cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
R'Urba
Geografïa
R'Urba a s'treuva 'nt'l'Apenìn Lìgüre e a fa parte dra pruvincia d'Savun-na, trav'rsà da'r sciume cun 'r mësmu nùme. A l'è furmà dai paisi d'Senpé, Vara d'Suta e Vara d'Surva, Èvagianca e Martin-na (sède d'r comune) e da atre fraziui ciü p'cite cumme Marasca, Dan, Vassuria e Re Gattàzze.[traduziun]
Da-a ciassa a-a Ferea
Zù pe-a rivetta s'arìva a-a Ferea (gh'é anche 'na stradda ch'a passaa davanti a l'Alpino, meno ripida ma ciù lónga). A ra Frera, cómm'o dîxe o nómme gh'êa l'òficinn-a, e-o moin, a fòrsa motrice a l'êa dæta da-o Beo, 'n lago artificiale ch'o "pescàva" da l'Urba, o 'àiva senpre o stesso livello, o lago lóngo cómme tutta a ciann-a,  o pasàva deré a-e case, o Beo finìva in fónda a Rivetta, cóntra 'na miagetta a fianco da stradda, da l'atra parte, sótta gh'êa 'n'arcata, se vedéivan træ canæ de legno, unn-a larga pò-u moin e dôe pe l'òficinn-a, o Maggio e-a Fuxìnn-a, e canæ êan  seræ da' n sportello, a maneuvra pe arvî ò serâ l'ægoa,a l'êa drento, se dovéiva tiâ de sbarre lunghe ch' êan "a portâ de man".
Ra stra d'Vrera
Da ra ciazza ra stra a vä in su tra ra gexa e er cäe, pasä ra geja e posu pië træ direziüi ra prima, sempre drïciu u i'è ra stra d'Vrera, u l'era in stradin ch'u pörta a trè o quattru cascin-e e ra f'nisce da 'r'urtima, u i vurä mez'üra a feiä tutta, lungo ra stra u s'vëghe ben ra Rocca d'Perudün.[traduziun]
Perchè ra Rocca a t'fà senti pcitu
''R'Urba r'é zù an bässu, levà dund'a fà di läi e läi ciù pciti, l'ëva r'é bäsa, per travësè u s'päsa ben su 'r prëe.''
- Zorzu Celoria[traduziun]
Ronciglione
Ronciglione o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Còrcre
Geugrafìa
Èl Còrcre u l'è in paìš in tl'a vàlle d'la Bùrnia. U kunfìna kun i kumùgni èd Còiri, Kuscèria, Latè, Cieùi, Màlre e Pàlre.
Regno de Sardegna
Descriçion e stöia
O g'ha avuo inandio formalmente a Romma, in te l'antiga Baxiga de San Pê, o 4 arvî do 1297, quande papa Bonifaçio VIII, pe arrangiâ a rattella tra angioin e aragoneixi in scio Regno de Siçilia, o l'investì o re d'Aragonn-a Giacomo II do jus invadendi in scia Sardegna e in scia Corsega.
Germano Jori
Riconoscimenti
Germano Jori o l'è stæto insignio de a Medaggia d'Argento ao valore militare ä memoia; inoltre gh'è stæto intitolou unna stradda de Certosa.
San Zorzo
A croxe de San Zorzo
L'Accinelli o scrive into 1750 che "se sa" che into 1099 i Zeneixi a-a primma croxâ piggion comme bandea a croxe rossa in campo gianco e San Zorzo comme santo protettô e che "no gh'é dubbio" che-o Ricardo Cœu de Lion a croxe de San Zorzo o a piggiò da-i Zeneixi quande questi, co-e so nave, e-o porton in Tærasanta.
Dominica
thumb|200 px|right|A bandêa da Dominica thumb|right|200px|A poxiçión da Dominica in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Commonwealth of Dominica, pàize de l'America centrâle, a sò capitâle a l'è Roseau, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1978. A l'é 'n'îzoa-Stâto inti Caràibi.
Tarsiiformes
Nomme: Tarsiiformes Gregory 1915
Serbia
Stöia
Into teritöio da modèrna Sèrbia a l'é atestâ a prezénsa de l'òmmo scìnn-a da-o Paleolìtico; pe cóntra, e gènte slâve són arivæ inte l'àrea into sécolo VI, creàndo vàrri stâti regionâli inte l'Âta Etæ de Mêzo e de spésso vasàlli di régni di Bizantìn, di Frànchi e di Ungheréixi. O Régno de Sèrbia o l'à òtegnûo o riconosciménto ofiçiâ da-a Sànta Sêde e da Costantinòpoli into 1217, arivàndo a-a sò màscima estensción inte l'ànno 1346 con l'inpêro sèrbo. A-a meitæ do sécolo XVI, l'inpêro òtomàn o l'à conquistòu l'intrêga región da Sèrbia d'ancheu, contròllo ch'o l'é duòu scìnn-a-a controfensîva da monarchîa asbùrgica, a quæ a l'à incomensòu a espàndise vèrso a Sèrbia centrâle a partî da-a fìn do sécolo XVII, méntre a mantegnîva cómme sò bâze a Vojvodina. A-o prinçìpio do sécolo XIX, a rivoluçión sèrba a l'à portòu a-a creaçión de 'n stâto naçionâle, a prìmma monarchîa costituçionâle de l'àrea, a quæ co-o ténpo a l'à òcupòu di âtri teritöi ascì.
Mortara
Architetûe civîli
thumb|230px|Mortara, Monicìpio|centro
Portofin (poexia)
E ròcce do golfetto
Cuveglio
Cuveglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Vitta
Vitta - Caratteristega ch'a distingoe i entitæ fixiche che g'han di procesci biològgichi da quelle che no ghe n'han, segge percòse ste fonsioin son cessæ (morte), ò che donca perchè no ghe l'han mai avûe.
Seia à Vernasseua
e a caccia perle in sciô mâ.
e ô làscian chì in sce l'ænin.
Smile Mission
Scopi
L'Associaçion, sensa fin de lücro, a çerca de applicä a solidarietæ sociale, speçialmente in to campo da salüte, con interventi sanitai de prevençion e cüa, fixica e psichica, rivolti ai bezögnozi, in Italia e all'estero.
Smile Mission a l'è stæta fondä in sce inisiativa de diversi soci, in maggioransa dentisti. Oua comme oua l'Associaçion a l'opera soviatütto in ta sfera dell'odontoiatria, sciübben ch'a l'agge diverse miscioin riguardanti atre spesialitæ da meixinna ascì. Fra tanti progetti in corso o zà finï, nominemmo comme esempï quello de Nzihi, in Tanzania, funsionante in accordio con o locale Ministero da Salüte, (ezempio de unna attivitæ avviä verso unna amministraçion completamente affidä ao governo locale); coscì comme o barco – ambulatoio dentistico ch'o navega in sce o sciümme Madeira, in Braxî.
Martin Luther King
Martin Luther King, Jr. nasciûo Michael King Jr. (Atlanta, Georgia, 15 de zenâ 1929 - Memphis, Tennessee, 4 de arvî 1968) o l'ea un pastô da gêxa batista e un ativista into fronte do movimento pe-i diritti civîli pe-i çitadìn afroamerichén. O Martin Luther King o l'ha senpre mantegnûo unn-a posiçión fermamente no violenta, anche inti momenti ciú dûi e teizi da lòtta civile.
Pòrto Ricco
Stöia
Quest'ìsoa a vegniva ciamâ da-i indigeni "Borikén", nomme tradûto in spagnòllo comme Borìnquen. Scinn-a ancheu, i abitanti de Pòrto Ricco vegnan ciamæ borinqueños, borincanos oppûre boricuas.
