cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mergus
Mergus merganser
alt=Mergus merganser|miniatura|Mergus merganser O Mergus Merganster o l'è 'n smérgo ch'o predilìge l'ægoa dôçe a l'ægoa sâ, sôlo inta migraçión de sèmme in çento o sósta in mâ. O l'é difûzo in Eoröpa, Àzia e Nord-América. Co-i seu 65-75 cìtti de longhéssa e 'n'avertûa alâre de 85-97 cìtti, o l'é ciù gròsso do Serétta. O màsccio o l'à a testa e parte do còllo vèrde scûo, dòrso e a parte esterna de âe de cô néigro, a parte interna de cô giànco con doî triàngoli de cô néigro: framêzo e âe e-a côa, o l'é de cô grîxo, o résto do còrpo giànco. Derê a testa o l'à 'na spécce de cresta non erétta, e ciùmme lìscie e regolâri aderîscian ina manêa ch'o pâ pêtenòu; o becco de cô rósso lóngo, stréito seghetòu, l'óngia de cô néigro cegâ in zu a lensìn, sanpe de cô rósso. A femina a l'à a testa de cô maròn chi tîa a-o rósso e ina bella cresta averta dêspetenâ; còllo e gôa de cô giànco, o còrpo de cô grîxo ciæo.
Mergus octosetaceus
A stagión riprodutîva a l'avêgne inte l'invèrno oustrâle quande cêuve pöco e o livéllo de l'ægoa inti sciummi o l'é basso. E cóbie èn teritoriâli, òcupan e diféndan ànpi træti de sciùmme conpréizo a tæra de spónde; fan o nîo in cavitæ de erboi, recanti tra ròcce, tann-e in dizûzo, specialménte quelle de l'armadìllo. Tra Zùgno e Lùggio a femina a deponn-e 3-6 êuve, ch'a côa pe 30-35 giorni; i picìn én alevæ da tùtti doî, xêuan éntro Seténbre-Ôtôbre.
Én sedentâi: aréstan into mæximo teritöio tùtto l'anno. Se nùtran de pesci, anghìlle, lumasse, larve d'insétti.
Metano
Caratteristiche
A massa molecolare a l'è pä a 16,04; a temperatüa de füxon a l'è de -182,7 °C mentre quella de ebollision de -161,4 °C.
Martiri de Gallaneô
Descriçion e stöia
Tentando de portase in direçion da Val Ponçeivia, cazzeiva combattendo o Tenente Casalini con i sö ommi, a Passo Mezzan, sovia i laghi do Gorzente.
Repùbrica de Nöi
Giögrafîa
sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta do bórgo da Càppo Nöi A picìnn-a Repùbrica mainâ a s'estendéiva tra i doî promontöi de Càppo Nöi e da pónta do Vescovâdo, conprendéndo vèrso l'entrotæra i pàixi de Vôze e de Tósse ascì, d'ancheu de fraçioìn do comùn de Nöi. Into moménto da sò màscima estensción, faxevân pàrte do sò teritöio i bórghi de Voæ, Màlae, Òrco e Ségno, ciù l'îzoa de Berzézzi. A ponénte a confinâva co-o Marchexâto de Finâ, co-o confìn ch'o l'êa segnòu da-a coscì dîta "tôre de strîe" (inta quæ a gh'êa a goarnixón de frontêa), e vèrso nòrd-èst co-a Repùbrica de Zêna (dòppo a conquìsta zenéize do Comùn de Sànn-a), da quæ a l'avéiva a proteçión.
Stöia
I cònioghi ingléixi Edward e Margaret Berry, studiôzi e viâgiatoî rescidénti a Bordighêa da-o 1891, into sò lìbbro stòrico-artìstico Alla porta occidentale d'Italia móstran 'n grànde interèsse vèrso o bórgo de Nöi e o sò pasòu indipendénte. Ànche o scritô e crìtico leterâio torinéize Giuseppe Baretti, into sò Viaggio da Londra a Genova do 1770, o l'à minsonòu a Repùbrica de Nöi, da-o quæ a l'é stæta definîa cómme 'na mâvéggia polìtica aprêuvo a-a bontæ do sò scistêma de govèrno:
Dialetto noveize
Nommi di fraçión e localitæ inta zöna donde se parla o noveize
Bànqua – Bàncora. Arbèa – Albera Ligure. Barlò – Il Barilaro (in passu inte l'Apenéin). Cabàne d’Cösra – Capanne di Cosola. Cabèla – Cabella Ligure Cadìši – Cadisi: poche chè sparse tra Róncri e Fontan-a. Calvódi – Calvadi. Cantalùu – Cantalupo Ligure. Casàn - Cassano Spinola. Castlanìa – Castellania. Cösra – Cosola. Cupiàšu – Cadipiaggio. Dernìše – Dernice. Gavasàäna – Gavazzana. Giaö – Giarolo. Giüšràäna – Giusolana. Gòva – Monte Gava, Gavazza; in sima a-a loc. Fontan-a ( tra Surli e u munte Giaö). Gòvi – Gavi Ligure. Lèmmi – Lemmi. Merlasèin – Merlassino. Mungiardèin – Mongiardino Ligure. Munšögu – Montegioco. Paghèrna – Paderna. Paiò - Pagliaro Pertüšu – Pertuso. Prevšèin – Pallavicino. Psinò – Pessinate. Ramè – Ramero. Rócca – Roccaforte Ligure. Róncri – Roncoli. Ruchètta – Rocchetta Ligure. Santàcta – Sant’Agata Fossili. Sant’Aöšiu – Sant’ Alosio. Sanvìgu – San Vito. Suràigu – Cerreto di  Molo. Vigpónsu – Vigoponzo. Vigsö – Viguzzolo. Vìlla – Villalvernia. Vuàsca – Avolasca.
U Burghettu (Aròscia)
Geugrafìa
U Burghettu u l'è travesau da u sciümme Aroscia, ch'u da ascì u numme a u paise, e da u so afluènte Rian Calabbria. Se tröva inta meddia valà, inte l'entrutèra de Arbenga da a quale u dista ménu de 20 chilometri. U cunfina a nord cun Cravaüna (CN), a nord est cun Àuguia, a est cun Ransu, a sud cun Casanöva (SV), a ovest cun Vesàrgu e A Cêve.
Stoia
A fundasiùn de 'n insediaméntu in furma stabile u l'è da sercà intu periudu de l'àtu mediuevu, quande a magiurànsa da pupulasiùn du funduvàlle a se trasfeìsce inte 'sta zòna, ciü favurevule pé e cultivasiùi e au sfrütamèntu de l'ègua di turenti lucàli pé a impiantà di müìn.
Architetüe religuse
A livellu religiùsu u teritòiu du Burghettu u l'è divìsu in 5 parocchie, chella de San Marcu, de San Cuumbàn (a Gavenüa), de San Benardìn (Gazzu d'Aròscia), de San Benàrdu (a Leverùn) e de San Antoniu, Luensu e Giuvanni (a Übaga, ciü Übaghetta e Muntecalvu).
Feste e fée
• Festa du Surisü, in aùstu a Gazzu, cun zöghi péi matetti e a cuxìna lucàle.
Stoccolma
Stoccolma ò Stoccórma a l'é a capitâ da Sveçia. A conta 935.619 abitanti segóndo o censiménto do 31 dexénbre do 2016.
Pinilla del Campo
Pinilla del Campo o l'è 'n comûne spagnòllo de 21 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
20th Century Fox
A 20th Century Studios (prìmma da fuxón a se ciamâva 20th Century Pictures Inc.) a l'é un di stùddi americhèn de cinematografîa ciù inportanti. A se trêuva a Century City, inta zöna de Los Angeles, inta California. Da-o 2020 a l'é ciamâ Twentieth Century Studios.
