cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ramon Vidal de Bezaudu
Ramon Vidal de Bezaudu era ün trubadur auvergnat, pa spagnolu.
Biografìa
U vilage de Bezaudu en auvergnat, Bezaudun en françese, ent' a cumüna de Tournemire ent' u departamentu d'u Cantal.
Gh'è ün trubadur d'u trezieme seculu che segnava Ramond Vidal de Bezaudu e gh'è ün vilage d'achestu nume ent' u Cantal, che se numa Bezaudu en lenga d'Oc.
Carchi catalani pretendu che saresse ün Catalan de Besalù ma nun posciu spiegà cuma se saresse passau de Bezawdü a Bezalu.
A rasun è che nun cununsciu r'Auvergna e u so vilage de Bezaudu (en auvergnat) / Bezaudun (en françese) cun a parola galesa dun' (furtarëssa) che nun è atestà en Catalugna.
I Catalani nun an lesüu u nostru trubadur che scrive ben en auvergnat se cunsideramu u so puema ciü cunusciüu Abril issì e Mais entrava (Avrì surtiva e Marsu üntrava).
"Abril issì e Mays intrava e cascus dels auzels chantava" Avrì surtiva e Marsu üntrava e ciascün de i aujeli cantava.
A forma chantava [čantava] è ciairamente auvergnata. I rari trubaduri catalan scrivevu en forme d'oc meridiunali d'a regiun visina cun a Catalugna.
U meme puema se termina cun due referençe ciaire a r'Auvergna unde u truvatù dije che deve turnà. Chè averesse fau ün Catalan d'a Spagna a Montferrand?! e a Riom?!
Per qu'ieu m'en fora tost partitz per penr' un autre cossirier, mas aventur' e siey mestier, que mans homes fan benenans, volgron qu'ieu fos a Monferrans vengutz en Alvernh' al Dalfi, e si fon un sapte mati si co suy vengut de Riom... cuscì è stau ch'ün sabu matin min sun vegnüu de Riom.
Montferrand
U nume de batesà Dalfi era ün d'i pochi numi tradiçiunali d'a casa d'Auvergna. È devegnüu poei u titlu d'i conti d'Auvergna.
Foto a dreta
A foto a dreta presenta Las Razos de trobar en lenga d'oc veya scrita da Ramon Vidal. Ecu u cumençu trascritu:
Re preçiose ridicole
Re preçiose ridicole a l'é 'n œuvia letiaia in zeneise de Steva De Franchi.
O De Franchi o l'ha traduto diverse opere tiatræ de autoi françeixi, quæ Moliére, Regnard e Palaprat, e o l'ha arrangiæ a o carattere e a mentalitæ ligure, tanto da fane squæxi de opere originæ.
In to refaçimento de Les précieuses ridicules de Moliére, o De Franchi o l'arangia a polemica contra o prezioxismo pe attacâ l'invadensa da lengua italiann-a (e, con lê, i uxi e costummi corrotti) in scia soçietæ zeneise.
Monte Romano
Monte Romano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Eugenolo
L'eugenolo o l'è o prinçipio attivo maggiormente presente in te l'öio essensiale de ciou de ganöffeno, a-o quale o conferisce o profümmo caratteristico. Questo öio essensiale o se pö estrae dai bütti di sciôi, da-e föggie o dai rametti da cianta di cioi de ganöffeno.
Üsi moderni
L'eugenolo o l'è döviou in profümeria, comme aroma, comme öio essensiale, e in meixinna comme antisettico e anestetico. O l'ea döviou comme base pe-a produçion de isoeugenolo pe-a scintesi da vanillina, ma oua a maggior parte de quella a l'è prodotta pe scintesi diretta. Combinou con l'òscido de Zinco l'eugenolo o forma un ciümento döviou in odontoiatria.
I derivæ de l'eugenolo son variamente döviæ pe fabbricä aromi e in prôfümmeria. Son inoltre presenti inte compozisioin de assorbenti di raggi UV, analgesici, antibiotici e antisettici. Son anche döviæ inta produçion de stabilizzatôi e antiossidanti pe plastica e gomma. O se dövia comme base pe-a scintesi da propanidide.
Toscicitæ
L'è pôscibile l'overdose, che a causa vari scintomi: da convulscioin a diarrea ò nausea, svegnimento e tachicardia.
Moldavia
thumb|A bandêa da Moldàvia thumb|A poxiçión da Moldàvia in sciâ càrta giögràfica miniatura|Càrta fìxica da Moldàvia A Moldàvia (Moldova in romêno, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Moldàvia (Republica Moldova in romêno), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa de l'èst.
Giögrafîa
A Moldàvia a confìnn-a co-a Romanîa a ponénte e con l'Ucraìnn-a inte tùtte e âtre direçioìn. A Moldàvia a l'à firmòu, inte l'ànno 2005, 'n acòrdio con l'Ucraìnn-a ch'o permétte a-a naçión de fâ arivâ e nâve che vegnân da-o Mâ Néigro into sò pòrto de Giurgiuleşti, meténdo fìn a-a sò scitoaçión de pàize sénsa sbócco in sciô mâ. A región ch'a côre lóngo o sciùmme Dnestr, da-arénte a-o confìn de levànte con l'Ucraìnn-a, a l'é controlâ da-o govèrno separatìsta da Transnistria.
A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Chișinău.
Stöia
A ciù pàrte do teritöio moldâvo o l'à fæto pàrte do Prinçipâto de Moldàvia da-o sécolo XIV scìnn-a-o 1812, ö sæ quànde o l'é stæto cedûo a l'Inpêro rùscio da l'Inpêro òtomàn (do quæ a Moldàvia a l'êa 'n stâto vasàllo), pigiàndo o nómme de Besaràbia. Into 1856 a Besaràbia meridionâle a l'é ritornâ a-a Moldàvia, a quæ tréi ànni dòppo a s'é mìssa insémme a-a Valàcchia pe creâ a Romanîa ma, into 1878, i rùsci àn pigiòu tórna o contròllo da región intrêga. Co-a rivoluçión rùscia do 1917 a Besaràbia a l'é diventâ pe pöco ténpo 'n pàize indipendénte inta Repùbrica rùscia, conosciûo co-o nómme de Repùbrica Democràtica Moldâva. Into frevâ do 1918, quésta repùbrica a s'é diciarâ do tùtto indipendénte, pigiàndo a decixón, co-o vôto da sò asenblêa inte l'ànno depoî, de integrâse inta Romanîa. 'Sta decisón chi a l'é però stæta contestâ da l'Unión Soviética, a quæ into 1924 a l'à creòu, a l'intèrno da RSS Ucraìnn-a, a RSSA Moldâva in sce di teritöi in pàrte abitæ da moldâvi a levànte da Besaràbia.
Into 1940, cómme consegoénsa do Pàtto Molotov-Ribbentrop, a Romanîa a l'é stæta costréita a cêde a Besaràbia e a Bucòvina setentrionâle a l'URSS, portàndo coscì a-a creaçión da RSS Moldâva, a quæ a l'includéiva a ciù pàrte da Besaràbia e l'estremitæ òcidentâle de l'ecs RSSA Moldâva, a levànte do sciùmme Dnestr. A-i 27 de agósto do 1991, co-a chéita de l'URSS ancón in córso, a RSS Moldâva a l'à diciaròu a sò indipendénsa, cangiàndo o nómme da naçión in Moldàvia (Moldova). A costituçión da Moldàvia a l'é stæta adotâ into 1994. A ògni mòddo i teritöi moldâvi scitoæ in sciâ rîva de levànte do sciùmme Dnestr són de facto controlæ da-o govèrno separatìsta da Transnistria scìnn-a da-o 1990.
