cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castéllo de Scîo
Stöia
Da quéllo moménto o castéllo o l'é stæto o céntro de l'aministraçión zenéize de l'îzoa, che into méntre a l'êa pasâ (a partî da-o 1362) a-a coscì dîta Maónna "nêuva", ch'a l'êa controlâ da-a famìggia Giustiniànn-a, 'n Albèrgo creòu pe l'òcaxón da l'unión de dózze famìgge zenéixi che stavân a Scîo. In particolâ, pe-i doî sécoli de dominaçión zenéize de l'îzoa, o céntro de l'aministraçión o se trovâva into coscì dîto Palàçio Giustiniàn, 'na costruçión fortificâ, scitoâ into castéllo, dónde gh'êa i scàgni da Maónn-a e quélli do poistæ. O palàçio o s'avansâva in sciâ ciàssa prinçipâ da Civitas Chii, nómme de l'época do pàize fortificòu, méntre e nêuve costruçioìn, pi-â ciù pàrte abitæ da grêghi, se trovâvan d'in gîo a-e miâge, inta zöna conosciûa cómme burghi.
Bistagno
Bistagno o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Diòcexi de Scîo
Teritöio
A diòcexi de Scîo a gh'à de giurisdiçión in scî fedêli catòlichi de rîto latìn che stàn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle, ch'a l'inclùdde e îzoe de Metelìn, Scîo, Sâmo, Nicàia e Lémno.
Inclûza quélla da catedrâle, a-o 2019 o sò teritöio o l'êa spartîo inte træ paròcchie, co-e âtre ch'én quélle de îzoe de Sâmo e de Metelìn, tùtte dôe dedicæ a l'Asonçión de Màia.
Statìstiche
In sciâ bâze di dæti de l'Anoâio Pontifìccio do 2022, a-a fìn de l'ànno prìmma inta diòcexi de Scîo gh'êa tòsto 500 fedêli batezæ in sce 'n totâle de 209.700 abitànti, sàiva a dî o 0,2%.
Staçión de Zêna Vêxima
Stöia
A staçión de Zêna Vêxima a l'é stæta inougurâ inte l'ànno 1868, a-o moménto de l'avertûa do tòcco de ferovîa conpréizo tra e dôe staçioìn de Ôtri e de Sànn-a.
Interscàngi
Da-arénte a-a staçión, in sce l'Ourélia, gh'é a fermâta de coriêre de "Vêxima" (Vesima).
Ànno
destra|miniatura|'N [[analemma ch'o fa védde o cangiaménto da declinaçión do Sô in sce 'n perîodo de ànno, vìsto a-o mæximo moménto da giornâ.]] 'N ànno o l'é o perîodo òrbitâle de 'n còrpo celèste cómme, prezénpio, a Tæra, ch'o se méscia lóngo a sò òrbita in gîo a-o Sô. Aprêuvo a l'inclinaçión de l'àsce terèstre o pasâ de l'ànno o pòrta a-o pasâ de stagioìn ascì, pasàggio scandîo da-i cangiaménti do ténpo, de ôe de lûxe e, de consegoénsa, da vegetaçión e da fertilitæ do seu. Inte regioìn do móndo a clìmma tenpiòu e subpolâre se pêuan generalménte riconósce quàttro stagioìn: a primavéia, l'estæ, l'ötùnno e l'invèrno. Pe cóntra, inte regioìn tropicâli e subtropicâli gh'é vàrri lêughi che no prezéntan stagioìn bén definîe méntre, a-i tròpichi stagionâli, a stagión ùmida e quélla sécca són riconoscìbili e monitoræ.
Ànni pragmatìchi
I càlcoli finançiâi e scentìfichi dêuvian spésse vòtte 'n lunâio de 365 giórni pe senplificâ e spéize giornaliêre.
Ànni sciderâli, tropicâli e anòmali
L'ànno sciderâle o l'é o ténpo inpiêgòu da Tæra pe conpletâ 'n gîo da sò òrbita, mezuòu rispètto a 'n scistêma de riferiménto fìsso (cómme e stélle fìsse, in Latìn sidera, a-o scingolâre sidus). A sò duâta média a l'é de 365,256363004 giórni, ö sæ 365 d 6 h 9 min 9,76 s, agiornâ a l'época J2000.0 (ö sæ a-o 1° de zenâ 2000, 12:00:00 TT).
Scìnbolo
Quésta definiçión a l'é despægia da quélla precedénte de 365,25 giórni de ciù ò mêno 20 pàrte pe milión. O papê sórvia minsonòu o l'aferma che definiçioìn cómme l'ànno giuliàn "portan 'n'obsolescénsa drénto de lô preprogramâ aprêuvo a-a variànsa do moviménto orbitâle da Tæra", scibén che a-a fìn o ségge propòsto de dêuviâ a longhéssa de l'ànno tròpico a partî da-o 2000 d.C. (specificâ a-o millisegóndo), ch'a l'é interesâ da-o mæximo problêma, dæto che l'ànno tròpico o càngia co-o ténpo de ciù d'un menûto.
Ça ira
Dòppo a rivoluçión
A-i 22 de màzzo do 1797, into moménto do càngio da goàrdia a-o Pónte Reâ de Zêna, a fanfâra do regiménto di Cadétti a l'à intonòu pròpio 'sta cansón chi, a quæ a l'êa naturalménte proibîa inte l'aristrocràtica Repùbrica de Zêna, pe dâ inìçio a-a rivoluçión ànche inte quésta naçión, fæto ch'o l'à portòu a-a nàscita da Repùbrica Lìgure a-i 14 de zùgno.
O Friedrich Witt o l'à minsonòu o motîvo de Ça ira into finâle da sò scinfonîa n° 16 in La magiô. Scibén che l'ànno da sò conpoxiçión o l'é sconosciûo, o l'é ciæo ch'a l'é stæta scrîta inti ànni novànta do XVIII sécolo. O Carl Schurz, a-o quatòrzén capìtolo do prìmmo volùmme de sò Reminiscences o l'à riportòu da-o sò exìlio in Inghiltæra che, into córpo de Stâto do Napolión III di 2 de dexénbre do 1851, "i nòstri amîxi françéixi àn sbragiòu e criòu, asbriàndo di nómmi òfenscîvi a-o Loîgi Napolión, maledixéndo i sò òmmi, balàndo a La Carmagnole e cantàndo Ça ira".
Adataménti modèrni
Inte 'na scêna de avertûa do romànso What Is To Be Done? de Nikolay Chernyshevsky, a protagonìsta Vera Pavlovna a l'é mostrâ méntre a cànta 'na cansón co-o ça ira into ritornéllo, aconpagnâ da 'na paràfraxi ch'a delìnia a lòtta pe 'n utòpico futûro socialìsta. Into 1875, o tradutô françéize "A.T." o l'à riportòu a cansón inte 'na versción in quartìnn-e realizâ pe mézzo da paràfraxi do tèsto, pöi reprodûta in mòddo integrâle da-o Benjamin Tucker inta sò traduçión.
Pontevedra
Stöia
centro|miniatura|600x600px|Raprezentaçión de Pontevedra into [[1669]]
Stornarella
Stornarella a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Carbonara Scrivia
Carbonara Scrivia o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
A Ciagia
A Ciagia (A Ciàzza ën figun, Piaggia ën italian), la é üna  frasiun da Briga Auta, pruvincia dë Cuni (Pimunt) cun 23 persùne (2019), ëndund' l'ha set a cumüna.
Geugrafia
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r valùn dë Tanarée. Fa pàrt' da Tèra Brigašca e la é cunscidëràa u sentr'abitàa ciü a meridiun dër Pimunt.
Lòngo (famìggia zenéize)
L'Albèrgo Giustiniàn
A despêto da grànde inportànsa da famìggia di Giustiniàn, e do ràmmo di Lònghi ascì, inti ànni de l'ùrtima decadénsa da Repùbrica de Zêna a sò richéssa a l'é manimàn amermâ, za a partî da-o moménto da pèrdia de Scîo ma pi-â ciù pàrte aprêuvo a-a crîxi do règno de Spàgna, o quæ, ch'o l'avéiva di gréndi débiti co-e famìgge zenéixi, o l'à diciaròu in vàrie òcaxoìn a pròpia bancarótta. Pe de ciù i vàrri ràmmi di Giustinién olim Lòngo, pi-â mancànsa de erêdi màscci, se són estìnti tra o XVII e o XVIII sécolo tànto che, za into 1845, a famìggia a l'êa consciderâ cómme finîa da ténpo.
