cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Platon
A filosofia
Eternamente costante inte so determinaçioin, o mondo ideâ "invixibile" o l'è un mondo eleatico ch'o s'opon a quello eracliteo do divegnî "vixibile"; questo o l'è o mondo de l'êse: e idee son de fæto ὄντως ὄντα "e cose che realmente son". E idee, coscì, son no solo di prinçippi ò di critei gnoseologichi de cose, comme ean i concetti socratichi, ma fondamento urtimo da so mæxima existença. E cose senscibbile, in quante tran da-e idee o so fondamento ontologico, son connesse a-e idee mediante un rapporto de "parteçipaçion" (μέθεξις): a scingola particolâ realtæ in tanto existe e a l'è poscibile in quant'a parteççipa de l'idea. Dæte e difficortæ de comprende comme l'essença a posse restâ identica a lê mæxima e int'o mæximo tempo êse presente inte morteprixe realtæ che ne parteçipan, o Platon o l'aviæ da pœu individoao sorvetutto inta "someggiança" (μίμησις "imitaçion") de cose senscibile a-e idee o so rapporto, consciderando e primme comme immagine ò còppie de idee.
Vimodrone
Vimodrone o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Platon
A filosofia
In sce questa base Platon o pœu da un lao elaboâ una nœuva e compia descriçion do metodo dialettico comme "divixon" (διαίρεσις) di generi e de specie e in lô de ço che gh'è de identico e de ço che gh'è de despægio (metodo, do quæ o Platon mæximo o dà mortepprixe esemplificaçioin inti dialoghi diti appunto "dialettichi"); e da l'atro dâ un'adeguâ risposta a-e aporie sofisteghe, çiniche e megaiche inta predicaçion: a "comunança" (κοινωνία) di generi e de specie (o pægio) e a so differença (o despægio) crean tutta una tramma de rapporti ontologichi che o pensceo e o lenguaggio devan respêgiâ quande connettan soggetto e predicao. No solo, ma o pœu trovâ finalmente una soluçion o problema de l'errô ascì, inspiegabile e inconcepibile pe scin che interpretao comme un dî e un pensâ "ço ch'o no l'è", ma perfettamente ciarîo se inteiso comme un dî e un pensâ o "diverso". I resultati coscì conseguii e a feconditæ da nœuva dialettica son missi a-a prœuva da-o Platon ascì inte l'analixi di problemi etichi e politichi. Into "Filebo" de fæto o tenta, corezendo ascì o precedente reddeno dualismo tra ben e piaxei, d'insei poxitivamente o piaxei (ò aomanco o piaxei "púo") inta scaa di valoî moræ, sciben ch'a-o de sotta do ben e da sciença; into "Polittico" da pœu, pù ribadindo l'opportunitæ che o poei o tocche solo a quelli che son sapienti inta sciença politica (ò "arte rexa"), o manifesta un'attençion ciu comprensciva da realtæ concreta ch'a mitiga l'utopia da "Repubbrica" e a prepaa o vasto affresco giuridico costituçionâ de "Lezze".
Paramore
350px|thumb|right|Paramore in conçèrto a [[São Paulo into 2011]] Paramore o l'ea 'n grûppo de muxicisti formòu into 2004 a Franklin into Tennessee. O l'ea fæto da 3 famôxi muxicisti:
Platon
O Platon latin
Inte l'Occidente latin, scin a-o sec. 12°, a l'ea nota, tra i œuvie de Platon, solo a primma parte do "Timeo" inta traduçion e co l'ampio commento de Calçiddio (4° sec. d. C.), recepia comme testo fondamentâ pe a cosmologia âtomedievâ. A Enrico Aristippo, vescovo de Catania (m. 1162), remontan e primme traduçioin latiñe do Menomme e do Fedon, mentre a Ghigermo de Moerbecke (m. 1286) se deve a traduçion, sciben parçiâ, do ""Parmenide"" co-o commento de Proclus Lycaeus (traduçioin queste pubbricæ in ediçion critica into Corpus platonicum Medii Aevi diretto da R. Klibansky, 1939 e segg.).
Francobollo
right|thumb|Francobollo de l'[[Isoe Farœ|Ìsoe Feroe]]
Garbuxo
Ûzi
O Garbuxo o l'è 'n cöo, do quæ se màngia e féugge.
Guaranì
Descriçion e stöia
In guaranì, 'sta léngua vegne ascì ciammä "avañe'ê", c'o vêu dî "léngua d'i òmmi/d'a gente" oppûre "léngua d'i indigeni".
Gabriello Adorno
miniatura|destra|150px|O stemma da casadda di Adorni Gabriello Adorno (Zena 1320 – 1383) (italiàn:Gabriele Adorno) o l'è stæto o quinto duxe da Repùbrica de Zena da-o 14 marso 1363 a-o 13 agosto 1370.
Universcitæ di Studdi Guglielmo Marconi
L ' Universcitæ di Stùddi "Guglielmo Marconi (italian: Università degli Studi Guglielmo Marconi - UNIMARCONI) a l'è l'Universcitæ de Romma, (Lassio). A gh'à 15.603 studenti.
Bahía Blanca (Argentinn-a)
Geògrafia
Scibben ch'a çittæ a s'attrêuva a squæxi 10 km. da a costa de l'Oçeano Atlantico, a l'è attaccâ a di âtri çentri ûrben insciâ costa comme o porto de Ingeniero White. A g'ha 'na popolassion de 274.509 ab. (2001) e i sêu abitanti vegnan ciammæ bahienses.
Gambetto turco
Osservasoìn
O film o l'é deventòu famoso pe' e scene de battaggia, surviatûtto quella de Pleven, ricche de effetti speçiali realizzæ co' tecniche informatiche.
Renzo Piano
Vìtta
Renzo Piano o dirìzze 'n'agençîa internaçionâle d'architetûa, o Renzo Piano Building Workshop chi a ofìçi a Pariggi e a Zêna.
Neuvo Hampshire
O Neuvo Hampshire (State of New Hampshire in ingleize) o l'ea unn-a de trezze colònie che se son rebellæ a-a dominaçion ingleize e àn inçòu a Rivoluçion American-a ch'a l'à portòu a-a deciaraçion de indipendença do 1776.
A sò capitâ a l'è Concord.
Joseph Haydn
thumbnail|O Joseph Haydn, quaddro do [[Thomas Hardy (pitô)|Thomas Hardy]] Franz Joseph Haydn - Muxiçista (Rohrau, Aostria Inf., 1732 - Vienna 1809).
Preinaudu
Stoȓia
Giüliu Doȓia ru 1580 inseme a i Pȓeiñaudenchi u l'ha scrítu ri statüti comüñitàrî inte 169 artìcoli, tütti canti a reu in vülgâ (dialettu). I soñ de cheli ciü antighi e importanti de tütta a zóña.
Economia
Cume suvente u l'è per i paesi ru Mediterraneo, a Pȓeiñaudu se fan tantu öȓiu e vin, u l'è ciamàu u "Paise ru öȓiu". Ghe piglia ascì e sciùȓe: ina vôta intu XX secolo a l'è stàa diveȓta ina cooperativa peȓ e sciùȓe. Au peȓò a ciü granda risoȓsa peȓ u paise u l'è u tuȓismu.
Cirolla
miniatura|[[Carte da zeugo|Carte zeneixi]]
Origine
No se sa quande se segge comensou à zugâ a-a cirolla, ma sto nomme o l'à comensou à comparî inti libbri de zeughi di anni '70 e '80. E regole de base da cirolla en pæge à quelle da sgobba, un zeugo spantegou inte tutta l'Italia, a Spagna, l'Argentiña, o Braxî e ben ben de atri paixi. In azzonta, a cirolla a piggia di elementi da de atre variante da sgobba: da-a sgobba d'asci a piggia a poscibilitæ de acciappâ tutte e carte in töa con un asso, e da-a sgobba à chinze (variante ben ben spantegâ inte l'America do sud co-o nomme escoba de quince ) a piggia o mecanismo de cattua de carte a quæ somma a l'é chinze.
