cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orcu Feìn
Ecunumia
L'agricultüra a l'è delungu steta a ciü inpurtànte ativité ecunomica de Orcu e de Feìn, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du légnu asci, e in particulô a cultivasiùn de èrburi da früta, cumme pèrseghi e de bricoculu, de orivi e de vigne, cumme a a lümassina, a cuôle a l'à ötegniu u certificùn I.G.T.
Dialettu
A Orcu Feìn a l'è parlô üna variante du finarìn, dialettu du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle parló survatüttu a Finô, cun de diferens̠e da-e parlè da rivêa.
Stradde
Orcu Feìn u l'è suntó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a prinsipô a l'è a SP27 che a riva da Finô, a sud, pe poi muntô a ovest du céntru de Feìn fìn a-u cunfìn cun Côrxi, unde se taca a-a SP23 pe-u S̠u du Melogno. Üna stradda lücale a s̠unta Feìn cun Orcu, u cuôle u l'è poi s̠untó cun-a cuntrô de Buragni e a SP8 (Finô - Ves̠s̠i Portiu).
In-tu teritöriu cumünôle u gh'è asci ün picìn caséllu in-sce l'autustradda A10 che u se truva a Feìn, che però u l'à a söla sciurtîa in-ta diresiùn de Vintimîa e l'intrô sölo pe andô cun diresiùn S̠éna.
Aministrasiùn
miniatura|250x250px|U munisipiu de Orcu Feìn
Brosso
Brosso o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Suriname
right|170px|thumb|O stémma do Suriname right|thumb|200px|A bandêa do Suriname thumb|A poxiçion do Suriname in sciâ carta giögràfica O Suriname o l'è ûn stato de l'America do Sûd. A sêu capitâle a l'è Paramaribo. L'è l'ûnico stato fêua de l'Euròpa dove se parla prinçipalmente l'olandeize, che a l'è ascì a léngoa ofiçiâ do Pàize.
Teritöio do Nord (Australia)
thumb|right|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|right|200px|A bandêa do Teritöio do Nord thumb|right|200px|A poxiçion do Teritöio do Nord in sciâ carta giögràfica O Teritöio do Nord (Northern Territory in ingleise) o l'è un teritöio de l'Australia, a so capitâ a l'è Darwin.
1799
thumb|350px|center|[[Louis-François o Zoêno (1775-1848), Batàggia d'Aboukir, 1804 (Versagge)]]
1571
thumb|450px|center|[[Karel van Mander e agiùtti, Alegorîa da Bataggia de Leppanto, 1574-1577, Palasso Spada de Terni, Sâla de Fetònte]]
Carnivoi
I Carnivoi en un orde de mammifei eütei. In ta clascificaçion tascionomega s'adoeuvia o nomme latin Carnivora.
O nomme vegne da-o latin caro = carne e vorare = mangiâ, e o voeu dì "animæ che mangian a carne", anche se a lô dieta a no l'è fæta soö de carne, a caratteristega de mangiâ carne e de seije di predatoi a l'è comun-a a i animæ de sto ordine.
I Carnivoi g'han in comun i denti canin sempre ben robusti, incurvæ verso l'interno e apinçoii; a so fonçion a l'è quella de aberrâ, tegnî sada e eventualmente amaçâ a preiza. O quarto premolâ supeiô e o primmo molâ infeiô (denti ferin) son particolarmente taggenti e vegnan dœuviæ pe sgoarâ e carne e meniççâ i osse.
Son dotæ de un olfatto agúo, ma in genere son ben sviluppæ a vista e l'ódía ascì.
Teritöio da Capitâ Australian-a
thumb|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|200px|A bandêa do Teritöio da Capitâ thumb|200px|A poxiçion do Teritöio da Capitâ in sciâ carta giögràfica O Teritöio da Capitâ Australian-a (Australian Capital Territory, in sîgla ACT, in ingleise) o l'è a region da capitâ de l'Australia, Cambæra e o l'è un'enclave do Neuvo Galles do Sud. O Teritöio da Capitâ o l'è stæto istituio in to 1911 e a costruçion de Cambæra a l'è iniziâ in to 1913.
1947
Sport
- Canpionòu de Serie A 1946-1947 - Torino - Fausto Coppi o goâgna o Gîo d'Italia 1947. - Neuva York - Coppa Davis 1947. Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Quaker Peace and Social Witness (QPSW) e American Friends Service Committee (AFSC) Prémio Nobel pe-a letiatûa: André Gide Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Carl Ferdinand Cori e Gerty Theresa Cori, Bernardo Houssay Prémio Nobel pe-a fìxica: Edward Victor Appleton Prémio Nobel pe-a chìmica: Robert Robinson
Pirenei
miniatura|Mappa fixica di Pirenei Pirenei o l'é 'n scistema montuoso de l'Europa occidentâ, ch'o se sviluppa pe circa 430 km in diression O-E tra Cap de Creus (Mediterrannio) e Cabo Higuer (Oceano Atlantico) separando a Penisoa Iberica da-o resto dell’Europa. Con un’atitudine mascima de 3404 m (Pico de Aneto) e una larghessa mascima de circa 150 km (di quæ 83 insce-o versante spagnollo, tra Saint-Martory e Balaguer) ch'a s'assottiggia verso e estremitæ (non ciù de 10 km into settô orientâ di Monti Albères), i Pirenei costituiscian un confin naturâ tra a Fransa e a Spagna (a-a quæ urtima appartegnan pe-i doî tersci) e includdan intregamente o microstato de Andorra.
Ave Màia
A preghêa in lìgure (zenéize)
Âve Màia Âve Màia, pìnn-a de Gràçia, o Segnô o l’é con ti, ti t’ê benéita fra e dònne, e benéito o frûto do tò sén, Gexù.
Sànta Màia, moæ de Dîo, prêga pe niâtri pecatoî òua e inte l'ôa da nòstra mòrte. Âmen.
A preghêa in dialetto figon
Mons e Escragnolles.
Ren
miniatura|O percorso do sciumme Ren in sciâ carta giogràfica
Ave Màia
Mi vé saludou, Maria
Mi vé saludou, Maria chéna dé grassa; ou Seignou lé coun vouï: ou sé bénéjia pu déchu tutté ré femené é Jesu, ou frui dé vostré entraillé, é béniè.
Ren
O Ren o l'é 'n sciumme de l'Europa centro-occidentâ, longo 1326 km. O passa insce-o territoio de sei Stati (Svissera, Liechtenstein, Austria, Germania, Fransa, Paixi Basci).
Ave Màia
Mi vé saludou, Maria
Santa Maria, a mar dé Diou, prégaï per naoutris, pauris pecadouis, avou é à l'oura dé nostra morté. Ainsi-soit-il.
A preghêa in arbenganéize
Àve Ma(r)ìa, pìna de grassia, u Segnù l'è cun tì. Ti ti sèi benedétta fra e dònne, e benedéttu u frütu du tò sênu, Gesù. Sànta Ma(r)ìa, mà(r)e de Dìu, prêga pé nui peccaùi, aù e inte l'ù(r)a da nòstra mòrte. Cuscì u secce.
Ren
Giögrafîa
O prinsipâ rammo sorgentissio (Ren Anteriô) o nasce inti Arpe svissere, da-o San Gottardo, e o se dirizze verso NE, risevendo poi da scinistra o Ren Posteriô, provegninte da-o masciscio de l’Adula. O sciumme o prosegue in diression N, da primma intregamente in territoio svisseo, da peu segnando o confin tra Svissera e Liechtenstein e tra Svissera e Austria; intrao into Lago de Costansa, o ne sciorte e o prosegue in diression E-O, formando e cheite de Laufen (20 m), presso Sciaffusa.
