cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rivêa de Ponénte
Stràdde
miniatura|300x300px|O pésso da SS1 Aurelia tra [[A Moenn-a d'Arbisseua|Arbisêua e Çélle.]] A Rivêa de Ponénte a l'è colegâ a-e regioîn vixìnn-e e a-a Frànsa da-e segoénti outostràdde:
Pe-a viabilitæ òrdenâia a stràdda ciù inportànte da Rivêa de Ponénte a l'è de lóngo stæta a SS1 Aurelia, a quæ a core pe tùtta a Rivêa lìgure restando, ancón a-a giornâ d’ancheu, tra-e stàdde ciù inportànti da región. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, van vèrso i mónti, e dónca in Piemónte, sòn:
Clasificaçión climàtica di comùn italién
L'articòlo 2 de 'sta lézze chi o divìdde o teritöio italiàn in sêi zöne climàtiche, indichæ co-e létie da-a A a-a F, in sciâ bâze da tenperatûa estèrna média giornaliêra. O scistêma dêuviòu pe òperâ tâ divixón o l'é a misuraçión di gràddi giórno (in sîgla GG) ciufîto che a localizaçión giögràfica. Inta tabélla A, alegâ a 'sto decrétto chi, gh'é a lìsta di tùtti i comùn italién co-a pròpia clasificaçión climàtica.
Rivêa de Ponénte
Ferovîe
miniatura|300x300px|O vêgio percórso da [[ferovîa Zêna-Vintimìggia tra Andöra e Çèrvo, seròu l'11 dexénbre 2016 aprêuvo a l'avertûa do nêuvo radópio.]]
Clasificaçión climàtica di comùn italién
A zöna climàtica inta quæ o l'é inclûzo 'n çèrto comùn a l'é dêuviâ pe decìdde pe quànte ôe a-o giórno o l'é poscìbile açénde o rescâdaménto inti cazaménti pùblichi e privæ. I scìndichi do pròpio comùn pêuan decìdde de alonghî, into câxo o foîse necesâio (prezénpio pe 'n fòrte fréido in ötùnno e primavéia), o perîodo anoâle d'ezercìçio e a dûata giornaliêra de l'açénde i rescâdaménti, comunicàndo a decixón a-a çitadinànsa.
Tabélla
A tabélla chi de sótta a riasùmme e caraterìstiche pròpie de ògni zöna climàtica. Prezénpio, inti doî comùn che fan pàrte da zöna A, ö sæ Lampedusa e Linosa e Porto Empedocle, se pêuan açénde i scistêmi de rescâdaménto da-o 1° de dexénbre a-i 15 de màrso pe 'n màscimo de 6 ôe a-o giórno. De fêua da 'sti perîodi chi, i inpiànti tèrmichi pêuan êse ativæ sôlo into câxo de condiçioìn climàtiche ò meteorològiche che giustìfican a sò ativaçión e, a ògni mòddo, pe 'na dûata giornaliêra ch'a no ségge cià lónga da meitæ de quélla consentîa inti perîodi normâli. A dûata de l'ativaçión di inpiànti de rescâdaménto scitoæ inta zöna F a dêv'êse a ògni mòddo conpréiza tra e 5:00 e-e 23:30 de ògni giornâ.
Rivêa de Ponénte
Ferovîe
Lóngo a Rivêa de Ponénte, óltre che a SS1 e a A10, a core ànche a lìnia feroviària Zêna-Vintimìggia ch'a colega apónto o capolêugo lìgure co-o confìn de stâto. Realizâ inta segónda meitæ do XIX sécolo a l'à de lóngo patîo a mancànsa de 'n inpiànto a dóggio binâio, o quæ, inta træta tra Andöra e Finâ, o l'è ancón dêuviòu a-a giornâ d’ancheu.
Da-a Zêna-Vintimìggia partan dôe âtre lìnie feroviàrie, de inportànsa ciù secondâia, che colegan o mâ a-o Piemónte, òscîa a ferovîa Torìn - Sànn-a e a ferovîa Cùnio - Vintimìggia. A prìmma, ina ciù antîghe d'Itàlia, partindo da Sànn-a a l'ariva a-o capolêugo piemontéize pasando vixìn a-o Còlle de Cadebónn-a. A segónda a l'à a-a giornâ d’ancheu ina destinaçión sorviatùtto turìstica, dæto o bàsso tràfego in sciâ lìnia e a beléssa do paizàggio da valàdda do Röia.
Pòrti
miniatura|300x300px|Vìsta do pòrto de Sànn-a e, ciù lontàn, de quéllo de Voæ ascì. Inta Rivêa de Ponénte se trêuvan i dôe gréndi pòrti de Sànn-a e de Voæ, prinçipalménte croxerìstico o prìmmo e mercantîle (pe-a ciù pàrte con moviméntaçión di TEU) o segóndo, pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure Òcidentâle, a prìmma de tùtta Itàlia pe volùmmi di tràfego mèrçe e pasagê. miniatura|300x300px|A mænn-a de Còu Sàn Donòu, a Finâ. Óltre a-i pòrti comerciâli, inta Rivêa se pêuan atrovâ numerôzi pòrti turìstici pe l'òrmézzo de inbarcaçioîn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'è i pónti d’ormézzo de :
Ariopòrti
Inta Rivêa de Ponénte, scibén ch'o ségge de ridûte dimenscioîn, a gh'è 'n ariopòrto ascì, scitoòu a Vilanêuva d’Arbénga. Ciamòu Riviera Airport ascì, atoalménte o no l'è servîo da nisciùn servìçio de lìnia, eséndo dêuviòu sorviatùtto da l'aeroclub ch'o l'à a sò sêde pròpio chi, óltre che cómme pìsta pe-e prêuve di aparécchi da Piaggo Aerospace.
Dialéttu urmeàscu
G'ha de inflesciùi derivae da u dialettu brigascu e da quellu de l'Ata Valà de l'Aròscia (Ligüre sentru-ucidéntàle), pé questu l'è in dialettu de transisiùn.
Descrisiùn e stòia
E urigini de questu dialettu sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Urméa, cumme pé u rèstu de l'ata valle du Tànau, postu de incontru u Piemunte e a Liguria, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun e sitài de Impeia e de Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu da valà de l'Aròscia, de transisiùn tra u dialettu arbenganeise e quellu portorin (ch'i fàn parte du Ligure çentru-ucidéntàle) mes-ciàu cùn inflesiùi da lengua piemuntese, brigasca (difatti a frasiùn de Viüsèna a fa parte da Tèra Brigasca) nu mancàn ascì derivasiùi di dialetti de l'ata valà du Pennavaire (Àutu e Cravaüna); presènti ascì de carateristiche valbórmideixi intu léscicu, pé vixinànsa cùn e zone de Carizan.
Ancheu l'è parlau da a 'na bòna parte da pupulasiùn d'Urmea, anche se nu ghe sùn stimme ufiçiàli in sce u nùmeru de i parlànti. L'è ésclùza a frasiùn zà ménsciunà de "A Viüsena" (Viuzena in Brigascu) dunde se pàrla u brigascu, dialettu du Lìgure Arpin.
Funulugìa
A livellu de funulugìa u dialettu de Urméa u prezenta carateristiche cumüi cun quelli de Garesce e de Priöa, furtemente influensài dae zone linguistiche vixìne, parte de clascificasiùi Ligü(r)e de sentru-punente, de l'Utrazuvu de punente e Arpìn.
Grafìa
Au muméntu nu l'existe 'na grafìa uficiàlmènte ricunusciüa, quésta cumpunènte l'è infatti spéssu au cèntru de dibattiti, pé sércà de sarvaguardà u dialettu cùn 'na cudificasiùn ciù senplificà, sènsa particulari ségni azuntivi.