San Grigœu
250px|miniatura|destra|San Grigœu o detta o canto griguian Grigœu I pappa, dito Magno, santo (Romma 540 circa - ivi 604). Patron di cantanti, di muxiçisti e di pappi. A so festa a recore o 12 de março, giorno da so morte. Emblema: Conba, Ochin de mâ.
Levanto
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 dezenbre 2017, a Levanto i ghe son 265 sitadìn forèsti
Scaphirhynchinae
Taxonavigaçion
Acquapendente
Acquapendente o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Sant'Ambrœuxo
O l'è uña de mascime figue de vesco do IV secolo. Governatô imperiâ, o fu proclamao vesco de Milan (374) e o vègne ghia aotoeive de l'episcopato de l'Itallia do nord. O fu aotô de molte œuvie a carattere exegetico, dogmatico e teologico. Aversaio de eretichi (tra i quæ i arien e i manichei), paghen e discidenti, o fu difensô do primato da Gexa de Romma. O l'intrò ciu votte in contrasto co-o poei de l'impiatô, che a so avizo o doveiva ese consciderao drento a Gexa, no a-o de sorva de questa (prinçipio chi improntò de lê tutto o Medioevo).
Vitta e attivitæ
Arestao orfano do poæ, ch'a Treviri o l'ea foscia prefetto a-o pretoio, o se recò a Romma co-a moæ, a sœu Marçeliña (monnega into 353 ò 354) e o fræ Satiro (m. 378). Protetto da Sesto Petronio Probo, prefetto a-o pretoio, o vègne (370 circa) consularis de l'Emillia e Liguria, con rescidença a Milan. Morto o vesco Aossençio, arian, l'Ambrœuxo, ancon catecumeno, o fu proclamao vesco e in pochi giorni o l'ebbe o battæximo e a consacraçion (7 dex. 374: festa). O començò a preparaçion teologica e o compose daprimma di scriti exegetichi e in lode da verginitæ. Vegnuo influente, o persuase l'imperatô Graçian a repigiâ a legislaçion antipagaña e a ordenâ (382) a rimoçion da stattoa da Vittoia da-a curia do senato, provedimento ch'o provocò de proteste e 'na vivaxe polemica fra l'Ambrœuxo e o Scimmego.
A mæxima fermeçça mostrò l'Ambrœuxo verso o Teodoxio, quande questi o l'ordinò a riconstruçion, a speize do vesco, da scinagoga de Caliñego destruta da-i crestien, e, sorvettutto, in ócaxon da feroxe represcion de 'na sediçion, ordinâ da-o Teodoxio a Tessalonica (390): i epizodi, sciben che despugiæ di abellimenti lezendai, son una scignificativa apricaçion do prinçippio sorve aregordao (ch'o passò a-o Medioevo) che l'imperatô o l'ea inta Gexa, no de d'ato a quella. L'Ambrœuxo o l'è uña de mascime figue de vesco do sec. IV.
Salduero
Salduero o l'è 'n comûne spagnòllo de 152 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Mezzoldo
Mezzoldo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Corbin Bleu
Riconoscimenti
240px|right|thumb|Corbin Bleu Tour
Pregiudiççi
Pregiudìççi religiôxi
Si-â vòstra màmma a v’à dîto chi-â Cérere a presiêde a-o gràn, ò chò-u Visnù e o Xâca se són fæti òmmi bén bén de vòtte, e o Samonocodòm o l’é vegnûo a tagiâ ’n bòsco, ò che l’Ödìn o v’aspêta into sò salón lasciù vèrso o Jutland, ò chò-u Mòuma ò quarchedùn âtro o l’à fæto ’n viâgio in çê; e se dòppo o vòstro instrutô o v’aciànta into çervéllo quéllo chi-â vòstra màmma a gh’à stanpòu, n’aviéi pe tùtta a vìtta. O vòstro giudìçio o veu rivoltâse cóntra sti pregiudìççi chi? I vòstri vexìn, e sorviatùtto e vòstre vexìnn-e, crîan a l’énpio, e ve métan poîa; O vòstro fràtte, co-a poîa de védde diminoî  e sò réndie, o v’acûza a-o véscovo, e quéllo véscovo o ve fa bruxâ, so peu, perché o veu comandâ a di nésci, credéndo che i nésci  ubidìsciàn mêgio che i âtri. E quésto o duiâ scìnn-a quànde i vòstri vexìn, e o fràtte, e o véscovo no comensiàn a capî chi-â nesciàia a no sèrve a nìnte, e chi-â persecuçión a l’é refiôza.
Frascarolo
Frascarolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Una vota u iera un re
Filastròcca locâle, segondo a tradiçion òrâle
e u s'è magiou tuttu u gran ridan, bifan, bischetta e minan e u padron di quellu gran ridan, bifan, bischetta e minan
Dialetologîa lìgure
Scistêma gramaticâle do Zenéize segondo Werner Forner
- Scintàsci, quàrche particolaritæ: Cómme tùtte e parlæ nòrd-italiànn-e, o vèrbo lìgure o va aconpagnòu da ’na spécce de pronómme sogètto (clitico). In zenéize, tâle conpagnîa a l’é limitâ a-a 2°/3° persónn-a (ti cànti, o/a/ sciâ cànta), da âtre pàrte són servîe tùtte e persónn-e. I clitici partéçipan a marcâ a focalizaçión (l’énfaxi) do sogètto. Into pasòu, çèrte condiçioìn scintàtiche (prezénpio l’interogaçión) voéivan l’inversción de l’órdine clitico+vèrbo in vèrbo+clitico – strutûa foscilizâ inte dötræ parlæ lìguri.
Gâvi
Pòsti de interesse
Arainte a Gavi, in çima a 'n munte, u gh'é u Forte de Gavi, 'n antiga furtessa costruîa da-i Zenàizi.
Nasche
E Nàsche (Nasche in italiàn) són 'na localitæ de Zêna ch'a se trêuva inte l'èrta valàdda do riâ Stùrla, d'ancheu pàrte do Monicìpio IX Levànte.
Òrìgine do nómme
O topònimo o vêgne da-o nómme comùn de l'èrba Inula viscosa, dîta pròpio "nàsca" in zenéize, ch'a crésce bén in sciâ giæa e ch'a scioìsce de seténbre. In particolâ, de ste ciànte chi ghe n'êa bén bén in sciô brìcco do Mónte Comùn, in scê rîve do Mónte Ràtti e de d'âto a-i terén dónde ancheu gh'é a paròcchia, tànto da decorâ o paizàggio intrêgo co-e sò sciôe da-o cô de l'öo.
Stràdde
Pe-e Nàsche ghe pàssa de lìnie de traspòrto pùblico de l'AMT e, in particolâ, e coriêre nùmero 85, 86, 86/, 88, 584, 685 e 686.
Belinoggrafu
St'invensiun a fü presentâ intu 1908 da Édouard Belin inta saa du tiatru Fémina. A fü prefeçiunâ intu 1920 pe permette a transmisciun cu-u cunligamentu raddiu.
U 12 de mazzu 1914 Le Journal u pübbrica u primmu belinugramma.
Ün esemplare u l'è cunservòu o-u müseu mainâ Tumaxin Andreatta de Ciavai.
2005
Sport
- Canpionòu de Serie A 2004-2005 - Tìtolo revocòu a Juventus - Paolo Savoldelli o goâgna o Gîo d'Italia 2005. - Bratislava - Coppa Davis 2005. Vincitô: Croaçia - Formula 1 (2005) - Vincitô: Fernando Alonso sôvia Renault
Çittæ metropolitann-a de Bari
A Çittæ metropolitann-a de Bari a gh'à 41 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Pûggia in Italia.
