cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cazàsse
Portòu
De vótte l’é ancón praticâ, scibén ch'a ségge stæta de spésso sconsegiâ dæta a sò pericoloxitæ, l'antîga uzànsa de fâ balâ i Crìsti a-a fìn da procesción a-o rìtmo da mûxica da bànda. Sto bàllo chi, fæto da-i cristezànti ciù àbili de sòlito co-o Crìsto ciù grànde da confratèrnita ch'a l'à òrganizòu a manifestaçión, o conscìste into gjâ in tóndo (ò fâ a riónda), faxéndo balâ o croxefìsso a ténpo co-a mûxica e con grànde prêuva d’abilitæ, fòrsa e equilìbrio. Ancón ciù difìçile, defæti de ræo praticòu, o l'é o bàllo ch'o conscìste into fâ gjâ in sciô pòsto, tegnìndo o Crìsto into cròcco co-in moviménto dîto "élica".
Cristezànti d’Argentìnn-a
miniatura|300x300px|A [[Gêxa de Sàn Gioâne Evangelìsta (Bonezàire)|gêxa de Sàn Gioâne Evangelìsta de Bonezàire.]] A tradiçión di cristezànti in Argentìnn-a, l'ùnico âtro pòsto a-o móndo dónde l'é praticâ l’àrte de portâ i Crìsti in procesción, a ne vén da-o XIX sécolo, quànde l’é arivòu chi numerôxi emigrànti da-a Ligùria, ch’àn portòu con lô, inte nêuve gêxe costroîe la inte quélli ànni, e sò antîghe uzànse. E prìmme de quéste confratèrnite a-o de la do mâ són stæte creæ a-o prinçìpio do XX sécolo a Bonezàire e pöi a Rosario e a Arroyo Seco, dôe çitæ argentìnn-e inta provìnsa de Santa Fé. I prìmmi Crìsti de quésto pàize són stæti in particolâ quélli da gêxa da Mater Misericordiaæ do 1870 e quéllo da gêxa de Sàn Gioâne Evangelìsta, a Bonezàire.
Inta çitæ de Rosario i emigrànti lìguri che se són stabilîi chi àn decîzo de tiâ sciù 'na gêxa dedicâ a-a Madònna da Goàrdia, costruçión comensiâ a-i 22 de Novénbre do 1908. I fedêli de sta paròchia chi, pe celebrâ a sò divoçión a Màia, àn decîzo de continoâ a tradiçión di cristezànti meténdo insémme 'na sénplice crôxe, sénsa i coscì dîti cànti, da dêuviâ inte procescioìn e finîa into 1914. A ògni mòddo, za into 1925, vén portòu da Zêna 'n nêuvo Crìsto, bén bén ciù rìcco e elaboròu do prìmmo, decoròu co-e caraterìstiche pónte artìstiche dîte "cànti". Inta çitæ de Arroyo Seco a confratèrnita da gêxa de l'Asonçión de Màia a l’à continoòu ascì a tradiçión di cristezànti pe voéi di lìguri chi emigræ, e into 1920 àn armòu o sò croxefìsso, dîto o Crìsto di Spêgi. Into Lùggio do 1948 l’é arivòu inta gêxa da Madònna de Montalêgro a Bonezàire quéllo ch'o l'é, ancón ancheu, o Crìsto ciù grànde de tùtta l'Argentìnn-a, ò sæ o Crìsto d'argénto, pezànte ciù ò mêno 125 chìlli. A-o prinçìpio do 2000 a çitæ de Arroyo Seco a l’à riçevo 'n nêuvo croxefìsso, ciù grànde e decoròu do vêgio Crìsto di Spêgi, ch’o l'é a ògni mòddo un di ciù antîghi ancón existénti. In sciâ fìn, into 2004, l’é stæto realizòu pi-â gêxa Mater Misericordiæ quélla ch'a l'é l'ùrtima crôxe pe òua fæta in Argentìnn-a ch'a l'à a particolaritæ de rafigurâ 'n Gêxo Crìsto ch’o sta pe moî e no za mòrto cómme quélli di âtri croxefìssi do pàize.
Da pöco in sa, inta paròchia da "Madònna de Montalêgro", l'é stæto creòu 'n grùppo de cristezànti "juniores" pe mostrâ a pràtica a-i confræ ciù zóveni, dotòu de 'na crôxe de dimenscioìn e péizo ciù contegnûi, ciù ò mêno a meitæ di âtri Crìsti da gêxa Mater Misericordiaæ, con légno e decoraçioìn a-e estremitæ pægie a quélle da prìmma crôxe portâ in Argentìnn-a e con l’inmàgine de Crìsto repigiâ da quélla do croxefìsso do 2004.
Produçión artìstica e coltûa
miniatura|333x333px|Crìsto e confaón de l'[[Ötöio de Sàn Bertomê (Vâze)|ötöio de Sàn Bertomê, a Vâze.]] Da-o pónto de vìsta da produçión artìstica da lô derivâ, into perîodo de màscimo splendô de Cazàsse quésta a l'êa costitoîa sorviatùtto da-a produçión de càsce procescionâli, argénti e röbe. Ma quésta produçión a s’é, dòppo in prìmmo moménto de crîxi dovûo a-o conflìtto pi-â giurisdiçión in sce ste confratèrnite chi, bruscaménte interótta da-o sccéuppo da Rivoluçión Françéize e a sucescîva requixiçión, a partî da-o 1798, di preçiôxi de gêxe, convénti e ötöi. Da-o 1815 con l'anesción da Lìgùria a-o Piemónte, e Cazàsse són stæte adreitûa soprèsse e, sôlo dòppo vàrri ànni, comensiâ tórna a realizaçión de prodûti religiôxi, insémme a l'òrganizaçión de nêuve procescioìn. E antîghe e secolæ Cazàsse do céntro stòrico de Zêna són stæte in sciâ fìn seræ inta segónda meitæ de l'Eutoçénto, co-i inportànti progètti de riorganizaçión urbanìstica da çitæ.
Tra-i vàrri artìsti ch’àn realizòu e stàtoe di croxefìssi se peu aregordâ o Ménego Bisoìn, aotô de dötréi di ciù antîghi Crìsti tra quélli de gréndi dimenscioìn cómme, tra-i ciù famôxi, no se peu no mensonâ o Crìsto de Fuxìnn-e ch'o l'apartêgne a-a confratèrnita de Sàn Giàcomo de Fuxìnn-e e che, a-a giornâ d’ancheu, o l'é conservòu inte l'ötöio de Sant’Antönio Abòu e dîto da Mænn-a ascì. Âtri inportànti artìsti sòn stæti Gioàn Batìsta Bisoìn, fìggio de Ménego, Antòn Marîa Maragiàn, ch'o l'à realizòu vàrie càsce procescionâli, Pasquâ Navón e into XIX sécolo o savonéize Antönio Brìlla, co-îna produçión de ciù de 1.500 péssi.
A-a giornâ d’ancheu, scibén ch'a l’é in pàrte amermâ, continoa a produçión de scoltûe sâcre (ò sæ de stàtoe de Crìsto e âtri sogètti) da pàrte de artìsti contenporànni cómme l’Éçio Garbarìn.
Poêxîe
miniatura|333x333px|A procesción da Scâ Sànta a-o [[Santoâio de Nòstra Scignôa de l'Ægoasànta, inte l'òmònima localitæ de Zêna.]] L’é stæto scrîto vàrri tèsti e conponiménti poêtici che pàrlan do grànde spetàcolo che sòn e procescioìn de Cazàsse. Tra quésti se pêuan aregordâ di conponiménti di prìmmi de l'Eutoçénto do poêta Martìn Piàggio, ch’o fâva pàrte da Cazàssa de l'ötöio de Fuxìnn-e de Portöia, scrîti in léngoa zenéize.