Economîa e polìtica
Aprêuvo a-a scròllo da produçión industriâle e agrìcola inti ànni depoî a chéita de l'Unión Soviética, o setô di servìççi o l'é diventòu o ciù inportànte pe l'economîa moldâva, arivàndo a raprezentâ o 60% do PIL naçionâle. A l'é a segónda naçión ciù pövia de l'Eoröpa pe PIL pro capite, depoî l'Ucaìnn-a, e quélla con l'Ìndice de Svilùppo Umâno ciù bàsso do continénte, a-o 90° pòsto inta clasìfica globâle.
A Moldàvia a l'é 'na repùbrica parlamentâre co-in prescidénte cómme càppo de stâto e 'n prìmmo minìstro cómme càppo do govèrno. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, de l'Òrganizaçión mondiâle do comèrcio (WTO), de l'OCSE, de l'Òrganizaçión GUAM, da Comunitæ di Stâti Indipendénti, de l'Òrganizaçión da coperaçión econòmica do Mâ Néigro (BSEC) e do Trîo Asociòu.
1945
thumb|300px|center|[[Nagasaki - A primma esploxón da bómba atòmica into Giappón, 9 agósto 1945 (National Archives at College Park - Maryland)]]
Fæti
thumb|250px|right|[[Auschwitz - Crematöio]] thumb|250px|right|Donne partigiànn-e a Brera - Milàn, 26 arvî 1945 thumb|250px|right|I dànni caxonæ da-i bonbardaménti a-o [[pòrto de Zêna, 1945]] thumb|200px|right|E trùppe aleæ da 92° divixón intran a Zêna liberâ da-a [[galerîa Garibàldi]]
Euröpa
25 arvî - Finisce in Italia a Segonda Guæra Mondiâ.
Sport
-O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Segonda Goæra Mondiâ pé o quinto ànno consecutîvo.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Cordell Hull Prémio Nobel pe-a letiatûa: Gabriela Mistral Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Alexander Fleming, Ernst Boris Chain e Howard Walter Florey Prémio Nobel pe-a fìxica: Wolfgang Pauli Prémio Nobel pe-a chìmica: Artturi Ilmari Virtanen
Congresso de Vienna
O Congresso de Viénna (in tedesco: Wiener Kongress) o l'é avegnûo da-i 18 de seténbre do 1814 a-i 9 de zùgno do 1815 inta çitæ de Viénna e o l'à remesciòu tùtti i confìn d'Ouröpa dòppo a sconfìtta de Napolión.
Quélla sciortîa da-e boràsche napolióniche a l’ȇa ’n’Ouröpa diferénte, con di nȇuvi protagonìsti e sénsa spàçio pe-i stâti picìn e déboli e de nisciùn interèsse pe-i Gréndi. A despȇto di inpégni pigiæ e di tentatîvi disperæ fæti a Viénna da-i pöchi zenéixi ch’ȇan stæti amìssi, a Repùblica indiféiza a l’é stæta “regalâ” a-i Savöia, chi-â trasfórman inte ’n Ducâto agregòu a-o Régno de Sardégna. Fémmo notâ chi-â Ligùria, a diferénsa de tùtte e âtre Regioìn italiànn-e, a no l’à mâi aprovòu l’anesción a-o Stâto Sabàodo prìmma e a-o Régno d’Itàlia dòppo co-i plebiscîti ò âtre fórme de democraçîa.
Göteborg
Göteborg a l'é 'na çitæ da Sveçia meridionâle, scitoâ inta contêa de Västra Götaland. A fâ parte da provìnsa stòrica do Västergötland, scibén çerti quarté periférichi s'atrêuvan inta provìnsa de Bohuslän. A l'é stæta fondâ into 1621 da-o rè Gustâvo II Adolfo.
Tranvài
Tynnered - Östra sjukhuset Högsbotorp - Mölndal Marklandsgatan - Kålltorp Mölndal - Angered Östra sjukhuset - Länsmansgården Kortedala - Länsmansgården Tynnered - Bergsjön Frölunda - Angered
Kungssten - Angered Guldheden - Biskopsgården Saltholmen - Bergsjön Pianificato Sahlgrenska - Brämaregården † Centralstationen - Krokslätt † Linnéplatsen - Vagnhallen Majorna - Linnéplatsen Centralstationen - Liseberg
Inghiltæra
L'Inghiltæra, (England in ingleize), a l'é parte do Regno Unïo da l'atto de union do 1 Mazzo do 1707 e a seu capitâ a l'é Londra.
A bandêa de l'Inghiltæra a l'é a mæxima da Repùbbrica de Zêna e pâ ch'a segge stæta adreitûa vendûa ò afitâ da-i Zeneixi a-i Ingleixi inte l'etæ de mêzo, ciù ò mêno into 1190, pe poei navegâ into Mâ Mediterànio sénsa poîa de vegnî atacæ da-i piratti e da-i tùrchi.
O scìndico de Zêna, o Marco Bócci, o pénsa òua de domandâ de palanche a-a reginn-a d'Inghiltæra pe-i ùrtimi 247 anni de afìtto, dæto che l'Inghiltæra a l’à ciantòu li de pagâ aprofitàndo da deboléssa da Repùblica.
I giornâli ingléixi ascì àn parlòu che no l'é goæi de quésta stöia, confermando coscì c'a bandêa de l'Inghiltæra a l'é a bandêa de Zêna.
Casarejos
Casarejos o l'è 'n comûne spagnòllo de 161 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Montebello della Battaglia
Montebello della Battaglia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Stöia
thumb|150px|left|Montebello, monuménto a-i cadûti do [[20 mazzo 1859, xilografîa de Barberis]]
Giœumo De Franchi Toso
Giœumo ò Girœummo De Franchi Toso (Zena, 1522 - 1586) o l'è stæto o 73° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 21 òtôbre 1581 a-o 21 òtôbre 1583, o vintœutteximo co-a carrega biennâ.
Cavaria con Premezzo
Cavaria con Premezzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Isola Dovarese
Isola Dovarese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Ben Nevis
O Ben Nevis (Beinn Nibheis, in gaelico scoçeise) o l'é a somitæ ciû ærta da Scòçia (1.344 m) e de tûtte e Isoe Britàniche.
Isola Dovarese
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Isola Dovarese, a ciàssa Matteotti|centro
Ben Nevis
Descriçion
A l'é scitoâ inta parte oççidentâ da Scòçia, da arente a Fort William, e a l'é conosciûa pe e seu numerose vïe da arranpignâ de ròcca e giassa. A l'é cönâ da uña zöna ciûfïto ciaña circondâ da dê falesie feua che insce uñ'estremitæ, cösa ch'a ne rende reisegosa a deschinâ da a somitæ in caxo de gâro.