Daulagnun buttazzun
Filastròcca locâle segondo a tradiçion òrâle
Variante urbasca.
Krull
Krull o l'é 'n film fantastego do 1983.
Bèla Briga
Testu
O Briga, bèla Briga, s’ ti n’éšti com’in viag’
Vìlla Màddre Cabrini
Stöia
A partî da-i ànni òtànta do Nêuvecénto a vílla a l'é diventâ 'n condomìnio rescidençiâle de propiêtæ privâ. Pe cóntra, a dépendance e a pàrte do giardìn a levànte da Montâ Bachérnia són stæti cedûi a-o Comùn e d'ancheu són a sêde da Schêua Sàn Pòulo, con l'intrâ ch'a l'é in sciâ Stràdda de Françésca Cabrini.
Mendoza (Argentinn-a)
A base da çittæ attuâle a l'è nâsciûa da 'n nêuvo ordinamento fæto into 1863, dòppo o teremòto do 1861 (c'o l'ha amassòu 10.000 di sêu 18.000 çitadin)
Lengua punjabi
O Punjabi (ਪੰਜਾਬੀ, پنجاب) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego indoario çentrâ. Unn-a de 23 lengue offiçiæ de l'India, a l'è parlâ into Pakistan ascì.
Luni
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2017, a Luni i ghe son 487 sitadìn forèsti.
Angera
Angera o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Nafría de Ucero
Nafría de Ucero o l'è 'n comûne spagnòllo de 33 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Cattænn-a divota
Mantis Religiosa - Cattænn-a divota
Nomme: Mantidae Burmeister 1838
26 zenâ
O 26 zenâ o l'é o 26° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 339 giórni a-a fin de l'ànno (340 inti ànni bizestîli)
Liberâle da Veronn-a
Liberâle da Veronn-a (Veronn-a, 1445 ca.-Veronn-a, 1530) o l'é stæto n' pittô e 'n miniatô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento.
thumb|150px|right|[[Liberrâle da Veronn-a, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769 ]]
Malgrat de Mar
Ferovîe
Malgrat de Mar a l'é conligâ a-a ræ feroviària spagnòlla co-ina staçión in sciâ lìnia RG1 tra Barçelónn-a e Gerónn-a.
Avigliana
Avigliana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Emilia-Romagna
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa de l'Emilia-Romagna son (in ordine arfabetico):
Procellariiformes
Crövo de Mâ Neigro (Puffinus yelkouan)
O Crövo de Mâ Neigro (Puffinus yelkouan-Acerbi 1827; in italian Berta Minore) öxéllo lóngo 32-35 cìtti, co-ina avertûa alâre de 70-80 cìtti, testa e a parte superiôre de cô brùn-neigro e sótta de có gianchinàstro. O l´é pelâgico, endémnico do Mediteranio; o s'avixìnn-a a-a còsta ciù do Seneìn, do quæ o l'à squæxi o mæximo conportaménto: o se ne diferénçia pe-a dimensción e pe pasâ l'invèrno into Baçî do Mediterànio, estéizo a-o Ma Néigro.
Barbarano Romano
Barbarano Romano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Codiçe cadastrâ
O cadastro (da-o grego antigo κατάστιχον ["registro"], da κατά στίχον ["riga pe riga"]) o l'è 'n registro into quæ se elenca e descrive i ben inmobiliæ, con l'indicaçion do leugo e do confin, co-o nomme di lô possessoî, donde debban ese calculæ e tasce.
Paradise Cay
Paradise Cay a l'é 'na çitæ do Stato da California arénte a San Francisco.
Vibo Valençia
Vibo Valençia (Vibo Valentia in italiàn) o l'é 'n comùn de 33.763 abitànti.
Stasiun de Bagnascu
Stoia e impianti
sinistra|miniatura|Cartellu da stasiùn de Bagnascu Bagnascu vegne culegà da a ferovîa in tu 1889, a fermà vegne inauguà u 15 setèmbre, u stéssu giurnu de l'avertûa du tòccu Çeva-Priöa. L'impiantu gh'axeva originariamènte binari pe l'incruxu e pé e merci, cun scalo appoxitu, cu dispuneva d'in ciàn caregatù e d'ina banchina appoxita. I binari de incruxu e de e merci, venan poi dismessi aturnu a u 2000, cun a trasfurmasiùn in fermà.
Interscangi
Curiere Rt Piemunte.
Pateca
Patêca o l'è ascì o nómme do frûto de quésta ciànta, dîto rumagnäta o sücca pateca in savonéize, pastéca in vintimigiôzo e pasteca in monegàsco.
Grandola ed Uniti
Grandola ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Bastia (Arbenga)
Stòia
Prinsipalmente da chi i abitanti i se spusteàn in grùppu pé fundà u burgu növu, tantu che l'antigu insediamentu u vegne abandunàu a partì dau XVI seculu, faxendu scì che i sacramenti da parocchia vegnan spustài inta gêxa da Santiscima Nunsiâ, a partì dau 1518.
Libero consòrçio comunâle de Siracusa
miniatura|Màppa da Libero consòrçio comunâle de Siracusa thumb|miniatura|Geografîa do Libero consòrçio comunâle de Siracusa O Libero consòrçio comunâle de Siracusa o gh'à 21 muniçipalitæ (comûni) e o l'è inta Region Siçillia, in Italia.
Comûni
- Siracusa -
Brisbane
Brisbane a rappresenta 'n bon compendio da naçion e a g'ha l'aspetto e e dimensioin de 'na gran çittæ, sensa però avei 'n ritmo frenettico. A l'è ascì ûn di trei porti ciû importanti da naçion.
Ortografia tradiçionâ
E vocâle
Chi parla o zeneize o sa 'na cösa: che o zeneize o l'é a lengua de vocale. Quæxi tûtte e difficoltæ nascian da-e vocale: comme van pronunçiae, comme van scrïte e comme van lezûe. Chì çerchiö de mostrâ quæ son e regole che deuvio mi pe scrive o zeneise; pe ëse ciû ciaeo, no me importa de ripete a maexima cösa in diversi pòsti.
Son averto cûrto:
è - caffè
Son averto lungo:
in fin da parolla o l'é de longo tonico: çittæ - parlæ - mæ
2002
Euröpa
1° zenâ - L'Œüro in Aostria, Belgio, Finlandia, Fransa, Germania, Irlanda, Italia, Luscemburgo, Paixi Basci, Portogallo e Spagna.
Libero consòrçio comunâle de Tràpani
miniatura|Màppa do Libero consòrçio comunâle de Tràpani O Libero consòrçio comunâle de Tràpani o gh'à 25 muniçipalitæ (comûni) e o l'è inta Region Siçillia, in Italia.
Teleostei
Taxonavigaçion
2001
thumb|450px|center|L'atentâto a-e [[Tôre Binélle, 11 seténbre 2001]]
30 zenâ
O 30 zenâ o l'é o 30° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 335 giórni a-a fin de l'ànno (336 inti ànni bizestîli) thumb|200px|right|[[Murillo, Sant'Adèlmo de Burgos († o 30 de zenâ 1097), 1655 ca. (Museo de Belle Arti de Bilbao)]]
Armand Fallières
Armand Fallières (Mézin, 6 novénbre 1841 - Mézin, 22 zùgno 1931), o l'é stæto 'n politico françéize e IX Prescidente da Repûbbrica Françéize (VIII da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da-o 18 frevâ 1906 a-o 18 frevâ 1913.
