cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Australia Oçidentâ
thumb|right|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|right|200px|A bandêa de l'Australia Oçidentâ thumb|right|200px|A poxiçión de l'Australia Oçidentâ in sciâ carta giögràfica L'Australia Oçidentâ (Western Australia in ingléise) a l'è 'n stato de l'Australia, a sêu capitâ a l'è Perth.
O stato australian ciû grosso e isolòu: Perth a l'è ciù vixinn-a a Giacarta (capitâ de l'Indonexia), 3000 km, che a Sydney, 3200 km.
Funicolâre Sécca-Rîghi
Stöia
Inte l'ànno 1890 o comùn de Zêna o l'à aprovòu 'n progètto prezentòu da doî çitadìn da Svìsera che però stâvan da 'n pö de ténpo in Ligùria, ö sæ o Françésco Giöxèppe Bücher e o sò fìggio Teodöo, i quæ àivan za costroîo di inpiànti turìstichi de quésto tîpo into sò pàize. O progètto o prevedéiva a costruçión de 'n inpiànto spartîo inte doî tòcchi: o prìmmo, ciù bàsso e costroîo in galerîa, o l'êa quéllo conpréizo tra o làrgo da Sécca e a gêxa de Sàn Nicòlla, méntre o segóndo da chi o montâva scìnn-a-o Castelàsso. A-i 25 de agósto a zónta comunâle a l'à outorizòu a concesción pi-â realizaçión e a gestión de st'inpiànto chi, insémme a di âtri scìmili e a da lìnie de tranvài.
O nómme òriginâle, sàiva a dî quéllo de "funicolâre do Rîghi", o l'é stæto çernûo pròpio da-o Bücher, pigiàndolo da quéllo de cremaliêre svìsere da lê progetæ in sciô mónte Rigi, co-o sò sucésso turìstico ch'o l'é stæto l'inspiraçión pe l'inpiànto de Zêna. Da quéllo moménto a zöna in çìmma a-e colìnn-e da-arénte a-a staçión de mónte, de lóngo dîta do Castelàsso, a l'à ciamâ do Rîghi ascì.
Da-a SFEF all'UITE
A ògni mòddo, inta pràtica, inte quélli ànni a lìnia a l'êa formâ de doî inpiànti separæ che condividéivan sôlo a staçión de Sàn Nicòlla, dónde i pasagê dovéivan fâ stramûo tra e gabìnn-e. Into 1895 l'AEG a l'à fondòu a Zêna a socjêtæ de l'Unión Italiànn-a Tranvîe Elétriche (UITE) pe poéi rilevâ e métte insémme i servìççi in sce færo da çitæ, curæ da-a controlâ SFEF e da âtre dôe inpréize ch'àivan de concescioìn. Quéste socjêtæ són stæte dónca sostitoîe da l'UITE a-i 22 de seténbre do 1901.
Ùrtimi svilùppi
L'inpiànto l'é stæto avèrto tórna into méize de màrso do 1990.
Primma Goæra Mondiâ
A guæra in scî moæ
Into 1914 ebbe lœugo o 1° novembre a battaggia de Coronel (Cile), inta quæ l’armiagio tedesco M. von Speer o l'inflisse a-i Britanneghi una dua sconfita, e l’8 dexembre 1914 quella de Falkland, inta quæ l’armiagio F.C.D. Sturdee o l'anintò e unitæ todesche.
Fronte occidentâ
Pe assestâ un nœuvo corpo a-i Françeixi, inta parte oposta a quella dov'ea dislocao o grosso di aliæ, Ludendorff o scelse a poxiçion do Chemin-des-Dames, naturalmente forte, ma debolmente ocupâ. L’ofensciva, començâ o 27 mazzo into træto compreizo fra Soissons e Reims, a l'ariescì in pin, ascì pe l’impiego d'iprite, e o 1° de zugno i Todeschi zonzeivan in sce-a Marna menaççando a mæxima capitâ françeize: o Foch o fermò, tuttavia, l’avançâ concentrando a riserva longo e prinçipæ direttrixe d’urto do nemigo. Sciben ch'a scitoaçion strategica a no foise sostançiamente megioâ pe-a Germania, i trei sucesci de primmaveia aveivan scosso l’opinion pubbrica, specie in França, che i consciderava presaggi de vittoia definitiva. Mentre se compiva i preparativi pe-o quarto attacco, i Aostriachi scadenon l’ofensciva in sce-o fronte italian.
E conseguençe da guæra
L’Œüropa into so complesso a sciortì da-o conflito indebolia da-e vittime (circa 8 mioin de morti e 20 mioin de ferii), da-e destruçioin, da-i debiti. In sce-a scena mondiâ, i Stati Unii pe-a primma votta ean sciortii da l'isoaçionismo (pe rientrâghe co-a sconfita do partio de Wilson into 1920) mescciandose inte vexende politiche œüropee, mentre a Ruscia sovietica a rispondeiva a-o tentativo de sofocamento durante a guæra civî co-a fondaçion de l'Internaçionâ comunista (1919).
Faleria
Faleria o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
O cianto de Maria
Opera letiaia in zeneize antigo de l'Anonimo Zeneize, tra o XIII secolo e o XIV secolo.
O cianto de Maria
Quando e' lo vi' cossì ferir de pugni, de corpi e de natae, con tante injurie far e dir, le carne soe sì tassae, enspinao e spuazao, jastemao con gran furor, scregnio e desprexiao; a tar vergogna e desonor tuta de dor me comovei, lo spirito me somentì, lo seno e la voxe perdei, strangoxa', cazando lì. Comego eram mee soror e atre femene monte, chi vegando esto dolor, de grande angustie eram ponte; de le quae fo la Magdalena, chi pu cha tute, aster mi, ne portà gran dolor e penna, per zò che De' la trasse a si. Poi, instigando li Zué chi criavam: "Mora, mora," e sacerdoti e pharisé, fo zugao e traio fora per lo comando de Pilato; e lo centrego criava, con tuto l'atro povoro mato chi de noxer no cessava. Jastemando con gran voxe lo me fijor, sì gamaitao, constresem a portà la croxe donde elo devea esser javao. En quela doze visaura e su la soa santa testa de lavajo e de brutura abondava gran tempesta. E', trista maire, lo seguìa, com le aotre done chi pianzeivam vegnando in mia compagnia, chi como morta me rezeivam. Tam fin, a quelo logo fomo donde 'lo fo crucificao, per lo peccao de quelo pomo donde Adam fo prevaricao. A mea vista, in quelo legno lo so corpo santo e biao da lo povoro neco e malegno duramenti fo javao.
Neuvo Galles do Sud
thumbnail|destra|200px|A bandêa de l'Austràlia thumbnail|destra|200px|A bandêa do Neuvo Galles do Sûd thumbnail|destra|200px|A poxiçión do Neuvo Galles do Sûd in sciâ carta giögràfica thumb|Blue Mountains, Australia (video)|200x200px O Neuvo Galles do Sûd (New South Wales in ingleize) o l'è in stato de l'Australia, a sò capitâle a l'è Sydney.