Annia
Descriçion
E volpöche (Tadornini) g'han i coî e o comportamento de annie, ma a forma de öche. thumb|250px|AIX GALERICULATA (in tîpo de ànnia)
Aythyni
Particollaritæ: a "Netta Rufina" a se nùtre in imersción ma anche in superfìcce. L' "Aythya Marila" a pàssa l'Invèrno pe-o ciù in scê còste do Mâ, bâie a-o redòsso, estoâi.
Mòetta Tabacâ (Aythya niroca)
A Mòetta Tabacâ (Aythya niroca  -Guldenstad -1770;  in Italiàn Moretta Tabaccata o Moretta Tabacca)  a l'é lónga 38-42 cìtti. O masccio o l'à testa, còllo e peto de cô brùn-chi tîa a-o rósso, scianchi ciù ciæi, dòrso maròn-scûo, sotocôa e euggi de cô gianco, becco grîxo-ciàppa co-a ponta (óngia) e sanpe de cô neigro; a femina a l'é quæxi pægia, de cô maròn  sensa sfumatue chi tî a-o rósso, i scianchi àn de larghe rigatue ciù scûe, anche i euggi én ciù scûi. In xêuo àn 'na larga fascia de cô gianco in sce remoganti.
Lucco Açæn
Biografia
Nasciuo (comme pâ omai çerto) a Potoxì inte Indie o 18 ott. 1602, da Antogno, nobbile zeneize in çerchia de fortuña, e da Zana de Relux, donna de origine cantabra (e no calabra, segondo o faççile equivvoco de çerti so biografi), ò sæ portogheize, o trascorse a zoeneçça a Santa Margaita, donde o poæ o s'ea reduto doppo o ritorno in pattria. Into 1618 o spozò Gionima, figgia do scrivan G. B. Pin. Into 1619, pe avei assascinao un zove, o fu punio con dex'anni de relegaçion in Corsega. Graçiao into 1625, doppo avei scontao circa meitæ da peña, ghe fu força arollâse inte miliççie do capitan G. Roiœua, co-e quæ o parteçipò, pâ con valô, a-e guære da Repubbrica de Zena contra o ducca Carlo Manoælo I de Savoia.
O fu sospetao, prexempio, d'avei parteçipao a-a congiua do G. C. Vachê (1627-28); ma i acuze no fun alloa provæ, ni gh'emmo ancœu di elementi ciu çerti pe smentîle ò riconfermâle. Inti anni sucescivi, comunque, l'Açæn o se fa meno sciaatozamente notâ. O ritrovemmo into 1635 aotô de un romanço, La Stratonica, aparso in quell'anno a Veneççia: se tratta de 'n mediocre exemprâ de quello gennere alloa praticatiscimo o quæ unnico preggio o consciste a-i nostri œuggi inte l'ecesso preterintençionalmente umoistego de invençioin dramattiche e de corpi de scena, inte 'n ambiente ezottico quanto mai fitiççio e inluzoio. Questo o l'ebbe a so tempo un bon sucesso, testimoniao da-e numioze restampe. In questo periodo l'Açæn o se dedica a una produçion de carattere prevalentemente lettiaio, inta quæ spicca un segondo romanço, "L'Armelinda", Bologna 1640, una recugeita de varri componimenti in proza e in verso, intitolâ Zampilli d'Ippocrene, parte 3, Zena 1642,, e i Ragguagli del Regno di Cipro, Bologna 1642.zref>Atre ediz.: Veneççia 1646 e 1654).
Vizzolo Predabissi
Vizzolo Predabissi o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Maine
O Maine o l'è o stato ciù a Nòrd de a costa orientâ di Stati Unïi.
Léngoa lonbàrda
Stöia
sinistra|miniatura|250x250px|E popolaçioìn che stâvan inta [[Cianûa padann-a|Cianûa Padànn-a tra i sécoli III e II prìmma de Crìsto, sàiva a dî inti ànni da conquìsta romànn-a da Gàllia Cisarpìnn-a.]] O prìmmo stratum lengoìstico che se sà ch'o l'àgge lasciòu de tràcce inta Lonbardîa d'ancheu o l'é quéllo di Lìguri antîghi. A ògni mòddo e informaçioìn a dispoxiçión in sce sta léngoa chi són pöche e bén bén limitæ. Pe cóntra l'é bén bén ciù vàsta a testimoniànsa lasciâ da-e génte ch'àn pigiiòu o pòsto i Lìguri, sàiva a dî i Cèlti, di quæ gh'é dónca de conoscénse ciù precîze.
Sèteçénto e Eutoçénto
A ògni mòddo, di ànni do Porta, gh'é di âtri outoî inportànti ascì, cómme o Giuseppe Bossi, o Carlo Alfonso Maria Pellizzoni e, sorviatùtto, o Tommaso Grossi. Lê, amîgo do Manzoni e gràn amiratô do Porta, o l'à scrîto de òpere satìriche cóntra a-o govèrno oustrìaco (La Prineide), di romànzi in vèrsci (La fuggitiva) e di romànzi stòrichi in pröza (Marco Visconti) e in poêxîa ascì (Ildegonda).
Bibliografîa
Stùddi generâli
Vaccinaçion anticolerica
Effetti indexideræ
Pe prevegnî l'insorgensa de effetti indexideræ l'è ben no mangiä ni beive ni assümme atre meixinne da unn'oa primma a unn'oa dopo a vaccinaçion. I effetti indexideræ poan esse: diarrea, mä de testa, mä de pansa; ciü de reo se pö avei nausea, rêsä, perde l'appetito o avei freve o vertigini.
Scîo
Preistöia
miniatura|250x250px|Daskalopetra, o lêugo dónde, segóndo a tradiçión, [[Omero|Òmero o tegnîva e sò leçioìn]] Di ritrovaménti archiològîchi fæti inta pàrte nòrd de l'îzoa són a prêuva che quésta a l'é abitâ a-o mêno za da l'época do Neolitìco (3.000-4.000 prìmma do Crìsto). I scîti ciù inportànti de sto perîodo chi són di rèsti de câze inta zöna de Hagio(n) Galas e quélli de 'n vilàggio, co-o sò canposànto, a l'estremitæ meridionâle de l'îzoa, da-arénte a-o pàize de Emporeios. A ògni mòddo gh'é pöche informaçioìn in sce sta época chi, e dónca l'inportànsa e a duâta de quésti céntri a no l'é goæi ciæa.
Estetica
Aristòtele
Pe Aristotele invece a mimexi (imitazion) artistica a no copia solo a realtæ materiale ma, attraverso quella, anche a realtæ ideale. L'arte a l'è perciò rivalütä rispetto a Platon. thumb|200px|Aristòtele, 1457
L'estetica a l'inissio do Crestianêximo
Figna a o terso - quarto secolo i primmi paddri da Gexa condannen l' arte: mentre a natüa a l'è oeuvia divinna, l'arte a l'è oeuvia do diao. Solo in seguito se vedde in te l'arte a giüstificasion da bellessa divinna, trovandoghe un utilizzo didascalico e edücativo, coscì comme aveiva zà fæto i stoici. In questo, i pensatoi crestien resten a l' interno do pensceo do mondo clascico.