Giosuè Carducci
Giosuè (o Giosue) Alessandro Giuseppe Carducci (Priasanta, 27 luggio 1835 - Bologna, 16 frevâ 1907) o l'é stæto un famôzo poêta italiàn. O l'é stæto o primmo italian a riçéive o Premio Nobel, into 1906.
Lengua singaleise
O Singaleise (සිංහල, Siṁhala) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego indoario meridionâ, e lengua offiçiâ do Sri Lanka.
Balangero
Balangero o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Griante
Griante o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Richard Wagner
Vìtta
E composcissioin de Wagner, e pròpriamente quelle de l'ûrtimo periodo, son relevanti pe a tescitûa contrappuntistega, o ricco cromatiximo, e armonie e a tecnica do leitmotiv: temi mûxicâli assoçiæ con personn-e, pòsti oppûre sentimenti. Wagner o l'è stæto anche precûrsô de svilûppi do linguaggio mûxicâ: tra quelli 'n estremmo cromatiximo e atonalitæ g'han influensòu o futûo da mûxica clascica.
Stasiun de Nuxei
Stoia e impianti
L'impiantu l'éa dutàu de 3 binari, ciù in scalu pe e mèrci, cun magasìn, binariu truncu e ciàn caregatù. U ciassà internu l'è cumunque vastu, dutàu de banchina.
L'è turnà ativa da l'11 settembre 2016 cun l'avertüa a fin turistici.
Liguria
A Ligûria (in italiàn: Liguria) a l'é 'na región de l'Italia setentrionâ grande 5.410 km2, de 1.503.873 de abitanti (2022), con capoleugo Zena. Confinn-a a levante co-a Toscann-a e l'Emilia-Romagna, a nòrd co-o Piemonte, a ponénte co-a Fransa e a sùd co-o mâ Ligure.
Stöia
In etæ clàscica centri importanti son Genua, Savo, Vada, Alba Intemelium, Alba Ingaunum, Lunae (st'ürtima a perdià manimàn d'importança scinn-a a-o definitio abandón into XIII secolo).
Raymond Poincaré
Vìtta
O l'é stæto Prescidente da Repûbbrica Françéize inta Primma Goæra Mondiâ e o l'é stæto Prìmmo Minìstro into 1912 e into 1922-1924.
Lepisosteidae
Taxonavigaçion
9
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Caius Poppaeus Sabinus e Quintus Sulpicius Camerinus. Marcus Papius Mutilus e Quintus Poppaeus Secundus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
OpenOffice.org
240px|thumb OpenOffice.org o l'è un software de prodüttivitæ libero.
Michelosso Michelossi
Michelosso Michelossi (it: Michelozzo di Bartolomeo Michelozzi) (Firense, 1396 - Firénse, 7 òtôbre 1472) o l'é stæto 'no scultô e 'n'architétto  de schêua italiann-a. thumb|150px|right|Michelosso Michelossi, ràmmo de C. Colombini, 1769
Opere d'architetûa
• Faciâta do Palasso Comunâle de Montepulciano, 1440 • Ristruturaçión do Convénto de San Màrco, 1436-1443, Firense • Palasso Medici-Riccardi, 1444-1464, Firense • Ristruturaçión da Gêxa da Santìscima Anonçiâ, 1444, Firense • Vìlla de Cafaggiolo, 1451, Barberino di Mugello • Vìlla de' Medici a Fiesole, 1458 • Vìlla do Trebbio, 1427-1433, Scarperia
Megollo Lercâ
Contesto storrego
Ancon adolescente, segondo un costumme assæ diffuzo inte primme famigge de l'aristocraçía çittadiña, o fu inviao da-o poæ a Peia, l'importante empoio zeneize insce o Bosforo, pe impratichîse da mercatua. Chì o se tratègne di anni, pe trasfeise succescivamente a Trebizonda.
A Trebizonda una colonia zeneize a l'è attestâ into 1291; questa a l'ótègne da-i "gren Comnen", primma do finî do seccolo, l'assegnaçion de un sestê e di privilegi fiscæ e giurisdiçionæ analoghi a quelli godii da di atri scimmili insediamenti. I rapporti tra Zena e l'Impeo trapezuntin se deteiôan into 1304, pe una controverscia tra i mercanti liguri e l'imperatô Alescio II in tema de daççi duganæ. In çittæ scciuppon di dezordini e o sestê zeneize o subì gravi danni, ma poco doppo fu razonto un accordio e i Zeneixi ótègnan a concescion do scito fortificao de Lioncastron, presso Trebizonda, donde se stabilin. A fu una tregoa de breve duâ perché into 1313, a prœuvo a di atacchi a de nave trapezuntiñe da parte di corsæ zeneixi, Alescio II o strenzette alliança co-o segnô de Scinope, Ghazi Çelebi, organizzando una flotta comuña pe attaccâ Caffa e i possedimenti zeneixi de Crimea. O quartê de Lioncastron o fu devastao, ma a rescistença oposta da-i Zeneixi a Cafà e i corpi inferti da-e so nave a-o commerçio trapezuntin convinsettan a-a fin Alescio II a chinâ a patti; coscì o 26 ott. 1314 vègnan stipulæ de nœuve convençioin con Zena che confermon tutte e precedenti concescioin e riconobban a-i Zeneixi, in lœugo de Lioncastron, un scito a l'interno de Trebizonda, rente a-a darsena.
Stasiun de Çeva
Stoia e impianti
Culegà cun Urmea da u 1889 au 2012, u servissiu pasegeri l'è disativau da u 17 zûgno du meximu annu.
Corte de' Frati
Corte de' Frati o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Zena (disambigua)
Cöse ti çercâvi?
Gròenlandia
thumbnail|destra|200px|A bandêa da Gròenlandia thumbnail|destra|200px|A poxiçión da Gròenlandia in sciâ càrta giögràfica A Gròenlandia a l'è 'na dipendensa danéize. Nommi ofiçiæ: Grønland in danéize, tæra verde, Kalaallit Nunaat in gròenlandéize, teritöio danéize de l'América do nòrd, a seu capitâle a l'é Nuuk (Godthåb). A Gròenlandia a l'è l'izoa ciù grande a-o mondo, e a se trêuva a levante do Canada e a nòrd de l'Oçeano Atlantico.
Bunifazziu
Géografia
Ella è, dopu Portu Vécciu, u sigundu insimi ürbanu di u sud di l'isula per grandüra, tantu chè si stéindi da Sari-di-Porto-Vecchio a nordu a Monacia-d'Aullène a punéinti, passéindu per Figari e u sè aeroportu.
Età antiga
Cun l'impériu romanu a lùnga staggiùn di pagi favurirà i scanggi tra i paisi di quésti isule, cun Bunifazziu, o miggiu Palla, chi sarà ün portu tantu importanti tra i atri di a provincia di Sardegna e Corsica (Sardinia et Corsica). Per l'administrazziün di u portu, cun u sè svilüpu, sarà niccissaria a désignazziün di ün praeses, i o di ün préfetu désignau.
Età moderna
Indu 1554 a capu di i diféize da cità è missu Sampieru Corsu, malgradu üna prima flota ginuvése di duzi galee, cundügiüa da Giuvani Andria Doria, sarà obligà a abandunà l'assaltu a causa di üna forti timpesta. Grazzia a ün niovu culpu di man da parti di Giorgiu Doria u paise u riturnirà a i ginuvési, cuntrolu, a parti da u 18 settéimbri 1559 poî formalizau inda pagi di u Trattaiu di Cateau-Cambrésis. Malgradu ciò, a cità a priserverà i sè priviléggi ricunisciüi niovaméinti indu 1563. Rimuntanu a u 12 novéimbri i pritesti "Statüti Civili e Pénali di a Corsica", a quali applicazziùn sarà travaiggiu di ün liogutinéinti chi se truvava a Bunifazziu.