Sann-a
Breviscima Stóia de Sann-a
E lotte cun Zena i finiàn tragicamente pé Sann-a int'u 1528, cun a definitiva cunquista de Andrea Dóia. Stu fæto ö provòca 'na quantitæ de mórti e a demuliçoin de l'antighiscima acropöli cun a Catedräle de Santa Maria de Castellu (Santa Maria Assunta o, ascì, Santa Maria Maggiû) e in nümerö de custrussiuìn civili e religiuse, fin'anch'äa ciü grande pôrte de töri de famigge nobili. U disastru ecònomicu u vegne però dal'interamentu du pòrtu (ch'u se stimma o fuisse, int'u primmo Trexento, int'i primmi 5 du Mâ Mediterraneo pe capacitæ de pescaggio de grosse nävi da caregu). Au pòstu du 21% circa du tesciüu urban d'a çitae, demulìu leteralmente pria insce pria e reimpiegó pe'nterä u bacin purtuäle, a séià custruìa l'impunente Furtessa du Prìamar, insc'ei rüderi de l'antïgu Oppidum romàn. Da stu mumentu in avanti Sann-a a segue u destin dä Repubbrica de Zena. Stòicamente a l'a visciüu u sö mumento de mascimu splendùre ecunòmicu intr'a ä fin du XIII e a meitè du XIV seculu, ma anch'ö a l'è ricurdä da qarched'un anche cumme "a çittæ di Pappi". Ünn-a de famiggie ciü blasunnæ d'a çittæ, i Della Rovere, a n'a avüu ben duì: Françesco della Rovere, ch'u seià Pappa Sisto IV, e sö neu Giulian della Rovere, pappa cun u numme de Giulio II. Prufitandu d'a parentella cun i Della Rovere, anche i Riario l'aviàn impurtanti puziçiuìn de putére, cumme Giömu Riario, ch'u divegnià Segnù de Imula e de Furlì. Sisto IV ö l'è stætu Pappa da Cappella Sistinn-a (inn-a segunda Cappélla Sistinn-a a l'è propriu a Sann-a, cumme mausuleu di vëgi dö pappa), Giulio II ö "mecenate" de Michelangelo Buonarroti e de Raffaello Sanzio. Sutta Giulio II i cuminçan o sö servixu e Guärdie Svissere, ch'ancùn inch'ö i portan in-sce a divisa o blâsùn da ruvia savuneize. Int'u Setteçentu a çittae a recuminça quarche ativité mainä. Cun i növi cummerci a sciuìsce turna l'ärte, e Sann-a a se abelissce de palassî scignurili, ville e gexie. Int'u 1809 a çittae a riçeive Pappa Pio VII, prixonné de Napuleun Buonapärte, da ö quäle l'antîga Fossavaria a l'è battezzä Via Pia. Cun Rumma e Avignùn, Sann-a - cappulögu du dipartimentu françeize n°108 u de Muntenötte - a l'è stæta a 3a ünica ätra sede üficiäle da storia da Gexia. Int'u 1815 u Cungressu de Vienna u stabiliâ, cuntra u vurèi d'u Guvernu legittimu (sensa ûn ezercitu pe poreise fä varei), e cuntra u vurèi du Populu, l'annesciùn d'a cürtiscima Repübbrica Ligüre (zügnu-dixembre 1814) ai territóri du Reamme de Sardegna, cu-u quäle a intrià in t'o növu Rêgnu d'Itallia da o 1861. Vitóiu Emanuele II u l'aiva definìu pochi anni primma u populu "Canaglia Genovese", dunque u n'u gh'aea quellu ch'u se ciamieiva ûn raportu de amù fra o Re növu e a sö Gente. Sutta l'amministrasiùn Napuleonica du prêfettu Gilbert Chabrol de Volvic, a çitae a vedde ûnn-a lenta ma següa repreisa, ch'a l'avià cumme nôdu vitäle a vegnüa da ferruvia e pœ, in t'u 1861, l'avertüa du stabilimèntu de ferrée Tardy & Benech, semensa da revuluçiùn indüstriäle savuneize.
A stòia da siderürgia int'a fidelissima a finià sölamente 130 anni ciü tärdi.
Onoreficènçe
right|100px A Çittæ de Sann-a a l'è stæta decorâ cun a Medaggia d'Oö aö Valöre Militâ, ö 19 settembre 1974, cun a seguènte mutivaçoin:
La Riba de Escalote
La Riba de Escalote o l'è 'n comûne spagnòllo de 11 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Tôre Melero - A Riba de Escalote (Soria)|sinistra
Mâ Neigro
Descriçion
E marêe no razonzan i 10 cm de ampiessa.
Paraguay
E çittæ ciû popolæ son Asunción, Ciudad del Este, San Lorenzo, Lambaré, Fernando de la Mora, Encarnación, Luque e Pedro Juan Caballero.
Tradutô Lìgure-Figùn
F
fin n.fs (it= fine) = fin (françéize) fra av. = pu déchu (françesìsmo) frûto n.ms (it: frutto) = frui
N
nêuva ag.fs (it: nuova) = nouvella niâtri pro.+ag. (it: noi altri) = nautri, naoutris noî pro.1°p (it: noi) = nous (françéize) nòstra ag.fs (it:nostra) = nostra nòstre ag.fp (it: nostre) = nostreï nostru, nostro ag.ms = nostro nu av. (it: non) = '''né ... pas''' (françesìsmo) numme n.ms (it: nome) = nomé
V
va v.3°p pres. (it: va) = va valle n.fs = vallera ve pro.2°p. (it: vi) = vé veciaia n.fs (it: vecchiaia) = vieillessa (françesìsmo) vegne v.3°p. cong. (it: che tu venga) = ? vegni v.2°p pass. (it: tu venisti) = vignichi vegnûi v.part. (it: venuti) = vignian vòstra ag.fs = vostra pl. vostré vuentæ n.fs (it: volontà) = volountaou
Parisêua Mostascétti (Panurus biarmicus)
Clasificaçión
O nómme daeto da Linneo a-a Mostascétti o no l'êa Panurus ma Parus L'é staeto Koch, do 1816, a destacâ a Parisêua Mostascétti do-u génere Parus e a creâne 'n âtro: Panurus A-a giornâ d'ancheu o gènere Panurus o l'é misso inta famìggia Timaliidae òpùre inta famìggia creâ do 1860 da Des Murs (quaxi pe caxo, inte 'n' azónta, e co-o nómme Panurinae): «Page 300. - A la suite des Parinés, ajouter:
Nous avons oublié de dire que d'était avec la même réserve que nous maintenions dans nos Parinae (..) le Genre si remarquable (..) Panurus, créé par Koch pour la jolie Mésange à moustaches, dont l'œuf est tout autant exceptionnel parmi ceux de ses congénères.
Carnivora
Nomme: Carnivora Bowdich 1821
Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo)
thumb|300 px|Gêxa do San Zòrzo di Zenéixi (Palermo) A Gêxa do San Zòrzo di Zenéixi a l'é 'na gêxa antiga de Palermo.
Monteuggio
Stöia
miniatura|300x300px|Cartolìnn-a de Montéuggio into 1901|centro
Orcu Feìn
Abitanti
U cumüne de Orcu Feìn u l'è u frütu de l'uniùn di dui paisi ciü antighi de Orcu e de Feìn, incuménsô u 7 lüu 1869, i cuôli i sùn i dui céntri prinsipè du cumüne a-a giurnô d'ancö. I ghe sùn de lücalité ciü picine asci, cumme Cia, in-te üna valô a punénte de Feìn, e Boragni, vexìn a-u cunfìn cun-u cümune de Ves̠s̠i Portiu.
Vitöia (Australia)
thumb|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|200px|A bandêa do Vitöia thumb|200x200px|A poxiçion do Vitöia in sciâ carta giögràfica O Vitöia (Victoria in ingleise) a l'è un stato de l'Australia, a so capitâ a l'è Melbourne. O l'è o segondo stato de l'Australia pe popolaçion, con çinque mioin çirca de abitanti e o sò nomme o vegne da a regin-a Vitöia d'Inghiltæra.