Scîo
Perîodo òtomàn
Into 1881, 'n teramòtto, stimòu de gràddo 6,5 in scîa scâ de magnitûdo moménto scìsmico, o l'à caxonòu di gréndi dànni a-a ciù pàrte de l'îzoa, co-in nùmero de vìtime ch'o l'é stimòu tra 5.500 e 10.000. miniatura|250x250px|Vìsta do vilàggio abandonòu de [[Anavatos.]] A ògni mòddo, a despêto de vàrie devastaçioìn, a-a fìn do sécolo XIX Scîo a l'à comensòu a svilupâse cómme o céntro ciù inportànte da modèrna indùstria do traspòrto marìtimo in Grêcia. Defæti, méntre into 1764 inte l'îzoa se registrâvan sôlo sêi bàrchi pe 90 mainæ, into 1875 i bàrchi êan 104 (pe 60.000 tonêi de stàzza registræ) e into 1889 o sò nùmero o l'êa montòu scìnn-a 440 vascélli, pe 'n totâle de 3.050 mainæ. O dinàmico svilùppo do marinerîa de Scîo into sécolo XIX o l'à portòu a-a creaçión in sce l'îzoa de âtri servìççi ligæ a-o setô do traspòrto marìtimo, cómme e inpréize de aseghiâçión marìtima Chiaki Thalassoploia (Χιακή Θαλασσοπλοΐα), Dyo Adelfai (Δυο Αδελφαί) e Omonoia (Ομόνοια), óltre chi-â bànca marìtima Archangelos (Αρχάγγελος), nasciûa into 1863. Inti ànni a vegnî gh'é pöi stæto o pasàggio da-a navegaçión a véia a quélla a vapô, co-i "nêuvi" scàffi in færo ascì. Into svilùppo da pròpia marinerîa, i armatoî de Scîo són stæti agiutæ da l'inportànte diaspora di mercànti e di banchê òriginâi de l'îzoa, óltre che da-e sò relaçioìn co-i céntri finançiâi de l'época (cómme Lóndra e Istànbul), da-a creaçión de 'n cìrcolo d'armatoî a Lóndra e de dötræ académie marìtime a Scîo, ciù a grànde esperiénsa di mainæ de l'îzoa.
Comunicaçioìn
miniatura|250x250px|L'intrâ de l'[[Ariopòrto Naçionâle de l'Îzoa de Scîo|ariopòrto de Scîo.]]
Boca Juniors
Ûn de quelli che ciû popolaritæ g'han into pàize, o s'attrêuva tra i çinque grandes d'o calcio argentin. Con gran repûtassion a livello mondiâ, o l'è quello che ciû vòtte o l'ha vinto campiônâti internaçionæ ûffiçiæ (17 vòtte). Insëmme a River Plate, co-o quæ o g'ha 'na tradissionâle rivalitæ, o conserva a maggioransa d'i tifôxi d'o sport in Argentinn-a.
Correzza
A correzza a l'é quello mêzu tondo de lattun, fissòu sutta a-a chiggia di gussi pe nu fa consumâ u legno quande s'avaran o se tian in secca.
Ido
-as pe l’indicatîvo prezénte: me skribas / mi scrîvo
-is pe l’indicatîvo pasòu: me skribis / mi ò scrîto, mi scrivéivo, mi avéiva scrîto
che o condiçionâle o tradûe ascì o conzontîvo quànde l’açión a l’é ipòtética:
Me volas ke tu helpez me / Mi véuggio che ti ti m’agiùtti a mêno che o vèrbo o ségge esperar (sperâ), kredar (crédde), timar (témme), supozar (supónn-e) e scìmili che i vêuan l’ûzo de l’indicatîvo futûro:
Franz Schubert
right|thumb|160px|Franz Schubert, ritræto da Wilhelm August Rieder (1875) Franz Peter Schubert (Vienna, 31 Zenâ 1797 - Vienna, 19 Novembre 1828; mòrto a 31 anni).
1978
Cîne
L'albero degli zoccoli (L'èrbo di séucai) - (Italia). Regîa d'Ermanno Olmi.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Nichi Vendola
200px|right|thumb|Nichi Vendola
Connecticut
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa do Connecticut thumb|right|200px|A poxiçion do Connecticut in scia carta giogràfica
Nicosia (Çipro)
thumb|right|A gêxa do Agios Ioannis (San Zâne) a Nicoxîa Nicoxîa a l'é a capitâ de Çipro
Léngoa emiliànn-a
Caràteri
Pe de ciù, inte 'n mòddo ciù marcòu de âtre léngoe gàllo-itàliche gh'é:
Variêtæ
sinistra|miniatura|400x400px|Màppa de variànte da léngoa emiliànn-a. Mancàndo, pe de raxoìn stòriche e giögràfiche, o svilùppo da 'na koiné emiliànn-a e de 'na çèrta unitæ lengoìstica, inte l'Emìlia s'ascìste a 'na fórte framentaçión do léscico, ch'a rèsta tâ dòppo avéi spartîo l'ària lengoìstica inte dôe pàrte de ponénte e de levànte ascì. Quésta framentaçión lengoìstica a l'é stæta caxonâ da-o stòrico policentrîximo de çitæ emiliànn-e; òrganizæ inte di lìberi comùn e de scignorîe de lóngo in conflìtto fra de lô. Pertànto, tra i parlànti da léngoa emiliànn-a no gh'é goæi de perceçión de 'n'unitæ lengoìstica dónde se pòsse bazâ 'n'identitæ comùnn-a.
O grùppo de l'emiliàn o se peu dónca divìdde inte 'na série de parlæ diferénti, co-i ciù inportànti che són:
Segóndo di âtri studiôxi, a-o pòsto de 'na clasificaçión pe provìnse, l'ària lengoìstica emiliànn-a a saiéiva da spartî con træ lìnie paralêle a-o sciùmme Pò, a-a Stràdda Emìlia e a-i Apenìn, che divìddan l'emiliàn inti tréi dialétti de vàlle, de mêzo e de mónte. Pe sta teorîa chi, i parlæ che fàn pàrte de 'na çèrta bànda levànte-ponénte gh'àn ciù somegiànse rispètto a-e sudivixoìn pe provìnsa, de direçión nòrd-sùd. Dónca, prezénpio, o mirandoléize o saiéiva ciù scìmile a-o feraréize ciufîto che a-o modéneize, méntre o modenéize centrâle o se somegiéiva de ciù a-o regiàn centrâle rispètto a-o frignanéize.
Acheroppito
O mandillo de Kamuliaña
O mandillo de Kamuliaña (ò Kamulia), segondo l' Histoira Ecclesiastega de Zaccaia o Retô do sec. VI o l'ea un retræto de Gexo depento sciu lin che una donna a l'aiva arecugeito inte 'na fontaña e ascozo into so vello, dove n'arestò impresso una copia. E doe immagine finin l'uña a Çezarea de Cappadocia e l'âtra, no lontan, a Kamuliaña, dove vègnan oggetto de culto. O mandillo de Kamuliaña, doppo una traversâ trionfâ de l'Axia Menô, o zonse a Costantinoppoli into 554 ò, segondo a Cronega de Zorzo Çedren (ca. 1100), into 574. L'icoña miacooza a vègne portâ comme palladium imperiâ inte campagne contra i Perscen de Maoriççio, into 586, e de Eracclio, into 622. Questa a gh'aiva una doggia fonçion, religioza e militâ, in quante i imperatoî a dœuvion inta so guæra-croxâ contra i infedeli. No s'ha de nœuve precize in sce-o so aspetto e o no fu ciu mençunao doppo o sec. VIII: de seguo o l'andò desperso durante i dezordeni do periodo iconoclasta.
Bissau
Geugrafia
A gh'à 407.424 abitanti (into 2007).
Acheroppito
Atre icoñe
De icoñe da Vergine son stæte conscideræ acheroppite into senso de retræti aotentichi. Into sec. VI, Tedoo o Lettô o ricorda inta Historia Ecclesiastica che l'impiaixe Eüdoscia a l'aiva inviao a Purcheia, a Costantinopoli, un'inmaggine da Moæ de Dê depenta da l'evangelista San Lucco. Un numero conspígo de gexe, sorvettutto a Costantinopoli e a Saonicco, g'han avúo l'appellativo de acheroppite percose se ghe conservava de icoñe de questo tipo. L'inmaggine ch'a l'ha avúo mao fortuña, no solo in area bizantiña dove gh'ea un palladium de Costantinopoli, ma inte l'Occidente ascì, l'è a Vergine Odighítria, dîta de San Lucco, inta quæ a Maia a tegne o figgiœu ben drito co-o braçço scinistro. Nomioze gexe, sorvettutto in Italia, ean ritegnue custode de una icoña de San Lucco; de tante che gh'ea, in particolâ a Romma, inti secc. VII e VIII a ciu scignificativa a l'è quella de Gexa de Santa Françesca Romaña.