Montorfano
Montorfano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Architetûe religiôze
thumb|250x250px|Montorfano, a Gêxa de San Gioàn|centro
Crôxe ocçitann-a
miniatura|235x235px|A crôxe A crôxe ocçitann-a (in ocçitan: crotz occitana), conosciûa ascì comme crôxe de Tolôza ò crôxe de Lengoadòca, a l'é 'na crôxe adeuviâ ancheu comme scinbolo de l'Ocçitânia.
Invorio
Invorio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Bussoleno
Bussoleno o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Montefiascone
Montefiascone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
735 a.C.
thumb|250px|center|Ceràmica grêga co doî cavàlli, 735 a.C. ca, ([[Atene)]]
Conseggia ro tò coeu
Opera letiaia in zeneise de Steva De Franchi.
Conseggia ro tò coeu... Conseggia ro tò coeu con quella sciô, Minetta, ch'è così bella appomâ, fresca brillante e piña de rozâ, e chi ne manda un così grato odô. Vàttela à piggia int'ro carâ dro Sô, ti ra viræ lì brutta asberuffâ: re foeugge ghe començan à crovâ e frolla e passa a perde ro frescô. Quest'è ra vera idea dra tò belleçça, chi te fa stâ così superba e dura. Quando spontean ri agni dra veggieçça, per ti non sentirò ciù foeugo ò arsura: tutta sarà cangiâ ra tò fiereçça, e in amô ti faræ brutta figura.
Da o scito de:Alessandro Guasoni
Scòçia
thumb|right|200px|A bandêa do Regno Unïo thumb|right|200px|A bandêa da Scòçia thumb|right|200px|A poxiçión da Scòçia in sciâ càrta giögràfica
A Scòçia, Scotland in ingleize e in scoçeize, e Alba in gaêlico scoçeize, a fa parte do Regno Unïo da l'atto d'union do 1 Mazzo do 1707. A seu capitâ a l'é Edimburgo.
Giögrafîa
A parte o teritöio conpreizo inta Gran Bretagna, a Scòçia a l'é formâ da ciù de 790 izoe. O Ben Nevis (Beinn Nibheis in gaélico scoçéize) o l'é a somitæ ciû ærta da Scòçia (1.344 m).
Universo
Universo - In astronomia, l’insemme di corpi çelesti (pianeti, stelle, galassie, povie e gazzi diffuxi) ch'o circonda a Tæra. O stùddio astronomego de l’Universo fixico o se propon-e de fornî un quaddro descrittivo e interpretativo d'a sò struttua spassiâ e d'a sò evolussion tempoâ. A branca d'a sciensa ch'a s'ocupa de questo stùddio, a cosmologia, a se serve segge d'i oservassioin astronommeghe, quæ, presempio, e poxissioin e i intenscitæ de inraggiamento luminoso d'e galassie, segge d'i prinsippi fixichi desonti da di esperimenti de laoeio e da de indussioin matematiche.
Nicaragua
thumb|200 px|right|A bandêa do Nicaragua thumb|right|200px|A poxiçion do Nicaragua in sciâ carta giögràfica Nicaragua (Nomme ofiçiâ: República de Nicaragua) a l'é 'n pàize de l'Améîìrica centrâle, a sò capitâle a l'é Managua.
Cazzago Brabbia
Cazzago Brabbia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Galles
thumb|200px|A bandêa de l'Inghiltæra thumb|200px|A bandêa do Galles thumb|200px|A poxiçión do Galles in sciâ carta giögràfica
O Galles, Wales in ingleise e Cymru (pronunçia ˈkəmrɨ)in galleise, o l'è parte de l'Inghiltæra da-o 1535 e do Regno Unïo da l'atto de union do 1 mazzo do 1707, a sò capitâ a l'è Cardiff.
Cosmologia
miniatura|300x300px|L'Hubble eXtreme Deep Field, inmagine che se stimma ch'a contegne ciù de 2 trilioin de [[Galàsia|galassie]] A cosmologîa a l'é a parte de l'astronomia teorica ch'a s'ocupa de costioin chi resguardan a struttua e l'evolussion d'o cosmo, amiando, in particolâ, de remontane a-i origine. Inte l'evolussion stòrica d'a disciplin-a se peu distingoe unn-a cosmologia generâ, ch'a consciddera l'evolussion e i origine de l'Universo, e unn-a cosmologia planetaia, ch'a tratta a formassion di pianeti, in particolâ d'o scistema solare.
O mâ o canta
Opera letiaia in zeneise de Giobatta Vigo.
O mâ o canta
Quande co-i mòuxi s'armonizza o vento e ciù de 'n tron da-e nuvie se desccianta, sentî lazzù da-a lunxi o mâ chi canta con quelle voxe chi ve fan spavento.
E quande con soave mormoamento stanco de scheuggio in scheuggio o mâ s'agguanta, sentî comme 'na voxe chi v'incanta, chi ve commeuve ciù d'un sentimento.
E comme canta o mâ ne-e sò tempeste, cantemmo noî de raggia e de magon, e femmo comme lê furie d'Oreste.
E comme o mâ chi spande a sò canson tra o çê luxente, tra sorrisi e feste, coscì da-o cheu scaccemmo unna pascion.
Upptåget
Stöia
A primma lìnia de quésta ræ feroviària a l'é stæta a lìnia Uppsala–Tierp, inaogurâ a-i 19 d'agósto do 1991. A l'inìçio l'é stæto utilizòu di trêni da sêrie X10, e into 1998 l'é arivâ a sêrie X12.
Uppsala - Tierp - Gävle
Uppsala - Storvreta - Vattholma - Skyttorp - Örbyhus - Tobo - Tierp - Mehedeby* - Marma* - Älvkarleby* - Skutskär - Furuvik* - Gävle
* No se fermâva tùtte e vòtte in quéste fermâte.
Uppsala - Heby - Sala
Uppsala - Morgongåva - Heby - Sala
Locomotiva
miniatura|Locomotiva diesel a Tel Aviv A Locomotiva a l'è un veicolo ferroviaio dotou de motore, adatto a trainä i convogli.
Descriçion e stöia
I tipi ciü comun son quelli con motore elettrico (ciammæ frequentemente locomotori), diesel, diesel-elettrico; in passou l'è stæto molto diffüso a trasion a vapore. In te questô caxô a trasmisciôn dô movimento a l'avvegne solitamente da ô stantüffô ä röa attraverso testacrôxe e biella. Atri tipi de apparato motore son stæti prövæ, comme a türbinna (unna compagnia che a l'ha adottou questo scistema a l'è stæta a Union Pacific in ti Stati Unïi d'America); sensa troppo successo s'è sperimentou, zà da o XIX secolo, comme propellente, l'aia compressa.
Segundo o tipo de servisio che devan svolge, se distingue e locomotive da manövra, destinæ a percorsci cürti a veloçitæ bassa, da quelle che effettuan o traino di treni in sce e lunghe distanse. Un tipo particolare de locomotiva o l'è quello a cremagliera, che o se dövia in sce linee a forte pendensa e o l'è fornio de unna reua dentä che a l'ingranna in sce a cremagliera mexima.
E primme locomotive italiann-e
L'è ben noto che a primma ferrovia a inträ in servisio in Italia a l'è stæta a Napoli-Portici, inaugurä o 3 de òtôbre do 1839. In sce questa linea faxeiva servisio due locomotive ingleixi, che portavan e denominasioin de Vesuvio e Bayard.
