi sciùmmi da Cìnn-a: o Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno. Tra l'âtri gréndi sciùmmi ghe són o Xi, o Mekong, o Brahmaputra e l'Amur. Inte l'òvest, s'atrêuvan grénde cadénn-e montagnôze, tra e quæ l'Himalaya.
Polìtica
A costituçión da Cìnn-a a stabilìsce ch'a Repùbrica popolâre cinéize a l'é "in stâto socialìsta sótta a democràtica ditatûa do pòpolo, goidâ da-a clàsse òperâia e bazâ 'nsce l'aleànsa di òperâi e pizén", e che i òrgani de stâto "àplican o prinçìpio do centralìsmo democràtico". A RPC a l'é in di sôli stâti socialìsti do móndo che póntan esplicitaménte a realizâ o comunìsmo. O govèrno cinéize o l'é stæto descrîto cómme comunìsta e socialìsta, ma ascì cómme autoritâio e corporatîvo, con pezànti restriçioìn in tànti cànpi, séndo cóntra l'intrâ lìbera ne l'Internet, a libertæ de stànpa, a lìbera formaçión de organizaçioìn sociâli e a libertæ de religión. I atoâli scistêmi polìtico, ideològico e econòmico són stæti definîi da-i seu leader, rispetivaménte, cómme "ditatûa democràtica do pòpolo", "socialìsmo con caraterìstiche cinéixi" (òscîa o marxìsmo adatòu a-e circostànse da Cìnn-a), e "economîa de mercòu socialìsta".
Divixoìn aministratîve
A Cìnn-a a conscìdera Taiwan cómme a seu 23ª provìnsa, scibén ch'a l'é governâ da-a Repùbrica de Cìnn-a, a quæ a respìnze a pretéiza da RPC e ànsi rivéndica a sovranitæ 'nsce tùtte e seu provìnse.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Outû: Luigi Anselmi
Interprete: Gioxe Marzari
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
A l'inìçio, into 1992, o Falun Gong o l'êa insegnòu publicaménte; into 1999, quànde gh'êa ciù ò mêno 70 milioìn de praticànti, iniçiâva a persecuçiòn do Falun Gong, con arèsti de màssa, detençioìn fêua da lézze, e se pàrla ascì de tortûe e amasaménti de detegnûi. O stâto cinéize o végne spésso acuzòu de represcioìn insce làrga scâ e violaçioìn di dirìtti umâni 'nto Tìbet e 'nto Xinjiang, con violénte òperaçioìn de poliçîa e sopresción religiôza.
Focatico
Descriçion e stöia
Non tütti i contribuenti ean inserï inta tersa categoria e quindi assoggetæ a questa imposiziôn, che a risültava perciò una soviattascia pe i ciü abbienti. Causandô, d'atra parte, evaxiôin e esensciôin concesse a favôre de çerte famiggie o grüppi de individui che abitavan inti cômüni ciü importanti e aveivan in te quelli incareghi pübblici de particôlare importansa (senatôi, notai, clero, ecc.).
Open Researcher and Contributor ID
Ménbri, spònsor e registrànti
A-a fìn do 2013, l'ORCID a contâva de 111 òrganizaçioìn asociæ e ciù de 460.000 registrànti. A-i 15 de novénbre do 2014, l'ORCID a l'anonçiòu a sò milionêxima registraçión e, a-i 20 de novénbre do 2020, a l'à superòu i prìmmi dêxe milioìn. Tra i ménbri de l'òrganizaçión gh'é vàrri institûti de riçèrca, cómme Caltech e a Cornell University, e editoî cómme Elsevier, Springer, Wiley e Nature Publishing Group. Gh'é ascì de inpréize comerciâli, cómme Thomson Reuters, socjêtæ académiche e énti de finançiaménto.
Còlla du Scravaiùn
Descrisiùn
A còlla a l'è razunzibile andandu da a stradda Nasiunàle 582 versu Castrevegliu, imbucàndu a Stradda Pruvinsàle 52 che a culéga a lucalitài de Ba(r)eàssi cun Bardenèi e Ca(r)issàn. A sìmma a l'è lunzi 3,5 chilommetri dau sentru du paìse, e atretànti da Bardenèi.
Frequentasiùn spurtìva
U pàssu u l'è cunscide(r)àu cumme ina salìtta adatta ai ciclisti, sensa mumenti de pàusa, ma ascì cun stràppi ecescivamènte düi. Muntà da Sücca(r)ellu, grassie au senté de Ilaria du Carettu u l'è ciü interesànte, grassie ascì au percursu umbregiàu inti boschi, cun di bei panu(r)àmmi. Ascì u trattu da Stradda Nasiunâle u l'è frequentàu dai ciclisti, prinsipalmente u l'è inse(r)ìu in curse lucâli, sensa u trafficu de-e macchine. U Scravaiùn u fa parte du clascicu tracciàu c'u pìa u numme de percursu di tréi zuvi, cumprendente ascì u zuvu de Tui(r)àn e chellu de Barestìn.
Sàlia
Regiùi
E prinsipali regiùi da frasiùn saleasca, sun: I Ruberti, E Rocche du Gattu, Còsta Reâle, A Mürta, U(r)ivéu Têra Cunîu, Ca de Berta, I Carrài e San Giacumu (vixîna aa gêxa).
Beneito Luti
thumb|150px|right|Beneito Luti, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Zenéixi de Gibiltæra
La Caleta: in vilàggio di pescoéi zenéixi
Into XVIII sécolo o zenéize, inta sò variànte locâle, o l'êa coscì anpiaménte difûzo che quésto fæto o l'êa tegnûo in conscideraçión ànche da-o Govèrno de Gibiltæra inta publicaçión di sò proclàmmi. Ancón numerôxi ànni ciù tàrdi, o l'êa parlòu da-a ciù pàrte di abitànti de La Caleta, a-o mêno scìnn-a-a fìn do XIX sécolo, pe pöi estìngoise a-a fìn do sécolo sucesîvo, co-ina de ùrtime testimoniànse ch'a l'é l'intervìsta do lengoìsta Fiorenzo Toso a di vêgi pescoéi inti ànni '70.
Luçian Borzon
Biografia
Doî so sunetti in lengoa zeneize (Se Ballin piggia in man ro sigorello e L'anno chi ne pareiva unna trattuga) fun pubricæ inte l'arecugeita do Cavallo do 1636, da quæ o decorò ascì o frontispiççio.
Bisceglie
Bisceglie' o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Barletta-Andria-Trani, inta Puggia.
Carlo Innoçenço Frugon
Questi o l'acugette benignamente, o-o condusse into so villezzo de Sala, e o-o prezentò a-o ducca Françesco so fræ, do quæ o Frugon o çercò d'ótegnî o favô pubricando o "baccanâ" Pan - Dê da Villa - in Sala (Parma 1724), un polimmetro de 321 versci ancœu rariscimo ('na coppia presso a Bibl. Palatiña de Parma). Avendo zœumoæ assazzao a moscitæ e i sprendoî de corte, ghe fu particolarmente penozo óbedî a-i superioî pe retiâse a Piaxença, into colegio di orfanelli. Acomiandolo, o prinçipe Antogno o gh'aiva afiao l'incarrego de remanezzâ un vegio melodramma, O trionfo da Camilla, insci-o quæ o Frugon o se caciò a còrpo morto, nonostante a so scarsa propenscion pe quello gennere lettiaio.