Ollomont
Ollomont o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Globuli gianchi
Descriçion
I leucociti han a caratteristica de esse in grado de attraversâ i capillari sanguigni e razzunze o tesciüo connettivo. In ta speçie umana i globuli gianchi son normalmente da 5.000 a 9000 pe millimetro cübbo de sangue: notevolmente meno di globuli rosci. Ao momento da nascita son 15.000-18.000 pe millimetro cübbo; in situasioin patologiche puemmo avei un aumento di leucociti (se parla de leucocitosi) o unna sö diminusion (leucopenia).
Tipi de globuli gianchi
- Granulociti neutrofili 55-70% - Granulociti eosinofili 2-3% - Granulociti basofili 0,5-1% - Linfociti 20-30% - Monociti 3-8%
Faxeu
thumb|Ina ciànta de faxeu. O faxeu (faxö in savoneize, faixö in vintimigiôzo, faijœ in monegàsco) o l'è a seménsa da ciànta omònnima (lat: phaseolus vulgaris, it: fagiolo). Se o no l'è ancón méuio se dixe faxolin.
Stadio Valerio Bacigalupo
Da-o 1959 o stadio "Valeio Baçigalô" o l'è o stadio prinçipâ do balon da çittæ de Sann-a. Ghe zeuga o Sann-a. A seu capiença, a-i tempi da Serie B, a l'ea de 20.000 personn-e. Into 2010 o l'è stæto abilitòu pe-a Serie C2 e a seu capiença a l'è diventà de 4000 personn-e.
Avellaneda (Buenos Aires)
Anchêu con ciû de 74.000 abitanti, a 5 km de Buenos Aires, a l'è stæta 'na vòtta 'n grande çentro indûstriâle.
Burzaco
Teritöio
A çitæ a l'é pòsta a-o confìn co-o comùn de Malvinas Argentinas pe-a strâ Pino, con Adrogué pe-o Córso H. Yigoyen, Córso San Martín, vîe da Ferovîa Generâle Roca e J. D. Perón, con Rafael Calzada pe Erezcano e Humberto 1ª, con Claypole pe República Argentina, con Ministro Rivadavia pe 25 de Mayo, con Longchamps pe Ascasubi, vîe da Ferovîa Generâle Roca, Fonrouge, Prado, Álvarez, Vallejos, Pozos, Córso H. Yrigoyen e Fonrouge, e con Monte Grande pe Córso Argentina.
Lonardo Montado
Biografìa
O moì in càrega.
Arcore
Arcore o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Acquâio de Zena
Descriçion
I percórsci speciâli "Aventûa Acquâio" e "Acquâio segrétto" son pe-i figeu. 'Na vòtta a-o méize, l'Acquâio de Zêna o propónn-e a "Néutte co-i Squæli" e o l'òspita 35 zoêni i quæ dròman davanti a-a vàsca di squæli, pe scrovî o sò conportaménto de néutte. thumb|right|Vàsca de-e razze
Repubbrica do Vermont
Descriçion e stöia
In to 1763, o trattâto de Pariggi o l'aveiva concrûzo a Guæra franco-indian-a e dæto l'area a-o Regno Unïo. Parte da region ean controllæ da-a Provinsa de Neuvo York e parte da-a Provinsa do Neuvo Hampshire, co-i teritöi di Monti do Neuvo Hampshire contestæ tra e doe provinse, o Re Zorzo III d'Inghiltæra o l'aveiva pigiòu a decixon de assegnâle a-o Neuva York.
Insuffiçiensa respiratoia
L'oscigeno presente in te l'aia o se diffonde in te o nostro sangue attraverso un scangio a livello polmonare. Se questo scangio o l'avvegne regolarmente semmo in ta condision de equilibrio respiratoio. Se questo equilibrio o se altera, se verifica a condizion de Insuffiçiensa respiratoia.
1600
Fæti
thumb|200px|right|[[Ettore Ferrari (1845-1929), statua do Giordano Bruno a Campo di Fiôri]]
A seconda Repubbrica do Vermont
A segonda Repubbrica do Vermont (Second Vermont Republic, 2VR) o l'è un movimento secescionista piccin in to stato american do Vermont pe o retorno do stato a l'indipendença avùa da o 1777 a o 1791 (Repubbrica do Vermont).
Helsinki
Descriçion e stöia
Çirca 560.000 personn-e (31/12/2005) vivan inta çittæ, e l'area metropolitann-a a g'ha 'na popolassion de quæxi 'n million in totâle.
Trattâto de Ottawa
Descriçion e stöia
Tra i 156 Stâti, che into 1997 àn firmòu o tratâto, gh'é l'Itàlia, ma no i Stati Unii d'America. Inti prìmmi ànni novanta l'Itàlia a l'êa un di ciù inportànti produtoî de mìnn-e antiòmmo.
Vichinghi
Vichinghi, bande de guerê e pirati scandinavi, denominæ inte croneghe latiñe contemporannie Normanni, protagonisti de 'na noteive espanscion marittima inte l'8°-11° sec. E fonte nordiche adœuvian o terme Vichinghi pe quelli che se diressan verso sud e ovest; quelli che se dirizettan verso i paixi slavi e Bizançio fun invece ciammæ Variaghi.
Descriçion e stöia
I Daneixi, che mesciavan in vee e proppie armæ, se diressan solo verso l’Inghiltæra e l’impêo carolingio (che co-a conquista da Sassonia o-i menaççava da-a vexin). Tra l’866 e l’890 fondon o Regno de York inte l'Inghiltæra orientâ (da pœu notto comme Danelaw) e into 911 o ducato de Normandia, ma o re do Wessex Arfredo o Grande o l'ariescì a battili a Edington, bloccandoli inta parte orientâ de l'Inghiltæra. L'attivitæ corsâ di Vichinghi a l'aspresciò a dissoluçion de struttue politiche e sociæ de l'impêo carolingio. L’unica difeiza eficaxe da-i so attacchi a l'ea sciu base locâ, e de conseguença inte l'Œüropa ocidentâ sorzette numioxiscimi castelli. L’atra stradda percoribile a l'ea quella do pattezzo, sciben che-o scistema de pagâ un tributo a-i pirati vichinghi o l'ea peigoozo perché o tendeiva a diventâ stabile. Inte 'na fase sucesciva, quande i paixi invaxi fun stremæ, i Vichinghi domandon de tære onde insediâse, vegnindo manenti: coscì feççan, prez., into Danelaw e inta Normandia e l’aspetto commerciâ de so impreize o fu un semplixe sottoproduto de l'attivitæ de predatoî.
Johann Gutenberg
right|160px|thumb|Johannes Gutenberg Johannes Gutenberg, nomme completo Johann Gänsfleisch zur Laden zum Gutenberg, (Mainz, çirca 1398 - Mainz, 3 Frevâ 1468) o l'è stæto 'n ferrâ tedesco, inventô da stampa a caratteri mobili (çirca 1450).
Antogno Montado
Antogno Montado (Asti 1368 – Zena 25 lûggio 1398) (italiàn: Antonio Montaldo) o l'è stæto o quattorzeximo duxe da Repùbrica de Zena da-o 16 zûgno 1392 a-o 15 lûggio 1393 e o dixœutteximo da-o 30 agósto 1393 a-o 24 màzzo 1394.
