cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Série A (balón)
Stöia
Scibén che i prìmmi tornêi de balón remóntan a-a fìn do sécolo XIX, a l'época de zugoéi lezendâi cómme o Giuseppe Filippa "Ghindo" de Cravansànn-a, o prìmmo canpionòu regolâre de sta disciplìnn-a chi o s'é dispotòu sôlo into 1912. Tra i atlêti ciù avoxæ de quélli ànni, se pêuan aregordâ o Riccardo Fuseri, canpión pe quàttro ànni de fîa, o Pierino Bonsignore e o Maggiorino Bistolfi, con doî scudétti ciaschedùn, e o Raffaele Ricca, ch'o l'à goâgnòu quàttro canpionæ. Into córso de 'n partîa a Àsti into 1920, o sanremàsco Milin Panizzi o l'à tiòu 'n balón de 180 gràmmi a 'na distànsa de 87,5 mêtri, stabilìndo un di ciù antîghi recòrd da disciplìnn-a. Inte sto perîodo chi o canpionòu de balón o l'êa asæ conosciûo o l'àiva bén bén de tifôxi, rivalezàndo co-o nêuvo zêugo do balón. Pe de ciù, se peu aregordâ cómme o Vittorio Pozzo, comisâio técnico da naçionâle italiànn-a de balón ch'a l'à goâgnòu doî mondiâli, o Carlo Parola, o Renato Cesarini e tànti âtri zugoéi da balón, avéssan zugòu a quésta disciplìnn-a ascì.
Inti mæximi ànni, sùbito dòppo a fìn da goæra, o l'êa arestòu sôlo quàrche sferistêio ancón in fonçión, con l'intrêga disciplìnn-a ch'a vegnîva in pràtica gestîa da-i tréi inpiànti de Torìn, Àrba e Àcqui inte 'na manêa forteménte specolatîva. Pe de ciù, o canpionòu o l'êa zugòu a seténbre, a-a fìn da stagión sportîva dedicâ sorviatùtto a-i tornêi, fæto ch'o portâva i zugoéi a no trovâse inte mêgio condiçioìn pò-u scudétto. O canpionòu da màscima série o vêgne tórna inandiòu a partî da-o 1947 (sénsa âtre interuçioìn scìnn-a quélla do 2020, caxonâ da-a pandemîa COVID-19), co-e pöche squàddre de l'época e co-a sfìdda ritrovâ tra l'Augusto Manzo, conscideròu un di ciù fórti zugoéi da stöia do balón, e o sò grànde rivâle Francesco Gioetti. Defæti, tra o 1947 e o 1951, o canpionòu o vêgne goâgnòu pe çìnque vòtte de fîa da-o Manzo, co-în'inpréiza ch'a no l'é ciù stæta ripetûa. Pe de ciù, into 1942, o Manzo o l'àiva parteçipòu ascì a-o canpionòu de balón co-o brasàllo, vinçéndo cóntra i ciù avoxæ specialìsti de quélla disciplìnn-a.
Into 1983 o vêgne zugòu pi-â prìmma vòtta o tornêo da Cóppa Itàlia e, a partî da-o 1992, són òrganizæ e prìmme conpetiçioìn internaçionâli. Da quéste o s'é pöi svilupòu o canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi, zugòu in Itàlia ascì inte l'ànno 2004.
Ogné
Ogné (in italiàn: Agneto) l'é 'na frasión id Carega ch'a gh'ò 12 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 761m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Carega. L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
Fubine Monferrato
Fubine Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión do Pontétto
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión do Pontétto a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
256 a.C.
Euröpa
Batàggia fra Români e Cartagineisi, a làrgo de-e còste da Sicilia (Prìmma goæra Pùnica)
Staçión de Bogiasco
A staçión de Bogiasco (in italian Stazione di Bogliasco), a l'è inn-a fermâta feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Bogiasco inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Enéide
Contegnûo
Enêa o desbàrca in Sicìlia dôve o célebra i rîti fùnebri di seu câi; arivòu a Cuma e consultòu a Sibila, o decìdde de anâ inti Ìnferi, dôve o l'incóntra o vêgio poæ Anchise ch'o ghe anónçia o gloriôzo futûro de Rómma, fondâ da a seu discendénsa.
L'eröe o l'arîva dónca into Làçio e-o strénze 'n pàtto co-o rè locâle, Latìn, a-o quæ o domànda a màn da fìggia Lavinia. Quèsta però a l'é za stæta proméssa a Turno, o rè di Rutuli: cosci ha inìçio 'na goæra, a-a fìn da quæ Enêa o bâtte o nemîgo.
Guazzora
Guazzora o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Eraclito
Penscêo
Segóndo Eraclito l'òrìgine de tùtto l'é o conflìtto, do quæ l'é pìnn-a a realtæ e ch'o definìsce e cöse in bâze a-i contrâi.
Sciô Regiña
O Regiña maschera tiatrâ
De chì avanti i tittoli en pi-a ciu gran parte riportæ in toscan, ma l'è ben probabbile che seggian stæti traduti da-o giornalista, foscia perchè, da quello che se pœu leze, a scrive in zeneize o fava ina gran fadiga, foscia ascì pe via de quell'aotomatismo che g'aiva à Zena e persoñe cortivæ, de parlâ zeneize e scrive toscan, squæxi sença manco acòrxisene. Questo se pœu dezumme da-o fæto che gh'è di tittoli de 'na mæxima comeddia riportæ 'na votta in zeneize e 'n'atra in toscan, ò che prezenpio into num. do 26 dex. 1818 se ghe leze ..."La Favola della Cenerentola", tradotta dall'inglese in versi genovesi, con figure allusive..., quande semmo pe çerto che-o tittolo veo o l'è "A Foa da Senerella, traduta in versci zeneixi".
O Regiña di lunai
Foscia insce l'onda do sucesso tiâtrâ da maschera do sciô Regiña o Martin Piaggio o decize d'intitolâghe ascì o so nœuvo lunaio pe-o 1815, o Lunajo de Foe do Sciô Reginna, pubricao da-a stampaja Pagaña de ciaçça nœuva 43, ch'a l'ea a mæxima da Gazetta de Zena (Stampaja da Mæña Impeiâ, Stampaja Françeize-Italiaña etc.) e ch'a l'aiva za pubricao i lunai de l'abao Loigi Særa a partî do 1809.
Valladda do Sturla
Stradde ferræ
A staçion de Ciavai l'é a fermâ da ferrovia ciù d'arente in sciâ linia da ferrovia Zena-Pisa into trætto locâ compreiso intra Zena e Spezza.
Magdebürgu
Magdebürgu (Magdeburg in tedescu) a l'è 'na çitæ da Germania. A l'è a capitâ du Land da Sassonia Anhalt e a gh'à 236.188 abitanti (a-u 31 de Dexembre du 2021).
Mimnermo
Vìtta
Da seu vìtta rèsta pöche informaçioìn: Mimnermo o l'é nasciûo in Àzia Minô, a Colofón ò fòscia a Smîrne; o l'ha scangiòu elegîe co-o legislatô e poêta Solón e segóndo a tradiçión da Suda o l'é stæto 'n floutìsta ascì (o sunâva l'aulòs), pròpio cómme a dònna de nómme Nannò da quæ o s'êa inamoòu.
Framénti
I filòlogi lisciandrìn han acugéito a seu produçión leterâia in doî lìbbri, a Smirneide e-a Nannò: a ògni mòddo ne rèstan in tùtto sôlo 'na vinténn-a de framénti, pe 'n totâle de 80 vèrsci ciù ò mêno. Inti ténpi antîghi Mimnermo o l'êa apresòu sôviatùtto cómme poêta d'amô ed eròtico, ma da seu poêxîa d'amô no gh'émmo ciù nisciùnn-a tràccia.
Ra Pénna
Ra Pénna (fia Řa Péna, ën brigascu A Piéna, ën italiàn Piena e 'n fransisu Piène) la é üna frassiùn da cumüna d'Breï, in Fransa, fin au 1947, part', cun Libri, da cumüna d'l'Auřiveta.