De lê inte quelli anni s'ha poche notiççie: o se lasciò anco' ina votta mescciâ inte 'n ciæto pi-a difuxon de 'n feroçe libello contra o ricco e avaro O. Maçça, poæ do poeta Angeo, corpeive de no avei compensao un travaggio lettiaio comiscionao a-o Frugon, a-o conte A. Bernê e a-o conte G.A. Scuelæ. Se tratta di 60 sonetti da Ciaccheide, compoxiçion de incredibile oscenitæ e sconçeçça ch'a feççe a deliççia di salotti e a provocò e furrie do Maçça (sê Ciacco), scabroza a-o ponto da ese pubricâ solo into 1768, anonnima e co-a fâsa indicaçion de Dançiga.
Còlla de Cravaüna
Frequentasiùn spurtìva
U percusu da Pruvinsale 14-216 u l'è ascì frequentàu dai ciclisti, chi i partan da Arbenga versu a valà du Tànau, o au cuntràiu, partendu da Garesce o da Urmea.
Carlo Innoçenço Frugon
Çerti attezamenti moralisteghi da crittica œuttoçentesca han pezantemente influençao o giudiççio di posteri in sce l'œuvia frugoniaña, ch'a meitiæ d'êse rivixitâ. In realtæ a produçion do Frugon, sciben ch'a razonze de ræo a mezua de l'assoluto, a conten tuttavia di importanti elementi d'innovaçion da poexia lirrica: in particolâ quell'uzo libbero e elegante do verso sciolto che, zovandose de 'na tecnica rafinâ, aioza e muxicâ, o finì pe ripropoñise quæ modello pe di aotoî do callibro do Monti, do Parin, do Foscolo. Ancœu l'interesse pe-o Frugon o se concentra sorvetutto in sce l'interprete sommo, ciu ch'ogni atro aotô italian, de quella douceur de vivre insci-a ziña de l'abisso rivoluçionaio che inta lettiatua françeize a l'è tanto largamente raprezentâ. Doppo tutto o no l'è frivvolo, ni ipoccrita, ni van: gran parte di so travaggi a l'è inspiâ a-i valoî de l'amixiççia, de l'amô, da riconoscença, da lê vivamente sentii. Quant'a-o mondo arcaddico - do quæ o l'è sempre stæto conscidiao un fra i mascimi raprezentanti, se pû con di sottinteixi negativi - lê o poe' vivilo, pœu dâse, co-o destacco e l'amooza ironia che questi versci ben raprezentan: "Fora a l'è l'Arcaddia nostra/ch'a va sott'aorie lezze, /donando nommi e strœuppe/e campi ch'a no gh'ha".
A casa storica
Detalli discugraffichi
Lengua: zeneize
Incipit
'Na caza munumentu naçiunale mæ barba u m'ha lasciòu in ereditæ ma inte 'n abandun cuscì tutale che nu ghe possu mancu anâ de stæ manca l'ægua, manca u gazzu manca u bagnu, manca a lüxe gh'è u can de 'na vexiña ch'u l'è senpre pin de prüxe ciavöja [a n']ha de molla cazze a tocchi u curnixun e se vöggiu fa tueletta devu anâmene in staçiun.
Nobuyoshi Araki
Carriera inte l'arte
O Araki o l'é un di artisti giapponeixi di ciù prolifichi. Tente de seu fotografie en de natua erotica, bansigando intra l'arte e a pornografia. Intra i seu book fotografichi s'attreuva Sentimental Journey (1971), "Viægio sentimentâ", e Tokyo Lucky Hole (1990) "O beuso fortunnou de Tokyo". Sentimental Journey "1972–1992" o l'é un diario da seu vitta con a seu moggê Yōko, ch'a moià de cancro ovarico do 1990. Sentimental Journey o mostra a cobbia imbarcâ in sciâ vitta da maiæ—a seu luña de amæ e relaçioin sessuæ. De föto piggiæ inti urtimi giorni da Yoko en stæte pubricæ into libbro Winter Journey.
Colleçioin
L'euvia do Araki a l'é tegnua inte queste accuggeite pubriche permanente:
Gêxa de San Zorzu (Arbenga)
I afreschi
Antigamente a gêxa l'éa du tüttu rivestìa de intonacu pittüàu a culuri vîvi e a ricca decurasiun a süge(r)îva in sensu de magnificensa.
Pa(r)adîsu
Culucàu inta parte de l'atâ mazû, in âtu. Chi i trövan spassiu i duzze apòstuli inse(r)ìi scimetricamènte, setài inte di séggi cu-u sguardu gi(r)àu versu u sentru da figüa, dandu in efèttu de pruspetîva.
Infernu
Sun rapresentai in bàssu, cun tantu de iscrisiùn,  i sètte pecài (a gùa, l'avaîssia, l'acîdia, l'invìdia, a süpèrbia, a lüssüia e a ràggia) sensa duve(r)à 'na particulare tècnica de pruspetîva,  cun tütta 'na sé(r)ie de peccaûi, imprixiunài e turmentài dai diàvi de diversa furma.
Sèmpre inte stu grüppu rapresentatìvu ghe sun Dante e a so guìdda: Virgiliu, che ben i spìccan pe l'espresciùn du vultu e pe a gestualitài de man. Inse(r)ìi inta scêna dund'a viulènsa a va a defurmâ u vultu du cunte Ügulìn, ch'u ruzüja a testa de l'aversâiu Rügiêri.
Spinazzola
Spinazzola o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Barletta-Andria-Trani, inta Puggia.
San Ferdinando di Puglia
San Ferdinando di Puglia o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Barletta-Andria-Trani, inta Puggia.
Feste e fëe
thumb|300px|A Fëa de l'Ardiciòcca, 2012
A chiromante
Detalli discugraffichi
Interprete: Gioxe Marzari, ...
Annu:
Lengoìstica
Lengoìstica stòrica
A ògni mòddo, o procêde do conparativìsmo in lengoìstica o l'é a-a giornâ d'ancheu sôlo 'na pàrte picìnn-a da disciplìnn-a da lengoìstica stòrica. O stùdio conparatîvo de specìfiche léngoe ìndo-eoropêe o l'é conscideròu 'n cànpo asæ specializòu, méntre a riçèrca conparatîva a vêgne efetoâ in scî sucesîvi svilùppi intèrni de 'na léngoa. In particolâ a l'é fæta in sciô svilùppo de modèrne variêtæ standàrd de léngoe, òpû in sciô svilùppo de 'na léngoa da-a sò fórma standardizâ a-e sò variêtæ.
Gabriælo Ciabrea
Arte
A parte da so produçion poettica ch'a l'ha rescistio a-o tempo e ch'a no moiâ a l'è quella ch'a comprende di brevi componimenti - i ciu pe muxica - inti quæ l'aggile verso riente e luminozo o segonda l'inmaggine viva e svelta e l'idea leggia e graçioza con di movimenti e di ritmi cæzoxi e con rappida varietæ de xœui picin. In tæ odexiñe ò cançonette o Ciabrea, sciña quand'o va in sce-e orme de l'Anacreonte ò do Ronsard, o ghe va pe conto so e a-a so mainea co-in'impronta personâ e originâ ch'a-o sarva da-a taccia d'imitatô servî. Pu con interesse e diletto se leze ancon ancœu i Sermoin, inti quæ son antiçipæ o Parin e o Gosci. Invece e cançoin pindæghe, pe-e quæ o Ciabrea o l'aquistò gran nommina e che tanto piaxèn a-o Liopardi, son cose morte, specce pe difetto de 'n veo sentimento eroico, pe l'incomprenscion do valô e da fonçion do mito in Pindao, e pe-a mancâ rispondença fra l'ideâ perseguio e l'effettiva realtæ. Unicamente di pregi de stile g'han i Poemetti epico-lirrichi, sacri e profen, narativi, descritivi ò didascallichi in versci desligæ.