Maria Terrile Vietz
Vìtta
Into 2012, con l'Erga Edizioni, a l'à publicòu o lìbbro Fregogge de pan pöso, quàddro d'época e coltûa ligùstica, e l'ànno dòppo o Matrimonio di Guerra, dónd'a pàrla sorviatùtto da vìtta tra a segónda goæra mondiâle e o dòppo goæra. A sò ùrtima òpia a l'é stæta a registraçión, co-o Piero Campodonico, de l'Enéide in zenéize, fæta in sciâ bâze da traduçión do 1895 do Nicolìn Baçigalô e publicâ in dvd.
Staçión de Zêna Ôtri
A staçión de Zêna Ôtri (ascì sôlo staçión de Ôtri, in italiàn Stazione di Genova Voltri) a l'é 'na staçión feroviària italiànn-a ch'a se trêuva in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta a partî da-o 1868, a l'é a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â delegaçión de Ôtri.
Pasagê
Segóndo a clascìfica de RFI a staçión de Ôtri a l'é 'na staçión de categorîa "d'argénto".
Moviménto
In particolâ, e colìsse pasànti són atravèrsæ da-i trêni regionâli che vàn in direçión Sànn-a, Vintimìggia, Séstri Levànte e Spézza Centrâle méntre, inte colìsse che finìscian inte sta staçión chi, se fèrman i convòlli do servìçio urbâno, ch'o se svilùppa pròpio tra a staçión de Ôtri e quélla de Nèrvi.
Carentino
Carentino o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Baghdad
Baghdad (/pr. ˈbæɡdæd, bəɡˈdæd/; in àrabo: بَغْدَاد‎, pr. baɣˈdaːd) a l'é a capitâle de l'Iraq e a segonda çitæ ciù popolôza do mondo àrabo dòppo O Cairo. A seu popolaçion a l'é stimâ a 8.126.755 abitanti (2018). A l'é scitoâ longo o sciùmme Tigri.
Canpionòu italiàn de balón
Série B
A Série B a l'é o segóndo livéllo do canpionòu italiàn de balón, formâ de dózze squàddre chi vêgnan tórna ségge da-o Piemónte che da-a Ligùria. Cómme pi-â série magiô, a Série B a l'é divîza lê ascì inte træ fâze:
E squàddre inte prìmme éutto poxiçioìn da regular season goâgnan l'intrâ a-a Cóppa Itàlia de Série B.
Canpionòu Under 25
A-o canpionòu Under 25 pêuan parteçipâ tùtti i zugoéi con mêno de 25 ànni, sénsa a poscibilitæ de inserîne de ciù vêgi inte squàddre. D'ancheu, e squàddre che zêugan inte sta categorîa són éutto, mìsse insémme inte 'n ùnico gîón a l'italiànn-a con partîe d'andâta e de ritórno. Tùtte e squàddre són pöi amìsse a-a segónda fâze, costitoîa da 'n séncio tabelón ch'o pàrte da-i quàrti de finâle e ch'o finìsce con l'asegnaçión do scudétto Under 25. A squàddra ch'a goâgna o tìtolo da categorîa a l'à o dirìtto, inta stagión a vegnî, d'inscrîvise a-o canpionòu de Série C1.
Juniores
Pe de ciù, e prìmme dôe squàddre inte ciaschedùn di gîoìn da prìmma fâze parteçipiàn a-o tornêo da Cóppa Itàlia juniores.
Polìn
A-o canpionòu di polìn pêuan parteçipâ tùtti i atlêti de 'n'etæ conpréiza tra 10 e 12 ànni, sénsa a poscibilitæ pe-e squàddre de inserî di zugoéi ciù gréndi inte sò rêuze. D'ancheu, inte sta categorîa chi ghe zêugan 21 squàddre, ripartîe in sce tréi gîoìn a caràtere teritoriâle, de lóngo òrganizæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. E squàddre inte prìmme quàttro poxiçioìn de ògni gîón saiàn inserîe inta tabelón finâle de Fàscia A, pe cóntra tùtte e âtre vàn into tabelón de Fàscia B. Tùtti doî i tabeloìn pórtan a l'asegnaçión de 'n scudétto, rispetivaménte de Fàscia A òpû de Fàscia B.
Libarna
Stöia
O pàize, fondòu da-i Lìguri Dectunini, o poriæ êse un di chìnze oppida che, segóndo o Lìvio, se són aréixi a-o cónsole Quinto Minucio Rufo into 191 prìmma de Crìsto. A l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into sécolo II prìmma de Crìsto. L'avertûa da Stràdda de Postùmia into 148 prìmma de Crìsto a n'à favorîo de segûo a cresciànsa, faxéndo de Libàrna 'n inportànte céntro econòmico e sociâle. Riconosciûa fîto da-o pónto de vìsta giurìdico cómme çitæ latìnn-a, a l'é diventâ colònia sôlo ciù avànti into sécolo I dòppo de Crìsto, quànde a l'à avûo o sò màscimo splendô. Da chi a Stràdda de Postùmia a l'andâva vèrso o Passo da Bochétta. Dechéita a caxón de invaxoìn barbàriche, a l'é stæta abandonâ do tùtto into 452, quànde a sò génte àn lasciòu e sò câze no ciù segûe, e se són rifugiæ in scê colìnn-e tùtto in gîo, e se són agregæ a-e comunitæ existénti ò co-o fâne de nêuve cómme Preçipiàn, Særavàlle e Arquâ. Mensonâ ancón inte dötréi papê do convénto de Preçipiàn (E Vigneue Borbêia) e do cadàstro de Varinélla do 1544, dòppo a l'é stæta ascordâ do tùtto a-o pónto che no se savéiva manco dond'a poéiva êse stæta.
Scâvi
A scovèrta de l'antîga çitæ a l'é stæta fæta pe câxo, gràçie a-o vegnî a-a lûxe de rovìnn-e, inti travàggi pi-â coscì dîta stràdda rêgia (ancheu Stràdda Statâle 35 di Zôvi) destinâ a colegâ Zêna, da pöco intrâ into Régno de Sardégna, co-a capitâle Turìn, a partî da-o 1820.
L'é vegnûo fêua doî quartê dâ-arénte a l'anfitiâtro, de 60x65 mêtri de lâto, l'anfitiâtro e o tiâtro. E cöse trovæ into scâvo són pi-â ciù pàrte conservæ into Muzêo de Antighitæ de Turìn, dónde spìcan tra e òpere de magiô valô, àstreghi con mozàichi, màrmi, brónzi e ànbre decoræ.
Burhinidae
Scistemàtica e nommi
A-o di d'ancheu o no fâ ciù parte do genere Charadrius, scibén che segóndo o pài di scentìfici moderni o scoriatón o saieiva l'öxello ciamòu charadrius inti testi clàscici e inta Vulgata. O prìmmo a fâ sta identificaçión o l´é stæto Conrad Gesner
Arma Veirana
Stòria
A particularitài du scîtu l'è dâ püre da 'na scuèrta ciü resénte, faccia du 2017 e résa pübbrica du 2021: u ritruvaméntu, inte 'na picìna sòtta prufunda 20 cìtti e làrga 50, de 'n còrpu d'ina matétta, mòrta 50 dì de dòppu aa sò nàscita.
Da in làttu se dêve esclüdde, invêce, u cunsümmu de pésci o musculi, anche se gh'è da dì ch'a cundisiun fisiulogica precâria l'axêa facciu scì ch'a crescita di denti a se fermasse 47 e 28 dì primma da nàscita. Asémme a lê, inta tumba u l'è stàu truvàu u curêdu fàcciu de nuvantatréi esemplàri de "Columbella rustica", da imaginâ cumme cüxìi a furmà u vestìu d'in gìru au quâle a l'era avòlta a picìna. Cun sti li i gh'éran ascì quattru pendìn sgarbàu ricavài dae vàrve du Glycimeris s.p. e fin 'n artìju de cravâ, truvàu int'ina sòtta lì da vixin.