Bibliotêca Apostòlica Vaticànn-a
Perîodo Vaticàn
Into 1451 o pàppa, bibliofìlo, Nichiôzo V, o l'à tentòu de creâ 'na bibliotêca pùblica into Vaticàn, con l'òbietîvo de atirâ tórna studiôxi e leteræ inta çitæ. O l'à dónca creòu 'na prìmma coleçión meténdo insémme i 350 còdichi in grêgo, latìn e ebràico ereditæ da-o sò predecesô co-a sò coleçión privâ, incomensàndo a acatâ manoscrîti da-a Bibliotêca Inperiâle de Costantinòpoli ascì. A coleçión a l'é pöi stæta anpliâ gràçie a di studiôxi italién e bizantìn che àn tradûto di clàscichi da-a léngoa grêga in latìn. O pàppa o l'à con sæximo incoragiòu l'incluxón di clàscichi do móndo pagàn ascì, co-in'ativitæ ch'a l'é stæta inportantìscima pe sarvâ òpere e scrîti da letiatûa grêga. Defæti, into 1455, a coleçión a l'êa arivâ a 1200 lìbbri, di quæ 400 êan scrîti in grêgo.
Consultaçión e préstito
A-a giornâ d'ancheu a Bibliotêca Vaticànn-a a peu êse vixitâ da 200 studiôxi pe vòtta, co-in nùmero ch'o va tra e 4.000 e-e 5.000 vixìte pe ànno, pi-â ciù pàrte de académichi za laoreæ.
Bibliotecâi
A bibliotêca a l'à, a-a giornâ d'ancheu, ciù ò mêno 80 dipendénti, spartîi tra çìnque dipartiménti: manoscrîti/coleçioìn d'archìvio, lìbbri stànpæ/diségni, acàtti/catalogaçión, coleçioìn de monæe/musêi e restàoro/fotografîa.
Sêde
Inta Bibliotêca gh'é ciù ò mêno 42 chilòmetri de sganzîe.
Architetûa e àrte
Inta Sala di Consultazione, ö sæ a sâla prinçipâle inta quæ consultâ i volùmmi da Bibliotêca Vaticànn-a, gh'é 'na stàtoa de Sàn Tomâxo d'Aquìn, òpera do scultô Cesare Aureli fæta ciù ò mêno into 1910. 'Na segónda versción de 'sta stàtoa chi, realizâ 'na vinténn-a d'ànni dòppo, a l'é mìssa into pòrtego a l'intrâ da Pontifìccia Universcitæ "Sàn Tomâxo d'Aquìn", ciamâ Angelicum ascì.
Digitalizaçión
DigiVatLib o l'é o nómme do servìçio in sciâ Ræ da Bibliotêca Vaticànn-a. O fornìsce 'na vìxita de bàdda a-e coleçioìn de manoscrîti e de inconàboli digitalizæ da-a Bibliotêca Vaticànn-a.
Scciumêa Varatella
Ecunumìa
A despêtu de in üzu urmâi limitàu aa sula irigasiùn, quande nu se va a truvâ inte ün di frequenti mumenti de secca, intu pasàu a presensa da scciumêa a l'êa fundamentâle e muture pe l'intrêga ecunumia di paisi du Burghettu e de Tuiàn ultre che, cunsciderandu anche i sò afluenti, de Baestrìn e de Cârpe ascì. Prinsipalmente l'ègua du Varatella a vegnìva utilizâ cumme fursa mutrixe pe-i tanti muìn e gunbi custruìi lungu e sò rìve, ultre che pe alimentâ u scistêma de irigasiùn lucâle.
Goære Stellæ
miniatura|O lögo de Goære Stellæ Goære Stellæ (Star Wars in ingléize) o l'é 'n franchise americàn de space opera, creòu da-o George Lucas. Comensòu co-a perlìcola da-o mæximo nómme o l'é fîto diventòu 'n fenòmeno mondiâle da coltûa pop.
Françesco Maja Quiœu
O 28 de frevâ 1730 o scurtô o consegnò à Domennego Cazanœuva e Giambatista Giordan «un groppo de figure de marmaro raprezentante Pluton ch'o rapisce Proserpina [...] per conduli à Caddexe e Lisboña e colà vendile a ro mao uttile e vantaggio per dito signor Quirœu». A spediçion de l'œuvia, no ancon rintraciâ, a conferma l'aotonomia razonta da-a butega do Quiœu e a-o tempo mæximo a voentæ de confrontâse co-o mercao artistico internaçionâ. No l'è 'n caxo che into 1732 – foscia a caoza ascì d'inviddie sciuscitæ da-a proteçion di Duraççi – o Quiœu o decize de transfeise à Romma e o se misse à travagiâ into studdio do Gioxeppe Ruscon (1687-1737), za prediletto alevo do ciu famozo Camillo, mentre o Gioxeppe o l'ea aprœuvo à scorpî a stattoa de Sant'Ignaççio de Loyola pi-a navâ de San Pê. Doppo avei lasciao o meistro, o Quiœu o strenzette un sodaliççio profescionâ co' l'Antogno Coradin (1668-1752) sciben che i prolongæ sogiorni de quest'urtimo a Vienna, aomanco scin a-o 1743, rendan difiççile determinâ a natua da so conlaboaçion.
Poco doppo o so arivo a Romma, sempre do 1732, o scurtô o s'agiudicò o terço premmio da primma classe de scurtua do concorso Crementin, goagno quell'anno da-o Carlo Marchionni, e da-o 1743 o fu membro de l'Accademmia d'Arcaddia co-o nomme de Eudorio. Infin, graççie a l'intercescion do so nœuvo protetô, o cardenâ Giambatista Spinnoa (1681-1752), o fu inscignio da carrega de cavageo, apellativo che se riscontra inti documenti pi-a primma votta o 9 zenâ 1740.
A-o 1740 remonta o busto da Cristiña de Sveççia, firmao e datao: de propietæ do senatô roman Nicolas Bielke, o fu donao pe lascito testamentaio (18 zugno 1765) a-o cardenâ Lusciandro Arban e ancœu o l'è ancon conservao à villa Arban-Torlonnia. Sempre a-o quarto dexennio do seccolo se datta o ritræto marmoio de pappa Cremente XII, questo ascì firmao, in origgine destinao a-o palaççio Corscin de Romma e dapœu transfejo inta rescidença fiorentiña da famiggia in via do Parion, donde delongo s'atrœuva. Proppio into 1740 o Quiœu o començò a travagiâ pi-a gexa do Ss. Nomme de Maja a-a Colonna Traiaña, riçevendo, tra-i atri, l'incarrego pe 'n relevo «sorve uña dre porte [interne dra gexa], raprezentante ra ciæra memroia dra Regiña d'Inghilterra», che tuttavia o no fu mai realizao. Viçeversa o scurtô o l'eseguì atri doi relevi in stucco inte di medaggioin a-a baze da coppola, rafiguranti a Prezentaçion de Maja Vergine a-o Tempio e a Vixitaçion. I œuvie son assegnæ pe via stilistica, percose inti documenti relativi gh'è specificao soo che-o saldo complescivo de 100 scui. I atri medaggioin fun modelæ da-o Carlo Tantardin (Inmacolâ Conceçion; Incoonaçion da Vergine), da-o Benardin Ludovixi (Nascita da Vergine), da-o Giambattista Main (Anonçiaçion), da-o Michel-Ange Slodtz (Presentaçion do Gexo a-o Tempio) e da-o Feipo da Valle (Assonçion).
Graççie a l'intercescion do cardenâ Spinnoa, o scurtô o l'ótègne a comiscion pe 'n artâ in marmai policcromi pi-a colegiata de Subiaco, da quæ o cardenâ o l'ea comendataio. I marmai fun transportæ da Romma in ciu mandæ into 1742, e a macchina, de «squixito lavô», a fu consacrâ da-o cardenâ o 2 luggio 1745. A-o contempo o Gioxeppe Maja Duraçço o pagò a-o meistro a cornixe, probabilmente in marmao ma scinaoa no rintraciâ, pe 'n piccin mozaico ; de ciu o scurtô o l'inviò in don a-o re de Nappoi Carlo de Borbon a stattoa rafigurante o David co-a testa do Golia, ancœu despersa. Into 1746 o Quiœu o l'è mençunao inte 'n contræto pi-a realizaçion de 'n artâ inta gexa d'Affile, probabilmente quella de Santa Feliççita.