O tempiamento lirrico do Ciabrea o no l'ea fæto pe-a poexia eppica, donde lê ninte o seppe creâ de vitâ inti varri poemi ch'o compoze (a Gotiade, lʼErminia, o Foresto, a Firenze, l ' Amedeide). Invece, comme inta lirrica anacreontica, o Ciabrea o lasciò in'orma indelebbile inta poexia melodramattica: so vanto o l'è l'avei scrito, pe-a muxica do Giullio Caccin, o Rapimento di Cefalo, raprezentao into 1600 a Firençe in ócaxon de noççe da Maja de Meghi co l'Enrico IV de Fransa.
A chiromante
primma versciun
- Quella de carte, insumma.
Lengoìstica
Semàntica e pragmàtica
A pragmàtica a conprénde di fenòmeni cómme i àtti lengoìstichi, e inplicatûe conversaçionâli e o discórso inte l'interaçión. A diferénsa da semàntica, a quæ a l'ezàmina quéllo scignificâto ch'o l'é convençionâle ò codificòu inte 'na çèrta léngoa, a pragmàtica a stùdia cómme a trasmisción do scignificâto a dipénde no sôlo da-e conoscénse struturâli e lengoìstiche (gramàtica, léscico, ecc..) do parlànte e de l'interlocutô ma ànche da-o contèsto da frâze, ògni conoscénsa prexisténte in sce quélli che són coinvòlti, e intençioîn do parlànte e âtri fatoî. In tâ sénso, a pragmàtica a spiêga cómme i parlànti de 'na léngoa séggian in gràddo de superâ l'aparénte anbigoitæ derivâ da-o fæto che o scignificâto o dipénde da-o lêugo, da-o ténpo e da âtri fatoî ligæ a 'n'afermaçión.
Tipologîa
A tipologîa lengoìstica, dîta tipologîa da léngoa ascì, a l'é o ràmmo da lengoìstica ch'o stùdia e clasìfica i lengoàggi in sciâ bâze de sò caraterìstiche struturâli. O sò òbietîvo o l'é quéllo de descrîve e spiêgâ e propiêtæ comuîn e e diverscitæ struturâli tra-e léngoe do móndo. E sò sotodisciplìnn-e inclùddan, tra-e âtre, a tipologîa qualitatîva, a quæ a l'é specializâ inta conparaçión de léngoe e de variêtæ inta mæxima léngoa; a tipologîa quantitatîva, a quæ a stùdia a distriboçión di modélli struturâli inte léngoe do móndo; a tipologîa teòrica, ch'a spiêga quéste distriboçioîn; a tipologîa scintàtica, ch'a stùdia l'órdine, a fórma, a gramàtica e a çèrnia de paròlle; e a tipologîa lescicâle, specializâ into vocabolâio da léngoa.
Sacro Baçî
A xatta a fu xatâ do 1806 da-i Françeixi, pi orde do Napolion, che si-a portòn a Pariggi. Quande doppo a cheita de l'impêo a fu restitoia a Zena, o 14 de zugno do 1816, a l'ea rotta in nœuve tocchi, ciu un ch'o g'amancava.
Lengoìstica
Umanìstico
Anàlixi struturâle o vêu dî seçionâ ògni livéllo lengoìstico, ò sæ fonética, morfologîa, scintàtica e discórso, inte sò unitæ ciù picìnn-e. Quéste són mìsse insémme in di inventâi, tra-i quæ i fonêmi, morfêmi, clàsse lescicâli e tîpi de frâze, pe studiâ e sò interconescioîn drénto a 'na gerarchîa de strutûe e de livélli. L'anàlixi fonçionâle a l'azónze a l'anàlixi struturâle l'asegnaçión di ròlli semàntichi e di âtri ròlli fonçionâli che ciaschedùnn-a unitæ a pêu avéi. Prezénpio, 'na frâze nominâle a pêu fonçionâ cómme sogètto ò cómme ògètto da frâze, dónca cómme agénte ò paçiénte.
Fónti
O stùdio di scistêmi de scrîtûa, ò sæ a grafemìca, o l'é a ògni mòddo conscideròu un di ràmmi da lengoìstica.
Luigi Einaudi
Luigi Einaudi  (Luigi Numa Lorenzo Einaudi), (Carrù, 24 màrso 1874 - Romma, 30 òtôbre 1961), o l 'é stæto 'n polìtico, economìsta, giornalìsta e II prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1948-1955).
Servìçio feroviàrio urbâno de Zêna
Veìcoli
Into perîodo tra o 2006 e o 2012 inta ræ urbâna zenéize, coscì cómme in di âtri servìççi regionâli lìguri, són stæti inpieghæ i eletrotrêni ALe 426/Le 736/ALe 506, dîti TAF ascì (sîgla ch'a veu dî Trêno a Âta Frequentaçión). A partî da-o 2010, con l'introduçión in Ligùria di nêuvi convòlli a doî cién "Vivâto" prìmma inta livrêa XMPR unificâ e dòppo co-a livrêa DPR, riservâ a-i trêni regionâli e urbâni, són stæte manimàn sostitoîe e vetûe ciù vêge, spécce e ALe 801, ritiræ do tùtto da-o servìçio inte l'ànno 2016. Da-o 2019 són arivæ in scê lìnie locâli i modèrni ETR 425, fabrichæ da l'Alstom e sorvenominæ "Jazz", che són ciù lèsti e scilençiôxi ma con mêno pósti di Vivâto. Progetæ pròpio pò-u servìçio regionâle e locâle, sti eletrotrêni chi són inpieghæ sorviatùtto pò-u servìççio in sciâ diretrîxe Oâ-Àcqui.
Dialetto cicherin
Vocaboläio
O vocaboläio do cicherin o l'é tòsto congruente à quello do zeneise, feua che de differense basæ in sciâ prononçia cicheriña. Çerte poule, no ciù deuviæ into zeneise de çittæ, en mantegnue in cicherin. Trovemmo ascì a presensa de poule de origine emiliaña ò de quattro provinçe, sorviatutto inte l'ambito da campagna. Vedemmo quarche exempio:
Gexa da Sacra Famiggia (Rómma)
A gêxa a l'é a ciànta riónda e a gh'à de fiànco in coiôzo canpanìn progetòu da l'architétto Gian Franco Filacchione (1987) co-îna strutûa de metàllo sott'a-a quæ gh'é 'na pòrta de færo ch'a pòrta into giardìn di zêughi. Into fiànco a sùd, into 2009, l'é stæto costroîo in picìn relêuio solâre a ôe astronòmiche, pituòu con coî pe estèrno da-o Marco Agrillo. Drénto o grànde presbitêio o l'é dominòu da 'n gròsso croxefìsso in sce 'n panéllo rósso, dónde gh'é raprezentòu i scìnboli di quàttro evangelìsti e di epizòddi de l'ùrtima çénn-a e da pasción de Crìsto fæto da l'artìsta Ennio Tesei (1979). A-o fiànco drîto de sto croxefìsso chi gh'é 'na pâa d'artâ ch'a raprezénta a Sâcra Famìggia de Nàzareth do Gian Franco Filacchione (2009).
Enrico Scaravelli
Vìtta
Òtegnûo o diplöma da giòmetra, da-o 1931 o Scaravelli o s'é trasferîo a Zêna, dónde o l'à travagiòu inta pùblica aministraçión. O l'à incomensòu a scrîve, pe sò demôa, de föe pe banbìn, racónti in sciâ Segónda Goæra Mondiâle, fæto ch'o l'à segnòu profondaménte, óltre che de poêxîe in zenéize e in mantovàn, co-e quæ o l'à goâgnòu di prémmi regionâli e naçionâli.
