cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filipu Giliu Rostan
Biugrafia
Nasciüu da famiglia de cultüra valdese, ch'a ne vegniva dae valade de Pinerolu, u vieva a lüixe a Sanremu, u 25 d'avrì d'u 1896. Traciantau a in'anu â Burdighea, duve u paire Filipu e a maire Maria Catarina Rubino i gestiva ina pensciun, u l'andava ae scöre primarie. Candu a famiglia a s'è trasferia a Munegu, u l'è arrestau da ina lala a Ventemiglia, duv'u l'à faitu e süperiuri pigliandu u diploma in raixunaria intu 1914. U nu' l'àva ancu' vint'ani, candu u l'è andau au fronte inta gherra d'u 1915/18, ripurtandu in'invařidità permanente. Â fin d'a Primma goerra Mondial, u riturnava a Ventemiglia duv'u mustrava raixunaria e u stüdiava pe' pöi laureasse in letere. U sou veru interessu u l'eira pe' u teatru e a literatüra, u pigliava parte, assai vurentè, ai dibatimenti ch'i se tegniva au "Cafè Ligüre", inte cheli ani, pe' meritu d'u prufesù Vieri Bongi. Inte chelu periudu, Rostan u l'eira üna d'ê persune ciü cunusciüe in çità.
Intu campu d'a cansun dialetaře, u l'à scritu e parole pe' e müxiche de Ughes, Niloni e Cebrelli: L'aiga d'a Scciümaira, Cum'a l'è bona a pisciadela, Legenda Ventemigliusa, Perché u l'è pescavù, A Funtana d'a Catedrale, S'i passa auti. Ancu' cu' Azaretti, u l’à redaitu A Barma Grande - Antuřugia Intemelia - duv'u l'à pübřicau nümeruse puesie dialetali. Caiche puesia in lenga i sun staite pübřicae inti libreti: "Tra l'erba" e "Rimèianti". Inti Ani Trenta, intu corsu d'ê feste, da elu urganizae, cun a Cumpagnia e a Bibřiuteca françese, u cunusceva e u se mariava cun Berta Baccialone, de famiglia tendasca, ch'a stava de ca' a Antibu, a l'eira Diretrice d’a Scöra Françese de Ventemiglia. Intu 1939, au supravegne d'u fascismo, u s’è trasferiu a Nissa, duve, sübitu dopu a gherra, intu '46, u l'intrava cume funsciunariu intu Cunsulatu Italian, travagliandu pe' restabilì e bone relassiun intra l'Italia e a França, inte 'sta nostra zona de frunteira.
Zena (Genoa CFC)
A Gradinata Nord
Da-o 1973 fin a-o 1993 a Gradinata Nord a l'è stæta dominä dal l'alôa prinçipä grùppo ultras genoàn: Fossa di Grifoin, ch'o s'è desfæto pròpio l'anno do çentenâio da fondaçion do Zena. Òua i prinçipæ grùppi son: o 5r, ch'o comanda a Gradinata, i Vecchia Sestri, i Via Boselli, Genoa Club Sette Settembre, o Parterre, o Gruppo Andrea Verrina (nòtto comme G.A.V.), a Brigata Spagna (in onô do Viçenso Spagnollo) e o Genoa Club Figgi do Zena (int'i Distinti).
Blaise Pascal
O Dê di filosofi e quello di crestien
Dunque, a miseia de l'ommo, segondo Pascal, a l'é de ese sença Dê; a so natua a l'é decadua da-a natua immortâ e diviña inta quæ o l'ea nasciuo, a caosa do peccao originâ: "Dê ha creao l'ommo con doi amoî, l'un pe Dê, l'atro pe lê mæximo; ma con questa lezze: che l'amô de Dê o doveiva ese infinio, saiv'a dî senz'atro limite che Dê mæximo, e l'amô de lê mæximo o doveiva ese limitao, e riferio a Dê. L'ommo, in questa condiçion, no solo o s' amava sença peccao, ma o no poeiva amase che sença peccao. Poeuscia, vegnuo o peccao, l'ommo o perdette o primmo de questi do amoî, e essendo arestao solo l'amô pe lê inte quella gran anima capaçe d'un amô infinio, l'amô proprio o s'é esteiso e diffuso into vœuo che l'amô de Dê ha lasciao; e cosci o l'ha amao solo lê mæximo, e tutte e cose pe lê mæximo, saiv'a dî infiniamente. Ecca l'origine de l'amô proprio, o quæ o l'ea naturâ in Adammo, e giusto inta so innoxença; ma l'é diventao corpeive e smodao, a prœuvo a-o peccao."
1927
Sport
- 7 zùgno - Romma. Nasce a squaddra AS Roma da-a fuxón de træ squaddre de balón. - Canpionòu italiàn de balón 1926-1927 (dòppo Serie A) - Alfredo Binda o goâgna o Gîo d'Italia 1927. - Philadelphia - Coppa Davis 1927. Vincitô: Fransa
Blaise Pascal
E critiche a-o cartexanismo
Riguardo a-a primma critica, Pascal o nega, quæxi ironicamente, segge o conatus recedendi che i spiiti vitæ; riguardo a-a segonda, invece, Pascal o rebatte che l'ostia a no l'é una sempliçe union de anima e mateia, ma a l'é tutto o corpo de Cristo, inteiso comme carne, anima, sangue e divinitæ.
Questo recedieiva una cangiamento da sostança de l'ostia inta sostança do corpo de Gexo. Pascal, dunque, o sostegne che l'Eucaristia segge un pin misteio, nonostante a ciarezza che voeiva daghe o Cartexio.
A scommessa de Pascal
Pascal o l'afferma che bezœugna, doppotutto, "scommette" in sce l'existença de Dê. Bezœugna, saiv'a dî, decidde de vive comme se Dê o ghe foise ò comme se Dê o no ghe foise; no se pœu no çerne, percose o no çerne o l'é za una çernia. In realtæ, comme dixe o commentatô pascalian Jacques Chevalier, a scommessa a l'é meno banâ e superfiçiâ de quant'a pagge: de fæto, o dixe:"[...] Valutemmo questi doi caxi: se guagnæ, guagnæ tutto, se perdei no perdei ninte. Scommettei, dunque, che Dê existe, sença exitâ.[...]"
Facce de chissà chi
Facce de chissà chi ch'incontro ògni mattinn-a: femmo a mæxima stradda; n'aspëta un ätro giorno, grixo, e, comme tutti, pin de novitæ che conoscemmo zà. Un giorno grixo... grixo comme sei voì, facce de chissà chi mëze addormïe. Mi ve conoscio tutte, ma se dovesse dî o cô di vòstri euggi, l'esprescion, i nasi, e bocche, e oëge, no saviæ... Pe mi sei tutte pæge, facce de chissà chi: ombre sensa contorni fisse inte'n spegio appannòu da-o fumme da mæ malinconia. Ma sei coscì davvei? Ò no son mi che stanco de fâ tutte e mattinn-e a stessa stradda incontro à un giorno ch'o no l'à de dæta no riescio ciù à capîve? Ò no son mi che, fòrse, ve daggo colpe che no meritæ? E se avesci ciù fòrsa de quante ne agge mi? Allöa mi ve domando: dæme 'na man se poei... No diggo tanto: fæ conto d'aggiuttâ 'n òrbo co-o bacco ch'o l'agge perso o scæn do marciapê... Ma se pe caxo o grixo che mi veddo pesâ in scî vòstri euggi o fïse penn-a, allöa fæme sentî o dô do vòstro cheu, e mi corriò!... Corriò pe dâve quello pöco che ò, facce de chissà chi, facce de fræ.