Ghe sùn stàe cuscì diférénti pröve de scritüa de questa parlà: u primmu studiusu c'u-u l'ha pruvàa a scrìve l'è stàu Bernard Schädel, duveàndu 'na grafìa funetica, séguìu pòi da lgnazio Giacomo Pelazza, ségundu ina cudificasiùn ciü scimile a-a grafia italiana. Inpurtante ascì a grafia üzà da Giuseppe Colombo, pé u disiunàiu "Italian-Ulmioscu Ulmioscu-Italian", da sta chi e se bàzan ì scrìti ulmioschi "Primma che tüttu u segghe pèlsu", de Marco Michelis, pruposta in ucaxiùn da pübbricasiùn du vulümme ispiràu a "L'antulugia de Spoon River", de Edgar Lee Master, ma ascì pé e àtre opere de l'autù, sta chi a vegghe de mudifiche rispettu a a presedente.
Grafia du Rizzo
Chi de séguitu a cudificasiùn du dialettu urméascu segundu Mirco Rizzo, duvéa pé e sò poexie e pé e trascrisiùi tiatrali; l'è dunca dispunibile l'eléncu de e létere (o i grùppi de létere) duvéai in quéstu scistemma, cun ascì di ezèmpi e a trascrisiùn IPA.
Paragùi
Chi de seguitu se pònan vegghe i cunfrunti tra l'urmeascu, e-e variante liguri ciù vixine, cumme u Garéscìn e u Brigascu, ma ascì cun u Zeneise.
Pruverbi e moddi de dì
Diferenti i moddi de dì e i pruverbi pupulàri registrài intu tempu in racòlte, cumme quella du 2001 de Erika Peirano e Enrica Michelis, ciamà "I pruuvelbi dii veji i fan miria i zuvo da ra fomme", o ascì quelli indicài intu disiunàiu de Colombo du 1986.
Ina vōta u s’ nascèva ȝà ōmmō p’lchè noscio polvi u cuštova trōppe.
Tontu ch’ t’ r’po͞sci da ‘n tṛavoiju, fône in otṛu.
U dièu u ribotta a famna ‘nt’ bancoa.
A Sont’ ‘Ndria l’ ‘nvelnu u munta ‘ns’ a caṛia.
Téstimuniànse scrìte
Üna de primme téstimuniànse de quéstu dialettu l'è du 1863: El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, de Pin Kamponyu (numme d'arte de in ulméascu de l'epuca), stòia che a 'cùnta di tradimenti falìi e de-e donne du pàize, inte u cuntèstu de l'Urmea du 1817, cùn u svilüppu de e primme fabbriche in te 'stà realtà cuntadìna.
Nanowar of Steel
I Nanowar of Steel en unna banda heavy metal còmica de Romma, in Italia. O seu nomme parodistego vëgne da l'union de bande de muxica metal i Manowar e i Rhapsody of Fire, e o rapresenta a seu tendensa de satirizzâ o conçetto de "veo" heavy metal, o obbiettivo primmäio de seu cansoin. A seu euvia a ponta sorviatutto à conçeive de referense umoristeghe e de battue in sce questa smersa muxicâ, despesso parodizzando e vie in scê quæ e bande de power metal en piggiæ in quanto e se piggian ben ben in sciô serio.
Dialéttu urmeàscu
Téstimuniànse scrìte
Diférénti ascì i ezénpi ciù récènti de scritüa in dialettu, cumme zà ménsciunàu disiunàiu Italian-Ulmioscu du 1986, scritu da Giuseppe Colombo e pubbricau da l'asuciasiùn "Studi Ormeaschi" o a poexia "U neva nt'Ulmea" de Mirco Rizzo, cunpòsta in tu 1997, dedicàa a néive in té u paize, o ascì atre poexie du mèximu autù, dispunibili in sce a ræ.
Nanowar of Steel
Into 2006 a banda a scangià nomme da Nanowar à Nanowar of Steel, pe parodizzâ a band italiaña de power metal Rhapsody dòppo de avei scangiou nomme inte Rhapsody of Fire a caxon de unna bæga legale.
Dialéttu urmeàscu
Téstimuniànse scrìte
Pé rivitalisà a léngua sùn ascì présènti articuli in dialettu ulméascu in sce a rivista bienale A lav’zo d’ cose ulmiosche edità da l'asuciasiùn Ulmeta. Quésta pubbricasiùn a cuntegne argumènti culturali che riguardan u paìze, filastrocche e preghée da trasiùn.
Nanowar of Steel
Istöia
Into 2005 vëgnià pubricou l'album Other Bands Play, Nanoway Gay! in scê Jamendo sotta a liçensa de Creative Commons-BY-NC-SA. In sciâ mæxima ciattaforma e sotta à Creative Commons-BY vëgnià pubricou l'album Into gay Pride Ride.
Dialéttu urmeàscu
Téstimuniànse scrìte
Inpurtànte ascì a pubbricasiùn Pizu d'Ulmèa, edità da u cumün d'Urmea, cun articuli ascì in Urmeascu.
Nanowar of Steel
Istöia
Pe l'Arvî do 2012 i l'an transmisso o video de un neuvo scingolo ciammou Giorgio Mastrota, ch'o l'agguantià ciù de 100000 vixoin in scê YouTube in giusto doe settemañe. A canson a devegnià ben ben popolâ in Italia, transmissa da ciù emittente radio e finia fiña ciù vòtte in sciâ televixon naçionâ. Into 2013 i l'incomensan a conlaborâ con Feudalesimo e Libertà, un movimento politico parodistego ch'o l'auspica o retorno do Sacro Impëio Roman e do Feudaleximo in Éuröpa. I l'an dapeu produto un video pe l'agosto do mæximo anno ch'o vegnià trattou da-i pappê naçionæ comme La Repubblica e o reciocchià pe tutta a penisoa italiaña.
Pe luggio do 2019 i l'an produto a canson Norwegian Reggaeton. O video o guägnià 800000 vixoin inti primmi 5 giorni e inte un meise 2.8 mioin, devegnindo coscì a seu canson ciù avvoxâ. A canson a l'é un remesccion de metal e reggaeton. O gruppo o l'à misso in mostra Norwegian Reggaeton into spettacolo da televixon spagnòlla Got talent España. Ciù avanti a banda a l'annonçià de voei rapresentâ a Spagna inte l'Eurovision Song Contest.
Dialéttu urmeàscu
Atre téstimuniànse
Inpurtanti da ricurdà ascì ducumentari, cumme "Voxi in te u tènpu" du 2001, de Remo Schellino, vidéu-risètte e atre inisiative,spéssu purtàe avanti da e realtài in sce u téritoriu, cumme "Nuovo Cinema Ormea".
Nanowar of Steel
Istöia
Tra i atri scingoli sciortià pe-o dexembre do 2019 Valhalleluja, canson de Dënâ mescciâ intra o metal e o gòspel, e into 2020 de mazzo Sneeztem of a Yawn, canson in sciô seu vive drento a-a pandemia do COVID-19 into Sud de l'Italia.
Dialéttu urmeàscu
Atre téstimuniànse
L'è ativu ascì u tiàtru in ulméascu, grassie a-a cumpagnìa "Gli irriducibili"(I iriducìbili), che a l'inscéna spétaculi in te questa parlà ma ascì in Italian e zeneize da u 1993, tra e rapresentasiùn ciù cunuciüe se trövan: Toni tuc'me, tuc'me Toni, Ina famna d trope e El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, in versciùn teatrale.
A partì dau 2022 l'asuciasiùn de Ciunéa Il museo dei ricordi a l'ha rézu dispunibile in versciùn digitàle e de papê "A Gazétta de Ciunèa" (La gazzetta di Chionea), ch'a cuntegne articuli ascì intu dialettu da frasiùn.
Nanowar of Steel
Istöia
À l'incomenso do 2021 i l'an annonçiou Italian Folk Metal, pubricou a-i 2 de luggio do 2021. Questo o l'é o seu primmo album intrego tutto scrito inta lengua italiaña.