Atru
miniatura|250x250px|A scara dita di u rè d'Aragona
1906
Sport
6 màzzo - Sicilia. A prìmma ediçión de-a córsa automobilìstica Targa Florio Canpionòu italiàn de balón 1906 (dòppo Serie A) - Milan 2 arvî - Dorando Pietri goâgna a maratòna de qualificaçión pe l'Olimpiadi intermedie de Aten, into 2 òue e 48 menûto. Aten. Olimpiade intermedia, 40px|border 3 agósto - Turin. Inta birerîa Voigt o l'é fondòu o Torino Football Club Londra - Coppa Davis 1906. Vincitô: Regno Unïo
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Theodore Roosevelt Prémio Nobel pe-a letiatûa: Giosuè Carducci Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Santiago Ramón y Cajal e Camillo Golgi Prémio Nobel pe-a fìxica: Joseph John Thomson Prémio Nobel pe-a chìmica: Henri Moissan
Alban Ceray
Alban Ceray (30 zenâ 1945, veru nume: Alain Segiarro) ë ün atù purnugraficu munegascu e françesu.
Bassano in Teverina
Bassano in Teverina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Golferenzo
Golferenzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Da San Françesco da Paola
Da San Fransesco de Paola
Son memöie d'un tempo zà lontan, quande a l'aveiva un fùrgao pe cavello, quande poeti e pittoî, co-o baxaman, metteivan a-i sò pê lira e pennello.
A Cêve
Cunfin
U l'è cunfinànte cun Armu, Burghettu d'Aroscia, Ressu, Cravaüna (CN), Purnasce, Burgumau, Cariònega, Vesargu, Cexi.
Stoia
Dürante poi u Seisentu A Cêve a l'éra stâ teritòriu de cuntesa fra i Zenexi e i Savòia, tantu che intu 1625 i piemuntexi i entran intu burgu e dilagan intu paìse: u vegne derucàu u castellu custruìu dai Clavesàna.
A questu se va a 'zunze u passaggiu de l'esercitu piemuntese intu 1706 (cun a düchessa de Savoia e a Sindone, in füga da Turìn) e poi intu 1744, quande i piemuntexi i turnan a ucupà a zôna, causandu nu pochi prublemi aa pupulasiùn lucale, in lòtta cun i urmeàschi pé cuntrulà i arpeggi de àta muntagna a Viuzènna.
I ürtimi cangiamenti a livellu terituriàle i sun stài fài du 1928, quande i vegnen smembrài i cumüi de Möa e de Armu, e ancùa intu 1929 quande u 'sciòrbe Cauderàira (che in precedensa u cumpunéva in cumün autonumu cun Cartàri, anessa a Céxi). Armu u vegne pòi ricustituìu a cumün intu 1949.
Architetüre religuse
U cumün da Cêve u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Imperia, chi dunca e ghe sùn quattru diferenti parocchie: S. Giuvanni Batìsta (sentru da Cêve), S. Giacumu Mazù (Aiguéiu), S. Zorzu (Caldeàia), San Martin e a 'Sunta (Möa).
Géxe du sentru da Cêve
• Géxa dedicâ a a Madonna da Ripa, ancöi scunsacrà, a se tröva pòcu föa du burgu, custruìa in stìle goticu intu 1370 dai fratti benedetìn a l'ha rapresentàu pé seculi a parocchia du burgu növu, a l'è a "céve" ch'a l'ha dàu u nomme au paìse. A g'ha a particulaitài d'avê l'ingressu in sciü làtu lungu, côsa tipica pe in pò de géxe de questa valle. Inti vàn suteranei a se tröva a cripta, ch'a cuntegne i resti de 'n antìgu ârtâ.
Gêxe de Aiguéiu
• Antigu munastê e relatìva gêxa de San Péru in Carpenêu in lucalitài Ciàn de San Péru, ancöi i se pònen vegghe sulu i resti, u se tröva inte vixinànse de l'àntìga stràdda ch'a culegàva A Cêve au Piemunte. A l'éa stâ custruìa dài fratti benedetìn de San Curumbàn a partì dau XI seculu, assemme aa gêxa restaurâ intu 1400.
• Capeletta da Madonna de Collaréu, inta lucalitài de rimpettu au burgu da frasiùn chi u se festezza u cültu da madònna cun 'na messa anuale, bén bén frequentàu ascì pé u panuràmma e i sentêi lucàli, scicumme ch'u se tröva int'in pözzu spessu baxàu dau sù.
Linneo
Carl Nilsson Linnaeus, divegnûo Carl von Linné pe-o tìtolo nobiliâre, Carlo Linneo in italiàn e in latìn Carolus Linnaeus (Råshult, 23 mazzo 1707-Uppsala, 10 zenâ 1778) o l'é stæto 'n mêgo, in botànico, in naturalìsta e 'n académico svedéize, conscideròu o poæ da modèrna clasificaçión scentìfica di òrganìsmi vivénti e di minerâli. thumb|250px|right|Linneo (Linnés Hammarby - Uppsala)
A Cêve
Géxe de Cauderàira
• Géxa da parocchia de San Zorzu Növu, a se tröva intu sentru du burgu de questa frasiùn, a l'è stà custruìa in tempi relativamènte resenti, in sustitusiùn de quella ciü veggia.
Géxe de Möa
• Géxa da parocchia de San Martìn, intu burgu da frasiùn. A l'è de urìgine medievàle, cun a strutüra inisiale prubabilmente du 1272. Questa a l'è stâ rimanezâ sucescivamènte, aturnu aa primma metài du XVII seculu, cun 'na ciànta elittica, in moddu du tüttu scimile a a culegià cévese. Impurtante u campanì ch'u domina u paìse, nu rimanezàu düante i restàuri du Seisentu.
Gêxe de Müssiu
Ascì Müssiu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella du burgu cêvése. Inta frasiùn se ponen vegghe:
• Gêxa de Santa Lucia, a l'è risalente au XVIII seculu, terminà intu 1777. Se tröva intu burgu e a l'è carateristica pé u sò campanìn "a seùlla", truvàu ascì in àtri edifissi religiùsi de l'entrutèra ingàunu.
Géxe de Luvegnu
• Gêxétta de Sant'Antoniu, a se tröva int'in pözzu vixin a a paruchiale, dunde se pò amirà u panuràmma da valà versu Vesargu.
Funicolâre
Caraterìstiche
E só caraterìstiche distîntive sòn:
A Cêve
Architetüre sivili
• Museu diucesàn de àrte sacra, se tröva inta Géxa scunsacrà da Madonna da Rìpa. Questu prugettu u l'è nasciüu fra u 2005 e u 2006 e ancöi u museu u cuntegne dipinti pregiài e opere che e vegnan da tütta a valà.
Canestrelìn cêvéxi
Sun di grissin a furma de anéllu da rusüià cumme antipàstu, de suvente arumatizài cun l'anixe, aròmma spessu cunsumàu inte 'sta valà chi, ch'u l'è presente ascì int'in particulàre sciügu lucàle.
Vie de Cumünicasiùn
A Cêve a l'è culegà cun Impeia e cun a valà du Tànau grassie a a stradda statale 28 da còlla de Nàva (SS 28), che a culega cun Purnasce a nòrd e cun Céxi a sud. Intu 2014 u l'è stàu custruìu u traciàu da variànte ch'a tàia föa dau traciàu u sentru da Cêve, creandu in culegamentu ciü veluxe fra a rivea e u Piemunte. Da a lucalitài de Saponiera a se deramma a stradda statàle da valà de l'Aroscia (SS 453), ch'a culega u teritòiu cun Arbenga, terminàndu a Leca.