Riçevuo da scinistra l’affluente Aare e toccao Baxilea, o s'indrissa torna verso N, scorindo inta Fossa Renan-a. Succescivamente, penetrao totalmente in territoio tedesco, o percore un’ampia zona cianezante inta quæ o so letto o se allarga progrescivamente e o riçeive da-a drita o Neckar e quindi o Men, so mascimo tributaio. O prosegue dapeu, sempre verso N, in te 'na valle incassaa a traverso o Masciscio Scistoso Renan, riçevendo, da drita, i ægoe do Lahn e da Ruhr e, da scinistra, quelle da Mosella.
A Lobit o pennetra inti Paixi Basci: o so delta apparente (in realtæ una ramificassion, e quæ brasse dan leugo a una serie de foxe a estuaio) o comensa a Pannerden, donde o Ren o l'incanella i 2/3 de seu ægue into Waal, che, unindose a-a bassa Meusa, o cangia poi o nomme in Merwede e o se caccia into Mâ do Nord. O restante di ægoe, ò Neder Rijn, doppo avei destaccao a Huissen un atra ramma, l’Ijssel (ch'o sfoxa inte l’Ijssel Meer), o passa pe Arnhem e Wijk, dond'o piggia o nomme de Lek. Bagnao Krimpen e Rotterdam, co-o nomme de Nieuwe Maas, o se dividde a seu votta inte doe ramme, che sboccan into Mâ do Nord.
Boletus aestivalis
O Boletus aestivalis, dîto ascì fonzo neigro, a l'é 'na razza fonzo da famiggia de boletaceae. A l'é ùnn-a de quattro razze che son ciamæ “fonzi neigri” (in italian porcini) e, pe ben ben de gente, o l'é quello ch'o l'à o savô e l'ödô ciù intensci.
Descriçión
O capello o l'é caraterizòu da 'n cô ch'o peu cangiâ dò-u maròn scûo (quæxi mai quanto quello do Boletus aereus), ò-u nisêua ciæo, ma gh'é de vòtte ch'o tende ò-u cô de mon ascì. O prezénta 'na cutìcola de spesso 'n pitin veluâ e mâi lepegôza, a quæ a l'é sorcâ da ‘n retìcolo asæ scciàsso (de vòtte difìçile da vedde a euggio nûo), ch'o diventa ciù evidente quande gh’é câdo ò quande o fonzo o piggia do vento; pe sto fæto chi o l'é conosciûo ascì comme “Boletus reticulatus”. O neigro ciù scimile a lê o l’é o Boletus edulis, che però o gh'à a cutìcola de longo lepegôza (anche quande no ciêuve) e o no prezénta o retìcolo in sciô capello. O câsigión o l'é o ciù de vòtte de 'n gianco spòrco, e o l'é covèrto, comme inti âtri "Boleus", da 'na ræ ben ben scciàssa. A carne a l'é gianca e meno dûa che 'nti âtri fonzi neigri, i pöri en primma gianchi pe pöi divegnî vèrdi, mentre i tùboli en primma gianchi, pöi giâni e, in sciâ fin, vèrdi.
Habitat
O Boletus aestivalis o l'é o fonzo neigro co-a vaietæ de habitat magiô: se peu trovâ da-i bòschi de rôe e de èrxo, scinn'a-e forèste de fò e d'abêto de èrta montàgna, mò-u l'é stæto òservòu ascì inti arbusti ma microflöra arpìnn-a. Comò-u nomme “aestivalis” o l'antìçipa, o l'é 'n fonzo termòfilo, ch'o preferìsce 'n clìmma câdo: pe sta raxon chi o se trêuva pò-u ciù da-a tarda primmavéia a-e primme setemànn-e d'ötùnn-o (de ræo scinn'a-i primmi de novénbre), quandò-u climma, de manimàn ciù fréido, o permétte a nàscita solo do Boletus edulis e do Boletus pinophilus. Sciben ch'o l'é, comme dîto, fòscia o neigro ciù savoîo, o perìodo de créscita o favorìsce a créscita di vèrmi, sorviatùtto inta primma parte da stæ: a carne pöco dûa a rende ancon ciù fàçile o sò travàggio. In cangio, i ezenplâri nasciûi inti bòschi ciù èrti, ò quandò-u climma o no l'é ciù sófoco son de spesso tutti sen.
Funicolâre de Sant'Anna
miniatura|Funicolâre de Sant'Ànna, staçión de mónte inta Stràdda Bertâni.|250x250px A funicolâre de Sant'Ànna a l'é 'na lìnea de traspòrto funicolâre da çitæ de Zêna ch'a colêga Ciàssa Portéllo co-a Stràdda Bertâni, a l'incrôxo con Córso Magénta. A l'é gestîa da-a socjêtæ de traspòrto pùblico AMT, controlâ da-o Comùn. Con pöchi pàssi a pê a l'é colegâ con l'Ascensô Magénta-Cròcco.
A funicolâre a ægoa (1891-1979)
Quéllo de Sant'Ànna o l'é o ciù vêgio tra i inpiànti a còrda costroîi inta çitæ de Zêna.
Inouguròu a-i 26 de novénbre do 1891, l'inpiànto o l'àiva a l'época 'n fìn turístico. A lìnia a l'êa stæta progetâ co-in scistêma de fonçionaménto a ægoa bazòu in sciô prinçìpio di contrapéixi: o condutô da vetûa de mónte o l'inpîva o grànde serbatöio poxiçionòu inta pàrte bàssa do veìcolo, calcolàndo a quantitæ d'ægoa in sciâ bâze do nùmero de pasagê drénto l’unn-a e l’âtra vetûa. O péizo magiô da vetûa de mónte o permetéiva dónca o trascinaménto de quélla a vàlle, colegâ co-ina còrda ch'a pasâva in sce 'na tàggia. Lóngo a lìnia gh'êa træ colìsse: quėlla de mêzo, co-ina dentêa, a l'êa adêuviâ pe frenâ. Pe de ciù, inte ògni vetûa gh'êa 'n frén a contrapéizo ascì, da dêuviâ in câxo d'emergénsa aprêuvo a-a rotûa da còrda.
A staçión de vàlle a l'é stæta inglobâ inte 'n palàçio dòppo l'apertûa da Galerîa Nîno Bixio, dónde a s'atrêuva ancón a-a giornâ d'ancheu. A staçión de mónte, pe cóntra, a l'êa fæta de légno e de cóppi, e a pàiva 'n chalet de montàgna. A staçión de mónte a l'êa dîta a "vacherîa" aprêuvo a-a prezénsa, a l'iniçio do Nêuveçénto, de 'na bitêga de læte frésco, ch'o vegnîva da-e stàlle da vixìnn-a Vìlla Acquarón, d'ancheu dîta Vìlla Máddre Cabrini.