Ténpi modèrni
miniatura|300x300px|A fèsta de [[Sànta Catænn-a, a Vâze.]] miniatura|300x300px|Procesción pi-â fèsta patronâle de [[Sàn Giàcomo, a-o Tô.]] De vàrie de antîghe e numerôze confratèrnite lìguri a l'é restâ 'na tràccia sôlo inta memöia o inte l'architetûa, mascimaménte co-i tànti ötöi a-a giornâ d’ancheu desmìsci e adatæ a 'n ûzo civîle. Into céntro de Zêna, dónde ghe n'é bén bén de seræ, a ciù pàrte di sò bêni, inclûxi i gréndi Crìsti, a l'é stæta mìssa a dispoxiçión de confratèrnite ancón existénti. Defæti, pe devoçión, e âtre cazàsse pêuan domandâ o permìsso de portâ in procesción e càsce procescionâli ò i maestôxi croxefìssi de 'na confratèrnita d'ancheu scentâ.
A-e Cazàsse a l'é intitolâ 'na stràdda de Zêna, òscîa a Stràdda de Cazàsse, scitoâ into quartê centrâle de Picaprîa. In sce quésta stràdda, inta sò òpia Vie di Genova do 1912, o Federico Donaver o scrivéiva:
Into 1972 a l'é stæta finançiâ da-a fondaçión Carige 'na riçèrca in scê Cazàsse ch'a l'à portòu a-a realizaçión de l'òmònimo lìbbro, a-a giornâ d’ancheu ancón a ciù inportànte produçión scrîta in scê confratèrnite lìguri d'ancheu e pasæ. In sciâ fìn da sò riçèrca a Fausta Franchini Guelfi a scrivéiva:
Into 2004, òcaxón inta quæ Zêna a l'êa stæta nominâ Capitâle Eoropêa da Coltûa, a vêgne scrîta 'na publicaçión da-o tìtolo Portatori di Cristo, con de intervìste in sciô têma de confratèrnite. O prescidénte da provìnsa de Zêna de l'época, l'Alessandro Repetto, o scrivéiva dónca:
E, inta mæxima òcaxón, ò cardinâ e arçivéscovo de Zêna Tarcisio Bertone o l'à azónto:
Rovetta
Rovetta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Trecate
Trecate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Scistema Solâre
O Scistêma Solâre o l'é o scistêma pianetàio, tegnûo insémme da-a fórsa de gravitæ, formòu da-o Sô e da-i ògètti che ghe rêuan in gîo. I ciù gréndi de sti ògètti chi són i éutto pianêti che, inte l'órdine de distànsa da-o Sô, són: i quàttro pianêti terèstri dîti Mercûio, Vénere, Tæra e Màrte, i doî zagànti gasôxi dîti Zôve e Satùrno, e i doî zagànti giasæ dîti Uràn e Netùn. I pianêti de tîpo terèstre gh'àn 'na superfìcce determinâ e són formæ pi-â ciù pàrte de ròcche e de metàlli. Pe cóntra, i pianêti gasôxi són costitoîi sorviatùtto de idrògeno e de élio, méntre quélli giasæ pi-â ciù pàrte contêgnan de sostànse cómme ægoa, amonîaca e metâno. L'é comùn 'na diferensaçión tra i pianêti terèstri e quélli de gàzzo e de giàssa ch'a-i conscìdera, rispetivaménte, cómme o Scistêma Solâre de drénto e o Scistêma Solâre de fêua.
O Scistêma Solâre o s'é formòu 4,6 miliàrdi d'ànni fa da-o colàsso gravitaçionâle de 'na grénda nûvia molecolâre interstelâre. Co-o pasâ do ténpo, da-a nûvia s'é formòu o Sô e 'n dìsco prötoplanetàio ch'o s'é de manimàn agregòu a formâ i pianêti e i âtri ògètti astronòmichi. Pe sta raxón chi tùtti i éutto pianêti gh'àn l'òrbita ch'a se trêuva tòsto in sciô mæximo ciàn. A-a giornâ d'ancheu, o 99.86% da màssa do Scistêma Solâre o se trêuva into Sô, méntre o rèsto o l'é pi-â ciù pàrte raprezentòu da-o pianêta Zôve. Tra i ògètti astronòmichi do Scistêma Solâre, sêi pianêti, i sêi pianêti nâni ciù gréndi e bén bén de âtri ògètti gh'àn di satèliti naturâli ò lùnn-e che ghe rêuan in gîo. I pianêti gasôxi e giasæ, insémme a quàrche ògètto ciù picìn ascì, gh'àn di anèlli planetài, formæ de giàssa, pôvie e, de vòtte, da satèliti minoî.
Gh'é pöi 'n nùmero sconosciûo de pianêti nâni ciù picìn e 'n mùggio de córpi minoî che rêuan in gîo a-o Sô. Sti ògètti chi són distriboîi tra a fàscia di asteròidi, conpréiza tra e òrbite de Màrte e de Zôve, a fàscia de Kuiper, o dìsco difûzo, de la da l'òrbita de Netùn, e, a-i confìn estrêmi do Scistêma Solâre, co-i coscì dîti ògètti trans-netunién estrêmi. Tra i astrònomi gh'é o consénso a clascificâ cómme pianêti nâni sti nêuve ògètti chi: Cérere da-a fàscia di asteròidi, Plutón, Orcus, Haumea, Quaoar e Makemake da-a fàscia de Kuiper, e Gonggong, Eris e Sedna da-o dìsco difûzo. De âtre popolaçioìn de córpi minoî, cómme e comête, i centòuri e-e nûvie de pôvie interstellâre, se méscian liberaménte tra e regioìn do Scistêma Solâre.
Lìsta di ògètti astronòmichi
Chi de sótta gh'é 'na lìsta co-a seleçión de çèrti tra i ciù inportànti ògètti astronòmichi do Scistêma Solâre.
1667
thumb|500px|center|Alessandro Carducci (incisô), Raprezentaçión pe-e nòsse de l'inpeatô [[Leopoldo I d'Asburgo con l'infanta de Spagna Margàita Terêza d'Asbûrgo, Vienna, o 24 zenâ 1667 ]]
24 arvî
O 24 arvî o l'é o 114° giórno de l'ànno (115° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 251 giórni a-a fin de l'ànno.
Valbrona
Valbrona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Siligo
Siligo o l'è 'n comûn italiàn de 848 abitanti ch'o s'atreuva inta provinsa de Sassari in Sardegna.
1852
thumb|450px|center|[[Giovanni Costa (1826-1903), Dònne che inbarcan de légne in Ansio, 1852 (Galerîa naçionâle d'àrte moderna - Rómma)]]
Fæti
thumb|180px|right|Eleçióni Prescidençiâli in United States into 1852, Poster do [[Partîo Democràtico USA]]
Grenoble
Grenoble (, Grenoblo in arpitàn) o l'è 'n comùn françéize de 157.650 abitànti ch'o se trêuva inta región de l'Alvèrnia-Ròdano-Àrpi, capolêugo do dipartiménto de l'Isère.
Comunicaçioìn
miniatura|257x257px|Màppa de staçioìn feroviàrie de Grenoble.
Stràdde
A çitæ de Grenoble a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Grenoble a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ françéize (co-i trêni TGV) e a l'é servîa, òltre che da-a staçión centrâle, da âtre 7 fermâte.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da quàttro lìnie de tranvài e 25 de coriêre.
Ariopòrti
Da-arénte a Grenoble gh'é 'n ariopòrto ascì, sàiva a dî quéllo de Grenoble-Isère, ch'o l'à cómme còdice IATA "GNB".
Cantoîn
miniatura|250x250px|Màppa de l'ària urbâna de Grenoble. O teritöio do comùn de Grenoble o l'è spartîo, da-o 2014, inti quàttro cantoìn elencæ chi de sótta:
Anni 1840
thumb|350px|center|Joseph-Philibert Girault de Prangey (1804-1892), Zêna (1842 ca.)