63 a.C.
thumb|300px|center|[[Mitridate VI do Ponto (134 a.C./132 a.C.-63 a.C.) achéugge 'n mesagê de-i Romàni, miniatûa, 1474 (Bibliuteca de Rennes Métropole - Rennes)]]
Felis silvestris catus
Taxonavigaçion
Felis - Gatto
Nomme: Felis Linnaeus 1758
Riàn Cazasse
miniatura|300x300px|Vista du Riàn Cazasse aa fuxe miniatura|300x300px|Mappa du riàn e di sò afluenti
U Riàn Cazasse (Rio Casazza o Rio Fine in italian) u l'è in riàn, lüngu sirca trei chilometri, ch'u nasce da l'uniùn tra u Riàn Luxerna e u Riàn Carré e ch'u sfoccia intu Mâ Ligüre.
Percursu
U Riàn Cazasse u nasce intu teritoriu du cumün de Buisàn, a nord du Munte Mârmi (303 m), in s'u pendìu du Briccu Cassinea (607 m) e da vixin aa cuscì dita Cà da Püe, pe pö chinâ versu a valle, scurendu in diresiùn nord-ovest/sud-est. Superon a lucalitè de Murteu, u incumensa a marcâ i cunfìn tra Buisàn e Löa, pasandu a punente da lucalitè di Mexei e atraversandu quella de Furnâxe, dund'u passa sutt'au punte de l'Autustradda A10 e a quellu da Stradda Pruvinciâle 25. Da chi, fin'aa fuxe, u passa a segnâ u cunfìn tra i cumün de Löa e Burghettu, atraversandu e lucalitè de Cazasse, dunde a piggia u numme, e di Prigè, mentre aa fìn u segna u cunfin tra e Ulivette, a Löa, e u Buiùn, au Burghettu.
U riàn, doppu avé pason paeggi punticelli da viabilitè lucâle, u scure da vixìn au Puntassu, ch'u ne permetteva u superamentu in etè rumâna, primma che u sò lettu u se spustesse de ina dexena de metri a punente. Scavalcon ancua dai punti de l'Aurelia, da feruvìa Zena-Vintimiggia e du lungumâ, a se caccia aa fin intu Mâ Ligüre ai cunfin tra u Burghettu e Löa.
Afluenti
Invece, in sa zina drita, u gh'è i seguenti afluenti :
Bacìn idrograficu
U bacìn du Riàn Cazasse u cröve ina picina area incastunâ tra quelli du Varatella, du Ninbaltu e de âtri picìn rianetti du teritoriu du cumün de Löa, pe ina superfice tutâle de 3,3 km2. Versu punente u l'è delimiton dau cucussulu du Munte Castelâ (112 m), intu teritoriu du cumün du Burghettu, e daa costa che da lì a munta fina ae lucalitè de Colle e de Losano, intu cumün de Buisàn. In pò ciü a munte a rìva fin'au Briccu Cassinea (607 m), vegnindu separon dau bacìn du Ninbaltu daa costa de Santa Libbia. Sta costa, che da chi a china versu a valle pasandu pe Murteu e u riâlsu di Gazzi, a l'è invece u sò limite versu levante dunde, ultre au Ninbaltu, u cunfina anche cu-u bacìn du Riàn di Gazzi, tüttu tunbinon.
Notte
<references group="n." />
Felis silvestris
Taxonavigaçion
Nomme: Felis Linnaeus 1758
Proverbi Quande o gatto o passeggia, o ratto o sta ascôso
San Nazò
San Nazò (in italiàn: San Nazzaro) l'é 'na frasción d'Arbea ch'a gh'à sulu 8 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 394m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Arbêa. L'è 'n paìze 'd lingua e tradisión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria. San Nazò l'è csì pcinéin ch'l'è spessu identificó ncu u stóricu albergu e risturante Bruno, avertu ncu is numme int'ei 1963, ma ativu zà in precedensa. L'é prubabile che l'albergu, missu inte 'n puntu strategicu a-i biviu da strò che a sinistra a pórta a Cabela e a destra a Rucheta, u fissa stó 'na staçiùn da pósta e per l'ei cambiu di cavòlli za int'ei mediuevu.
Boæo
Boæo (pr. /'bwɛ:u/ - primma do '400 bairo, primma de l'800 boæro, da-o latin baiŭlus "portao", quindi "rezente") ò, inte 'na forma ciu toscanizante, balivo (a so votta da-o fr. ant. bailif, da-o latin baiulivus, sempre da baiŭlus) - tipo de fonçionaio ò pubbrico ófiçiâ con varrie atribuçioin i aotoritæ, prezente, specce inti seccoli passæ, in despægi paixi d'Œüropa. L'ofiççio e a dignitæ do boæo a l'è a boiia (pr. /'bwija/ - ciu antigamente bairia, dapœu boeiría e doppo boiría; latin tardo bailia).
França
I boæi (baillis) de l'aministraçion françeize fun introduti da-o Feipo Aogusto inta grande riforma ch'o feççe fra o 1180 e o 1190, quand'o divize o so teritoio in esteize circoscriçioin dite "gren boiie" (fr. baillages, saiv'à dî "boiiæghi"), a cappo de quæ o poze di so ófiçiæ dotæ di ciu vasti poei aministrativi e giudiçiai. Questi ean o strumento ciu sado do poei regio ch'o s'erzeiva d'ato i continnoi dissensci fra i comun, a-i quæ i re françeixi aivan acordao larghe franchixe, e i segnoî fœüdæ, che çercavan de riacattâ i poei perdui. Questi gren boæi, nominæ e revocæ da-o re, da-o quæ riçeveivan un stipendio, s'atrovavan inte provinçe settentrionæ da França e corispondeivan a-i senescarchi da França meridionâ; assæ fito questi ótègnan da-o re no soltanto o governo di teritoi sogetti direttameme a-a Coroña, ma ascì a sorvegiança di gren fœüdi. O gran boæo o l'exerçitava ogni specce de poei in nomme do re, o convocava e o l'organizzava o contingente militâ, o l'aministrava i proventi reggi, o mantegniva l'orde e o l'exerçitava l'ata giurisdiçion. No se deve però confonde i gren boæi co-i boæi ordenai a liatri sottoposti; questi urtimi ean giuddiçi d'orde infeiô, che rendeivan giustiççia a-e persoñe non nobbile: corispondeivan insomma a-i prevosti e a-i viguiers da França meridionâ.
L'aotoritæ di gren boæi e di senescarchi a s'andò amermando a partî da-o sec. XIV. Se ghe levò de man in man l'aministraçion finançiaia primma, i poei giudiçiai ciu tardi. Da-o Françesco I in avanti, no ebban ciu manco o comando di contingenti militæ provinçæ, e e so atribuçioin vègnan soo che ónoâie. E boiie, inteize comme teritoio, conservon de l'importança pe l'eleçion di deputæ di stati generæ, zachè vègnan a constitoî e circoscriçioin elettoæ.
Da-a rente a-i gren boæi e a-i boæi so sottoposti de circoscriçioin ordenaie, gh'ea ascì i boæi de circoscriçioin speciæ constituie in relaçion a di privileggi speciæ: coscì o boæo do palaççio, o boæo do darsenâ, ecc.
Savoia
Inti stati sott'a-o dominnio da cazadda di Savoia, à sumeggiança di gren boæi françeixi, gh'ea di boæi che goernavan e provinçe. Inte constituçioin de l'Amedeo VIII ducca de Savoia, e so atribuçioin son quelle de presezze a-i armamenti e comandâ i contingenti provinçæ, tegnî in bon assetto e fortificaçioin, mantegnî a paxe, curâ stradde e ponti, vigilâ a conduta di castellen e aministrâ a giustiççia.