Pollein
Pollein o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Eukaryota
Superregno: Eukarya
Peo Fregoso (1330-1404)
150px|miniatura|destra|O stemma da cazadda di [[Fregoxi.]] Peo Fregoso (Zena 1330 – 22 arvî 1404) (italiàn: Pietro Fregoso) o l'è stæto o chinzeximo duxe da Repùbrica de Zena pe pöche ôe o 15 de lûggio do 1393.
Bacteria
Descriçion
Existe varî grüppi de batteri: o prinçipä o l'è quello di Eubatteri, caratterizou dall'aspetto nettamente unicellulare, da a parete cellulare redena, da a riproduçion pe scission binaria. O grüppo di Eubatteri o l'è quello comprendente ciü specie, e squæxi tütte quelle patogene. I atri tipi de batteri se differençian sôviatütto pe a struttüa da parete cellulare (pe esempio i Mixobatteri). A sciensa che a stüdia i batteri, dita Microbiologia, a se dividde in Microbiologia Generale e Microbiologia Speçiale.
Democrito
thumbnail|In bûsto ch'o rafigûa o Demòcrito Demòcrito (gr. Δημόκριτος, lat. Democrĭtus) de Abdea. - Filòsofo grego (Abdea, Traxa, n. tra o 470 e o 457 a. C. - m. fòscia tra o 360 e o 350 a. C.). Discepolo de Leüçippo, o l'ha elaborao una conceçion materialistega da realtæ, a quæ a l'è vista comme mateia in movimento (permisso da-o vœuo).
Vitta
Di dæti meno inçerti da tradiçion ch'a-o risguarda vœuan ch'o viagesse soventi in Egitto e pe tutto o mondo mediterrañio. Tornao a Abdea (o ghe saiæ morto a 109 anni), o se dedicò a l'attivitæ de meistro e de studioso. Di numeroxi scriti, de etica, matematica, lettiatua e muxica, n'è pervegnuo solo che circa trexento frammenti.
Menestrinn-a coe öve
Preparasion
Preparæ o broddo faxéndo bogî l'ægoa, azonze a verdûa de stagión, ma ascì in pò de bûtîro, zonzéi a pàsta formâ con i vàrri ingredienti formando 'n inpasto, se caccia tütto in te o broddo bôggiente. L'inpasto o va poi derfæto (da chi o nòmme italian stracciatella) co 'na forçinna. De lóngo a pàsta da prefeî inta menestrinna e són e reginétte, génere de pasta coi bórdi seghetæ, tipica da zôna de Zena.
Primma Croxâ
A Croxâ
Da l'ànno 1097 a l'ànno 1101... tanto a l'é duâ a Prìmma Croxâ. Bandîa inte l’ànno 1096 a Clermont-Ferrand, gh'é vosciûo 'n ànno pe preparâla e òrganizâla. Zêna a l'êa l'ùnica ch'a poéiva armâ 'na flòtta pe portâ i sordàtti in Palestìnn-a. Coscì, pe difónde o dexidêio do pàppa, són vegnûi doî véscovi che, in Sàn Scî, àn infiamòu o pòpolo co-i sò proclàmmi. Tanti Zenéixi àn vìsto che inte n'inpréiza coscì gh’êa da goagnâghe no sôlo personalménte, ma da ’n pónto de vista di comèrci ascì, e coscì in bén bén àn abrasòu a càoza. 'Na flòtta de dôzze bàrchi a-o comàndo do Gofrêdo de Bogión a pàssa o Bòsforo. Vêgnan conquistæ e çitæ de Nicea, Antiochietta, Tasso e Malmistra. O Bogión o va a-asediâ Antiochia ma sénsa riêscî a fâla càzze. Quand’o stâva p'abandonâ l'inpréiza, són arivæ a sarvâlo fòrse frésche ch’êan partîe da Zêna l’ànno prìmma. Antiochia a l’é stæta conquistâ e o sachézzo o l'é stæto fêo e òrìbile. I Zenéixi se ne són tornæ a câza co-in gròsso botìn. Into pasâ da Mira (Asia Minore) àn atrovòu e çénie do Sàn Gianbatìsta ch’àn trasportòu a Zêna, dónde són stæte mìsse into Dòmmo (ànno 1098). Co-e çénie do sànto són arivæ ascì e notìçie di gròsci botìn e che i Croxæ prosegoîvan l’inpréiza da Antiochia a Gerusalémme. Alôa o Ghigèrmo Enbrìaco, dîto o Tésta de Màggio, con sò fræ Prìmmo de Castéllo o l'à armòu 'na flòtta p’andâ in pitìn a védde cöse se dîva da quélle pàrti. Pe no êse aciapòu da-a flòtta de l’inperatô grêgo, l’Alessio, o Ghigèrmo o s'é rifugiòu a Giaffa, ch’a l’é ’na çitæ a squæxi 40 chilòmetri da Gerusalémme.
L'Enbrìaco o l'à pensòu che no l'êa o câxo de conbàtte cóntra 'na flòtta ciù fòrte. Alôa o l'à fæto sbarcâ tùtto quéllo che l'êa poscìbile, o l’à abandonòu i bàrchi dòppo avéighe levòu tùtto o legnàmme ch'o ghe poéiva servî e a-a spedîa o l'é andæto con tùtto o sò ezército a Gerusalémme. Cómme into câxo de Antiochia, chi ascì i croxæ êan a-o pónto de molâ tùtto, e l’agiùtto de l’Enbrìaco o l’é stæto a mànna da-o çê. Ma i asediæ no gh’avéivan nisciùnn-a intençión de cêde e o masâcro o continoâva. Alôa l'Enbrìaco, co-o legnàmme di bàrchi e di bòschi tùtto in gîo, o l'à fæto costruî 'na tôre d'asédio. I Tùrchi no són riêscîi a inpedîne l'ûzo perché a l'êa fàçile da smontâ pe trasportâla dond'a servîva.
Banchinna Ciavai
Descriçion e stöia
A squaddra, ciù da segunda categuria, a nu l'ha mai zeugou, òua (2009) dòppu avei vintu i play off u campiunatu scursu in tersa categuria, a l'è riturnâ in segunda categuria intu campiunatu organizòu da-u comitatu de Ciàvai da Federasiùn Italiann-a Zeugo Calciu.
Protesion contra a Malaria
Descriçion
Un vaccin o no l'è ancun stæto inventou: un primmo scistema de difendise o l'è quello de barriere fixiche, comme e tendinne ai barcoin, o chimiche comme i repellenti pe e sinsae (ricordemmo che a mouttia a l'è causä da un Protozoo, trasmisso dae puntüe de sinsae do genere Anophele).
Provinsa de Piaçensa
Léngoe
Pe de ciù, inte dötréi comùn de sta provìnsa chi da-arénte a-i confìn co-a Ligùria són parlæ de variànte da léngoa lìgure, pàrte do coscì dîto grùppo de l'Otrazôvo òrientâle. In particolâ, són conscideræ cómme lìguri e parlæ de Çerignâ (Sergnâ), Zèrba (Sèrba) e Ötón (Utùn), méntre gh'é vàrri caràteri lìguri inti pàixi vixìn cómme, prezénpio, into dialétto bobiéize.
Aconcagua
O Cerro Aconcagua, dîto ascì Monte Aconcagua, con 6.959 metri in sciô livello do mâ, o l'è o monte ciû ærto de l'Americhe e do mondo fêua de l'Asia.