Euröpa
thumb|250px|right|Cartolìnn-a (da [[Odessa - 1848)]]
Puléinta di granun
miniatura|Puléinta di granun cùn [[Fungi|funghi|250x250px]] A puléinta ghjè un antichissimu piattu di urighjini italiana à basi di farina di granun.
Pluton (astronomia)
thumb|250px|Plutón vìsto da-a [[New Horizons|sónda spaçiâle New Horizons a-i 13 de lùggio do 2015]] Plutón (scìnboli: e  ) o l'é 'n pianêta nâno do Scistêma Solâre ma, scìnn-a-i 24 d'agósto do 2006, o l'é stæto conscideròu o nöno pianêta do scistêma pe distànsa da-o Sô. A decixón de l'Unión Astronòmica Internaçionâ a l'à descadenòu de polémiche tra i apascionæ astròfili de tûtto o móndo.
Puléinta di granun
Storia
Pur esséindu cunnisciutu in i sòi diversi varianti pressuchì nantu à l'interu solu italianu, hà custituitu, in passatu, l'aliméintu di basi di a cucina povera, in vari zoni settéintriunari arpini, priarpini, pianighjéinti è appenninichi di Lombardia, Venetu, Val d'Aosta, Piemonti, Liguria, Trentinu, Emilia-Rumagna è Friuri-Venezia Ghjulia, rughjun in i quali ghjè tuttora piuttostu diffusu. A puléinta di granun ghjè tradizziunarméinti cucinata ancu in Tuscana è in i zoni di muntagna di Marchi, Abruzzu, Laziu è Molisi.
San Felice Circeo
San Felice Circeo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Françesco Garbæn
miniatura|Ritræto do Françesco Garbæn Françesco Garbæn ò Garbarin (Zena, 1607 – 1672) o l'è stæto o 120° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 18 zugno 1669 a-o 18 zugno 1671, o setanteçinqueximo co-a càrega biennâ.
Salvirola
Salvirola' o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Giögrafîa
thumb|250px|Màppa de Salvirola|centro
Paolo Villaggio
Paolo Villaggio (Zena, 31 dexénbre 1932 - Rómma, 3 lùggio 2017) o l'é stæto 'n attô, scrittô e regista italiàn. O l'é conosciûo in Italia prinçipalmente pe avéi interpretòu personaggi còmichi comme o Raxonê Ugo Fantozzi, Giandomenico Fracchia, ò o Professor Kranz.
Vìtta
O l'é stæto ascì amigo de Fabrizio De André, pe-o quæ o l'ha scrîo dôe cançoin.
Filmografîa
thumb|250px|right|Paolo Villaggio còmme "O Raxonê Fantozzi" - Mangiala (1968) - Il terribile ispettore (1969) - I quattro del pater noster (1969) - Pensando a te (1969) - Brancaleone alle crociate (1970) - La torta in cielo (1970) - Mazzabubù... Quante corna stanno quaggiù? (1971) - Senza famiglia, nullatenenti cercano affetto (1972) - Beati i ricchi (1972) - Che c'entriamo noi con la rivoluzione? (1972) - Non toccare la donna bianca (1974) - Sistemo l'America e torno (1974) - Alla mia cara mamma nel giorno del suo compleanno (1974) - Di che segno sei? (1975) - La mazurka del barone, della santa e del fico fiorone (1975) - Fantozzi (1975) - Il secondo tragico Fantozzi (1976) - Quelle strane occasioni (1976) - episòdio "Italian Superman" - Il signor Robinson, mostruosa storia d'amore e d'avventure (1976) - Il... Belpaese (1977) - Tre tigri contro tre tigri (1977) - Quando c'era lui...caro lei! (1978) - Dove vai in vacanza? (1978) - episòdio "Sì buana" - Professor Kranz tedesco di Germania (1978) - Signore e signori, buonanotte (1978) - Io tigro, tu tigri, egli tigra (1978) - Rag. Arturo De Fanti, bancario precario (1979) - Dottor Jekyll e gentile signora (1979) - Fantozzi contro tutti (1980, regista co Neri Parenti ascì) - La locandiera (1980) - Il turno (1981) - Fracchia la belva umana (1981) - Pappa e ciccia (1982) - Bonnie e Clyde all'italiana (1982) - Sogni mostruosamente proibiti (1982) - Fantozzi subisce ancora (1983) - A tu per tu (1984) - I pompieri (1985) - Fracchia contro Dracula (1985) - Grandi magazzini (1986) - Scuola di ladri (1986) - Superfantozzi (1986) - Roba da ricchi (1987) - Rimini Rimini (1987) - Missione eroica - I pompieri 2 (1987) - Scuola di ladri parte seconda (1987) - Com'è dura l'avventura (1988) - Il volpone (1988) - Fantozzi va in pensione (1988) - Ho vinto la lotteria di capodanno (1989) - Le comiche (1990) - Fantozzi alla riscossa (1990) - La voce della Luna (1990) - Le comiche 2 (1992) - Io speriamo che me la cavo (1992) - Il segreto del bosco vecchio (1993) - Fantozzi in paradiso (1993) - Cari fottutissimi amici (1994) - Ciao Professore (1994) - Le nuove comiche (1994) - Io no spik inglish (1995) - Camerieri (1995) - Palla di neve (1995) - Fantozzi - Il ritorno (1996) - Banzai (1997) - Un bugiardo in paradiso (1998) - Fantozzi 2000 - La clonazione (1999) - Azzurro (2000) - Denti (2000) - Heidi (2001) - Gas (2005) - Hermano (2007) - Una questione di cuore (2008) - Torno a vivere da solo (2008) - Generazione mille euro (2008)
Enea
Enea u l'è unna figûa da mitologia grega e de quella de Rumma, o l'ea u figgiu du mortale Anchise e da dea Afrodite.
Paolo Villaggio
Lìbri
- Fantozzi (1971) - Come farsi una cultura mostruosa  (1972) - Il secondo tragico libro di Fantozzi (1974) - Le lettere di Fantozzi (1976) - Fantozzi contro tutti (1979) - Fantozzi subisce ancora (1983) - ''Rag. Ugo Fantozzi: "Caro direttore ci scrivo...". Lettere del tragicomico ragioniere'' (1993) - ''Fantozzi saluta e se ne va: le ultime lettere del rag. Ugo Fantozzi'' (1994) - Vita, morte e miracoli di un pezzo di merda (2002) - 7 grammi in 70 anni (2003) - Sono incazzato come una belva (2004) - Gli fantasmi (2006) - Storia della libertà di pensiero (2008)
Alfabêto armêno
miniatura|373x373px|A scrîta Hayoc' Aybowben L'alfabêto armêno (in armêno: Հայկական Այբուբեն ò Հայոց Այբուբեն, Haykakan Aybowben ò Hayoc' Aybowben; leteralemente: abecedâio armêno) o l'é o scistema de scritûa 'deuviòu pe a lengoa armêna. Inventòu into V sécolo, o l'é stæto 'deuviòu pe a trascriçion de l'armêno ocidentâle, orientâle e clascico (scin a-o XIX secolo lengoa leterâia de l'Armenia).
Enea
Enea, segunda l'Eneide, u l'è ün Troian ch' u l'ea fuzzîu dai Greghi e ch'u navigò fin in Italia. Se nara che i seu diretti discendenti, Rommulu e Remmu, avieivan fundòu Rumma.
Libano
thumb|200px|right|A bandêa ofiçiâ: e bande rosse raprezéntan o sàngoe versòu pe-a liberaçión, quélla gianca a pâxe e a néie ch'a crêuve i monti, o çeddro a ferméssa e l'inmortalitæ. thumb|right|200px|A poxiçión giögràfica do Lìbano. O Lìbano (nomme ofiçiâ: لبنان, Lubnan) o l'é 'n stâto de l'Azia ocidentâle. A seu capitâle a l'é Beirut.
Indipendénte da-a Fransa da-o 22 Novembre 1943, e léngoe ofiçiæ son o françéize e l'àrabo.