Ave Màia
thumb|250 px|[[Zane Segantini Âve Màia a-o tramónto, 1886 (San Gallo, Fondaçione Otto Fischbacher)]]
Funicolâre de Sant'Anna
A conversción a-a traçión elétrica (1979)
Into 1979, l'AMT a l'à decîzo d'inandiâ a refæta de l'inpiànto, pasàndo dónca a-a traçión elétrica e conservàndo de quéllo vêgio sôlo strutûe e cazaménti. S'é dovûo coscì adatâ e dôe staçioìn da lìnia a-o nêuvo scistêma, óltre che l'òficìnn-a scitoâ a-a meitæ do percórso. A sâla màchine a l'é stæta realizâ inte 'n locâle sott'a-a staçión de Stràdda Bertâni, a ògni mòddo sénsa alterâ a sò strutûa. E vetûe són stæte sostitoîe con de âtre ciù picìnn-e e spedîe che, scibén ch'àivan tùtte dôe 'na postaçión de comàndo, poéivan êse goidæ da 'n sôlo òperatô in sce unn-a de dôe.
Casalzuigno
Architetûe religiôze
thumb|300px|Casalzuigno, Gêxa de Santa Maria|centro
Reznos
Reznos o l'è 'n comûne spagnòllo de 33 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
129
thumb|150px|center|Plotinn-a, mogê de [[Traian, 129 ca. (Museo Pio-Clementino - Musei Vatichen) ]]
Zeughi olimpichi
O nomme zœughi olimpichi o fu çernuo pe ricordâ i antighi zœughi olimpichi che se desguggeivan inta Grecia antiga presso a çittæ de Olimpia, inti quæ se confrontavan i megio atleti greghi.
Alberta
Etimologîa
O primmo ministro de l'Alberta o l'é atualmente Jason Kenney (UCP).
Steva De Franchi
Steva De Franchi (Zêna, 1714 - Zêna, 1785) o l'è stæto 'n poêta ch'o l'à scrîto in léngoa lìgure.
Casorate Sempione
Casorate Sempione o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Parisêue (Paridae)
I nómmi Parus e Parisêua
L'òrìgine do nómme Parus e i seu derivæ a no l'é ciæa:"«L’etimologia del nome scientifico ha una derivazione latina con interpretazioni complesse che sono transitate da modifiche, interpretazioni, diminutivi ed anche abbreviazioni. Linneo prese atto del genere Parus come derivazione progressiva di “Parrula-parula-parulus-parrus-parvus, parus” sempre con il significato di piccolo, minuto, ridotto, quali sono le abituali dimensioni delle cince»."Segóndo l'etimologia clàscica a pòula Parus a l'avieiva 'n rapòrto co-o nómme latin Parra, ch'o saieiva stæto adeuviòu da Plinio pe ciamâ e pariseue (françéize Mésanges)."«Parra: oiseau de mauvais augure, mal déterminé: mésange ou orfraie? (..) Apparenté sans doute à parus (..) sorte de mésange»""«Je crois que Pline s'en eft fervi [du nom Parra] pour défigner en général nos méfanges»"Ma co-o nómme Parra se ciamava i öxelli bestétti, e no l'é ciæo ch'o fise adeuviòu pe-e pariseue"«Si ritiene che la denominazione dial., assai diffusa con più o meno forti deformazioni in gran parte del Norditalia, derivi dal lat. parra (cfr. REW e REWS 6251; DEI, IV, 2787) (..) designante una sorta di uccello non meglio individuato (..) che (..) è stato proposto, con buoni motivi, di identificare con l’assiolo (Capponi 381- 383), ma anche con il fringuello (REW 625), e poi con la civetta (..) Da tutto ciò sembra difficile, sotto il profilo semantico, e poco credibile nel merito che uccelletti così “solari”, vivaci e attivi come non mai, dal verso «chiaro come doppio squillar di campanello» di pascoliana memoria, possano condividere il nome con animali crepuscolari e malauguranti. Pertanto la ricerca dovrà orientarsi altrove. E non sarà da trascurare l’ipotesi di una sua derivazione, tramite metatesi, da un lat. *passurola “passeretta” o simile, presumendone la dipendenza da *passur/passurus come forma parallela di passer (si considerino le denominazioni diall. di passuréta, passuéta, passuetta, ecc.,»"Âtri nómmi da parisêua se riferiscian a-o canto de l'öxello o a quarche caraterìstica do seu conportamento
Berbexìn sùfetto
(Lophophanes Cristatus - Linnaeus 1758) O l'é inconfondìbile pe-o sùfeto béllo âto pitetòu de giânco e néigro e 'n colæn giànco de-limitòu da 'na sotî riga néigra.Dòrso âe e côa maròn,  pêto de cô giànco-bèige, màsche gianchinàstre con dôe righe néigre atravèrso e sótta i éuggi. O l'é lóngo 12 cìtti. Difûzo inte conìfere de tùtto l'Àrco Alpìn, da-e Marìtime  a-o Càrso, o convîve co-o Parisoìn e-a Moneghétta de Montàgna,o l'é prezénte ascì inte l'Apenìn Lìgure eToscàn-Emiliàn. O se nutre de insétti e pigneu.O scàva o nîo inti trónchi marçi ch'o tapéza de licheni, a vòtte in vêgi nîi de piconsi. Tra Arvî-Màzzo 6-8 êuve incubæ pe 14-15 giorni. I polìn én nutrîi pe 15-18 giorni, làscian o nîo 23-26 giorni da-a nàscita.
Moneghétta
(Poecile Palustris-Linnaeus 1758) Con a seu lónghéssa de 12 cìtti e 10 gràmmi de péizo,a l'é insémme a-o Parissoìn, unna de ciù picinn-e da famì-ggia di Paridi. Fin a-o 1800 a no vegnîva distìnta da-a Moneghétta de Montàgna. A l'à 'n carateristìco capùs-so néigro fin a l'éuggio,màsche giànche e bavæn néigro, dòrso âe e côa maròn con 'na sfumatûa de grîxo,sótta de cô giànchinàstro chi tia a-o rósso. O seu habitat o l'é o bòsco d'erboi che pèrdan e feugge,càst-agni,rûe,fò; a frequénta ascì pàrchi e giardìn sôviatùtto inte l'invèrno.A l'é difûza in zöna Arpi e Apenìn,fra i 400 e i 1400 mêtri d'altéssa. A fa o nîo in cavitæ d'erboi ò çéppi, fra Arvî-Zùgno a depónn-e  7-10 êuve ch'a côa 15 giorni,i picìn són nutrîi fin a-a conplêta aotonomîa.
Dialetu mentunascu
Parlà de pasagiu, l'è revendicau cuma "uçitan" da i separatisti, ma a basa ligura resta ben ciaira ent' a murfulugìa, tantu che, segundu u lenghista Werner Forner u mentunascu è üna furma du liguru ruiascu.
Vèrbi
A parte sti dui verbi chi, se presentan due cungiugaçiùe regülàri, a primma ch'a cumprende i verbi ch'i terminu in -à, mèntre a segunda cun i vèrbi in -e o -i. A u partiçipi u vèrbu parlà u fa parlent (presente) e parlà (passàu). A u partiçipi u vèrbu perde u fa perdent (presente) e perdù (passàu).
Gêxa de Nòstra Scignôa de Grâçie
Descriçion
A gêxa a gh'à 'n inpianto baròcco do XIX sécolo. A l'é formâ da træ navâte con sette artæ: a navâta de scinistra a l'é stæta edificâ into XVIII sécolo, mentre quella de drîta a l'é stæta costroîa into 1825 da Michê Antola. L'atoâle prezbitêio o l'é stæto erètto graçie a-e donaçioìn da famiggia Capùrro into 1615. A ciassa a l'é do Giacomo Maria Garibaldi.