Convençión de Monbèllo
miniatura|260x260px|Vìlla Pusterla, rescidénsa dónde a l'é stæta firmâ a Convençión de Monbèllo A Convençión de Monbéllo, da-o nómme da fraçión de Limbiate dónde a l'é stæta firmâ a-i 6 de zùgno do 1797, a l'é 'n tèsto ch'o l'é stæto inpòsto da Napolión Bonapàrte a-a Repùbrica de Zêna, into quæ a l'êa decîza a fìn do regìmme òligàrchico e aristocràtico e a nascìta da democràtica Repùbrica Lìgure. Into tèsto de l'acòrdio, ch'o saiâ aprovòu a Zêna a-i 9 de zùgno, o Bonapàrte o l'avéiva alegòu ànche 'na lìsta de 22 persónn-e dezignæ pe formâ o nêuvo govèrno. A ògni mòddo, inte 'sta lìsta chi êan inclûzi di nòbili ascì, cómme o marchéize Giàcomo Màia Brìgnoe. Tâle govèrno, dîto "provizöio" dæto che a nêuva Costituçión a no l'êa ancón intrâ in vigô, o l'à iniçiòu o sò mandâto a-i 13 de zùgno, avéndo a-o sò càppo pròpio o Brìgnoe, o quæ a-a fìn o cangiâva sôlo a sò dignitæ da dûxe a prescidénte.
Cellino San Marco
Personalitæ lighæ a Cellino San Marco
Al Bano Carrisi
Stémma de Zêna
Scinbologîa do stémma
I eleménti chi fórman o stémma çitadìn - cómme aregordòu inta publicaçión do Comùn "Il Comune di Genova e il suo marchio" - són numerôxi e àn vàrri valoî scinbòlichi elenchæ chi de sótta:
Giâno bifrónte e o scùddo croxòu
A rafiguraçión do Giâno bifrónte, ch'a l'apâre pi-â prìmma vótta into stémma çitadìn into sécolo XVIII, a l'é 'n rimàndo dirètto a-a lezénda da fondaçión de Ianua, sàiva a dî l'antîga çitæ de Zêna.
Cisternino
Cisternino o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Punte d'Nova
Štōṛia
Cun èl pasoa dû tempu èl poštu l’ è vignì in poštu d’ pasoggiu, ascì p’ l’ auvèltüṛa dâ štatoa 28 dâ Cōlla d’Nova, lōlì l’ha pultà a u švilüppu d’növe cà è d’ albèlghi è ošti.
0185
miniatura|313x313px|Màppa di prefìsci telefònichi italién O 0185 o l'é 'n prefìsso telefònico italiàn ch'o corispónde a-o distréito de Rapàllo, inclûzo into conpartiménto de Zêna.
Sto distréito chi o confìnn-a a ponénte con quéllo de Zêna (010), a nòrd con quéllo de Piaxénsa (0523) e a levànte con quélli de Fornêuvo do Tâ (0525) e da Spézza (0187).
Lewis Hamilton
Carl Davidson Larbalestier Lewis Hamilton (Stevenage, Hertfordshire; 7 de zenâ 1985) o l'é 'n pilota britànnico de automobilismo. Inta Formula 1 da-o 2007, o l'é stæto pilota da squaddra McLaren, con quélla o l'è stæto campion into 2008 e sottocampion into 2007. Into 2013 o l'é diventou 'n pilota da Mercedes, risultando campion inti anni 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, arivando a 7 titoli mondiali comme Michael Schumacher, e sottocampion into 2016 e 2021. O l'é ariëscio ascì a goagnä ciù de 103 vittöie inti Gran Premi inta seu carriera da Formula 1, superando into 2020 o record de vittöie inta stöia da competiçion.
Cassine
Cassine o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Giórno
Giórno solâre médio
O giórno solâre médio, dêuviòu pe fìn civîli, o l'é pægio a-a duâta média di giórni solâri de tùtto l'ànno, ch'a l'é de ciù ò mêno 24 ôe. Aprêuvo a-o lentìscimo procèsso de ralentaménto da rotaçión terèstre (inte l'ùrtimo sécolo o giórno médio o s'è alonghîo de 1,7 millisegóndi) a duâta média do giórno solâre a l'é a-a giornâ d'ancheu legerménte superiôre a l'iniçiâle 86.400 segóndi, e dónca o giórno astronomìco o resta 'n pö ciù inderê de quéllo civîle (in média de 'n pö mêno d'un segóndo a l'ànno). Pe sta raxón chi, a partî da-o 1972, o l'é de vòtte azónto 'n segóndo (o coscì dîto segóndo intercalâ) a-a fìn di 30 de zùgno ò, ciù de spésso, a-i 31 de dexénbre, de mòddo da conpensâ quésto ritàrdo. Inte l'ànno 2017 gh'é stæta a necescitæ d'azónze quésto segóndo "de ciù" vintisètte vòtte.
Giórno sciderâle
O giórno sciderâle o l'é pe cóntra o ténpo ch'o pàssa tra doî pasàggi consecutîvi da mæxima stélla a-o meridiàn de 'n çèrto lêugo in sciâ superfìcce terèstre, conscideràndo che, pigiàndo 'n còrpo celèste tànto lontàn, quésto o peu êse asónto cómme fìsso. Quésto "giórno" o l'é legerménte ciù brêve de quéllo solâre, dæto che in quést'ùrtimo (ch'o pigia cómme riferiménto o Sô) bezéugna tegnî in cheu che a Tæra, óltre che gjâ in sciô pròpio àsce, a gja d'in gîo a-o Sô ascì e dónca, dòppo 'na sò rotaçión "asolûta", o meridiàn de riferiménto o no l'é ciù rivòlto vèrso a Sô, co-a Tæra ch'a doviâ gjâ ancón de 'n àngolo pægio a quéllo, into méntre conpîo, da-a sò rivoluçión.
Segóndo intercalâ
Sorviatùtto aprêuvo a-i efètti de marêe, o perîodo de rotaçión da Tæra o no l'é costànte, ma gh'é de variaçioìn minoî ségge inti giórni solâri che inte quélli sciderâli. Ste variaçioìn chi, ch'àn portòu in mòddo particolâ a 'n alongaménto da sò duâta, són dovûe a-e marêe solevæ da-a Lùnn-a. Dæto o mòddo into quæ o l'é atoalménte definîo o segóndo, d'ancheu a duâta média de 'n giórno a l'é de 86.400.002 segóndi, aomentàndo de 1,7 millisegóndi a l'ànno (inti ùrtimi 2.700 ànni). A longhéssa de 'na giornâ de ciù ò mêno 620 milioìn de ànni fa, stimâ gràçie a-e coscì dîte "ritmiti" (prîe formæ da seu alternæ de arenària), a l'é defæti de sôlo 21,9 ôe.
Emys orbicularis
Descrisiùn
Inte quelli ciü zuéni l'è presente ina ca(r)êna sentràle, ch'a scumpaìsce man man che a biscia scròssua a cresce. U cu(r)û da pelle, da testa e de sàmpe u va ascì stu li dau giallu au verdu scüu, serte votte se trövan ascì quelli de maccie gialle in scia superficcie. E dìe sun dutàe de ùngie e e sun culegàe l'üna cun l'atra frassie a 'na particulàre membràna, dîta "interdigitale. A cùa a l'è ciütòstu lunga e a l'è furnia, inte femine e inti mascci de 'n' ungia aa fìn. Sta li, difatti a mezüa tostu a metài da lunghessa cumplescìva da bestia. Diferense fra e sutta divixùi da specie van a tucà a dimensciun, a furma e a culurasiùn da scòrsa.
Library of Congress Control Number
Stöia
I bibliotecâi de tùtto o móndo dêuvian quésto identificatô univoco into procèsso de catalogaçión da ciù pàrte di lìbbri publichæ inti Stâti Unîi. Quésto o l'agiùtta i bibliotecâi a òtegnî i dæti de catalogaçión corètti, conosciûi cómme eleménti de catalogaçión, che a Bibliotêca do Congrèsso e tèrse pàrte méttan a dispoxiçión in sciâ Ræ e atravèrso âtri media.