Into fratempo, do 1757, o scurtô o l'aiva preizo parte a-o concorso pe 'na stattoa equestre in onô do Carlo III de Borbon pe ciaçça S. Sprito a Nappoi. A-a competiçion partecipò ascì Agostin Cornacchin, Gioxeppe Canart, Peo Braçço, o spagnollo romanizao Francisco Vergara e atri doi scurtoî napoliten non precizæ, dementre che s'aspetava un boçetto da-a França ascì, probabilmente da-o Jacques-François-Joseph Saly. I Eletti da çittæ de Nappoli scersan o modello prezentao da-o Quiœu, o quæ tuttavia o no poe' procede a l'execuçion percose o moì into 1762.
Staçión de Ciâvai
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Ciâvai a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Molino dei Torti
Molino dei Torti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Recurvirostridae
Moneghinn-a (Recurvirostra avosetta)
O nidìfica a Nòrd in còste fangôze; a fâ o nîo in tæra, 3-4 êuve côvæ da tùtti doî pe 22-23 giórni. I polìn nidîfûghi xêuan dòppo in méize.
Staçión da Rochetta
A staçión da Rochetta de Câiro (in italian Stazione di Rocchetta di Cairo), l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Câiro, pe a fraçión da Rochetta, inta  Provinsa de Sann-a.
1218
thumb|350px|center|Palasso de-a Raxón de [[Padoa, frónte in sce ciàssa de-e Erbe, fabricòu a partî da-o 1218]]
Baxilica de San Nicolò (A Pria)
Vedrê
Ben sézze e sun e vedrê ch'e se pönan trövâ a l'internu da paruchiâle. Scciapê a càuza di bunbardamenti du 1944, respunsabili du derucamentu du quartê de l'Ajetta, e sun stête ripuzisiunê intreghe sulu in-tu 1991. A ciü inpurtante, quella in-ta faciâ, a g'ha 'n'estensciùn de 25 mêtri quaddri, dund'i sun raprezentê San Giuanni e San Paulu, cun in-tu mézzu u Calice de l'Eucarestîa.
E vedrê du presbitêiu sun dedichê a-u prutetû sitadin e a-a Madonna, mentre ciü resenti de 'na dexîna d'ànni in cunfruntu a quélle dîte primma (squêxi du 1930) sun quelle minûi.
U campanìn a mâ
A-i prinsippi i prugetti da gêxa növa i nu veghîvan u desvilüppu de 'na segunda tûre. Difêti chi s'ha ina seie de canpane ciü rensenti, u quâle parcu u l'ê stêtu anpliòn sulu in-tu 1986. Növe i brunzi tutâli, ch'i sönan in SOL3, sei füze da-a dìtta Capanni, mentre e âtre due, ciü picine, da-a funderìa Mazzola. A ste chi se zunze a Canpana di ciuchetti, a ciü picìna de tütta a baxìlica, puzisiunâ inta cèlla suvrâna da tûre. I ciuchetti sun döveê pe e serimonie du batêximu o in-ta selebrasiun eucaristica.
Rai
O dòppo goæra
Tornan da chi in avanti e prêuve da televixón, inaogorâ sólo into 1954, a-i 3 de zenâ, con i anónçi de Fulvia Colombo che dàn o vîa a-o Primmo Canâle Naçionâle, coscì l'aziénda a càngia scìgla da Radio Aodiçioîn Italiann-e a Radiotelevixón italiànn-a.
Orde de Mata
Da-o 2 mazzo 2018 a-o 29 arvî 2020 o prinçipe e gran meistro o l'è stæto fræ Giaccomo da-a Torre do Tempio de Sanguinetto, che in precedença o l'ea stæto Lœugotenente interinâ (2008) e Lœugotenente de gran meistro (tra-o 2017 e o 2018). L'attoâ Lœugotenente de gran meistro o l'è fræ Marco Luzzago (2020).
Niggio rósso
O Niggio Rósso (Milvus milvus Linnaeus, 1758) o l'é 'n öxéllo ch' o fa parte da famiggia de Accipitridae. O l'é 'na béstia da rapìnn-a. O l'é ascì conosciûo co-o nomme de Nìggio Reâ.
Supercóppa italiànn-a de balón
A Supercóppa italiànn-a a l'é 'na conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, Federazione Italiana Pallapugno) a partî da-o 1994 e ch'a se zêuga co-ina cadénsa anoâle.
Orde de Mata
Stoia
L’anno doppo començò a construçion da çitæ fortificâ e do porto da Valletta, ch'a pigiò o nomme da-o gran meistro, so fondatô. I cavagêi transformon Mata con di importanti progetti d'ediliççia urbaña: fu construto di palaççi e de gexe, nœuvi formidabbili bastioin e di giardin. Scioì l’architettua e o mecenatismo artistico. Fu edificao un nœuvo grande uspiâ, fu instituio 'na scœua d'anatomia, e dapœu a facortæ de meixiña ch'a contribuì a-o sviluppo in particolâ de l'oftalmologia e da farmacologia. Otr'a ste attivitæ chie, pe di seccoli a flotta de l'Orde de Mata a preize parte into Mediterannio a-e manœuvre contra a flotta ottomaña e contra i corsæ barbæschi.
Inta campagna d’Egitto do 1798, o Napolion Bonaparte o l'ocupò Mata pe-o so valô strateggico. I cavagêi fun constreiti à abandonâ l’izoa, à caxon ascì da Reggola de l'Orde ch'a gh'impediva d'arçâ i arme contra di atri crestien. O tratato d'Amiens do 1802, ch'o riafermava i driti sovren de l'Orde insce l'izoa de Mata, o no fu mai apricao.
Zena çitæ da Madonna
E quésta divoçión a l'é provâ da-e gêxe çitadìnn-e dedicæ a-a Màia Vèrgine. Fémmo òua in gîo pi-â çitæ pe scrovîle.
Stöia
Dâ-arénte a-o Meu, into cheu da çitæ prìmma do medioêvo, in sciâ chìnn-a da colìnn-a do Castéllo, gh'é a Gêxa de Sànta Màia de Castéllo, costroîa da l'Aripèrto into 658, in scê rovìnn-e, segóndo a tradiçión, de 'n ténpio longobàrdo. Into sécolo XII a gêxa a l'é stæta trasformâ da grùppi de architétti, inte 'n cazaménto a træ navâte con covertûa a capriâ, transétto e canpanìn. Into 1442, o pàppa Eogénio IV o da a gêxa ai Domenichén riformæ, che ingradìscian a strutûa e a trasfórman inte 'n inportànte céntro colturâle: testimoniànsa de quésto flòrido perîodo a l'é a costruçión do prìmmo ciòstro (1453-1462) co-e scoltûe sórvia o portón e a decoraçión co-i afrèschi da sofîta da lögia e de miâge, dónde rèsta a testimoniànsa de l'Anonciaçión do Giùsto de Ravensburg (1451).
Inta zöna da pòrta de Sànta Fêde, gh'é dôe inportànti gêxe dedicæ a-a Vèrgine: A Nonçiâ do Vastâto e Nòstra Scignôa do Càrmo e Sànta Gnéize, tùtte dôe dæte in afidaménto in época medievâle a órdini religióxi. A Nonçiâ, antigaménte dedicâ a Sàn Françésco, aministrâ da-i Françeschén Òservànti, a consèrva o ciù inportànte cîclo de pitûe dedicæ a-a Màia Vérgine e Moæ do Segnô. I afréschi de sofîte e da cópola, da-e màn di ciù inportànti artìsti zenéixi do sécolo XVII (Gioâne e Gianbatìsta Castèllo, Giùlio Bénso, Gioâchìn Axòu) ezàltan a stöia da Vèrgine da-o moménto do sò concepiménto a-a sò asonçión in çê.