Portofin
Giögrafia
O comùn o l'è scitoòu inte unn-a bâia a-i pê de l'òmònimo promontöio, a 36 km da Zena. Pòrtofìn o fa parte do Parco naturâle regionâle de Pòrtofìn insémme a atri sei comûni e a-a Risèrva marinn-a de Pòrtofìn. O comùn o fa parte da zöna giögràfica ciamâ "Tigullio".
Villanöva
Frasiùi
Dandu améntu au cumüne de Vilanöva ghe sun tréi frasiùi: Bussu(r)éu, Lìgu e Marta. A ste chi u và azuntu u gruppu de ca' de Cuàscu, ricunusciüu cumme lucalitài.
Stoia
Cun u decretu du 1863 u pìa u numme ufisiàle de Villanöva d'Arbenga, lé andàla a distingue da àtri paìsi cun a stéssa denuminasiù. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sòa supresciùn.
Géxe du sentru de Vilanöva
• Gexétta de Santa Maìa Reùnda o du Sucùrsu, a se tröva in Via Rumma, pocu de föa dau paìse, in sce a stràdda pé l'Ae(r)iupòrtu, a l'è ina capeletta de stìle rinascimentale, cun u campanì da a grossa ciànta quadrà. A cianta de bàze da capéleta a l'è reunda, cun in diametru de 10,40 metri.
Cuàscu
• Uatòiu de San Marcu: u se tröva a Cuàscu de Sutta, de strutüa gòtica, mensciunàu zà intu 1856, affrescà in periudu medievàle dai Guîdu da Rànsu.
Stradde
U teritòiu cumünàle de Villanöva d'Arbenga u l'è traversàu da a Stràdda Nasiunàle 453, che culega u cumün cun Utuê a punente e Bastia, Leca e Arbenga versu punente. U burgu de Villanöva u l'è culegàu ascì cun a Stradda Pruvinsàle 6, c'a pòrta versu Garlenda e Casanöva, inta valà su Lerùn. A frasiùn de Bussu(r)éu a se tröva lungu a stradda pruvinsàle 55 pé a frasiùn a(r)ascìna de Càxu. U cumün u l'è poi furnìu de dui sciurtìe in sce a Stradda Nasiunàle 717 (Aurelia Bis), che a culéga Arbenga a Aràsce, a prìmma a se tröva a Bastìa d'Arbenga e a segunda versu Garlenda.
Vendùn
Stòia
Saià a famìa feudataria di Carlo a purtà u feudu in òrbita zenese, züandu fedeltài aa Repübbrica de Zena, cuntempuraneamente a l'intrà de Arbenga sutta e influense de sta chi.
Architetüe militàri
• Castéllu de Castellà: itnta frasùn de Castellà u se tröva u castellu medievàle fàu custruì dai Marchesi de Clavesana, u prezentàva ina sstrutüa triangulà, cun a tipica tùre ezagunàle, àta 25 métri, custruìa cun a prìa de Cixàn e àtre prìe de s-ciümme, ancù aù scimbulu du paìse.
Ecunumîa
U setù trainante de l'ecunumia de Vendun a l'è l'agricultüa cu'a prudusiùn de öiu de uìva e du vìn tipicu da Rivea de Punente. Prudòtte àtre vaietài de früa e verdüa, assemme ae castegna inte vaiànti rus-cétta e gabiàna, nu manca poi l'alevamentu de bestiamme.
1928
Fæti
thumb|300 px|right|A squaddra de balón da [[Fiorentinn-a, 1928]]
Vendùn
Feste e fée
• Sapori d'autunno, a se tegne intu burgu de Cü(r)enna, a l'è ina sagra c'a fàa prumusiùn di prudòtti tipici du teritòiu c'a se tegne in utùbre.
Ceres (Italia)
Ceres o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Patto de Varsavia
O patto o s'è desfæto in to 1991 doppo a chéita da Muâgia de Berlìn e o dessolvimento de l'Unión Soviética.
Giustexine
Stòja
Cun Napuleun Bunaparte da-u 2 dixénbre 1797 a lucalitê a l'hà fòn parte du Dipartimèntu da scciumèa Maémua, a l'internu da Repübbrica Ligüre. In tu 1815 vegne inglubòu in te a pruvinsa de Arbenga du Regnu de Sardegna, segundu u Cungrèssu de Vienna du 1814, e da lì u fajà parte de l'Italia ünîa.
I ürtimi agiustamènti avêgnan cun u distaccu da frasiún Bringhiera che aù a fa parte du cumün du Tû. L'ha fêtu parte fin a u 2008 da Cumunitê muntâna du Pullupixe, pòi divegnüa fìn a-u 2015 Uniùn di cumüni da Rivêa de Pàrme e di urîvi. Fra u 2016 e u 2018 u l'éa parte de l'Uniùn di cumüni da Vaâ du Maémua, assemme a U Tû e Magiö.
Castéllu di Del Carretto
Inta lucalitê de San Michê, surva e de rinpèttu a-a gêxa paruchiàle a se tröva l'ânplia zòna cianélla da-a furma de nîu d'àquila i se trövan i rèsti du Castéllu fundòn dai marchezi del Carretto, che ai tenpi de Enrico II (atùrnu a-u 1200) i l'éan scignùi de Nòi e de Finâ. L'è dunca cu-a fundasiùn du Burgu de Finâ che, pé rafursâ i dumìni lucâli, u vegne acquistòn l'edifissiu presendentemènte in màn ai vescuvi arbenganézi. A vegne cuscì rinfursâ a strutüa de Giüstexine, antigamènte custruîa dai bizantìn. Inti vàri avenimènti chi i veggan prutagunìsti i marchezi de Finâ, i scignùi de Milan e a Repübbrica de Zena u castéllu u vegne derucòn in-tu 1477, poi devöòn dai zenezi e dunca aù i se pònan amiâ sùlu i rèsti da furtessa rimanezà sutta questi, che cun a perdita de inpurtànsa du feudu i vàn a abandunalu prugrescivamènte.
San Pietro Mosezzo
San Pietro Mosezzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Ceresole Reale
Ceresole Reale o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Fauna - Into mâ
thumb|250 px|Lipophrys nigriceps ([[Capraia)]]
Wellington
Wellington a l'é a capitâle da Neuva Zelanda. A gh'à 250.400 abitanti.
853 a.C.
thumb|350px|center|[[Elia o rinpròvera o rè Achab, Weltchronik, ms. Aa88, 327v (Landesbibliothek - Fulda)]] thumb|150px|right|Achab, rè d'[[Israêle 874 a.C.-853 a.C.]]
Stati de l'Italia do passòu
Italia in to 1816
Doppo o Congresso de Vienna:
D'äto d'Arbisseua
Architetüe religiuse
Èllia
Bargaggi
Bargaggi (Bargagli in italian) o l'é 'n comûne da Çittæ metropolitann-a de Zena.
Lilongwe
A çitæ de Lilongwe a l'é stæta fondâ into 1947 comme céntro comerciâle. Into 1975 a l'é diventâ a capitâle do Malawi, pigiando o pòsto de Zomba.
Spescimetrô
Cônscideraçiôin pe l'utilizzô
Un atrô aspettô da tegnï presente in te ô döviä ô spescimetrô a ultrasönni ô l'è che se pöen ottegnï lettüe corrette sôlô in sce spessôi omogenei; in presenza de strati de materiale differente, intercapedini o bôlle d'aia se ha di fäsi echi che crean errôi de lettüa.
1869
thumb|420px|center|[[Zena|Genova, 1869, into Karl Baedeker, Italy-handbook for travellers. I Part, Northern Italy and Corsica]]
Torno
Torno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Algebra
E diverse teorïe:
Analixi matematica
In to passaou l'analixi matematica a se occupàva do complesso di scimboli e de regole operativë sciu tæ scimboli pe o studio de proprietæ de un oggetto matematico faxendo unna descompoxiçion in parti pe arrivâ a e parti infinitexime che o componn-an. L'analixi matematica a l'introduxe i conçetti de infinîo e de limite, e o l'è proprio o studio de ste problematiche ch'o l'ha portô l'analixi matematica da carcolo de elemento a indaggine presente in molti ambiti scientifici.