Castrevegliu
Geugrafîa
U teritòriu cumünâle u l'è survastàu da a Rocca Barbena e u se tröva ascì vixin aa còlla du Scravagliun dunde se pö ancù vegghe a ca' cantuniêra. Castrevegliu u fa ascì parte di burghi ciü belli d'Italia.
Architetüe religiuse
A livellu religiusu u teritòriu de Castrevegliu u l'è spartîu in te due parôcchie, üna ch'a cröve u paìse (da 'Sunta) e l'âtra legâ a a frasiùn de Vesérxe (dedicâ a a Madònna da Nêve).
Cultüra
- U Mâ, de Sirviu Riulfu, 1988
Ghisa
Descriçion
O diverso tenôre de Carbònio o corrisponde a struttüe diverse, a-e quæ corrisponde anche ûnn-a grande diverscitæ in te caratteristiche meccaniche. I oggetti de ghisa pöan esse realizzæ solo attraverso a füxion, perchè questo materiale o no l'è foxinabile. A temperatüa de füxion a l'è de 1200°C. Caratteristiche da ghisa son a düressa elevä, ûnn-a bonn-a rexistensa a l'usüa da strisciamento e ûnn-a forte rigiditæ. A presenta però ûnn-a resiliensa bassa. Questa liga a vegne döviä pe realizzä, presempio, stive o componenti de motori a scciöppo comme sedi e guidde de valvole, erboi a camme e canne di cilindri; spesso in te motôri piccin e utilitai vegne füzo in ghisa tütto o cilindro.
Loriformes
Nomme: Loriformes Gray 1915
Çelle
Stoja
I çelaschi nu gh'an in riccu patrimònio storicu da vantä, perchè a stoja ciü antiga d'u paize a se cunfunde cun quella d'u rèstu da Ligüria. A cunträ de Sanda, insce-i bricchi deré a-u paize d'ancö, saieiva steta fondä da di romæn che scappavan da-i Longobardi.
Scìndichi de Çelle
miniatura|250x250px|U palassiu d'u Cumüne
Piazzatorre
Giögrafîa
thumb|250px|Piazzatorre, panoràmma|centro
Dante Ardighê
Vìtta
A Firençe andava tuttavia intenscificandose a lotta tra-e façioin aristocratiche di Gianchi (capezæ da-i Çerci) e di Neigri (ghiæ da-i Donæ), i primmi tendenti a avvexinâse a-o popolo e i segondi ciu interessæ a appoggiâ Bonifaçio VIII inti so tentativi de controllâ Firençe. Dante, priô into momento into quæ o scontro o s'ea fæto particolarmente intenso, o fu vexin a-i Gianchi e o sostègne a linnia politica contraia a-i amîe do pappa l’anno doppo ascì. Pe questa raxon, quande i Neigri pigion o sorvevento graçie a l'arrivo de truppe de Carlo de Valois, inviao da-o pappa, e, into 1302, inandion di procesci contra i precedenti rettoî, Dante o fu accuzao de mâversaçioìn, bandio e condannao a morte in contumaçia. Tra o 1302 e o 1304 Dante o l'arestò ligao a-o gruppo di exuli Gianchi a-o quæ s'ean unii i ghibellin, e o viægiò in Toscaña, a Forlì e a Veroña, a-a riçerca de alliæ pe poei rientrâ a Firençe. O tentò ascì a stradda da paxificaçion, ch'a fallì comme ascì o rientro in forçe into 1304. Dante o l'abbandonò allôa i Gianchi, o fu foscia a Pariggi, probabilmente a Bologna, a Trevizo, quindi in atre çittæ da Marca trevixaña e da pœu torna in Toscaña donde o soggiornò a Lucca. In questi anni o misse man a doì tratæ arestæ incompii, o Convivio e o De vulgari eloquentia, e o començò a Diviña Comédia.
Insci-â scîa de l'eleçion de Arrigo VII (1308), e do viægio da questi intrapreizo pe l’incoonaçion, o scrisse arcuñe epistoe inte quæ o l'exortava i prinçipi e i poppoli d’Itallia a sottomettise e l’imperatô a punî i rebelli, e o mœüò a vixon da stoia ch'o l'aviæ esposto inta Commedia e into De monarchia, segondo a quæ a Gexa, usurpao – a prœuvo a-a donaçion de Constantin – o poei che l'impêo o l'aiva riçevúo da Dê pe a cupidiggia di so pastoî, a l'aiva destruto a paxe di ommi impedindoghe de realizzâ o so fin providençiâ.
Ucrainn-a
Stöia
Depoî a sò indipendénsa, l'Ucraìnn-a a s'é diciarâ "stâto neotrâle", creàndo 'na colaboraçión militâre limitâ co-a Rùscia e-e âtre naçioìn da Comunitæ di Stâti Indipendénti e inandiàndo i prìmmi ligàmmi co-a NATO ascì, into 1994. Into 2013, aprêuvo a-a decixón do govèrno do prescidénte Viktor Yanukovych de sospénde l'Acòrdio de Asociaçión tra l'Ucraìnn-a e l'Unión Eoropêa pe astrénze i ligàmmi econòmichi co-a Rùscia, a l'é incomensâ 'n'inportànte solevaçión do pòpolo, ciamâ Euromaidan, con dimostraçioìn e protèste duæ pe vàrri méixi ch'àn portòu a-o sccéuppo da coscì dîta Rivoluçión da Dignitæ, conclûza co-a fûga do Yanukovych e a creaçión de 'n nêuvo govèrno. 'Sti fæti chi són stæti a-a bâze da sucesîva anesción da Crimêa a-a Federaçión Rùscia into màrso do 2014 e a-o sccéuppo da Goæra do Donbas cóntra i separatìsti, suportæ da-a Rùscia, de aotoproclamæ Repùbriche Popolâri de Donetsk e de Luhansk. Quésto conflìtto, intròu pöco dòppo inte 'na fâze de stàllo, o l'é degeneròu into frevâ do 2022 con l'invaxón generalizâ do pàize da pàrte da Rùscia.
Lavagna
Stoia
U burgu u s'è sviluppòu in epuca ruman-na cu-u numme de Lavania. Lavagna, ch'a l'ea 'na cuntea carulingia, a l'ea a ruccaforte da famiggia Fieschi finn-a u 1198.
Campionato italian do Zeugo do ballon
Descriçion e stöia
I campionati son suddivixi e organizzæ in 10 levelli, i primmi 4 son inquadræ inte l'area do profescionismo, invece i atri 6 son pe i dilettànti.
Tessennano
Tessennano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Nebbiuno
Pòsti de interèsse
thumb|160px|Nebbiuno, fraçión de Campiglia|centro
Liguri Antighi
I Lìguri inte testimoniànse di aotoî antîghi
I Lìguri êan génte di monti. Mangiâvan sorviatùtto servaginn-a, formaggio e læte. Gh'ean quei che de lòu êan merçenari e anavan a fa' a guæra pe' âtri pàixi (Cartagine o Romma). Quei che vivevan vixìn a-o mâ, o Mâ Ligure, êan pescoéi e mainæ, e navegavan, anche a-o largo, sénpre con barche piccinn-e. O Diodòro Sìculo (stòrico grêgo, 80–20 prìmma de Crìsto) o scriveiva in grêgo:
1785
thumb|400px|center|G. Carbentus, Solevaménto in âia do balón da-a Noordeinde Palace - [[L'Aja, 12 lùggio 1785 (Rijksmuseum (Amsterdam))]]
Niccia ecologica
A Niccia Ecologica a l'è un concetto da biologia, che o contribuisce a definï i fattori che regolen o nümero de specie che viven in te unna comunitæ.