Izoa Genovesa
Fàona
Anche e iguane de mâ ciù picìnn-e vîvan chi.
Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)
Stòria
Mensciunau pe' a primma vôta du Sincuséntu, u santuàriu u nasce cumme uratòriu campestre dedicàu a San Bastiàn, cumme testimuniàu daa vixita apustòlica cumpiüa dau Munscignû Nicolò Mascardi fra u 1585 e u 1586.
Ex voto
Testimuniansa da storica devusiun di paisài i sun i ex voto apêxi in sce müragne da gexétta, d'in gìru a l'âtâ. Sti chi sun stài méssi lì in ti àgni a reôrdu de gràssie risevüe dai castereveglin.
Morbello
Morbello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Castéllo de Valìsso
miniatura|300x300px|Vìsta do castéllo O castéllo de Valìsso (in grêgo modèrno: Κάστρο Βολισσός, Kástro Bolissós) o l'é 'n castéllo de Scîo, tiòu sciù da-i zenéixi da Maónn-a in scî rèsti de 'n ciù antîgo fòrte bizantìn.
Stöia
Segóndo a tradiçión do pòsto a prìmma fondaçión do castéllo a l'é stæta vosciûa da-o generâle bizantìn Belizâio, into sécolo VI dòppo Crìsto. Scibén chi-â realizaçión, za inti ànni de l'inperatô Giustiniàn I, de 'n castéllo in sciâ colìnn-a de Valìsso a no l'é do tùtto da esclùdde, a ògni mòddo no gh'é de prêuve segûe da sò prezénsa a-o mêno scìnn-a-o sécolo XI. Defæti, into 1148 a fortéssa a l'é za minsonâ da-a stòrica Ànna Comnêna inta sò òpera ciù conosciûa, l'Alescîade.
Dòppo a chéita de l'îzoa inte moén da Supèrba, into sécolo XV i zenéixi da Maónn-a àn decîzo d'arangiâ o castéllo, che inte quélli ànni o l'àiva 'n'inportànte fonçión de diféiza de sta pàrte chi de l'îzoa, dàndoghe coscì a sò fórma d'ancheu. In particolâ, gh'é stæto dôe fâze de travàggi a-a strutûa, co-a prìmma ch'a l'é da meitæ do sécolo XV, co-a minàccia rinovâ di Tùrchi aprêuvo a-a chéita de Costantinòpoli, e a segónda ch'a remónta a-o prinçìpio do sécolo XVI, pàrte de 'n progètto ciù grànde de fortificaçión de l'îzoa.
Descriçión
A fortificaçión a l'é costrûta a 'n'artéssa de 230 m in sciô livéllo do mâ, in sciâ çìmma da còlla ch'a sovràsta o pàize de Valìsso, co-a ciæa fonçión d'avardâ o pàize ciù in bàsso óltre che l'intrêgo nòrd-òvest de l'îzoa. Defæti, o castéllo o l'êa a-o céntro de 'n scistêma de tôre d'avistaménto costroîe in scê rîve de quésta pàrte de l'îzoa, raxón pi-â quæ o l'êa conligòu a-a còsta pe mêzo de 'n tùnel ascì.
Psara
Etæ modèrna e contenporània
miniatura|300x300px|A bandêa de Psara inti ànni da rivoluçión grêga. E dôe scrîte dîxan " [[Eleftheria i thanatos|ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Η ΘΑΝΑΤΟΣ " (libertæ ò mòrte) e ΨΑ–ΡΑ (PSA–RA).]] Aprêuvo a-o svilùppo de 'n'inportànte marinerîa inte l'îzoa, quésta a l'é stæta ciamâ a pigiâ pàrte a-a rivoluçión grêga do XVIII sécolo sostegnûa da Catæn II de Rùscia co-a scûza de liberâ i crestién sotomìsci a l'inpêro òtomàn. A popolaçión de Psara in prinçìpio a no l'êa goæi convìnta de parteçipâ ma, depoî a distruçión da flòtta tùrca inta batàggia de Çeşme, a génte do pòsto a l'à armòu 'na squàddra de 65 nâve. A ògni mòddo co-a fìrma do tratâto de Küçük Kaynarca do 1774, sàiva a dî quàttro ànni dòppo, o quæ o metéiva fìn a-a goæra, l'îzoa a l'êa restâ da sôla cóntra a-a minàccia tùrca.
SpongeBob SquarePants
miniatura|O lögo da série SpongeBob SquarePants (ö sæ SpongeBob Brâghe Quadrâte, ciamâ sôlo SpongeBob ascì) a l'é 'na série de cartoìn animæ americànn-a ch'a l'é stæta creâ da l'animatô e divulgatô scentìfico Stephen Hillenburg pi-â socjêtæ Nickelodeon. A série a cónta e aventûe do protagonìsta, 'na spónzia, e di sò amîxi, abitànti de 'na çitæ sotomarìnn-a de fantaxîa ciamâ Bikini Bottom.
Ferovîa Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a
Da l'avertûa a-a goæra
A lìnia a l'é stæta ofiçialménte ativâ a-o prìmmo de màrso do 1914, sott'a-a gestión de l'inpréiza outònoma de Ferovîe do Stâto. Into 1916 l'é stæto realizòu o tiâ de metàllo de 78 m pò-u conligaménto do lanbré de Canpàsso co-a socorsâle di Zôvi, permeténdo de scavalcâ quélla ferovîa e a staçión de Ròieu.
Dòppo goæra e declìn
Tra o 1959 e o 1960 gh'é stæto a costruçión da galerîa Fachìn, realizâ, inte l'ànbito de l'avertûa do conligaménto dirètto tra Zêna Ciàssa Prìnçipe e o Bìvio Ròieu pasàndo pe Zêna Canpàsso, insémme a di intervénti picìn de refæta de l'òficìnn-a manutençión a Tràsta ascì.
Funafuti
Funafuti o l'é 'n atòllo e a capitâle de Tuvalu. O gh'á 'na popolaçion de 6.320 abitanti (2017), ch'o l'é o 60,15% da popolaçion do Stato.
Monte San Biagio
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Monte San Biagio, o castéllo|centro
Universcitæ Nebrija
250px|thumb|O Campus de l'Universcitæ Nebrija L'Universcitæ Nebrija (Universidade Nebrija in spagnòllo) a l'è 'n'universcitæ privâ de Madrid. A gh'à 12.000 studénti.
Valle du Varatella
A Vàlle du Varatèlla (dìccia ascì Valà du Varatèlla o, a l'antìga, Và du Varatèlla, Val Varatella in italian) a l'è ina vàlle ch'a se tröva inta Ligüria de Punénte, in pruvìncia de Savùna. A se cumpùne de in valùn principâle e de trèi ciü picenìn, e a l'è traversà da-a scciümàira Varatèlla, ch'a gh'à dàu u nùmme, e da-i riài du sò bacìn.
Monetaçión zenéize
IANVA
Tùtti i vàrri tàggi de monæe zenéixi àn conservòu de caraterìstiche comùn e costànti pe tùtti i sètte sécoli de stöia da sécca de Zêna: A-o drîto o castéllo e d'in gîo a scrîta + IANVA.
Quartâ
Tra o XII e o XIII sécolo a l'é stæta emìssa ànche 'n'âtra monæa, o quartâ, da-o valô de 'n quàrto de dinâ. A l'êa 'na monæa asæ picìnn-a e co-in tìtolo d'argénto pægio a ciù ò mêno 20/1000. A l'à 'n diàmetro de ca. 15 mm e a prezénta a-o revèrso a crôxe paténte e d'in gîo o nómme de l'inperatô, sénsa però o çèrcio de perlìnn-e ch'o separâva o nómme da-a crôxe. De consegoénsa e létie CV RA DR EX són intercalæ da-i bràssi da crôxe.
Scûo do sô
A-o revèrso a crôxe co-i lilìn Sucesivaménte, co-o ritórno di Dûxi a vìtta, a denominaçión a l'é stæta mantegnûa, ma són però tornæ i tîpi tradiçionâli de monæe zenéixi, ò sæ crôxe e castéllo, ma co-o sô sórva a-o castéllo.