Rosciggion
Descriçion e stöia
Da-o 1700 o franseise a l’é a sola lengua reconosciua da-o Stato, sciben che o catalan o se ghe parla ancon a-a giornâ d’ancheu.
San Marin
Economîa e polìtica
L'economîa de Sàn Marìn a l'é bazâ sorviatùtto in sciâ finànsa, i servìççi, o turìsmo e l'indùstria. A naçión a l'é unn-a de ciù rìcche do móndo pe PIL pro capite, pægio a quéllo de regioìn eoropêe ciù svilùpæ.
Antoniotto Invrea
miniatura|Ritræto de l'Antoniotto Invrea Antonioto Invrea (Zena, 1588 – 1669) o l'è stæto o 116° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 28 março 1661 a-o 29 março 1663, o setantuneximo co-a càrega biennâ.
Gren ville hemo dattorno ra cittè
Gren ville hemo dattorno ra Cittè
Gren ville hemo dattorno ra Cittè re què venzan con l'arte ra natura, chi han sempre belle scioì, frute e verdura, e pareixi terrestri son chiamè,
e in queste ville hemo paraxi assè grendi e ben feti per architettura, con de fontanne belle otra mezura, de marmaro scorpìe e naturè.
Ma che ne zoa avei sì belle ville se quando è tempo goe no re poemo, perchè chiù n'hemo a Zena unna garia?
Cosceria
Geògrafia
Inta Provinsa de Sann-a.
Virtual International Authority File
Stöia
L'òbietîvo o l'é quéllo de colegâ i vàrri contròlli de outoritæ naçionâli (cómme o German Name Authority File) a 'n sôlo contròllo de outoritæ virtoâle. Inte quésto eleménto virtoâle són coleghæ fra de lô e mæxime anotaçioìn de divèrse série de dæti. 'N eleménto VIAF o riçéive 'n çèrto nùmero de dæti stàndard, tra i quæ a gh'é de anotaçioìn "véddi" e "véddi ascì" che rimàndan a-i dæti òriginâli. I dæti són mìssi a dispoxiçión in sciâ Ræ pe efetoâ de riçèrche e pe-o sò scàngio e condivixón. L'agiornaménto recìproco di dæti o l'é fæto gràçie a-o protocòllo Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting (OAI-PMH).
Da Zena parto quaxi desperao
Da Zena parto quaxi desperao
E quaxi ogni personna dro me grao caga in arinto e in oro vuoe mangià, e da Papa ogni dì vuoe ben pappà e in stalla ten cavalli da Imperao.
e cascun fa per lé. Si faxemo raxon che sé de pria, quello Grimado che soretto cria
Lìgure céntro-òcidentâle
O Lìgure céntro-òcidentâle o l'é o sotogrùppo da léngoa lìgure ch'o n'arechéugge a parlâta e i dialétti inta pàrte da Rivêa de Ponénte mìssa ciù o mêno tra i comuìn de Finâ e Tàggia.
Chivasso
Chivasso o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Maitinna (poexia)
Opera letiaia in zeneise de Pòulo Fuggetta
Roccasecca dei Volsci
Pòsti de interèsse
centro|miniatura|333x333px|O Monuménto a-i Cadûti
Sanremu
Stòia
U numme de Sanremu u vegne da-u santu patrùn da çitæ, San Römu (o Ròmmulu) de Zena, (ciü antigamente Römmuru), V sec. ca., ottavu vescu de Zena, sucessô de San Scî.
Pòsti de interese
Sanremu a l'è dïta "u paise de sciure" e a l'è famusa pe-u Festival da cansun italian-a c'u l'è tütti i anni a fevrà.
1923
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a letiatûa: William Butler Yeats Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Frederick Grant Banting, John James Rickard Macleod Prémio Nobel pe-a fìxica: Robert Millikan Prémio Nobel pe-a chìmica: Fritz Pregl
Cazàsse
miniatura|300x300px|A procesción de [[San Bærtomê|Sàn Bertomê, a Lüxignan.]] Cazàsse, ò Cazàsse di disciplinànti ascì, o l'é o nómme de antîghe e tradiçionâli confratèrnite religiôze da Ligùria, scitoæ sorviatùtto inta çitæ de Zêna e inte zöne che sòn stæte sott’a-o contròllo da sò Repùblica, ma se pêuan atrovâ in dôe provìnse de l'Argentìnn-a ascì, aprêuvo a l'emigraçión de tànti zenéizi into XIX sécolo.
E òrìgini
miniatura|300x300px|[[Gêxa de Sàn Doménego (Zêna)|Ciàssa, gêxa e convénto de Sàn Doménego inta segónda meitæ do Seteçénto.]] E confratèrnite crestiànn-e, che existéivan scìnn-a da l'etæ româna, sòn tànto cangiæ a partî da l'época do régno frànco de Càrlo Màgno, scibén che into X sécolo a-e confratèrnite fâvan ancón pàrte sôlo di religiôxi. E prìmme confratèrnite nasciàn sorviatùtto tra-o clêro de çitæ, co-i prìmmi câxi de congregaçioìn di làichi che són ciù ò mêno do XII sécolo, ò sæ do perîodo into quæ in Itàlia nasciàn i lìberi comuìn.
A difuxón
miniatura|O beâto [[Iàcopo da Varàgine, pâa d'artâ da Gêxa de Sàn Doménego de Vâze.]] A Zêna o fenòmeno de confratèrnite di disciplinànti o cangiâ rapidaménte, sorviatùtto con l'arîvo da procesción, partiâ da l'Ónbria, goidâ da-o Raniero Fasani into 1260, ch’o caxoniâ tànta coîxitæ vèrso a sò figûa dæto che, vestîo sôlo de 'n sàcco e tegnindo 'na disciplìnn-a in màn, o gjâva pe-e stràdde flagelàndose e inploràndo mizeicòrdia e pâxe, invitando tùtti a-andâghe aprêuvo.
Into 1399, in òcaxón do Giubilêo de l'ànno dòppo, vàrri ménbri da confratèrnita làica di Giànchi, coscì ciamæ pò-u fæto che portâvan indòsso 'na càppa giànca e gh’àivan in tésta o caraterìstico capùsso, pasiàn pe tùtta a Ligùria pò-u sò viâgio vèrso Rómma. A Zêna, dónde vegniàn bén òspitæ da-i abitànti do pòsto, ariviàn a-i 5 de Lùggio, propónendo vàrie iniçiatîve e spostàndose con de procescioìn goidæ da-o confræ ch'o portâva o croxefìsso. Pe de ciù, inti giórni da sò fermâta inta çitæ, saiàn registræ tréi miâcoi ascì: a goarixón de 'n sóppo, a liberaçión de 'na scciâva e a resureçión de 'n figeu træ ôe dòppo ch'o l'êa stæto diciaròu mòrto. Co-o pasàggio di Giànchi inte tùtta a Ligùria saiàn creæ de nêuve confratèrnite, tra-e quæ in particolâ quélle de Gâvi, Rapàllo, Lavàgna, Récco e Lêua. miniatura|[[Zâne Bellini, Polittico di San Vincenzo Ferrer (detàggio do sànto), 1464-1470 ca., ténpia in sce tòua.]] Into 1405, l'òpera do fràtte domenicàn Vinçénso Ferreri, pöi fæto sànto e asæ veneròu da-i zenéixi, a faiâ nàsce di sentiménti de ezaltaçión tra i disciplinànti che se flagelâvan inte sò mésse. Pöchi ànni dòppo, e confratèrnite di disciplinànti saiàn do tùtto mìsse in régola inti sò rapòrti co-a Gêxa da-o fràtte françescàn Benardìn da Siêna, poi fæto sànto. A separaçión de confratèrnite da-e rispetîve gêxe, co-a fondaçión de 'na pròpia sède separâ inte 'n ötöio (de sòlito insémme a-âtri grùppi religiôxi), a comensiâ a-o prinçìpio do XIV sécolo, co-o dâ a ste òrganizaçioìn chi 'na strutûa ciù scìmile a quélla atoâle. De lóngo into mæximo sécolo ghe saiâ a creaçión de conpagnîe do Còrpo de Crìsto e quélla da Mizeicòrdia, co-e segónde ch’àivan a fonçión de ascìste i condanæ a mòrte e che saiàn l'inspiraçión pe de nêuve confratèrnite dedicæ a l'ascisténsa inti uspiæ. L'inportànsa de confratèrnite, che comensiàn a pigiâ o nómme da quéllo do sànto a-e quæ êan dedicæ, a continoiâ a crésce de lóngo de ciù, diventàndo di céntri de potêre indipendénti da l'aotoritæ vescovîle.