Descriçion e stöia
Questo concetto o se definisce comme l'insemme de necessitæ de unna specie: alimentari, de pH, de concentrasion de oscigeno, de ümiditæ, de tanne, cavitæ o atri posti donde rifugiase, eccetera. L'è stæto dimostrou da Georgy Gause (1910-1986) che specie (animali o vegetali) aventi a mexima niccia ecologica no pöen convive in to meximo ambiente: pö convive solo specie che aggen nicce diverse.
A definision de niccia ecologica a resta abbastansa empirica, oscia a presensa de unna specie a definisce a sö niccia; saieva ütile avei un scistema pe definïla a priori, indipendentemente da a prezensa da specie mexima. Un esempio de questa ültima affermasion o pö esse fæto con a Robinia Pseudoacacia, unna leguminosa originaia dell'America do Nord che, introdotta in ti nostri boschi, a l'ha agio comme infestante, levando spassio ae specie autoctone.
Savignon
Savignon (Savignone in italiàn) o l'é 'n comûne italiàn ch'o g'à 3.225 de abitanti e o se trêuva inta çitæ metropolitànn-a de Zena.
Giögrafìa
O teritöio comunâle o se trêuva a nòrd de Zêna inta Valle Scrivia, inte quéllo ch'o l'è o versante padàn de l'appenìn lìgure, con 'n anbiente colinâre e muntàgnìn. O capolêugo o l'è scitoòu inte 'na cónca naturàle a-o de sotta do mónte Cianétto, ch'a s'è formâ a segoito d'inn-a paleo-frann-a. Da-o nucleo çentrâle do paîze se peu zonze a-e êutto fraçioîn (Canalborzón, Gagge, Izoêlle, Montemàzzo, Ponte, San Bærtomê, Sorîvi, Vacaéssa) e a-e borgæ de ste chi.
Stöia
Inti anni do fascismo l'é stæto costroîo e dôe colònie de Renésso e de Montemàzzo (purtròppo ancheu abandonæ) inaoguræ tùtte dôe da-o Benîto Mussolîni. Vèrso a fìn da segónda goæra mondiâle i conponénti do quartê generâle do Comàndo Tedésco Nòrd àn sogiornòu stabilménte inte vìlle do teritöio. O Generâle Günther Meinhold, comandànte de Fòrse Armê da Germània nazìsta insegiæ into teritöio de Zêna, o stâva inta Vìlla Romanéngo, 'na bèlla vìlla da meitæ de l'800, missa a l'intrâta do Pàize. E pròpio a Savignón, a matìnn-a di 25 d'arvî do 1945, o Meinhold o vegnîva prelevòu e, ascôzo inte 'n'anbolànsa, portòu a Zêna inta Vìlla Migón (rescidénsa do Cardinâle Boétto) pe-a fìrma da réiza sò e de tùtti i sordàtti tedéschi. Ma gh'é de notìçie segûe chò-u tèsto da réiza o l'é stæto scrîto pròpio inta Vìlla Romanéngo quàrche giórno prìmma.
Senza cetra
Senza cetra
fantasmi luminosi i bastimenti comme in seunno lontan se vedde andâ mentre o silensio o pòrta solo o canto che in scî scheuggi imbottïi ghe canta o mâ...
e se gonfiei e veie a-a fantasia fùnebre nave chì veddiei vegnî, da-o Medio Evo lìgure sciortïa: un Döia mòrto o vegne chì à dormî, à San Fruttoso, sotta l'abbaçìa. Se e piràmidi son pe-i Faraoin di mausolei pe l'eternitæ, i Döia se son scelti Portofin e un mâ fremente con l'umanitæ.
433 Eros
Superfiççie
Aprofondindo l'indaggine a 'na risoluçion magiô (compreiza tra 1 km e 100 m), insci-a superfiççie pezantemente crateizâ se sorvepoñe de creste e de striatue. O Hinks Dorsum, in particolâ, ch'o se estende pe 18 km inte l'emisfeo setentrionâ, o poriæ ese a manifestaçion de 'na faggia ben esteisa ch'a trœuva 'na prosecuçion inte Callisto Fossae, inta parte oposta de l'asteroide. Comme za dito, R. Greenberg o l'interpreta viçeversa comme una struttua de força e no de deboleçça de l'asteroide.
Sotto i 50 m, infin, i magœu e e strutue associæ a-o trasporto da regolite domminan a morfologia da superfiççie. No se rileva invece e traççe de l'affioramento de rocce do substrato.
Eros inta coltua
Ricore ascì a scituaçion, comuña a di atri asteroidi, de vedde Eros comme 'n'astronave alieña camufâ - acheite inta serrie de sei romansci Dig Allen Space Explorer (1959–1962) de Joseph Greene - o trasformao lê mæximo inte 'n'astronave, comme into romanço Captive Universe (1969) de Harry Harrison - pubricao in Italia into 1980 comme A çittæ di Aztechi in Urania - into quæ l'asteroide o l'é trasformao inte 'na nave generaçionâ.
Valentano
Valentano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Ungherîa
Stöia
O teritöio da modèrna Ungherîa a l'à vìsto, into córso di sécoli, o pasàggio 'n gràn nùmero de gènte, cómme i Cèlti, i Romén, e tribù germàniche, i Ùnni, i Slâvi de ponénte e i Avâri. A bâze do stâto ungheréize a l'é stæta creâ vèrso a fìn do sécolo IX, co-a conquìsta da Cianûa Panònica da pàrte do gràn prìnçipe ungheréize Árpád. Un di sò discendénti, o Stêva I, 'na vòtta nominòu rè inte l'ànno 1000 o l'à convertîo o sò régno a-a religión crestiànn-a. Into sécolo XII l'Ungherîa a l'êa diventâ 'na poténsa regionâle, co-o sò màscimo svilùppo colturâle e polìtico ch'o l'é arivòu into sécolo XV. Depoî a batàggia de Mohács into 1526, 'na pàrte do pàize a l'é stæta òcupâ de l'inpêro òtomàn. L'Ungherîa a l'é dónca pasâ sótt'a-o contròllo da monarchîa asbùrgica a-o prinçìpio do sécolo XVIII, intràndo pöi inte l'inpêro pe creâ l'inpêro oustro-ungarìco, unn-a de ciù grénde poténse inti prìmmi ànni do sécolo XX.
Cheirogaleus
Cheirogaleus
Nomme: Cheirogaleus E. Geoffroy 1812
Oleggio
Oleggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Prepoxiçioin
A Prepoxiçioin (latìn: præponere), in gramatica, è 'na parte invariâbile do discòrso. A crèa 'n ligàme fra parolle e frasi.
Lengua Sandawe
A lengua Sandawe (Sàndàwé kì’ìng), a l'è unn-a lengua da famiggia lengoistega khoisan-a parlâ inta Tanzania da ciù o meno 60.000 personn-e.
1783
thumb|450px|center|Evacuation day: [[George Washington intrânte in triónfo a Neuva York o 25 novénbre do 1783, cromolitografìa, 1879 (Biblioteca do Congresso)]]
Dialettu garescìn
Paragui cun e àtre grafìe
• Vegne inseìa ina lineétta sutta a  i  pé andà a indicà ina prununsia ciü stréta, ciü scimile a ina e bréve, prununsià cumme ina e serà e abrevià.
• I sun puscìbili a segunda da zòna diverse prununsiasiùi da n, che pé cumprumìsciu in càxi specifici a vegne segnà cumme -nn, da nu cunfunde peò cun a n nazàle zenese, nunustante ina serta sumiànsa.
