cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Protista
Protista (da-o grêgo antîgo πρώτα, "prìmmi"), dîta Protoctista ascì, a l'è 'na sóttodivixón de Eukaryota, ö sæ da vìtta pluricelolâre, ch'a l'arechéugge tùtti i òrganìsmi i quæ no fan pàrte di régni Fungi, Plantae ò Animalia. Pe quésta raxón o l'è 'n ragrupaménto con tànta variàbilitæ e de difìçile clasificaçión ch'o inclùdde, tra e vàrie spêce, de æghe, di protozoi e i coscì dîti "fónzi inferioî".
Taxonavigaçión
Superrégno: Eukaryota
Distreito de Columbia
Nomme ofiçiâ: District of Columbia. O Distreito de Columbia o l'e stæto fondòu o 16 de lûggio do 1790 con de tære piggiæ da-o Maryland e da Virginnia (into 1847 i teritöi prelevæ da-a Virginnia son stæti restituîi).
Descriçion e stöia
O Distreito de Columbia o l'è unn-a cösa sôla co-a çittæ de Washington D.C..
Romania
A Romanîa (România in romêno, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa ch'o se trêuva a-a croxêa tra e pàrte centrâle, òrientâle e sùd-òrientâle do continénte.
Arioporto de Dong Hoi
thumb|375px|Ariopòrto de Dong Hoi L'Arioporto de Đồng Hới o l'è l'ariopòrto internaçionâ de Đồng Hới in Vietnam.
Romania
Giögrafîa
A Romanîa a confìnn-a co-a Bulgarîa a sùd, l'Ucraìnn-a a nòrd, l'Ungherîa a ponénte, a Sèrbia a sùd-òvest, a Moldàvia a levànte e a l'é bagnâ da-o Mâ Néigro a sùd-èst. O teritöio romêno o l'à 'n clìmma sorviatùtto de tîpo tenpiòu-continentâle, 'n'àrea totâle de 238,397 km2 e 'na popolaçión de ciù ò mêno 19 milioìn de persónn-e. A l'é dónca o dozén pàize ciù grànde e o sèsto ciù popolôzo tra quélli che fan pàrte de l'Unión Eoropêa. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Bucarest (București); e âtre çitæ ciù grénde són Iași, Cluj-Napoca, Timișoara, Constanța, Craiova, Brașov e Galați.
O segóndo sciùmme ciù lóngo do continénte, o Danùbio, o nàsce inta forèsta néigra, in Germània, e, depoî avéi atraversòu l'Eoröpa pe 2.857 km, o sciòrte into Mâ Néigro in teritöio romêno, dónde o fórma 'n làrgo dèlta. Inti Mónti Carpàççi, i quæ atravèrsan o pàize da nòrd a sùd-òvest, o se trêuva o Mónte Moldoveanu che, co-i sò 2.544 mêtri, o l'é o pónto ciù âto da Romanîa.
Stöia
A Romanîa a s'é formâ into 1859 aprêuvo a l'unión personâ di doî prinçipâti de Moldàvia e de Valàcchia. O nêuvo stâto, ciamòu ofiçialménte Romanîa a partî da-o 1866, o l'à goagnòu l'indipendénsa da l'Inpêro òtomàn into 1877. Inta Prìmma Goæra Mondiâle, doî ànni depoî a diciaraçión de neotralitæ do 1914, a Romanîa a l'à decîzo de intrâ in goæra insémme a-a Triplîxe Intéiza. Dæta a vitöia in quélla goæra Bucòvina, Besaràbia, Transilvanîa e pàrte de Banâto, Crișana e Maramureș són diventæ pàrte do Régno de Romanîa.
Into zùgno-agósto do 1940, cómme consegoénsa do Pàtto Molotov-Ribbentrop e do Segóndo arbitròu de Viénna, a Romanîa a l'é stæta costréita a cêde a Besaràbia e a Bucòvina setentrionâle a l'Unión Soviética e a Transilvanîa do Nòrd a l'Ungherîa. Into méize de novénbre de quéllo ànno, a Romanîa a l'à sotoscrîto o Pàtto Tripartîo e, dónca, into zùgno do 1941 a l'é intrâ inta Segónda Goæra Mondiâle co-e poténse de l'Àsse, conbatténdo cóntra l'Unión Soviética scìnn-a l'agósto do 1944, quànde a l'é pasâ co-i Aleæ, ricuperàndo o contròllo da Transilvanîa do Nòrd ascì. Depoî a goæra, aprêuvo a l'òcupaçión de l'Armâ Róssa, a Romanîa a l'é diventâ 'na repùbrica socialìsta e un di ménbri do Pàtto de Varsàvia. Co-a rivoluçión do 1989 a naçión a l'à incomensòu a sò tranxiçión vèrso a democraçîa e 'n'economîa de mercòu.