A conversción a-a traçión elétrica (1979)
sinistra|miniatura|250x250px|Unn-a de vêge vetûe da funicolâre, a l'é conservâ into [[mûzeo di Traspòrti Aotofilotranviàrri de Sàn Stêva]] Aprêuvo a-e nêuve normatîve de seguéssa pe-i inpiànti funicolâri do 1975, gh'é stæta a domànda da Motorizaçión civîle de convertî st'inpiànto chi a-a traçión elétrica. In prinçìpio l'AMT a l'à tentòu d'òtegnî 'n conpromìsso co-o Ministêro di Traspòrti, voéndo fâ sôlo quàrche modìfica de mòddo de tegnî o particolâ scistêma a ægoa. Defæti quéllo de Sant'Ànna, depoî a serâ da funicolâre d'Orviêto (a prìmma a dêuviâ quésto scistêma), o l'êa arestòu l'ùrtimo inpiànto dotòu de 'n scistêma a ægoa. A despæto do favô di çitadìn e do Comùn, inte l'òtôbre do 1978 o ministêro o no l'à concèsso âtre déroghe e a funicolâre a l'é stæta dónca serâ.
O nêuvo inpiànto o l'é intrôu in servìçio into 1980.miniatura|Vetûa modèrna inta staçión de mónte|250x250px
L'incéndio e a funicolâre modêrna (1989)
A-i 16 de novênbre do 1989 a staçión de mónte, co-o sò cafè e a vetûa ch'a se trovâva lîe, a l'é stæta do tùtto destrûta da 'n incéndio, do quæ e còuze no són mâi stæte mìsse in ciæo. Co-a sò ricostruçión, a fermâta de Stràdda Bertâni a l'é stæta refæta ciù sénplice e modèrna. Sti travàggi chi són finîi into méize de zenâ do 1991 e, into lùggio sucescîvo, a funicolâre a l'à començòu tórna a fonçionâ. A-a giornâ d'ancheu a l'é asæ utilizâ pò-u traspòrto pùblico di abitànti da zöna.
Gallese (Italia)
Gallese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
U Burghettu (Santu Spiritu)
U Burghettu (O Borghétto in zenese, Burghétu in finarìn, Borghetto Santo Spirito in italian) u l'è in cumün inta pruvinsa de Savuna cun 4.676 abitanti.
Geugrafìa
U Burghettu u se tröva sutta au Munte Piccaru (âtu 280 m) intu teritoio sciacàu tra u Mâ Ligure, u Riàn Cazasse e i munti ch'u separan dau Sejâ. U teritoriu burghetìn u l'è caraterizàu daa presensa da Scciumêa Varatella, a quâle a l'à furmàu a ciâna costêa dunde u l'è scituàu u pàize.
Storia
centro|miniatura|350x350px|Ina mappa du Burghettu fèta inte l'annu [[1807]]
Abitanti
U Burghettu u cunfina cun Buisàn e Löa a nord, cun Tuiàn a punente e cu-u Sejâ a mezugiurnu. A levante u l'è bagnàu dau Mâ Ligure.
Minuranse fureste
Segundu l'ISTAT, au 1 zenâ du 2020, au Burghettu i ghe sun 477 residenti furesti.
Uruguay
250 px|right|thumb|A bandêa de l'Uruguay L'Uruguay o l'è ûn di Stati de l'America do Sud, membro do Mercosur, con 3.415.920 abitanti.
U Burghettu (Santu Spiritu)
Feruvìa
miniatura|220x220px|A stasiùn du Burghettu
Uruguay
Capitâ: Montevideo
Dati generâli
O confinn-a a nòrd-est e a nòrd co-o Braxî, a òvest con l'Argentinn-a, a sud co-o Río de la Plata, a est con l'Oçeano Atlantico.
O l'è 'na repûbbrica prescidensiâ, e a seu léngoa ofiçiâ a l'è o spagnòllo. E prinçipæ çitæ son Montevideo, c'a l'é a capitâ do Stato, Punta del Este, Colonia del Sacramento, Fray Bentos, Salto e Paysandú.
Stöja
O l'ëa abitòu in prinçipio da-i Charrúas, e o l'è stæto scoverto da-o spagnòllo Juan Díaz de Solís into 1516, c'o l'è arivòu a-o Río de la Plata. Da-o '700 o l'ea conosciûo co-o nomme de Banda Oriental. Indipendente da-o 1824 sotto a guidda de José Gervasio Artigas, o l'ha dovûo lottâ co-o Braxî e l'Argentinn-a che voeivan a seu annesciôn. O Gioxeppe Gaibado o l'à conbatûo da-o 1842 a-o 1848 pe difende a citæ de Montevideo insemme a 'na legión di italiann-i merçenâi. O l'é stæto ascì âto ofiçiâle da marinn-a de l'Uruguay.
Grontardo
Grontardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Muxica da Liguria
Muxica da Liguria
Galliate
Galliate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Maslianico
Maslianico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Trebeugna
Trebeugna (Tribogna in italian) o l'è 'n comûne de 592 abitanti inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
17 frevâ
O 17 frevâ o l'é o 48° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 317 giórni a-a fin de l'ànno (318 inti ànni bizestîli)
Casalzuigno
Casalzuigno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Menconico
Menconico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Jazz
Jazz - Genere muxicale nasciûo inti USA, verso o prinçippio do XX secolo, frûto de un longo processo de scincretismo tra de forme muxicale occidentale e poetiche african-e, che remontavan a-a memöia curturale di scciavi deportæ into continente americàn fra o XVI secolo e o XIX secolo, succescivamente affrancæ e progrescivamente inurbæ.
Palosco
Palosco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Bèrgamo
Bèrgamo a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa. A g'à 122.383 abitanti (a-i 30-11-2019).
1798
thumb|350px|center|[[Jean-Léon Gérôme (1824-1904), Napolion Bonaparte depoî a-a Sfinge, 1798, 1867-1868 (Hearst Castle de San Simeon - California)]]
Teritöio da Baja de Jervis
thumb|right|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|right|200px|A poxiçion do Teritöio da Baja de Jervis in sciâ carta giögràfica O Teritöio da Baja de Jervis (Jervis Bay Territory in ingleize) o l'è un teritöio de l'Australia; da-o 1915 a-o 1989 o l'ha fæto parte do Teritöio da Capitâ Australian-a, e ancheu o l'è aministròu da-o Ministêio di Teritöi.
Festival de San Zorzu
U Festival de San Zorzu (üfisialmènte Festival da Cansùn en Lengua Ligüre de San Zorzu) l'è ina manifestasiun müxicâle che se tégne tütti i ànni a Arbenga, inta lucalitài de San Zorzu de Campugexa.
Stòia
E primme idee de lancià 'na manifestasiun dialetàle ligüre e sun du 1999, grassie a a Cunsulta Ligure du mèximu annu, dund'u s'è parlau da valurisasiùn du teatru in Lengua Ligüre cumme veiculu pé u svilüppu e a cunuscènsa da stessa parlâ. A Cunsulta l'hà ascì vistu a cansùn cumme 'n atru moddu pè svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunali.
A primma edisiùn a l'è datâ du 2002, da lì u vegne urganizau tütti i anni grassie a-a partecipasiùn da parocchia de San Zorzu Martire, ch'a métte a dispusisiùn u "Salun Paruchiale Teatru Don Pelle", zà prutagunista da Rassegna Teatrale de Lengua Ligüre.
Dau 2013 inta gara canora végne ascì premià a Cumpagnia de Teatru Ligure vinsitrìxe da rasegna teatràle e, grassie au premmiu Elio Bassano, u "Ligure ciü ilustre" de l' annu.