Glosâio do brigašc
A letiatûa
A. = it:  --- B. Bèla Briga = canzun de Carlo Lanteri ---
Repubbrica Socialista Sovietica de l'Ucrainn-a
A Repùbrica Socialìsta Soviética Ucràinn-a (nómme ofiçiâ Українська Радянська Соціалістична Республіка in ucraìn, Украинская Советская Социалистическая Республика in rùscio) a l'è stæta, tra-o 1919 e o 1991, unn-a de chìnze repùbriche socialìste che faxêvan parte de l'Unión Soviética.
Deiva
Stoia
Dao 1973 ao 31 dexénbre 2008 a l'ha fatto parte da Comunitè montanna da Rivêa Spezinna.
Blera
Blera o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
San Felices
San Felices o l'è 'n comûne spagnòllo de 53 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Nembro
Nembro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Ofìçio Eoropêo Brevétti
L'Ofìçio Eoropêo Brevétti (EPO-European Patent Office) o l'é un di doî òrgani, insemme a-o Conséggio d'Aministraçión, de l'Òrganizaçión Eoropêa di Brevétti. L'EPO o l'à comme misción de concêde brevétti e o l'à a seu sêde a Mónego de Bavêa con in distacamento a Rijswijk, da arente a L'Aja inte i Paixi Bàsci, e ofìçi ciù picìn a Berlin e a Vienna. Gh'é ascì 'n ofiçio de rapresentansa a Brussel.
L'albero degli zoccoli
miniatura|271x271px|Unn-a scêna do film L'albero degli zoccoli (L'èrbo di séucai) o l'é 'n film do 1978 dirètto da Ermanno Olmi.
Ofìçio Eoropêo Brevétti
O depoxitante, se rescidénte inte un di pàixi ménbri, o peu depoxitâ a domanda pe conto seu, se no bezeugna che o çerne o servìçio de 'n avocâto de brevetti inte un di stæti ménbri.
Crema (Italia)
Crema o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Gêxa de Sant'Ànna
Stöia
Aprêuvo a-e lézze cóntra i órdini religiôxi, tra o 1859 e o 1871 i fràtti àn però dovûo lasciâ o convénto, fêua de dötréi ch'àn continoòu a dîghe méssa, fàndo stramûo inte l'abaçîa de Pîa e in de câze privæ. Fæto scìmile o l'êa capitòu inti ànni da dominaçión napoliònica, co-e lézze de sopresción in vigô tra o 1810 e o 1816.
L'antîga speçiàia de Sant'Ànna a l'é in ativitæ ancón a-a giornâ d'ancheu e, pe arivâghe, bezéugna pigiâ 'n ascensô privòu inta galerîa a l'intrâ da staçión de vàlle de l'ascensô Magénta-Cròcco.
Gravellona Lomellina
Architetûe civîli
thumb|300px|Gravellona Lomellina, municìpio|centro
Paolo Giustignan Monegia
Paolo ò Poro Giustignan Monegia (Zena 1506 – 1586) (italiano: Paolo Giustiniani Moneglia) o l'è stæto o 67° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 6 ottobre 1569 a-o 6 ottobre 1571, o vintidueximo co-a carrega biennâ.
Kwashiorkor
Unna terapia corretta a porta ä guarixon in te un meise - un meise e mezo.
Atractosteus
Taxonavigaçion
1º frevâ
O 1º frevâ o l'é o 32° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 333 giórni a-a fin de l'ànno (334 inti ànni bizestîli) thumb|150px|right|[[San Severo de Ravenna (III secolo-340), 1° frevâ]]
Repubbrica Socialista Sovietica da Bieloruscia
A Repùbrica Socialìsta Soviética Bielorùscia (nomme ofiçiâ Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка in bielorùscio, Белорусская Советская Социалистическая Республика in rùscio) a l'è stæta, tra-o 1920 e o 1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
Botulismo
O Botulismo o l'è unna intoscicasion dæta da o veleno prodotto da un batterio, o Clostridium Botulinum.
Krav maga
En 1940 s'engagia ent armada britanica, pœy en 1942 va ent a yisciuv, a cumünità ebrea de Palestina. Intra ent a Hagana, ün d'i tre muvimenti armai. Se trova vite ent e trupe de scioc Palmah'. Ensegna u cumbatimentu facia a facia. En 1948 u paìze ebreu vegn independente cun u nume de Israel e elu è instrütù ent' armada. Inventa tecniche nove dopu le esperiençe d'i campi de bataya.
Anchœy è ensegnà ent i Marines american, i SAS britanichi, a Legiun Straniera françese e diversi serviçi de puliça d'ürgença. A so idea principale è la defensa simültanea cun a ataca.
Atractosteus spatula
Taxonavigaçion thumb|300px|Atractosteus spatula
Barbania
Barbania o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pomeran orientâ
Descriçion e stòia
O nomme Pomerania o ne vegne da-o slavo po more, che scignifica Terra arente a-o Mâ.
Squæxi estinta inta Pomerania stòrica, praticamente a l'é parlâ basta inti Stati Unïi d'America (into çentro do Wisconsin e dê parte de l'Iowa) e in Braxî (Espírito Santo, parte da Region Sul e Rondônia). Ancheu a lengoa pomeraña a gh'à uña nòrma de scritûa, dæta da-o linguista Ismael Tressmann, e inti muniçipi con ciû tanta popolaçion d'origine pomeraña do stâto de l'Espírito Santo, se dan dê leçioin de lengoa pomeraña, graçie a-o Programma de Instruçion Scolastica Pomeraña (PROEPO).
Bodio Lomnago
Bodio Lomnago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Çëxa
Descriçion e stöia
O so fruto o g'ha o mæximo nomme: a qualitæ doçe a l'è da specce Prunus avium, quella amaa, dita çeexa amæna, a l'è da specce Prunus cerasus. O fruto o l'è normalmente sferico de 0.7 a 2 çentimetri de diametro. O cô, de sovente rosso, o pêu ese da o giäno ciæo a o rosso scùo squæxi neigro.
Giacomo Grimado Duaço
Giacomo Grimado Duaço ò Duraçço (Zena, 1503 - 1579) o l'è stæto o 69° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 16 òtôbre 1573 a-o 17 òtôbre 1575, o vintiquattreximo co-a carrega biennâ.
Campugexa
Stòia
E primme testimunianse de l'insediamentu inta zòna de l'udiernu burgu de Campugéxa e sun da riscuntrà intu XII seculu, quande di gruppi di Cavalié(r)i Templà(r)i se stabiliscian chi doppu avé cuntribuìu assemme aa gente du pòstu aa cunquista de Gerüxalèmme, düante e cruxàe.
Lengue niger-kordofaniann-e
A ciù parte de lengue indigene do sud do Sahara son de questa famiggia. miniatura|300x300px|Difuxón detagiâ de léngoe niger-kordofaniann-e.
Gramatica zeneize
I pronómmi
O Bàcìccia o l'é èrto
A l'êa derê a cantâ da 'n pö e l 'aviéiva fæto tùtto o giórno
Ti t 'æ pigiòu tùtte e palànche
Bregano
Bregano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Palasso Rosso
A decoraçion do XVIII sécolo
Inte l'alcòva gh'é i ritræti do Zane Françesco II e de sò mogê Bettinn-a Raggia, di òpere do Hyacinthe Rigaud (1659-1743).