San Bærtomê
Vìtta
L’Armenia a fu o campo ciu fecondo da so miscion. Chì, pe provâ e veitæ annonçiæ, o delivió numeroxi osesci, o guarì marotti, o dette a vista a-i orbi reclamando a destruçion di idoli e a converscion a-a dotriña de Gexo. Segondo i fæti narræ da Abdia Babilonico, avendo Bærtomê portao a-a fe' crestiaña o re Polimio e a so spoza, l’inviddia di sacerdoti locæ a fu tâ che açion Astiaxe , fræ do re, e questo o decretò pe lê l'orendo martiio de êse spellao vivo da-a testa a-i pê. Doe sole membre areston illeize, i œuggi e a lengua e fun i doi organi di quæ o se servì l’Apostolo pe proclamâ ancon a fe' in Gexo. O feroxe supriççio o terminò co-a decapitaçion pe orde do mæximo Astiaxe. miniatura|300px|O monestê de San Bærtomê in Ærminnia into 1911 Into scito tradiçionalmente indicao comme o lœugo do so martiio, inta provinça ærmiña do lago de Van, fu construio into XIII sec. o monestê de San Bærtomê, uña de mete de pelegrinaggio ciu importante d'Ærminnia, primma ch'o foise anesso a-a Turchia doppo a primma guæra mondiâ e destruto doppo o 1960.
Aeroporto internaçionâ de Tan Son Nhat
thumb|375px|Aeroporto internaçionâ de Tan Son Nhat L'Ariopòrto internaçionâ de Tan Son Nhat o l'è l'ariopòrto internaçionâ da Çitæ de Ho Chi Minh, o ciù grande ariopòrto do Vietnam.
Biassono
Biassono o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Scórpena (Scorpaena porcus)
Descriçión e diferénse con Scorpaena scrofa
In càngio o Capón (Scorpaena Scrofa) -in Italiàn  "Scorfano Rosso"; ventemigliusu Capùn - o triga a 'na profonditæ da-i 20 e 200 metri, o l 'é  ciù gròsso (o peu arivâ a 'na longhéssa de 50 cìtti e 'n péizo de 4-5 chìlli) e a parte o cô rósso a màccie ciù scûe, che peuàn végni maròn, e rêuza, o se distìngoe ascì p'àvei  apendîci carnôze sótta a-o mento, e spìnn-e in sciâ schenn-a.
Córdoba (Argentinn-a)
Córdoba a l'è o capolêugo da provinsa do mæximo nomme, inta region çentrâle de l'Argentinn-a. Attraversâ da-o sciumme Suquía, a l'è a segónda çittæ ciù popolâ da naçion.
Poggio Catino
Poggio Catino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Çeriana
O dialétto çerianàsco
A Çeriana a se parla ina varietæ de lìgure de ponénte, ch'o mantegne di træti carateristichi rispetto a quélli da Rivêa. Do 2022 o l'è stæto pubricòu o diçionâio da parlâ locâle, òpera de Loredana Veneziano.
Palasso Spinoa de Pelisaia
Descriçion e stöia
O l'é stæto inserîo o 13 de lùggio do 2006 inta lìsta di 42 palàssi di Rolli de Zêna, conscideræ Patrimònio de l'Umanitæ UNESCO.
Carlo Malinverni
Biografìa
Poêta zeneize, Carlo Malinverni o l'à parteçipòu da zóveno a-o movimento republicàn do Gioxeppe Mazzin e o l'à fæto parte da Direçión do Caffaro, un di ciù inportànti giornâli de Zêna.
Mar del Plata (Argentinn-a)
Tûrìximo
Tra i sêu pòsti tûrìsteghi, gh'è o Casinò, Playa Grande, a lanterna de Punta Mogotes, Cabo Corrientes, Parque Camet, Barrio Los Troncos, Torreón del Monje, e Las Ramblas. Ogni estæ a l'è çentro de diverse presentassioin tiatrâli, portando a-a çittæ nûmeroxi artisti nassionâli. De vòtte se dixe ch'a g'ha 'na çerta sumegiansa con Biarritz (Fransa).
Sêrvu
Architetüe militàri
L'intregu burgu du Sêrvu u l'è struttürâu cun funsiùi de diféṡa. Chi u sé pönan vegghe ancù e tùri de avistamentu dövöâe cuntru e invaxùi türche e ascì e antìghe müaje dunde se trövan e pòrte de acessu au paìṡe, ciamâe de Santa Cateìna (a nòrd-est), da Canarda (a sud-est), da Maìna (a sud-ovest, aù divìṡa fra u varcu da Maina e de San Nicola), ciü u Varcu de Biundàu, avertu in epuca sucescìva pé rende ciü fassile l'acessu aa pupulaisùn.
Architetüe religiùṡe
Eclexiaticamènte u teritòiu de Sêrvu u fa pàrte da diocexi de Arbenga-Inpeia, e gêxe presènti inta cumüna e sun sutta aa Parocchia de San Giuàn.
• Gêxa da parocchia de San Giuàn u Batìsta, a l'è a gêxa prinsipâ du paìṡe, custruìa in döitu baròccu fra i seculi XVII e XVIII grassie ai fundi derivâi daa pésca du curallu e dai cumerci versu a Corsega e a Sardegna, u l'è cunsciderâu u ciü grossu edifissiu custruìu in te stu stìle chi de tütta a Ligüia de Punente.
Ecunumia
L'ecunumia de Sêrvu a l'è bazâ in sciu turìsmu, prinsipalmente estìvu, e ascì in scia prudusiun agricula de l'öiu d'auìva e du vìn Pigâu e Vermentìn.
Vâdêximo
I origgine
Fito numioxi seguaçi (i Povei de Cristo ò Povei de Lion) se strenzèn intorno a lê e començon a predicâ a paola de Dê inta campagna e inte çittæ vexiñe. Inviao da l'arçivesco de Lion, Guichard, a astegnîse da ogni forma de predicaçion e de spiegaçion de scritue, o Vado o refuò e, con tutti i so seguaçi, o fu espurso da-a dioçexi de Lion (1177). Però una sepaaçion netta da-a Gexa ófiçiâ a s'ebbe solo doppo a nommina do nœuvo arçivesco de Lion, Zane de Bellesmains (1181). Conscideræ comme rebelli e cacciæ torna da Lion, i vádèixi fun espliçitamente condanæ da-o scinnodo de Veroña (1184).
O movimento vâdèize o no g'ha a-i origgine arcun attezamento espliççito de rivotta contra a Gexa: o l'è un movimento laico de libberi predicatoî, ch'o l'intende portâ a paola de Gexo a diretto contatto de classe ciu ummie e ciu povie, e - comme tanti atri movimenti contempoannei - o vœu êse primma de tutto renonçia totâ a ogni richeçça a traverso o voto de povertæ. Quello ch'o constituisce o træto distintivo do vâdêximo originaio fronte a-o françescaneximo a l'è l'inscistença insce-o drito a-a predicaçion pe i laichi.
Clarinetto
O clarinétto o l'é 'n instruménto dîto transpoxitô, sàiva a dî 'n instruménto ch'o prodûxe de nòtte reâle despæge da quélle scrîte in sciâ sò pàrte. Defæti pe 'n clarinétto sopràn, dónca intagiòu in Si♭, a nòtta ch'a l'é scrîta inta pàrte a vêgne riprodûta ezataménte in tón de sórvia. Prezénpio se inta partitûa gh'é scrîto 'n Do, o clarinetìsta o séunna in Do ma in realtæ a nòtta ch'a sciòrte a l'é in Si♭. miniatura|170px|Estençión sonöra do clarinétto in Si♭
A Stöia e l'etimologîa
O Klosé o dêuvia i anélli in sciô clarinétto, i pertûzi ciliæ do Müller e azónze de nêue ciâve pe 'n totale de dîsètte. St'instruménto chi o l'êa fàçile da gestî e o dâva a posibilitæ de sunâ inte tùtte e tonalitæ. O Klosé o l'à fæto védde de persónn-a pi-â prìmma vòtta a Parìgi into 1839. Ancheu o l'é o tìpo de clarinétto ciù difûzo.
Pàrte centrâle
A pàrte centrâle a l'é quélla dónde o clarinetìsta o métte e moén e dónde s'atrêuva a ciù pàrte di pertûzi e ciâve. A pàrte centrâle a l'é divîza in pésso (ò còrpo) superiôre ò superiô e pésso (ò còrpo) inferiôre ò inferiô. Gh'é di calrinétti ch'i gh'àn i doî péssi unîi gràçie a-in morscétto a vîa e de sòlito no se desmónta pe 'na mêgio conservaçión
Pésso superiôre
O pésso (ò còrpo) superiôre o l'é o prìmmo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn mancìnn-a.