Economîa e polìtica
A Romania a l'é 'n pàize in vîa de svilùppo co-în'economîa a âto rédito, a-o 49° pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A sò economîa a l'é a 47° ciù grànde do móndo pe PIL nominâle. A naçión a l'à avûo 'na lèsta cresciànsa econòmica inti ànni 2000, co-a sò economîa che a-a giornâ d'ancheu a l'é bazâ sorviatùtto in scî servìççi. Pe de ciù, a l'é 'n inportànte produtô de machinâi e energîa elétrica pe mêzo de inpréize cómme Dacia e OMV Petrom.
A Romania a l'é pàrte de Naçioìn Unîe scìnn-a da-o 1955, da NATO da-o 2004 e de l'Unión Eoropêa a partî da-o 2007. A ciù pàrte da popolaçión da naçión a l'é d'etnîa romêna, de religión ortodòssa e a pàrla o romêno, 'na léngoa romànsa.
Fenoggio
Foeniculum vulgare (Mill., 1768), comuneménte conosciûa cómme fenoggio (fenóggio segóndo a grafîa ofiçiâ, fenuggiu in savonéize, fenùgliu in vintimigiôzo, fenuyu in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Apiaceae , usâ in cuxìnn-a.
Pontboset
Pontboset o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Françesco Giustignan Gaibado
Françesco Giustignan Gaibado (Zena 1336 – 1408) (italiàn: Francesco Giustiniani Garibaldo) o l'è stæto o dïsettêximo duxe da Repùbrica de Zena da-o 16 lûggio 1393 a-o 30 agósto 1393.
Anni 1420
thumb|1050px|center|[[Biao Angelico, Pâla de Fiesole, 1423-1424 (National Gallery (Londra)]]
San Cataldo
San Cataldo a l'è inn-a çittæ de 22,478 abitanti da Siçilia, inta Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta.
Carbonara al Ticino
Carbonara al Ticino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Bulgarograsso
Bulgarograsso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Zimone
Zimone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Trêno
thumb|right|400px|A prìmma grande ferovîa in Germania"A-i efètti da circolaçión in sciæ lìnie, o trêno o l'è in qualónque mézzo de trasción, con ò sensa veìcoli c'o deva viaggiâ da 'na localitæ de serviçio a n'âtra, ò c'o parta da 'na localitæ de serviçio pe disimpegnâ in serviçio lóngu a lìnia e o fasse ritórno inta mæxima localitæ."
- da: Definiçión de trêno da o Regolamento Circolaçión Trêni
Descriçion e stöia
O trêno o l'é, into sénso comûne do termine, in mézzo de traspòrto pùbblico conpòsto da n'insémme de elementi identificàbili, unîi permanentemente ò temporaneamente a formâ n'ùnico convòlio.
À paròlla trêno a deriva da-o latin Trahere: tiâ; o s'è modificòu into ténpo tramite o francéize train. O trêno o l'è stæto o prìmmo vêo e pròpio veìcolo de trasporto de massa, e in tanti câxi o l'à rapresentòu in pónto de svòlta pe l'evoluçión industriâle de naçioìn de l'eutoçénto, arivando quindi a rivestî pe molti anni in ròllo centrâle inta strutûa politica, econòmica e sociale de naçioìn, conquistando ascì in pòsto de prìmmo cian inte l'imaginârio de tùtti.
Scórpena (Scorpaena porcus)
A Scórpena (Scorpaena Porcus,-Linnaeus1758), in Ventemigliusu Rascàssa a l'e 'n péscio de mâ de l'órdine Scorpeniformes e da famìggia  Scorpenidae, difûzo in Atlàntico òrientâle, Mediterànio e Mâ Neigro.