O svilùppo de confratèrnite e a sò inportànte fonçión sociâle a portiâ a 'n grànde rinovaménto da vìtta crestiànn-a tànto che, into XVI sécolo saiàn creæ de nêuve congregaçioìn religiôze cómme e Conpagnîe da Caitæ e-e Conpagnîe do Divìn Amô, ch’arviàn di uspiæ e di ricòveri pe-i ciù bezeugnôzi. Inti mæximi ànni saiàn creæ ascì e confratèrnite do Càrmo, gestîe da-i fràtti Carmelitén e co-in caràtere escluxivaménte devoçionâle, quélle da Çénta, creæ da-i fràtti Ermìtti de Sant'Agostìn, e confratèrnite do Rozâio, controlæ da-i fràtti Domenichén, e quélle divöte a-o Santìscimo Sacraménto, a-e quæ o pàppa Pòulo III o concediâ vàrie indulgénse e privilêgi. Inte zöne de canpàgna, pe contrastâ l'uzûa e controlâ a véndia di seménse, saiàn creæ e Cazànn-e, cómme, prezénpio, into pàize de Gâvi, dónde gh'êa a confratèrnita di Giànchi, ch'a gestîva a Cazànn-a do gràn, e di Turchìn, che in càngio a gestîva o Mónte.
In prinçìpio i confræ portâvan de càppe giànche, de pànno òrdenâio, e avèrte in sciâ schénn-a, ma, co-o XVI sécolo e a riduçión da pràtica da flagelaçión, e röbe diventiàn bén bén ciù rìcche, co-a creaçión de tabarìn de râzo e âtri tesciûi preçiôxi, a-e vòtte con recàmmi in öo ò argénto ascì.
'Na testimoniànsa de l’época napoliònica
«Che pàize eceçionâle o l'é quésto! - o scrivéiva in èstaxi a-o poæ a-i 7 de Màzzo do 1806 - Mi ò apénn-a vìsto a procesción de cosacies […] che in zenéize o se prononçia cosaches, sòn òmmi de ògni condiçión rionîi in confratèrnita. Pòrtan 'n mantéllo co-in capùsso, con doî pertûxi pe-i éuggi, ch’o ghe crêuve tùtta a tésta».
A-i giórni nòstri
Inte sti ànni chi l’é stæto òrganizòu vàrri evénti, a-i quæ àn parteçipòu 24 confratèrnite da çitæ de Zêna e 143 do teritöio de tùtta a diòcexi do capolêugo, co-îna média de 200 inscrîti pe ògni confratèrnita. Pe de ciù, into 1957 l’é stæto òrganizòu o prìmmo grànde radùn de Cazàsse.
L’òrganizaçión de confratèrnite
Into câxo de violaçioìn ò de mancànse da pàrte do Conséggio, o véscovo o peu decìdde a sò discreçión de ûzâ e sò prerogatîve pe predispónn-e o comisariaménto da confratèrnita, meténdo a càppo de quésta ’na persónn-a de sò fidùccia a-aministrâ e controlâ e ativitæ religiôze e burocràtiche da mæxima confratèrnita.
Tabarìn
O tabarìn o l'é o cùrto mantéllo ch'o crêuve e spàlle di confræ, rìcaménte coloròu e recamòu. A sò inportànsa a l'é dovûa a-o fæto ch'o permètte de distìngoe diretaménte a gerarchîa inta confratèrnita, prezentàndo de spésso de strìsce recamæ in tesciûo indoòu ò argentòu in riliêvo che, se sòn dógge, raprezentan a poxiçión de comàndo, dónca quélla do Priô. Inte sto câxo chi o tabarìn do Priô o peu prezentâ 'n inprónta ascì, ò sæ 'n medagión ò 'n recàmmo particolâ.
Cristezànti
De stæ se gh’à o svolgiménto de 'n inténsa stagión de procescioìn religiôze a-e quæ i cristezànti partecipan, a-o mànco unn-a pe setemànn-a ma de vòtte dôe o ciù a-o giórno. Tra e vàrie festivitæ ghe n'è de quélle particolarménte sentîe e con magiô parteçipaçión, sorviatùtto in òcaxón di raduìn diocezén e naçionâli, ma pe quélli mondiâli ascì. Quésti sòn òrganizæ co-i tànti emigrànti lìguri che se trêuvan in Argentìnn-a, dónde àn creòu de confratèrnite e di ötöi che sòn atîvi ancón a-a giornâ d’ancheu, pe portâ avànti e tradiçioìn di sò mesiâvi.
Stramuòu
O stramuòu pe cóntra o porta sôlo a càppa da confratèrnita, ligâ in vìtta da ’n cordón ch'o peu avéi o cô da confratèrnita ò quéllo do tabarìn. A-o cordón gh’è ascì ligòu 'n mandìllo ch'o serve pe sciugâse e màn da-o sûo, ch’o poriæ creâ di gròsci problêmi a-a sàlda préiza necesâia a-o moménto do càngio do portòu. O stramuòu o l'agoanta o coscì dîto mantinénte, ò sæ o mànego d'âsâ incastròu in òrizóntale a-i pê de l'inmàgine sâcra montâ in sciâ crôxe, scitoòu ciù ò mêno a 120 cm d'artéssa da tæra. Into moménto do càngio o stramuòu o s'avixinn-a a-o portòu che, quand’o sente chò-u Crìsto o l'é in equilìbrio, o se spòsta de quéllo tànto chò-u stramuòu o pòsse agoantâ co-a sò màn ciù fòrte o mantinente e con l'âtra o coscì dîto pesìn, ò sæ a pónta inferiô do Crìsto, tegnìndo o tùtto in equilìbrio scinn-a-o pasàggio a-o portòu sucesîvo.
Scistema Solâre
O vénto solâre, 'n flùsso de particélle càreghe ch'o sciòrte da-o Sô, o fórma 'na región de mézzo interplanetàio ch'a pà 'na bólla into mézzo interstelâre e ch'a l'é dîta eliosfêra. L'eliopösa a l'é o pónto dónde a presción do vénto solâre a l'é pægia a quélla contrâia do mézzo interstelâre, scitoòu de fêua a-i confìn do dìsco difûzo. A nûvia de Oort, che se pénsa ch'a sègge a vivàgna de comête de lóngo perîodo, a se poriéiva esténde scìnn-a-a distànsa de tòsto 'n migiâ de vòtte ciù lontàn de l'eliosfêra. E stélle da-arénte a-o Scistêma Solâre se trêuvan drénto a-a coscì dîta Bólla Locâle; a ciù vixìnn-a de tùtte a l'é Proxima Centauri, a 4,2441 ànni lûxe da-o Sô.