Cumpetisiùn
A cumpetisiùn a vegghe l'esibisiùn di cantanti in ta gara in dui sée (in genere venardì e sabbu). Sùn acetai sùlisti e ascì grùppi muxicali, e cansùn devàn ésse pé regula in Ligure, sun acétàe tütte e varianti dialetàli (dau Zenese au Savunese pasàndu pé u Brigašc fin au Tabarchìn).
E cansùn vàn cunsegnàe a l'urganissasiùn entru i termini prévisti e e sun ascì giudicàe da 'na giuria d'ésperti, a primma sélesiùn a vegne stabilìa primma da cumpetisiùn: se esibisciàn a San Zorzo sulu i cantanti qualificài.
Géneralmènte in gara réstan quaxi 20 cansùn pé annu.
Clascìfica
É cansùn, a partì da l'annu 2005, se clascìfican ségundu due categurie, quella di grùppi e quella di sulisti. Presedentemente se duve(r)àva u scistemma a categurìa ünica, mecanìsmu ch'u l'ha vistu a vitôia di seguenti artìsti.
Elencu vinsitùi (2005-2012)
De seguitu l'elencu di primmi clascificài inte edisiùi fra u 2005 e u 2012, inta categuìa di grùppi.
Grùppi premiài (dau 2013)
Chi a clasìfica di grüppi (2013-2023), i finalisti sun urdinài pé annu e pusisiùn, in urdine ghe sùn ascì i nùmmi de cansùn, autùri e a parlâ duveâ (se dispunibili).
Sulisti premiài (dau 2013)
Chi a clascìfica di sulìsti (2013-2022), i finalisti sun urdinài pé anno e pusisiùn, in urdine ghe sùn ascì i nummi de cansùn, autùri e a parlâ duveà (se dispunibili).
Perissodactyla
thumb|230px|right|Equus caballus (cavallo), unn-a speçie de l'ordine di Perissodactyla
Casciago
Casciago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Perissodactyla
Taxonavigaçion
Perissodactyla
Nomme: Perissodactyla Owen 1848
18 frevâ
O 18 frevâ o l'é o 49° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 316 giórni a-a fin de l'ànno (317 inti ànni bizestîli)
George Washington
Zòrzo Washington (in léngoa ingleize: George Washington; 1732-1799) o l'é stæto o primmo Prescidente di Stati Unîi d'America (1789-1797).
Gradoli
Gradoli o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Zeughi olimpichi
I Zœughi Olimpichi son un evento sportivo quadriennâ ch'o prevedde a competiçion tra i megio atleti do mondo in quæxi tutte e discipliñe sportive praticæ inti çinque continenti.
Essi, pù essendo comunemente ciammæ ascì Olimpiade, no son da confonde con l'Olimpiade. Quest'urtima a l'indica l'intervallo de tempo de quattro anni che intercore tra un'ediçion di Zœughi Olimpichi e a succesciva. pe questo, sciben che i zœughi do 1916, do 1940 e 1944 no son stæti disputæ, s'é continuao a contezzâ i Olimpiade, coscì che i zœughi de Londra 2012 son stæti quelli da trentexima Olimpiade.
O baron Pierre de Coubertin a-a fin do XIX secolo o l'ebbe l'idea de organizzâ di zœughi scimili a quelli de l'antiga Grecia, e quindi precluxi a-o sesso femminile, ma in sce questo punto ò no fu ascótao. E primme Olimpiade de l'era moderna se desguggettan a Atene into 1896. A partî da-o 1924, vegnan instituii ascì di zœughi Olimpichi invernæ specifichi pe-i sport invernæ. In ciu, existe ascì e Paralimpiade, competiçioin fra persoñe disabile. A partî da-o 1994 l'ediçion invernâ a no se tegne ciu into mæximo anno de l'ediçion estiva, ma sfasaa de doi anni.
A bandea olimpica a raffigua çinque anelli intreççæ in campo gianco. I coî çernui son presenti int'e bandee de tutte e naçioin, quindi a so combinaçion a scimbolezza tutti i paixi, mentre l'intreçço di anelli o rappresenta l'universalitæ do spiito olimpico.
O motto di zœughi Olimpichi o l'é Citius, altius, fortius, ossæ "ciu fito, ciu ato, ciu forte".
Artiodactyla
thumb|230px|right|Antilocapra americana, unn-a speçie de l'ordine di Artiodactyla Taxonavigaçion
Artiodactyla
Nomme: Artiodactyla Owen 1841
1583
Fæti
thumb|180px|right|[[Andrea Cesalpino, De Plantis Libri XVI, Firénse, 1583]]
Brozolo
Brozolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Meditaçion dra morte
Opera letiaia in zeneise de Steva De Franchi.
Meditaçion dra morte
Quando dri giorni mæ sarà vegnùo l'ultimo, e quello gran momento estremmo, bezoeugnerà vegnî à ro ponto cruo de dâ conto de tutto; ah, sùo e tremmo! Dunque m'ho da redùe à ro Faremmo, gh'è tempo... ancoeu... doman...non ho possùo? Poi con un serra serra se trovemmo a bruxâ con ro popolo perdùo. Oh, che spavento à quella intimaçion! Non ghe n'ho de menùi...o l'è spedio... ch'o se prepare à ra sò confession. Fin d'aora voeuggio fâra, e son pentìo. Fin che ho tempo, domando ro perdon: Misericordia, Redentor mio Dio.
1751
Fæti
thumb|200px|right|Vestî pe l'incoronaçión do rè [[Gustav III de Sveçia, 26 novénbre 1751 (Livrustkammaren - Stoccolma)]]
Menaggio
Menaggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
John Adams
John Adams (1735-1826) o l'é stæto o segondo prescidente di Stati Unîi d'America (1797-1801).
Alberta
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa de l'Albèrta thumb|right|200px|A poxiçión de l'Albèrta in sciâ carta giögràfica Alberta, provinsa do Canada da-o primmo de settembre do 1905; a sò capitâle a l'é Edmonton.
Etimologîa
A provinsa de l'Alberta a l'è stæta battezâ coscì in önô da prinçipessa Luisa Carolinn-a Alberta (1848-1939), a quarta figgia da Reginn-a Vitöia d'Inghiltæra. A prinçipessa a l'ea a mogê de John Campbell, Marcheise de Lorne, Governòu Generâ do Canada da-o 1878 a-o 1883. O Lago Luisa, o pàize de Carolinn-a e o monte Alberta son battezzæ in sò önô ascì.
Steva De Franchi
Vìtta
Patrìçio zenéize, dîto fra i Arcadi Micrilbo Termopilatide, o l'à parteçipòu a-e giornæ do 1746 ch'àn scorîo i Aostrìachi da Zêna. Poêta patriòtico e d'amô e autô de tiâtro ascì, e sò òpere prinçipæ son Ro chittarrin o sæ stroffoggi dra Muza (1772) e e Comedie trasportæ da ro Françeize in lengua zeneize (1772 e 1781).
O conoscéiva e o l’amâva a léngoa zenéize da quæ o l’à de lóngo pigiòu e diféize cóntra quélli che l’acuzâvan d’êse ’n “lengoàggio coròtto”; e pròpio in diféiza do zenéize o scrîve Ro stampao a ri veri e boìn zeneixi che lezeran, prefaçión a-o sò “Chittarin Zenéize”. O se lamentâva da mancànsa de ’n vocabolâio, ma o sostegnîva che quèsto o no l’inpedîva a-o zenéize d’avéi de sò paròlle particolâri. Tradutô de òpere françéixi in zenéize (tra e âtre quélle do Molière ascì) e arecugéite inte Comedie trasportæ da ro Françeize in lengua zeneize. Co-a colaboraçión de âtri òmmi de létere zenéixi o l’à tradûto Ra Gerusalemme deliverâ (La Gerusalemme liberata). Lê ascì o détta de régole pe scrîve e lêze o Zenéize asæ scìmili a quélle do Cavàlli.