20 frevâ
O 20 frevâ o l'é o 51° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 314 giórni a-a fin de l'ànno (315 inti ànni bizestîli)
1790
thumb|450px|center|[[Jean-Baptiste Lesueur (1749-1826),  ' L'èrbo da Libertæ, 1790 ca. (Museo Carnavalet - Pariggi)]]
750 a.C.
thumb|230px|center|Oinochoe, Boesia, 750 a.C. ca., ([[Louvre)]]
Cile
O sêu teritöio o l'é formòu da 'n lunghìscimo e stréito tòcco de tæra de ciù de 4.200 km (da nòrd a sùd) conosciûo comme Cile continentâle, tra l'Oçeano Paciffigo e e Ande, e o comprende ascì 'na porçion de l'Antartide e e diverse ìzoe cilenn-e da Polinexa.
Descriçion e stöia
O sùd do Cile continentâle o l'é a parte oçidentâle da Patagonia. A sêu popolaçion a l'é de 16.598.074 abitanti (estimòu inte l'anno 2007), con unn-a denscitæ de 21,31 ab/km2.
Ontario
O primmo ministro de l'Ontario o l'é atualmente Doug Ford (PC).
Canada
Ordinaménto do Stâto
Primmo Ministro: Justin Trudeau
Ferovîa Zêna-Vintimìggia
O radópio
Into 2011 o l'é stæto inouguròu a Zêna 'n nêuvo pónte in sciô torénte Ponçéivia, realizòu co-în investiménto de 22 milioìn de éoro, costroîo in variànte e lóngo 750 m, ch'o consente de viâgiâ a velocitæ ciù âte e con magiô màssa asciâ.
Albert Lebrun
Albert Lebrun (Mercy-le-Haut, 29 agósto 1871 - Pariggi, 6 màrso 1950) o l'é stæto 'n politico françéize e XV Prescidente da Repûbbrica Françéize (XIV da Tèrsa Repûbbrica Françéize) (1932-1940).
Neuvo Brunswick
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa do Neuvo Brunswick thumb|right|200px|A poxiçión do Neuvo Brunswick in sciâ carta giögràfica 250px|thumb|left|Neuvo Brunswick - o Palasso Legislatîvo a Fredericton O Neuvo Brunswick (New Brunswick in ingléize e Nouveau-Brunswick françéize) o l'è 'na provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1867; a seu capitâle a l'è Fredericton.
Fanatismo
''’Na vòtta chò-u fanatìsmo o l’à incancrenîo ’n çervéllo, a moutîa a l’é quæxi incuràbile. Ò vìsto di convolscionâi che quande se parlâva di miâcoi do Sàn Pâris, s’invexendâvan a pitìn a pitìn anche se no-o voèivan: i éuggi luxîvan, o còrpo o tremâva, o furô o desfiguâva a sò fàccia, e aviéivan amasòu tùtti quélli che l’avésan contradîti.''
Bruzolo
Bruzolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Arnascu
Stoia
Restà dunca in màn piemuntese fin au 1797, cun u duminiu Còsta u paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese, andandu a furmà pé a primma vòtta ina növa munisipalitài, cumprendente e udierne frasiùi (Bezzu, Menôxiu e Géxa) ciü quella Sènexi.
Va, pensiero
Va, pensiero (in zenéize: Vanni, penscêo) o l'é 'n cöro operistigo scrîo da-o librettista Temistocle Solera e prezente into terço atto do Nabucco de Giöxéppe Vèrdi. thumb|250 px|Nabucco, Va, pensiero, Verdi
Vôxe corelæ
Traduçion leterâle chi in sce Wikivivagna
Ægoa
Propiêtæ
miniatura|'Na molécola d'ægoa a l'é formâ da doî àtomi d'idrògeno e un d'òscìgeno L'ægoa (H2O) a l'é 'n conpòsto inorgànico polâre. A tenperatûa anbiénte a l'é 'n lìquidto sénsa gùsto ni ödô, squæxi sénsa cô fêua che pe 'na legêra tìnta de bleu. L'ægoa, o ciù sénplice calcogenûo de idrògeno, o l'é in asolûto o conpòsto chìmico ciù studiòu, vegnìndo descrîto cómme o "solvénte universâle" aprêuvo a-a sò capaçitæ de deslengoâ tantìscime sostànse diferénti. Sto fæto chi a ghe consénte d'êse o "solvénte da vìtta": defæti, l'ægoa ch'a se trêuva in natûa de sòlito a contêgne vàrie sostànse, tànto che són necesâi numerôxi pasàggi pe destilâ de l'ægoa pûa. Pe de ciù, l'ægoa a l'é l'ùnica sostànsa comùn ch'a se pòsse trovâ cómme sòlido, lìquido e gàzzo inte condiçioìn terèstri normâli.
Denscitæ
L'ægoa a se diferénçia da-a ciù pàrte di lìquidi pò-u fæto che, de manimàn ch'a zêa, a vêgne de lóngo mêno dénsa. A 'na presción de 1 atm, a l'arîva a-a denscitæ màscima de 999.972 kg/m3 a-a tenperatûa de 3.98 °C, sàiva a dî, senplificàndo, a tòsto 1.000 kg/m3 a 4 °C. A denscitæ da giàssa a l'é pe cóntra de 917 kg/m3, co-în'espansción do 9%. Quésta propiêtæ a l'é bén bén conosciûa zaché a crêa 'na fórte presción, ch'a sccéuppa i tùbbi e a spàcca e prîe.
Tranxiçión de fâze
A-o livéllo do mâ, o pónto d'eboliçión de l'ægoa o l'é de 100 °C. Zaché a presción atmosférica a chìnn-a co-o crésce de l'altitùdine, o pónto d'eboliçión o l'amèrma de 1 °C ògni 274 mêtri, co-o ténpo de cotûa che però o crésce rispètto a quéllo a-o livèllo do mâ. Prezénpio, a 1.524 mêtri o ténpo de cotûa o dêv'êse aomentòu de 'n quàrto pe avéi o mæximo rizultâto (a ògni mòddo, 'na pugnàtta a presción a peu êse dêuviâ pe amermâ o ténpo de cotûa aomentàndo a tenperatûa d'eboliçión ). Into vêuo, l'ægoa a bógge a tenperatûa anbiénte.
Pónti tréggi e crìtichi
sinistra|miniatura|350x350px|O [[diagràmma de fâze de l'ægoa (senplificòu)]] In sce 'n diagràmma de fâze presción/tenperatûa (védde a figûa chi da-arénte), gh'é de cùrve che sepàran o sòlido da-o vapô, o vapô da-o lìquido e o lìquido da-o sòlido. Ste lìnie chi se incóntran inte 'n ùnico pónto, dîto pónto tréggio, dónde tùtte e træ fâze pêuan coêxìste. O pónto tréggio o l'é a 'na tenperatûa de 273,16 K (sàiva a dî 0,01 °C) e 'na presción de 611,657 Pa (dónca 0,00604 atm), ch'o l'é ascì o pónto a presción ciù bàssa into quæ ghe pòsse êse de l'ægoa lìquida. Scìnn-a-o 2019, o pónto tréggio de l'ægoa o l'é stæto dêuviòu pe definî a scâ de tenperatûa Kelvin ascì.
Cô e lûxe
In natûa, o cô o poriéiva cangiâ ascì da bleu a vèrde aprêuvo a-a prezénsa de sòlidi in sospensción ò de æghe.