Puléinta di granun
Storia
U ciriari di basi più usatu in assulutu ghjè u granun, impurtatu in Auropa da l'Americhi in u XV securu, chì li dà u caratteristicu culori ghjallu, mentri precedenteméinti era più scura perché la si facìa soprattuttu cùn farru o sigari, è più tardivaméinti ancu cùn u granu saracéinu, impurtatu da l'Asia. Pur cumparéindu un ésemplari di granun in l'Erbariu di Ulissi Aldrovandi (Bologna, 1551), i primi testimunianzzi scritti di cultivazziun di granun in Italia faceni rifériméintu à i territori di a Repubbrica di Venezia. In un'annotazziun à la sigonda edizziun di u Delle navigationi et viaggi di Giovan Battista Ramusio (Venezia, 1554), cummentandu un testu di u storicu purtoghesu João de Barros (1496-1570), si afféirma infatti che:
Valmorea
Valmorea o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Opole
Descriçion e stöia
Anchêu gh'é quàttro stabilimenti de istruçión superiôre inta çitæ: l'Universcitæ Opole, l'Universcitæ de Tecnologia Opole, un College Medico e-o College Superiôre Privòu de Gestión e Aministraçión. O Festival Naçionâle da Cansón Polacca o se tegne chi ogni anno, dapeu o 1963 e ogni anno se tegne nêuvi eventi regolâri, fêe, spetàcoli e concórsi.
Opole a l'é quàrche vòtta ciamâ a Venéçia polacca, pe via da seu pittoresca çitæ vegia e de tanti canâli e pónti in sce l'Oder.
Georgia
Cöse ti çercâvi?
1922
Fæti
thumb|250px|right|A [[Màrcia in sce Romma do 28 òtôbre 1922 ]]
Stoccarda
Stoia
A parte de Stucarda ch'a se ciamma Cannstatt, che in tu pasòu a l'ëa 'na çitæ pe cuntu sêu, a l'ëa abitâ zà in ta preistoia. I antighi Rumâni ghe sun restæ scin' a l'annu 260 doppu Cristu quande sun arivæ i barbari. A vëa Stucarda a l'è stæta fundâ tra u 926 e u 948. In tu 1495 Stucarda a l'ëa diventâ a sede du dücca ch'u l'arezeiva u dücatu de Württemberg (Virtemberga). In tu 1806, durante a guæra cuntra Napuliùn, u Württemberg u l'ëa diventóu in regnu e Stucarda a l'ëa a sêu capitâ cumme u l'à cunfermóu u Cungressu de Vienna in tu 1815. In te l'annu 1871 u Württemberg u l'è diventóu parte du regnu da Germania. In ta segunda guæra mundiale Stucarda a l'è stæta quæxi cunpletamente destrüta da-e bumbe di Americhen e anchêu a l'è 'na çitæ muderna.
Aldo Romano
Aldo Romano (Belluno, 16 zenâ 1941) o l'é 'n baterìsta e conpoxitô italiàn.
Trattùgoa de mâ
Chelonia Mydas
A Tartarûga de mâ verde, Chelonia Mydas-Linnaeus 1758, (Famìggia Cheloniidae), a se distìngoe pò-u carâpace con quàttro pâ de scùddi lìsci che no se soviapónn-an  (a Caretta a l´à 5 pâ de scùddi) de cô brùn-verdexìn con maccie giâno; o piastrón giànco. A l'é lónga 130 cìtti e a péiza 450 chilli, A l'é difûza inta fàscia tropicâle de tùtti i Òceàni, a fa migraçioìn in grùppo ségge pe nutrìse, in zöne de praterîe mæn somérse, ségge a quélle de nidificaçión: Còstarica e Grànde Barêa Coàlinn-a d´Oustralia. In Mediterànio, Grêcia, Cîpro, Siria, Pólia, ma a l'é mêno numerôza da Caretta. In prevalénsa a l'é erbìvora.
Lanterna de Zena
Dati
Artessa
Trattùgoa de mâ
Eretmochelys imbricata
L'Imbricata Bissa do Pacìfico a vîve lóngo a còsta Céntro Òcidentâle de l'América, a nidîfica in Méscico, Perù, Ecoadòr, Nicaràgoa, El Salvadòr.
Natator Depressus
A Tartarûga de mâ Dòrso Ciàtto (Natator Depressus - Garman1880) a l'é tìpica e escluxîva da Piatafòrma Continentâle Australiànn-a; longhéssa 90 cìtti, péizo 70 chìlli; o carapâce de cô Grîxo-Olîva con quàttro pâ de scùddi laterâli, piastrón gianchinàstro, difûza  lóngo e còste setentrionâli de l'Oustràlia, a-o làrgo de coste Papua-Nêua Goinêa, Bârêa Coâlìnn-a. A nidîfica into Queensland, spiâge da Bârêa, Îzoe  costêe de Curtis e Lacrosse.
Agostin Saluçço
Agostin Saluçço (Zena, 1631 – 1701) o l'è stæto o 122° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 5 lùggio 1673 a-o 4 lùggio 1675, o setantesetteximo co-a càrega biennâ.
1884
thumb|500px|center|Méscico, Màppa do Ferrocarril Central Mexicano y conecciones, l'impreiza feroviària mescicànn-a, 1884
1
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Caius Caesar e Lucius Aemilius Paulus. Marcus Erennius Picenus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
Arabbia (region)
Arabbia , region ch'a coinçìdde co-a penisöa àrraba scitûâ tra l'Africa e l'Asia. Polittegaménte divisa in diversci stâti: Aràbia Saudïa, Yemen, Òman, Emirati Àrabi Unïi, Kuwait, Bahrain, Qatar.
Veleso
Veleso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Sermoneta
Sermoneta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Malgesso
Malgesso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Antogno Da Passan
miniatura|Antogno Da Passan Antogno Da Passan (Zena, 1599–1681) o l'è stæto o 123° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 11 luggio 1675 a-o 11 luggio 1677, o setantœutteximo co-a càrega biennâ.
Toronto
Descriçion e stöia
A gh'à 2.731.571 abitanti (into 2016).
1885
Fæti
thumb|150px|right|[[Sarah-Bernhardt into Amleto, 1885]] thumb|150px|right|The London and Paris ladies' magazine (Londra, òtôbre-dexénbre 1885) thumb|150px|right|L'avâo de a Dria Doia a [[A Spèza. ]]
Pumonti
Lucalità
Lucalità principari:
Storia
miniatura|Rughjun di u Pumonti|sinistra U tarritoriu di u dipartiméintu currispondi in gran parti à a purzziun Sud-Ovest di l'isura chì hè al di là (rispettu à la penisura italiana) di u spartiacqui signatu da la principari catena muntuosa di a Corsega. Sturicaméinti fù denuminatu Pumonti, Banda di fuori, Di là dai monti o più recentéméinti Corsega suttana.
Federico Faruffini
Biografìa
Fôrmoô presso a “Civica Scuola di Pittura” de Pavia côn Giacomo Trecourt; amigô de Tranquillo Cremona, ô l'ea influensoô maggiormente dä pittüa cromaticamente ricca de Carnovali, dedicandôse a soggetti storici, religiôsi o piggæ dai romansi. Ô l'ea andætô a Romma in tô 1856, restandôghe figna all'iniziô dô 1858, impiegoô in ta primma commisciôn ufficiale: a pala con l ' Immacolata Concezione pe ô Duomo de Pavia, dôve spunta de influense puriste.