O gh'à 'na superfìçie de 10.452 km2 e 'na popolaçión de 3.826.018 abitànti (2005).
Cintano
Cintano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Luvinate
Luvinate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Cintano
Giögrafîa
thumb|250px|A Piovà tra Colleretto Catelnuovo e Cintano|centro
Universidade Federal de Goiás
250px|thumb|Universidade Federal de Goiás
L'Universidade Federal de Goiás a l'è l'universcitæ de Goiânia, Goiás, Braxî. A gh'à 25.486 studenti.
Oberto Fogetta
Oberto Fogetta (Zêna, 1518 - Rómma, 5 setenbre 1581) o l'è stæto un stòrico zenéize.
Biografìa
Conosciûo ascì cómme Vbertus Folieta, ò Ubertus Folieta, ò Uberto Foglietta, ò Vberto Foglietta, ò Oberto Foglietta, patrìçio zenéize e fræ magiô do poêta Pòulo Fogetta, o l'è nasciûo into 1518 da Gianbatìsta, inte 'na famìggia de scrivén ch'a l'êa pàrte de l'albèrgo di Catànio. Into 1535 o saiâ incaregòu de trascrîve i Castigatissimi Annali di Genova de l'Aostìn Giustinién.
O l'à publicòu into 1559 o lìbbro in sciâ stöia de Zêna intitolòu Delle cose della Republica di Genova pe-o quæ, aprêuvo a-e crìtiche a-a nobiltæ "Vêgia" e a-o Drîa Döia, o saiâ condanòu a l'exìlio. Pe sta raxón chi o pasiâ a ciù pàrte da sò vitta a Rómma, aprêuvo a-o cardenâ Ippolito d'Este e òspitòu da-o bàrba Agostìn, e in quélla çitæ o l'à publicòu a ciù pàrte de sò òpere.
228
thumb|300px|center|Àrco de [[Lisciandro Seveo, 228 (Thugga - Tunixia) (UNESCO)]]
San Damiano al Colle
San Damiano al Colle o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
25 arvî
O 25 arvî o l'é o 115° giórno de l'ànno (116° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 250 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|[[Guido Reni (1575-1642), San Marco, 1621]]
Opole
Opole (in polàcco: [ɔˈpɔlɛ]; in tedésco: Oppeln [ˈʔɔpl̩n]; Sleziàn: Uppeln) a l'é 'na çitæ scitoâ into sud da Polonia in sciô sciùmme Oder e a capitâle stòrica de l'Ata Slezia. Scin'a-o 1945 Opole a l'é stæta 'na çitæ tedésca conosciûa co-o nomme de Oppeln. thumb|350px|Opole e o sciùmme Oder
Descriçion e stöia
Co-ina popolaçión de çirca 128.035 abitanti (dexénbre 2019) Opole a l'é a capitâle do Voivodato de Opole (provìnsa de Opolskie) e a sede da Contêa d'Opole. Co-a sêu lónga stöia comensâ into VIII sécolo, Opole a l'é unn-a de ciù antighe çitæ da Polonia. A l'é anche a ciù picinn-a çitæ da Polonia ma o ciù grande comùn da seu provìnsa.
L'òrigine da primma mençion stòrica da çitæ a l'é stæta a concesión di Diritti de Magdebûrgo into 1217 da Casimiro I de Opole, o bisnevo do dùcca polacco Bolesław III Wrymouth. Durante o Periodo Medievale e o Rinascimento a çitæ a l'êa conosciûa comme 'n centro de comercio per via da sò poxiçion a l'interseçion de tante rotte comerciâli principæ che agiutavan a generâ profitti stabili da-o comercio de trànxito. O ràpido svilùppo da çitæ o l'é dovûo a-a creaçion de 'na sede de reggensa a Oppeln into 1816. A primma ferrovîa tra Oppeln, Brieg e Breslavia a l'é stæta averta into 1843 e e primme fabriche son stæte costruîe into 1859, e questo o l'á molto contribuîo a-o scignificato regionâle da çitæ.
O grande patrimònio da çitæ o conprende quæxi tùtte e coltûe de l'Eoröpa Centrale, conpréizi anni de dominaçión polacca, boema, prusciànn-a e tedesca. Into Marso do 1945, in sciâ fìn da Segónda Goæra Mondiâle, a divixon ucraìnn-a de l'Armâ Róssa a l'àiva conquistòu Oppeln e o l'àiva destrûto o 60% do céntro da çitæ. In pitìn dòppo l'òcupaçión da parte de L'Armâ Róssa, Opole a l'é stæta missa sótta l'aministraçión polàcca cómme parte do «"Spostaménto òcidentâle da Polònia" segondo o Tratâto de Potsdam. I abitanti tedéschi de Oppeln che no êan scapæ ean cis ò meno 170. Dòppo che l'aministraçión polàcca a n'à pigiòu posèsso, a-a çitæ gh'àn cangiòu o nómme in Opole. Parecchi Silezién de orìgine tedesca abitan ancon inta region d'Opole; inta çitæ, però, i tedeschi etnichi forman meno do 3% da popolaçion dòppu e espulscioìn do 1945-1946.
1922
thumb|400px|center|Conferénsa internaçionâle in sce l'ûzo de l'[[Esperanto, Ginevra, 18-20 arvî 1922]]
Vaprio d'Agogna
Vaprio d'Agogna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
1922
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1921-1922 (dòppo Serie A) - Pro Vercelli. - Giovanni Brunero o goâgna o Gîo d'Italia 1922. - Neuva York - Coppa Davis 1922. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
- Prémio Nobel pe-a pâxe: Fridtjof Nansen - Prémio Nobel pe-a letiatûa: Jacinto Benavente - Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Archibald Vivian Hill, Otto Fritz Meyerhof - Prémio Nobel pe-a fìxica: Niels Bohr - Prémio Nobel pe-a chìmica: Francis William Aston
Lusciandro Grimado
miniatura|Lusciandro Grimado 132x132px|miniatura|O stemma de casa Grimada Lusciandro Grimado (Zena, 1621 – 1683) o l'è stæto o 121° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 27 zugno 1671 a-o 27 zugno 1673, o setanteseieximo co-a càrega biennâ.
Popolo græco antigo
O Popolo græco antigo o l'ea inn-a popolaçion che a la viveiva int'a Greçia meridionà. Grendi navigatoî, i l'han dominòu o mondo per diverçi secoli. Pertanto o l'è un di pòpoli de l'antighitæ ciù importanti do mondo.
Cinzano
Cinzano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
San Bassano
San Bassano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Stoccarda
Stoccarda o Stucarda (Stuttgart in tedescu) a l'è 'na çitæ da Germania. A l'è a capitâ du Land du Baden-Württemberg e a gh'à 626.275 abitanti (a-i 31 de dexénbre du 2021).
Giografìa
Questa çitæ a se trêuva vexìn a-a Furesta Neigra. In tu mëzu da çitæ ghe passa u sciümme Neckar. A süperfice a mezüa 210 km².
Afà
Afà ghjè un cumun di 2.882 abitanti situatu in u dipartiméintu di U Pumonti in u rughjun di a Corsega.
Stoccarda
Posti de interesse
A gêxa ciü impurtante de Stucarda a se ciamma Stiftskirche e in te l'annu 1534 a l'è stæta a primma gêxa prutestante du Baden-Württemberg doppu che l'ëa cumensòu a rifurma du Martin Lutéru. Gh'è u castellu vëgiu ciammóu altes Schloss e gh'è ascì quellu nêuvu, neues Schloss, in sciâ ciassa prinçipâ ch'a se ciamma Schlossplatz.
Afà
Giugrafia fisica
Situatu à una duzzin di chilometri à est di Aghjacciu, u cumun di Afà cumpréindi, artri à u villaghju principari, i lucalità di Piscia Rossa, Pastriccialeni è una parti di Baliun. Da Afà si scurghji u "supportu Gozzi", una roccia alta 708 métri.