Itallia meridionâ
O Federigo II de Svevia, temendo che ste tendençe de çittæ do regnum Siciliæ poêsan condue a quella mæxima anarchia che-o desguggimento de libertæ comunæ aivan produta inte l'Itallia settentrionâ e centrâ, o sostègne o poei di boæi e o proibì quásesǽ nommina de consoi ò poistæ elettivi inte çittæ meridionæ. L'œuvia do grande imperatô a l'ebbe di feliçi rizurtæ: l'Itallia meridionâ a se mantègne de fæto unia inti regni de Siçilia e de Nappoli. Doppo o Vespro Siçilian i re aragoneixi into primmo de sti stati, i angioin into segondo, elargin di privileggi d'aotonomia a tante çittæ, coscì che queste poettan nominâ di magistrati proppi, denominæ "zuæ", ma o so poei o fu de reggola soltanto aministrativo e o poei giudiçiaio o l'arestò inte moen do boæo reggio. Soo che into sec. XV o boæo ascì o vègne elettivo.
Repubbrica de Veneççia
A inmitaçion de sti boæi de l'Occidente, ghe fu inte l'Oriente di boæi che governavan e colonnie veneçiañe inte l'impêo bizantin (e ciu tardi into stato ottoman).
Di atri boæi veneçien s'atrovavan inti prinçipæ porti de l'impêo bizantin, e se mantègnan ascì sotta a dominaçion turca. Quello rescidente a Costantinoppoli o conservò boña parte di privileggi ch'o l'aiva ótegnûo da-i impioei bizantin: comme-o drito giurisdiçionâ e o drito de scœuve de tasce speciale in sce-e nave veneçiañe che exerçitavan o traffego.
Orde de Mâta
Particolâ importança g'ha da pœu i boæi (balì) de l'orde de Mâta. Se distingueiva, pe scin che l'orde o possedette l'izoa de Mâta, i boæi conventoæ e i boæi capitolæ. I primmi sezeivan inte l'izoa e ean a cappo de "œutto lengue" de l'orde; ascisteivan o gran meistro into governo e a so prezença a l'ea necessaia pe rende vallide e delibiaçioin do conseggio sorvan. I boæi capitolæ invece ean di dignitai de l'orde che no sezeivan a Mâta e stavan a cappo di organizzaçioin de l'orde mæximo inte despæge provinçe d'Œüropa: tâ o gran uspiagêo da lengua d'Itallia, o gran boæo da lengua de Germannia, o gran cançelê da lengua de Castiggia, ecc. Da-a rente a questi gh'ea da pœu di boæi de graççia, che no vegnivan eletti, comme i precedenti, da-o capittolo generâ de l'orde, ma da-o conseggio, ò pù da-o gran meistro, ò ascì da-o sommo ponteffiçe.
O tittolo de balì de l'orde de Mâta ancœudì o g'ha 'n valô escluxivamente ónoífico.
Repùblica de Piza
A Repùblica de Pîza, conosciûa ascì cómme Prìmma Repùblica Pizànn-a, a l'é stæta 'n antîgo Stâto indipendénte existîo da-o sécolo XI a-o XV. Vèrso l'ànno 1000 Pîza a l'êa diventâ unn-a de ciù inportànti repùbliche marèn italiànn-e.
Into 1016 Pîza e Zêna, ch'êan aleæ, àn batûo i Saracìn e àn pigiòu quæxi tùtto o contròllo do Mâ Tirén. E dôe Repùbliche marèn àn comensòu ascì a penetraçión prìmma comerciâle dòppo polìtica inta Còrsega e inta Sardégna. In sécolo dòppo àn liberòu e Baleâri e sta spediçión chi a l'é stæta celebrâ into Gesta Triumphalia per Pisanos e inte 'n poêma épico, o Liber Maialichinus, scrîti inti ànni 1113-1115. A Repùblica de Pîza, o quæ pòrto a-a fôxe de l'Àrno, a-o contrâio de quéllo che pò-u ciù se crédde, o no l'êa in sciô mâ, a l'é arivâ a-o màscimo do sò splendô tra o sécolo XII e o XIII; i sò bàrchi controlâvan a ciù pàrte do Meditérànio òcidentâle e centrâle ascì. Ma a rivalitæ tra Pîza e Zêna a s'é agravâ into sécolo XIII e a l'é finîa inta batàggia navâle da Melöia (1284), conbatûa pròpio in fàccia a-o pòrto pizàn, ch'a l'é stæta l'incoménso da fìn da poténsa da çitæ, co-a rinónçia a ògni pretéiza in sciâ Còrsega e co-o dovéi cêde a Zêna 'n pàrte da Sardégna (1299). Pe de ciù, da-o 1323, l'é comensòu a conquìsta aragonéize da Sardégna, ch'a l'à levòu a-a çitæ rossocroxâ o domìnio in scê giudicâti (provìnse) de Cagliari e da Gallura.
1 - X - 2
Incipit
Pe növe meixi de l'annu, tüttu l'andamentu familiare u l'é bazòu insce uno - X - due: "1" u pö êse l'amigu; "X" quellu che nu se cunusce e "2" possono essere i bambini o le corna. Ma tüttu questu é fuori del sistema, perché ormai si sa che i sistemisti ce ne sono a milioni che vincono ogni settimana bigliettoni da 1000: ne spéndan trenta e ne guâgnan dexe, ma però han a sudisfaçiun de guâgnâ e l'é anche loggicu che cun i scistemi quande guagna ün guâgnan tütti cuscí avànçan de ratelâ. Da notare però che le vincite di 10, 20, 30, 40, 60 milioni le fanno solamente quelli che giuocano 2 o 3 schedine a vanvera, ciò signiffica che la fortuna è guerça e a-a dumennega doppu prançu a se demua à picâ a-e porte... Però con questo non voglio dire che i sistemi vadano abbandonati, tutt'altro, tütti i scistemi, basta che se guagna, sun buin. E schediñe de partença sun træ: - a schediña "silabaiu" a l'é quella cu-ina riga de "1"; - a schediña "enigma" a l'é quella cu-ina riga de "X"; - mentre a schediña cu-ina riga de duî a l'é quella cun l'artrite...
Cunligamenti esterni
Oudiu dispunibbile insce Youtube
Federîgo Alizêro
miniatura|O Federîgo Alizêro O Federîgo Alizêro (dîto Alizêri ascì, Zêna, 27 dexénbre 1817 - Zêna, 28 seténbre 1882) o l'é stæto 'n stòrico, insegnànte e leteròu zenéize.
Vìtta
O Federîgo Alizêro o l'à nasciûo a Zêna a-i 27 de dexénbre do 1817 da Giöxèppe e Giànca Grondónn-a, segóndo de nêuve fræ, inte 'na famìggia de câsetæ asæ rìcca. O s'é dónca laoreòu in lézze, scibén ch'o l'é fîto pasòu a-a sò pasción, a letiatûa, matêia inta quæ o l'à avûo cómme méistro o Pòulo Rebùffo. O l'à in prinçìpio travagiòu inte 'n setimanâle leterâio, l ' Espero, fondòu da lê e da âtri leteræ into 1840, co-o prìmmo nùmero ch'o l'é stæto publicòu a-i 5 de dexénbre da l'editô Zâne Batìsta Feràndo. Inte quélli ànni, l ' Espero o l'êa 'na publicaçión abastànsa avoxâ, ch'a contâva in sciâ colaboraçión de inportànti studiôxi cómme o Pêo Bernabò Silorâta e o Michê Giöxèppe Canâ. A ògni mòddo quésta esperiénsa a no l'é duâ a lóngo, aprêuvo a-a sopresción do giornâle, decîza into 1845 pi-â tendénsa a tratâ i problêmi da mizêia do pòpolo, difondéndo nêuve in scî nêuvi azîli de l'òpera do Ferànte Apòrti, ch'a l'àiva alarmòu a poliçîa, ch'a l'acuzâva o giornâle de "virolénsa e agrûa".