Successivamente s'è svilüppou anche un'indüstria nasionale italianna; fra e case costruttrici l'è stæto pioniera l'Ansaldo de San Pê d'Ænna. O giorno 2 de mazzo do 1846 o Regno de Sardegna o conçedeiva a Philip Taylor e Federico Prandi un mutuo pe realizzä a San Pê d'Ænna un stabilimento meccanico ch'o poesse in to gio de dui anni costruî e riparä locomotive. In te un testo pubblicou in to 1851 o meximo Taylor o dichiara de avei costruio in to 1848 un prototipo de motrice.
In seguito a o dissesto finansiaio da Taylor e Prandi, a ditta a finiva pe esse cedüa a un gruppo i cui esponenti ciü famosi ean Carlo Bombrini, Raffaele Rubattino e Giovanni Ansaldo (comme accomandataio). Ä fin de o 1855 a nöa Societæ a consegnava e primme due locomotive, unn-a de quæ a se ciammava Sampierdarena. A ferrovia fra Zena e Turin a l'ea inträ in servisio zà da o dexembre do 1853, utilizzando da Busalla a Turin de locomotive a trei asci Cockerill.
Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
A Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra (nómme ofiçiâ Азәрбаjҹан Совет Сосиалист Республикасы, prononçiòu, in azêro, Азербайджанская Советская Социалистическая Республика in rùscio) a l'è stæta, tra-o 1922 e o 1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
Creâ a-i 28 de avrî do 1920, quànde co-a sò infloénsa inta región a RSFS Rùscia a l'ariêsciâ a portâ a-o potêre de figûe pro-soviétiche, dòppo dôi ànni de indipendénsa a l'intriâ a fâ pàrte da RSFS Transcaucasìca (desfâ into 1936) insémme a-a RSS Armêna e a-a RSS Giorgiànn-a, e dónca inte l'Unión. A sò capitâ a l'êa, coscì cómme into modèrno Azerbaigiàn, Baku.
Giœumo Ciavai
miniatura|right|100px|O stemma de cazadda Ciavai Giœumo Ciavai ò Girœummo Ciavari (Zena 1521 - 1586) o l'è stæto o 74° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 4 novénbre 1583 a-o 4 novénbre 1585, o vintinœuveximo co-a càrega biennâ.
Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
Etimologîa
O nómme "Azerbaigiàn" o vêgne da "A Tæra de Atropates", 'n rè Achemenide do perîodo Elenìco ch'o controlâva a región conpréiza inta pàrte de l'Azerbaigiàn e do Kurdistan d'ancheu in Iran, ciù a sùd de l'atoâle stâto de Azerbaigiàn. A despêto de quésta diferénsa giögràfica, l'atoâle nómme o l'è stæto çernûo into 1918 da-o partîo do Musavat pe rinpiasâ i topònimi Trancaucasîa e Baku dêuviæ da l'aministraçión rùscia. A paròlla "Azerbaigiàn" in particolâ a vêgne da-o persiàn modèrno Āzarbāydjān, a sò vòtta derivòu da-e fórme ciù antîghe (da-a ciù recénte a-a ciù vêgia) Ādharbāyagān, Ādharbādhagān, Āturpātākān e Atropatkan.
Da-a sò fondaçión o pàize o l'êa ofiçialménte conosciûo cómme Repùbrica Socialìsta Soviética de l'Azerbaigiàn (ò Azêra), nómme pöi cangiòu, dòppo l'aboliçión da Repùbrica Socialìsta Federatîva Soviética Transcaucasìca, in Repùbrica Soviética Socialìsta de l'Azerbaigiàn, segóndo quànte scrîto inte Costituçioîn do 1937 e do 1978. Dòppo a ritrovâ indipendénsa, o Pàize o saiâ rinominòu into 1991 Repùbrica de l'Azerbaigiàn (ò Repùbrica Azêra), nómme divegnûo pöi ofiçiâ con l'adoçión da nêuva Costituçión de l'Azerbaigiàn into 1995.
Creaçión
A RSS Azêra a l'è stæta institoîa a-i 28 de avrî do 1920, dòppo a réiza do govèrno da Repùbrica Democràtica Azêra a-e locâli trùppe di Bolscevichi, goidæ da Davud Huseynov e da Nariman Narimanov, suportæ da l'11° Armâ de l'ezèrcito soviético.
A-i 13 de òtôbre 1921, e repùbriche soviétiche de Rùscia, Arménia, Azerbaigiàn e Giòrgia sotoscriviàn 'n tratâto co-a Turchîa, dîto o Tratâto de Kars, co-o quæ, óltre a 'n nêuvo asèsto di di confìn, a precedenteménte indipendénte RSS Nakhichevan a saiâ inclûza in quélla Azêra cómme RSSA de Nakhichevan.
In particolâ i confìn tra-a RSS Azêra e quélla Armêna saiàn ridisegnæ ciù vòtte, lasciàndo tùtte dôe e pàrte insodisfæte e creàndo i prezopòsti pe-i sucesîvi scóntri.
RSFS Transcaucasìca
sinistra|miniatura|250x250px|Màppa da RSFST do 1926 A-i 12 de màrso do 1922 i càppi de træ RSS Azêra, Armêna e Giorgiànn-a creiàn 'n unión tra lô dîta Repùbrica Socialìsta Federatîva Soviética Transcaucasìca (RSFST), ch'a saiâ o prìmmo tentatîvo de creâ 'n'unión de repùbriche socialìste, precedéndo de ciù ò mêno 'n ànno a creaçión de l'URSS. O Conséggio de l'Unión da RSFST o l'êa formòu da-i raprezentànti de træ repùbriche e, in particolâ, se pêuan aregordâ Nariman Narimanov pe-a RSS Azêra, Polikarp Mdivani pe-a RSS Giorgiànn-a e Aleksandr Fyodorovich Miasnikyan, pe-a RSS Armêna. Cómme Prìmmo Segretâio do Partîo Comunìsta da Transcaucasîa o vêgne dezignòu Sergo Ordzhonikidze.
Into dexénbre do 1922, insémme a Rùscia, Ucraìnn-a e Bielorùscia, a RSFST a saîa tra-i ménbri fondatoî de l'Unión Soviética, ch'a rexìstîa scìnn-a-o 1991. Pe cóntra a RSFST a duiâ pe relativaménte pöco ténpo, arivàndo a êse smantelâ into dexénbre de quatòrze ànni dòppo aprêuvo a l'inposcìbilitæ di leader de træ repùbriche a risòlve de dìspute in sce vàrri problêmi. Azerbaigiàn, Arménia e Giòrgia diventiàn dónca diretaménte di ménbri de l'URSS.
Economîa e svilùppo
sinistra|miniatura|250x250px|I prìmmi póssi petrolìferi, [[XIX secolo|XIX sécolo]] Inta primavéia do 1921 a fòrma de govèrno da RSS Azêra a vêgne progresivaménte cangiâ da 'n modéllo bazòu in scî Comitâti Rivoluçionâi (Revkom) e i Comitâti di Contadìn Pövei (Kombeds) a quéllo, za difûzo in Rùscia, di Soviet.