WorldCat
Stöia
A-o frevâ 2021, WorldCat o contêgne ciù de 512 milioìn de eleménti bibliogràfichi in 483 léngoe, che raprezéntan ciù de 3 milioìn de vivàgne bibliotecâie fìxiche e digitâli, e a série de dæti de persónn-e in WorldCat a l'inclùdde ciù de 100 milioìn de eleménti.
Architetûa do scistêma
I catàloghi locâli de bibliotêche che són ménbri de l'OCLC són sincronizæ co-a bànca dæti de WorldCat. WorldCat o consénte a-e instituçioìn parteçipànti de azónze colegaménti dirètti da WorldCat a-e vôxe do pròpio catàlogo locâle pe artìcoli particolæ, fæto ch'o permétte a l'uténte de clicâ in sciô catàlogo locâle pe determinâ rapidaménte o stâto in ténpo reâ de 'n artìcolo (prezénpio se o l'é seleçionòu ò mêno).
Inte 'na perçentoâle picìnn-a de bibliotêche o catàlogo locâle o l'é ascì gestîo da l'OCLC, dêuviàndo 'n scistêma bibliotecâio integròu ciamòu WorldCat Discovery e WorldShare Management Services.
Marìnn-a Zenéize
A Marìnn-a Zenéize, indicâ co-o nómme de Flòtta Zenéize ascì, a l'é stæta l'armâ da mâ de fòrse militâri da Repùblica de Zêna. A partî da-o sécolo XI a marìnn-a a l'à avûo o cónpito de protézze i interèsci da Repùblica e de proietâ o sò potêre into Mediterànio e into Mâ Néigro. Into córso di sécoli a l'à zugòu 'n ròllo cruçiâle inta stöia de Zêna cómme Scignôa do Mâ e poténsa comerciâle marìtima.
Castellu da Prìa
Stoja
Ina strutüa ciü ben inbastia s'ha cu-e invaxùn di Bàrbari e di Saracén, ch'e végnen dapöi, pigiàndu e bazi da véggia furtificasiun se va cuscì a tirà sciü quélla che cunuscemmu ancöi, döveâ cumme rexidensa privâ.
Marìnn-a Zenéize
Goære comerciâli
Co-a progrescîva espansción da ræ comerciâle zenéize into sécolo XIV, a marìnn-a a l'à avûo 'n ròllo ancón ciù inportànte inta diféiza di bàrchi mercantîli. Scibén chò-u comèrcio marìtimo o l'êa 'na grànde fónte de richéssa pi-â çitæ, o l'êa caxón ascì de 'na grànde propensción vèrso e-epidemîe. Defæti, dòppo l'arîvo da pèsta néigra inta çitæ de Càffa co-o blòcco móngolo da çitæ, sta moutîa chi a s'é fîto spantegâ pe mézzo di bàrchi zenéixi che scapâvan da-a Gazàia. In particolâ, 'na flòtta mercantîle partîa da Càffa a l'à portòu a pèsta a Mescìnn-a, de dónde l'epidemîa a s'é spantegâ inte tùtta l'Eoröpa. L'inpàtto con l'epidemîa a Zêna o l'é stæto terìbile: l'é mòrto ciù de 40.000 persónn-e e quésto o l'à amermòu i finaçiaménti e o personâ disponìbile pi-â flòtta ascì. miniatura|300x300px|Raprezentaçión de 'na flòtta zenéize inti sécoli XIII-XIV, òpera do [[Quinto Cenni|Quìnto Cénni.]] 'Na tèrsa goæra con Venéçia, conosciûa co-o nómme de "Goæra di Stréiti", a l'é scciupâ inte l'ànno 1350 pe de ratèlle in scî dirìtti comerciâli into Mâ Néigro. Venéçia a l'êa aleâ co-o Régno d'Aragónn-a e con l'Inpêro bizantìn, raxón pi-â quæ a l'àiva a dispoxiçión 'na flòtta bén bén ciù grànde de quélla zenéize. A ògni mòddo, a prêxo de gròsse pérdie, Zêna a l'é riêscîa a vìnçe 'na batàggia into stréito do Bòsforo into frevâ do 1352, e a l'à costréito i bizantìn a retiâse da-a goæra. Pe cóntra, into 1353, a marìnn-a zenéize a l'à patîo 'na dûa sconfìtta inta batàggia de Alghêro. Aprêuvo a 'sta batòsta chi gh'é stæto di remésci a Zêna, ch'àn òstacolòu ancón de ciù o sfòrso militâre da Repùblica, e a l'à portòu dónca a-a decixón de pasâ tenporaniaménte sott'a-o dùcca de Milàn. Into novénbre do 1354 'na flòtta zenéize a-o comàndo de l'amiràlio Paganìn Döia a l'à sorpréizo quélla veneçiànn-a dâ-arénte a-e costêe de Navarìn e, co-a sucescîva batàggia de Sapiénsa, a l'à afondòu ò caturòu bén 35 galêe veneçiànn-e. Into 1355, a Milàn, l'é stæto firmòu 'n tratâto de pâxe tra e dôe repùbliche. Intànto che into Levànte l'êa tornòu o status quo, o régno d'Aragónn-a o l'êa diventòu 'n inportànte rivâle pò-u domìnio zenéize into Mediterànio de ponénte. Inte quélli ànni, aprêuvo a-a fìn da goæra, Zêna a s'é liberâ da-o contròllo milanéize ascì, e a l'é tórna repùblica.
Rifórme de l'Andrîa Döia
miniatura|Ritræto de l'Andrîa Döia, òpera do [[Sebastiàn do Cióngio do 1526 conservâ inta Vìlla do Prìnçipe.]] A marìnn-a zenéize a l'à avûo 'n perîodo de rinàscita sott'a-o comàndo de l'amiràlio e òmmo de stâto Andrîa Döia, ch'o l'à rinovòu l'interèsse inte fòrse marìtime. Nasciûo a Inêia, inti prìmmi ànni da sò vìtta o l'à conbatûo cómme merçenâio a-o servìçio de vàrie naçioìn. Tornòu da-o servìçio cómme capitànio merçenâio, inte l'ànno 1503 o l'à tentòu de incoragî Zêna a rexìste cóntra l'invaxón françéize ma o no l'à avûo sucèsso e o l'é stæto dónca costréito a lasciâ a çitæ. Tra o 1503 e o 1522 o Döia o l'à comandòu 'na squàddra de bàrchi zenéixi, into Mâ Mediterànio, che conbatéivan cóntra l'Inpêro òtomàn e i stâti barbaréschi. O s'é dòppo batûo cóntra o Sâcro Româno Inpêro, d'acòrdio co-a Frànsa, a partî da-o 1522, pe pasâ into 1528 cóntra i françéixi pe mandâli vîa da Zêna. Pasòu dónca a-o servìçio de l'inperatô Càrlo V o l'à òtegnûo o tìtolo de Amiràlio Inperiâle. Dòppo avéi incorporòu a marìnn-a zenéize inte quélla de l'inpêro, o l'à diféizo a fortéssa de Corón e pigiòu a çitæ de Patràsso. Âtra inportànte vitöia a l'é stæta quélla da Batàggia de Girolâta, inta quæ a flòtta zenéize a l'à batûo ùnze galêe tùrche e caturòu l'amiràlio Dragut. Dòppo o sò retîo da-o servìçio militâre, o Döia o s'é mìsso a travagiâ pe restitoî l'indipendénsa a-a Repùblica de Zêna, e o l'à liberòu a naçión da-e infloénse foestêe. Inte quélli ànni l'economîa da Repùblica a l'à comensòu a pasâ da-o comèrcio a-e ativitæ de bànche e de manifatûe, co-o Portogàllo e a Spàgna ch'àn creòu i sò inpêri marìtimi e o Döia ch'o çercâva de cangiâ a dotrìnn-a da flòtta zenéize da quélla de scòntro a unn-a de colaboraçión co-ê âtre poténse crestiànn-e pi-â lòtta cóntra a-i piràtti barbaréschi. O l'à forteménte vosciûo l'introduçión de l'artilierîa navâle ascì, comensàndo a equipagiâ vàrri vascélli da flòtta co-i canoìn.