Testatico
Descriçion e stöia
Ognidün che ô l'avesse ciü de 15 anni ô l'ea tegnuô a versä aô sovrano dô postô unna tascia, calculä segundô a popolaçion e nô segundô ô redditô: dunca a l'ea pægia pe tütti i çittadin.
L'importô complessivô che ogni comunitæ a duveiva pagä a chi de duvei ô vegniva stabiliô in giexa durante unna cerimonia importante, in ta quæ ô preve, da ô pürpitô, ô cuntava e teste di prexenti.
Lengue Ju
Clasificaçión
I dialetti ciù conosciùi son !’O!Kung, Ju/’hoan, e ‡Kx’au‖’ein. Son de sovente divïi in quattro ramme:
1935
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Carl von Ossietzky Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Hans Spemann Prémio Nobel pe-a fìxica: James Chadwick Prémio Nobel pe-a chìmica: Frédéric Joliot-Curie e Irène Joliot-Curie
Spettro elettromagnettico
miniatura|300x300px|Diagramma do spettro elettromagnettico Spettro elettromagnettico - L'insemme de tutte e poscibile frequense d'e radiassioin elettromagnettiche.
Ëse uman
Tascionavegaçion
Homo sapiens sapiens - Ëse uman
Kurdistan
I Cùrdi pàrlan ’na sò pròpia léngoa ch’a l’apartȇgne a-o grùppo irànico da famìggia de léngoe indoeoropȇe con numerôze variànti dialetâli. I Cùrdi a schȇua normalménte stùdian a léngoa do Pàize dónde gh’àn a çitadinànsa (àrabo, tùrco, rùscio, persiàn...), e quésto de spésso o no permétte e o l’òstàcola l’ûzo da léngoa cùrda, ma a tenacitæ into conservâ a sò identitæ colturâle e lengoìstica a gh’à permìsso de’instaorâ ’n bilengoîximo òrâle inte tùtte e zöne cùrde.
Cixan
Geugrafìa
Cixan u se tröva inta bassa valà du Neva, urientàu a ovest rispettu aa ciàna de Arbenga, tantu che u sò teritôiu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e da a Còlla de Cixàn a sud.
Frasiùi
• Martinettu
Cunfìn
U cumün u cunfina au nord Süccaellu, a nord-est cun Barestìn, a est cun U Sejâ, a sud est cun Arbenga, e a ovest cun Arnàscu.
Stoia
Da nutà, peò che a furtificasiùn du sentru a l'è avegnüa sulu dòppu, intu 1274, grassie a l'òpea de restruttüasiùn attuâ daa cumüna de Arbenga, ch'a l'axeva acquistàu l'abitàu daa famìa di marchexi Clavesàna (ancù primma u l'éa inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).
Evulusiùn demugrafica
A questi dàtti u l'è puscibile azunze àtri dàtti stoici, presedenti a l'Italia ünia, difatti u se sà che intu 1635 i abitànti du burgu i l'éan 400, mentre intu 1786 i rexidenti i l'éan muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligüe.
Architetüe religuse
• Géxa de San Calocciu, in stile rumanicu, a se tröva inte vixinanse du semitéiu lucâle, segundu a tradisiun custruia dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâa intu XI seculu. Se pensa che inissialmente a l'axeva a funsiun de uspeâ e ricovéu.
Architeüe sivìli
• Palassu Gollo, a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumentu u l'è duveàu cumme sala de espusisiùn pé mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u 2007 e u 2013).
Feste e fée
• Sagra du scüròttu: a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepaasiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in "bugie").
Vie de Cumünicasiùn
Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritòiu de Leca), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu c'u culega Arbenga a Aàsce). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de Salea e Campugexa. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a "stradda da Utra". Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da Bastìa, anche se a stràdda a presenta de prublematiche.
Charles Babbage
Vìtta
L'é çerto che o fallimento de questo progetto, ch'o l'ea tra l'âtro concepio in termini puamente meccanichi, o scoraggì pe un pó de tempo di urterioî finançiamenti in questa direçion. Tuttavia a ciarezza de çerte intuiçioin, succescivamente repiggiæ da George e Edward Sheutz, fan da macchina analitica o primmo veo antenato do moderno elaboratô elettronico. Into progetto de Babbage, de fæto, son za presente e distinçioin tra a memoia (store) e l'unitæ centrâ de elaboraçion (mill). A sequença de opiaçioin, premonitrixe do moderno concetto de programma, a l'ea, into progetto de Babbage, affidâ a doe serie, relativamente indipendente, de schede perforæ, a primma de quæ a doveiva controllâ a memoia e a segonda l'unitæ centrâ.
Zorzo Çentrion
Zòrzo Çentrion ò Çenturion (Zena, 23 arvî 1553 – 11 zenâ 1629) o l'è stæto o 95° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 22 de zugno 1621 a-o 22 de zugno 1623, o çinquanteximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
Zòrzo Çentrión o l'êa o poæ de Sànta Virgìnnia Çentriónn-a Braxèlli.
895 a.C.
Àzia
Nabu-shum-ukin I, re de Babilonia.
Pandino
Pandino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Phnom Penh
Phnom Penh (in Khmer ភ្នំពេញ, transcrîto Phnum Pénh, IPA:, in zenéize: colìnn-a Penh‘) a l'é a capitâle da Canbòggia.
Pietra de' Giorgi
Pietra de' Giorgi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Zane Andria Doia
A battaggia de Gerba
L'aotobiografia do Doia a finisce co l'inverno do 1562, quande, tornao a corte, o çercava de streppâ quarche nœuvo incarego inta flotta ("e me saræ contentao de comandâ re garie che servivan in Italia"); da questo punto in avanti amanca quindi una fonte primaia pe poei seguî i spostamenti e e motivaçioin di so interventi in scî despægi fronti do scacchê spagnollo into Mediterannio.
L'insurreçion do 1575
Foscia ghe fu quarche doggeçça da tutte doe e parte into decidde i tempi da guæra; don Zane de fæto o l'aotorizzò a mòssa d'arme o 13 settembre (e decidendo de sospende da quella dæta o "sodo" pe e galee); ma a Madrid o 1º settembre l'ea za stæto stabilio de rimette in discuscion tutti i debiti contræti co-i banchê zeneixi, ch'ean escluxivamente nobili "vegi", i quæ d'atro canto no aspeton l'aotorizzaçion de don Zane. L'11 settembre o cardenâ G. Moron, ligao pontifiçio a Zena, o scriveiva preoccupao a-o Doia, domandandoghe i motivi pe-i quæ i deputæ di "vegi" aveivan improvizamente lasciao a çittæ. E de fæto o 12, a Finâ, i "vegi" decidettan de arvî i ostilitæ nominando o Doia comandante in cappo de l'impreiza. I opiaçioin militæ fun condute a-o prinçippio con noteive abilitæ: fu occupao a Rivea de Levante e contemporaniamente fu portao l'assato da tæra contra Nœuve; a l'interno da mæxima nobiltæ "vegia" emerzette però de tendençe critiche (de quæ o l'è testimonio o Zane Sarvægo) pe a ceiga che succescivamente pigiò i avegnimenti.
Coscì into 1582 o Doia o se desfè de quella ch'a l'ea stæta consciderâ scin a l'ant'oa a base prinçipâ do so poei: o vendette dexe galee a-a Spagna, ch'a provvidde da pœu a cedile a trei zeneixi (doe a G. A. Da Mæn e quattro ciaschedun a Agabito Grillo e Coximo Çentrion). Pe lê o ne riservò doe (pagæ "comme træ") e o s'orientò verso una parteçipaçion ciu personâ a-a polittica spagnolla.