Theria
Nomme: Theria Parker e Haswell 1897
Stòria de Mùnegu
thumb|300px|Monte-Carlo - Monaco, 1905
Preistoria
Au Paleuliticu ançien, l'Omu abitava gia̍ Mu̍negu.
Sardegna
thumb|right|200px|A bandêa da Sardégna thumb|right|200px|A poxiçión da Sardégna in sciâ càrta giögràfica A Sardegna, nommi ofiçiæ: Regione autonoma della Sardegna in italian e Regione Autònoma de sa Sardìgna ò Regioni Autònoma de sa Sardinnia in sardo, a l'è unna region a statûto speciâle de l'Italia. A g'à1.600.000 abitanti, con capoleugo Caggiai. A Sardegna a l'è a seconda isoa do Mâ Mediterraneo.
Huang Xianfan
Huang Xianfan (in cineize: 黄现璠, prônûnçia pinyin: Huáng Xiànfán) nasciuo in to 1899 a Qusi de la Fusui (provinsa de Guangxi) o 13 novembre 1899 e mòrto a Guilin (provinsa de Guangxi) o 18 Gennaio 1982, o l'è stæto 'n professö de stöia e fundatô do Zhuang studiòu cineize.
Incertae sedis (mammalia)
Incertae sedis (Mammalia)
Zane Giustignan Longo
Zoeneçça
Figgio do Bærtomê d'Antogno, do rammo di Longo da famiggia Giustignaña, o nascette, presumibilmente a Zena, in gio a-o 1418 da un di doi matrimonni do poæ, o primmo co-a Novelliña de Raffe' Giustignan Arangio, o segondo co-a Lenoa de Vaian Spinnoa.
Carrea di arme
Insemme con di atre lettie de instruçioin che se susseguin into corso do 1449 o Ludovigo o n'inviò, o 3 luggio, uña de averto reciammo, aregordando a-o so protetto o macontento che-o Zane, e da pœu lê mæximo, aveivan dovuo afrontâ pe-a so nommina, e arecomandandoghe una conduta tâ da evitâ ogni infamia e calunnia.
Friùli-Venessia Giulia
O Friùli-Venessia Giulia a l'è unn-a region a statûto speciâ de l'Italia settentrionâ de un mion e 200.000 abitanti, con capoleugo Trieste. A confinn-a a sud co-o Venneto e o mâ Adriatego, a nòrd co l'Austria e a levante co-a Slovenia.
Zane Giustignan Longo
Carrea di arme
O 2 mazzo 1452 o Peo Fregozo o gh'indriçò a Scio una lettia inta quæ, feliçitandose pe-o so proscimo ritorno, o gh'arecomandava de fâ ogni sforço, primma de partî, pe impedî, ò aomanco diferî, a partença de doe fantiñe da caza di Gattiluxi, segnoî de Enos, sposæ inpromisse a l'Antogno e a-o Zane Galiaço Fregozo; tâ ligammo dinastego, a-o quæ s'oponeiva ascì i fræ do Zangaliaço e a caza di Doia, o l'aviæ dæto de fæto nœuvo prestigio a-o partio de l'ex duxe Ludovigo, passao a l'opoxiçion.
1969
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1969 a cansón Zingara, cantâ da Bobby Bolo e da Iva Zanicchi.
Metatheria
Metatheria (Marsupiä)
Sarzànn-a
Sarzànn-a (Sarzànn-a en żenéṡe, Sarzana en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 21.804 abitanti, 'nt'a riva de mandrita der fiume Magra, 'nt'a Provinsa dea Spèza.
Keith McMillan
Carriera inta fotografia
Da-o 1965 a-o 1997 o l'à travaggiou pe un muggio de papê e reviste. A-i 27 d'arvî do 1968 o l'à fotografou a Regiña Elizabetta assemme a-a seu famiggia pe-o seu nataliçio pe-a primma pagina do Illustrated London News. O l'à travaggiou ascì pe l'Avenue, The Dancing Times, o London Life, l'Harpers Bazaar, l'Harpers & Queen, o Vogue, o Direct Response, a Apple Computers, o Time Out, o Radio Times, o Lion News, o Daily Express, The Viewer, o Envoy, Accountancy, o RIBA Journal, o Intercity Magazine, e o Dobell's Record Sleeves.
1997
Sport
- Canpionòu de Serie A 1996-1997 - Juventus - Ivan Gotti o goâgna o Gîo d'Italia 1997. - Gothenburg - Coppa Davis 1997. Vincitô: Svéçia - Formula 1 (1997) - Vincitô: Jacques Villeneuve sôvia Williams
Cumignano sul Naviglio
Cumignano sul Naviglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Mascimo termico do Paleocene-Eocene
E tempiatue do globo terrestre aomenton de circa 6 °C in te 'n periodo de circa 20.000 anni, fæto ch'o corrisponde a un incremento medio de 0,0003 °C pe anno. O rescadamento o l'ebbe di effetti fortemente letæ pe i foraminifei bentonici, molti di quæ andon incontro a 'n sostançiâ processo de estinçion. Pe i mammifei terrestri l'aomento da tempiatua e de l'anidride carbonica o comportò in molti caxi una diminuçion de dimenscioin, ma sostançialmente a favoì a speciaçion evolutiva ch'a portò a-o sviluppo de nœuvi ordini biologici e de nœuve linie evolutive. Trascorso questo breve periodo, e tempiatue se ripoxiçionon insce di valoî in linia con quelli de l'epoca, caratterizzæ comunque da un trend in crescita.
Evidençe de l'aomento de carbonio
Entrambi i modelli no ariescian a spiegâ tutte e osservaçioin, ma g'han di punti d'accordio. Entrambi individuan doe tappe in ta diminuçion do δ13C, ognunn-a da diata de 1.000 anni e separæ tra lô da circa 20.000 anni. I modelli invece differiscian in ta stimma do tempo de recupero ch'a varia da 150.000 anni in to primmo caxo a 30.000 anni do secondo modello. Di atre evidençe indican che o rescadamento o precedette de circa 3.000 anni l'escurscion negativa do δ13C, anche se e caose no son ancon ciæe. Anche di studi conduti in ti Pirenei spagnolli conferman un aomento da CO2 durante o PETM.
O recupero
A diverscificaçion a suggerisce un aomento da produttivitæ in te zone costêe, ciu cade e fertilizzæ da-o deflusso di ægue, ch'a l'aviæ compensao a riduçion de produttivitæ in ti fondi oceanici.
Caprarola
Caprarola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Læte
Oltre a-o læte materno into periodo de l’aleitamento, l’ommo o doeuvia comme alimento de gran valsûa, into resto da vitta ascì, o læte di animæ, ch'o l'è anche oggetto de una grande industria. A norma de lezze, pe læte alimentare s'ha da intende «o produto ottegnuo da l'aleitoeuia regolare, ininterrotta e completa do tettin di animæ in bon stæto de salute e de nutriçion». Co-o termine læte s'intende quello produto da-a vacca (læte vaccin), mentre quello provegninte da di atri animæ o porta a denominaçion da-a specce animâ ch'a-o produxe.
Chimica
A Chimica a l'é a sciença ch'a studia e proprietæ, a compoxiçion, l'identificaçion, a preparaçion e o moddo de reagî d'e sostançe, segge naturale segge artifiçiale, d'o regno inorganico e de quello organico.
Vernassa
Vernassa  (Vernasa 'nt'o dialèto der paeṡe, Vernàssa en żenéṡe, Vernazza en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 764 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza, che i fa parte dee Sìnque Tère.