Declìn e fìn
A-o prinçìpio da goæra di trent'ànni a flòtta zenéize a l'êa formâ sôlo da 10 galêe. Inte l'ànno 1625, aprêuvo a-a sò aleànsa co-a Spàgna inte sta goæra chi, a Frànsa a l'à asediòu a çitæ ma, gràçie a l'arîvo de 'n'armâ spagnòlla in agiùtto da Repùblica, o blòcco o l'é stæto levòu. Inte l'ànno 1684 'na flòtta françéize a l'à bonbardòu a çitæ, caxonàndo di gròsci dànni a 'na pàrte de Zêna e a-i cantê navâli da Repùblica. Inti ànni dòppo a goæra o govèrno da Repùblica o l'à comensòu a comiscionâ 'n çèrto nùmero de nêuve fregàtte e corvétte pi-â marìnn-a, scibén che i prìmmi finançiaménti êan pe'n davéi mìnimi.
Goære napoliòniche
Into 1804 o Bonapàrte, apénn-a nominòu inperatô, a l'à çercòu de pigiâ o contròllo di rèsti da flòtta zenéize e di vêgi cantê da Repùblica pe dêuviâli cóntra o Régno Unîo, inandiàndo dónca a costruçión de dêxe vascélli (un di quæ, o Brillant, o l'é stæto caturòu méntre o l'êa ancón in costruçión, pasàndo coscì inta Royal Navy co-o nómme de HMS Genoa) e dêxe fregàtte pi-â marìnn-a françéize. In càngio de sto servìçio chi, a-i ofiçiæ e a-i mainæ zenéixi l'é stæto asegnòu di pòsti in scî bàrchi françéixi e, pe de ciù, a tùtti i bàrchi da Repùblica Lìgure gh'êa permìsso de îsâ a bandêa françéize.
Famìggia lengoìstica
Pröto-léngoa ò antenòu comûne
{{Legend|#57007F|Léngoa armêna}} {{Legend|#4CC200|Léngoe bàltiche}} {{Legend|#007F0E|Léngoe slâve}} {{Legend|#00D4FF|Léngoa albanéize}} {{Legend|#A3A3A3|Léngoe no indoeoropêe}}
Clasificaçión de léngoe
Inte sto paràgrafo chi, i ragrupaménti lengoìstichi són svilupæ sénsa consciderâ e relaçioìn tra e vàrie famìgge, con ògni vôxe da lìsta ch'a l'é 'na famìggia lengoìstica conosciûa. A sudivixón pe àree giögràfiche a l'é stæta efetoâ pe raxoìn de órdine ma l'é ciæo ch'a no l'à nisciùn valô de tîpo lengoìstico.
Castelnuovo Scrivia
Castelnuovo Scrivia o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Famìggia lengoìstica
Famìgge de l'América do sùd
miniatura|337x337px|Màppa de ciù inportànti famìgge lengoìstiche de l'América do sùd (esclûze e léngoe quechua, aymara e mapuche) Inte l'América do sùd gh'é sêi grénde famìgge pe nùmero de léngoe: a famìggia Tupi (76 léngoe), a famìggia Arawak (64 léngoe), l'ipotizâ macrofamìggia Jê (32 léngoe), a famìggia Carib (32 léngoe), a macrofamìggia Pano-Tacana (33 léngoe), a famìggia Chibcha (25 léngoe) e a famìggia Tucana (22 léngoe). Segóndo o nùmero de parlànti, gh'é de inportànti famìgge ò macroléngoe formæ da 'n nùmero picìn de léngoe che se són difûze de ciù cómme o Quechua, l'Aymara, o Guaranì e o Mapuche. 'Na lìsta ciù ò mêno conplêta de tùtte e famìgge lengoìstiche a l'é quélla indicâ chi de sótta:
Léngoe di ségni
miniatura|450x450px|Màppa de famìgge de léngoe di ségni prinçipæ a-o móndo Tra e léngoe di ségni l'é poscìbile stabilî di ciæi ligàmmi stòrichi e inte numerôxi câxi a sò stöia a l'é bén docomentâ. Prezénpio, a modèrna léngoa di ségni françéize, a léngoa di ségni americànn-a e a léngoa di ségni mescicànn-a se són evolûe tùtte træ da variànte da mæxima léngoa, sàiva a dî a l'antîga léngoa di ségni françéize, dêuviâ da-a comunitæ di sórdi de Parìggi za into sécolo XVIII. Pe cóntra, a léngoa di sègni britànica a no l'é corelâ a-a léngoa di ségni americànn-a, a despêto do fæto che i çitadìn de quéste naçioìn pàrlan de lóngo de variànte da léngoa ingléize. Dónca, 'n "segnànte" (ö sæ 'na persónn-a ch'a l'adêuvia 'na léngoa di ségni) da léngoa di ségni americànn-a o l'aviâ mêno problêmi a comunicâ co-in segnànte da léngoa di ségni françéize ciufîto che co-in segnànte da léngoa di ségni britànica.
Bolchi
Èl cà
Èl cà veje ch’ i fulmo èl bulgoi d’l paise j’ han èl lištesse fatezze d’ qualle dî figui è d’ j’ oto cà ch’ i s’ tṛövo ascì ‘n bossu Piêmunte, lunde chè èl štonzie dâ cà i sun atacoi a u s’cau d’lò caštogne è ai masaghî.
Feruvîa Turìn-Sann-a
Galerìe
E galerìe de Sella e de L'Atè e pàssan ascì a "displuviàle apeninica", mèntre u pùntu dunde a linea a tùcca a màscima pendènsa u l'è raprezentàu da u tunnel elicuidà du Santuàiu.
Lucréçio
Vìtta
In realtæ o fæto che Lucréçio o fîse vegnûo màtto d'amô a poriéiva êse 'n'invençión di prìmmi crestién, òstîli a tànte seu poxiçioìn filozòfiche.
Balón (zêugo)
Cànpo de zêugo
L'eleménto architetònico ciù inportànte do cànpo, ö sæ a miâgia laterâle, a dêv'êse èrta a-o mànco doî mêtri, sénsa nisciùnn-a avertûa e da-a superfìcce lìscia (pe consentî de deviaçioìn regolâri a-i córpi da bàlla). Gh’é pöi sórvia 'na ræ ch'a dêve permétte lê ascì de deviaçioìn regolâri e co-în'altéssa mìnima valuâ in sciâ bâze da categorîa.
Scistêma co-e càcce
sinistra|miniatura|'Na [[Càccia (açión de zêugo)|càccia inta finâle de l'ediçión 2022 da Còppa Itàlia]] O l'é o scistêma ciù comùn pe zugâ a-o balón, con ògni zêugo ch'o l'é spartîo inte dôe fâze da formaçión de càcce e de "càccia" a-e càcce mæxime.
O nùmero totâle de càcce che se peu formâ o l'é inversaménte proporçionâle a-o pontézzo za òtegnûo da-e squàddre into córso da prìmma fâze de zêugo, segóndo o schêma chi de sótta : Quànde s'arîva a-o nùmero de càcce valutòu in bâze a-o schêma chi sórvia e dôe squàddre dêvan scangiâse o cànpo, con l'açión da batûa ch'a pàssa dónca a l'âtra squàddra. A quésto pónto incoménsa a segónda fâze do zêugo, co-e dôe squàddre che dêvan "conquistâ" e càcce (con valô de 'n pónto/chìnze p'ògnidùnn-a). In prinçìpio vén pigiòu cómme riferiménto a càccia nùmero 1, in corispondénsa da quæ, co-îna lìnia inmaginâia perpendicolâre a quélla laterâle, o cànpo o vén spartîo inte doî tòcchi. A sto pónto chi a càccia a l'é goagnâ da-a squàddra ch'a rîesce a fermâ a bàlla prìmma do sò atraversaménto da lìnia inmaginâia da càccia òpû, se o sciòrte de fêua da-o cànpo de zêugo, da-a squàddra ch'a sta inta pàrte de cànpo no interesâ da-o pasàggio da bàlla in sciâ lìnia laterâle. Goagnòu a prìmma càccia vén levòu o sò segnacàccia e se continoiâ a lòtta pe quélle che rèstan, inte l'órdine indicòu da-i nùmeri in scê targhétte.