Pe favorî o svilùppo de l'indùstria petrolìfera azêra, da l'inportànsa stratégica, o Suprêmo Soviet de l'Economîa Naçionâle (BCHX) o deciddiâ gréndi investiménti inte quésto setô. Se aviàn di rizultâti inportànti ségge in cànpo agrìcolo, into quæ co-o svilùppo de 'n scignificatîvo scistêma de kolkhoz l'Azerbaigiàn o diventiâ o segóndo produtô de tê de l'Unión Soviética (dòppo a Repùbrica Socialìsta Soviética da Giòrgia), óltre che inte l'indùstria petrolìfera. Prezénpio saiàn avèrti i nêuvi inpiànti da Bâia de Ilyich, Qara-Chukhur, Lok-Batan e Kala, arivàndo coscì, a prodûe squæxi o 60% de tùtto o petròlio soviético. Pe quésta raxón, a-i 31 de màrso do 1931, a RSS Azêra a riçéiviâ o riconosciménto de l'Órdine de Lenin, ònorificénsa che a RSS Azêra a goâgniâ inte 'n'âtra òcaxón, ò sæ a-i 15 màrso do 1935, pe-a ricorénsa do sò 15° aniversâio.
A-a fìn do segóndo ciàn quinquenâle (1933-1937), a RSS Azêra a l'êa diventâ a tèrsa repùbrica de l'URSS pe volùmme de capitâli investîi.
Segónda Goæra Mondiâle
sinistra|miniatura|250x250px|L'anónçio de l'inìçio da Grànde Goæra Patriòtica a Baku Into perîodo tra-i 17 de seténbre 1939 e o 21 zùgno 1941, gràçie a-o pàtto Molotov-Ribbentrop de no agresción, e relaçioîn comerciâli tra l'Unión Soviética e a Germània nazìsta continoiàn, co-o petròlio azêro ch'o l'êa 'na de esportaçioîn ciù inportànti.
Scitoaçión che però a cangiâ notevolménte co-a diciaraçión de goæra da pàrte tedésca do 22 zùgno 1941. In quésto moménto a produçión petrolìfera da RSS Azêra a l'ariviâ a-o sò màscimo storìco, pægio a 23,5 milioîn de tonêi. A popolaçión locâle a saiâ in vàrri mòddi streitaménte coinvòlta inta goæra, ségge cómme volontâi e sordàtti regolâri de l'Armâ Róssa che coinvòlta inte ativitæ produtîve ligæ a-e produçioîn militâri, con di lavoratoî (spécce quélli de indùstrie petrolìfere) che ariviàn a alonghî i sò tùrni de lòu a 12 ôe, rinonçiàndo a giórni de ripözo, férie e vacànse scìnn-a-a fìn da goæra. Dæta l'inportànsa stratégica di póssi petrolìferi azêri, quésti diventiàn 'n di òbietîvi de l'òfenscîva tedésca ciamâ "Òperaçión Bleu", co-a quæ ariviàn scìnn-a-i mónti do Caucaso ma, aprêuvo a-a sconfìtta inta batàggia de Stalingràddo, saiàn costréiti a abandonâ zöna ch'aveivàn òrganizòu into coscì dîto Reichskommissariat Kaukasus.
Co-o decrétto do Suprêmo Soviet de l'Unión Soviética do frevâ 1942, 500 lavoratoî de l'indùstria petrolìfera azêra riçeiviàn de ònorificénse e promoçioîn. A popolaçión de l'Azerbaigiàn a paghiâ 'n prêxo asæ pezànte in tèrmini de vìtte umâne, con ciù ò mêno 290.000 pèrdie tra-i 600.000 òmmi mandæ a conbàtte.
Perîodo dòppo a goæra
sinistra|miniatura|250x250px|Panoràmma de Baku inti ànni '50 'N fæto particolarménte inportànte pe-e popolaçioîn azêre o saiâ l'òcupaçión soviética, inta stæ do 1941, da pàrte de l'Azerbaigiàn apartenénte a l'Iran. Quésta prezénsa militâre rùscia a sùd do sciùmme Aras a portiâ defæti a 'n resciuscitâ di sentiménti Pan-Azêri, ch'o portiâ ànche a 'na ripréiza de l'ûzo da léngoa azêra, incoragiòu da scritoî, giornalìsti e insegnànti proveniénti da-a RSS Azêra, a-o pósto do Persiàn.
Co-o supòrto de l'URSS, into novénbre do 1945 a saiâ creòu 'n aotònomo "Govèrno do Pòpolo Azêro", con sêde inta çitæ iraniànn-a de Tabriz e goidòu da Jafar Pishevari, o càppo do Partîo Democràtico Azêro. Into brêve perîodo de l'aministraçión soviética de l'Azerbaigiàn Iraniàn ghe sòn stæte de fòrti prescioîn a l'unificaçión di quéti dôe teritöi, favorîe da-a fondaçión di numerôze instituçioîn colturâli azêre. Quésta òcupaçión soviética de pàrte de l'Iran, a l'época aleòu co-e poténse Òcidentâli, a saià però a raxón de 'na fòrte tensción tra-i dôi blòcchi (fòscia tra-e càoze ch'àn inescòu a Goæra Fréida), con l'URSS ch'a saiâ a-a fìn òbligâ a retiâ e sò trùppe e o contròllo da zöna ch'o tornîa a-o govèrno de l'Iran a-a fìn do 1946. I prinçipæ leader Partîo Democràtico Azêro scapiàn dónca inte l'Azerbaigiàn soviético scibén che o Pishevari, do quæ Stalin no s'êa mâi fiòu ciù de tànto, o moiâ présto in de dùbie circostànse.
Inti ànni '50 saiàn avèrti i prìmmi póssi petrolìferi off-shore e, co-a fìn de polìtiche de stànpo ciù Stalinìsta, o l'incomensiâ 'n perîodo de megioaménto de condiçioîn de vìtta di çitadìn azêri, in particolâ inte l'instruçión e o stâto sociâle, co-in lèsto svilùppo de l'urbanizaçión e de l'indùstria. Pe cóntra, però, o govèrno centrâle o realiziâ de nêuve polìtiche de "Ruscificaçión" de vàrie repùbriche soviétiche, dîte de sblizheniye (riavixinaménto), con l'òbietîvo de unî tùtte e génti inta naçión Soviética.
Chéita
L'Azerbaigiàn o l'à parteçipòu ascì a-o referendum votòu da tùtta l'URSS pe decìdde se conservâ ò mêno l'unión, scibén con de rifórme, votaçión ch'a l'è stæta boicotâ da-a vìxinn-a RSS Armêna e inti teritöi da RSSA Nakhichevan. I rizultâti ofiçiæ, anonçiæ con làrgo antìçipo e favorévoli a-a propòsta do govèrno centrâle a-o 93,3%, sòn stæti sùbito contestæ da-o Frónte Popolâre de l'Azerbaigiàn, segóndo o quæ sôlo o 15% da popolaçión avéiva pigiòu pàrte a-o referendum.
A fìrma do coscì dîto "Tratâto de l'Unión di Stâti Sovrén" a saiâ però òstacolâ da-o falîo cólpo de stâto, dîto o putsch de agósto, da pàrte di ménbri ciù conservatoî de l'URSS e da-a sucesîva aceleraçión de diciaraçioîn d'indipendénsa de vàrie repùbriche soviétiche. In particolâ, l'Azerbaigiàn o diciariâ a sò indipendénsa a-i 30 de agósto do 1991, dónca quàttro méizi prìmma da disoluçión de l'URSS do 26 dexénbre, intràndo pöi a fâ pàrte da Comunitæ di Stâti Indipendénti (CSI) into seténbre do 1993. A-a fìn do 1991 i scóntri inta región do Nagorno-Karabakh sfociaiàn inte 'na goæra in vàsta scâ, conbatûa scìnn-a-o cesâ-o-fêugo do 1994, ch'o l'à rexistîo scìnn-a-o XXI sécolo e a-i recénti conflìtti do 2016 e do 2020.