Grafia unitäia
A l'é stæta inandiâ pe-o feuggio in zeneise de Il Secolo XIX, o cotidian ciù importante da Liguria, e pe atre iniçiative che veuan mette torna o ligure in veuga comme lengua scrita inta preusa, inta poexia e inte di atri uxi. A l'é stæta adottâ ascì da-e colleçioin de poexia E restan forme (ed. Zona) e de narrativa Biblioteca zeneise (ed. De Ferrari), coscì comme inte di progetti tanto scientifichi comme de devurgaçion.
Vocale curte
Dapeu:
Çìmma a-a zenéize
Preparaçión
Fæ atençión a no inpî tròppo o sachétto perché into chéuxe, a scòrsa de càrne estèrna a se retîa e, in càngio, l'inpàsto drénto, pe vîa de êuve, o se ìnscia. A çìmma a poriæ coscì scciupâ e o pìn spantegâse into bròddo.
êuve, poîsci, lacétti bén spelæ. No tròppe êuve dónca a vêgne còlla, e pöi lasciâla crûa ch'a rèste mòlla. [...] Dòppo l'à cantâ o Fabrizio De André ascì (A Çìmma), ma a poexîa de l'Acquarón a l'é stæta scrîta prìmma.
Stati de l'Oçeania
350px|thumb|right|Carta giögráfica de l'Oçeania
San Martino del Lago
San Martino del Lago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Santa Brigida (Italia)
Santa Brigida o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
1870
Fæti
thumb|370px|right|[[Ilia Efimovich Repin (1844-1930), I batelièri do Volga 1870-1873, (Museo de Stâto Ruscio - San Peoburgo)]]
Zelbio
Zelbio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Colleretto Giacosa
Colleretto Giacosa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Varallo
Varallo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
1879
thumb|350px|center|[[Giuseppe De Nittis (1846-1884), Disnâ a Posìllipo, 1879 (Galerîa d'Arte Modernn-a - Milàn)]]
Polena
A polena vera e propria a l'è sparia con a fin de a navigaçiôn a veia in larga scala. I primmi piroscafi aveivan de struttüee che ricordaven e polene in sce a prua. Questa pratica a l'è düâ finna â Primma guæra mondiâ.
Norveggia
A Norvéggia (Norge ò Noreg in norvegéize, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Norvéggia (Kongeriket Norge ò Kongeriket Noreg ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
San Torpe'
Biografia
Neron o feççe mette o so corpo decapitao insce 'na barca co-in gallo e un can perchè o fessan a tocchi, segondo o castigo riservao a-i parriçiddi, di quæ sti doi animæ son i scimboli. A barchetta a fu lasciâ andâ inte l'Arno e de lì in mâ. O 17 de mazzo a s'amorò insce l'æña davanti a Hereaclea ch'a saiâ ribattezâ Saint-Tropez. Segondo a lezendia popolâ una matroña romaña ciamâ Çeleriña, avvizâ in sœunno, a l'arecugette o corpo intatto. O galletto o xoattò via co-in pelucco de lin e, o dette o nomme a-o paize de Cogolin (coq au lin: etimologia fasa, perchè a quelli tempi in Provença no se parlava françeize).
Terracina
Terracina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Gorfo Paradîzo
Clìmma
Dòppo pàrte da rivêa da provinsa de Inpéria, a zöna do Górfo Paradîzo a l'è quélla co-o clìmma invernâle ciù mîte de tùtta a región Lìguria, co tenperatûe médie do méize ciù fréido de ciù ò mêno +9 °C. Pe cóntra de stæ a tenperatûa a l'è generalménte ciù frésca (+23/+24 °C) e l'âia a l'è ciù sécca de zöne vixìnn-e. E preçipitaçioîn son abondànti, pâri ciù ò mêno a 1200-1300 mm, ripartîe mediaménte tra 80 giornæ a l'ànno.
Cianûa padann-a
A Cianûa Padann-a (it.: Pianura padana) à l'è 'na cianûa alluviunâ, a l'è scitûâ inte l'Italia du nord, a s'esténde pe u Piemônte, a Lômbardia, l'Emillia-Rômagna, u Véneto e u Friùli Venéssia Giùlia e a l'è atraversâ da u sciùmme Po.
Sant'Alessio con Vialone
Sant'Alessio con Vialone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Rondaninn-a de mâ (Sterna Hirundo)
A Rondaninn-a de mâ (Sterna Hirundo Linnaeus1758; scinònimo: Sterna fluviatilis) a l´é ´n öxello marìn - òrdine Caradriformi, famiggìa Laridi, sóttafamiggìa Sternidi.
Descriçión
miniatura|250px|Dötræ rondaninn-e de mâ A rondaninn-a de mâ a gh´à o becco rósso co-a punta neigra, longo fòrte e apisuo; o capusso neigro, zanpe rósse, còrpo in prevalensa gianco, schenna e âe grixo perla sovia, grixo ciæo sotta, remiganti neigre. In livrea invernale àn becco scûo, fronte gianca e maccie grixe in sce spalle.
Difuxón
Genova, distretto di Arenzano e Cogoleto (..) Sterna fluviatilis, Rondanina de ma. Comune, di passo regolare in aprile ed in agosto e settembre.»
Françesco Maia Imperiâ Lercâ
miniatura|Ritræto do Françesco Maia Imperiâ Lercâ thumb|300px|right|[[Domenico Fiasella, A famiggia Imperiâ into 1642, Palasso Gianco ]] 100px|miniatura|right|O stemma de caza Imperiâ Françesco Maia Imperiâ Lercâ (San Pê d'Ænn-a, 4 zugno 1629 – Zena 25 mazzo 1712) o l'è stæto o 127° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 18 agosto 1683 a-o 18 agosto 1685, l'otantedoeximo co-a càrega biennâ.
1779
thumb|250px|center|[[Vesuvio, agósto 1779 ]]
Cobelétti
Ingrediénti pe 4/6 persónn-e
- 300 gràmmi (3 ètti) de fænn-a giànca; - 200 gràmmi (2 ètti) de bitîro; - 100 gràmmi (1 ètto) de sùcou - 1 rósso d'êuvo; - 200 gràmmi (2 ètti) de marmelâta; - sùcou de vainìlia.
Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'
Storia
Për li ani tra r' 1931 e r' 1935 a linea la ven elëtrificàa cun lë sistema trifase, ma cun a crisi dër 29 e e sansiun econòmiche a r’Italia fascista, ër tràfegh l’aresta pouch, tant për li viagiaùu com për le mërcansìe''. ''
R'ënaugürassiùn la é staita dër 1979 (6 d'Utubr') cun li trenu da SNCF e da FS tra Nissa, Cuni e Ventëmiglia.
Ai 4 d'sëtembr dër 2017 a feruvìa la ven baràa për di travayi, la turna a uvrìi ar mesë d'lüy dër 2018.
Cuxìnn-a lìgure
Cuxinâ in Ligùria
Caraterìstica da cuxìnn-a lìgure o l'é dónca l'ûzo d'aliménti fornîi in sciô pòsto, cómme a borâxa, ch'a crésce spontània a-o sô da Lìguria, a-i pê de miagétte che n'aregòrdan tànto o Ogénio Montâle; cómme l'àggio ch'o l'ezàlta i piâti caraterìstichi de tùtta a región. E dröghe d'òrìgine aziàtica, che viagiâvan pe mâ, arivâvan prìmma a Zêna (e són intræ inta conpoxiçión di piâti) e da chi î êan distriboîe a-e çitæ do Céntro-Nòrd d’Itàlia e in Frànsa, p'andâ a dâ o gùsto a-i çìbbi servîi in scê töe de lùsso. thumb|vignetta|right|O nèccio A richéssa e a varietæ de verdûe frésche a l'à fæto nàsce tórte sæ, cómme l’avoxâ Tórta Pasqualìnn-a che tra e sò sféugge de pàsta sotî, apénn-a vónte d'êuio d'òiva, a l'òspita tùtte e féugge comestìbili e i gùsti vegetâli che prosperàn in Rivêa. I formàggi, che se desléngoan a-o câdo, aromatìzan e fugàsse, tra e quæ quélla tìpica de Récco. Sa se veu cangiâ, in càngio de inbotîla con tòcchi de formàggio, se métte sórvia a-a fugàssa de sotilìscime fetìnn-e de çiòula, êuio e sâ e vò-u li a pitànsa gustôza a l'é prónta. In sciâ Rivêa de Ponénte gh'é 'na pìssa avoxâ, stòrica: creâ – a quànte se dîxe – da l'amiràlio Andrîa Döia a se ciàmma pìssa a l'Andrîa, o pisadélla.