Tra i sò prìmmi scrîti, into 1839 l'Alizêro o l'à publicòu 'n'arecugéita intitolâ I migliori monumenti sepolcrali in Liguria, colaboràndo inte l'òpera de grùppo, cuâ da-o Comùn pe l'eutén congrèsso di scensiæ ch'o s'êa riunîo a Zêna, intitolâ Descrizione di Genova e del Genovesato, spartîa inte tréi volùmmi e publicâ into 1846. Inte quéllo ànno o l'à publicòu a sò Guida artistica per la città di Genova ascì, grànde òpera inte tréi volùmmi che, a despêto da pezànte pröza tìpica de l'outô, a fornîva de informaçioìn menuçiôze in scê òpere conservæ a Zêna inte quéllo perîodo. S'é dedicòu ascì a de traduçioìn, cómme quélla, into 1852, do Della guerra di Spagna. A quéllo moménto remónta ascì 'na comédia inédita in vèrsci martelién, ciamâ Il matrimonio di Goldoni. Sénpre inte quélli ànni, o l'à mostròu 'n grànde interèsse a-e rifórme inandiæ da pàppa Pîo IX: l'Alizêro o l'àiva defæti di fórti ideâli liberâli, ma 'na sàlda fêde catòlica ascì. Tra poêxie e d'òcaxón scrîte da lê, into 1847 l'é stæto stanpòu a Zêna i Fasti di Pio IX raccontati al popolo italiano..., con l'outô che into méntre o scrivéiva de löde a-o Càrlo Albèrto, o quæ, pigiàndo cómme ezénpio e rifórme do pàppa, o l'àiva inandiòu 'na polìtica riformatrîxe. Into 1848 o l'à colaboròu con Il Pensiero Italiano, sott'a-a direçión de F. Bettini e M. Accame, con doî artìcoli inti nùmeri 71 e 72, publichæ rispetivaménte a-i 22 e a-i 24 d'arvî. Into córso da grànde rivòlta de Zêna do 1849 o l'à avûo 'n ròllo de mediatô, scrivéndo pöi, in sce comisción do Comùn, 'n Commentario delle cose accadute in Genova in marzo e in aprile 1849 inte tréi volùmmi, ch'o no l'é stæto però publicòu aprêuvo a-o refûo de l'outô de cangiâ çèrti pasàggi.
Da-o 1850 a-o 1890 o l'à insegnòu, a Zêna, into licêo Cristòffa Cónbo; into 1846 o l'é stæto tra i sòcci fondatoî da socjêtæ de stöia, giögrafîa e archiologîa, faxéndo pàrte do colêgio di profesoî da facoltæ de létie de l'universcitæ. Into 1855 o l'é stæto nominòu diretô do Michelangelo, 'n giornâle leterâio de l'época, pe 'n totâle de sétte nùmeri. O l'é pöi stæto prescidénte da seçión de Bélle Àrte da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pàtria, da quæ o l'é stæto un di sòcci scìnn-a da-a sò fondaçión a-i 21 de frevâ do 1858. Da-o 1866 o l'à colaboròu co-i setimanâli Alba, testâ scentìfico-leterâia, a Gazzetta di Genova e setimanâle Vittorio Alfieri. Into 1867, l'Alizêro o l'é stæto nominòu segretâio da comisción consultîva pi-â conservaçión di bêni stòrichi e de bèlle àrte e, tréi ànni dòppo, o l'é stæto incaregòu de redìgge 'na lìsta di cazaménti zenéixi meritévoli do tìtolo de "bêni naçionâli".
O l'à tegnûo numerôze letûe de sò riçèrche óltre che vàrie conferénse in sciâ Divìnn-a Comédia a-o cìrcolo filològico méntre o l'êa derê a preparâ 'n'ediçión do poêma con coménto, no goæi armònica e de vêgio stànpo, ch'a l'é sciortîa a despénse a partî da-o 1877. O coménto o l'êa formòu da tréi volùmmi e o l'êa precedûo da 'na lónga introduçión, inta quæ l'Alizêro o l'à rielaboròu, in sciâ bâze de quélle ciù antîghe, a biografîa do poêta, analizàndo e sò conceçioìn e a pàrte leterâia e filològica da comédia. Da-o pónto de vìsta da valutaçión estética o se ricolêga a-i purìsti, spécce a l'Antönio Cézari e a-i sàzzi de Gabriælo Rosétti, de Vinçénso Giobérti e de Niccolò Tomazêo, arivàndo scìnn-a-o Dante spiegato con Dante do Gianbatìsta Giuliàn.
In scî monuménti artìstichi zenéixi l'Alizêro o l'é tornòu con di âtri scrîti, publicàndo, into 1875, a famôza Guida illustrativa del cittadino e del forestiero per la città di Genova e sue adiacenze. A ògni mòddo, a ciù pàrte di sò stùddi a l'é dedicâ a-a riçèrca in sce l'àrte e i artìsti lìguri, publicâ inte dôe grénde òpere de Notizie dei professori del disegno in Liguria dalla fondazione dell'Accademia, spartîa inte tréi volùmmi publichæ tra o 1864 e o 1866, e de Notizie dei professori del disegno in Liguria dalle origini al secolo XVI, inte sêi volùmmi publichæ tra o 1870 e o 1880. A prìmma òpera, scrîta con l'idêa de continoâ quélle do Sorvàn e do Ràtto e caraterizâ da 'na grànde diligénsa docomentâia ma limitâ inte l'inpostaçión e inta pröza, a l'é a ògni mòddo l'arecugéita ciù rìcca de informaçioìn in sce l'àrte lìgure tra a fìn do sécolo XVIII e a prìmma meitæ de quéllo sucescîvo. O segóndo scrîto, co-i prìmmi tréi volùmmi che pàrlan da pitûa e i âtri tréi dedichæ a-a scultûa, o prevedéiva in prinçìpio tréi volùmmi in sce l'architetûa ascì, ma no són stæti ciù conpilæ. A ògni mòddo, co-i mæximi prêxi e i mæximi lìmiti do rèsto da sò produçión, sto tèsto chi o l'é 'n'arecugéita fondamentâle de docomentaçión ségge in scî artìsti lìguri scìnn-a-o sécolo XVI che in sce quélli forèsti ch'àn travagiòu in Ligùria. Tra i sò ùrtimi travàggi se regórda 'na colaboraçión, into 1882, co-o periòdico catòlico l'Elleboro. A-i 13 d'òtôbre do 1882, recoviòu da-a mógge Texô Bolón e da-i çìnque fìggi, aprêuvo a 'n córpo l'Alizêro o l'é mòrto inta sò câza de canpàgna a Sàn Giâxo, inta valàdda do Ponçéivia, vegnìndo in sciâ fìn interòu into canposànto de Stagén.
Vigpounsu
Vigpóunsu l'é 'na frasión id Dernize inte l'òta val Burbàia ch'u gh'ò 63 abitanti. L'è 'n paìze 'd lingua e tradisión-i lìguri
Chitara
Chitâra, strumento muxicâ a corde, constituio da 'na cascia a forma de "œutto" e da 'n mannego a-e estremitæ do quæ se g'attacca ciu corde (de sollito 6) che-o sunao o mette in vibraçion co-e die ò co-o plettro.
D'origine arraba, a chitara a g'ha avuo larga fortuña inti paixi latin (Spagna), dove l'è scioio in gran nummero de virtoxi e de compoxitoî. De poscibilitæ oferte da-a chitara ha dæto schilente prœuva i strumentisti che l’han introduta inte sâe da conçerto, in particolâ o Dria Segovia, che, otr'a ezegoî di peççi za scriti pe chitara e à soliçitâ i compoxitoî so contempoannei, o l'ha ampliao o repertoio do strumento pe mezo de transcriçioin.Inta muxica popolâ l'è difuzo a chitara battente, con caviggê à pirolli posterioî e çinque corde dogge da sunâ co-o plettro.