Scìnboli
Bandêa A vêgia [[Bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra|bandêa da Repubbrica Socialista Sovietica de l'Azerbaijan|sinistra|senza_cornice]]
Enblêma O vêgio [[Enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra|enblêma da Repubbrica Socialista Sovietica de l'Azerbaijan|sinistra|senza_cornice]]
Ìnno miniatura|L'[[Inno da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra|ìnno da RSS Azêra|sinistra]]
Govèrno
A-i 28 de avrî 1920 o Comitâto Rivoluçionâio Tenporànio o prendiâ o contròllo do Pàize, creàndo coscì ìn govèrno dîto Conséggio di Comisâi do Pòpolo de l'Azerbaigiàn. Dòppo l'aprovaçión, l'ànno dòppo, da nêuva Costituçión da RSS Azêra da pàrte prìmmo Congrèsso di Soviet de tùtti i Azêri o Comitâto Rivoluçionâio o vêgne estromìsso da-o potêre, co-a creaçión do Comitâto Esecutîvo Centrâle, divegnûo o màscimo òrgano legislatîvo da RSS.
Co-ina Costituçión (a quàrta), into 1937 o potêre legislatîvo inta RSS Azêra o pasiâ a 'n nêuvo òrgano, ò sæ a-o Suprêmo Soviet do Pàize.
Fòrse armæ
miniatura|280x280px|Màrcia militâre a Baku, 1960 Quànde o faxéiva pàrte da strutûa militâre de l'Unión Soviética l'Azerbaigiàn o l'òspitâva, scìnn-a pöco prìmma da sò indipendénsa, ciù de 60.000 òmmi de l'ezèrcito soviético, desccegæ inte tùtto o pàize e sudivîzi tra-i quàtro còrpi de Fòrse de Tæra, de Fòrse Aérie, de Fòrse Aérie de Diféiza e da Marìnn-a. A ciù inportànte conpagnîa de fòrse terèstri in Azerbaigiàn a l'êa a Quàrta Armâ, che l'avéiva o sò quartê generâle (óltre che vàrie unitæ de supòrto) inta çitæ de Baku. Inte quésta Armâ tra-e bregàdde che se pêuan aregordâ gh'êan quélle indipendénti de mìsili tæra-âia (SAM), quélle de l'artilierîa e de bregàdde SCUD. I còrpi armæ "tradiçionâli" ciù inportànti da Quàrta Armâ l'êan e bregàdde de fanterîa mecanizâ da 23°, de stànsa a Ganja, a 295° a Lenkaran, a 60° a Baku e a 75°, ch'a l'avéiva a sò bâze into teritöio conosciûo cómme Naxçıvan, breveménte (da-o 1920 a-o 1923) repùbrica sovietica indipendénte. Inportànte l'êa ancón o regiménto de elicòteri d'asâto de Ganja, equipagiòu con di Mil Mi-24 e di Mil Mi-8.
Inta RSS Azêra o gh'êa un sôlo cànpo de adestraménto pe-e trùppe de tæra, ò sæ a Schêua Superiôre de Comàndo de Àrmi Conbinæ de Baku (BVOKU). A lêva militâre a saiâ introdûta sôlo co-o pasàggio de l'aministraçión da RSS a-o dirètto contròllo Soviético, scibén che e persónn-e ciamæ a-e àrmi restiàn 'n nùmero ridûto.
Economîa
De lóngo inti teritöi de l'Azerbaigiàn a l'è stæta praticâ in mòddo inténso l'agricoltûa, co-o 54,9% da sò superfìcce ch'a l'è coltivâ (pægia a ciù ò mêno 4.755.100 ètari). Asæ inportànte a l'è l'arecugéita e a lavoraçión do legnàmme, pægia into 2007 a 136 milioîn de métri cùbbi.
Conpletan o quàddro 'n setô de l'alevaménto do bestiàmme abàsta svilupòu e 'na fiorénte ativitæ de pésca into Mâ Caspio.
Montecalvo Versiggia
Montecalvo Versiggia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Mozzate
Mozzate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Parzanica
Parzanica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Soliedra
Soliedra o l'è 'n comûne spagnòllo de 31 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
1º marso
O 1º marso o l'é o 60° giórno de l'ànno (61° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 305 giórni a-a fin de l'ànno.
Monterosi
Monterosi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
734 a.C.
thumb|300px|center|Miâge de [[Naxos, colònia grêga fondâ into 734 a.C.]]
Guatemala
thumb|200 px|right|A bandêa do Guatemala thumb|right|200px|A poxiçion do Guatemala in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Repùblica de Guatemala, pàize de l'América çentrâ, a sò capitâle a l'é Çitæ do Guatemala.
Superfixe
108.889 chilometri quaddri.
Ordinamento
Repüblica prescidensiâ. A Costituçion a l'è in vigô da-o 14 de zennâ do 1986 e formalmente a l'è ünn-a de ciü moderne de l' América Latinn-a. Congresso e Prescidente da Repüblica vegnen eletti a suffragio universâ ogni 5 anni.
Confin
Nord e ovest: Messico, Oçeano Paçiffigo; Est: Belize (ex Honduras britannico), Oçeano Atlantico; Sudest:El Salvador e Honduras.
Monæa
Quetzal = 100 centavos.
1578
thumb|thumb|320px|center|[[Firense, into Magius Voyages et aventures, manoscrìto, 1578 (Bibliuteca naçionâle de Fransa)]]
Guatemala
Latitüdine
Da 13°44' Nòrd a 18°30' Nòrd.
Climma
Da 0 a 800 metri tierras caldas, media annua 22-26 °C; finn-a a 1800-2000 metri tierras templadas, media annua 17-22 °C; da 2000 a 3500 metri tierras frìas, media annua 10-17 °C; suvia i 3500 metri tierras heladas, temperatüe medie sutta i 10 °C.
Personaggi importanti inta stöia do Guatemala
Tecun Uman, eroe da rexistensa ìndia contra i conquistadores. Don Pedro de Alvarado, iniziatô da colonizaçion spagnòlla. Jacobo Arbenz Guzman, prescidente e autôre da riforma agraria, interrotta into 1954 da-i golpisti missi sciü da-i Stati Unïi. Miguel Angel Asturias, premio Nobel pe-a literatüa 1967. Rigoberta Menchù, premio Nobel pe-a pâxe 1992.
Irlanda do Nòrd
thumb|right|200px|A bandêa do Regno Unîo thumb|right|200px|A poxición de l'Ulster in sciâ carta giögràfica
O tæritöio de l' Irlanda do Nòrd o l'à fæto parte do Regno d'Irlanda da-o 1541 a-o 1800, e do Regno Unïo de Gran Bretagna e Irlanda da-o 1801 scinn a-a divixion da-e contêe do sud into 1920, quande o resto de l'Irlanda o l'é deventòu indipendénte e l'Ulster o l'é restòu parte do Regno Unîo.