Stoccarda
Ecunumìa
Stucarda a l'è famusa perchè chì gh'è nasciüa a primma automobile du sciù Daimler in tu 1887. Gh'è a fabrica da Daimler Benz e ascì quella da Porsche, tütte due cu-i sêu müsei de l'auto.
Afà
Storia
À l'urighjini u villaghju di Afà era un piccuru villaghju di u cumun di Bucugnà. In u 1852 u cumun di Afà veni criatu grazia à la cessiun di territori di i cumun di Sarrola-Carcupinu, di Poghju Mezana è di Alata. U primu sindacu di Afà si chjamava Carlo Calvelli, in carica, da u 1852 à 1858. Carlo Calvelli ghjè mortu à 48 anni in u 1858.
Fibroblastô
I fibroblasti son e cellule tipiche (e e ciü nümerôse) dô tesciüô connettivô, in graddô de fabbricä i cômpônenti da matrice extracellulare. Han un citoplasma vacuolizzòu che ô circônda un nucleo ellittico e coloròu con ün o due nucleoli. I fibroblasti in attivitæ se riconoscen da l'abbondante reticolo endoplasmatico. I fibroblasti inattivi, ciammæ anche fibrociti, sôn più piccin e allungæ, inôltre han un reticolo endoplasmatico ridôtto.
Afà
Storia
U villaghju hè statu pupulatu da i pastori di Bucugnà in occasiun di e transumanzi di i pecuri è par questu chì i vechji famighji di Afà sò urighjinari di Bucugnà. D'istati assai afaiensi si recani in u paesi di Bucugnà.
Fibroblastô
Descriçiôn
I fibroblasti prodüen collagene, glicosaminoglicano, fibbre elastiche e reticôlari e e glicoproteinne che se trövan in ta materia extracellulare. Durante a crescita i fibroblasti se dividen e scintetizzan e sostanse de base. Un dannô ai tesciüi ô stimôla i fibroblasti e ô ne causa a mitosi.
Afà
Monuméinti è loghi d'interessi
U municipiu di Afà hè statu restauratu à fini anni novéinta. Dinanzi ad essu surghji un munuméintu à i caduti réalizzati da un scultù urighjinariu di Afà, Natale Bonardi, di cui truvemi i statui in i quattri anguri di a Corsega è chì pussedi ancu u sòu atelier ad Afà.
Fibroblastô
Descriçiôn
I fibroblasti pöen dä origine a atre cellule cômme e cellule òssee, i adipociti e e cellule muscolari, tütte de origine mesodermica. Se trövan anche in tô tesciüô cicatrisiale, han una capaçitæ migrante pocô svilüppä e pöen intervegnî in ta cicatrizzasiôn.
Afà
Sucietà
Afà pussedi a sòa scola elementari è materna cùn a mensa. Ci sò setti classi elementari è dui classi per a scola materna, par un tutali di circa duicéintu allievi. A scola di Afà hè stata inaugurata in u 1988 da Lionel Jospin chì era à l'epica ministru di l'istruzziun naziunari.
Fibroblastô
Descriçiôn
Ô TGFβ ô stimola i fibroblasti a prodüe sôstanse da matrice extracellulare (cômme ô collagene).
Afà
Sucietà
À u centru di u villaghju si trova una chjesa chì hà circa un centinaghju di anni. In u paesi sò inartri préséinti una farmacia, un odontoiatra ed un centru médicu apertu circa 8 anni fà.
Stoccarda
Cultüa
A Stucarda se parla "svevu" (Schwäbisch), ch'u l'é 'n dialettu tedescu.
Afà
Infrastrutturi è trasporti
Si pò acceda ad Afà da 2 vii: quella di Baliun è quella di Mezavia.
Stoccarda
Feste e fëe
Due votte in te l'annu gh'è 'na grande e famusa festa da bira ch'a se ciamma Wasen e a s'asümeggia a quella de Mùnegu de Bavëa.
Stâto de Palestìnn-a
thumb|200px|right|A bandêa do Stâto de Palestìnn-a thumb|right|200px|Màppa co-i teritöi rivéndicæ da-o pàize e, in rósso, quélli sótt'a-o sò efetîvo contròllo. O Stâto de Palestìnn-a (in àrabo دولة فلسطين - Dawlat Filastin), comuneménte dîto Palestìnn-a ascì (in àrabo فلسطين‎, Filasṭīn), o l'é 'n stâto de l'Àzia òcidentâle ch'o l'à proclamòu a sò l'indipendénsa into 1988. A sò capitâle a l'é de facto Ramallah, ma o pàize o rivéndica cómme sò capitâle a çitæ de Geruzalèmme.
A Palestìnn-a a l'é 'n stâto a riconosciménto limitòu, ménbro òservatô de l'Òrganizaçión de Naçioîn Unîe, ch'o l'à de relaçioîn diplomàtiche con 138 di 193 pàizi de l'òrganizaçión.
Aldo Romano
Biografìa
Aldo Romano o l'é emigròu in Fransa co-i sò genitoî.
Valsolda
Valsolda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Trattùgoa de mâ
E Trattûgoe de mâ en di rètili de mâ (superfamìggia Chelonioidea). Atoalménte ghe n'é sètte spêce, de quæ sólo træ nidìfican in Mediterànio, conpreize e e còste Italiànn-e. Into Mediterènio a ciù conosciua a l´é a Caretta caretta (Linnaeus 1758). Inta parlâ de Ventemiglia a l'è dïta Bisciacossa ascì.
Descriçión
E Tartarûghe de Mâ én animæ antîghi, praticaménte invariæ da milión d'ànni. Àn ina coràssa in sciâ schénn-a dîta Carapâce; de sótta gh'é o piastrón. Arestân sótt'ægoa in apnêa pe tanto tenpo ma dêvan vegnî a gàlla pe respiâ. Én a sàngoe freido e predilìgan ægoe tenperæ: inta stagión invernâle emigrân vèrso ægoe  tropicâli e pêuan anâ pe migiæa de chilòmetri aprêuvo e corênti Òceàniche ma ritorniân a-e spiâge de nidificaçión. E trattûgoe de mâ mangian æghe e coâli e anche carnàsse.
Riproduçión
I màscci aspêtan e fémine a-o làrgo de spiâge de nidificaçión pe acobiâse, e êuve abandonæ sótta-a sâbia àn 'n'incobaçión da 50 -65 giórni; da quelle de sóvia ciù câde nasce e fémine, da-e mêno câde i màscci. I picìn co-in dentìn rónpan l'êuvo ma no sciortàn sùbito, emérgen da-a sàbia dòppo i 3-4 giórni e avéi conpletòu de sciorbî o sàcco vitelìn e adrisòu o piastrón; vàn a 'na velcitæ sorprendénte vèrso o Mâ, guidæ da-o luxî de stélle o do sô in sciâ  lìnia d' òrizonte e nêuan pe  2-3 giórni vèrso o làrgo pe nutrìse de zooplancton. L´é bastòu a brêve  córsa  da-o nîo a l'ægoa  pe memorizâ e cordinæ  geométriche e atre carateristiche anbientali e ritorniàn dòppo  dexénni in sciâ  mæxima spiâgia.
Spêce
miniatura|Carapâce e testa inte menn-e Chelonia Mydas, Caretta caretta e Eretmochelys imbricata. Pigiòu da web http://www.specieaspim.it/uploads/specie/rettili/eretmochelys-imbricata/scheda-eretmochelys-imbricata.pdf E menn-e ciù frequénte into Mediteràneo en Caretta carett, Chelonia mydas, Eretmochelys imbricata, e Dermochelys coriacea(ch'a l'é stæta descrîta da-o padovan Domenico Vandelli do 1761).  Sôlo de sémme in çénto se gh'atreuva e menn-e Lepidochelys olivacea e Lepidochelys kempii
Lanterna de Zena
A Lanterna de Zena a l'é o scìnbolo da çitæ de Zêna. Edificâ into XII sécolo, a l'é 'n pónto de riferimento pe-i navegatoî che nàvegan de neutte. A se trêuva in sciâ colìnn-a de San Benigno, a pöca distansa da San Pê d'Ænn-a. In çìmma da tôre, inte de gàgge de færo, vegnîvan açéixi di falò pe segnalâ a prezénsa di schéuggi. A-o fonçionaménto de sto scistêma de segnalaçión chi contriboîvan tùtti quélli ch’adêuviâvan o pòrto e che in ciù pagâvan in contribûto pò-u conbostìbile.