Riepìlogo
Dòppo o 1400 ca.:
Repùbrica Lìgure (1798 - 1805)
E monæe d'öo, a-o 916/1000, êan coniæ inti tàggi da 96, 48, 24 e 12 lîe e prezentâvan: A-o drîto 'na figûa feminìnn-a con corónn-a pìn de tôre asetâ in scê 'n tröno. Inta màn drîta 'na lànsa e in quélla mancìnn-a 'n scùddo; d'in gîo a scrîta REPUBBLICA LIGURE e in bàsso o valô e, in sciâ bâze, o nómme de l'incizô H. VASSALLO, da l'outô do cònio Gêumo (Hieronimus) Vasàllo.
Napolión (1805-1814)
A-i 9 de zùgno do 1805 a Ligùria a saiâ però anéssa a l'Inpêro françéize. Inti ànni 1813 e 1814 són stæte coniæ de monæe de quésto stâto ascì, indicæ co-o ségno de sécca CL e 'n'inbarcaçión co-a bandêa, méntre o diretô da Sécca o l'êa segnòu cómme Podestà (ö sæ o "Poistæ"). E monæe batûe a Zêna són : O tîpo a-o drîto o l'é a tèsta laoreâ do Napolión, con d'in gîo a scrîta NAPOLEON EMPEREUR.
Oviglio
Oviglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Burgu Adurnu
Burgu Adurnu l'é 'na frasión id Cantaluvu ch'a s'tröva int' l'Òta Val Burbàia a-i pé du Giaö, arainte a-u turainte Besante ch'u vò int'ei Burbaia. Ste paìze chi l'é stó 'n féudu da famìa zenaize di Spinula int'ei Mediu Evu fin a-i 1518. I Spinula i avàiva custruìu u sò casté int'ei 1100.
Govèrno Mario Draghi
2021
Zuaménto e 1° Conséggio di Minìstri. Òtegnûo a fidùccia a-o Senâto, co 262 vôti favorévoli, 40 contrâi e 2 astegnûi. Òtegnûo a fidùccia a-a Càmia, co 535 vôti favorévoli, 56 contrâi e 5 astegnûi.
Cêve de San Martin (Èrli)
Descrisiùn
Nunustante e dimensciùn picenine sta li cumunque a prezentàva antigaménte bén tréi ingrèsci, u prìmmu chéllu prinsipâle, ancù vixìbile e duve(r)àu ancöi, u segùndu e u tersu prezénti in sciâ mü(r)agna gi(r)â a meridiùn, ch'i servivan prubabilmente pé diferensiâ l'entrâ de dònne da chélla di òmmi; de dùe entràe de fiàncu ancöi a ne rèsta vixìbile sulaménte üna, méntre l'âtra pòrta a l'è scumpa(r)ìa cu-i sucescìvi rangiaménti du cumplessu architetònicu.
Daa fìn du Mediuevu au XVII seculu
Zà carche ànnu in derê u l'é(r)a stàu fissàu u pagaméntu de 18 sôdi (prubabilmente lìre o fiurìn zenexi, duve(r)ài intu Marchesàu de Sücca(r)ê) pé pagà chi u stàva tavaijàndu aa restrüttü(r)asiùn de l'edifissiu. Cuntempuraneaménte (aturnu au 1471) u teritô(r)iu d'Èrli u pàssa intu quartê diucesàn de Sücca(r)ê faxénte parte da Diocexi de Arbenga, ch'u l'andaxéa a cruvì i paìxi chi i faxéan pàrte da duminasiùn di Du Carettu inte chellu témpu.
Zà mensciunâ intu rapòrtu du véscu Luca Fieschi du 1602 a mü(r)àgna de cunteniméntu c'ha funsivàva cumme delimitasiùn du véiju campusàntu. I travàiji i vegnan cuscì cumpiüi propiu fra u 1585 e u 1606, quande l'internu u vegne cumpletaménte ritintegiàu, andandu ascì a cruì i afreschi u(r)iginà(r)i prubabilménte da segùnda metài du XV séculu, a òpe(r)a du cuscì dìtu "méstru d'Èrli", rintraciàbile inta figü(r)a de Segurano Cigna, zà atîvu mòddu cumpatibile a Cîxöa e a Garesce intu stessu pe(r)iudu, ma gh'è da dì che u sò impegnu inta cêve u l'è ancùa ancöi dibatüu.
A parte u l'è stàu custruìu u campanìn che veghemmmu ancöi, fra u 16 de zügnu e u 3 de lüiju du 1610, adussàu aa strutü(r)a u(r)iginà(r)ia, ch'u l'ha piàu u pòstu de chéllu presedénte, ciü picenìn e da cunfurmasiùn a vêla.
L'ürtima de sepultüe inta gêxa a l'è da rintraciâ intu 1628, dàtta aa quàle se fà rizalì a fin de òpe(r)e pé giüstâ u vixin campusantu. Quattru agni primma u l'é(r)a stà curezüa ascì a pusisiùn du cò(r)u fin a chel'ànnu prezente a levànte.
E pitü(r)e inte mü(r)agne
Dòppu stu chi a se tröva 'n'âtra sé(r)ie de sànti, dui de sti chi sénsa ina precìza descrisiùn au de sùtta da fàscia, ch'a cumprende turna 'na rapresentasiùn de Santa Cata(r)ìna de Lisciàndria, de Sant'Antôniu e de San Pantaléu, ricunusciüu cumme ina mestransa diferénte dau primmu pulitticu.
Staçión de Montechiaro-Denice
A staçión de Montechiaro-Denice (in italian Stazione di Montechiaro-Denice), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1875, a l'e ao serviçio do comùn de Montechiaro Acqui, dond'a l'è scitoâ, ma ascì de quéllo de Denice, tutti doî inta Provinsa de Lisciandria.
392 a.C.
Euröpa
Rómma - Cònsoli Lucius Valerius Potitus e Marcus Manlius Capitolinus. Atene - Aristofane, Ecclesiazuse (Le donne all'assemblea).
Pecetto di Valenza
Pecetto di Valenza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Castéllo Apoliêno
Stöia
O castéllo Apoliêno o l'é stæto tiòu sciù da-a Maónn-a p'avardâ o pàize de Armòlia, un di vilàggi ciù gréndi da mastichochoria, a pàrte de l'îzoa dedicâ a-a produçión do preçiôzo màstice. Segóndo 'na teorîa comùn, ch'a vêgne da di tèsti antîghi, o castéllo o l'é stæto constrûto into 1440 pe voéi do Nichiôzo Giustiniàn Bànca, poæ de l'Andrieu , ma pe dindavèi l'é probàbile ch'o ségge stæto comiscionòu da un di fìggi de l'Ötobón Giustiniàn Cànpo into 1446. Defæti, into vêgio cazaménto da schêua de Armòlia gh'é conservòu 'n architrâve ricuperòu da l'intrâ do castéllo che, óltre a-o stémma da Repùbrica de Zêna e a quéllo da famìggia Giustiniànn-a, o l'aregórda a fondaçión do castéllo con st'inscriçión chi :
Vìlla Crôxe (Castelétto, Zêna)
miniatura|Vìsta da vìlla da Córso Solferìn A Vìlla Crôxe a l'é 'na vìlla de Zêna ch'a se trêuva a-o cìvico 31 de Córso Solferìn, into quartê de Castelétto. A l'é stæta costroîa into sécolo XVIII cómme vìlla sùb-urbâna inta zöna tra e montæ de Sant'Ànna e de Sàn Rochìn servîa da-o condûto stòrico de Zêna, òua pàrte do céntro da çitæ aprêuvo a l'espansción urbanìstica do sécolo XIX.