Cislago
Cislago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Irlanda (isoa)
L'isoa de l'Irlanda a l'è a tersa isoa de l'Euròpa pe grandessa e a g'ha çirca sei mion de popolaçion, politicamente l'Irlanda a l'è diviä da o 1920 tra a Repubrica d'Irlanda e l'Irlanda do Nòrd, che a l'è parte do Regno Unïo, in precedensa eja assoçiâ a o Regno Unïo comme Regno d'Irlanda da o 1541 a o 1800 e comme Regno Unïo de Gran Bretagna e Irlanda da o 1801.
Landiona
Landiona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Isao Takahata
miniatura|Isao Takahata a Annecy into [[2014]]
Isao Takahata (in giapponeize: 高畑 勲; Takahata Isao) (Ise, 29 òtôbre 1935 – Tòkyo, 5 arvî 2018) o l'é stæto 'n regista, animatô, sceneggiatô e produtô giaponeize, legòu a-o Studio Ghibli.
Buttigliera Alta
Buttigliera Alta o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Fantozzi
miniatura|300x300px|I Tìtoli de tésta Fantozzi (Fantòssi in zeneize) o l'é 'n film còmico italiàn do 1975 diretto da Luciano Salce, prodûo da Cineriz e co Paolo Villaggio, Liù Bosisio, Gigi Reder, Anna Mazzamauro.
1944
Fæti
thumb|200px|right|[[Arturo Toscanini (25 marso 1867-16 zenâ 1957), La forza del destino de Giuseppe Verdi, 1944]]
Fantozzi
Ségoiti
O film o g'hà avûo nêuve ségoiti:
1944
Sport
- Londra. XIII Olimpiade 40px|border - Cortina d'Ampezzo. VI Olimpiade Invernâ 40px|border -O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Segonda Goæra Mondiâ pé o quarto ànno consecutîvo.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Crôxe Róssa Internaçionâle Prémio Nobel pe-a letiatûa: Johannes V. Jensen Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Joseph Erlanger e Herbert Spencer Gasser Prémio Nobel pe-a fìxica: Isidor Isaac Rabi Prémio Nobel pe-a chìmica: Otto Hahn
Ambrœuxo De Neigro
Ambrœuxo De Neigro (Zena 1519 – agósto 1601) (italiano: Ambrogio Di Negro) o l'è stæto o 75° duxe da Repubbrica de Zena, da l'8 novénbre 1585 a-o 13 novénbre 1587, o trenteximo co-a càrega biennâ.
Belize
thumb|200 px|right|A bandêa do Belîze thumb|right|300px|A poxiçion do Belîze in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Belize, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é Belmopan, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1981, conosciûo scin'a-o 1973 comme Honduras Britannego.
Còsta Rica
thumb|200 px|right|A bandêa da Còsta Rica thumb|300px|A poxiçión da Còsta Rica in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: República de Costa Rica, pàize de l'America çentrâ; a sò capitâle a l'é San José.
Izano
Izano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Giögrafîa
thumb|260px|Izano, o canâle Vacchelli|centro
Cosmo
miniatura|350x350px|Incixón dîta [[Incixón de Flammaron|Flammaron do 1888]] Còsmo (derivao do grego kósmos propiamente "orde" e "mondo, universo" in quante orde universâ. Ne l'uso scientiffico o l'è nomme proppio e quindi: Cosmo) - L'intrego Universo, compreisa a Tæra, che, inta conceçion d'i antighi Greghi, o l'ea consciderao un tutto armonico e gerarchicamente ordenao, contrapposto a-o dezorde d'o caos.
O disinganno
Opera letiaia in zeneise de Giobatta Vigo. O disinganno Quand'ëa figgeu me paiva o çê ciù bello
e ciù luxente e stelle, a lunn-a e o sô,
e ciù soave o canto de l'öxello,
messaggê do spontâ do primmo arbô.
In sce l'orlo d'un fiumme o d'un rianello
scorrivo a grïgoa, e o grillo cantadô;
m'innamoavo d'ogni erba e d'ogni sciô.
A ciæabella scorrivo, a farfalletta,
sensa trovâme puìa da sciâ Cicchetta.
Ma poi, vegnindo a l'uso da raxon,
questo mâ, questo çê, con questi incanti,
me son comparsci un seunno, unn'illuxon!
1579
thumb|300px|center|[[Lavinia Fontana, Aotoritræto, 1579 (Uffizi)]]
Musso (Italia)
Musso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Nepi
Nepi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Montescano
Montescano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Lezzendia dro famoso combattimento
Travàggio leterâio in zenéize do Stêva De Franchi. O De Franchi o voéiva êse o poêta da "Naçión Zenéize" e tànti són, inti sò vèrsci, i riferiménti e i reciàmmi a-i aotoî vegnûi prìmma de lê, da l'Anònimo a-o Cavallo.
Caro armao
miniatura|T-72. Caro armao - Veiccolo munio de scaffo corassao, dotao de movimento autonnomo e armao di bocche da feugo (cannon e metraggiatrixe).
Lezzendia dro famoso combattimento
A "Lezzendia" a l'aregòrda i vèrsci da batàggia de Laiàsso do Luchétto.
=== Lezzendia dro famoso combattimento seguio ri 17 òtôbre 1763 fra ra nave zeneize nominâ San Françesco de Paola, comandâ da ro M. Capitan Domenego Castellin, e çinque sciabecchi e uña fregatta algerin, con ra desfæta dri mæximi ===
Dormi tu, muza zeneize? De taxei tempo te pâ? senti tutto ro paeize chi s'aggiutta à predicâ ro famoso Castellin, ro terrô dri Algerin.
Ti non voeu lasciâ memoria de ra fæta brava aççion (Poche pari n'ha l'istoria benché proprie dra naçion) da ro bravo Castellin, ro terrô dri Algerin?
De Zerman à ro confronto, de Vivian, de Cabané, senza temme odiozo affronto, o poeu mèttese ancon lê ro famoso Castellin, ro terrô dri Algerin.
Croxe rossa in campo gianco senza mascara erborò, bon Zeneize ardìo e franco, comme fan ri pari sò, l'immortale Castellin, ro flagello dri Algerin.
Ro dïsette à l'arba caera se descroeuve da lontan veire doe, latiña e quæra, che, crescendo, sei se fan. Guarda, o dixe Castellin: stemmo all'erta! En algerin.
Spallezzæ da uña fregatta çinque boin sciabecchi armæ vegnan drïti de regatta, d'abbordâ deliberæ; ma non temme Castellin re menaççe dri Algerin.
Presto, alon... dæve recatto. Micce aççeize... à ro canon. Pigge ognun senza sciaratto posto, e senza confuxon. Femmo vei à sti Algerin, quanto peiza Castellin.
Foeura ranci, impaggettæve, gente d'äto... animo e coeu, À combatte appareggaeve, che vittoria çerta ancoeu ve promette Castellin de sti cani de Algerin.
Una tenera parlata fæta à tutti presto e ben, un gran foeugo in coeu ghe sata, ro coraggio à ognun ghe ven. Crian: viva Castellin! ro spavento dri Algerin.
Figgi, fræ, non força semmo tutti pægi all'aççimento? No gh'è poira, pù ch'aggemmo de noì degno l'ardimento: va dixendo Castellin ro terrô dri Algerin.