E condiçioin de salute, però, spinzeivan o Doia a retiâse, tanto che into 1599 (morto into frattempo o Feipo II) o ne domandò l'aotorizaçion a-o nœuvo re; ma o Feipo III pe o momento o respinse e dimiscioin; e, ançi, circolò a Zena a voxe che ghe foise stæto radogiao o stipendio (saiæ stæto portao a-a conspicoa çiffra de 40.000 scui annoi). Fedele a l'inmaggine de difensô di interesci spagnolli (sciña i ciu miopi), into 1600 o feççe sci che se zonzesse a l'espurscion da Zena de monscignô Goffrè Lomellin, ben notto pe e so iniçiative in favô de Enrico IV (e coscì inti anni succescivi o metteiva in guardia o Senato in sce-e relaçioin de Claodio Da Mæn co-o granducca de Toscaña, a so pai troppo streite).
Anni 1900
thumb|center|600 px|Genoa vs. Juventus, 13 avrì 1903 thumb|300px|center|[[A Spèza (1900 c.)]]
Cascinette d'Ivrea
Cascinette d'Ivrea o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lemur catta
Descriçion
Taxonavigaçion
Gavirate
Gavirate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Santuàiu da Madonna du Làgu
Descrisiùn e stoia
U saieva dunca 'na punisiùn du Segnù, c'u l'axeva fàu inabissà u sò teren (assemme a véllu e ae béstie) cun ina gràn bü(r)àsca. In epuca antìga difatti a zòna a vegnìva ciamà da Madonna du Fô, propiu perché stu chi u l'è l'erbùu ciü presente fra a fàuna de l'àta valà du Pennavaire. Sta chì difatti a l'è versciùn ciü accredità au mumentu, cunfermà ascì dau véscu de Arbenga Péu Francescu Còsta, vegnüu in vìxita pastu(r)àle aa Paròcchia de Àutu intu 1624-1625. Difatti inte l'òpea redatta dau sò cancelliére u vegne mensciunàu sulu u santuàiu, sensa dà acennu a nisciün làgu.
A partì dau 1804 u santuàiu u pàssa sa l'aministrasiùn da Diocexi de Arbenga a quélla de Munduvì, esattamente cumme l'éa avegnüu cun e àtre géxe de paròcchie de Àutu, Ci(r)ixöa, Cravaüna e Naxìn.
Zana d'Ærco
Vìtta
Into 1895 o Lion XIII o-a diciarava venerabbile; o Pio X, into 1909, biâ; o Beneito XV, into 1920, santa; festa o 30 mazzo.
Letiatûa
A-a figua da Zana d'Ærco s'è inspiao numioxi scritoî e artisti, che n'han dæto diverse interpretaçioin. Da Christine de Pizan, into poemetto Le Dittié de Jeanne d'Arc (sec. 15°), a Pucelle a l'é celebrâ co-o gusto de lezende agiograffiche medievæ; pe-o William Shakespeare, inte l'Enrico VI (1623), a l'é daprimma un'eroiña naçionâ, dapœu, inte l'urtimo atto, una stria e una donna lusciuioza; o Voltaire o-a reduxe a 'na vixonaia ch'a procede d'aventua in aventua, sponciâ da 'n cœuxente, ma insodisfæto dexideio d'amô, into poema La Pucelle d'Orléans (1775; trad. do Viçenço Monti). O Schiller, inta trageddia Jungfrau von Orléans (1801), o l'exarta comme puriscima vergine, no contaminâ da-e luxinghe d'amô do Lionel, o generâ aversaio, e ch'a redimme o so turbamento sentimentâ inte lotte contra o nemigo. L'Anatole France e o Ch. Péguy l'esaltan, l'un insci-o cian uman inta Vie de J. D'Arc (1908) e l'atro in senso mistico e patriottico in træ œuvie a lê dedicæ (1897-1913); o G. B. Shaw, into dramma Saint Joan (1923), o ne fa a primma martire protestante e 'na bandea do sprito naçionâ moderno.
B.C. Varazze Swindlers
miniatura|O lògo da polisportîva B.C. Väze Swindlers A Società Sportiva Dilettantistica B.C. Varazze Swindlers nasce uffiçialmente a Väze o 20 ottobre 1982. In te quella data vegniva fondâ a Società di pallacanestro Basketball Club Varazze Swindlers da quattro figgieu väzin che no vorreivan smètte de praticâ o seu sport doppo a fin de l'attivitæ de l'urtima squaddra de Väze, a P.G.S. Don Bosco Varazze, dovve aveivan zeugòu finn-a quello momento. In te quello stesso anno i Swindlers se iscriveivan a-a Federaçion Italiann-a Pallacanestro (F.I.P.) pe' parteçipà a-o torneo de Primma Divixion.
Christmas Cup
Descriçion
Tûtti i nommi vegnan missi inte un bolacchin dòppo avèili primma separæ in mòddo da formâ de squaddre e ciù equilibræ poscibile. Squæxi sempre e squaddre piggian di nommi ch'arregordan o periodo de feste inte quæ se zeughe o torneo.
Castergiancu
Sto(r)ia
De l'existènsa de in vé(r)u e propiu castellu intu te(r)itò(r)iu cumünàle e nu se trövan pe(r)ò di ducumènti ufisiàli, nunustante che u primmu rife(r)imèntu au paìse l'è du 1202, sutta aa duminasiùn di Clavesana, duvendu cunscide(r)à in periudu de dixött'àgni de dipendènsa invêse dau Cumün d'Arbenga, fra u 1270 e 1288, quànde u te(r)itòiu da valâ du Pennavaire u turna sutta ai stessi marchexi. E vicessitüdini sucescìve se lîgan poi ai cònti arbenganexi da famìja di "Cepollini", furmalmènte vassalli zà dau XIV seculu di Clavesana, e ancù sutta ai Del Carretto.
Sucescivamènte l'è stàu cuinvòltu tra âutri scòntri, fra i austru-sàrdi e i Franséxi pé vìa da batàja de Löa intu 1795: cun a fìn da Repübrica de Zena u te(r)itò(r)iu cumünàle u éntra inta Repübbrica Ligüre dau 1797.
Cuxina lucàle
I piàtti ciü impurtanti da tradisiùn castergianchina i sùn i raviöi de bu(r)àxe e u cunìju aa ligüre.
Novæa
A l'é 'na sêde da diòcezi da Gêxa Catòlica e o capolêugo da provinsa omònima. L'antîga Novaria a l'êa stæta fondâ da-i antîghi lìguri.
Aprilia (Italia)
Aprilia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Casté 'd Surli
Descriçion e stöia
L’è na bel’idèa, ma u n’ghè ‘nsöìn scrìcciu chu pössa dìs’lè véa. Sicüu che, cmè ch’lè gróssu e ‘nsümma di n’custiö, u s’pö pensò che l’idéa d’Pertica a pö ésse quèlla giüsta. Da e Casté d’Surli, u s’vègga n’bèl tóccu da piàäna tra Lesàndria e Turtóuna ‘ncù tütte e stròie daä Ligüria, daä Vàle Scrìvia e daä Vàl Buibèiia.