Geniu Alduin
Vitta
Fin a des̅c̅'oggni l'eṛa r-štà 'n cà, è pô l’eṛa ‘ndà a štüdioa a l'Academia Albeltina a Tiṛin, gṛazie all'ajüttu d'l malchèsè d'Ulmèa Coḷlu Vinzè Ferrero. Ch'zì l’avèva cugnịusciü' Giuanni Bōlgna, in otṛu pitua d' quâ peṛiudu, cugniusciü' p' li quoddṛi dâ Geis̅c̅a d' Sont'Ambṛōggiu d'Aṛošše.
Ch'zì l'avèva cum'nzà a pitiṛoa, filmendu ina lunga seṛie d' dipinti e afṛašchi nèn sulu 'n paìse, ma ascì 'nt èl fṛâziui. L'atività a pṛûsegue ascì 'ntî Figui, 'ntâ valô Arōscia è Penavaiṛe (a Otu), fin a caṛoa a Albenga.
Ōpeṛe
• Figüṛe ‘d famne cun scimbuli sacri, ōpeṛa cunselvô a Otu, ntâ geịs̅c̅ịa di Sen Michea, ‘n meʒʒu al paise. U j’ è tṛê famne cun i cutiui culuṛoi ch’ i téno ‘n man dî scimbuli sacri.
Inno da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
Stöia
miniatura|260x260px|Uzeyir Hajibeyov, o conpoxitô de l'ìnno. Into 1930, dêxe ànni dòppo a creaçión da Repùbrica Socialìsta (méntre a l'è pàrte da RSFS Transcaucasìca), o conpoxitô azêro Uzeyir Hajibeyov o scrîviâ o tèsto e conponiâ a mûxica pe-o nêuvo ìnno. Hajibeyov saiâ ànche o diretô d'òrchèstra a-a première a Baku do 28 arvî 1930 ma, a ògni mòddo, sòn pöche e informaçioîn a nòstra dispoxiçión in sce l'adoçión de quésto ìnno cómme ìnno de Stâto.
Cræa
E cræe constituie escluxivamente, ò squæxi, de caolinite, ò d'atro minerâ do so groppo, comunemente ciammæ caolin ò cræe da porçellaña, g'han un’ata tempiatua de fuxon (circa 1700 °C), una noteive plastiçitæ e un relativamente modesto retio; pe queste so propietæ son impiegæ inta fabricaçion de porçellañe, de çerammiche, comme càrrega inti papê, inta gomma etc.
Pàize Valençiàn
Etæ modèrna
Tra o 1519 e 1521 de conpagnîe d'armæ, con l'aleànsa da borghexîa e di paizén crestién, àn fæto scceupâ 'na rivòlta cóntra a nobilitæ e l'aristrocraçîa, conosciûa co-o nómme de ribelión de Germanìes. A-a fìn da lòtta, s'é però inpòsto i nòbili, agiutæ da-i seu sèrvi mudéjar e da l'aristocracîa castigiànn-a. A viceregìnn-a, a Germana de Foix, a l'à dónca profitòu da scitoaçión pe praticâ 'na fòrte represción; marcàndo o coménso da castigianizaçión da nobilitæ. L'é comensòu a difóndise a teorîa do "problêma morìsco" ascì, cómme che l'outoritæ religiôza a l'à diciaròu a validitæ di batézzi sforsæ che i paizén àivan inpòsto a-i mudéjar, pe fâli vegnî di "nêuvi crestién" (1525). Inte l'ànno 1563, o Féipo II o l'à decretòu o dezarmaménto di morìschi valençién pe prevegnî de nêuve solevaçioìn, aprêuvo a l'inportànte minorànsa raprezentâ de quésto grùppo étnico into Régno de Valénçia.
Etæ contenporània e prezénte
Into sécolo XIX, into Pàize Valençiàn l'é cresciûo a superfìcce cortivâ, sorviatùtto quélla ligâ a-a coltivaçión de l'ûga, do rîzo, di çetroìn e de amàndoe. O scàngio de l'economîa vèrso l'indùstria, comensòu ciù tàrdi, o l'à portòu o Pàize ValençIàn a êse a quàrta comunitæ spagnòlla pe ativitæ industriâle. A l'inprinçìpio do sécolo XX, a socjêtæ valenciànn-a a l'é tornâ a reclamâ l'outogovèrno da seu comunitæ e, dòppo 'na prìmma prêuva inta Segónda Repùbrica Spagnòlla ch'a l'é falîa pò-u sucesîvo regìmme outoritâio, into 1977 a l'à in sciâ fìn goâgnòu l'outonomîa inte l'ànbito coscì dîta Tranxiçión Spagnòlla. Inta segónda meitæ de quésto sécolo, gh'é stæto o fòrte svilùppo de 'n nêuvo setô, ch'o l'é tòsto andæto a sostitoî l'agricoltûa pe inportànsa econòmica: o turìsmo. Con l'aprovaçión do Statûto do 1982, l'é stæto institoîo o govèrno locâle, a Generalitæ Valençiànn-a, ch'o cûa l'aministraçión da comunitæ.
Provìnse
Into 1822 l'é stæto propòsto pi-â prìmma vòtta de provìnse scìmili a quélle da giornâ d'ancheu, co-o Pàize Valençiàn ch'o l'é stæto spartîo, da nòrd a sùd, inte provìnse de Castelló, Valénçia, Xàtiva e Alicànte. In sciâ fìn, co-a divixón propòsta da-o Javier de Burgos into 1833, o nùmero de provìnse o l'é stæto amermòu a trèi, co-a sopresción de quélla de Xàtiva.
Coltûa e tradiçioìn
De quéste tradiçioìn colturâli se peu, prezénpio, fâ mençión de:
Spòrt
Da l'ànno 2008 e scìnn-a-o 2012, o Gràn Prémio d'Eoròpa o l'é stæto inandiòu into Circoìto Urbàn de Valénçia, co-a córsa de categorîe da Formula 1, da GP 2, da Formula 3, da Formula BMW e da Porsche Mobil 1 Supercup. Sto circoìto chi o l'àiva 'na longhéssa de 5.473 mêtri pe gîo e 'na capaçitæ de 110.000 spetatoî spartîi tra 23 scainæ. O gràn prémio de Valénçia o l'àiva 'n inportànte inpàtto econòmico stimòu a 70 milioìn d'éori a l'ànno, ma o no vêgne ciù inandiòu da-o 2013 e di tòcchi de sò infrastrutûe són stæti vendûi in caæga do 2017.
Dialétto cravaiéize
Stöia
sinistra|miniatura|250x250px|A [[Fortéssa de Sàn Zòrzo (Cravæa)|fortéssa de Sàn Zòrzo, tiâ sciù da-i zenéixi into 1540]] O ligàmme de Zêna con l'îzoa o l'é comensòu ciù tàrdi da batòsta pizànn-a inta batàggia da Melöia do 1284; Cravæa a no l'é defæti minsonâ into tratâto de pâxe, ségno che inte 'n prìmmo moménto a no gh'àiva de interèsse stratégico pi-â Repùbrica. A-o mànco formalménte, l'îzoa a l'é dónca restâ a-a Repùbrica de Pîza scìnn-a-a fìn da sò indipendénsa, co-a batòsta inta goæra cóntra Firénse inte l'ànno 1406. Profitàndo da scitoaçión, o capitàn zenéize Scimón De Mâi o l'àiva òcupòu Cravæa ma, into 1413, o l'à lasciòu l'îzoa a-i fiorentìn, dæto ch'a pertocâva a lô pò-u tratâto tra Pîza e Firénse do 1406 e pe 'n âtro tra Zêna e Firénse into 1413. A ògni mòddo, into 1430 o De Mâi o l'é tornòu in sce l'îzoa, dòppo avéila acatâ pe 2.000 frànchi zenéixi.
Staçión de Zêna Pra (1856)
Moviménto
A staçión de Zêna Pra a l'êa servîa da-i colegaménti regionâli de Trenitalia inte l'ànbito do sò contràtto de servìçio co-a Región Ligùria, sorviatùtto lighæ a-o servìçio feroviàrio urbâno de Zêna.
Dio
Die umañe
O dio o l'è composto da de falange, de sollito træ (falange, falangiña e falangetta), a parte i dii grosci de moen e di pê che ghe n'han doe. I articolaçioin tra-e falange en dite noetti.