Torénte Ponçéivia
O Ponçéivia o l'é un di doî torénti prinçipæ da çitæ de Zêna, insémme a-o Bezàgno, ch'o pàssa inta vàlle co-o mæximo nómme.
O prinçìpio do sò percórso o l'é dibatûo perché segóndo çèrti o nàsce da-a confluensa do Vèrde into Ricò méntre pe di âtri o Vèrde o l'é da consciderâse o prìmo tòcco do Ponçéivia mæximo, questa a l'é a têxi ch'a l'â ciu sostegnitoî.
L'èrta vàlle
A ògni mòddo dòppo a confluensa in mêzo a-a localitæ de Pontedêximo o torénte o s'inviâgia vèrso o Sùd scìnn-a a razónze Sàn Chîgo, dónde o riçéive l'ægoa de di riæ ciu picìn, cómme o Folle in sciâ scinìstra e, ciù in zu, o Borba fra e colìnn-e de Sàn Giâxo de Ponçéivia e Mórta in sciâ drîta, vixìn a-o pòsto dove s'atrêuva o canposànto da Giacca, mentre pöco ciù in zu, in localitæ Móigallo, arîva o bén bén ciù inportànte apòrto do Sécca a-a scinìstra do Ponçéivia.
A media vàlle
O percórso o prosegoe quæxi do tùtto drîto verso Bösanæo dove a sinistra o Ponçèivia o riçéive o Zeminiàn.
I cangiaménti do sécolo XIX
Pe-a realizaçión da ferovîa da Zêna a Torìn, inti ànni '50 de l'éuttoçento l'é stæto realizòu 'n progètto de scistemaçión e deviaçión parçiâle da giæa do torénte. O percórso, de fæti, o faxéiva 'na gròssa cùrva in gîo a 'n promontöio ch'o chinâva zu da-a colìnn-a de Mórta, in proscimitæ do conplèsso conventoâle medievâle de Sàn Françésco a-a Ciapétta, ch'o l'arestâva in sciâ drîta do torénte. Dónde ancheu gh'é o bórgo de Bösanæo l'éa tùtta giæa, a pàrte pe-a stràdda Reâ (ancheu Stràdda Bösanæo) che de fæti ancón òua a l'é ciu èrta do rèsto da delegaçión. O torénte Zéminian o sciortîva inta giæa do Ponçéivia pòcasæ into pòsto dónde ancheu a camionâle a ghe pàssa adòsso e o se ciamâva "Ægoamarsa". E modìfiche àn interesòu o sbancaménto de 'na porçión da colìnn-a fra a Ciapétta e Mórta pe-o pasàggio da néuva giæa, lasciàndo o convénto a-a scinìstra do torénte. Inte tùtta a zöna lasciâ lìbera da l'ægoa l'é stæto creòu 'na çitadìnn-a nèuva, ch'a l'à ciàn cianìn sostitoîo o vêgio céntro abitòu ciamòu "Prión"; inte 'n tòcco da vêgia giæa, da l'antigo tèrmine do riâ Ægoamarsa scìnn-a a-a nêuva giæa, l'é stæto realizòu quéllo che ancheu o l'é l'ùrtimo tòcco do Zeminiàn.
Ciù in zu, da drîta arivan o torénte Trasta e o Torénte Fegìn in corispondensa de zöne omònime, da Certôza a-a scinìstra ariva pe cóntra o Torbélla.
A bàssa vàlle
Pe finî o Ponçéivia o l'atravérsa i opòsti quartê de San Pê d'Ænn-a e Cornigén e o l'arîva in mâ in corispond*nsa da zöna dîta Scciumæa, da-a scciùmma che 'n ténpo a se creâva da l'incóntro de l'ægoa do torénte co-i mòuxi do Mâ Ligùre. Tùtta l'àrea a l'é stæta interesâ inti ànni pasæ da 'na pezànte industrializaçión, in pàrte a l'é pe cóntra stæta ricuperâ inti ùrtimi ténpi pe ûzo de demôa e comerciâle.
A balla a-o botto
Discu in vinile
Tittulu: A balla a-o botto Outû: V. Zucca - Marzari Interprete: Gioxe Marzari Annu: Süportu: discu 45 gii Etichetta: Durium Nüm. catallugu: ep A 3116; Ld M 6551 Latu: Nüm. matrixe:
Incipit
- Ah Mannue, ti vegni à vedde a partia? Ma cose t'ö che vegne à vedde tiâ trei casci 'nte 'n balun?! A n'é miga 'na nuvitæ, nu?! Tütti inta vitta han quarcosa da tiâ:
u pulaiö u tia di colli; u cavallu u tia a caroçça; u caruçê u tia e guidde; a sinpatia a tia l'amû; l'amû u tia tantu ch'u se streppa; a televixun a tia e donne; e donne tian i ommi i-ou padrun du bar u tia di suspii de sulievu perché se gh'inpe u lucale; i galanti tian e mollan; i cellibi tian à tüttu; i ommi spuzæ tian di muchetti a-a mugê e a mugê a ghe tia de cassòule 'nt'a testa. E mi invece me tucca pensâ à tiâ avanti a baracca, atru che vegnî à vedde de partie de balun...
Cunligamenti esterni
Oudiu dispunibbile insce Youtube
Stefanija Ivanivna Turkevyč-Lukijanovyč
Stefanija Ivanivna Turkevyč-Lukijanovyč (in ucràino: Стефанія Іванівна Туркевич-Лукіянович; scritûa ingléize: Stefania Turkewich-Lukianovych; Leòpoli, a-i 25 d'Arvî do 1898 - Cambridge, a-i 8 d'Arvî do 1977).
A l'é stæta 'na conpoxitôa, pianìsta, muxicìsta ucràina, riconosciûa cómme prìmma dònna conpoxitôa do sò pàize.
Vitta
Into 1921 a s'é trasferîa a Viénna, dond'a l'à posciûo studiâ co-o Guido Adler a l’Universcitæ e co-o Joseph Marx a l'Universcitæ pi-â Mùxica e-e Àrte interpretatîve, dónde a s'é laoreâ into 1923 co-in diplöma da insegnànte. Into 1925 a s'é maiâ co-o Robert Lisovskyi e con lê a l'à andæta a Berlìn dond'a l'é visciûa da-o 1927 a-o 1930 e a l'à studiòu con l'Arnold Schönberg e co-o Franz Schreker. Inte sto perîodo l'é nasciûo sò fìggia a Zoya (Зоя). Into 1930 a l'é andæta a Prâga inta Cecoslovàchia, dond'a l'à studiòu co-o Zdeněk Nejedlý a l'Universcitæ Carolìnn-a e con l'Otakar Šín a-o Conservatöio de Prâga. A l'à aprofondîo a conpoxiçión ascì co-o Vítězslav Novák a l'Académia de mùxica. Inte l'ötùnno do 1933 a l'à insegnòu pianofòrte e a l'é diventâ pianìsta aconpagnatô a-o Conservatöio de Prâga. Into 1934 a l'à discùsso a sò têxi in sciô "Folclôre ucràino inte òpere rùsce", e a l'à pigiòu o dotorâto in muxicologîa inta Lìbera Universcitæ Ucràina de Prâga. A l'é coscì diventâ a prìmma dònna da Galìçia (che alôa a l'êa inta Polònia) a pigiâ 'n dotorâto de riçèrca.
Inte l'ötùnno do 1939, dòppo chi-â Rùscia a l'à òcupòu l'Ucràina de ponénte, a Stefània a l'é stæta dêuviâ cómme institutô e prìmmo violìn a-o Tiâtro de l'Òpera de Leòpoli e da-o 1940 a-o 1941 a l’é stæta profesô asociòu a-o Conservatöio. Dòppo chò-u Conservatöio, con l'òcupaçión tedésca, o l'é stæto seròu, a l'à continoòu a insegnâ a-a Schêua Statâle de Mùxica. Inta primavéia do 1944 a l'à lasciòu Leòpoli pe Viénna. Scapâ da-i soviétichi, into 1946 a l'é andæta a stâ inte l'Àostria meridionâle e da li in Itàlia, dónde o sò segóndo marîo, o Nartsiz Lukyanovich, o l'êa mêgo sott'a-o comàndo ingléize.