Garbagna Novarese
Garbagna Novarese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Architetûe religiôze
thumb|300px|Garbagna Novarese, Gêxa de Santa Marìa|centro
Nicolò Paganìn
thumb|right|250px|Nichiozo Paganin
Niccolò (ò Nicheroso ò Nichiozo) Paganin, (Zena, 27 ottôbre 1782 – Nissa, 27 mazzo 1840)
Vìtta
Violinista e compoxitö zeneize, o l'é conscideròu ûn d'i ciû perfetti violinisti de tûtti i tempi, con oëgio assôlûto, intônassiôn perfetta, técniche d'arco esprescive e nêuvi mòddi de dêuviâ o staccato e o pizzicato.
O l'ha stûdiòu con mûxixisti locâli. I sêu genitôi se ciamâvan Antonio Paganin e Texo Bocciardo. O l'ha comensòu stûdiando con sêu poæ a mandolinn-a da çinqu'anni. A sett'anni o l'ha comensòu a sûnnâ o violin, faxendo a primma appaiçion pûbblica a nêuv'anni, e o primmo gïo de conçerti inta Lombardia a trezz'anni. Però scinn-a-o 1831 o no l'é stæto conscideròu comme 'virtuoso'.
A sêu immaginassion tecnica a l'ha avûo influensa insci compoxitoî clássici posterioî comme l'ûnghereize Franz Liszt, o tedesco Johannes Brahms, o rûsso Sergei Rachmaninov, e âtri comme l'ingleize Andrew Lloyd Webber.
E sêu compoxisioin ciû reconosciûe son i 'Capriççi'. O l'ha anche scrito sei conçerti, diverse sonate pe pianoforte, mûxica da camera e di âtri travaggi con chitara.
Se dixe che e sêu moen se poèivan aslonghì ciascûnn-a scinn-a i 45 çentimetri. Pêu dâse che quello foise dovuo a 'na moutia ciammä Scindrome de Marfan, però se credde ascì popolarmente che 'sta straordinaria longhessa a se doveiva a-e ôe dedicæ ä prattica do violin.
Dägna
Dägna (scrito Daagna o Dâgna ascì, Davagna in italian) o l'è un comun de 1.858 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zena.
19 frevâ
O 19 frevâ o l'é o 50° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 315 giórni a-a fin da l'ànno (316 inti ànni bizestîli)
Venezuela
miniatura|A bandêa da Venezuela Venezuela, ûffiçialmente República Bolivariana de Venezuela, a l'è 'na naçion do nòrd do Sûdamerica.
A g'ha 'na sûperfiçie totâle de 916.445 km², tra o tæritöjo continentâ, l'Ìsoa Margarita e e Dipendense Federâli d'Oltremâ.
A sêu capitâ a l'è Caracas.
A lengoa ûffiçiâ a l'è o spagnòllo, e gh'è ascì diverse parlæ locâli precoloniâli.
Mezzana Bigli
Mezzana Bigli o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Graffignano
Graffignano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Mezzana Bigli
Giögrafîa
thumb|250px|O Pô a Mezzana Bigli|centro
Parre
Parre o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|270px|Parre, panoràmma|centro
Architetûe civîli
thumb|200px|Parre, 'na casa co dipinto san Cristoffa|centro
Cirujales del Río
Cirujales del Río o l'è 'n comûne spagnòllo de 22 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Cetacea
thumb|230px|right|Megaptera novaeangliae , unn-a speçie de l'ordine di Cetacea
Taxonavigaçion
Cetacea
Nomme: Cetacea Brisson 1762
1948
Sport
- Canpionòu de Serie A 1947-1948 - Torìn. - Londra. XIV Olimpiade 40px|border - Fiorenzo Magni o goâgna o Gîo d'Italia 1948. - St. Moritz. V Olimpiade Invernâ 40px|border - Neuva York - Coppa Davis 1948. Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
- Prémio Nobel pe-a letiatûa: Thomas Stearns Eliot - Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Paul Hermann Müller - Prémio Nobel pe-a fìxica: Patrick Maynard Stuart Blackett - Prémio Nobel pe-a chìmica: Arne Tiselius
Lordi
300px|miniatura|Lordi (2023) Lordi o l'ea 'n grûppo de muxicisti da Finlandia. O l'ea fæto da 5 muxicisti:
753 a.C.
thumb|300px|center|A lôa a l'aléita Réumolo e Remmo
Euröpa
21 arvî: fundaçión de Romma
1789
thumb|450px|center|[[Isidore Stanislas Helman (1743-1806 ò 1809), Préiza de-a Bastigia (Biblioteca naçionale de Fransa)]]
Fæti
thumb|350px|right|[[Louis-Charles-Auguste Couder (1789-1873), I Stati Generæ]] thumb|200px|right|Rómma, Baiòcco, 1789
Euröpa
5 màzzo - Pariggi. I Stati Generæ. 14 lùggio - Pariggi. Préiza de-a Bastigia.
Peive
O peive (péivie segóndo a grafîa ofiçiâ, peive in savonéize, pàivre in noveize, péve in vintimigiôzo, püve in monegàsco) o l'è unna spessia otegnüa da i früti de unna cianta, o Piper nigrum (L., 1753), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Piperaceae.
O peive gianco o se ricava da i früti möī, mentre o peive verde o vegne estræto da quelli completamente bozzi.
Descriçion
Se invece se dövia quelli a meitæ maturaçion, se ottegne o peive neigro. O peive o contegne un alcaloide, a piperina. Quello che vegne ciammou peive rosso o l' è invece un prodotto completamente diverso, ottegnüo maxinando un pevionetto do genere Capsicum, e o no l'è trattou in te questo articolo. O peive o l'è conosciüo da tütti pe o sö utilizzo in cuxinna, ma o se dövia anche comme insetticida, conservante, in t'a preparasion de farmaci e de cosmetici.
O peive e a fisiologia d'a digestion
L'üso d'o peive o l'aumenta a secresion d'a lipasi da parte d'o pancreas, dell'amilasi salivare, d'a tripsina e d'a lipasi intestinale. O stimola anche a secresion d'a bile: questo o rende ciü façile digerï i grasci. Tütti questi effetti renden ciü rapido o passaggio di alimenti in t'o træto digerente. Sciübben che ghe segge di pregiüdissï contraï o peive, se döviou a i giüsti dosaggi, o no porta danni a o stömego.
Ro terremoto de Lisboña
Opera letiaia (sonetto) in zeneise de Steva De Franchi.
Sciù ra destruçion de Lisboña per ro terremoto seguio l'anno 1755
Moeuran ri regni e moeuran re çittæ, finiscian re grandeççe in pûra e in zetto. Ro passaggê stupisce e dixe: - Ond'étto ti, che t'eri dro mondo uña meitæ?
Ri superbi palaçii, e re contræ, ri sûoî dro Scultô, de l'Architetto, dond'ælan? Che peccao! Son lì à macchetto, reversi in re roviñe e sotterræ!