Porta Suvrann-a
Porta Suvrann-a (da Superana) a l'ea un tempo a prinçipâ pòrta d'accesso a-a çitæ de Zena.
Beuxo
Beuxo o l'é 'n comûne de léngoa e tradiçioìn lìguri.
Sedrina
Sedrina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Sergnano
Sergnano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Sergnano, a gêxa|centro
Scopello
Scopello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Tuvalu
Tuvalu o l'è o segundo stato indipendente ciù piccin pe popolaçion (o primmo o l'è o Vatican), e o stato ciù piccin de Naçioin Unïe.
Acuto (Italia)
Acuto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Suva
A g'à 94.088 abitanti (censimento do 2017).
Denscitæ de popolaçion
thumb|right|300px|Mappa da denscitæ de popolaçion inti varri stati. A denscitæ a l'è unn-a mesüa do numero de personn-e che abitan inte un'area determinâ (ch'a poeu includde o meno e superfiçie de ægoe a-o so interno). In senso ciù esteiso, a denscitæ a no se riferisce solo a-i esei umen, ma a poeu vegnì usä con riferimento a-e popolaçioin de quæ-se-segge organismo vivente.
Ciòi
Ciòi ò Ciöi (Plodio in italiàn) o l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a, con 'na popolasion de 626 abitanti (2022).
Whitehorse
A l'é ascì a ciù grande çitæ do Canadà do nòrd.
Finô
Preistòia
sinistra|miniatura|270x270px|Vista de l'ôrma de Môgne A s̠öna de Finô a l'è stèta abitô fina da-u Paleoliticu, cumme testimuniùn da di retruvaménti in-te l'ôrme de l'area, tra-e cuôli cuélla de Aréne Candide, cunusciüa cumme l'Armassa ascì. In-te sta ôrma chi u l'è stètu truvùn ün di sepürti ciü antighi d'Euröpa, che u remunta a ciü o menu 25.000 anni fa, ditu u sepürtu du "S̠uénu Prìnsipe". A particularitè de stu sepürtu chi, de ün fiö de 15-16 anni, a l'è a ricches̠s̠a du sö curedu e a cunpletes̠s̠a du retruvaméntu, fètu u primmu de mas̠u du 1942 da-a squadra du prufesü Luiggi Bernabò Brea. Ôtri retruvaménti, ciü res̠énti, i sùn stèti fèti in-ta cuscì dita "tôna de fôie", parte da grénda ôrma de Môgne , e turna in-te l'Armassa, unde u l'è stètu truvùn ün primitivu semetéiu cun chinse sepürti.
Lydnevi
O lydnevi a l'è unn-a lengua slava artificiâ inventâ da Libor Sztemon.
Finô
Ecunumia
Pe-u primariu i sùn pres̠enti de ativité agricule, cu-i prudutti cultivòi in-tu restu da rivêa ligüre e de varieté tipiche de Finô ascì, cumme de vigne de ruseis̠e, de lümassina e de vermentìn che i l'àn ötegniu u certificùn D.O.C.
Féruvîe
Finô u l'è s̠untùn a-a réi féruviària lìgüre, cun üna stasiùn in-scia lìnia S̠éna-Vintimîa che a se truva in-ta frasiùn da Marina. I gh'éran de stasiòi a Pia e a Varigotti ascì, ciose in-tu 1977 cun-a supresiùn du végiu ramu Finô-Vué s̠öna industriôle e l'avertura du növu garbassu, a dugiu binario. Scibén che i sùn stèti es̠eguîi sti travai chi, a-a giurnô d'ancö u töccu Finô-Löa (e l'Arbenga-Andöra ascì) u l'è ancura a binario sénciu, scituasiùn che a crea de spessu di prublemi.
Kiribati
thumb|right|200px| thumb|right|200px| Nomme ofiçiâ: Republic of Kiribati, paize de l'Oçeania, a so capitâ a l'è Tarawa-Sud.
Clasificaçión de léngoe
Famìgge de l'Eoràzia
miniatura|300x300px|Vêgia màppa etnolengoìstica de l'Eoröpa miniatura|300x300px|Màppa de famìgge lengoìstiche in Àzia
Famìgge de l'Òceània
miniatura|300x300px|Màppa lengoìstica de l'Oustràlia
Léngoe di ségni
miniatura|300x300px|Màppa de famìggie de léngoe di ségni
Muiun
O Muiun o l'è un animä fantastico, do quale demmo chi unna descriçion segundo quante cunta i vægi da valle do Ponçéivia.
A spüssa de muiun
Questa bestia a segnala a sö presenza con un ödû nauseante dïto spüssa de muiun. Anche in te questo caxo notemmo un contrasto con quante afferma a sciensa naturale moderna, che a l'attribuisce l'ödû a un funzo do genere Phallus.
A
Stöia
Quande, inta Grêcia antîga, se iniçiâva a uzâ st'alfabêto, no servîva 'na letia pe rapresentâ l'òcluxîva glottâle (o son consonantico ch'a letia a raprezentâva inta lengoa fenîcia e âtre lengoe semitiche, e o primmo fonêma da prononçia fenîcia da letia), donca se uzâva 'na verscion modificâ do segno pe raprezentâ a vocâle, e a l'êa ciamâ co-o nomme alfa. Inte ciù antîghe iscriçioin grêghe dòppo o medioêvo elenico, che remontano a-o VIII secolo a.C., a letia a l'êa scrîta de lâto, ma inte l'alfabêto grêgo di tenpi sucesîvi a l'êa somegiante a-a moderna letia maioscola, sciben che ghe son molte varianti locâli diversce (prezenpio, co-ina "ganba" ciù curta, ò co-a linia de mêzo a 'n angolo diverso.
Serina (Italia)
Serina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Cuorgnè
Cuorgnè o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lengua maleise
O Maleise (Bahasa Melayu, بهاس ملايو), o l'è unna lengua do gruppo lengoistego indonexian oççidentâ. Lengua offiçiâ de Malaysia, Brunei e Scingapô o l'è parloö da çirca 40 mioin de personn-e comme lengua moæ e da 'n totâ de 175 mioin in parte de Indonexia, Thailandia e Filippinn-e.
L'Atè
Ra nòscita dra Sucietò Artisctico Vetraria ed L'Atè
Er cheu dra vétreria a l'era ra céntròl éléttrica. Ra curt, anda u s'entròva da ra purtinéria dra sctrò neuva, a l'ova, in fòccia à l'éntrò, ra céntròl; a snasctra l'ufficina méccònica, ra füxina di frei e u laburatóri di bancarèi; a driccia l'imbalògg, i répòrti d'incixiớn, mulatüra, coupage e arróteria. Ar prim cian dü sctabilimaint e i eru i furni; a u sgund cian i iffizzi, ra sòra dr'Assemblee cun i sctémmi e i büscti di fundatui. Au terz cian, ra "Sciberia" ch'a cuntèniva i vairi invèndüi.