Trattùgoa de mâ
Caretta caretta
A Tartarûga de Mâ Caretta caretta - Linnaeus 1758 (Famìggia  Cheloniidae, Órdine Testudines) a l'é a ciù comùn into Mediterànio, e difûza inti Òcéani ascì. O carapâce o l´é formòu da 5 scùddi de cô brùn chi tîa a-o rósso con sfumatûe vèrdi. O piastrón o l´é gianchinâstro. A testa a l´é gròssa con 'n becco cùrvo co-i bòrdi che tàggian; testa e pìnne rêuza-brùn ricovèrte de  plàcche dûe, scûe, ma che no pêuan retiâ. miniatura|Nîo de Caretta caretta a Barcelonn-a (13-8-2020) A nidificava solo che inte do Mediterànio òrientâle: Calabria, Sicilia. Grecia, Siria, Libia, Egitto... Ma co-o cangiamento do clìmma e l'aoménto da temperatua a Caretta a peu arivâ in sce 'na spiâgia abrétio do Mediterànio : prezénpio  l´estæ   do 2020 unn-a caretta a la nidificòu pe-a prìmma votta in sciâ mænn-a de Barcelona.
Lanterna de Zena
A Lantèrna a l’êa ascì o pónto de fòrsa do scistêma de diféiza da çitæ e do pòrto. In sciô câo de Prementón, dîto dòppo de Sàn Benìgno ò do Fâ, gh’êa za ’na fortéssa româna ch’a l’invigilâva in sciô mâ e in sce l’Aorélia. Chéita Rómma, a fortéssa a l’à continoòu a sò fonçión. Pe decrétto di Cónsoli inte l’ànno 1128 ghe fâva a goàrdia di òmmi di contórni de Zêna. A tôre a l’avéiva ascì a fonçión d’anonçiâ l’arîvo de bàrchi sospètti, denonçiæ de néutte con di fêughi, de giórno co-in scistêma de bandêe. Sôlo inte l’ànno 1320 o conbostìbile o l’é pasòu da-e légne e da-e fascìnn-e a-o petròlio. Dòppo l’è arivòu l’eletricitæ.
O Luigi II, rè de Frànça, o gh’aveiva fæto costruî tùtto in gîo ’na fortéssa, a Brìlla, che i zenéixi àn dòppo caciòu zu insémme a mêza Lantèrna ascì. “Mêza tôre” o l’à definîa o Giustinién. A sò fórma atoâle a l'é da meitæ do Çinqueçénto, quànde in çìmma gh’é stæta mìssa a baléuistra. E, da bónn-a zenéize, a l’à rexistîo a-o bonbardaménto do rè Sô (o Luigi XIV) do 1684, a-i conbatiménti de l’ànno 1746 (Portöia co-o Balìlla...) e in sciâ fìn a-i bonbardaménti da-o mâ e da-o çê de l’ùrtima goæra.
Trattùgoa de mâ
Eretmochelys imbricata
A tartarûga Embricata" o Enbrexâ, Eretmochelys Imbricata -Linnaeus 1766 (o genere Eretmochelys o l´é stæto creòu da Fitzinger, 1843).  A l'à o carapâce con 4 pâ de scûddi laterâli che són sôviapösti cómme i énbrexi de 'n téito, da chi o nómme. De cô brùn-giânente marmorizòu de néigro o piastrón giâno, o bécco  cùrvo apisûo cómme quello di öxelli da rapìnn-a; longhéssa media 95 cìtti péizo 80-90 chìlli, ma a peu arîa scìnn-a 120 chìlli.
Lanterna de Zena
E ’na vòtta i figeu reçitâvan: a Lanterna de Zêna, a l’é fæta a trèi cànti... perché a se peu amiâ da ògni pónto da çitæ, ma o quàrto cànto o no se védde mâi...
Trattùgoa de mâ
Eretmochelys imbricata
Se distìngoan dôe sóttaspêce  Imbricata imbricata (Linnaeus 1766) de l'Òceàno Atlântico, e i mbricata bissa (Ruppel 1835) inte l'Òceàno Pacìfico e Òceàno  Indiàn. L'Imbricata a frequénta a zöna Centrâle de l'Atlàntico, ma ægoe fréide ascì, Canâ da Mànega a Nord, Càppo de Bónn-a Sperànsa Sudàfrica a Sud e zöne de nidificaçión én: Caràibi, Flòrida, Górfo do Méscio, Àfrica Òcidentâle.
Lanterna de Zena
Dati
Larghessa
Trattùgoa de mâ
Eretmochelys imbricata
L'Imbricata Bissa de l'Òcéano Indiàn a l'é difûza da o Mâ Rósso, Mâ da Cìnn-a, scìnn-a a-o Giapón e Nêua Zelànda.
E àrêe de nidîficaçión do Mâ Rósso én: Madagascàr, Penîzoa Aràbica, Ìndia, Arcipélago de Seychelles, quelle do Sùd Est Aziàtico én: Oustràlia e Pòlinésia.
Dermochelys coriacea
A Tartarûga Liuto (Dermochelys Coriacea, Vandelli 1761; Famiggìa Dermochelyidae,Gray1825; Génere Dermochelys-Blainville 1816) a l'é a ciù grànde de tùtte: a-a nàscita a l'é lónga 5 cìtti e mêzo, e a péiza 50 gràmmi; e grénde arîan scinn-a ai  3 mêtri e pàssa e 700 chìlli. O carapâce o l'é formòu da picìnn-e placche d'òsse disposte a mozàico sott’a-a  pélle dûa ch'a pâ chêuio, con 7 créste pe-o lóngo. O piastrón  o l'é sorcòu da 5 caénatue. O cô l'é grîxo ch'o tîa a-o bleu quæxi néigro pitetòu de ciæo, o bécco a forma de dópio V (W). Difuza in tùtti i Òceàni a nidìfica in scê  spiâge de Oustràlia,Sudàfrica, Còstarica, Thailàndia, Ìndia,  presénte in Mediterànio, no rizùlta ch´a l´agge nidificòu in Italia.
Lepidochelys olivacea
A Tartarûga de mâ Bastàrda Olivacea (Lepidochelys Olivacea - Eschscholtz 1829) a l'êa ritegnûa 'n incrôxo tra Caretta e Vèrde. Con 'na lónghéssa de 70-80 cìtti e 65-70 chìlli de péizo a l'é, insémme a quella de Kemp, unn-a  de Tartarûge de Mâ ciù picinn-e. O carapâce de cô vèrde-oîva scûo o l'à 6 pâ de scùddi, o piastrón o l´é de cô giânénte. A l'é difûza a latitùdini tropicâli fra i 40° Nòrd e i 40° Sùd. Òcéani  Indiàn, Pacìfico: Ìndia, Oustralia, Nêua Zelànda; in Atlàntico: Àfrica Òcidentâle, Còsta a Nord do Brazî, Suriname, Guyana, Venesoêla; in Pacìfico Òrientâle : da-o Cîle a-o Górfo da Califòrnia. I pòsti de nidificaçión de màssa e "Arribadas" són:  Eritrea, Ìndia, Srilanka, Còstarîca, Méscico.
Lapidochelys Kempii
A Tartarûga do Kemp a l'é lónga  90 cìtti, co-in péizo de 70-75 chìlli. O carapâce de cô grîxo-verdexìn con quàttro pâ de scùddi,  e-o piastrón giânénte. Difuxón: Òceàno Atlàntico, Górfo do Méscico da-e còste da Flòrida, scìnn-a New Jersey e Nêua Scòsia a Nord, a Est Còste d'Irlànda. Nidificaçión: còste do Méscico e Padre Island ch'a l'é 'na lónga bârêa de sàbia giànca de frónte a-o Texas.