Òpere
In italiàn (no són minsonæ quélle de quæ a gh'è a versción in zenéize) :
Prémmi e riconosciménti
Divèrsci són, inta cariêra do Scaravelli, i prémmi goâgnæ a livéllo locâle e regionâle pi-â sò ativitæ de scritô e de outô; óltre a 'sti riconosciménti chi o Scaravelli o l'à goâgnòu ànche 'na medàggia d'öo into 1970 a-o concórso naçionâle Hans Christian Andersen pi-â föa Il paese di Fandonia e Veritania e o segóndo prémio into 1980 con L'amuleto di Aniuk . Into 1983 o l'à òtegnûo o segóndo prémio a-o concórso internaçionâle a-o Carlevâ de Viaréggio co-ina sò poêxîa.
Oscar Luigi Scalfaro
Vìtta
thumb|left|250 px|Scalfaro a-o funerâle de [[Nilde Iotti, 1999]]
Mike fC
O perîodo a Cómmo e Dove vai (Donde ti væ) (2013-2015)
Into 2013, dòppo a lòurea trienâle, o vâ a vîve a Cómmo dond'o frequénta o córso de Sound and music engineering into Politécnico de Milàn.
O ritórno in Ligùria e i progètti sénci (2015-2017)
Dòppo o pubrichiâ Splenderà (Splendiâ), in colaboraçión con l'Oriana Langella, Luxe inti euggi, cansón trap in léngoa ligure, e Coæ de cantâ in colaboraçión co-I Trìlli.
Vêgne pöi pubricâ In un abbraccio, versción in italiàn de Inte 'n'abrasso, e Sfioreremo le stelle (Sfioriêmo e stélle) in colaboraçión con l'EuGian.
Scîo (çitæ)
Stöia
D'in gîo a-a ciàssa Vounakiou l'é stæto tiòu sciù i vàrri palàçi do govèrno de l'îzoa, co-a moschêa vêgia, o palàçio do comùn e quéllo de l'unitæ periférica, a moschêa Bairakli e o pàrco comunâle, decoròu con de fontànn-e do perîodo òtomàn. Da-o céntro de sta ciàssa chi a pàrte Stràdda Kennedy, ch'a l'arivâ scìnn-a-a pòrta prinçipâ inte miâge da çitæ, ligàndose a-o céntro stòrico. Inta pàrte ciù vêgia de Scîo a ræ de stràdde a l'aregòrda ancón quélla de l'etæ de mêzo e i tìpichi caróggi lìguri, con tànte stradétte stréite e picìnn-e.
Larry Burrows
Vietnam
Uña de seu imagine e ciù avvoxæ, pubricâ pe-a primma vòtta into Life magazine a-i 16 d'arvî do 1965, titolâ "One Ride with Yankee Papa 13" in sce unna miscion di 31 de marso do 1965.
Mòrte
Do seu travaggio, o mæximo Burrows o l'à dito, "Mi no me pòsso permette o lusso de pensa à cöse porrieva capitâme".
A Stra
A fundasiun da burgâ
Pâ che a l'imprensìppiu du seculu XX i rezültassen abità a a Stra ancù ina vintêna de famiglie, che maniman s'andaxêan a trasferì in tu sentru du paìse. A parte ina brêve parentexi cun l'arîvu, du sinquanta de 'na famiglia de Catanzâru, l'ürtima ca' abitâ stabilménte a l'éra chélla du Gherardi, serâ a a sò mòrte, in tu 1954. Ancù in ti àgni '60 i edifissi i vegnîan duverài cumme depôxiti pe i prudòtti de l'agricultüra, ma e cundisiun precârie de sti lì l'han purtau a in nutevule decadimentu.
A Capeletta
Dandu amentu a a tradisiun lucâle a capeletta a curespunderêa a a primma strutüa ch'a se'ncuntra a munte, in scia drìccia, andandu in diresiun de Èrli. De sta chi nu panan essighe de testimunianse ducümentàe (sarvu ina mensciùn cumme oratorium in tu 1659) püre s'u ritruvamentu de 'n toccu d'afrêscu in scia müragna de drentu de sta lì a pâ cunfermà quantu tramandàu. Stu lì u rapresenterêa di ràspi gìgliài picin, cururài de rùssu scüru, datàu fra i seculi XVI e XVII. Du 1880 pâ ch'u se secce selebràu fin'in matrimôniu, fra u Marséllu Abbu (d'Èrli) e Terexìn da famiglia Malco, a l'êpuca de numma sezz'àgni.
Ecunumia
L'ecunumia da burgâ a se rezêa in sci travagli agriculi, cumme a curtivasiun da früta (cumme i méi) e da verdüa, chi praticâ ancù intensaménte aturnu ai àgni '70 e '80, assemme au recampà u fèn e e castagne, poi depuxitàe in t'i secaûi, ancù üsài in te chéi periudi sciben ch'u nu ghe fusse ciü nisciün a abitâghe in ciànta stabile. Scarsi, invece, i raporti cumerciali,  nunustante a via de tranxitu versu Èrli, vistu che l'ecunumìa de due cumünitài a l'éra paréggia.
Carlo Azeglio Ciampi
Vìtta
thumb|left|250 px|Ciampi e [[Gian Luigi Rondi, Prémio David do Donatello 2005]]
Carlantino
Pòsti de interèsse
thumb|300px|right|A Gêxa de San Donâ a Carlantino
Compagna Communis
Consoægo
Dòppo doî ànni co-e càreghe tòrna riunîe gh'é stæta a definitîva separaçión tra e "raxoìn de Stâto" e-e "raxoìn civîli", co-o nùmero e a sudivixón de càreghe che a ògni mòddo a l'é bén bén cangiâ co-o ténpo, vegnìndo adatâ ògni vòtta a-e specìfiche necescitæ de quéllo perîodo. A-o 1134 a remónta pöi a costituçión de l'euténn-a conpàgna, ö sæ quélla de Pòrta Nêuva, co-a giurisdiçión teritoriâle che da quéllo moménto o no l'é goæi cangiâ. Pe de ciù, scibén che àivan 'na conpeténsa sôlo locâle, a figûa di cónsoi a no l'êa escluxîva da capitâle ma benscì ghe n'êa numerôxi inti pàixi za sott'a-o domìnio zenéize, spécce inta pàrte centrâle da Rivêa e inte valàdde do Ponçéivia e do Bezàgno.
In sciâ fìn, a Compagna a finìsce pe identificâse do tùtto into Comùn, raprezentàndo i-interèsci da çitæ e a clàsse de govèrno, arivàndo a ciamâse co-in nómme ò l'âtro in sciâ bâze de rapòrto, spécce se a l'intèrno o de fêua da naçión.
E conpàgne
E conpàgne són a ciù antîga sudivixón da çitæ de Zêna, inti ànni do consoægo tùtte con pròppi òrgani d'aministraçión e che concorîvan into govèrno do Comùn. E træ ciù antîghe són quélle do Castéllo, de Macagnànn-a e de Ciàssa Lónga e, insémme a quélla de Sàn Loénso, formâvan e quàttro za contegnûe inte prìmme miâge medievâli da çitæ; ragrupaménto ch'o l'é stæto tegnûo in conscideraçión inte vàrri moménti pe ripartî e giurisdiçioìn di cónsoi. E conpàgne de fêua de miâge êan pe cóntra quélle da Pòrta, de Sozêia e do Bórgo de Pre, a-e quæ s'é azónta quélla da Pòrta Nêuva inte l'ànno 1134.
Dialétto arascìn
L'Arascìn (Arascìn) o l'é 'n dialétto da léngoa lìgure parlòu prinçipalménte a Aràsce e inte sò fraçioîn, apartenénte a-o coscì dîto grùppo do lìgure céntro-òcidentâle.