Cómbia Britannega
thumbnail|destra|200px|A bandêa do Canadà thumbnail|destra|200px|A bandêa da Cómbia Britànnega thumbnail|destra|200px|O stémma da Cómbia Britànnega thumbnail|destra|200px|A poxiçión da Cómbia Britànnega in sciâ carta giögràfica A Combia Britannega (British Columbia in ingleize e Colombie-Britannique in françèize) a l'è 'na provinsa do Canada da-o 20 de lùggio do 1871; a sò capitâle a l'é Victoria.
Ro terremoto de Lisboña
Sciù ra destruçion de Lisboña per ro terremoto seguio l'anno 1755
Steva, quest'è ro caxo de Lisboña. Ri anni crescian. Pensa à ri caxi toeu, che per l'urtimo scrollo ogn'ora è boña.
Cómbia Britannega
O primmo ministro da Combia Britannega o l'é atualmente David Eby (NDP).
Ro terremoto de Lisboña
Sciù ra destruçion de Lisboña per ro terremoto seguio l'anno 1755
Ti me diræ, che Dio sarvi o ne voeu, ch'o l'ha re braççe averte, e ch'o perdoña, ma pensa che l'è giusto e che se moeu.
Parisêue (Paridae)
E Parisêue (Paridae Vigors1825) en 'na famìggia d'öxélli de l'órdine Passeriformes.
Descriçión e biologîa
"«I sun ina famiglia d’auxeli ch’i nu sun ciü longhi de sete di. A spari ra (Parus major) a l'é a spece ciü grossa. Tüta a famiglia a mangia bestiete ma i nu lascia andà semense, balete o früta» ,."Són öxeletti insettìvori graçiôzi, coloræ, trugnelòtti. No sùperan i 15 cìtti  de longhessa. Àn 'n becco cùrto, cònico apisûo, sanpétte robùste e ónge afiæ, che perméttan 'na préixa segûa ànche a testa in zu. Pàsan o giorno a perlustrâ ràmmi féugge in çérca d'insétti, formîgoe ràgni, e specialmente vermétti quànde alévan i picìn. Inta  stagión invernâle frequentàn pàrchi e giardìn dónde atrêuvan çìbbo e ripâro.Fàn o nîo inte cavitæ di erboi ò in vêgi nîi de atri öxellii. Prolìfici, fàn niæ numerôze,
Difûzi in Euràsia, Àfrica, Nord América, mancàn in Oustràlia, Sud América, Madagascàr, Polinésia.
Parisêua
miniatura|Parus major màsccio A Parisêua (Parus Major - Linnaeus 1758), Sparissöra in ventemigliusu, Perisèa in Spezin A l'é a ciù grande e drûa di Paridi: lónga 15 cìtti, co-in péizo de 20 gràmmi e 'n avertûa alâre de 25 cìtti. A l'à o dòrso cô verdexìn, côa e âe grîxo-bleu, testa e gôa néigro lùcido, màsche giànche, o pêto giâno atraversòu pe-o lóngo da 'na rîga néigra, che inti màscci a l'é ciù marcâ. A frequénta anbiénti avèrti e màrgine di bòschi, e a convîve co-o Berbexìn inti mæximi spàççi. Öxéllo previdénte, quànde o çibbo o l'abónda,o ne métte da pàrte pe-i giorni de bôra. A nidificaçión a l'avégne in Arvî-Màzzo, con 8-15 êuve e 'n' incubaçión de 15 giorni. I polìn végnan outònomi dòppo træ-quàttro setemànn-e ch'én nasciûi.
Saskatchewan
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa do Saskatchewan thumb|right|200px|A poxiçión do Saskatchewan in sciâ carta giögràfica O Saskatchewan o l'è 'na provinsa do Canada da-o primmo de settembre do 1905; a sò capitâle a l'é Reginn-a.
Parisêue (Paridae)
Berbexin
miniatura|Cyanistes caeruleus O berbexin (Cyanistes caeruleus-Linnaeus 1758). Fratin in ventemigliusu, Perisseta, Perissuin in Spezin O l'é lóngo 11 cìtti. Màscci e fémine àn a mæxima coloraçión: testa, âe e côa bleu cobàlto,dòrso verdexìn,màsche giànche con 'na riga néigra a l'alteza di êuggi,pêto giâno sórfo,becco cùrto e bavæn néigro. Insetìvoro, o vive pò-u ciù  inti boschi de colìnn-a e cianûa, ma ànche inti frutêti e giardìn, dôve o se  peu védde xoatâ tra i ràmmi e apéndise a testa in zu pe çercâ sott'æ feugge vermétti, ràgni e pighéuggi de ciante. D'invèrno o se nûtre de sémmi,balétte, frûta  ma o l'é ascì 'n frequentatô  de mangéuie che sénpre ciù de spésso o trêuva inti pàrchi, giardìn, teràsse. Nidifican inte cavitæ di erboi, çéppi, miâge, nîi artificiâli; costruîscian o nîo con erba còcca, lann-a, pei, ciûmme. Fra  Arvî e Màzzo a fémina  a  depónn-e  7-10 êuve ch'a côa pe 15 giorni, i picìn  én nutrîi da-i doî genitoî pe atri 20-25 giorni.
Saskatchewan
Etimologîa
O nomme Saskatchewan o vegne da-o sciùmme Saskatchewan, che in lengua cree, "kisiskāciwani-sīpiy", veu dî "sciùmme ch'o score lesto".
O primmo ministro do Saskatchewan o l'é atualmente Scott Moe (Saskatchewan Party).
Parisêue (Paridae)
O nómme Berbexìn
Into FEW se ghe lêze che a pòula Berbexìn a vegnieiva da-o latìn vĕrvēcīnus 'mósca do bæ' -ch'o saieiva'n derivòu do Latìn Vervex 'bæ'
In âtro öxéllo ciamòu in zenéize Berbexìn, o Berbexìn Côa Lònga (Parus caudatus Linnaeus 1758, a-a giornâ d'ancheu Aegithalos caudatus) o no fa ciù parte da famìggia: do 2013 o l'é stæto destacòu do génere Parus e misso inta neuva famìggia di Aegithalidae
Parisoìn
O parisoìn (Periparus Ater- Linnaeus 1758) Dîto ascì Meza Parisêua, o l'é a ciù picìn di paridae: lóngo 10 cìtti, o péiza 8 gràmmi. A l'à a testa néigra con 'na màccia giânca in sciô copùsso, màsche giânche, gôa néigra, sótta gianchinàstro, sciànchi de cô pànna schénn-a e âe grîxo-verdexìn,e âe àn doê bande giànche. O seu habitat én e forèste de conìfere do Trentìn Àlto Àdige, Véneto, Lonbardîa. A se nùtre de insétti e d'Invèrno de sémmi e pigneu da-e pìgne  chéite pe tæra. Pe costruî o nîo in cavitæ o l'adeuvia lichêni, réixe, ciùmme. Fra Màzzo e Lùggio a fa ina o dôe covæ de 8-10 êuve; a niâ a l'é acudîa fin quande i zoêni xeuan via.
Moneghétta di mónti
(Poecile Montanus-Conrad von Baldenstein 1827) A l'é quæxi pægia a-a Palustris da a quæ a se distingoe pe-a vôxe, o bavæn ciù marcòu e da-e strìcie d'argénto in scê aæ,dovûe a-i bòrdi ciæi de remigànti. Sótta a l'é de cô gianchinàstro ciù ciæo. Difûza inte Arpi,a frequénta bòschi de conì-fere  tra i 1400-a-i 2000 mêtri d'altéssa,dôve a nidfica. Inta stagión invèrnâle a se sposta in zöne ciù riparæ.