138
Fæti
thumb|200px|right|[[Publio Elio Traian Adrian|Adrian (76-138), monæa d'öo, 117-138 ]]
Ægoa
Propiêtæ mecàniche
L'ægoa lìquida a peu êse consciderâ cómme inconprimìbile pi-â ciù pàrte di sò ûxi: defæti a sò conprimibilitæ a càngia tra 4,4 e 5,1×10−10 Pa−1 a-e condiçioìn fìxiche normâli. Prezénpio inti òcêani, a-a profonditæ de 4 km dónde gh'é 'na presción de 400 atm, l'ægoa a patìsce 'na diminuçión de volùmmme pægia sôlo a l'1,8%.
Tæraneuva e Labrador
O primmo ministro de Tæraneuva e Labrador o l'é atualmente Andrew Furey (Liberal).
Mentun
A storia
Ün 1346 è gagnà da u segnur Carlu Grimaldi d'u Mùnegu e resta munegasca fint'a 1848 cun a parentesa d'a Revulüçiun françese e d'u primu imperu che l'avevu mesa ünt' u departamentu d'i Arpi Marìtimi ün r'arrundissamentu de San Remu.
Ecunumìa
Cuma Cannes e tüte e cità d'a Costa d'Asür a cità è repütà burghese. Cuma che sice i meri / pudestà sun de dreta despœi 1953. Fò dì che tüta a burghesia françese discende vive sciü d'a Costa d'Asür, üntantu força menu a Mentun ch'a Niça o Cannes.
Cumünicaçiùi
Gh'è u portu veyu e a marinà nœva. U aeruportu de Niça serve per andà a Mentun.
Montalto Pavese
Montalto Pavese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pavia
Pavia a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo da Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
centro|miniatura|600x600px|O sciùmme Ticìn a l'altéssa do Pónte Covèrto.
Stràdde
A çitæ de Pavîa a l'è servîa da-e segoénti outostràdde:
1620
Euröpa
8 novénbre - Bílá Hora (Praga). Batàggia da Montagna Gianca, conbattûa da l'inperatô Ferdinàndo II d'Asbùrgo e da-a Lîga catòlica cóntra a Confederaçión boêma do Federîgo V do Palatinâto.
Repùbrica de Zena
Teritöi conquistæ
A prìmma Croxâ a l'à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquìstan colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza e quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l'é praticaménte in lâgo zenéize! A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l'ariviâ a manezâ 'n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn'a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a, a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l'Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a çerca de 'na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo: l'América.
O Sécolo di Zenéixi
I rapòrti fra Zȇna e a Penîzoa Ibérica àn 'na sòlida tradiçión ch'a coménsa co-a liberaçión da çitæ de Tortôza da-i Môi da pàrte di zenéixi (1148), a pàssa atravèrso i rapòrti co-o Pòrtogàllo do rè Gioâne I e, in particolâre, co-a famìggia Zenéize Pesàgno (costrutoî de bàrchi e navegànti) pe arivâ a quéllo ch'o vȇgne ciamòu in spagnòllo “El siglo de los genoveses” (o Sécolo di Zenéixi) conpréizo a fȇa goæra ch'a l'à vìsto o prevaléi di Aragonéixi into domìnio do Mediterànio Òcidentâle e in Sardégna.
Fórme de govèrno
Da-o pónto de vìsta da fórma de govèrno, a stöia da Repùblica zenéize a vén spartîa inti çìnque perîodi chi sótta scrîti:
Grignasco
Grignasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Ramon Vidal de Bezaudu
Montferrand
Montferrand (Monferrans cun a declinajun medievale) era a capitale d'u conte d'Auvergna e tegneva a soa curte a Riom.
Foto a dreta
Reglas de Ramon Vidal ''Per ço com eu Ramon Vidals ay vist e conegut que paucs homens sabû ne han sabut vulh yeu far aquest libre que dara a coneysser ez a saber qual trobador han meyls trobat atressi en qual maneyra deu hom ? e menar lo saber de trobar fi ....'' ''Per che min Ramon Vidal ò vistu e cunusciüu che pochi omi savu ni an savüu, voeyu min fà achestu libru che derà a cunusce e a savè qali truvaduri an meyu truvau tantu cuma en qale maniere se deve? e menà u savè de truvà fi u trobar fi è a arte de scrive puemi trubadureschi).''
Eugenolo
thumb|A molécola de l'eugenòlo L'eugenolo (C10H12O2) o l'è un composto aromatico idrossilou, un guaiacolo con cadenna modificä. L'eugenolo, che o l'ha anche o nomme de 4-allil-2-metossifenolo o l'è un membro da classe chimica di allilbenzeni. Se tratta de un liquido öioso, squæxi incolore ò giâno cæo, che o vegne ricavou da di öî essensiali, specialmente da l'öio de ciou de ganöffeno e dä cannella. O l'è poco solübile in te l'ægua e ben solübile in ti solventi organici. O l'ha un odô piacevole, spesiou, scimile ao ciou de ganöffeno.
Üsi moderni
O vegne döviou contra o mä de denti e cômme carminativo. L'eugenolo o l'ha inoltre attivitæ disinfettante e leggere proprietæ anestetiche locali e anti-infiammatòie.
Upptåget
Upptåget o l'é stæto 'n trêno locâle de UL ch'o viâgiava in scê rótte Uppsala - Tierp - Gävle ('na pàrte da lìnia da Ostkustbanan) e Uppsala-Heby-Sala ('na pàrte da Dalabanan). O tràfego o l'é stæto trasferîo o 12 de zùgno 2022 a Mälardalstrafik e l'é intròu a fa pàrte de Mälartåg, gestîo in sciô contràtto da MTR.
Locomotiva
E primme locomotive italiann-e
In sce o træto da linia Pontedeximo-Busalla, con pendensa do 35 pe mille, queste macchine lasciavan o posto a de atre locomotive, i famosi Mastodonti di Zovi. Se trattava de macchine a 4 asci, destinæ a operä accobbiæ da a parte do forno, in moddo da poei fä servisio con un foghista ünico. Ean costruìe da a Cockerill (unna ditta belga).
Locomotori elettrici
I locomotori elettrici son alimentæ dall'esterno attraverso unna linia aerea de contatto. In ræi caxi (soviatütto pe o passou, o ancon oua in ambito indüstriale) l'è stæto döviou l'alimentasion interna mediante batterie: ha funsiônou coscì, in Italia, a linia Monsa-Trezzo-Bergamo e, in parte, a Pisa-Pontedera (ma queste linie ean clascificæ comme tranvie); o l'è o scistema scelto anche pe o ripristino d'a ferrovia de Cogne in Valle d'Aosta, a cui avertüa a se sta però rivelando problematica.
L'alimentasion con linia de contatto a pö esse a corrente continua o alternä; in Italia e linee FS dövian corrente continua a 3000 Volt; in passou çerte linie ean alimentæ con corrente alternä trifase a 3600 Volt e 16 Hertz. In Liguria a trifase a l'ha servio a linia di Zovi da Pontedeximo a Busalla. De solito i locomotori elettrici han 4 o 6 asci motori. Quande o motore de trasion o l'è montou in sce unna carrossa passeggê se parla de elettromotrice; un complesso de elettromotrici o se definisce elettrotreno.
Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
Chéita
sinistra|miniatura|250x250px|Heydar Aliyev ch'o vixita 'n Kolkhoz inti ànni '70 Inti ànni '60 incomensiàn a aparî i prìmmi ségni de crîxi do scistêma Soviético, che no risparmiàn a RSS Azêra. Particolarménte colpîo o saiâ o setô petrolìfero do pàize, in pàrte aprêuvo a l'avertûa de nêuvi scîti estratîvi in âtre pàrte de l'URSS e in pàrte aprêuvo a-o progresîvo ezaoriménto di giaciménti acescìbili da tæra, co-a produçión off-shore ch'a no l'êa ancón consciderâ abàsta conveniénte into sò rapòrto cósti-ricâvi. Cómme rizultâto de quéste polìtiche l'Azerbaigiàn o l'aviâ o ciù bàsso tàscio de créscita tra tùtte e repùbriche soviétiche, co-a sôla eceçión do Tagikistàn, e, cómme consegoénsa da crîxi, torniàn a scciupâ de fòrti tenscioîn de tîpo étnico, spécce tra-i Armêni e i Azêri, che saiàn violenteménte represce da-e aotoritæ centrâli. Inte 'n tentatîvo de risòlve a sò crîxi struturâle, o govèrno de Mosca o nominiâ into 1969 Heydar Aliyev cómme Prìmmo segretâio do Partîo Comunìsta de l'Azerbaigiàn, ariêscìndo a afrontâ tenporaniaménte a grâve crîxi ch'a colpîva a RSS, adêuviàndose pe-a diverscificaçión de ativitæ econòmiche do pàize, con particolâ inpùlso a quéllo do cotón. O l'ariêsciâ ànche a consolidâ a clàsse polìtica da repùbrica, che co-e sò nòmine a saiâ conpòsta squæxi escluxivaménte da azêri, invertìndo o procèsso de ruscificaçión incomensiòu co-e lézze de sblizheniye. Into 1982 l'Aliyev o diventiâ 'n di ménbri do Politburo do Partîo Comunìsta de Mosca, poxiçión da-a quæ o saiâ costréito a alontanâse into 1987 da-o nêuvo leader de l'URSS Mikhail Gorbachev, dæta a sò òpoxiçión a-e polìtiche da coscì dîta Perestroika. sinistra|miniatura|250x250px|Francobóllo dedicòu a-i fæti do Zenâ Néigro. A fìn di ànni '80, co-o govèrno de Gorbachev, a saiâ caraterizâ da 'na crescénte scitoaçión de dizórdine inte tùtto o Caucaso, e ch'a interesiâ a RSS Azêra sorviatùtto pe quànte o rigoardâ a controvèrsa questión do Nagorno-Karabakh. Quésti conflìtti étnici riveliàn quànte o Partîo Comunìsta o foîse òrmâi inadegoòu e inadàtto a garantî l'órdine e a tutelâ i interèsci naçionâli; scitoaçión che pe de ciù a saiâ conplicâ da-a nêuva polìtica da glasnost, ch'a portiâ a-a nàscita di prìmmi òrgani de informaçión e partîi polìtici indipéndenti. Tra quéste òrganizaçioîn a ciù inportànte a l'êa de segûo o Frónte Popolâre de l'Azerbaigiàn (Azərbaycan Xalq Cəbhəsi, AXC), aversâio dirètto di comunìsti a-o govèrno e tra-i prinçipæ inspiratoî do moviménto indipendentìsta azêro. Purtròppo a l'ariviâ présto a reaçión de l'Armâ Róssa, ch'a mettiâ tenporaniaménte a taxéi e richièste de indipendénsa co-ina violénta represción, inta quæ restiàn amasæ ciù de 130 persónn-e a Baku, conosciûa cómme o "Zenâ Néigro" (Qara Yanvar).
Irlanda do Nòrd
L'Irlanda do Nòrd, Northern Ireland in ingleize, Tuaisceart Éireann in irlandeize e Norlin Airlann in scosseize, a l'é parte de l'Inghiltæra da-o 1920, e a seu capitâ a l'é Belfast. A l'é conosciûa ascì comme Ulster.
O disinganno
e schittando pe-i proei comme un frenguello,
a l'imbrunî, vixin a-i campisanti;
Da o scito de:Alessandro Guasoni
Cittiglio
Cittiglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Lezzendia dro famoso combattimento
D'ottobre l'ottavo giorno sarpò l'ancora e sciortì da ro porto: e a mezo giorno voltò prua e poi partì con bon vento à sò camin ro famoso Castellin.
Bon vascello in ra sestriña ciazza stæto fabricao o squarçava ra mariña à veire insce incaminao. Comandante è Castellin, ro terrô dri Algerin.
Gh'eran peççi d'armamento trentedoì, canon mezan. Ommi eran sette e duxento da tegnî l'arma à ra man. Ma ciù vâ un Castellin che doa miria dri Algerin.
Vento in veira navegando doppo d'oeutto ò noeuve dì de Majorca bordezzando re træ ìsore o scrovì, ro famoso Castellin ro terrô dri Algerin.
Tenta à sangue ra mariña, sciù ro fî dro bollezzumme, d'Algeria corpi strasciña, comme d'èrbori ro sciumme; e in sto moeuo da Castellin son desfæti ri Algerin.
Dozze nostri son andæti à ri luçidi paeixi, per depenze ri retræti à ri antighi e boin Zeneixi dro valô de Castellin, dra desfæta dri Algerin.
Incontro
A rondaninn-a a calla zù in sce l'ægua
Lezzendia dro famoso combattimento
Ro Governo e ro Senato de comando e de baston, e qualunque Magistrato de Magnifico ro don han fermao à Castellin, domatô dri Algerin.
Incontro
da-o çê da vasca;
di proei fiorii o dùa sensa fin
e l'öa a trilla eterna in sciâ mattin.
2 marso
O 2 marso o l'é o 61° giórno de l'ànno (62° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 304 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|150px|[[Pio XII (2 marso 1876-9 òtôbre 1958)]]
Cantego di Canteghi
Descriçion
Se conscidera ch'o segge stæto composto in Palestinna verso o V secolo a.C. o IV secolo a.C., sciübben che o començe con e parolle Cantego di Canteghi, ch'o l'è de Salomôn. Se tratta de un testo insolito in ta Bibbia, perchè ansichè parlä do Segnô o dövia o lenguaggio de un amô appascionou. Pe questo motivo zà i antighi Ebrei aveivan dübitou da sö canoniçitæ, finindo però pe aççettalo. Anche a gexa Cattolica a l'ha sempre consciderou ä stregua de tütti i atri testi canonici.
1871
Euröpa
thumb|180px|right|Giulio Monteverde, O génio do Franklin (1871) gésso (Galerìa d'Arte Modèrna - Zêna)
Dê
Politeismo
A fantaxia creatrixe de miti a tende à fissâ in moddo concreto e precizo i caratteri distintivi di êsci superioî, che questa a riconosce comme agenti into mondo da natua e di ommi, i quæ à quelli se vózan into culto. Ogni divinitæ do veo e proppio politeismo (in ço distinto da-o polidemonismo) a l'aquista 'na personalitæ mittica e colturâ; i dê constitoiscian 'na societæ organizâ in moddo afin à quella umaña, con di ligammi de pæntella e de ciu ò meno streita dipendença gerarchica. Sciña 'nti caxi ondi-a rapresentaçion a l'è aniconnica ò l’inmaggine a se destacca da quella da figua umaña, e qualitæ psicchiche e morale e i açioin âtribuîe a-i dê son umañe. Questo l'aven, entro çerti limmiti, presso o popolo ebraico ascì, o quæ monoteismo o se distingue nettamente inte l'ambito de l'antighitæ precrestiaña.