Carpino
Carpino o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Relaçioìn Repùbrica de Zêna-Stâti Unîi d'América
E relaçioìn tra a Repùbrica de Zêna e i Stâti Unîi d'América són comensæ inte l'ànno 1791, sàiva a dî quànde i zenéixi àn riconosciûo l'indipendénsa do nêuvo pàize, scibén che no se són mâi trasformæ inte de relaçioìn formâli. I ligàmmi diplomàtichi tra e dôe naçioìn se són in sciâ fìn interótti inte l'ànno 1805, con l'anesción da Repùbrica de Zêna, into méntre diventâ Repùbrica Lìgure, a-o Prìmmo Inpêro françéize.
Stasiùn de Diàn
Servissi
• 24x24px Tascì.
Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia
Coleçión generâle e oustraliànn-a
A bibliotêca a l'arechéugge materiâli prodûti da çitadìn oustràlién, pe-i oustralién ò in sce l'Oustràlia, realizæ inte tùtti i formâti, no sôlo de òpere stànpæ cómme lìbbri, stöie a pontæ, giornâli, màppe, manifèsti, mûxiche e ephemera stànpæ, ma ànche publicaçioîn in sciâ Ræ e òpere no pùblicæ cómme manoscrîti, inmàgine e stöie contæ. Into 1957, Hazel de Berg a l'à incomensòu a registrâ scritoî, artìsti, muxicìsti e âtri oustralién ligæ a l'àrte, arivàndo a fâ squæxi 1.300 intervìste. Insémme co-a Bibliotêca, a l'é stæta 'n pioniêre into sò cànpo in Oustràlia, travagiàndo con l'instituçión pe vintisètte ànni.
Staçion de Andêua
A staçión de Andêua, (in arbenganéize e inperiéize Stasiùn de Andöa, in italian Stazione di Andora) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 2016, a l'e ao serviçio do comùn de Andeua inta Provinsa de Sann-a.
Porchetto Sarvægo
O Porchetto Sarvægo (Porchetus Salvaticus) o l'è conosciuo quæ aotô do scrito Victoria Porcheti adversos impios Hebraeos, un tratato antiebraico dæto a-e stampe a Pariggi da l'Aostin Giustinian into 1520.
Valâ du Neva
Munti
De seguitu in eléncu de prinsipali muntagne da vàlle, urdinàe in urdine de atéssa.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Stoia
Seguen poi, inti tempi ciü muderni âtre ativitài de cunservasiun, cumme quelle du 2000, terminàe intu 2003, che l'han vistu a messa in segü(r)éssa da cuvertüa e de müaje estèrne, cumpletamente reintunacàe.
Valâ du Neva
Stòia
A partì dau XIV seculu, pe(r)ò u cuménsa a pèrde impurtansa, pé a fundasiun, li vixin, du feudu de Sücca(r)ê, ch'u divènta u növu séntru du marchesau e u sciôrbe ascì i pusedimènti de stu burgu li.
Staçión de Lengoéggia
A staçión de Lengoéggia, (ascì Stasiùn de L’Aiguéia in arbenganéize, in arascìn prononçiòu de Lengheuja scrîto ascì de Lengöja, in italian Stazione di Laigueglia) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1872, a l'e ao serviçio do comùn de Lengheuja inta Provinsa de Sann-a.
Chieuti
Chieuti o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Màppa zenéize
Descriçión
L'eleménto ciù particolâre da màppa o l'é de segûo a sò fórma a amàndoa, con de dimenscioìn de diagonâli che són de 42 cìtti in altéssa pe 81 in larghéssa (a màppa intrêga a l'é de 61 x 90 cm). Pe 'sta raxón chi a longitùdine a vêgne stiâ a squæxi o dóggio da latitùdine e dónca, conscideràndo ch'a l'é 'na màppa asæ rìcca de tìnte e decoraçioìn ascì, l'é probàbile ch'a no l'àgge avûo 'n inportànte ûzo pràtico ma benscì ch'a foîse 'na sénplice òpera d'àrte da mostrâ, mìssa fòscia inta bibliotêca privâ da famìggia Spìnoa.
Ìsua Gainâa
Primme testimunianse
Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in Ungaìa, fin a-a Ligüria) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma Via Sancti Martini.
Dòppu a Segùnda Guèra
A partì da u 1989 l'isua a l'è stà numinà cumme risèrva naturale, pé questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pé sarvaguardà a zona da i insèndi e tégni in urdine i sénté ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali.
Ativitài sutt’àiva
I principali pùnti de imèrsciùn in sce l'ìsua i sùn:
Poistæ da Compagna Communis
Scignôro e Capitànio (1265)
Govèrno do Scignôro e Capitànio de Zêna Òbèrto Spînoa, into 1265.
Poistæ (1266-1270)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a prìmma e a segónda diarchîa Döia-Spînoa, ö sæ quélli tra o 1266 e o 1270.
Capitànni do Pòpolo çitadìn (1296-1299)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta tèrsa diarchîa Döia-Spînoa.
Capitànni do Pòpolo çitadìn (1317-1318)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta diarchîa Fiéschi-Grimaldi.
Stasiùn de Arbenga
Impianti
• Segundu a clascìfica de RFI a stasiùn de Arbenga a l'è ina stasiun de categuìa "d'arzéntu".
L'internaçionâ
L'Internaçionâ l'é un di inni ciù traduti da stöia.
Ischitella
Pòsti de interèsse
thumb|130px|left|A Tôre de Varàno
Ture
Pósti d'interesse
A Ture u gh'é 'n burgu medievòle e arainte u gh'é 'n casté, dîtu Casté 'd Ture, custruîu inte l'XI séculu e mensiunó pe-a prima vóta inte 'n ducümaintu dei 1413 quande Filippu Maria Viscunti, düca d' Milàn, l'à fòtu 'n lavù d'anpliamaintu. Ste casté chi l'é 'd prupietò privòta e l'é mantegnüu bain.
Mônte Galé
Geugrafia
A muntagna l'ha duu pônce, separoi da ina cônca cun póca prufunditoi (1686 m.) : a ciü' ota l'è cula a ešt, ch'a riva a 1708 m., pôntu ciü' otu da pruvéncia ed Savôn-na. A punente u i è u Galerótu, a zgônda pôncia, pócu ciü' basa, 1703 m. Daa muntagna u s'deštaca ina cuštera ch'a fa da špartiacque tra e valade du Neva e du Pennavaire.
Cume rivò ins'aa pôncia
Pöi u s'riva au Buchén de Meravíe (1180 m) e de d'lí u s'segue e indicasiui per u Pasu de Caranche (1395 m). Int'l'ürtima pòrte u s'pasa lôngu a dursò du mônte Fuetto (1534 m); dópu avei pasau ina pcióta sela, u s'cuntinua ins'uu senté in salita, driciu in mira aa pôncia.
Qualzina
Abitonti
A fṛâziun ṛê cumpošta dal bulgoi d’Sen Lûrè,  au rundu aṛa ges̅c̅ịa dedicô au sontu, i Sèn, Mèṛli è èl Cà dî Brignocchi, cịüˊ èl Bironcu è a bulgô Suvrona, a cịüˊ ota d’l paìse, cun èl cà focce a u rundu aṛa caplatta dâ Madōnna del Colmine. Divelsci i sun i štṛanōmmi dî veji dâ fṛâziun, cumme j’Agocci è Lûré, štṛanōmmi ch’i s’ tṛövo ascì  ‘nt’ “A Lav'zoo” ediziun 2016.
Lucera
Lucera a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Sarco device
Design e manifattua
O Sarco o l'é stampou in 3D in seçioin ch'ammesuan 1,000 pe 500 pe 500 millimetri (39 pe 20 pe 20 die). O software do design o permette de creâ appægi de mesue despæge à segonda de dimenscioin do cliente. O Nitschke o l'ò dito che che o design o l'intende de pai quello de unna naviçella spaçiâ, pe dâ l'idea à chi â deuvia de sentise comme se i fessan un viægio into "grande otra".
Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva
Ativitài
Ancöi u l'è prinsipalmente duveàu ascì daa Piaggio Aerospace, che chi culàuda i sò aparecchi, vista a vixinànsa cu'a növa sede duverta fra u 2014 e u 2015.
U nucleu 15 di elicoteristi
L'aeiupòrtu u l'è ascì a bàze pé a regiùn Ligüia du Sturmu de l'Arma di Carabinéi, nasciüu chi intu 1998, ascì se zà au 1965 u Còrpu u l'éa zà presente cun na sede de supòrtu pé u teritòiu ingaunu, dau 2016, cun a supresciùn du Còrpu Furestà du Stattu u vegne ascì inglubàu chi u cumpartu aereu de l'istitusiùn, c'u se zunze ascì ae zà presenti ünitài cinòfile.
Munte Castel'Ermu
Carate(r)istiche
Propiu chi a l'è stâ custruìa l'antiga gexétta dedicâ a San Calocciu, a in artidüddine de tostu 1000 metri, int'in cianéllu ch'u permette ascì ina vista panu(r)amica.
Arpinismu
In sciu versante setentriunâle da muntagna sono stàe duvèrte diferénti vie de a(r)ampicâ. A frequentasiun di ste vie chi, caraterizàe in genere da rocca de catîva qualitài, l'è stâ vietâ pe evitâ u distürbu aa nidificasiun de speccie de uxelli che frequentan a zôna. In seguitu quarchedüna de ste vie de prìa chi, valüàe cun minure impattu in sce queste pupulasiun, sun stae turna reze avèrte a titulu spe(r)imentâle.
Scignorîa de Scîo
Stöia
O Benéito o l'é mòrto inte l'ànno 1307, co-o sò pósto ch'o l'é stæto pigiòu da-o fìggio Paleologo Zacàia. A-a sò mòrte, into 1314 e sénsa nisciùn erêde, l'îzoa a l'é pasâ a-o Martìn e a-o sò fræ Benéito II. Scîo o l'êa 'n domìnio de dimenscioìn picìnn-e ma asæ rìcco, ch'o dâva 'na réndia anoâle de 120.000 hyperpyra d'öo. Inti ànni sucescîvi o Martìn Zacàia o l'à trasformòu Scîo into cheu de 'n régno picìn, incorporàndo inti sò domìnni vàrie îzoe che se trêuvan lóngo a cósta de l'Àzia Minô, cómme Sâmo e Cóo ascì. Co-a sò flòtta e i sò òmmi, o scignôro de Scîo o l'à òtegnûo di gréndi sucèsci cóntra i pirâti tùrchi, goâgnàndose e löde di sò contenporànni de tùtto o móndo latìn, cómme o Pàppa e Féipo I d'Angiò, inperatô titolâre de Costantinòpoli, da-o quæ o l'à riçevûo into 1325 o tìtolo de "Rè e Despóta de l'Àzia Minô".
L'Inconnue de la Seine
miniatura|268x268px|L'Inconnue de la Seine L'Inconnue de la Seine (Zeneise: a Desconosciua da Senna) a l'ea unna dònna mai identificâ a quæ mascara putativa a l'é devegnua un appægio avvoxou in scê miage de case di artisti apreuvo a-o 1900. A sò caa a l'à inspiou numerose euvie lettiäie. Inti Stati Unii, a mascara a l'é conosciua asci comme La Belle Italienne, A bella italiaña.
Lettiatua todesca
O protagonista do solo romanso do Rainer Maria Rilke, Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge (Zeneise: i scriti do Malte Laurids Brigge, 1910), o reflette:"'O fondou che mi vixito tutti i giorni o l'à doe mascare appeise vexin a-a sò pòrta. A faccia de unna zoene ch'a l'é negâ, che quarched'un o l'à copiâ d'inte l'obitöio perché a l'ea belliscima, perché a l'ea ancon lì ch'a fava un fætoriso, perché o sò fætoriso o l'ea coscì ingannatô - comme à pensâ ch'o savesse'"Into 1926 o Ernst Benkard o pubriche Das ewige Antlitz (Zeneise: A faccia eterna), un libbro in sce 126 maschere funebre, pe scrive in sciô nòstro soggetto che lê a l'é "comme unna parpaggeua delicâ pe noiatri, che, sensa gena e eufrica, sgoratta drento inta lampa da vitta, e bruxa e seu ae sottî."
Lettiatua slava
O poeta ceco o Vítězslav Nezval o l'à scrito a poexia "Neznámá ze Seiny", inspiâ da questa stöia, into 1929.
Muxica
"L'Inconnue" a l'é a traccia numero quattro de l'Album do duo Beach House do 2018, 7. O gruppo todesco de bitpop Welle:Erdball o l'à misso "L'Inconnue de la Seine" into sò Album do 2017 Gaudeamus Igitur.
Google (azienda)
Löghi
miniatura|Lögo dêuviòu da-i 15 de seténbre do 1997 a-i 27 de seténbre do 1998|centro miniatura|Lögo dêuviòu da-i 27 de seténbre do 1997 a-i 29 de òtôbre do 1998|centro miniatura|Lögo dêuviòu da-i 30 de òtôbre do 1998 a-i 30 de màzzo do 1999 |centro miniatura|Lögo dêuviòu da-i 31 de màzzo do 1999 a-i 5 de màzzo do 2010|centro miniatura|Lögo dêuviòu da-i 6 de màzzo do 2010 a-i 18 de seténbre do 2013|centro miniatura|228x228px|Lögo dêuviòu da-i 19 de seténbre do 2013 a-i 31 d'agósto do 2015|centro miniatura|Lögo dêuviòu da-o prìmmo de seténbre do 2015 |centro
Triangolo
Un triangolo o l'é un poligono con trei loei e træ ponte (ò pissi). A l'é uña de forme de base da geometria. Un triangolo con ponte A, B e C o s'indica con.
Clascificaçion di triangoli
I triangoli se peuan clascificâ da-a longhixe relativa di seu loei, ò da-a grandessa relativa di seu angoli:
Pe de ciù, un triangolo o l'é dito degenerou quande o l'à un angolo de 180°, ò sæ un angolo cian.
Cónsoi da Compagna Communis
Nòtte
<references group="n." responsive="" />
Venerandum Collegium Dominorum Jurisperitorum et Judicum civitatis Januae
Stöia e fonçioìn
Inte l'ordinaménto da Repùbrica no gh'êa o tìtolo de avocâto, con quélli che vegnîvan amìsci into Collegium ch'êan conscideræ di dotoî colegiæ e ch'àivan o tìtolo de Jurisconsultus, poéndo dónca fâ ségge di cónpiti de avocâto che êse ciamæ a giudicâ inti procèsci.
Dialéttu priéze
Suttadivixûi
• Dialéttu du séntru da Prîa: a l'è a parlà prinsipâ du priéze, parlâ intu bùrgu da Prîa.
• Dialéttu du Sucûrsu: u l'è u mòddu de parlâ tipicu du tòccu da sitê au de là du Maémua, c'u influènsa ascì i dialétti de Borzi e de Veéssi.
• Dialéttu du Tù e de Magiö: influensón da quellu du sentru da Prîa.
Bonægia
Coscì cómme i galiöti, e bonæge vegnîvan incadenæ a-e rémme ascì ma, diversaménte da-i prexonê, inte scitoaçioìn de perìcolo êan lìberæ da-i çéppi, pe no moî negæ in câxo de naofràggio. Pe de ciù, êan dotæ de àrme pe parteçipâ e conbàtte inti abordàggi e, pe bónn-a condûta, poéivan goagnâ di prémmi in dinæ ascì.