Camillo Sbarbaro
Nòtte
<references group="n." />
Pœuxo (dio)
Anatomia
O l'è composto da doe falange, a falange proscimâ e a falange distâ. A peto di atre quattro die gh'amanca a falange mezaña. A falange proscimâ a l'è articolâ co-o primmo metacarpo.
Prióra
Prióra (Priöa in arbenganeize, šcriciu Priêua in zeneize, Prióla in piemunteize, Priola in italian) l'è in cumüne ed 677 abitanti (2020) da pruvéincia ed Cuni.
Staçión de Strêvi
A staçión de Strêvi (in italian  Stazione di Strevi), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio do comùn de Strevi, inta  Provinsa de Lisciandria.
Córso Magénta (Zêna)
Stöia
Pöco dòppo l'avertûa de sta stràdda chi, tra o 1895 e o 1896, l'é stæta realizâ 'na lìnia di tranvài da pàrte da SFEF (Socjêtæ de Ferovîe Elétriche e Funicolâre) che, anàndo aprêuvo a-o camìn da circonvalaçión, a pasâva pe Córso Magénta ascì. A lìnia di tranvài a l'é stæta in sciâ fìn desmantelâ into segóndo dòppo goæra e sostitoîa da-o traspòrto pùblico in sce gómma.
Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)
La Geis̅c̅ịa paṛuchioa ‘d Ulmèa ṛèè dedicô a Sen Maltin Vašcu, patrun d’l paise. Ṛèè štô foccia ‘ntl 1300, cun ‘n’ štile semplice, ṛèè ‘n fundu al Bulgu.
Štōṛia
Èl pṛimme teštimunionze dâ paruchioa i sun dû Tr’s̅c̅èntu, quon’ chè èl gèntè j’avèvo avü’ b-söggniu d’ in pōštu, cịü’ gṛōssu p’l tṛûvose, d’lungu dedicà a Sen Maltin.
‘N štù peṛiudu u s’ ‘ngṛandiššè a zona d’l’ abisde è i s’ fan èl caplatte ‘nsl navoi ‘nscî fionchi, cavèndu ina polte d’l culattu d’ Sen Mōṛu, p’l foa pōštu.
Comunitæ outònome da Spàgna
Da promulgaçión da Costituçión into 1978, l'è comensòu 'n procèsso de restituçión de poéi, cómme 'n drîto e no cómm'òbligaçión, vèrso e naçionalitæ e regioìn, pe-o quæ s'àn formòu dîsètte comunitæ e dôe çitæ outònome co-o pàsso di ànni.
Mezan (dio)
O l'è o dio ciu longo da man. O l'è composto da træ falange.
Comunitæ outònome da Spàgna
Da-o 2003 e pe fìn statìstichi, basæ inte normatîve eoropêe stabilîe pe l'Eurostat, s'atrêuvan e unitæ NUTS in vigô a l'Unión Eoropêa. E dîsètte comunitæ outònome spagnòlle se clasifìcan segóndo livélli NUTS-2.
Carêga do Diao
Colegamenti esterni
Video in sciâ carêga do diao
Quattordio
Quattordio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Léngoa frànca mediterània
Dibàtito
Gh'é di dibàtiti in sciâ sò clasificaçión e in sce l'òrìgine do pòula "léngoa frànca". Scibén che, pi-â ciù pàrte di studiôxi, a saiéiva da consciderâ cómme 'n pidgin, pe di lengoìsti st'afermaçión chi a no l'é goæi precîza e preferìscian parlâ de interléngoa ò de léngoa de koiné. In sce l'òrìgine do nómme, tra e âtre teorîe se pénsa che "léngoa frànca" o véugge dî "léngoa lìbera", fòscia con riferiménto a-o lìbero comèrcio, òpû ch'o vêgne da 'na traduçión da l'àrabo pe "léngoa latìnn-a" ò "léngoa comerciâle". Tra i âtri scignificâti propòsti gh'é quélli de "léngoa di véneti", "léngoa di òcidentâli" ò, senpliceménte, "léngoa di frànchi".
Ransi
Geugrafia
A frasiun a l'è culucâ a mèzza còsta, a-i pê du Munte Ciappàru, cun in teritôu strêtu e lungòn quêxi fin a-a sìmma du munte Carmu de Löa versu nord, mentre a meridiùn a segue a vàlle du riàn de Ransi. Cunfinante a punente cu-u basìn du Ninbaltu, a fâ da spartiêgua tra e dûe valê, se tröva u Còlle Barbexin (427 m) a munte de l'abitòn. A levante, invêce, u l'è separòn da-u cumün de Giüstéxine (e da-u basìn du Scaînciu) pe' via du frangénte du Ciapparu-Munte Cianusa (406 m). Fra e dûe valê se tröva u cuscì dîtu Passu du Santu, a-a quâle a saieva ligâ a tradisiun du pasàggiu de San Martìn in sce l'ìzua Gainâa.
Preistoja e êpuca preumana
Sti vilàggi picìn, nu tròppu da-a distànte rispettu a-e strutüe furtifichê, l'êan furmê da mideste abitasiùi, che cun tütta prubabilitê se semegiavan a-i Caselle che ancù ancö e se trövan spanteghê in-ta zôna d'in gîu a-u Carmu, fêtu che ne testimunieéa l'antighiscima tradisiùn.
Etê cuntenpuranea
A seguî sti eventi chi l'anesciùn da Repübbrica a l'Inpeu Fransese (1805), che sutta a stu chi u mantegne u tìtulu de cumün, parte du cantun da Prìa e du Sircundàiu de Savuna, drentu au Dipartimentu de Muntenötte. De düâ a-u quantu brêve, l'esperiensa a se cunclüdde cu-u Cungressu de Vienna e a Restaurasiùn (1814-1815).
Cu-a segunda guèra mundiâle e s'han trê vìtime ransìne: Bertumê Renbâdu, capitàn da Maîna Italiâna, Giacumu Vignola e Giacumu Ruveta. Du 1946 l'ingressu in-ta Repübbrica Italiâna, de lungu sutta a-A Prìa, mentre a-u 1970 a remunta a custrusiùn de l'autustradda A10, ch'a l'è andêta a tucâ ina gran parte teritôiu ransìn.
Màstice de Scîo
Da-i Tùrchi a ancheu
Da-o 1566, co-o contròllo òtomàn in sce l'îzoa, o màstice o l'àiva 'n gràn valô, tànto che gh'êa a condànna de l'ezecuçión pe quélli che l'avéssan aröbòu. O nómme mæximo de l'îzoa in tùrco, Sakız Adası, o veu dî pròprio "îzoa da gómma". A sto perîodo chi remónta l'introduçión do procèsso pe òtegnî di licôri digestîvi a bâze de màstice, scìmili a-o modèrno mastichato, che za inti ànni prìmma da rivoluçión françéize êan bén bén conosciûi cómme elixìr "grêghi".
Lyndon B. Johnson
Lyndon Baines Johnson (1908 - 1973) o l'è stæto o 36eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1963-1969). O l'êa stæto anche vice-prescidénte sotta a-o John F. Kennedy da-o 1961 a-o 1963.
Giancanéie e i sette nâni
Giancanéie e i sette nâni (in lengua ingleise Snow White and the Seven Dwarfs e in lengua italiann-a Biancaneve e i sette nani) a l'é 'na pelìcola d'animaçión e muxicâle statûnitéise prodûa da Walt Disney inte l'ànno 1937.
Mindén
Da l'etoi muderna fén-na a ancöi
Dópu u Mediuevu a Mindén u i è di šcôntri ed cunfén, scicume che a cumünitoi ed Garesce, per ina serie ed cuncesiui ai šgnuri facie dai marcheiji Špinola versu u 1593, a dventa pruprietoria ed gróse zone ed paštüra, e cují a s'è jlargò versu Viura, Prióra e Pamparau.
Dialöttu
U parlò tradisiunò di abitanti ed Mindén u fa pòrte du dialöttu ligüre garescén, anche se cun de fórte influense purtoi dae zóne de d'là dau cunfén (špecialmente a valada ed Cazótu), clascificoi cume pòrte du piemunteize.