26 arvî
O 26 arvî o l'é o 116° giórno de l'ànno (117° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 249 giórni a-a fin de l'ànno.
San Giovanni Bianco
San Giovanni Bianco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Rugby
O Rugby o l'è in sport de squaddra praticöu, inscie sö varianti, in molte parti do mòndo: in particolâ int'o Regno Unïo e inscie sö ex-Stati de l'Impeo Britannego comme Irlanda, Australia, Neuva Selanda, Fiji, Papua Neuva Guinea e Sudafrica nonché int'i USA primma dell'arrïvo do football american. I vari tïpi de rugby son popolæ in Fransa e anche in Argentinn-a, Italia, Romania, Ruscia, Giappon, Marocco, Kenya nonché in molte naçioin de Oçeania e Asia.
1840
thumb|400px|center|Hokusai Katsushika (1760-1849), Panoràmma de Shiogama e de Matsushima (Provìnça do Mutsu-[[Giappon), 1840]]
Fæti
thumb|350px|[[Eugène Isabey, O trasferiménto de çénie do Napolion Bonaparte a bòrdo da fregàtta Belle Poule o 15 òtôbre 1840]]
Santi Cosma e Damiano (Italia)
Santi Cosma e Damiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Giögrafîa
thumb|260px|Santi Cosma e Damiano, panoràmma|centro
Coltûa
thumb|230px|I piccelatiegli|centro
Popolo arabo
miniatura|300x300px|Màppa di pàizi ménbri da [[Liga Araba|Lîga àraba, o coscì dîto "móndo àrabo".]] Popolo àrabo o l'è o termine usô pe definì i ommi de l'Arabbia de l'antichitæ e inti tempi moderni ascì.
825 a.C.
Mòrti
- Takelot II, faraón
San Genesio ed Uniti
San Genesio ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Ray Bradbury
thumb|right|Ray Bradbury Ray Bradbury (Waukegan, Illinois, 22 agósto 1920 - Los Angeles, California, 5 zûgno 2012) o l'ea un importante scrittô american.
Vìtta
Da-o 1941 o l'ha comensòu a scrive e pûbbricâ di racconti e di libbri de fantasciensa.
1884
Fæti
thumb|200px|right|Eleçioìn prescidençiâli in USA, 1884: [[Grover Cleveland e Thomas A. Hendricks / James Blainee e John A. Lane]] thumb|200px|Giuseppe Barberis e Carlo Cornaglia, scenografîa pe [[Giuseppe Verdi, Don Carlos, atto IV, Scala de Milan, 1884]] thumb|250px|Panoràmma de Jezzano, into o gòrfo de [[A Spèza ]]
Varallo Pombia
Varallo Pombia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Cirié
Cirié o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Maccagno con Pino e Veddasca
Maccagno con Pino e Veddasca o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Giögrafîa
thumb|280px|Maccagno, panoràmma|centro
1
thumb|350px|center|[[Benosso Gossoli, Rè Mâgi, 1459-1464, Palasso Medici-Riccardi - Firense (part.)]]
Vìn da Ligùria
miniatura|300x300px|De vìgne inte [[Çinque Tære|Çìnque Tære.]]
A glòria di Vìn da Lìguria a l'é dovûa a-a particolâ orografîa do teritöio de quésta región, formâ da stréite valàdde, ràpide colìnn-e e montàgne afaciæ in sciô Mâ Lìgure, caraterìstiche che réndan asæ dificoltôza a coltivaçión de vìgne e d'ògni âtra piantagión, tànto da fâ definî a viticoltûa lìgure cómme "eròica".
O mâ e o paizàggio àn de lóngo ezercitòu 'na fòrte infloénsa in scî vìn e a viticoltûa da Liguria. Defæti i vignêti lìguri, espòsti a-a brîxa marìnn-a e coltivæ in sce de ràpide còste di mónti che chinan vèrso o mâ, prodûan di vìn co-îna "salinitæ" tùtta particolâ e personâ ch'a l'é difìçile d'atrovâ in âtri vìn.
A produçión di vìn in Ligùria a prezopónn-e dónca 'na grànde pasción e tànto spìrito de sacrifìçio, ch'o l'é però bén bén ripagòu da di vìn da-a qualitæ milîa.
Stöia
miniatura|300x300px|Giâre române pe-o traspòrto do vìn into coscì dîto "relìtto A", scitoòu apénn-a fêua [[Arbenga|Arbénga.]] E prìmme testimoniànse da coltivaçión da vìgna in Ligùria remontan a l'etæ di români, dæto che l'agrûa do teritöio ne avéiva inpedîo 'n svilùppo inte l'époche ciù antîghe. I vìn lìguri són mensonæ za da Plinio o Vêgio, scibén che e prìmme coltivaçioìn són stæte squæxi de segûo 'na coltûa inportâ da-i Etrùschi, dæto che són riconducìbili a lô e testimoniànse ciù antîghe ritrovæ inta Rivêa de Levànte, inta zöna da Spézza e de Çìnque Tære.
Into perîodo medievâle, l'afermaçión comerciâle de Zêna e da sò Repùbrica, àn dæto 'n fòrte inpùlso a-a viticoltûa e a-a produçión do vìn ascì, sorviatùtto gràçie a-i contàtti con âtri pòpoli e coltûe che l'àn permìsso 'n inrichîse da región sótt'a-o pónto de vìsta da anpelografìco. Richéssa coscì abondànte ch'a l'êa za famôza a qualitæ de ûghe da Rivêa a-i ténpi do Petrarca o quæ, dedicando 'na löde a-i vìn de Çìnque Tære, o scrivéiva de cómme quésti foîsan superiôri a quélli da lezendâia Meroe. Són do 1500 i prìmmi riferiménti a di vitìgni specìfici, in particolâ a l'ûga gianchétta (Albarola). De l'inìçio de l'Eutoçénto són i prìmmi repertöi de variêtæ de ûga e di vìn prodûti in Ligùria, tra i quæ són mensonæ ségge o Vermentìn che a Gianchétta, e into sécolo dòppo se ariviâ adreitûa a ciù ò mêno 600 vitìgni. Ànche a-a giornâ d'ancheu e condiçioìn anbientâli e do teritöio no consentan de coltivaçioìn estéize in sce di gréndi terén, motîvo pe-o quæ a realtæ vitivinìcola da Ligùria a l'é costitoîa pi-â ciù pàrte da cantìnn-e de picìnn-e dimenscioìn e con de produçioìn in génere limitæ.
Vitìgni
L'entrotæra lìgure o l'é formòu pi-â ciù pàrte da de zöne pìn de mónti e dónca a produçión vitivinìcola da Ligùria a l'é concentrâ sorviatùtto lóngo a fàscia costêa e sôlo in pàrte, dónde o foîse poscìbile, inte àree intèrne da región. E variêtæ de vitìgni ciù difûze són quélle a grànn-a giànca, in particolâ inte l'àrea centrâle e òrientâle, con quélle a grànn-a néigra che són concentræ inta pàrte òcidentâle da región.
Vitìgni a grànn-a giànca
miniatura|In rappo de Vermentìn
Vitìgni a grànn-a néigra
miniatura|In rappo de Sangiovéize
Vìn a Denominaçión de Òrìgine Controlâ e Garantîa
Inta Ligùria a no gh'é di vìn co-o màrco DOCG.
Vìn a Indicaçión Giögràfica Tìpica
Inta región Ligùria a gh'é quàttro àree IGT.