Dialéttu priéze
Cocìne e asènti
• A cocìna sircunflessa se devöa pé i sönni vucalici lunghi, quande a gh'è a "o" a pö ésse de sönnu avèrtu o seròn.
Leda Rafanelli
miniatura|A Leda Rafanelli into 1916 A Leda Rafanelli (Pistöia, 4 de luggio do 1880 – Zena, 13 de settembre do 1971) a l'é stæta unna politica, anarchica e scrittoa italiaña, esponente di futuristi de manciña.
Maónn-a de Scîo e de Focea
Stöia
sinistra|miniatura|220x220px|Vìsta de [[Scîo (çitæ)|Scîo inti ùrtimi ànni da dominaçión zenéize]] E outoritæ zenéixi de Scîo e i sò sùditi grêghi, i quæ formâvan a ciù pàrte da popolaçión de l'îzoa (ciù ò mêno l'80%), êan di sùditi da Repùbrica de Zêna ascì, con vàrri sòcci da maónn-a che, a-o mànco iniçialménte, êan ségge çitadìn zenéixi che òriginâi da çitæ de Zêna. I ménbri de quésta socjêtæ, pe ciù de doî sécoli, aviàn dirìtto a-i ricâvi che arivâvan da-e vivàgne naturâli e econòmiche de l'îzoa, derê a-o pagaménto de 'n tribûto anoâle a-a Repùbrica.
Alessandro Guasoni
Vitta
Do 1999 o l'inandia un scito Internet de poeti e scritoî in zeneise. L'anno apreuvo o parteçipa a-o concorso "Pontedassio" pe-a pròsa in ligure e o guagna o primmo premmio pe-o racconto Inti forni. Do 2002 O vëgne in contatto con l'editô e poeta siçilian Mario Grasso e o conlaboa a-a seu revista "Gazzetta Ufficiale dei Dialetti". A moæ a ven corpia da ictus e o Lusciandro o deve stâghe apreuvo pe-i eutt'anni che vëgne. Do 2003 sciòrte pe-e ediçioin "Provadautore", do M. Grasso, unna neuva accheuggeita de poexie: Carte da zeugo. Inte l'ötunno o registra unna trasmiscion pe-a Radio Svissea, presentou da-o poeta zeneise Roberto Giannoni, insemme co-o poeta ingauno Antonio Leale. L'anno apreuvo o guagna torna o premmio "Pontedassio" pe-o racconto In sciâ tæra, in sciô mâ e pe l'äia. O l'inandia a revixon de 'n libbro de poexie da Enrica Arvigo, co-a quæ o l'à unna relaçion ch'a dua doî anni.
Castelanìa de Rivernàu
Doppu a Marca
A cavallu di seculi XII e XIII, se dröve in periudu de scuntri fra i marchesi e u libéu cumün de Arbenga, tütt'i dui in fàze de espansciùn, cun sti eventi chi ch'i vàn a càzze ascì in sci teritòi du feudu de Arnascu, c'u subisce ina ridusiùn a livellu terituiàle de tòstu a metài.
Da Napuleùn au cumün d'ancöi
Doppu u 1794, ànnu de l' ucupasiùn da parte de l’Armâ Rivulusiunàia Fransese, u teritôiu da Castelanìa u vegne suttupòstu pé trei anni a l'autu(r)itài di cumisài parigìn (fra sti chi Filippo Buonarroti) scicumme c'u l'éa cunsciderà cumme ina pursiùn de teren nemigu aleàu di Savoia, vistu che sti chi i nu apugiàvan a Rivulusiun Fransese.
Fra u 1797 e u 1805, i paìsi ch'i furmàvan u feudu i vegnan ragrupài inta növa munisipalità de Arnascu e Sènexi, sutta au duminiu da Repübbrica Ligüe, a Castelanìa a vegne desfà, scicumme che u növu stattu u l'éa de stampu demucraticu.
Inquadrau inta Giurisdisiùn da Sènta, cun capitàle Arbenga fin au 1805, pe pòi passà sutta au Primmu Impéu Fransese fin au 1804, intu sircundâiu de Portu Mauìssiu, culegau cun u dipartimentu de Muntenötte. A l’epuca da sò furmasiùn u cumün u cuntàva tòstu 830 abitanti.
A Cascina d'Aju
Êpuca rumâna
E primme testimuniànse da presensa da Cascìna e vegnen da l'êpuca rumâna, a quande a remunta a "Necropuli de Èrli". St'insémme lì de tumbe a insennerasiùn, datàe du I seculu d.C., l'ha purtàu aa lüxe ina serie de curêdi in seràmmica, metàllu e véddru. Scuèrta int'in campu agriculu du nuvémbre du 1964, se sun cunservàe survatüttu e pursiui de tumbe d'in gìru ae prée ciü gròsse, che, inti àgni, nu sun stàe interesàe dai vàri disudaménti.
Da l'etài muderna aa giurnâ d'ancöi
Cu'a mòrte, intu 2014, de l'ürtimu abitànte da frasiùn, A Cascina a nu rezülta ciü abitâ in moddu stàbile.
Dialettu lucâle
Slegâ, ducca, dau castrevejin, se semeja de ciü a chélla d'Èrli, cu'a quâle a cundìvidde a ciü parte du lescicu, insémme au minimu fenomenu de velarizasiun da "a", a diferensiâla, ascì:
Calvoa storicu d’Ulmèa
Štōṛia è legénda
A paltia dau X Seculu Ulmèa a s’ tṛöva sutt’ u duminiu dî Franchi; Ulmèa a ven cịü’ vôte tacô dai saṛas̅c̅î, ch’i s’eṛo acampoi ‘n Contaroina, ntâ Bolma del Messere,  ina gṛōtta ch’ ṛ’eṛa vignịüa in fultin p’l lioci, pṛoppi p’l zō’ ʒöö ciamô ascì "Gṛōtta dî Saṛas̅c̅î ", è ‘ntâ "Tûre d’ Bolchi", ‘ntâ fṛâziun d’ Bolchi, ai cunfî cun Garešše, fosci foccia  ‘ncù pṛimma cumme tûre d’ voldia, višta a pus̅c̅iziun pṛivilegiô, ch’a p’lmatte d’ vago ina lolga polte dâ valodda.
A fešta
‘N l’ Eca j’ ‘n’civo èl damis̅c̅ione p’l l’ucas̅c̅iun, scicumme chè ‘ntâ fṛâzione i fas̅c̅èvo tontu vin. U dì ‘d Calvoa u s’ ‘ndas̅c̅èva a foa ribōtta. Scia a dis̅c̅noa chè a zèna a cena, u s’ balova è i s’ piovo ‘n giṛu ün cun l’otṛu cun alegṛia.
Oci p’lsunoggi
• Èl Cavagnau, l’eṛa quâ ch’ u fas̅c̅èva i cavogni, l’eṛa qua ch’ u chiva j’ufèlte dal gente. U tigniva da mangioa è da bèvo p’l tütta a š-tmona d’l calvoa.
ISBN
Grùppo do registrànte
Cómme scìntexi, a vêgne publicâ 'na lìsta di 900.000 còdichi editô asegnæ ascì, ch'a peu êse ordinâ inte 'na fórma de lìbbro. O scîto d'Internétte de l'agençîa ISBN o no fornìsce però di scistêmi de bàdda pe fâ 'na riçèrca di còdichi editô; a ògni mòddo són stæti conpilæ di elénchi parçiâli, spécce da-i catàloghi de bibliotêche, pe-i doî grùppi in léngoa ingléize, ö sæ quélli con identificatô pægio a 0 òpû a 1.