Côrxi
Antighité e Mediuevu
L'area de Côrxi e di cumüni vexìn a l'éa s̠a abitô in-tu Paleoliticu, cun pupulasiui che delungu i se sùn dedichè a l'ativité agricula, cumme testimunió da-a grénda diffusiùn de picìn céntri, pe cuntrulô méiu u teritöriu. Sölo in tenpi ciü recenti, déta a sö pusisiùn in-ta valô e in-scia stradda pe-u mô, a cuntrô de Côrxi a deventerà cuéllu ciü inpurtànte. A ogni moddu a s̠öna a l'éra de següru s̠a abitô ciü o menu 8000 anni fa, dôta a-a cuôle u remunta u vilàggiu truvùn vexìn a-a géxa de San Bastianìn a Perti, d'ancö in-tu cumüne de Finô. Du periudu di antighi ligüri a testimunians̠a ciù famusa a l'è però cuélla du "Vilàggiu de Agnime", che u remunta a l'éte du féru e u l'è scinbulu de l'inpurtàns̠a du Finô cumme cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni.
Caselle Torinese
Caselle Torinese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Côrxi
Ecunumia
L'agricultüra a l'è steta, fina a tenpi recenti, l'ativité ecunomica ciü inpurtànte a Côrxi, survatüttu a cultivasiùn de èrburi da früta cumme pèrseghi e setrùn, orivi e vigne. Déta l'inpurtàns̠a de l'agricultüra u l'è stetu realisó in-tu pasó u scistema de cané, diti bealére o béi, che u l'è ancura in funsiùn. I gh'éran de ativité lighè a-a lavurasiùn du légnu e a üna côva de grafìte, che a se truvôva in-ta lücalité de Cravares̠s̠a e a-a giurnô d'ancö do tüttu abandunô. Tanti i l'éran i abitanti de Côrxi che i travaiôvan in-te industrie de Finô asci, prinsipalménte a-u stabilimentu da Piaggio Aerospace a Marina.
Lengoe de l'India
Lengoe riconosciûe da-a costituçión de l'India
Oltre l'hindi e l'ingleise ätre 21 lengue son reconosciùe da-a costituçion comme lengue ofiçiæ:
Dêuva
Stöia
A primma mençión stòrica a l'è de l'anno 869, quande l'inperatô do Sacro Impeo Roman Ludovico II o l'à dæto Dêuva comme regàllo a-a sêu mogé Engelberga pe anâ a caccia. Dêuva o l'ëa quindi diventòu feudo inperiâle in te moén di famigge zeneixi comme i Döia, i Fieschi e i Spinoa. L'è pe questa raxón che questo comûne o l'è stæto ligòu a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto parte da Repûbbrica Lìgûre, pöi scinn' a-o 1814 o l'ëa parte de l'impero napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna inta División de Zena e inta Provinsa de Nêuve. Da-o 1859 o fa parte da Provinsa de Lisciandria.
Cichê (Vallâ)
Geografia
A parte bassa da vallâ a se presenta rapida e coverta de unna boscaggia de castagni, noxe, nisseue e pin, ma a-o conträio a parte erta a se fa ancia inte de cianue donde gh'é ben ben de l'attivitæ agricola, sciben che no coscì tanto comme into passou. Cichê a comprende paixi e sciti comme Çexa (Cicherin: Çeřexa) in Mëzavalle, a Villagrande e Banseu, che son i trei ciù grendi. Ma se gh'attreuva ascì Larvego, a Còsta de Romaggi, Cäçinæa (Cäçinaia), Còsta cäderæa (Còsta cäderaia), Fecio (Feřeccio), Lömâ, Gnoecco (Gnořecco), Terensaña, Cian Panigâ e a Vignetta.
Etæ de Mezo
L'Etæ de Mezo a vedde a construçion di villaggi da valladda ch’existan ancon a-a giornâ d'ancheu. A stöia a ne conta che a l'é stæta delongo zöna de repigggio de gente scappâ da guære, caistie, breganti e pesta. Semmo che dòppo l'anno mille a fïse finia sotta o dominio di Fieschi e di Conti de Lavagna, co-a preisa do Castello de Vigneu da-e moen di moneghi do 1068.
Coltua e Lengua
Coioxitæ
E quattro Provinse
Cichê a l’è drento à l’ambito de Quattro Provinse, zöna da mæxima identitæ, coltua e tradiçioin contadiñe inseria inte l’Appennin da Liguria.
Economia e turismo
Sagre e manifestaçioin religiose de stæ fan vegnî ben ben di turisti locali. Uña de ciù famose a l'ea into passou quella de Cian Panigâ, donde inte queste mäveggiose ciañe s’inandiava unna gran sagra de carne in sâ ciappa ò in se’na ciappa pe i cicherin, con balli, zeughi e mostre de quaddri, artisti e poexie. Ancheu e sagre ciù importante en quelle ligæ a-e feste religiose.
L'é do 2019 a descoverta de un masso con di marchi ciammou "a pria scrita" che, sciben che dapeu l'é stæto provou ch'o l'ea solo fruto de l'eroxon naturale o l’é ancon a-a vixon de tutti, con un strazzetto neuvo e netto. Ma a presensa archeològica a l’é ciù importante co-a scoverta de un cippo roman, ancheu into museo archeològico de Ciavai, e atre artæ votive spantegæ into bòsco de Liciorno, in çimma da cadeña do Rammaxou.
Michael Bloomberg
Biografìa
O l'è ûn di òmmi ciù ricchi do mondo, segondo a revista Forbes, che into 2005 o l'à misso inta 94exima poxision.
Hapalemur
Taxonavigaçion
Glosâio do savoneize
I pòsti de interesse
thumb|150px|San Pê in Carpignàn A. A Priagrossa --- B. Bastia (Arbenga) --- C. Centräle elettrica de Vuè --- Ciantagallettu (quarté) de Sann-a --- Colla de San Giacumu passu (Sann-a) --- L. Leca (Arbenga) --- Lêze quarté de Sann-a --- Lüxignan frasiun de Arbenga --- M. Madonna du Munte (Sann-a) gêxia de Sann-a --- R. Riasca raçiùn de Cuggiæn --- S. San Pê in Carpignàn gêxietta de Cuggiæn --- T. Tiensèn = Terentianum a Vada Sabatia --- Z. Zinöa lucalitae int'a periferia de Sann-a ---
I animæ
thumb|150px|Massapreve, Sympetrum Flaveolum M. Massapreve = libellula "ammazzaprete" ---
1572
thumb|450px|center|Georg Braun e Frans Hogenberg, Màppa de [[Costantinopoli|Costantinòpoli - Bizançio, 1572 ]]
Umide ciumme
Umide ciumme
A se contorçe a feuggetta e con fadiga a xeua orfana ormai da ramma verso boschi mäveggia de colori euggi de seu de 'na vergine gexa illuminâ da fresche voxi.
Donna
Descriçion
A pòula donna a vegne da-o latin domna, forma scincopä de domina, padronn-a. Fin a-a fin do duxento a pòula usä pe dî "donna" a l'ëa "femmina", ma dappeu in Toscann-a o l'ha piggiòu andio l'uso de "donna", e da lì questa pòula a s'è spantegä in tutt'Italia.
Svissea
Economîa e polìtica
A Svìssea a l'é 'n pàize svilupòu, co-a ciù grànde richéssa nominâle média pe çitadìn magiô d’etæ a-o móndo, óltre che l'eutén PIL pro capite ciù âto ascì; into pasòu a l'êa consciderâ 'n paradîzo fiscâle. A l'à di òtimi livélli in scê scâe de numerôxi ìndichi internaçionâli cómme quélli de conpetitivitæ econòmica e de svilùppo umâno in generâle. Çitæ cómme Zürich, Ginêvra e Bazilêa són pe qualitæ de vìtta tra i lêughi ciù mêgio do móndo, scibén che, pe cóntra, àn 'n cósto da vìtta tra i ciù âti in asolûto. Segóndo l'IMD, inte l'ànno 2020, a Svìssea a l'êa a naçión ciù acaparànte pe-i lavoratoî qualificæ e, pe-o WEF, a l'êa a quìnta naçión ciù conpetitîva a-o móndo ascì.