E ciâve do còrpo superiôre són inportànti pe fâ i coscì dîti trilli e âtri abeliménti.
Canpànn-a
A canpànn-a a l'é l'ùrtima pàrte do clarinétto a partî da-o d'âto. A canpànn-a a l'é ciamâ coscì pi-â sò fórma ch'a l'asomìggia a l'instruménto da canpànn-a e a-e canpànn-e de gêxe. Quésta pàrte a no lé inportànte p'anplificâ o són, ma pe megioâ a sò uniformitæ.
Âtri géneri
O clarinétto o gh'é quæxi de lóngo inta mûxica klezmer, dónde o l'à atrovòu ciù spàçio do violìn e dónca inta mûxica ebràica. De ciù poêmo atrovâlo inta tradçión da Cantabria (Spagna), in Turchîa, in Svéçia (màscime into pasòu), in Itàlia, màscime inta tradiçión da mûxica liscio da Romàgna, do quæ Secondo Casadei o l'é stæto o conpoxitô o ciù avoxòu, e into Sud Itàlia. De ciù o l'é prezénte inte l'India do Sud, in Bèlgio, in Òustria e inti Teritöi d'oltremâ françéixi, cómme-e Antìlle, a Guyana, a Guadaluppa e a Martinica.
Clarinétto contrâto
O l'aregòrda o còrno de basétto pò-u del còllo cùrvo e a campànn-a de metàllo vèrso l’âto, in tùtte e mainêe o l'é depægio, defæti o gh'à di toìn ciù bàssi, 'n tìnbro ciù câdo e de sonoritæ poténte. O l'é da consciderâ into regìstro intermédio della scâ muxicâle, tra o clarinétto sopràn e quéllo bàsso.
Zubiena
Zubiena o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Vladimir Lenin
Biografìa
Corpîo da paralixi into mazzo do 1922, o continuò a seguî da-o soggiorno de cûa a Gorki, inte vexinançe de Mosca, i sviluppi do stato sovietico, impegnando o so enorme prestiggio sorvetutto inta lotta a l'inçipiente burocratizzaçion do partio e do stato (o l'è do dex. 1922 o celebre "testamento" into quæ o cádezzáva a rimoçion do Stalin da-a carega de segretaio generâ do partio). Da 'na nœuva parallixi o no se saiæ ciu riepigiao.
Rivoluçionaio da-e spiccæ qualitæ teoriche, fondatô de l'URSS e començatô do movimento comunista internaçionâ, l'importança do penscêo e de l'œuvia do Lenin a l'è stæta inmensa. A so conceçion do partio (ch'a l'inmetteiva di forti elementi de centralizzaçion e ch'a ghe varse ciu votte l'acusa de giacobinismo), do processo rivoluçionaio (ch'o contradixeiva i træti deterministeghi presenti into marxismo da segonda Internaçionâ), do stato socialista e da dittatua do proletariato, nonché l'anallixi de l'imperialismo, son divegnue parte integrante di rifeimenti do movimento comunista, influençando variamente di atri ambiti e corente de penscêo.
Giobatta Vigo
Giobatta (Giovan Battista) Vigo (1844 - 1891) o l'è stæto 'n poêta ch'o l'à scrîto in léngoa lìgure.
Vìtta
Cresciùo in orfanatrofio, o l'è stæto camallo de carbon e dòppo meistro de scheua elementare. O l'ha acugéito in Fili d'erba (1889), a seu produçion poetica, ben ben vixinn-a a e esperiençe do crepuscolareximo italian.
Cheu de Tron
Cheu de Tron (Thunderheart) o l'é 'n film americàn do 1992.
Repùbrica Lìgure
1802-1805
A giustìçia a l'êa ancón gestîa da 'n Tribunâ suprêmo, ùnico pe tùtta a Repùbrica e ch'o giudicâva in ùrtimo gràddo e decixoìn di tribunæ de revixón e d'apéllo. Pe quànte o rigoarda i âtri livélli de giùdiçio són stæti institoîi tréi tribunæ de revixón, sêi de Giurisdiçión, un pe ciaschedùnn-a de 'ste circoscriçioìn chi, e a-a fìn i giùdiçi de cantón, òrgano de prìmma istànsa. O gh'êa ascì, inti sôli câxi indicæ da-a Costituçión, quàrche tribunâ speciâle: óltre a quèlli de comèrcio, za existénti, saiàn creæ quélli militâri e 'n tribunâ speciâle ch'o giudicâva sôlo e còuze inte quæ a Naçión a l'avésse 'n interèsse òriginâio e dirètto.
1797
A Costituçión do 1797, ofiçialménte Costituçión do Pòpolo Lìgure, a l'é coscì struturâ :
Acquaviva Platani
Acquaviva Platani a l'è inn-a çittæ de 1,028 abitanti da Siçillia, inta Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta.
Peana
Peana, in tu pietrese a l'è l'urma ca se lascia in ta tera sciocca (italian: traccia, orma).
Felixe Casciùn
L'adexun a a Resisténsa
U suprannòmme U megu divegne alùa u sò nòmme de batàia. Düante a vitta inte muntagne de l'entrutèra Casciùn u 'giütta i feìi e i abitanti de 'sti paìsi, cun a sò esperiensa de megu. Cumme cumandànte u vuxeva asci che i sò ommi i fussan inpegnai ascì inte esercissiu fìxicu, pé tegnìse in fùrma. Fra e primme asiùi cunpiùe da a bànda de 'stu zùenu u gh'è ascì l'attaccu a 'n grùppu de quàttru surdàtti tedeschi, chi i stàvan repaàndu a linia du telegrafu, sciben che 'sti chi i resciàn a scapà, ciü a catüa de 'na camìxa neigra, 'massà sciübitu dòppu. . Nunustante questu a bànda a vegne prestu individuà, e dunca u gruppu u se spòsta versu l'àta valà du turènte Merula, inte l'entrutèra d'Andöa.
A cansùn "Scigu(r)a u véntu"
A cansùn partigiàna a vegne intunà pé a primma 'otta a Cü(r)enna düante a méssa de Natàle de l'ànnu 1943, ascì poi in fùrma ufisiàle a Àutu, inta ciàssa da géxa u dì de Pasquetta (6 de zenà) du 1944. Sulu trei setemàne dòppu Felixe u möe 'massàu dai nazifascisti. Doppu a Libeàsiun, a cansùn a l'acquista sanpre ciü inpurtansa, divenendu l'inno uffisiale de e Brigate Partigiane Garibaldi, ma nu sulu: difatti a l'ha avüu ciü rivisitasiùi e u stòicu Roberto Battaglia a l'ha definìa cumme a cansùn ciü cunusciüa da Rexistensa.
A professia de Santa Brigida
A professia de Santa Brigida
Meschin chi ghe saiâ quande aumentiâ o pan co-a sâ quande no se faiâ ciu carlevâ quande comandiâ chi no sa e obediâ chi no deve quande di pòrteghi ne faian buteghe quande i òmmi portian a cresta comme i gàlli quànde i tranvài caminiàn sénsa cavalli e se poriâ xoâ comme i öxelli quande e dònne portian e braghe comme i òmmi quande di santi no se portiâ ciu i nommi. Meschinetti tutti quelli che restian a vive tempi sensa onô né gena. I pellegrin passando d'Ine Ciappe dian: «Una vòtta lazù gh'ea Zena».
I Spozoéi Inpromìssi
O l'é o romànso ch'o l'àrve a stràdda a-o realismo italiàn: a descriçión precîza di fæti stòrichi, l’anàlixi psicològica e fìxica di personàggi, l’atençión a-a realtæ inserîa inte quélla ch'a l'êa a realtæ do Seiçénto co-a dominaçión spagnòlla, són tùtti eleménti che són servîi a tanti scritoî italién vegnûi dòppo do Manzôni.