Tréggia de fóndo (Mullus barbatus)
A Tréggia de fóndo opùre Cavón (Mullus barbatus Linnaeus, 1758), in ventemigliusu Treglia barbina, de fanfu, a l'é 'n péscio do genere Mullus - Famìggia  Mulidae, Òrdine  Perciformi. Asémme â tréggia de schéuggio (Mullus surmuletus) o l'é o raprezentànte ciù conosciùo do génere into Mediterànio.
Descriçión e diferénse tra Mullus barbatus e Mullus surmuletus
miniatura|350px|Trégge a Cambrils ([[Catalogna|Catalunya). Cómme l'aiva za ditto Aristotele, de derré a lô gh'é de lóngo 'n sâgou, in çerca do pìtto tiòu sciù da-e trégge|alt=]] E trégge àn corpo alonghio sciacòu laterâmente, dòrso cùrvo, pansa ciatta, éuggi grendi, sott'a bócca  picinn-a, an doî Barbiggi ch '' ùzan pe çercâ o çibbo in sciô fóndo O colore o va da-o rósso vivo a-o giano öo; an dôe pìnn-e dorsali, a côa anpia e fòrcua, E diferénse tra e dôe menn-e en:
Riproduçión
Tra a Primavéia-Estæ, e êuve  protétte da 'na menbrann-a galezàn a o largo, i gianchètti cô bleu mæn fan vitta "Pelâgica". Man màn che cresciàn 4-5 cìtti ghe  spunta i  barbiggi, s'avixìnn-an a-a còsta  cangian o cô in quello di adulti e se spostan in sciô  fóndo.
Nómmi dialetâli e clàscici
«Le nom grec de trigla (τρίγλη), aujourd'hui en italien trillia, appartient incontestablement au rouget-barbet, au mullus des Latins; mais Artedi avait réuni dans un même genre ce rouget-barbet, ce vrai trigla des anciens, avec les poissons dont nous allons parler: et lorsque Linnæus les sépara, il laissa au premier le nom de mullus, et transféra celui de trigla aux autres, contre l'usage le plus général des anciens.[...]»
«En résumé, on a: 1.-les dérivés du latin mullus tous savants à l´exception du catal. moll 2. les dérives du lat. mulus mulet, donné à divers poissons à grosse tête, considerés pour cela comme obstinés et stupides, et notammment aux poissons du genre mugil (...) sic. mulettu, fr. mulet, et (b) du genre mullus: fr. mulet (et surmulet)»
In cangio gh'é n'âtra teorîa ch'a dixe che surmulet o saieiva derivòu, lê ascì, de Mullus:
«edible type of spiny-finned fish, late 14c., molet, from Anglo-French molett (late 14c.), Old French mulet "red mullet" and directly from Medieval Latin muletus, from Latin muletus, moletus, from mullus "red mullet," from Greek myllos, name of a Pontic fish, which perhaps is related to melos "black" (see melano-)»
Cómme se sæ, i nómmi de Tréggia e di mûzai en squæxi pægi in franzéize e ingléize (surmulet/mulet; red mullet/grey mullet), e o Pierre Belon o l´aiva za dito che gh´éa o réizego de mescciâli : «Qui le nommeroit en François un Mullet, failleroit grandement, car tel nom eft deu au Cephalus: auffi eft ce pour cela qu'on le nomme Surmulet»
A Treccani, pr'ezénpio, a fa vegnî a pòula Mulétto 'mûzao' da Mullus 'tréggia', ma a fa derivâ Surmulotto 'tréggia' da Mulet, ch´o saieiva, dixan, o nómme do mûzao:
«mulétto2'' s. m. [der. del lat. mullus, che indicava però la triglia; la stessa origine e trasposizione di sign. ha il fr. mulet]. – Nome livornese e siciliano di alcune specie di muggini» «surmolòtto2 s. m. [adattam. del fr. surmulet, comp. di sur- «sur-» e mulet «muggine», (...)]. – Altro nome della triglia di scoglio (Mullus surmuletus)»''
Dialetu mentunascu
U mentunascu (cuma scrivu u ciü suven, u mentunasch, ou mentounasque o ou mentunasc, mentonasque en fransese, mentonasco en italian) è u dialetu tradiçiunalmènte parlàu a Mentun (Mentàn in mentunascu) e 'nti paisi da visin.
E reviste pruvensali sun üverte a u parlà de Mentun e r'identità pruvençale è revendicà da i Mentunaschi che se sentu tamben Françesi. U pruvençau literari è ra so' lenga literaria. Ma se r'inflüença pruvençale è ciaira, a basa ligura resta ben ent' a murfulugìa e tamben qarchi parole, qandu autre vegnu forsci da r'italian.
U mentunascu à ün preteritu / passau remotu inspirau da e forme pruvençali ma è manesà menu ch'en pruvençau. E forme ciü curenti sun achele d'a terça persuna d'u singülari e d'u plürale. Esempi: caminè, caminèran, faguè, faguèran (pruvençau: caminèron, faguèron).
Ghe sun tamben speçifiçità lucali cuma achesta maniera de dì "Mentan, a revulüçian... e tamben "parlan, lesan" loeghe de "parlu, lesu" a ra terça persuna d'u plürale d'i verbi.
Vèrbi
Seghita de suta ün enseme d'i esempi d'i prinçipàli verbi en mentunascu, culeçiunài 'ntu 1875 graçie a James Bruyn Andrew, scritù de l'Essai de grammaire du dialecte Mentonais, avec quelques contes, chansons et musique du pays. A u partiçipi u vèrbu esse u fa essent (presente) e stàe (passàu). A u partiçipi u vèrbu avé u fa avent (presente) e agù/augù (passàu).
Esempi
Ecu qarchi frase cuma sun stae scrite e püblicae, poei dopu en urtugrafia munegasca:
''U Mentounasque se rendèran en proucessian ent-ou ver de Mentan, paraïs misterious de source. Prìou en testa, caminèran difichilamen fint' e limite d'a coumuna.'' ''Aqui, ou prèire s'engenouia e levant vers ou chelou a soua vilha testa bianca, prega Maria-Vergine. Puhi, dame soua man tremourenta, fa sus ou solou ou signou d'ou Redentou....'' Una aiga fresca e pura sguita ent ou liech d'ou valan... Aichi, tout' u seze de loulh, festa d'a Madona d'ou Carmel, anavan en proufessian senti a messa ent' a pichouna capela rurale d'ou Sourge, cougounaia sout' u amourie. E souta r'oumbra benefichente dou vielh erbou pianta d'ou princhipe Antoni Primou, Barba Antoni, pensavan ent' u noaiche couragious antenati u Barbeti, que, retirà ent' aquela capeleta, lutavan ja contr' u satelite d'a Revoulucian e d'ou centralismou jacoubin. E dague una devoucian per aquelu vielhe que nou bevian mai d'aiga.