Rensu Villa
Rensu Villa (Ventemiglia, 18 de zenà d'u 1930 - A Burdighea, 20 de nüvembre d'u 1997) u l'è staitu ün pueta lìgüře.
Brema
Questa çitæ a gh'à 566.000 abitanti.
Oraççio Pravexin
Vitta
O nascette a Zena in gio a-o 1540, segondo figgio de Tobia (morto into 1581) e de Battiña Spinnoa (1522-1607). E primme informaçioin insci-ô Pravexin remontan a-i anni Settanta do seccolo, quand'o l'è atestao a Anversa, direttamente impegnao inta re' comerciale familiâ pe-a distribuçion de l'aime.
Pe domandâne a libiaçion intervègne segge a regiña d’Inghiltæra Elizabetta, co-ina lettia a-o cardenâ Tolomeo Gallio, segretaio de Stato de pappa Grigœu XIII, do luggio 1579, segge o re Enrico III de Fransa co-ina lettia a-o pappa do zenâ 1580 e traverso di atri canæ dipromattichi. Foscia rilasciao into corso de quell'anno, doi anni doppo, into mazzo 1582, o Fabriççio o fu torna arestao e «conduto a-o Santo Ufiççio de l'Inquixiçion» acuzao d'avei «intendimento con so fræ ch'o s'atrœuva in Inghiltæra ben favoio da quella regiña» (lettia de monscignô Odescarco a-a corte de Mantoa, 10 mazzo 1582. Stavotta o Fabriççio o fu rapidamente liberao graççie a l'intervento do Rico III e a Catæña di Meghi che, a questo scopo, invion a Romma, tra zugno e luggio, o segretaio Jean Arnault de Chérelles.
Castelnuovo Nigra
Castelnuovo Nigra o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1881
Fæti
thumb|300px|right|[[Ischia, Casamicciola, 22 marso 1881, prìmma do teramòtto do 28 lûggio 1883]] thumb|300px|right|[[Lawrence Alma-Tadema, Saffo e Alcèo, 1881, (Walters Art Museum - Baltimora USA)]]
San Bartolomeo Val Cavargna
Giögrafîa
thumb|280px|San Bartolomeo Val Cavargna, fraçión de Sora, panoràmma Cusino|centro
U.S Sanremese Calcio 1904
Cuřùi e Simbulu
A divisa d'a Sanremese l'è, dâ data de fundasiùn, divisa in du' cuřui: U Giancu e l'Azurru. U simbulu, cangiàu ascaixi sempre dapöi d'e varie refundasiùn, l'è sempre statu u Leùn de Sanremu, cu'a Parmura e u fundu Giancu-Azurru. E divise da Sanremese, int'i anni 1983-1984
Baden-Württemberg
Stöia
Doppo a segonda guæra mondiâ i alliæ aveijan fondòu tréi stati: Württemberg-Baden (òcupòu da-i Stati Unïi), Württemberg-Hohenzollern (Fransa) e Baden (Fransa). Into 1949 questi tréi stati son intræ inta Repubbrica Federâ de Germania. Doppo un plebiscîo into 1952, i tréi stati se son unîi e àn formòu o Baden-Württemberg. Into 1956 a Corte federâ tedesca a l'à stabilîo che o plebiscîo o l'êa a sfavô da popolaçión do Baden. A votaçión a l'è stæta ripetûa into 1969, e o partîo pe l'unión o l'à guagnòu co l' 81% di vôti.
L'ægua a l'è storbia
L'ægua a l'é storbia
L'aægua a l'é storbia. A galla pittette gianche. Chi ponze l'onda son i mùzai piccin e l'é da 'n pò che no se vedde l'aega.
Drïta into sô, quande a scioisce a meue, a meue d'amô.
Pumenengo
Pumenengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
1883
Euröpa
thumb|250px|right|Panoràmma in sciô [[Stöia do porto de Zena|pòrto de Zêna inte l'ànno 1883, inmàgine conservâ into Muzêo Hallwyl de Stocólma]] 28 lûggio - 'N teramòtto o distrûe Casamicciola (Casamicciola Terme)
Poæ
thumb|200px|Poæ e figgio O poæ o l'è tradiçionalmente o genitô masccio de un figgio ò de unn-a figgia.
Villanueva de la Jara
Stràdde
O pàize de Villanueva de la Jara o l'é servîo da-e stràdde elencæ chi de sótta:
Derby da Lanterna
A Sanpedæneize inti derby
Âtre partïe amighevvoli:
Zane Aostin Da Mæn
Zan'Aostin Damæn ò De Marin (Zena, 1572 – 19 zugno 1642) o l'è stæto o 105° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 14 agosto 1641 a-o 19 zugno 1642, o sciuscianteximo co-a càrega biennâ. O moì in càrega.
Gaeta
Gaeta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Charlottetown
Charlottetown a l'é a capitâle da provinsa canadeize de l'Îzoa do Prinçipe Edoardo.
Winnipeg
Winnipeg a l'é a capitâle da provinsa canadéize do Manitoba. A gh'à 663.617 abitanti (into 2011).
Val Bórmia
Âta vàlle òcidentâle
O ràmmo de ponénte da vàl Bórmia o l'é quéllo dónd'o pàssa o Bórmia de Merêxo, torénte ch'o nàsce da-o còlla do Scravaión, into teritöio do comùn de Bardinêo, inte rîve sott'a-a Rócca Barbêna. Da chi, inta pàrte ciù âta da valàdda, o Bórmia de Merêxo o l'atravèrsa, inte l'órdine, i comùn de Calisàn, Moriòudo, Merêxo e Çéngio. Pasòu sto pónto chi, co-a fìn de Àrpi Lìguri, o sciùmme o l'abandónn-a o sò træto montagnìn, intràndo inta provìnsa de Cùnio e inte Lànghe. Tra i pàixi ciù inportànti ch'o bàgna gh'é Salicêto, Camerànn-a e, in sciâ fìn, Cortemìlia, dónd'a coménsa a pàrte centrâle da vàlle.miniatura|280x280px|O Bórmia de Merêxo into pàize co-o mæximo nómme.
Etæ de Mêzo
Aprêuvo a-a decadénsa de l'Inpêro carolingio, i pàixi da Val Bórmia són stæti sachezæ, scibén che ciù de ræo de quélli lóngo a rivêa, da-i saracìn che, into 889, són arivæ a atacâ a çitæ d'Àcqui. Pe contrastâ i atàcchi di pirâti, o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea o l'à spartîo a Ligùria inte træ màrche e, in particolâ, l'àrea conpréiza tra Sànn-a, Àcqui e o Monferòu a formâva a coscì dîta a màrca aleràmica.
A despêto da divixón polìtica sto chi o l'é stæto 'n moménto de cresciànsa, co-a costruçión de nêuvi céntri, de nêuve stràdde e, gràçie a-i móneghi benedetìn di monestê de Sàn Quintìn (Spîgno), Sàn Pê (Ferània) e Sàn Stêva (Merêxo) , con l'introduçión de nêuve tecnologîe e ativitæ produtîve, cómme a coltivaçión in scê fàscie, e ferêe e i moìn. A ògni mòddo, o medioêvo pe-a val Bórmia e-e vàrie naçioìn da-arénte o no l'é finîo into mêgio mòddo: defæti, into sécolo XV, numerôze goære àn interesòu l'àrea, spécce quélle tra a Repùblica de Zena e o Marchexâto de Finâ, ch'o controlâva a ciù pàrte de l'âta vàlle, pe-o contròllo de vîe de comunicaçión co-a Cianûa Padànn-a. O progrescîvo indeboliménto de quésti stâti, óltre che di vàrri monestê, o l'asccianòu a stràdda a-e poténse foestê de Frànsa e Spàgna che, into sécolo XVI àn trasformòu a penîzoa italiànn-a inte 'n cànpo de batàggia.