Descriçión e diferénse con Scorpaena scrofa
thumb|250 px|Scórpena a Cambrils ([[Catalogna|Catalunya)]] A scórpena l'é de cô brùn. A l'à 'n còrpo  tòsso -ch'o peu arivâ a 'na longhéssa màscima de 30 cìtti e un péizo de 800 gràmmi-  coverto de scàgge picinn-e dîte "ctenoidi" (con o bòrdo dentelòu cómme 'n petenin). A testa a l'e masiccia e gh'à di apendîci, carnucioîn e spinn-e sôvia e in gîo a-i  éuggi. A bócca a l'é ànpia, l'âa dorsâle a l'à dózze spinn-e velenôze; e âe ventrâli e i òpercoli de òêge àn spinn-e velenôze ascì. A côa a l'é gròssa a forma de spatola. A vive d'arénte a-a còsta a 'na profonditæ de nòrma éntro i 30 metri,
Alimentaçión e  riproduçión
"«A rascàssa a vive pousà insci’u fundu,fandu de tütu pe’deghisàsse tra e àreghe e e roche»"Pescio da Fóndo, o no l'à a vesciga natatöia, e o s'é evolûo pe vîve pösòu in scî fondi de schêuggi e de pòsideonie, dôve pe-a seu fórma, inmobilitæ e coloraçión l'é difìçile véddilo; o cô brùn, a màccie de varia intensitæ e dispoxiçión o réndan mimêtico con l'ambiente, no pe difèiza ma pe cacciâ da fermo: predatô notùrno, o se méscia lentaménte spinzéndose co-e petorâli in atéiza de crostâcei, anélidi e molùschi che ghe pàsan a tîo e che végnan leteralmente aspiræ da-a seu grande bócca.
A riproduçión a l'avégne da Màzzo a Agósto; e êuve, inte 'n ùnico  mùggio, galézan.
Nómmi
"«Ὁ δὲ σκορπίος τίκτει δίς (..) οἱ (..) σκορπίδες [τίκτουσιν] ἐν τῷ πελάγει»" miniatura|Scórpena inte'n piâto grêgo antîgo (Musêo archiològico de Pella) Into seu Deipnosophistai Ateneo o distingoe 'n skorpios ròsso/giâno (πυρρός) e un âtro scûo, e a continoaçión o dâ doî nómmi, σκόρπαινα καὶ σκορπίος:"«Ἱκέσιος δέ φησι·« Τῶν σκορπίων ὃ μέν (..) πελάγιος πυρρός, ὁ δ' ἕτερος μελανίζων (..)». Ἐν δὲ πέμπτῳ ζῴων μορίων ὁ Ἀριστοτέλης σκορπίους καὶ σκορπίδας ἐν διαφόροις τόποις ὀνομάζει. Ἄδηλον δὲ εἰ τοὺς αὐτοὺς λέγει· ὅτι καὶ σκόρπαιναν καὶ σκορπίους πολλάκις ἡμεῖς ἐφάγομεν καὶ διάφοροι καὶ οἱ χυμοὶ καὶ αἱ χρόαι εἰσὶν οὐδεὶς ἀγνοεῖ.»"L'é o nómme σκόρπαινα ch'o saieiva l' òrìgine de Scórpena, pe designâ quélla ciù picinn-a (S. porcus):"«Pour la distinction de scorpaena et de scorpio (scorpios), cités conjointement par Pline (32, 151), l'indication dirimante est fournie par Athénée (320 d); tandis que le second de ces poissons est roux et bigarré (cf. Plin., 32, 70 ; 32, 128), le premier est brun. Le scorpio l'emporte en saveur et qualité nutritive ; en outre, il est plus piquant ; cf. Athen., 320 e ; Opp., Hal, 2, 458 : Ον., Hal, 116. Bref, la scorpène rouge, plus grande et plus appréciée (Scorpaena scrofa, L.), paraît être le scorpio (scorrpios) des anciens; la scorpène brune, plus petite et plus coriace, utilisée pourtant dans la confection de la bouillabaisse (Scorpaena porcus, L.), paraît être leur scorpaena»"Za o Pierre Belon o l'aiva dito che Scorpina o l'ea o nómme co-o quæ i grêghi ciamavan a scórpena picinn-a (e Scorpidi o nómme de quélla grande) "«Le Scorpion de mer & la Scorpene. Le vulgaire de Grece prononce Scorpidi, a la difference de la Scorpene, que les payfanes nomment Scopina (..) Le Scorpion eft plus feignorial, plus rouge»"ma l'identificaçion a porieiva ese a-a revèrsa percöse in grêgo modèrno o nómme skorpios o s'adeuvia ciù de spésso pe S. porcus:"«Scorpaena scrofa L., M. G. σκόρπινα, and S. porcus L.: 'à cette seconde espèce d'une coloration brune on donne vulg. le nom de σκορπιός et χάφτης' (Apost. p12)»"In òçitàn S. scrofa a l'é ciamâ Escorpena/escourpeno (òpûre Capon/Capoun). Coscì, o nómme clàscico (σκόρπαινα) che pe arcuni studiôxi o saiaieva quéllo da Scorpaena picinn-a  o l'é adeuviòu inte questa lengoa pe nominâ quella grande. A picinn-a a l'é a Rascassa/o
"«Rascas, rascasso a deus sens, tous deus tirés de l'idée primitive de gratter: a) brut, piquant, rude (..)   b) teigneus, d'où crasseus, sale, malpropre»" Quésto nómme Rascassa/o/e o l'é adeuviòu ascì pe di pesci d'âtre famìgge, cómme Uranoscopus scaber (françéize: rascasse blanche; òçitàn rascasso blanco) òpûre Pterois miles (rascasse volante in françéize, rascasso voulanto/vouladisso in òçitàn), ch'a l'é 'na menn-a aprêuo a spantegâse into Mediterànio.