9 mazzo
O 9 mazzo o l'é o 129° giórno de l'ànno (130° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 236 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|350px|center|[[Colazza, e banchìnn-e Covid-19, 9 mazzo 2020]]
Aquino
Aquino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Lengoa zeneize
Ségondo a Càrta eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâie do 1992, poémmo consciderâ o zenéize comme 'na léngoa regionâle.
Vocâle
O scistema vocalico do zeneize o l'é asæ ricco: difæti o l'é formòu da 9 vocâle, e quæ (a eceçion di ö e di ò) se prezentan segge inta verscion curta segge inta verscion longa.
Santa Maria della Versa
Santa Maria della Versa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Turta de sücca dûse
U cìn
• in cügiâ de faîna de cêxi
Guam
thumb|right|200px|Bandêa di Stati Unïi thumb|right|200px|Bandêa de Guam thumb|right|200px|A posixiçión de Guam in sciâ carta giögràfica Guam (Nommi offiçiæ: Guåhån in chamorro e the U.S. Territory of Guam in ingleise), territöio de l'Oçeania assoçiao a i Stati Unïi d'America, a so capitâ a l'è Hagåtña, dïta Agana ascì.
Igiene orale
Placca batterica
Questi ürtimi pöen esse a causa de carie, mouttia parodontale o de atre patologie; oppüre pöen complicä mouttie originaiamente dovüe a unna causa no microbica. In ta placca batterica, ch'a va consciderä un veo e propio ecoscistema, gh'è de differense in to rapporto fra e varie specie de micro-organiximi. Queste differense no son solo da personna a personna: anche in to mæximo soggetto a compoxision da placca a cangia da momento a momento, a segunda de l'alimentasion, de l'etæ, de condisioin de salüte, eççetera. Componnen a placca molte specie de micro-organiximi diversci: streptococchi α e γ; streptococchi anaerobi; bacilli gram-poxitivi; lactobacilli; batterioidi; spirochete; vibrioin; pneumococchi; actinomiceti e ätri funzi, e ätre specie ancon.
Bosisio Parini
Bosisio Parini o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Arce (Italia)
Arce o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Laxerto
Abitüdini
O laxerto o vive in branchi: durante l'inverno o resta in profonditæ, pe portase in superfisie con a stagion cäda. Sempre in ægue de superfisie avvegne a depoxision de öve.
Le nuvole (album)
'A çimma
Ti t'âdesciàe ‘nsc'e l’èndegu d'u matìn ch’a-a lüxe a l’a ‘n pe' ‘n têra e l’âtru 'n mä ti t'ammiâe a uo spégiu de 'n tianin ou çé ou s'amnià a ou spegiu dâ ruzà
çè serèn, têra scüa carne tégna nu fäte nèigra nu turnä düa
1495
thumb|230px|center|Niccolò de Forzore Spinelli (1430-1514), [[Carlo VIII de Fransa (30 zûgno 1470-7 arvî 1498), brónso, 1494-1495, (National Gallery of Art)]]
Craieu
Descriçiòn
U craieu u l'è in cèrvide picìn, da-u mantéllo fûlvo d'estæ, u g'ha a côa asæ cùrta. U màsccio u g'ha de còrne asæ picinn-e, pé côntra a fémina nu ghe n'hà. U craieu u l'è lóngo 90-130 cm, u l'è èrto 50-70 cm e u péisa 10-27 kg.
Songavazzo
Songavazzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Saint-Cirgues-de-Malbert
U maire, u sindacu sciu Marc Benech** è "dreta diversa". U codu pustale è 15140 cuma e cumüne visine. A cumüna fa parte de l'arundissament d'Aurillac. Gh'è sun 249 abitanti.
Gh'è ancoera u castelu de Saint-Cirgues ch'è d'u dissetieme seculu.
1915
Àzia
24 arvî- Turchia. Inìçio do genocìdio di Armeni.
Samo
I Giustinién àivan avûo ascì da-o 1349, da-a Repùblica, l'aministraçión de îzoe de Chîo (ò Scîo) e d'Icària e l'àn tegnûa scinn'a-o 1566. Costantinòpoli, capitâle de l'Inpêro Româno de Levànte (d'Òriénte), a l'àiva riconosciûo sto dirìtto ereditâio da Compagnîa di Giustinién a-i 8 de zùgno do 1363.
Federigo De Franchi
miniatura|Ritræto do Federigo De Franchi Federigo De Franchi (Zena, 1642 - 1734) o l'è stæto o 136° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 7 zugno 1701 a-o 7 zugno 1703, o novantuneximo co-a càrega biennâ.
Thailandia
thumb|right|200px|A bandêa da Thailandia thumb|right|200px|A poxiçión da Thailandia in sciâ carta giögràfica Tailandia (Nomme ofiçiâ: ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai), stato de l'Asia orientâ dïto ascì Siam, a sò capitâle a l'é Bangkòk.
Okrug
Descriçion e stòia
O nomme o vegne da-a traduçion do tedesco Bezirk ("distréito") e veu dî çircondâio.
Notre-Dame de Pariggi
A Catedrâle metropolitann-a de Nòstra Scignôa de Pariggi (in françeize: Cathédrale métropolitaine de Notre-Dame de Paris), conosciûa senplicemente comme Notre-Dame de Paris o Notre Dame, a l'é 'na gêxa parigginn-a.
Descriçion e stöia
A l'é a catedrâle ciù famôza de Fransa e a gêxa ciù famôza de Pariggi, un di scìnboli da ville lumière. A l'é stæta constroîa tra o 1163 e o 1345.
1938
Sport
- Canpionòu de Serie A 1937-1938 - Ambrosiana-Inter - Giovanni Valletti o goâgna o Gîo d'Italia 1938. - Fransa - Mondiâle de balón 1938. Vincitô: Naçionâ de balon de l'Italia - Philadelfia - Coppa Davis 1938. Vincitô: Stati Unïi d'America
Elettron-volt
Scimbolo
L'elettron-volt o l'è scimbolezzòu con eV.
Sanaa
Sanaa, anche scrîta Sana ò Sana'a (pronónçia: Saná), a l'é a capitâle de iure do Yemen, méntre Aden a l'é a capitâle de facto. Into 2012 a gh'aveiva 'na popolaçion de 2.575.347 abitanti. O céntro stòrico de Sanaa o l'é patrimònio colturâle de l'umanitæ (patrimònio de l'UNESCO).
Oblast
Un oblast' (in bieloruscio: во́бласьць; in bùlgaro: о́бласт; in ruscio e in ucrain: о́бласть; in ceco: oblast e in slovacco: oblasť) o l'è unn-a entitæ sotto-naçionâ in çerti stati slavi. O nomme o se peu tradûe co "area", "zöna" ò "region".
Rivêa de Levànte
Îzoe
miniatura|300x300px|E træ îzoe de l'[[arcipélago spezìn.]] Lóngo a Rivêa de Levànte se trêuvan sôlo træ îzoe prinçipæ, ò sæ quélle de l'arcipélago spezìn, ciù quàrche schéuggio de picìnn-e dimenscioîn, dôe de quæ atoalménte dizabitæ e ina, a Parmæa, co-îna popolaçión de. In particolâ sòn:
Niue
Nomme ofiçiâ: Niue, paize de l'Oçeania in franca asociaçion co-a Neuva Zelanda, a sò capitâle a l'è Alofi. L'izoa a l'ea stæta scoverta da-o capitàn James Cook into 1774.
Revulüçiun munegasca
I evenimenti
Achestu ürtimu puntu scaufa a fula che prende d'assaltu u palatu dopu üna giunà de luta cun i carabiniè. Un principu se refügia en França. Ün guvernu pruvisori se forma e u principu, cunseyau da u fiyu Lui, tenta de sauvà a so' sitüaçiun autrejandu üna custitüçiun anunçà da u principu Lui â fin de zanè.