Inte l'ötùnno do 1946 a Stefània a l'é andæta a stâ into Régno Unîo dond'a l'é visciûa a Brighton (1947-1951), a Lóndra (1951-1952), a Barrow Gurney (vixìn a Bristol) (1952-1962), a Belfast (Irlànda do Nòrd) (1962-1973) e Cambridge (da-o 1973).
A-a fìn di ànni quarànta a s'é mìssa tórna a conpónn-e. De manimàn a l'à sunòu tórna in pùblico cómme pianìsta, in particolâ into 1957 inte 'na série de conçèrti inte comunitæ ucràine in Inghiltæra e into 1959 inte 'n concèrto de mùxica pe pianofòrte a Bristol. A l'êa ménbro da British Society of Women-Composers and Musicians (ch'a l'é existîa scìnn-a-o 1972).
A sò òpera Cuore di Oksana a l'é stæta sunâ inta Centennial Concert Hall de Winnipeg (Cànada) into 1970 sott'a-a direçión artìstica de sò seu Irena Turkevycz-Martynec.
Dòppo avéi continoòu a conpónne pe tùtti i ànni '70, a Stefania Turkewich a l'é mòrta a-i 8 d'Arvî do 1977 a Cambridge, in Inghiltæra.
Dialétto arbenganéize
L'Arbenganéize (Arbenganese) o l'è 'n dialétto da léngoa lìgure parlòu prinçipalménte inta ciànn-a d'Arbénga e inta vàlle do sciùmme Arêuscia, apartenénte a-o coscì dîto grùppo do lìgure céntro-òcidentâle, do quæ o l'è a variêtæ ciù difûza.
Descriçión e stöia
O dialétto arbenganéize o l'è 'na de variêtæ ciù inportànti da léngoa lìgure parlæ inta Rivêa de Ponénte, aprêuvo a l'infloénsa storicaménte ezercitâ da-a çitæ ingòuna, pe tànto ténpo grànde sêde vescovîle e lìbero comûne, pónto de parténsa de vàrie vîe comerciâli vèrso o Piemónte.
Óltre che inta ciànn-a o l'è difûzo inte âtre vàlli satelitâri a quésta, cómme a vàl Nêva ò a za mensonâ vàlle Arêuscia. Vèrso levànte se pœ trêuva l'arbenganéize scìn a-o pàize do Borghétto, colònia medievâle de Arbénga fondâ into 1288, e inta vàl Varatèlla, pe lasciâ dòppo o pòsto a di dialétti de tranxiçión co-o grùppo do lìgure centrâle. Vèrso sùd a gh'è o pasàggio a-o dialétto arascìn, co-o quæ se formàn i dialétti de tranxiçión parlæ inta vàlle do torénte Lerón. Ciù estéiza a l'è a prezénsa inte l'entrotæra, lóngo o córso do sciùmme Arêuscia, dónde se pœ trovâ l'arbenganéize scìn inta provìnsa de Inpéria, a l'altéssa do comûne de Çeie. Ina variêtæ streitaménte ligâ a l'arbenganéize a l'è parlâ into comûne de Montegròsso Ciàn de Læte ascì, pàize óltre o quæ e parlæ locâli prezentàn magioî infloénse da-i dialétti de l'inpériéize òpû, vèrso nòrd, de l'Ormeàsco, pàrte do grùppo do Lìgure alpìn. Vèrso nòrd són ascì riconducìbil a l'arbenganéize e parlæ da Vàl Nêva, méntre i dialétti da vàl Pennavaire e, a-o de la do còlle Sàn Benàrdo, de Garésce prezentàn 'na fòrte conponénte ingòuna, scibén che séggian de parlæ de tranxiçión.
Grafîa
Cómme pe tànte âtre variànte da léngoa lìgure, pe l'arbenganéize a no l'exìste 'na grafîa tradiçionâle inta quæ trascrîve o dialétto scibén che in ténpi ciù recénti, co-a raxón de fisâ a parlâ de mòddo da conservâ 'na testimoniànsa scrîta, se són avûi di tentatîvi in tâ sénso.
Tra e vàrie propòste s'aregordàn, prezénpio, a grafîa adêuviâ da-o giornalìsta e poêta Vincenzo Bolia pe-e sò òpie, e quélla adêuviâ da Angelo Gastaldi into sò "Disiuna-iu Arbenganese", a ciù conplêta arecugéita de pòule into dialétto arbenganéize pe òua disponìbile.
Rocca Barbena
A Rocca Barbena (1.142 m s.l.m., dìccia numma A Rocca ascì, A Rocca (Barbéina) in bardenòllu) a l'è ina muntagna de Pre-àrpe Ligü(r)i c'a se tröva in Pruvinsa de Savuna, inte l'entrutèra de Arbenga. A ròcca a l'è cumpletamènte in tu teritôiu cumünâle de Castrevegliu.
Descrisiùn
A còlla a se tröva inta cadêna prinsipâle arpìna e u suvrasta da settentrìun a cumüna de Castrevegliu, a a quàle a ghe dà u numme in italiàn (Castelvecchio di Rocca Barbena). U versànte nord u se fàccia in sce a gròssa cunca de Bardenèi. Versu nord-ovest a còlla du Scravaiùn (814 m) a sepâ(r)a dau Munte Lingu (1103 m), a est u incuntra u spartiàiva padàn ligü(r)e che u cuntìnnua cun a còlla Giànca (935 m), u munte Subancu (983 m) e u zùvu de Tui(r)an.
In mòddu dife(r)énte dai âtri munti da valâ du Néva a sìmma da Rocca a l'è frastagliâ e ruciùza, prinsipalménte in sce u versante nord.
Aministrativaménte u munte u l'è parte de Castrevegliu, mentre a livellu de riàn u se tröva fra e valàe du Neva e da Burmia de Miléximu.
Rivàndu aa sìmma
U se pò muntâ in sce a sìmma da Rocca pé a sê(r)ie de senté chi i pàrtan da a còlla du Scravaiùn, cun ina scâ(r)a de dificultài E, cun di tràtti esposti. Se nu u se pò seguî chellu da a còlla Giànca.
Tütti e dùi i percursi i sun tucài da l'Âta vìa di munti Ligü(r)i, c'a pàssa de pòcu a nòrd daa vétta, aa bàze da sìmma, c'a se mustra versu a Valà du Burmia.
Prutesiùn natü(r)âle
A Rocca Barbena a furma in à(r)ia prutètta pruvinsãle, istituìa da a Pruvinsa de Savuna, pé tütelà e carateristiche ambientãli e du paesàggiu, cun e particulari furme de eruxiùn carscica.
A zona a câzze dunca dréntu u SIC du Munte Ravinét e de Rocca Barbena (cudificã cumme IT 1324011).
A baruffa
Discu in vinile
Tittulu: A baruffa Outû: Gioxe Marzari Interprete: Gioxe Marzari Annu: 1959 Süportu: discu 45 gii Etichetta: Durium Nüm. catallugu: LdM6605, epM3196 Latu: B Nüm. matrixe: 31417
Incipit
Tüttu questu pe 'na figgia ch'han scuntròu 'nte 'na caviggia l'é sücèssu ina barüffa ch'a l'é tantu büffa da duvéi cuntâ.