Etæ contenporània
Con l'anesción dirètta da Repùblica Lìgure a l'Inpêro françéize do 1805, dòppo ciù de mìlle ànni són stæte do tùtto rivoluçionæ e entitæ teritoriâli da valàdda, co-a disoluçión da màrca aleràmica. In particolâ, i pàixi da vàlle èan inclûxi inti doî circondâi de Cêva e de Àcqui, pàrte do dipartiménto de Montenéutte. A-o livéllo aministratîvo inferiô, in particolâ, e tære de l'âta vàlle êan ripartîe inti cantoìn de Merêxo, Spîgno, Dê, Còiri e Calisàn. A ògni mòddo e decixoìn ciù inportànti êan pigiæ a Sànn-a, capolêugo do dipartiménto, dónd'o prefètto Chabrol de Volvic o l'àiva comensòu 'na conplèssa òpera de rifórma, ch'a l'à mìsso e bâze do futûro svilùppo da vàlle. Però, pöchi ànni dòppo, co-a chéita de l'Inpêro napoliónico e o nêuvo asèsto teritoriâle decîzo into Congrèsso de Viénna, e génte lìguri, co-a val Bórmia ascì, saiàn in sciâ fìn asogetæ a-o contròllo do stâto sardegnòllo e do sucescîvo régno italiàn, anàndo aprêuvo a-i evénti de quéllo stâto.
Parlæ
''Ïn ommu u l'avéiva duì figiö; u ciü piccìn u dîxe óu puæ: "Dæme a mè parte de bén ch'a me tucca!", e u puæ u ghe spartì u fætu sö. U figiö, quande u l'a fætu i fèri, de lì a pochi giurni u se ne scappa, e u se n'andià 'n t'ïn pàise luntàn, dunde, a fórsa de desbaüsci, u s'asgærià tüttu u sö avê.''
''In pari l’eiva doi fieuj. Ër pì zovo l'ha dicc a sò pari: "Pari, dem ra part ch'o m'aparten dër fait mè!" E 'r pari sciulinda ai ti l'ha spartì col pòch ch'l'avìa e o j'ha dacc lo ch'j'avniva. Da lì a cuich dì 'st fieu 'n pu zovòt l'ha migiä tit col ch'l'ha pussii, l'ha féi fagòt e o's n'é tiré via d'an cà e o 's n'andä ant in pais strangé. Là ch's'é stacc, o la squarsava da sgnor e, vist novist, ant pòch temp l'é balà tit, e l'é restä biot e patani che o 'n eiva manch pì 'n sòld da passé l'eva.''
Èrli
Geugrafìa
• A Tûre, burgâ de mézzu fra I Bàsci e A Ciàssa, custruìa a partì dau doppu guèra, a seguitu de l'abandùn de ca' du burgu di Bàsci.
• Busü(r)àscu, se tröva lungu a a vìa da sà, dunde a se tröva l'antìga gêxa de San Zanne.
• A Ciàssa curispundente aa lucalitài du sentru de Èrli, vixin a sta chi a gh'è ascì a Panissai(r)a, antigu burgu in pàrte cacciàu zü aa fìn du XX seculu pé a presensa de ca' periculanti, restan ancù i edifissi prinsipàli lungu u stradùn prinsipàle ch'i i pòrtan ai Négri.
Stòija
Dai diferénti stüddi in sce prìmme numinasiùi lucàli; pé ezempiu i cugnummi ciü difüxi in tu burgu (Neigri, Càffa, Fàlcu, Berriö, e àtri), i rizultàn quaxi cumpletaménte uriginà(r)i de l'àta etài de mezzu, quande u l'è stàu sùtta au cuntròllu du Cuntadu de Arbenga.
Cun a duminasiùn fransese u teritòiu de Èrli u éntra a fà pàrte da u 2 de dixémbre du 1797 in tu "Dipartimentu du Letimbru", cun capitàle Savùna a l'intèrnu da a Repübbrica Ligü(r)e, e da l'ànnu sucescìvu u và a fà parte du III Cantun (cun séde a Sücca(r)ê). Zà inglubàu diretaménte in te u Primmu Impéu Fransese da u 1815 u pàssa sutta a pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, e da u 1861 và a fà parte de l'Italia ünìa.
Dialettu erlese
A Erli u se pàrla in dialettu ligure de stànpu arbenganese, c'u u fà parte du grùppu Ligure sentru-ucidentàle.Fra i primmi tentatìvi de cudificasiùn se pò regurdà chellu de Ernesto Ghione, adutàu pé a trascrisiun da fòa dialetàle "U Luvu e a Urpe", atrimenti se pònan adatà ascì e àtre grafie arbenganesi.
Cuxina
E prinsipàli specialitài enugastrunomiche e sùn ligàe a a cuxina giànca, cumme a pulènta cun u sciügu de pòrri, assèmme a a trìppa e au cuniju a a ligü(r)e, pé i dusci se pònan truvà ascì i baxin d'Èrli, scimili a quelli arbenganexi.
Canidae
Taxonavigaçion
Quintano
Quintano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Slovenia
Giögrafîa
A ciù pàrte da popolaçión, ciù ò mêno l'80% do totâle, a l'é d'etnîa Slovêna e a pàrla o slovêno, 'na léngoa slâva meridionâle, léngoa ofiçiâ da naçión ascì. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Lubiànn-a, scitoâ ciù ò mêno a-o céntro do pàize.
Brandäle
Brandä, 'Brandäle = baccu da bandéa.
Santa Margaita
Emblema: dragon, parma
Biografìa
Segondo a tradiçion, in prexon a-a Margàita g'apâ o demonnio sotto forma de 'n teribile dragon, ch'o se-a colla, ma lê armâ de 'na croxe ch'a tegniva inte moen, a squarça o ventre do mostro sconfizendolo. Da questo fantastego epizodio, nascette inta devoçion popolâ quella virtù riconosciua a-a Margàita, d'ótegnî, pe-a so intercescion, un parto façile a-e donne che l'invocan primma che començe e dœugge.
Induno Olona
Induno Olona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Milan
Giögrafîa
centro|miniatura|350x350px|Vìsta aéria da çitæ
Desarmo
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni thumb|300px|Ponta Chiappa-[[Camoggi]]
Zena (Genoa CFC)
O Zena o l'ha zugòu o campionato 2005-2006 int'a Serie C pe a segunda votta inta so stöia a seguito de 'na façenda contestâ in gïo a unn-a partïa accattâ a-a fin do campionato de Serie B 2004-2005, quande o l'ëa primmo in clascifica e o l'ha zugòu contra o Venessia. A façenda da retrocescion do Zena a l'ha provocòu polemiche e mogogni a Zêna.
Spensley e o gïo
Spensley o l'ëa un mëgo arrivòu a Zena pe curâ i mainæ de näe de carbon, ma a sô pasciòn pe o zeugo a o portòu a mette in pê o settô do ballon do Genoa Cricket and Athletic Club, tanto che o 2 Zenâ 1899 Spensley o convinçe i dirizenti da societæ a cangiâ o nomme in Genoa Cricket and Football Club. In ciû o mego ingleize o convinçe i socci a fä inträ in to club anche i zeneixi o 10 Arvî 1897.