Gemeinsame Normdatei
Stöia
A costruçión do formâto a l'êa bazâ in sce divèrse régole za existénti: e régole pi-â catalogaçión arfabética (Regeln für die alphabetische Katalogisierung, RAK-WB e RAK-Musik) pi-â fórma, e e régole pi-â catalogaçión semàntica (Regeln für den Schlagwortkatalog, RSWK) pe-o contegnûo.
Aostin Giustignan
Biografia
Conformemente, quindi, a-e tradiçioin familiæ o Giustignan o riçevette un'educaçion ciutosto acurâ studiando, otr'a-a gramattica e à l'aritmettica, a lettiatua vorgâ. Precoçemente mœüò ascì a so vocaçion religioza, tanto ch'à l'etæ de quattorz'anni o tentò de fâse acœugge into convento domenegan zeneize de Santa Maja de Castello, incontrando però a ferma opoxiçion di genitoî. Pe distrâlo da tæ propoxiti, a famiggia a decize de inviâlo à Valença à fâ prattica de mercatua presso un barba. Doppo circa trei anni de sogiorno in Spagna, o Giustignan, tornao in Itallia aprœuv'à 'na grave maotia, o 26 arv. 1487 o l'ariescì à coonâ e so aspiaçioin, intrando comme noviççio, à nomme do convento zeneize de Castello, in San Pollinâ fœua de mue à Pavia co-o nomme de fræ Aostin.
Vulcàn
In sciâ Tæra, i vulchén se trêuvan ciù de sovénte dónde e plàcche tetóniche se scontràn ò se alontanàn e, de inta ciù pàrte di câxi, són sott'ægoa. Prezénpio inte 'na dorsâle òceànica cómme a dorsâle médio atlàntica gh'é di bèlli vulchén che se són formæ aprêuvo a de plàcche tetòniche divergénti méntre, pe cóntra, i vulchén da çénta de fêugo de l'Òcêano Pacìfico gh'àn a sò òrìgine inte de plàcche divergénti. I vulchén se pêuan formâ dónde gh'é di stiâménti ò di asotigiaménti da cròsta, cómme into rift de l'Àfrica de levànte òpû into cànpo vulcànico de Wells Gray-Clearwater e into rift do Rio Grande, inte l'América do Nòrd. L'é stæto teorizòu chò-u vulcanîximo prezénte lontàn da-i confìn de plàcche o vêgne da diàpiri che móntan da-o confìn tra o nùcleo e o mantéllo, a tòsto 3.000 chilòmetri de profonditæ inta Tæra. Quésto fæto o l'à portòu a-a formaçión di coscì dîti pónti câdi, cómme prezénpio quéllo de Hawaii. Pe cóntra, de sòlito no se fórman di vulchén quànde dôe plàcche scóran unn-a de fiànco a l'âtra.
Plàcche a zìnn-e convergénti
E zöne de subdoçión són quélli scîti dónde dôe plàcche, de sòlito unn-a òceànica e unn-a de tîpo continentâle, se scóntran. Chi, a plàcca de tîpo òceànico a finìsce de sótta a quélla continentâle, formàndo 'na profónda fòssa òceànica apénn-a a l'amâ da còsta da plàcca continentâle. Co-in procèsso dîto fuxón de flùsso, l'ægoa ch'a l'é stæta relasciâ da-a plàcca in subdoçión a l'amèrma a tenperatûa de fuxón do cùnio de mantéllo ch'o ghe stâ sòrvia, formàndo coscì do màgma. Quésto màgna o l'é de sòlito bén tachìgno aprêuvo a-o sò èrto contegnûo de silîce e dónca, spésse vòtte, o no l'ariêsce a montâ scìnn-a-a superfìcce ma o se refréida prìmma e o vêgne sòlido in profonditæ. Se, pe cóntra, o l'ariêsce a arivâ in superfìcce, alôa se formiâ 'n vulcàn. Pe sta raxón chi e zöne de subdoçión són delimiæ da de cadénn-e de vulchén che pìggian o nómme de èrchi vulcànichi. Prezénpio, o l'é 'n èrco vulcànico a famôza çénta de fêugo inte l'Òcéano Pacìfico, ch'a conprénde i vulchén de cascâte, l'arçipélago giaponéize e-e îzoe ciù de levànte de l'Indonézia.
Pónti câdi
I pónti câdi són de zöne vulcàniche che se crédde se séggian formæ da di "ciumàssi do mantéllo", sàiva a dî de chinòlle de materiâle câdo ch'o mónta da-i confìn tra o nùcleo e o mantéllo. Cómme inte dorsâli médio-òceàniche, e prîe into mantéllo ch'o mónta patìscian 'na fuxón pe deconpresción, fæto ch'o pòrta a-a creaçión de gréndi volùmmi de màgma. Zaché e plàcche tetòniche se méscian incroxàndo quésti ciumàssi do mantéllo, tùtti i vulchén che se són formæ chi vêgnan inatîvi cómme s'alontànan da-o pónto câdo, méntre ne sciòrtan de nêuvi in sciâ plàcca ch'a pàssa sòrvia a-o pónto câdo. E Îzoe Hawaii se doviéivan êse formæ inte sta manêa chi, così cómme a cianûa do sciùmme Snake, creâ da-o pónto câdo de Yellowstone che d'ancheu o s'é mesciòu de sótta a-a caldêa co-o mæximo nómme. A ògni mòddo a teorîa di ciumàssi do mantéllo a l'é pò-u moménto in discusción.
Aostin Giustignan
Biografia
Indriçandose à 'n ciu ampio pubbrico de lettoî umanisti da Sacra Scritua, o Giustignan in tâ circostança o no l'exitò a pigiâ avertamente poxiçion contra i custodi da tradiçion scolastega, sostenitoî de l'intangibilitæ do testo latin tramandao, insci-o quæ se baziâ a Vulgata. L'è interessante, a tâ propoxito, osservâ che za in precedença l'Emo, vozendose l'11 ag. 1519 à l'inquixitô J. De Hoogstraten, in relaçion a-a condanna di œuvie do J. Reuchlin o l'aiva sottoliniao comme o domenegan Giustignan ascì o l'avesse scrito de cose ch'ofendeivan i dotoî da Sorboña.
Staçión de Airöe (1914)
A veggia staçión de Airöe, in brigasco Štasiun dë Airöe in italiàn Vecchia stazione di Airole, in françéize Ancienne Gare de Airole) òua conosciùa comme "P.M. km 11+959" a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a, ancheu pòsto de movimentaçión c'u se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Odissea
Contegnûo
Ulìsse o l'arîva a Ismaro, a tæra di Ciclöpi, dôve o riêsce a scapâ da Polifemo, pöi o vîxita l'îzoa de Eolo, quélla de Eea, dôve o l'incóntra a mâga Circe, o l'oltrepàssa i lîdi de scirénn-e amaliatôe, o stréito tra Scilla e Cariddi, l'îzoa de Trinacria, l'îzoa de Ogigia, dôve gh'é a nìnfa Calipso, e a-a fìn o l'arîva a-a tæra de Scheria. Chîe Ulìsse o l'é trovòu da Nausicaa, ch'a porta o nàofrago a-o palàsso de seu poæ, o rè Alcinoo. Dòppo avéi sentîo a seu stöia, Alcinoo o fa aconpagnâ Ulìsse a Ìtaca co-e seu nâvi.
Cerreto Grue
Architetûe religiôze
thumb|230px|Cerreto Grue, gêxa|centro
Omero
Omero (in grêgo antîgo: Ὅμηρος; VIII secolo a.C.) o l'é o poêta tradiçionalménte riconosciûo cómme outô di doî ciù inportànti poêmi épici da letiatûa grêga, l'Ilîade e l'Òdisêa. Gh'é stæto atriboîo ànche âtre òpie, cómme a Batracomiomachia, i Inni omerici, o Margite e âtri poêmi do Cîclo Épico.