Rioseco de Soria
Rioseco de Soria o l'è 'n comûne spagnòllo de 124 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Lengoa provensâle
Da notâ cómme "provensâ" o l'è o nómme de 'n'âtra léngoa, conosciûa cómme léngoa d'oc ò provensâ antîgo ascì, da-a quæ se son evolûe e modèrne léngoe e parlæ do grùppo Òcitàn-Romànzo.
Busto Arsizio
Busto Arsizio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Diritto
O Diritto, into senso oggettivo, o l'é o complesso de norme giuridiche, che comandan o devean di determinæ comportamenti a-i soggetti che ne son destinatai.
Braxî
Dati generâli
A mûxica, a dansa e a letiatûa braxiliann-a, o football, e-e spiage son famôse in tûtto o môndo. thumb|250px|A carta giögràfica do Braxî
Longone al Segrino
Longone al Segrino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Parma
miniatura|O stémma de Parma Parma - Comun de l'Emilia-Romagna (260,8 km2 con 178.718 abitanti into 2008, diti Parmexen e meno comunemente Parmensci), capolœugo de provincia.
Desmostylia
I Desmostylia son un ordine estinto de mammifei de mâ conosciui da di fossili do Oligocene e do Miocene. A dentatùa e a forma do scheletro suggeriscian che foisen erbivoi de zone da còsta. I animæ viventi ciù vexin a i desmostylia son i Proboscidæ (Proboscidea) e i Sirenidi (Sirenia).
Scandentia
thumb|300px|right|Anathana ellioti, unn-a speçie de l'ordine di Scandentia.
Taxonavigaçion
Nomme: Dermoptera Wagner 1825
Nikita Chrosciòff
Nikìta Siergièjevic Chrosciòff (in ruscio: Никита Сергеевич Хрущёв; inta trascriçion scientifica: Nikìta Sergèevič Chruščëv; IPA : ; in ucraìno: Хрущов Микита Сергійович; inta trascriçion scientifica: Cruščow Mykyta Sergijowič; IPA: )(Kalinovka, 15 arvî 1894 – Mosca, 11 setenbre 1971) o l'é stæto 'n statista e un militâre soviètico, leader de l'Union Sovietica da-o 1953 a-o 1964.
Renieblas
Renieblas o l'è 'n comûne spagnòllo de 103 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Cressa
Cressa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Lengue Trans-Neuva Guinea
A famiggia de Lengue Trans-Neuva Guinea a l'è unn-a famiggia ipotetica de lengue parlæ in ta Neuva Guinea e in te isoe vexinne.
Vessan
Geografia
thumb|Vessan, 2 lügio 2013|centro|250x250px
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2017, a Vessan i ghe son 386 sitadìn forèsti.
Personalitè ligae a Vessan
miniatura|200x200px|[[Lisciàndro Algardi, Busto del cardinale Paolo Emilio Zacchia, 1650 ca.]]
Borgomasino
Borgomasino o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Quiñonería
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Quiñonería - Castèllo de Penalcazar|sinistra
1802
thumb|400px|center|[[François Flameng, Riçeviménto a-a Malmaison into 1802, 1894 ca. (Ermitage)]]
Cirixöa
Fra u paleuliticu e i Rumài
Sutta de questi infatti a vixìna sitài de Arbenga e u nucleu prinsipale de Garesce i cumensan ad avé sempre ciü impurtansa: fàttu c'u porta a a custrusiùn de ina stradda lùngu a valà du Neva, ancöi cunusciüa cumme "A via du sà", bén ricunuscibile, cun ina impurtante sé(r)ie de pònti rumài a schéna d'àse.
Da l'Etài de mézzu au Növesentu
Quarche annu dòppu, intu 1390 i vegnan numinài i aministratùi de stu burgu lì, vinti in tutàle, in te in mòddu du tüttu scìmile a quantu u l'avegnìva pé àtri nuclei abitài de l'épuca (fra questi ascì Mürséccu e a Pu(r)enca) e burgàe garescìne ciü veije. U l'è sulu cun u marchése de Séva Zorzu II (dicciu u Nànu) che u paìse u va a pià ciü urganisasiùn, rafursandu e propie difése.
Géxe
• Géxa de Santa Ma(r)ia Maddalena, a l'é(r)a üna de géxe ciü veije da valà, aù i se ponan vegghe sulu pochi resti. Prubabilménte a strutüa a l'é(r)a de stìle tardu goticu e pé i afreschi u l'é(r)a stàu ciamàu u méstru lucàle Segurano Cigna, zà atìvu a Garesce e Èrli (u l'axéa afrescàu a céve de San Martin de Pözzu).
Enrico Nasi
Ina de e persune culegàe cun sta frasiùn lì u l'è Enrico Nasi (1921-2001), nasciüu a Sèra Pampa(r)àu (dicciu ascì Pamparà), prève da parocchia de San Péu fra u 1948 e u 1963, ben ricurdàu dai paisài pé u sö bùn cö e pé e sòe inissiatìve pé u burgu, poi trafe(r)ìu au Santuà(r)iu de Vicufòrte a Munduvì.
Domenico Carrara
Domenico Carrara (dicciu ascì U Gattin), nasciüu intu 1881, mòrtu intu 1951, u l'é(r)a ün di cumerciànti stòici de Ci(r)ixöa, c'u traspurtàva legnàmme, fén e carbùn versu i mercài de Arbenga, A(r)àsce e Ineija. A véllu a l'è dedicà a Cascìna du Gattin, c'a se tröva inta stradda de Urtiéu, inta zòna du Cunniu e ascì in funtanìn.
Vie de Cumünicasiùn
Ci(r)ixöa a l'è culegà cun Garesce (a nord, passandu pé E Vòte) e Èrli (cun e sòe frasiùi de Gàzzu e Berriöi a sud-est) grassie aa Stradda nasiunàle 582 da Còlla de San Benàrdu.
Tu, omo chi vai per via
Tu, omo, chi vai per via
e vita longa deporte, aspeità de' doe xorte: o vejeza o marotia.
Argentinn-a
Religion
Gh'è unn'ampia libertæ de cûlto scibben o stato o sostegne a religion cattòlica, professâ da-a maggioransa di argentìn. Ghe son ascì comunitæ d'ebrei e d'islamici.
Luscemburgo
Stöia
Cómme moménto d'inìçio da stöia do Lusenbùrgo o vêgne de sòlito indicòu o 963, ànno into quæ o cónte Siegfried o l'à acatòu o promontöio rociôzo co-i rèsti do fórte romàn de Lucilinburhuc (ö sæ "castéllo picìn") da-a vixìnn-a abaçîa de Sàn Mascimìn, scitoâ inta çitæ de Trier. Inti sécoli dòppo, pe mêzo de goære, maiézzi conbinæ e creaçioìn de vasàlli, i discendénti do Siegfried són ariescîi a aomentâ bén bén i pròppi domìnni. Vèrso a fìn do sécolo XIII i Lusenbùrghi êan arîvæ a controlâ 'n inportànte teritöio, tànto che inte l'ànno 1308 o cónte de Lusenbùrgo Rìcco VII o l'é stæto proclamòu Rè di Romén e pöi Sâcro Inpeatô Romàn ascì. Óltre a-o Rìcco VII, inta cazàdda de Lusenbùrgo són stæti nominæ âtri quàttro inperatoî, co-o Càrlo IV ch'o l'à elevòu a contêa a-o tìtolo de Ducâto.
Genivolta
Genivolta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Insectivora
Taxonavigaçion
Ecuadòr
A comunitæ ecuadoregna a l'è a ciù grande comunitæ de immigræ inta çitæ de Zena ancheu; pe contra in Ecuador a gh'è 'n'îzoa ch'a l'à pigiòu o nomme da-a çitæ ligure, l'Îzoa Genovesa.