Religion e filozofia
Mentre inte teologie d'atre confescioin crestiañe s'óssèrva 'na noteive varietæ, dovua a l'influsso exerçitao in sce queste da-e despægie poxiçioin filozoffiche prevarsciue de man in man into corso da stoia moderna, e çinque vie de san Tomaxo son vegnue clasciche inta teologia catollica, a quæ, in scintexi, a l'aferma: a) che l’existença de Dê a pœu êse raçionalmente dimostrâ pe inferença da l'osservaçion do mondo creao; b) chi-a natua de Dê, personâ e trascendente, a l'aresta incomprenscibbile a-a mente umaña a quæ a pœu tuttavia afermâ de lê – via eminentiae – tutte e perfeçioin. Circa a natua de Dê (otr'a-o so êse un e trin conoscibbile soo che traverso a-a Rivelaçion) e opignoin di teolloghi arestan diferente.
Dermatite atopica
Scinonimi
Questa patologia a l'è dita anche eczema atopico o neurodermite.
Galileo Galilei
Vìtta
Accusòu de voei sovvertî a filosofia naturâ aristotèlica e e Sacre Scrittüe, o Galileo o vegne condannòu comme eretico da-a Gexa cattolica e costreito, o 22 de zügno 1633, a l'abiura de sò conceçioin astronòmiche.
Baterîa
L'instrumento a percusción
I son de vàrio tîpo: membranòfoni (in sce 'na pélle de 'n animâ ò scintética), idiòfoni (o materiâle mæximo o prodôce o son), cordòfoni ('n instruménto a còrde ch'o se spelìnsiga), elettròfoni (o són o l'é prodûo da l'òscilaçión da corénte eléttrica).
1943
Fæti
thumb|220px|right|O regimento americàn 504° Parachute Infantry Regiment (USA), into Nord Africa, mentre o prepara l'invaxón da Sicilia, arvî 1943
Sport
- Canpionòu de Serie A 1942-1943 - Torìn - O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Segonda Goæra Mondiâ pé o terso ànno consecutîvo.
Vìlla Gruber De Mâi
Stöia
Inte l'ànno 1856 a propiêtæ da vìlla l'é pasâ a l'industriâle oustrìaco Dórfo Gruber, da-o quæ a l'à pigiòu pàrte do sò nómme. Lê o l'à òrdinòu di cangiaménti inti locâli e inti arêdi da vìlla, sénsa però alterâ a sò câa a-o de fêua, che dónca a l'é restâ into stîle do sécolo XVIII. A-o prìnçipio do sécolo XX l'é stæta costroîa 'na palasìnn-a in stîle liberty drénto a-o pàrco da vìlla, d'ancheu in roìnn-a. Inti ànni '30 a dìtta Perón a l'à acatòu a vìlla e i sò giardìn, inandiàndo dónca 'na spartiçión in tòcchi da ciù pàrte do pàrco e a costroçión de vàrie palasìnn-e rescidençiâli.
Battesto Negron
miniatura|Battesto Negron Battesto Negron (Zena 1530 – zenâ 1592) o l'è stæto o 77° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 20 novénbre 1589 a-o 15 novénbre 1591, o trentedoeximo co-a càrega biennâ.
Atleta
Atleta (da-o latin athleta, grego ἀϑλητής, derivao de ἆϑλον «gara») o l'é chi prattica un quæsesegge sport e, in particolâ, chi prattica una specialitæ de l'atletica leggea.
Honduras
A g'ha 'na popolassiôn de 7,326,496 abitanti e 'na sûperfiçie de 112,492 km² con 820 km de còste, essendo bagnâ da l'Atlantico e da-o Paçiffego.
Johannes Kepler
Biografia
Keplero o l'è nasciüo int'o 1571 int'o comüne tedèsco de Weil der Stadt.
Int'o 1604 o l'ammiò unn-a supernòva ch'a vegniâ conosciüa co-o numme de Stella do Keplero.
A 58 anni Keplero o moì a Regensburg.
Casanöva
Casanöva (Casanêuva in zenese, Caṡaneuva secundu a grafìa arbenganése de Vincenzo Bolia, Casanēūva in urmeàscu, Casanova Lerrone in Italian) u l'è in cumün da Pruvinsa de Savuna con 'na pupulasiùn de 732 abitanti (dàtti agiurnài au 2019).
Minuànse Furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a Casanöva i sun 94, de sti chi 30 i végnan dàa Germania.
Géxe de àtre frasiùi
• Géxa de San Luca, a l'è a géxa da Parocchia péa frasiùn de Degna.
Architetüe militàri
• A Tùria: u l'è u numme intu dialettu de Vellegu dàu aa Tûre de Übaga, fà custruì dai marchesi du Carettu düante u duminiu du teritòiu de Casanöva, a funsiunàva cumme tûre de vedetta, segundu a tradisiùn lucàle sta chi a saiéva stà derucà propiu dai velleghesi, chi i nu tuleràvan ciü u duminiu di feudatari lucàli. Fin ài ànni 40 e 50 u l'éa cumün fra i fiöi tià de prìe dréntu i resti da furtessa, cumme zögu e demùa. Au da custusiun u nu resta tòstu nìnte, a pàrte i bazamenti chi i restan ancù vixìbili.
Ìsua de Berzezzi
Stòia
In sce l'ìsua i ghe sun i ségni de i prìmmi insiediamènti di Ligüri antighi, de epuca pre-rumàna. In sce a summitæ ghe sùn ascì ina tùre de avistamèntu cun a bàse réùnda e i rèsti de 'na gexa du IV seculu dedicâ a u sàntu de uriggine africann-a Sant'Eugeniu. Propriu pé questu l'ìsuottu a l'ha pìau stòicamènte u nòmme de ìsua de Sant'Eugeniu. In tu passà du tènpu a segunda de e lucalitæ a l'è stà ascì ciamâ Ìsuetta de Ligüria, Ìsua de Spöturno, Ìsua de Nûi, Ìsua de Vuè, e ascì (cun u nòmme c'u l'ha prevàlsu) Ìsua de Berzezzi.
Casanöva
Vie de cumünicasiùn
U teritòiu cumünàle de Casanöva Lerùn u l'è culegàu cun Garlenda a Levante, grassie aa Stradda Pruvinsàle 6, che a pòrta versu Testegu cun u Pàssu du Ginestru, o Pàssu de Céxi ascì.
Ìsua de Berzezzi
U munasté de Sant'Eugeniu
Cùn u 1252, pé vìa da-a bùlla papàle de Innocenzo IV u munasté u végne suprèssu e i sòi pusedimènti i végnan inglubæ in ti téritòi cuntrulæ da a Repübbrica de Nûi e da diucexi de Nûi. A sàrma de sant'Eugeniu a végne cuscì trasféia in mòddu definitìvu a Nûi e custudìe diretamènte in ta gexa de San Paragorio. Tütti i ànni u 12 de lüggiu, in ucaxiùn da a ricurènsa religiùza de Sant'Eugeniu, ina prucésciùn de bàrche a parte da a sitæ de Nûi e a l'arìva in sce l'ìsulòtu, pòrtandu e reliquie du sàntu.
O fiore into gòtto
O fiore into gòtto
Ma e primmaveie ritórnan
e mi rinascio con lô.
Son comme o fiore into gòtto
pe ògni sô che ritorna
Sanfornia
Descriçion
A sanfornia a l'è composta de 'n tiâ de færo fæto a scarpa d'aze co-e branche alonghie e paralelle, e de 'na lengoetta d'âçâ assódâ into mezo pe 'n estremitæ, co-in peçin e 'n riçço insce l'estremitæ libbera.