Dæti
A produçión de vìn in Ligùria a l'amonta a :
Zöne produtîve
miniatura|300x300px|Ina vìgna a [[Finô|Finâ.]] Partindo da èst, e dónca da-a Rivêa de Levànte, a prìmma zöna vinìcola ch'a se peu incontrâ a l'é quélla di Còlli de Lûni, àrea ch'a s'esténde scìnn-a-a provìnsa de Màssa-Caræa, in Toscànn-a. L'ûga a grànn-a giànca ciù comùn chi a l'é o Vermentìn, dêuviòu ségge in puréssa che pi-â produçión do Còlli de Lûni Giànco, a-o quæ s'azónze o Trebiàno Toscàn e âtre ûghe a grànn-a giànca. O Còlli de Lûni Rósso o l'é pe cóntra prodûto con Sangiovéize, Canaiolo Néigro, Çêxìn, Pollera Néigra e Cabernet Sauvignon.
A gh'é pöi a zöna de Çìnque Tære, dónde o paizàggio o l'é tra i ciù sugestîvi che se pêuan òservâ, co-i vignêti aciantæ inte ràpide còste di mónti in scê quæ són stæte realizæ de fàsce che chinan vèrso o mâ. I vìn de Çìnque Tære són prodûti co-e ûghe di vitìgni Bòsco, Gianchétta e Vermentìn, da-i quæ se òtegnan di vìn giànchi sécchi e o râro pasîo Sciachetrà, prodûto con de ûghe surmatûre lasciæ apasî in di locâli dæti de l'âia.
Ciù a ponénte, e àree DOC da Valàdda do Ponçéivia e do Tigùlio se distìngoan pe-i vìn prodûti con l'ûga Gianchétta zenéize, nómme locâle do vitìgno de l'Albarola.
A Rivêa de Ponénte a l'é caraterizâ da-a produçión de vìn róssi, co-e ûghe di vitìgni Roséize, Ormeàsco (Dôçétto) e Çêxìn. O Roséize in particolâ o l'é o protagonìsta asolûto di vìn da DOC Dosàiga. Co-o Roséize se fan di vìn róssi frutæ e tanìn pöco agrescîvo, caraterizæ da 'na coloraçión ténoe e smorsâ, scìmile a quélla di vìn da Nebieu. L'Ormeàsco o l'é pe cóntra o protagonìsta da DOC de Pornàsce. Co-a mæxima ûga se fâ l'Ormeàsco Sciac-trà ascì, 'n vìn rozòu da no confónde co-o Sciachetrà de Çìnque Tære. O Vermentìn e o Pigòu són di vitìgni geneticaménte scìmili tra lô e caraterizan i vìn giànchi inta DOC Rivêa de Ponénte, in particolâ inte zöne conpréize tra e çitæ de Sànn-a e de Inpéria.
27 arvî
O 27 arvî o l'é o 117° giórno de l'ànno (118° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 248 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|right|[[Arnould de Vuez (1644-1720), Santa Çitta (1212 ca.-27 arvî 1272), 1696 (Hospice Comtesse - Lille)]]
Bamako
Bamâko (pronónçia in françéize: ) a l'é a capitâle do Malì.
A gh'à 1.809.106 abitanti (2009).
Claviere
Claviere o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Polinesia
Polinesia (da-o grêgo πολύς polys "tante" e o grêgo νῆσος nēsos "îzoa") a l'é 'na sottoregión de l'Òceània formâ da ciù de 1.000 îzoe spanteghæ inte l'Òcéano Centrâle e Pacífico.
San Giorgio di Lomellina
San Giorgio di Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
San Paolo d'Argon
San Paolo d'Argon o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Bologna
Bologna a l'è 'na çittæ de 373.743 abitanti, capoleugo da provinsa de Bologna e da region Emilia-Romagna. thumb|right|300px|Vìsta panoràmica de Bologna
Sezze
Sezze o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Kirghizistan
thumbnail|destra|200px|A bandêa do Kirghizistàn thumbnail|destra|200px|A poxiçión do Kirghizistàn in sciâ carta giögràfica Kirghizistàn - Nomme ofiçiâ: Кыргыз Республикасы - Kyrgyz Respublikasy, stato de l'Asia ocidentàle indipendente da-o 1991, a seu capitâle a l'é Bishkek.
San Daniele Po
San Daniele Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Pòsti de interèsse
thumb|260px|San Daniele Po, a ciàssa do Mercâ|centro
Veniano
Veniano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Plymouth, Montserrat
Plymouth a l'é de iure a capitâle de l'Îzoa de Montserrat, però a capitâle de facto a l'é òua Brades, perchè Plymouth a l'é stæta abandonâ into 1997 dòppo l'eruçion do vulcàn into 1995.
1921
thumb|200px|center|Móstra d'[[Alphonse Mucha (1860-1939), 1921 (Museo de Brooklyn)]]
Fæti
thumb|250px|right|Save Sacco and Vanzetti (canpagna pe sarvâ Sacco e Vanzetti, Londra 1921
América
14 lùggio : Sacco e Vanzetti son cobdannatòu a mòrte.
Sport
Canpionòu italiàn de balón 1920-1921 (dòppo Serie A) - FIGC: Novese. Giovanni Brunero o goâgna o Gîo d'Italia 1921. Neuva York - Coppa Davis 1921. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Hjalmar Branting, Christian Lous Lange Prémio Nobel pe-a fìxica: Albert Einstein
Coassolo Torinese
Coassolo Torinese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
28 arvî
O 28 arvî o l'é o 118° giórno de l'ànno (119° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 247 giórni a-a fin de l'ànno.
Vespolate
Vespolate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Tagikistàn
thumbnail|right|200px|O stémma do Tagikistàn thumbnail|right|200px|A bandêa do Tagikistàn thumb|right|200px|A poxiçión do Tagikistàn in sciâ carta giögràfica Tajikistàn ò Tagikistàn (Nomme ofiçiâ: جمهوری تاجیکستان - Jumhurii Tojikiston), stato de l'Asia ocidentâle indipendente da-o 1991, a sò capitâle a l'é Duxanbé.
Kazakistan
thumbnail|200px|destra|A bandêa do Kazakistàn thumbnail|destra|200px|A poxiçión do Kazakistàn in sciâ càrta giögràfica O Kazakistàn (Қазақстан in kazàco, Казахстан in rùscio), ofiçialménte Repùbrica do Kazakistàn (Қазақстан Республикасы, trasliteròu Qazaqstan Respublïkası, in kazàco e Республика Казахстан, trasliteròu Respublika Kazakhstan, in rùscio), o l'é 'n stâto de l'Àzia che, a segónda da convençión giögràfica adotâ, o l'à 'na pàrte picìnn-a do sò teritöio in Eoröpa ascì. O confìnn-a co-a Rùscia a nòrd e a ponénte, co-a Cìnn-a a levànte e con Kirghizistàn, Uzbekistàn e Turkmenistàn a sùd. A sò capitâle a l'é Astana, pe quàrche ànno rinominâ Nur-Sultan, scibén che a çitæ ciù inportànte a l'é ancón Almaty, capitâle scìnn-a-o 1997 co-o nómme de Alma Ata. O l'é o stâto ciù grànde a-o móndo tra quélli che no s'afàcian in sciô mâ e o novén ciù ànpio in asolûto. Co-ina popolaçión de 18.8 milioîn de abitànti o l'é un di pàixi co-a ciù bàssa denscitæ de popolaçión, mêno de 6 persónn-e pe chilòmetro quàddro.
A naçión, dòppo a chéita de l'URSS into 1991, a l'é stæta l'ùrtima de repùbriche soviétiche a diciarâ a sò indipendénsa e d'ancheu a l'é un di pàixi ciù inportànti de l'Àzia centrâle, spécce gràçie a-e sò grénde vivàgne de petrolêa, gàzzo e âtri minerâli.
29 arvî
O 29 arvî o l'é o 119° giórno de l'ànno (120° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 246 giórni a-a fin de l'ànno.
1849
380px|thumb|center|A mòrte do [[Luciano Manara (25 marso 1825-30 zûgno 1849), inta diféiza de Rómma, 1864]]