Vìtta
Da-o Seiçénto çèrti studiôxi han comensòu a métte in discusción l'existénsa stòrica do poêta e han avèrto coscì a questión omerica: segóndo F. Hédelin, abòu d’Aubignac (1664), Omero o no l'é mâi existîo e l’Iliade a l'é sôlo 'n insémme de cànti conpòsti in époche divèrse da divèrsci outoî.
1152
thumb|240px|center|Abaçîa Saint-Jacques de Montfort, fonda into 1152 (Montfort-sur-Meu-Ille-et-Vilaine (Bretagna) - [[Fransa)]]
Coniolo
Coniolo o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Liber (Catullo)
Suddivixon
A-o comenso de l'arrecuggeita gh'é unna dedica diretta a-o Cornelio Nepote (carme 1), che à tutte mainee a no parrieiva fâ referensa a l'euvia intrega de fæti inte questa prefaçion dedicâ, Catullo o definisce i seu carmi comme nugae, poula ch'a se peu deuviâ de seguo pe-a primma parte de l'euvia, ma con difficortæ pe-a segonda, quella di carmina docta.
Elenco di Carmina
Nugae
Iliade (Omero)
L'Ilîade (in grêgo antîgo: Ἰλιάς) a l'é 'n poêma épico, scrîto vèrso l'VIII secólo a.C. e atriboîo a Omero, ch'o cónta i fæti da goæra de Tröia.
Lîa zenéize
Stöia
Pe avéi 'n ezénpio do valô da lîa zenéize se pêu védde cómme, inti ùrtimi ànni de vìtta da Repùbrica, e intræ fiscâli lighæ a-a movimentaçión de mèrçe into pòrto de Zêna, in sce 'n perîodo de 'n ànno, no àn mâi superòu de tànto o valô de 1.600.000 Lîe. Quésto dæto o l'é 'n ciæo indicatô da gravitæ do débito contræto da Zêna vèrso o Régno de Frànsa, pægio a ciù ò mêno doî milioìn de Lîe zenéixi, pi-â spediçión de trùppe françéixi in agiùtto de milìçie zenéixi che stâvan amiàndo de sofocâ a rivòlta da Còrsega. Totâle ch'o l'êa aomentòu da-i âtri débiti derivæ da-a condûta da goæra e pe arolâ merçenâi d'âtra proveniénsa e che dónca o l'à portòu Zêna a sotoscrîve o coscì dîto tratâto de Versailles, o quæ o l'à segnòu a pèrdia definitîva de l'îzoa da pàrte di zenéixi.
Pizzu d'Ulmèa
Lovji
Ai pê d’l Pizzu u j’ è coc lovjiu, u cịü’ gṛōssu l’ ha ina supelficie ‘d 200 mêtṛi quoddri, u s’ tṛöva a punente dâṛa zimma, è l’ è u Lovjiu Revelli, ch’ u dà urigine al Culsojia. J oci dui i sun u  Lovjiu d’l Pizzu  (lolgu 60 metṛi e pṛûfundu 6) è quâ dû Lau (cịü’ polvu), èl pṛimmu cịü’ a nord è u  s-cundu a sud del Pizzu, velsu a fṛâziun ‘d Qualzina.
Publio Virgilio Maron
Virgìlio (in latìn: Publius Vergilius Maro; Andes, Màntova 70 a.C. - Brindisi 19 a.C.) o l'é stæto 'n poêta latìn, outô de træ grénde òpie: l'Enéide, e Georgiche e-e Bucoliche.
Piero Parodi
I ùrtimi ànni
Inti ànni a segoî, o Parödi o l'à parteçipòu a 'n grànde nùmero de spetàcoli d'in gîo pe-i tiâtri e-e ciàsse de tùtta Ligùria, perîodo a-o quæ a remónta 'na série de colaboraçioìn con di nêuvi grùppi muxicâli, cómme La Rosa Tatuata, pi-â produçión de l'àlbon Ardesia grixa do 1994, e i Buio Pesto, inte l'àlbum Contime 'na stoja, do 1999. O l'à reçitòu ànche in dôe pelìcole da quésti realizæ, ö sæ Capitan Basilico e Capitan Basilico 2, co-a regîa do Massimo Morini.
1158
thumb|250px|center|[[Federigo Barbarossa, A Decizión d'Augsburg, 14 zûgno 1158 ]]
Voldalmella
A büṛa dèl 1972
A büṛa a špozza via cà ‘ntṛî; i suculsci j’ arivo, pṛimma dai voldalmlöi, pö d’ ‘nt’ Ulmèa, cun i carabinié è j’ alpî, dōppu l’ariva ascì u suculsu alpin ‘d Garešše.
Vî ‘d cumunicaziun
A  Voldalmélla ṛè d’štonte 3,16 chilometṛi d’nt’ Ulmèa, ṛè culegô cun èl fṛâziui ‘d Pêrundu è d’l Viloa, d’lun’ ch’ u s’ariva paltèndu daṛa caplatta d’ Sèn Mōṛu.
Dûxe da Repùbrica de Zêna
Eleçión a loterîa
Da-o 1576, co-a coscì dîta rifórma do "Garibétto" vosciûa da l'Andrîa Döia, o l'é stæto adotòu 'n scistêma d'eleçión bazòu in sce 'n dóggio sciortézzo. Quésto o l'à mìsso e bâze pe-o sucesîvo zêugo do semenâio, creòu ciù ò mêno inte l'ànno 1630, e che, segóndo a tradiçión, o s'é svilupòu gràçie a-a difûza pratìca di zenéixi de scométte in sce ògni cösa, arivàndo coscì, co-o nêuvo scistêma d'eleçión da mascìma carèga de Zêna, a pontâ in scî nùmeri abinæ a-i elètti a-i Serenìscimi Colêgi. Da quésto fæto vegnan ànche i atoâli 90 nùmeri: defæti, dòppo 'n prìmmo moménto into quæ êan 120, i candidæ a-a carèga de dûxe che parteçipâvan a-o sciortézzo êan pròpio novànta.
Còu de Méie
Territöio
A levante o territöio l'é drîto, mentre a ponente l'é ciù in ciàn. Inta crénn-a gh'è u vegiu burgu de Còlla Micheri, rexidensa de l'esploratô norvegin Thor Heyerdahl.
Varigotti
Varigotti (Varigòtti in s̠enéis̠e, Varicottis in latìn e Varigotti in italiàn) u l'è üna frasiùn du cumüne de Finô ch'a l'à üna pupulasiùn de 577 abitanti. Scituô a levante du céntru du pais̠e, fina a-u 1869 a l'à fétu cumüne pe cuntu sö, vegnindu poi tacô a cuéllu de Pia e, da-u 1927, a-u növu cumüne de Finô.
Série B (balón)
Óltre a-a promoçión pi-â prìmma clasificâ gh'é ascì a retrocesción, prevìsta pe-e ùrtime dôe squàddre. Pe de ciù, a partî da-o 2012, e mêgio squàddre do canpionòu pêuan parteçipâ a-o tornêo pe l'asegnaçión de 'na Cóppa Itàlia a lô dedicâ, méntre into pasòu dovéivan zugâ inte quélla da màscima série.
Fonçionaménto
L'ùrtima fâze, pægia a-a série A, a conscìste inte 'na semifinâle e inta finâle do scudétto, co-e quàttro squàddre qualifichæ che se scóntran inte de partîe de andâta e de ritórno, ciù 'n'eventoâle partîa de sparéggio into câxo a foîse necesâia.
Varigotti
Comunicasiui
miniatura|250x250px|U végiu percursu de l'Aurelia, in-scia sinistra, e cuéllu növu, in-scia drita, miandu da Pünta Crena versu Côu Noi
Stradde
U pais̠e de Varigotti u l'è traversou da-a SS1 Aurelia, che a s̠unta u burgu cun Noi, versu levante, e cun l'ôtra frasiùn finarina de Pia, a punénte. L'avertüa du traciou ciü mudernu a l'è stèta ben inpurtànte in-ta stòia lucôle: in-ti tenpi ciü antighi, pasandu pe cuntra in simma a l'ôtucian de Môgne, u nu gh'éa de stradda che a permettésse üna fasile intrô pe tèra in Varigotti. A viabilitè du paise a l'è cunpletô da-a Stradda de Isascu, che a munta da-u céntru da frasiùn fina a-a burgô cun-u mèximu numme, tacanduse a-a fin cun-a SP45 Finô-Môgne-Voxe-Spoturnu, e da-a Stradda da Sèlva che, muntandu da l'estremitè de punénte du burgu, a s̠unta lé ascì a costa cun-a SP45.