Montenéigro
Stöia
Inte l'Âta Etæ de Mêzo, o teritöio do modèrno Montenéigro o l'êa òcupòu da-i tréi prinçipâti de Duklja, scitoòu inta sò pàrte meridionâle, de Travunija, a ponénte, e de Rascia, a nòrd. Tra i sécoli XIV e XV o l'é emèrso inta zöna o Prinçipâto de Zêta. Da-a fìn do sécolo XIV a-o prinçìpio do sécolo XVIII, a ciù pàrte do Montenéigro meridionâle a l'é stæta controlâ da-a Repùbrica de Venéçia e incorporâ inta coscì dîta Albanîa Véneta. Pròpio da 'sto perîodo chi, spécce da-a fìn do sécolo XV, o vêgne o nómme co-o quæ a naçión a l'é conosciûa a-a giornâ d'ancheu.
Stati Unïi d'America
Geögrafîa
Virginnia, Carolinn-a do Nord e Carolinn-a do Sud, Georgia, Florida, e anche Virginnia Oççidentâ, Kentucky, Tennessee, Alabama, Louisiann-a, Arkansas, Oklahoma, Texas (spesso conscideròu fra i stati do sud-ovest).
Continente
Continente (Der. do part. pres. continens do lat. continere "contegnî") - Ognun di ciù vasti complesci de tære emerse, isolæ da di oceani, a-o quæ pòsse riconôscise 'na sostansiâ unitarietæ.
Paciugo e Paciuga
A stöia do Paciûgo e da Paciûga
thumb|300px|Santuâio de Sànta Màia e San Michê Arcàngiou a Cônâ O Paciûgo e a Paciûga són doî spozoéi vestîi co-i tìpichi costùmmi zenéixi do XVIII sécolo. O Paciûgo o l'é 'n mainâ de Prè. A Paciûga a l'é 'na dònna bónn-a e divöta, in particolâ a-a Madònna de Cônâ. Inte 'n viâgio in mâ o Paciûgo o vêgne inprexonòu da-i Tùrchi e condûto in Algerîa donde o ghe résta pe dôze ànni.
O Paciûgo o l'acapîsce che a Madònna a l'àiva fæto 'n miâcoo, perché a sàiva che a Paciûga a l'êa stæta de lóngo fedêle a-o Paciûgo.
Inta coltûa
O Paciûgo e a Pacciûga són pàrte da tradiçión pe-e màschere de carlevâ de Zêna. Paciûgo o l'é o nómme de 'n gelâto mescciòu (arichîo con bescheutto) ch'o se màngia de spésso inta rivêa ligure. In zenéize se dîxe fâ 'n paciûgo, che vêu dî fâ 'n pastìsso ò fâ 'n inpòtto.
Tubulidentata
thumb|230px|right|Orycteropus afer, unn-a speçie de l'ordine di Tubulidentata
1942
Fæti
thumb|140px|right|[[Antoine de Saint-Exupéry, Le petit prince (O picìn prinçipe), 1942]] thumb|150px|right|[[Humphrey Bogart e Ingrid Bergman inta pelìcola Casablanca, 1942]]
Ciàmmime un pò unna mattin
l'antigo dubbio o me torna;
appenn-a fiorisce e campagne,
no te risponde un pittin.
Antogno Grimado Çebà
Antogno Grimado Çebà (Zena 1534 – 1599) o l'è stæto o 79° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 27 novénbre 1593 a-o 26 novénbre 1595, o trentequattreximo co-a càrega biennâ.
Da-o tempo ciù lontan
tutte e pëgoette à Ponta Ciappa van;
Martignana di Po
Martignana di Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Grenada
thumb|200 px|right|A bandêa de Grenada thumb|right|200px|A poxicion de Grenada in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Grenada, paize de l'America çentrâ, a sò capitâ a l'è St. George's, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1974.
7 marso
O 7 marso o l'é o 66° giórno de l'ànno (67° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 299 giórni a-a fin de l'ànno.
Trani
Trani o l'é 'n comûn italiàn con 55.917 abitanti, capolêugo, insémme a Barletta e Andria, da Provinsa de Barletta-Andria-Trani, inta Puggia.
Gian Loigi Fiesco
Biografia
Into depoidisnâ do 2 zenâ o Fiesco o feççe vixita a-o Dria Doia inta so villa de Fasciœu, o l'annonçiò a Zanetin una sciortia notturna co-ina galea, e o costruì coscì a sorpreiza. Inta nœutte tra o 2 e o 3 zenâ, i congiuræ, in parte guidæ da-o Giœumo Fiesco, s'impadronin de porte da çittæ e da darsena de galee: un testimonnio, tâ Angeo Maia do Borgo, o descrisse a-o processo comme "inver ra porta de S.to Andria o ritrovò ro Segnô Girœummo con uña grossa squaddra con un tamburo et ra bandera in ra quâ squaddra se criava popolo e libertæ...". O Zanetin Doia o fu amaççao e o Dria Doia o se rifugiò, co-i familiæ, a dorso de mû a Mason, feüdo de Adammo Çentrion. Ma inta darsena, o Fiesco o moì preçipitando in mâ. O fræ Giœumo o l'ariescì comunque a impadronîse temporaniamente da çittæ; ma o 3 zenâ o l'açetò l'oferta de 'na tregua da-i delegæ do Senato zeneize (Nichiozo Doia, Paolo Pansa e Ambrœuxo Senarga), ch'o s'ea riunio ascistio da l'ambasciatô spagnollo, Gomez Suarez de Figueroa. In sciâ promissa de perdon e amnistia generâ o Giœumo o s'aretiò co-i so ommi into castello de Montœuggio. Rentrao a Zena, o Dria Doia o l'ótègne da-o Senato a revoca do perdon concesso a-i rebelli, o feççe pubbricâ un bando perpetto contra i fræ Fieschi, o misse l'assedio a-i so castelli e o l'ótègne o smembramento de quello ch'o l'ea o so stato appenninico. O palaççio de Viovâ a Zena e o castello de Montœuggio fun asccianæ; o còrpo do Fiesco o fu ripescao, esposto pe doi meixi inta darsena e da pœu portao a-o largo e cacciao in mâ. L'œuvia de spœugiaçion do patrimonio di Fieschi a se compì poco ciu tardi, quande doppo a nœuva congiua de Giulio Çibbo fu confiscao ascì i ben do Scipion Fiesco.
Zena de neutte da-i monti
Zena de neutte da-i monti
e vedde Zena lontann-a fra i monti scùi e a marinn-a, tägnâ de feugo ch'a tremma pösâ in sce l'äia do mâ...
Montù Beccaria
Giögrafîa
thumb|250px|Montù Beccaria, panoràmma, invèrno|centro
1707
thumb|550 px|center|Batàggia de Almansa, 1707
Ciammo o martinpescòu
E mi che intanto nàvego
Niccolò V
Vìtta
Véscovo de Bologna (27 novénbre 1444 - 6 màrso 1447). Pe-e seu qualitæ de diplomàtico, o pàppa Eugenio IV o l'àiva nominòu cardinâle, titolâre da Santa Susànna (16 dexénbre 1446 - 6 màrso 1447).
Dipartiménti da Frànsa
thumb|300px|Màppa di dipartiménti françéixi miniatura|300x300px|Scâ geràrchica de sudivixoìn teritoriâli françéixi I dipartiménti da Frànsa són e sudivixoìn teritoriâli de segóndo livéllo de quésto stâto, de sótta a-e regioìn. Dónca 'n dipartiménto françéize o l'é ciù ò mêno a sudivixón corispondénte a-e provìnse italiànn-e.
Boinsan
Cunfìn
U cumün de Buinzàn u gh'à di cunfìn cun Bardenèi a nòrd, cu-a Prêa e Löa a levànte, cu-u Burghéttu a mezugiurnu e cun Tuiràn a punénte.
Bevein
Architetüe religioże
Padivarma