I editoî òtêgnan di blòcchi de ISBN, da-e dimenscioìn che són valutæ in sciâ bâze di bezéugni de l'editô mæximo: prezénpio quélli ciù picìn òtegniàn 'n ISBN de unn-a ò ciù cîfre pe l'identificatô do grùppo de registraçión, dötræ cîfre pò-u sogètto ch'o fa a registraçión e 'na cîfra séncia pe l'eleménto de publicaçión. Cómme o l'à finîo de dêuviâ o sò blòcco de ISBN, l'editô o peu riçéive 'n âtro grùppo de còdichi ISBN, co-in eleménto do registrànte diferénte; dónca l'é poscìbile che o mæximo editô o l'àgge ciù eleménti de registraçión a lê asegnæ. Pe de ciù, l'é poscìbile che inta mæxima naçión a ségge dêuviòu ciù de 'n identificatô de grùppo de registraçión; fæto ch'o se poriéiva verificâ into câxo che tùtti i eleménti do registrànte de 'n çèrto grùppo de registraçión séggian za stæti asegnæ a-i editoî.
Càlcolo da cîfra de contròllo ISBN-10
Co-a cîfra de contròllo ch'a l'é dónca pægia a 2.
Eroî inte l'ûzo
I editoî e-e bibliotêche àn de polìtiche diferénti in sce l'ûzo da cîfra de contròllo de l'ISBN. De vòtte, o peu acapitâ che i editoî no contròlan a corispondénsa tra o tìtolo de 'n lìbbro e o sò ISBN prìmma de publicâlo, con sta mancànsa chi ch'a l'à caxonòu vàrri problêmi de indentificaçión di lìbbri pe-e bibliotêche, e libràie e i letoî. Prezénpio, l' ISBN 0-590-76484-5 o l'é dêuviòu da doî lìbbri (o romànzo Ninja gaiden do 1990 e Wacky laws do 1997) pùblichæ da Scholastic.
Interlingua
right Interlingua e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, püblica̍ ün 1951 da l'Assuçiaçiu̍n per üna lenga aussiliari ünternaçiunale (International Auxiliary Language Association, IALA). U so vucabülari e̍ basau essençialamente sci'ë lenghe rumançe e tambe̍n sciü l'anglese, che cuntenge prun nümeruse parole d'uri̍gine rumançe ünt'a so' vucabülari. A grama̍tica e̍ egalamente inspira̍ d'achëste lenghe, ma cun simplificaçiue. Dunca, l'interlingua semiya iesse üna spe̍cie de lati̍n modernisau.
Rodi Garganico
Rodi Garganico o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Avulasca
Geugrafia
thumb|250px|center|Avulasca, panurama
D'Aste (famïa)
Prinsippiu
De chi a cumensa a gran furtüna da famïa, ch'a l'ajeva cattàu u sò primmu palassiu in tu quarté arbenganeṡe de San Sci, ciǜ avanti mènsunàu cumme "antiga cà paterna", grassie asscì a de investitü"e cumme, in particulà, quella vescuvì de Tui"an. I D'Aste i sun cusscì vegnüi tantu impurtanti da esse, zà au Registrum du 1420, tra e famïe ciǜ ricche da sittè.
Sinquesèntu e Seisèntu
In tu Seisèntu i D'Aste i l'han risevüu de impurtanti investitü"e, cumme a barunia de Acèrnu, dèta au 19 d'agustu du 1619 da u Fèipu III de Spagna au Giubatta D'Aste, patrissiu rumàn da u 9 de dijèmbre du 1596. Pé de ciü u sò cujìn, in Grigheu D'Aste ch'u l'é"a in te l'Urdine Supremu de Cristu, in ti mèjimi anni u l'é"a diventau cunte de Suman mèntre in âtru membru da famïa, u Giuani Tumaju, au 18 de frevà du 1639 u l'ajeva piau l'investitü"a d'ina parte di feudi de Casaneuva, Cuje, Mendaiga e Lengueïa.
Notte
<references group="n." responsive="" />
A tònica velarizâ
Léngoa lìgure
Vèrso l'entrotæra a velarizaçión da "A" a l'é 'na prezénsa comùn ségge inte parlæ lìguri che inte quélle piemontéixi, tànto ch'a no peu êse dêuviâ pe svilupâne 'na clasificaçión precîza, e caraterizâ da 'n grànde variabilitæ. In particolâ a l'é difûza inte l'intrêga Valàdda do Bórmia de léngoa lìgure e, prezénpio, into parlâ de Ârta, dónde a se svilùppa vèrso 'na "o" avèrta, d'ancheu a l'é scrîta diretaménte co-o grafêma "o", scibén che into pasòu a l'é stæta indicâ co-ina "à" ascì. Pe de ciù, inte zöne de tranxiçión tra o lìgure e o piemontéize, a velarizaçión a gh'é into parlâ de Còiri ascì, dond'a se prezénta cómme.
Roseto Valfortore
Pòsti de interèsse
thumb|150px|left|A fontànn-a thumb|150px|left|2 tôre di picióni
Balonétto (zêugo)
O balonétto o l'é 'n spòrt sferìstico ò, pe mêgio dî, 'n insémme de zêughi diferénti, òriginâio da Ligùria e asæ scìmile a-o ciù famôzo balón. Caraterìstica comùn tra tùtte e sò variànte o l'é o fæto che vêgnan zughæ pe-e stràdde e-e ciàsse di pàixi, scimilménte a-a pantalera piemontéize.
Balonétto de Ciuzavêgia
A-o zêugo a-a manêa de Ciuzavêgia, dîto au picà (ö sæ con rebatûa a-o bótto, scimilménte a-a pantalera ma sénsa a pantalera in sénso stréito), o l'é dedicòu 'n tornêo òrganizòu tùtti i ànni inte quéllo pàize.
149 a.C.
thumb|200px|center|[[Grêcia|Grecia, Bitìnia, Nicomède II (?-128 a.C. ò 127 a.C.), tetradràmma d'argénto, 149 a.C. (Cleveland Museum of Art)]]
Bergamasco (Italia)
Architetûe civîli
thumb|250px|Bergamasco, Palasso Moscheni|centro
San Paolo di Civitate
San Paolo di Civitate o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Charadriidae
Testonòtto da l'éuggio gròsso (Charadrius morinellus)
Öxello migratô, o svérna in Nòrd-Àfrica. In Italia o l'é de pàsso, fìn d'Agósto meitæ de Seténbre; into lóngo viagio o fa brêvi sòste in scê crénn-e erbôze de Àrpi e de l'Apenìn Lìgure ascì pe ripozâse e nutrîse de insetti, coleòteri e catainétte ancón abondanti in sto periodo de l'anno.
Giaeòu de l'euggio d'öu (Charadrius dubius)
miniatura|O giaeòu de l'euggio d'öu (Charadrius dubius) O Giaeòu de l'euggio d'öu (Charadrius dubius - ; in Italian "Corriere Piccolo") o l'é in öxello de corporatûa menûa, lóngo 15 cìtti, avertûa alâre 34 cìtti.
José Serrato
Ativitê pulitica
Menbru du partîu puliticu du Colorado, l'ê stêtu deputòn, Ministru di Travaggi Püblici in-tu 1913, de Finanse fra u 1904 e u 1906, de l'Internu in-tu 1911 e di Esteri fra u 1943 e u 1945.Elezüu Prescidente da Repüblica in-tu 1923, l'ê restòn in càrega fin a-u 1927. In-tu mentre l'ha firmòn in tratòn de cunfin cun l'Argentina, istituìu a Curte Eleturâle, inauguròn u Palàssu Legislatìvu, creòn i fundi de pensciunamentu e u relatìvu scistemma a livellu sivìle, de ansianitê e pé i impieghê de bànche.