Pichilemu
250px|thumb|right|Pichilemu Pichilemu a l'è a çittæ dö Provincia Cardenal Caro, Cile. A g'ha 'na sûperfiçie de 749 km² e a g'ha 'na popolassion de 12.392 abitanti (2002).
510 a.C.
thumb|500px|center|[[Jean-Jacques Lagrenée, I fìggi de Tarquìnio o Supèrbio amiran a virtù de Lucréçia, 1781]]
1695
thumb|250px|center|Pier Dandini, [[Françésco Redi (18 frevâ 1626-1° marso 1697), 1695 (Palasso de-a fraternitæ di làici (Aresso)]]
Córdoba (Argentinn-a)
Importante çentro econommico e colturâle argentin, e scenâjo de diversci fæti da stöja argentinn-a, a l'è ciammâ "La Docta" pe l'antiga e reconosciûa universcitæ da-i tempi coloniâli spagnòlli, dove rivan ancon tanti studenti da tùtto o Pàize.
A sêu popolassion a l'è de ciù de 1.267.000 abitanti, di quæ un 12% son studenti universcitâi, proporsion molto ærta a livello mondiâle.
I sêu edifiççi de l'època coloniâle spagnòlla son viscitæ da molti turisti, che çérnian ascì i villagi vexîn, into mêzo di monti do çentro de l'Argentinn-a.
Amandoin
Amandoin ò mandolin, strumento muxicâ cordoffono a peçigo da famiggia do lœüdo. O l'appartegne a-a famiggia di strumenti a corde e graçie a-a seu particolâ cascia armonega o g'ha 'n son melodiozo e penetrante. O seu primmo anteçedente o l'è l'oud (ùd) arabo, do quæ s'ha notiççie scin da eppoche pre-romann-e.
N'existe varri tipi, o ciu comun e difuzo di quæ o l'è o coscì díto amandoin napolitan, comparso in Itallia verso a meitæ do sec. 18°, con cascia piriforme fortemente ingombía, constitoía de sottî doghe de legno, e cavigê a spattoa, in pitin inclinao rispetto a-o mannego: o g'ha quattro cói de corde dogge, acordæ pe quinte comme quelle do violin, che vegnan sunæ co-o plettro. Tra i atri tipi gh'è o coscì díto amandoin milaneize, ch'o remonta a-a fin do sec. 16°, derivao da-a "mandola", da quæ o conserva a cascia piriforme a sêi cói solitamente de belo, acordæ comme quelli da chitara, e lʼamandoin zeneize scimmile a-o milaneize ma co-o cavigê ciatto. Scimile a-a mandola, da quæ o saiéiva 'na variante, o l'ha trovao spaçio inte l'antigo Impeo Roman, o s'è sviluppao into Çinqueçento e o l'è ancon dœuviao soviatûtto in Italia, essendo ciu diffuzo a Roma e inta zona de Nappoli.
O mandolin clascico, dïto mandolin roman, o g'ha quattro corde doggie omoffone, saiéiva a dî che ogni cobbia a vegne accordâ co-a mæxima nota inta mæxima ottava. L'è existio ascì de variante regionæ de l'amandoin napolitan, comme lʼamandoin roman, lʼamandoin siçilian, lʼamandoin padoan e lʼamandoin seneize, che se diferençian tra lô pe-a diverscitæ di acordatue e de çerti particolæ construttivi. Gh'é ascì di âtre verscioin: o milaneize (ciu antigo, con çinque oppûre sei corde doggie), o cataneize, o bandolim, o banjo-mandolin e o mandolin F-Style dœuviao inta mûxica bluegrass.