Sirviu Bunfànte
E primme asiùn de Rexistensa
Vellu u guîda ascì ina sé(r)ie de asiùn versu l'internu, cumme quelle inti paìxi de Au(r)ìgu e de Ciàppa, aù frasiun de San Bertumê dunde i partigiài sciorten a catüâ ben utànta militi du battajun San Marcu.
U scuntru a Vesargu e a mòrte
Divegnüu vice-cumandante da Segunda Divixùn Garibàldi, dedicâ au Megu, inte l'utubre de chel'ànnu u l'è cuinvoltu inte 'n' upe(r)asiùn a Vesargu, inta valà de l'Aròscia, pé tajà u pònte ch'u u metêva incumünicasiùn cu-u Burghettu, cu-u scòppu de sabutà u cian di tedeschi.
Dernize
Pósti interesanti
thumb|200px|Dernize, Géza 'd San Dunnéin|centro
Valadda do Ponçeivia
O Neuveçénto
Into dopogoæra dötræ zöne (Sàn Chîgo e Fegìn in mòddo particolâre) són stæte òcupæ, in mòddo asæ pezànte, da l'instalaçión de indùstrie e depòxiti petrolìferi a-o pòsto de antîghe indùstrie nasciûe a-a fìn de l'Eutoçénto; e gh'é stæto ascì 'n svilùppo urbanìstico sénsa nisciùn contròllo. Da-i ànni òtànta i inpiànti petrolìferi són stæti desmantelæ e a-o sò pòsto s'é instalòu de indùstrie de médie dimenscioìn che no inquìnn-an e di céntri comerciâli e de servìççi. Tùtto quésto o l'é servîo a 'n riòrdino urbanìstico ciù equilibròu e l'é stæto recuperòu a ûzo produtîvo e rescidençiâle in teritöio prìmma òcupòu da industrie che són stæte abandonæ.
Stràdde
In época româna (into sécolo II prìmma de Crìsto) l'é stæto fæto a Stràdda de Pòstùmia (da-o nómme do cónsole româno Aulo Postumio). Sta stràdda chi a passava pe Pons ad decimum (Pontedêximo) e o Ciàn de Rèste ciù ò mêno dond'ancheu gh'é o Pàsso da Bochétta e a portâva da Zêna a Libàrna (çitæ româna da quæ se védde quéllo che ghe rèsta vixìn a Særavàlle), e da chi a l'andâva scinn-a-a Aquileia, in sciô Mâ Adriàtico. De sta stràdda no gh'é ciù nìnte into tòcco lìgure; i stòrichi àn fæto vàrie ipòtexi in sciô sò camìn, che se pénsa ch'o sciortîva da Zêna e o caminâva a mêza còsta tra e colìnn-e in sciâ mancìnn-a da Ponçéivia, dòppo a chinâva zu e a l'atraversâva o torénte a Pontedêximo e a montâva dòppo a-o Pàsso da Bochétta. O camìn de l'antîga stràdda o l'é stæto arangiòu da-a Repùblica de Zêna into 1583.
Gêxe
Tànte e antîghe són e gêxe catòliche inta Ponçéivia. Bèn bén de quéste se dîxe che són stæte tiæ sciù inti prìmmi sécoli do Crestianêximo, ma pi-â ciù pàrte no gh'é de notìçie documentæ prìmma do 1143, quànde són stæte mensonæ, insémme a tànte âtre gêxe zenéixi, into "Regìstro de Décime" vosciûo da l'arçivéscovo de Zêna o Scîro II. Quæxi tùtte són stæte fæte e refæte inti sécoli, e ancheu se prezéntan generalménte into stîle baròcco pe-i travàggi che gh'àn fæto into Seiçénto. Chi gh'é a lìsta de quélle ciù inportànti pe raxoìn stòriche ò artìstiche. Óltre quéste ghe n'é tànte âtre, tiæ sciù inte l'Eutoçénto e o Nêuveçénto pe fâ frónte a l'aoménto da popolaçión.
Fòrti
O "Fòrte Diamànte", costroîo in çìmma a-o mónte co-o mæximo nómme, into teritöio de Sant'Òrçéize, o l'é 'n pitìn ciù inderê di Doî Fræ. Tra i fòrti zenéixi o l'é un di mêgio conservæ; o l'é stæto fæto into Sèteçénto da-a Repùblica de Zêna e finîo e ingrandîo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto da-o govèrno sabàodo.
Frascaro
Giögrafîa
thumb|350px|Frascaro, panoràmma, 2002|centro
International Standard Name Identifier
Ûzo
L'ISNI o pêu êse dêuviòu da bibliotêche e archìvi quànde condivìddan informaçioîn de catàlogo; pe 'na riçèrca ciù precîza de informaçioîn in sciâ Ræ e inte bànche dæti o pêu agiutâ inta gestión di dirìtti óltre i confìn naçionâli e inte l'anbiénte digitâle.
Staçión de Zêna Stùrla
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Zena Stùrla a l'è inn-a staçion de categorîa "argento".
Diocexi de Arbenga e Impeia
Stòia
Inta primma parte de l'Utusentu a diocexi a vegghe in ridimensciunamentu da sò sfé(r)a de influènsa terituiâle. Vegnen difatti sedüe fra u 1803 e u 1804 quattru paròcchie de l'entrutèra arbenganese, in sciu crinâle arpìn: sun quella de Ci(r)ixöa (frasiun de Garésce) inta valâ du Néva e quelle de Autu, Cravaüna e naxin, inta valâ du Pennavaire.
Zà intu 1816 in saceròtte de Triöa, Giuànni dai Mu(r)ìn, l'éa mòrtu martì(r)e in Cîna. morì martire in Cina. I primmi dui patriàrchi da restaurâ sêde da Geruxalèmme di latìn l'éan u(r)iginài da diocexi: Giüseppe Valerga de Löa e Vincenso Bràcco da Turàssa.
Sempre intu mèximu periudu gh'è stâ a nàscita de arcüne ciungregasiun religiuse feminìli: intu 1836 Te(r)esa Munardu l'axéva fundàu a Löa e muneghe da Vixitasiùn, ancù a Löa, intu 1885, Ma(r)ia Fransesca de Gesù Rübàttu l'axéva fundàu e Tersiàrie Capucîne. Ancù du 1848 Ma(r)ìa Leunarda Ranìxe l'ha istituìu e Cla(r)ìsse da Santìscima Nunsiâ.
Intu Növesentu, pe diversci ànni u véscu d'Arbenga l'è stàu Ange(r)u Cambiâxu, ch'u vìve i ànni dü(r)ìscimi de due guère, intervenendu ascì persunalmente inti cunfrunti du cumandu tedescu, fin au 1945. In particulâre ufrenduse intu 1942, u 29 de setembre, cumme ustàggiu au pòstu de ciü de sentusinquanta pixuné(r)i sivìli.
Staçión de Roccavione
Averta a partì dao 1887 a fonsiòna comme fermâ feroviària pé o comùn de Roccavione, in Provinsa de Cuneo.
Enùssa (comùn)
Unitæ monicipâli
O comùn de Enùssa o no l'é spartîo in de unitæ monicipâli. A ògni mòddo, óltre che o pàize capolêugo, gh'é âtri doî vilàggi abitæ: Kástron, co-ina popolaçión de 29 persónn-e, e Aspalathrókampos, con 5 abitànti.
264 a.C.
thumb|300px|center|6° edìtto do inperatô [[Aśoka Maurya o Grànde (304 a.C. - 232 a.C.) (régno: 265-238 a.C.) ssovràn do Inpêro Maurya (India), 264 a.C. (British Museum)]]
Staçión de Borgo San Dalmazzo
Inpianti
Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Vernante a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".