Semmu inta periferia intu dancing "L'Armunia", frequentòu da-i balerin proppiu quelli inte l'uexin Ve prezentu chì 'na lista cun i nummi di ciü 'n vista: gh'ea u Dria u Ciataiö, u Furmîgua cu-u Grigö, u Cacàllua cu-u Freguggia, bragatübbu cu-a reduggia, gh'ea u Giggiu insemme o-u Steva, tütti dui da stessa leva, e fra questi gh'ea l'Armandu cu-i cavelli a-a Marlon Brando, gh'ea u Giömu cu-u Bisciueta, ch'a-i sö tenpi u l'ea 'n atleta, u Meringa cu-u Leitüga sempre prunti à dâse... a-a füga; l'elemento femminile sciü per zü du stessu stile, ghe sünava inte l'orchestra u famuzu "Triu Menestra". Incumença a primma dança ch'a te mette u mâ de pança, ma a-a meitæ du primmu gîu üna figgia a manda 'n criu: l'é bastòu questa scemata à fâ sücede 'na ciaçata. [...]
Zeneize pörtoriàn
O zeneize pörtoriàn o l'é stæto 'na variànte da lengoa ligure parlâ a Zêna, in particolâ into quartê de Portöia, scinn'a-o XX secolo. O bonbardaménto do quartê e a sò demoliçión àn portòu 'na bónn-a pàrte di abitànti a spantegâse inte tùtta a çitæ, fæto ch'o l'à portòu a l'estinçión da parlâ, dovûa a 'na chéita generâle de l'ûzo do zenéize ascì.
Çitaçión
« Portoriàn era un vanto che veniva esternato nella parlata dalla tipica “còc- cina”. Oggi non ci sono più Portoriani e neppure Portoria esiste più. »
''Portoriàn o l'êa 'n vànto ch'o l'êa esternòu inta parlâ da tìpica còccina. Ancheu no gh'é ciù portorién e manco Portöia a l'exîste ciù.''
Alberto Fratini
miniatura|L'Alberto Fratini a-[[Pòrto Moriçio|o Pòrto]] L'Alberto Fratini (Zêna, 23 de frevâ do 1953 - Inpêia, 15 d'òtôbre do 2019) o l'é stæto 'n conpoxitô, muxicìsta e cantànte lìgure de mûxica popolâre e folk in zenéize.
Vìtta
L'Alberto Fratini o l'é nasciûo a Zêna a-i 23 de frevâ do 1953 comensàndo a exibîse a l'etæ de dêx'ànni, cantàndo con l'aconpagnaménto do sò poæ a-a chitâra inte de manifestaçioìn e di concórsci locâli, intànto ch'o l'inprendéiva a sunâ o piâno e a chitâra. Into 1970 o l'à fondòu o grùppo muxicâle 37º Parallelo, registràndo o sò prìmmo 45 gîi con dôe cansoìn scrîte da lê, publicòu da-a câza discogràfica Fonit Cetra.
Into 1971, insémme a-a Loredana Perasso, o l'à comensòu 'na lónga colaboraçión co-e òrchèstre de lìscio di méistri Zanti e Camoirano, pigiàndo pàrte a bén bén di concórsci pe vôxe nêuve, goâgnàndo pe dôe vòtte de fîa o Festival Primavera a Zêna, prezentòu da-o Corrado Mantoni e con l'òrchèstra do Sandro Giacobbe.
Into 1972 o l'à comensòu a colaborâ co-o méistro Natale Romano cantàndo a-a ràdio inta trasmisción Le illustri sconosciute di péssi inéditi da cansón zenéize cómme òspite a-e celebraçioìn pò-u 50° aniversâio da Rai de Zêna. O l'à parteçipòu cómme cantànte a-a revìsta muxicâle zenéize O te s'astrenze o cheu, registràndo o sò segóndo 45 gîi into stùdio G de l'Aldo De Scalzi, formòu da quàttro cansoìn pigiæ da-a revìsta. Cómme cantànte, o l'à fæto pàrte pe doî ànni de fîa da revìsta muxicâle da conpagnîa goliàrdica Mario Baistrocchi.
Da-o 1982 a-o 1992 o l'à parteçipòu a-e prìmme træ ediçioìn da revìsta di Cantoutoî Dialetâli Lìguri e a-e prìmme dôe do Festivàl da cansón dialetâle tabarchìnn-a de Carlofòrte. Into 1995 o l'à parteçipòu a-o prìmmo Cairo International Song Festival a-o Càiro. Into 1997 e into 2000 o l'à parteçipòu in raprezentànsa da Ligùria a-o prìmmo e a-o quàrto festivàl naçionâle da cansón dialetâle de Spiarêti prezentòu da-o Daniele Piombi dond'o l'à goâgnòu o segóndo pòsto e o prémio da crìtica da-a giurîa prescjêdûa da-o méistro Tony De Vita.
Into 2002, insémme a-a Loredana Perasso o l'à registròu o CD Emigrantes de terra nostra pi-â Sony Music, distriboîo in scî mercoéi de l'América do Sùd e formòu da-e cansoìn in zenéize ciù famôze e da çèrti di sò péssi, destinòu a-i lìguri emigræ inta región. In sciâ fìn, into 2010 o l'à publicòu con l'editô Giuseppe Garibbo 'n CD ch'o contêgne di péssi scrîti e cantæ da lê, che pìggian l'inspiraçión da-e comédie do Govi. In sciâ fìn, l'Alberto Fratini o l'à parteçipòu a numerôze ediçioìn do Festivàl da Cansón in Léngoa Lìgure de Sàn Zórzo, goâgnàndo o segóndo pósto inta categorîa solìsti pe l'ànno 2018.
O Fratini, che into méntre o l'àiva fæto stramûo a Inpêia, o l'é mancòu chi a-i 15 d'òtôbre do 2019.
Longobàrdo (Homarus gammarus)
O Longobàrdo (Homarus gammarus (Linnaeus, 1758), in ventemigliusu Dügubàn, o l'é 'n crostàceo da Famìggia Nephropidae, Órdine Decadopodi. miniatura|O longobàrdo
San Fé (Arbenga)
San Fé (San Fedele in italiàn) a l'è ina frasiùn de Arbenga, ch'a cunta 1000 abitànti (dati agiurnài au 2019).
Longobàrdo (Homarus gammarus)
Descriçión
O cô do longobardo o tîa in sciô dòrso a-o bleu con màccie giâne, e sótta o l'é gianchinâstro. O l'à dôe pâ d'antenne: un pâ lónghe e un cùrte; éutto sanpe e dôe granfie, unn-a ciù grande e l'âtra picinn-a: a coràssa a l'é lìscia e incavâ e dôe spìnn-e vixìn a-i éuggi. O peu arivâ a-o mêzo mêtro de lónghéssa, ma i ezenplâri ciù comûni mezûan 30-40 cìtti.
Difuxón e Habitat
O l'é prezénte in tùtto o Mâ Mediterânio, into Nòrd-Òvest do Mâ Néigro, into Mâ Bàltico e inte zöne òriantâli de l'òcéano Atlàntico, da-a Norvéggia a-e Azòrre e a-o Maròcco.
O vìve in scî fóndi de prîe a 'na profonditæ de 30-50 mêtri, scìnn-a 150, dónde o treuva a tànn-a da a quæ difiçilménte o s'alontànn-a.
Pò-u mercòu o vén dîto Bleu ò Eoropeo pe destìngoelo da l'Americâno (Homarus Americanus) ch'o l'à colôri ciù açéizi con tìnte giâno-maròn, e che pe-a quantitæ pescâ, -a Portland l' gh'é fìnn-a o Festivàl- o l'à 'n prêxo minô.
O vêo Longobârdo Bleu,de 'n cô bleu açéizo quæxi elétrico o l'é rarìscimo; a seu coloraçión a vegne da 'n difètto genético. Vàlutan ghe ne ségge un in scê ciù ò mêno doî milioîn d'ezenplâri. Ànni fa duî pescoéi do Maine, poæ e fìggio n'àn trovòu un inte nàsse, o l'é finîo inte l'Acquâio Statâle do Maine.