Recciamæve à ra memoria, boin zeneixi, à pendoron re cadeñe, e ra Meloria, e tant'ätre cöse ancon de valô ciù grande e fin, de fâ beffe à ri Algerin.
Ve sovvegne ro Levante, Palestiña, e o Neigro Mâ, e in quant'atre terre e tante quest'insegna foì ciantâ. Poi finisce Castellin: Foeugo addosso à ri Algerin.
Dito e fæto, in ogni peto noeuva sciamma piggia foeugo; onde ognun contento e queto piggia posto à ro sò zoeugo; va criando Castellin, ro spavento dri Algerin.
Son vexin, e son in giro: zà fan foeugo de cannon doì sciabecchi à bruxa tiro: in re sartie ro riççon fan zugâ, e à Castellin cioeuvan drento ri Algerin.
Foeugo de moschetteria, de granate, de pistoin, de pugnatte, e l'armeria gianche zoeughe, e ri spontoin. Foeugo, cria Castellin, sempre addosso à ri Algerin.
Barbareschi da ogni parte rampeghæ à l'abbordaggio, de re antenne boña parte son versæ à ro sbaraggio, perché posse Castellin fâ maxello dri Algerin.
Comme lovo chi s'imbatte affamao in mezo à crave, scorre, acciappa, squarça, abbatte; foeugo int'ri oeuggi, ai denti bave: coscì meña Castellin sciù ra mandria dri Algerin.
Un inferno ghe pareiva de gran foeugo e ramadan; da ro fumme no se veiva nì vexin nì da lontan. solo batte ri Algerin ninte intende Castellin.
Piccoççæ de ponta e taggio, teste, braççe in aria andon, intra e sciorti ogni abbordaggio, pei e pelle ghe lascion, fracassæ da Castellin, ro terrô dri Algerin.
Doì sciabecchi dri ciù ardii se retiran desmattæ; e doì atri freschi e unìi ghe succedan avançæ. Ma ro bravo Castellin ghe fa fâ ra mesma fin.
Ra fregatta era de poppa in battaggia appareggiâ, da un canon de meza poppa Castellin l'ha fracassâ. Viva viva Castellin ro terrô dri Algerin.
Uña canonâ de ficco à cian d'ægua a l'ha buttao un sciabecco grosso à picco che per oeuggio o l'è passao. Viva viva Castellin ro terrô dri Algerin.
Setteçento e ciù son morti, ri ferii son quattroçento. Vaddan questi in ri sò porti semenando ro spavento, che o parlâ de Castellin tremâ faççe ri Algerin.
Incontro
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo
Lezzendia dro famoso combattimento
Porteran atri quaranta ri segnæ dre sò ferìe; e, in mirâre, tutta quanta ra mençion dre varentìe tornerà de Castellin, à terrô dri Algerin.
Incontro
Incontro
Lezzendia dro famoso combattimento
Ro piaxei e l'allegria chi spiegâ poeu dra çittæ, renasciùa e resciorìa, che ghe pâ l'antiga etæ, in ro bravo Castellin, ro terrô dri Algerin?
Incontro
e a s'incontra con quella chi ven sciù
Lezzendia dro famoso combattimento
De vittoria tanto straña non s'oscure mai ra gloria; sæ vexiña, sæ lontaña, ne sæ fresca ra memoria, fin che in mâ son Algerin, de l'invitto Castellin.
Incontro
un àttimo se tóccan e van via.
Unn-a a ritorna dove a nostra föa
a finisce sens'ombra e sensa fô,
l'ätra into paise a va dove l'ödô
A galla resta un zeugo de çercetti
che se ne van a-i òrli ciancianin.
Davide Vaccâ
miniatura|Ritræto do Davide Vaccâ Davide Vacca ò Vaccâ (Zena, 1518 - agósto 1607) o l'è stæto o 76° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 14 novénbre 1587 a-o 14 novénbre 1589, o trentuneximo co-a càrega biennâ.
El Salvador
thumb|200 px|right|A bandêa de l'El Salvador thumb|right|200px|A poxiçion de l'El Salvador in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: República de El Salvador, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é San Salvador.
Vitöia d'Inghiltæra
Lisciandrina Vitöia (Londra, 24 mazzo 1819 - Izoa de Witght, 22 zenâ 1901) a l'è stæta a Reginn-a do Regno Unïo de Gran Bretagna e Irlanda da-o 20 zûgno do 1837 e primma imperatrixe d'India da-o primmo de mazzo do 1876. O sò regno o l'è duòu 63 anni e sette meixi.
2 marso
Fæti
1939 - Romma. Eugenio Pacelli o vegne elezûo pàppa (Pio XII).
Metraggiatrixe
thumb|250px|Metraggiatrixe Browning M2 12,7 mm.
Metraggiatrixe - Arma da feugo aotomattica, portattile o meno, in graddo de tiâ corpi in rappida succescion.
Cantego di Canteghi
O Cantego di Canteghi o l'è un libbro de l'antigo Testamento, appartegninte ao grüppo di libbri poetici e sapiensali. Spesso o sö nomme o vegne abbreviou in Ct.
Interpretasion allegorica e letterale
Antigamente i Ebrei interpretavan questo testo comme un'allegoria de l'amô do Popolo eletto verso o Segnô, e viçeversa. Questa interpretaçion allegorica a l'ea stæta piggiä pe bonna anche dai autoî crestien, con a differensa che pe lô i dui amanti rappresentavan Gexô Cristo e a Gexa, oppüre l'anima e Dio.
Attualmente però i ciü tanti fra i esegeti son ciü propensci a l'interpretaçion letterale do Cantego di Canteghi: unna arrecuggeita de canti che çelebran l'amô fra a donna e l'ommo, reçiproco e fedele. L'è stæto scrito che questo testo o riscatta l'amô da ogni püritaneximo comme da ogni liçensa erotica.
Capitolo 4, versetto 11
Da i tö lerfi stissa amë vergine, sposa, gh' è amë e læte sotta a tö lengua e l' oudô di tö vestî o l' è comme o profümmo do Libano.
Valtajeros
Valtajeros o l'è 'n comûne spagnòllo de 18 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Idillio
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo
Idillio
Quande inte lunghe seie là da stæ veddo a farfalla gianca ch'a se pösa in sce-o fiore da-o gambo lungo e fin, e l'aa ch'a ghe fa veia un pò a s'imbösa comme a barchetta sotta o ponentin, e se barcòllan poi tutti doì mentre da l'erba vegne un son sottî, a muxica che sento a l'è tanto äta che no çerco ciù ninte intorno a mi.
Cafasse
Cafasse o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1871
thumb|450px|center| Camille N. Drie, Màppa de [[Galveston (Texas) into 1871]]
Fæti
thumb|230px|right|[[Jean-Léon Gérôme (1824-1904), O mercòu di scciâvi a O Cairo, 1871 (Cincinnati Art Museum)]]
Dê
Un Dê, ò Dio, inte religioin politeisteghe, o l'è ciaschedun di êsci veneræ comme superioî à l'ommo, dotæ de personalitæ e inmortali.
Inte religioin monoteisteghe, o l'è 'n êse supremo, concepio e soventi adorao universalmente comme eterno, creatô e ordenatô de l'Universo.