A cruje ins'u Bricu
Per i travaii, ch'i sôn štoi lônghi, u ventova purtò sciü' de tuneloi ed róba, cují l'è štò facia a štrò ch'a pòrte daa Cóla ed Cazótu e a riva ins'aa pôncia. In fatu impurtante l'è štau u viage a Ruma du paricu ed Mindén per purtò au Vatican, au Papa Paulu Seštu, a prima prea da cruje, facia incide da l'artigian Batišta Basteris, che pöi l'è štò puzò ins'aa pôncia a lüiu ed l'ištesu anu. I ürtimi interventi i riguordi l'ilüminasiôn da cruje, reštaurò intu 2001 dau grüpu ed l'Asuciasiôn di Alpini ed Garesce e inaugürò intu 2002, dópu 1200 ure ed travaiu in tütu; l'è štò ascì vernijò, l'è štau piasau in pòrašfurgari növu e l'è štau faciu in riveštimentu növu.
Stràdda Acquarón (Zêna)
miniatura|250x250px|Vìsta de Stràdda Acquarón da-o [[Pónte Càfaro inte 'na cartolìnn-a do 1920]] A Stràdda Acquarón a l'é 'na stràdda rescidençiâle do quartê de Castéletto a Zêna. A l'é stæta costroîa vèrso a fìn do sécolo XIX pe permétte l'urbanizaçión do fiànco de ponénte do còlle de Bachérnia, partìndo da-a Circonvalaçión a Mónte, a-a quæ a l'é colegâ.
Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT da lìnia 374, ch'a va da-a Stràdda de Òbèrto Cançelê scìnn-a l'asccianatûa de Castéletto. In particolâ, lóngo a Stràdda Acquarón gh'é e træ fermâte de:
Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)
Storia
A l'imprensippiu a cuntrulâa a ciü pàrte de gêxe da Vâ du Néva, cumme chélle de Süccarê, Veserxe, Èrli e Cirixöra, dattu ch'a l'avêa u tìtulu de gêxa màre, da che dipendéan e âtre. Guidâ da 'n "arci-prève", numinàu a vìtta, a l'hà mantegnüu pe' di seculi u cuntròllu in sce cumünitài li d'in gìru, vistu che e retòrie l'éan fursàe a versâ ina serie de tàsce, in segnu de dipendénsa.
Cu'e palanche ch'e van inte casce da cumüna se finiscen de pagà e campane, se pensa füse in sciu pòstu,cumme testimuniàu da i àtti ch'i impunêan de rangià e stradde de ingressu a u paìse in vista du passaggiu di câri trainài da i bö ch'i purtâan i materiâli pe' u cantê. L'impegnu pigliau du 1455 da u scindicu Gastâdu e da don Franchelli u l'éra chê de cumpletâ i travagli entru sinqu'àgnu. Difatti du 1460, u dì de san Bastiàn, truvemmu a ducümentasiùn ch'a ne mustra u cumpletamentu da tûre campanària, grassie a l'asiùn du méstru Gullu de Busüràscu. Âtri interventi picenìn, sta vôta a e müràgne, i l'éran stài purtài avanti du 1472, forscia sfrütàndu e furnâxe de câsîna in tempu presenti pe' a stràdda fra E Gattaire e A Cascina d'Agliu.
Se i primmi travàgli fàcci i l'éran andài a seguì a tècnica de custrusiùn pupulare, chéi de doppu derìvan da di stüdi da l'âtu, frütu de dumande di marchexi Du Carettu.
U de dréntu
A paruchiàle a g'ha tré navàe, separàe da di archi a tüttu sèstu, rezüi da pilastri surmuntài da capiteli in stìle dòricu. A gh'a 'na cianta a baxìlica e a navâ sentrâle a l'è cuèrta da 'na vôta a butte cun lünétte, a u cuntràriu de chélle de làttu cuèrte da vôte a cruxéra.
Âtâ mazû
In t'ina scenugrafia triunfale, vista a presensa di afreschi du Seisentu, deré u g'ha u cuscì dìcciu côru, ciü in quaddru de scöra lìgüre. Stu lì u l'è dedicàu aa Madònna e Gesù in ta Glòria Selèste e u rafegüra a Vèrgine sêtâ cun so fìgliu in simma a 'na nìura, d'in gìru se trövan i àngeri e i müxicànti. A cumpletà a scêna i dùzze apostuli stan in serciu aturnu au sepurcru vöiu.
Proa
Štōṛia
U j’è pōche ‘nfulmaziui ch’ i poḷlo d’l Pṛoa. ‘M’ ascì p’l j’ oto fṛâziui d’Ulmèa, u s’ pō’ p’nsoa al pṛ’nzippi dû švilüppu d’l bulgoi d’ muntogna, ‘ntulnu al 1600. A paruchioa d’l Pṛoa r’ eṛa štô ch’m’zô ‘ntî pṛimmi oggni del 1800, quon’ ch’ u j’eṛa tonte gente ch’ i štas̅c̅èvo scilà.
Vie di cumunicaziun
Èl Pṛoa u s’ tṛöva ‘nsâ via pṛuvincioa 216 ch’ a ṛu culega a est cun Cṛavaina e a ovest cun Contaroina. P’ṛ arivoa ‘nt Ulmèa venta caminoa cilca 6,8 chilometṛi.
Miagia do Cento
Scicomme a-i Ebrei gh'è proibio de montâ insci-â sccianadda, a Miagia do Cento o l'è o posto ciu sacro che gh'areste donde ghe segge permisso de pregâ. Quande a-i Ebrei no gh'ea manco consentio d'intrâ inta çitæ (prezempio da-o 1948 a-o 1967 doppo a goæra arrabo-isræliaña), aloa o ponto ciu vexin ond'anâ à cianze a destruçion do tempio o l'èa o Monte Oiao ò Monte di Oie.
340 a.C.
thumb|200px|center|Didràcma d'[[Argento|argénto Elis-Olìmpia, Peloponnéso, 340 a.C. (Museo de monæe, medàggie e antighitæ - Pariggi)]]
Zuvu de Tuiran
Descrisiùn
U zùvu u l'è traversàu da-a stràdda pruvinciâle 60, ch'a và d'intu Burghéttu fìna Bardenèi muntàndu p'a vàlle da scciümàira Varatèlla, ch'a-u travèrsa ciü o ménu a-u chilòmetru 18,700.
Stòria
Cùmme inte tüttu u circundâriu, a-u zùvu i ghe sùn stài di cumbatiménti intu cùrsu da cuscì dìccia batàja de Löa, dâtu ch'u l'éra difézu da-e puzisiùn di austrìaci a-u Mùnte Bâncu e a-i Alsabècchi. In particulà, l'atàccu franséze a-u zùvu u l'è stàu cumensàu da-a divixùn Charlet, partìa d'intu Ciàn de Priài e pasà p'i Lavagìn, pöi rinfursà da-e trüppe du Massena.
A végia stràdda du zùvu a l'è stàa aduerà fìna a-u XX séculu, sarêa a dì quându, pasàe de bèlle discüsciùi, u l'è stàu avèrtu u stradùn d'ancöi, che pe cùntru u mùnta d'intu valùn de Cârpe, a l'inprensìpiu fàcciu de tèra batüa e asfartàu sùlu intu dòppu guèra.
Stémma da Ligûria
O stémma da Region Ligûria o l’é stæto adottòu into 1985 co lézze regionâle.
1302
Euröpa
11 lûggio. Batàggia de Courtrai. L'ezèrcito do rè de Fransa Feipo o Bello cóntra e milìçie comunâli fiamìnghe.
Marmelin
Into Giapon o yubitsume ò otoshimae a l'è 'n aotomutilaçion espiatoia ritoâ de uña ò ciu falange do marmelin, antigamente praticâ da-i samorai, da-i zugoei insolventi ò da-e prostitute in segno de devoçion a-o protetô, e a-a giornâ d'ancœu ancon in uzo inti organizaçioin criminæ commi-a yakuza.