O l'é stæto tradûto in zenéize da Enrico (Rîco) Carlini into 2013 e publicòu da l'Erga Ediçioìn.
Catalogna
E sò léngoe ofiçiæ són o catalàn, o castiggiàn e l'òcitàn inta sò varietæ aranéize.
Rivêa
Riparia
A pòula a l'ha in realtæ doî scignificati, un o vegne da o latin riparia, ch'o l'indica a riva de 'n sciùmme o de 'n corso d'ægoa dôçe, pe questo motivo se peu parlâ, prezenpio, de rivêa do Garda, ma da questa pòula vegne anche a Dòra Riparia.
Rainie̍ Terçu de Mu̍negu
Rainie̍ Terçu (Mu̍negu, 31 de ma̍giu d'u 1923 - 6 d'avri̍ d'u 2005) e̍ stau pri̍ncipu suvra̍n de Mu̍negu.
Desiderio da Settignano
Vìtta
O l'a studiòu l'àrte da scultûa inta butêga de Bernardo Rossellino.
Spagna
Stöia
A-o prinçìpio do sécolo VIII i teritöi da modèrna Spàgna àn subîo l'invaxón do califâto omayyade, o quæ o n'à controlòu a pàrte meridionâle pe ciù de 700 ànni. Inte 'sto perîodo chi, Al-Andalus o l'êa diventòu 'n inportànte céntro econòmico e inteletoâle, co-a çitæ de Còrdoba ch'a l'êa un-a de ciù grénde e rìcche do continénte. Pe cóntra, inta pàrte setentrionâle da penîzoa, se són incomensæ a formâ vàrri régni crestién, tra i quæ in particolâ gh'êa o Leòn, a Castìggia, l'Aragónn-a, o Portogàllo e a Navàrra. 'Sti régni chi són stæti i promotoî, inti sétte sécoli a vegnî, de 'na lénta ma contìnoa espansción vèrso sùd, pasâ a-a stöia co-o nómme de Reconquista, finîa co-a sotomisción de l'ùrtimo pàize mosulmàn, l'emirâto de Granâda, into 1492. Inte mæximo ànno o zenéize Cristòffa Cónbo o l'êa arivòu into Nêuvo Móndo gràçie a l'arénbo di rè catòlichi de Spàgna, i quæ into 1469 avéivan creòu 'n'unión dinàstica tra e rispetîve corónn-e de Castìggia e d'Aragónn-a. In particolâ, 'sto moménto chi o vêgne de sòlito conscideròu cómme quéllo de nascìta da Spàgna cómme naçión unificâ, a quæ, tra i sécoli XVI e XIX, a l'avéiva o contròllo in sce un di ciù gréndi inpêri da stöia ascì.
Genocidio ærminnio
Segondo massacro ærminnio
Into periodo precedente a Primma guæra mondiâ a l'impeo ottoman l'ea succedúo o governo di «Zoeni Turchi». Questi temeivan che i Ærminni poesan alliâse co-i Rusci, di quæ ean nemixi.
Arresti e deportaçioin fun compie in mascima parte da-i «Zoeni Turchi». Inte "marce da morte", che ingugettan 1.200.000 persoñe, de çentanæa de miggiæa moin pe famme, maotia ò sfinimento. Di âtre çentanæa de miggiæa fun massacræ da-a miliççia curda e da l'ezerçito turco.
Riconoscimento de genocidio
A ciu gran parte di storichi a tende a consciderâ e motivaçioin addute da-i Zoeni Turchi comme propaganda, e a sottoliniane o progetto politico amiante a-a creaçion in Anatolia de un stato turco etnicamente omogennio.
Numero di morti
L'ezatto numero de morti o l'è controverso. E fonte turche tendan a minimizzâ a cifra, quelle ærminnie a insciâla.
A-o Scheuggio Campann-a
e l'äia e o çê t'imbalsamavi
tutto o giorno li assettae.
e o boggieu da l'ätra man
Fornovo San Giovanni
Fornovo San Giovanni o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Verrua Savoia
Verrua Savoia o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Resso
Resso o l'é 'n comûne de 330 abitanti ch'o s'atrêuva inta Provinsa de Imperia.
1972
Sport
- Canpionòu de Serie A 1971-1972 - Juventus - Eddy Merckx o goâgna o Gîo d'Italia 1972. - Monego de Bavèa. XX Olimpiade. 40px|border - Sapporo. XI Olimpiade Invernâ. 40px|border - Bucarest - Coppa Davis 1972. Vincitô: Stati Unïi d'America - Formula 1 (1972) - Vincitô: Emerson Fittipaldi sôvia Lotus
Entrena
Giögrafîa
thumb|center|800x800px|Vìsta de Entrena da-o mónte Tono.
Qartièi de Mùnegu
Despœi 1966, Munegu ë divisau en qartiei urdinançai e setùs reservaus.
1971
Sport
- Canpionòu de Serie A 1970-1971 - Inter - Gösta Pettersson o goâgna o Gîo d'Italia 1971. - Charlotte (USA) - Coppa Davis 1971. Vincitô: Stati Unïi d'America - Formula 1 (1971) - Vincitô: Jackie Stewart sôvia Tyrrell
Sant'Emo
Vìtta
San Grigœu Magno a-a fin do sec. VI, scrivendo a-o vescovo Bacauda de Formia, o l'attesta che o corpo do santo o l'ea conservao inte quella gexa: Formianæ ecclesiæ in qua corpus beati Herasmi martyris requiescit. O mæximo pontefixe o ricorda doi monestê dedicæ a-o l'Emo: un a Nappoli e l'âtro scito "in latere montis Pepperi" presso Cumma. Romma ascì a l'aiva un monestê dedicao a-o santo in sciô Cellio, into quæ fu educao da zoeno o pappa Adeadato (m. 619) che da pœu, da ponteffexo, o l'ampliò e o l'inricchì di ben e privilegi. Di âtri monestê intitolæ a Emo ean presso Formia (dîto ascì de Castellon) e presso Itri "in valle Itriana".
Pariggi
Parìggi (, Paris in françéize, prononçiòu ) a l'é a capitâle e a çitæ ciù popolôza da Frànsa, con ciù de 2 milioin de abitànti (2.192.485, into 2018), e o capolêugo da región de l'Île-de-France. A sò àrea metropolitànn-a a l'é a ciù popolôza de l'Eoröpa intrêga, arivàndo a 12 milioìn d'abitànti.
Economîa
centro|miniatura|900x900px|Skyline de La Défense, o ciù inportànte distréito finançiâio eoropêo
Stràdde
miniatura|350x350px|Màppa da ræ da metropolitànn-a de Parìggi Parìggi a l'é circondâ da l'outostràdda A86, ch'a fonçiónn-a da racòrdio pe tùtto o gróppo outostradâle da capitâle françéize.
Enrico Fermi
thumb|right|150px|Enrico Fermi thumb|right|80px| Nobel pe a fixica into 1938. Enrico Fermi (Roma, 29 settembre 1901 – Chicago, 29 novembre 1954) o l'è stæto 'n fixico italian naturalissòu statunitense do XX secolo, tra i ciû nöti a-o mondo, prinçipalmente pe i sêu stùddi teòrici e sperimentâli inscia meccanica quantìstega.
Monæa
Monæa ( da-o lat. monēta, propr. atributo da Giunon, che segondo i antighi (comme der. de monere «avvertî») significhiæ «l’avertitrixe», pe-i boin avertimenti dæti da-a dea a-i Romoen inti peighi; l’estenscion de scign. a l'è dovua a-o fæto che-a çecca de Romma a s'atroava inte vexinançe do tempio dedicao a Giunon Moneta insce-o Capittolo).