Ü Mentunasche se rendèran en pruçessian ent-u ver de Mentan, paraïs misterius de surçe. Priù en testa, caminèran dificilamen fint' e limite d'a cumüna. Achì u prèire s'engenuia e levant vers u celu a sua veglia testa bianca, prega Maria-Vergine. Puyi, dame sua man tremurenta, fa süs u solu u signu d'u Redentù... . Una aiga fresca e püra sghita ent u liech d'u valan... Aiçi, tut' ü sese de lugl, festa d'a Madona d'u Carmel, anavan en pruçssian sentì a messa ent' a piciuna capela rürale d'u Surge, cugunaia sut' ü amouriè. E suta r'umbra beneficente du vielh erbu piantà d'u principe Antoni Primu, Barba Antoni, pensavan ent' ü noaisce curagius antenati ü Barbeti, che, retirà ent' achela capeleta, lütavan gia contr' ü satelite d'a Revulüçian e d'u çentralismu giacubin. E daghe üna devussian per achelü vieigle que nou bevian mai d'aiga.
Gêxa de Nòstra Scignôa de Grâçie
miniatura|A faciâ da gêxa A Gêxa de Nòstra Scignôa de Grâçie (in italian: Chiesa di Nostra Signora delle Grazie), conosciûa ascì comme Santoâio de Santa Maria de Grâçie (in italian: Santuario di Santa Maria delle Grazie), a l'é 'na gêxa catòlica ligure scitoâ a Meggi, fraçion do comûne de Recco. Costroîa into XIII sécolo in önô de Maria de Grâçie, a se trêuva inte l'Arcidiòcexi de Zêna e a costudisce a relìquia da Santa Spinn-a insemme a molti ex-voto.
Stöia
A gêxa a l'é stæta edificâ pe a primma vòtta, segondo a tradiçion, into 1216, quande Fabian Ageno, un capitagno di garîe inte Croxæ, navegando longo o litorâ, o s'æ fermòu a Recco e in sciâ colinn-a de Meggi o l'à fæto costroî 'na gêxa a Maria de Grâçie, lasciando lì 'n'iconn-a bizantinn-a. Probabilmente a gêxa a l'é stæta eretta in scê roìnn-e de 'na gëxetta de çent'anni primma, vosciûa da-i móneghi de San Colonbàn e attestâ int'in docomento do 1184. Unn-a citaçion de l'existença de l'atoâle gêxa a l'é d'un Syndacatus do 1311.
Inti secoli a strutûa a l'é stæta ingrandîa co l'azonta de dôe navâte e a ristrutuaçion do prezbitêio e da faciâ. A sò consacraçion finâ a l'é avegnûa into 1520 pe man do mons. Domenico Corvara, mentre a gêxa a l'é stæta elevâ a prevostûa into 1891.
Descriçion
L'artâ magiô atoâle a l'é stæta costroîa into 1755 sotta o rettô Olivari, comme dixe 'n'iscriçion lì vixin ("De ligneo in marmoreum anno 1755", da-o latin: "Da [un] de legno a [un] de marmo inte l'anno 1755"). Into passòu a gêxa aveiva di lampadâï d'argento, pigiæ da-i giacobini zenéixi into 1798.
Cassano Magnago
Cassano Magnago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Merone
Merone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
O Tilieto
thumb|350px|Vedûta do pàize O Tilieto (ciamòu localmente Tijé) o l'è 'n comùn inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Geògrafia
O gh'à 515 abitanti (a-i 31 d'agosto do 2019).
Bruino
Bruino o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Gargallo
Gargallo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
1586
thumb|500px|center|[[Joris Hoefnagel (1542-1600), Monego de Bavèa, 1586 ca. ]]
Grotte di Castro
Grotte di Castro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Afrosoricida
Taxonavigaçion
Afrosoricida
Manitoba
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa do Manitöba thumb|right|200px|A poxiçión do Manitöba in sciâ carta giögràfica Manitoba, dïta Manitöba in ingleize ascì, provinsa do Canadà da-o 15 de lùggio do 1870. A sò capitâle a l'è Winnipeg.
O primmo ministro do Manitoba o l'é atualmente Heather Stefanson (PC).
Cile
thumb|200x200px|A bandêa do Cîle thumb|right|200px|A poxiçión do Cîle in sciâ carta giögràfica thumb|180px|L'Antartide cilenn-a thumb|180px|O Cîle aministratîvo continentâle Nomme ofiçiâ: República de Chile, pàize de l'America do Sùd; a sêu capitâle a l'é Santiago do Cile. O gh'à 'na superfiçie de 756.950² km2.
Descriçion e stöia
I sciùmmi prinçipæ son o Loa, o Biobío, o Futaleufú, Calle-Calle. Pe a sêu presensa in te l'America do Sud, l'Oçeania e l'Antartide, o Cile o se definisce comme 'na naçion tricontinentâle.
133
thumb|200px|center|Funerary relief of Atenatan Gurai (133 a.C.) from Palmyra (Ny Carlsberg Glyptothek, [[Copenaghen|Riliêvo funeràrio de marmo de Atenatan Gurai (133 a.C.) da Palmyra (Ny Carlsberg Glyptothek, Copenaghen)]]
Ciria
Ciria o l'è 'n comûne spagnòllo de 79 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
21 frevâ
O 21 frevâ o l'é o 52° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 313 giórni a-a fin de l'ànno (314 inti ànni bizestîli)
Ontario
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa de l'Ontàrio thumb|right|200px|A poxiçion de l'Ontàrio in sciâ carta giögràfica 350px|miniatura|left|E [[cascâte do Niagara inte l'Ontàrio]] L'Ontario (Ontario in ingléize ascì) o l'è 'na provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1871; a seu capitâ a l'è Toronto.
L'Ontario a l'è a provinsa ciù popolôsa do Canadà con ciù de 12 mion e mëzo de abitanti, o 37% çirca de l'intrêga popolaçion da naçion.
Canada
thumbnail|200 px|destra|A bandêa do Canadà thumbnail|200 px|destra|A poxición do Canadà in sciâ carta giögràfica O Canada (nomme ofiçiâ: Canada) o l'è 'n pàize de l'America do nòrd, a sò capitâle a l'é Ottawa. E lengoe ofiçiæ do Canadà son l'ingléize e o françéize.
Ordinaménto do Stâto
Sovràn: Carlo III do Regno Unïo
Sudivixoîn aministratîve
I stati e teritöi do Canadà son (tra parentexi l'anno d'intrâ inta confederaçión):
Fedon
Fedon o l' è stæto un filosofo grego, nasciüo a Elide (dove o l'aveiva fondòu 'na schêua), discepolo de Socrate.
Vìtta
O l'ha scrito doî diàloghi, Scimon e Zopiro, che no son arrivæ ai nòstri giorni.
A sò votta Platon o l'ha ciammou con o nomme de Fedon un di sò dialoghi ciü famoxi. Repiggiando inti sò dialoghi (che conoscemmo indirettamente attraverso i autoî antighi) o tema socratico do logos, Fedon o ne sostegniva a fòrsa, in graddo de vinçe e tendense do carattere.
Gh'è un esempio famoso: o protagonista de Zopiro o l'ea un sostegnitô da fixognomica, oscia da poscibilitæ de capï o carattere e a moralitæ de personne stüdiandone a fixonomia. Zopiro o dava un giudisio in sce Socrate doppo aveine stüdiou a faccia, stabilindo che o grande filosofo o l'ea dedito ai vissï... cösa ch'a faxeiva rîe i presenti, pe esse poi confermä propio da Socrate, ch'o confermava de esse stæto visioso primma che o logos e a conoscensa o trasformessan.
Mezzana Rabattone
Mezzana Rabattone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.