Fungi
Fungi (L., 1753), comuneménte conosciûi cómme fónzi, són 'n régno de òrganìsmi do domìnio Eukaryota, ségge unicelulâri ségge pluricelulâri a-i quæ apartegnàn i crescénti e e móffe ascì. O l'è formòu de ciù de 700.000 spêce conosciûe, scibén che a diverscitæ totâle a l'è stimâ in ciù de 3 milioîn de spêce.
Taxonavigaçión
Fungi
Nichiozo Zoagio
150px|miniatura|destra|O stemma da cazadda di [[Zoagi.]] Nichiozo Zoagio (Zena 1340 – 1408) (italiàn: Nicolò Zoagli) o l'è stæto o dixinœuveximo duxe da Repùbrica de Zena da-o 24 màzzo 1394 a-o 17 agósto 1394.
Cabiate
Cabiate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Resuttano
Resuttano a l'è inn-a çittæ de 1,954 abitanti da Siçilia, inta Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta.
Gibuti (çittæ)
Gibuti a l'é a capitâle do stâto òmònimo. A l'é 'n inportante pòrto into Mâ Rosso. A gh'à 570 000 abitanti (into 2013).
Antogno Guarco
Antogno Guarco (Zena 1360 – Pavia 16 março 1405) (italiano: Antonio Guarco) o l'è stæto o vinteximo duxe da Repubbrica de Zena da-o 17 de agósto 1394 a-o 3 de seténbre 1394.
Ca Mau
300px|thumb|Ca Mau|Vedûta de Ca Mau da l'âto Ca Mau a l'è 'na çittæ da Provincia Ca Mau, Vietnam.
Anni 1430
thumb|300px|center|Butêga venessiann-a, Reliquâio co smàlti de oxelli e animali, 1400-1450 ca. ([[Museo de l'òpera do Dòmmo - Firense)]]
Çeriana
miniatura|344x344px|A Gêxa de Santo Spirito de Çeriana, vedûta aéria. Çeriana (Seriana into dialétto locâle, Ceriana in italian) o l'è un comùn inta Provinsa de Imperia.
Muxica
"A vita a l'è, bèla, l'è alégra, l'è santa, l'è in custu de rösa, l'è in ciélu ch'u canta, l'è in baiju de maire, l'è in ragiu de sù, l'è a cousa ciü bèla ch'a faitu u Segnù"
- A vita l'è bèla, ritornéllo, scrîto inta grafìa locâle
Into repertöio muxicâle çerianasco se trêuvan ben ben di tòcchi da tradiçión popolâre, ezegoîi segondo a fórma di coscì dîti "Trallalero". Atìva, defæti, into paìze a l'è a conpagnia polifonica "del Sacco", fondâ do 1926. Un di canti ciù famozi o l'è A vita l'è bèla, ch'o cónta da belessa da vitta quand'o s'è zoveni.
Ferovîa Uppsala-Lenna
Upsala–Lenna Jernväg (ULJ) (conosciûa cómme ”Lennakatten” ò Ferôvia Uppsala-Lenna ascì) a l'é unn-a ferôvia turìstica a scartamento ridûto inta Contea de Uppsala, in Sveçia.
Descriçion
A g'à unn-a longhéssa de 33 km e a l'é pàrte da ciù estéiza ræ de Roslagen. O scartamento o l'é de 891 mm, ùnico in Sveçia. A ferôvia a l'é gestîa da-a socjêtæ SRJmf.
Spiareti
Spiareti o l'é 'n pàize de 3132 abitanti ch'o s'atreuva inta Provinsa de Imperia.
Casanova Lonati
Casanova Lonati o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Bovisio Masciago
Bovisio Masciago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Provinsa de Lecco
A Provinsa de Lecco a gh'à 84 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lombardïa‎ in Italia.
Pontey
Pontey o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
La Plata (Argentinn-a)
miniatura|Vista de d'âto da çitæ|300x300px La Plata a l'è o capolêugo d'a provinsa de Buenos Aires, Argentinn-a.
Fondä o 19 novembre 1882 da-o governatô Dardo Rocha, a s'attrêuva a 60 km a sûd-est da Buenos Aires, a capitâ d'a nassion. A l'è 'n importante çentro economico, coltûâle e ûniverscitâjo.
A g'ha 690.616 abitanti (2001), e a l'è ciammä Ciudad de las Diagonales (çittæ de diagonâli), pe-a dispoxission de-e sêu stradde, pròpria d'a sêu architettûa particolare basä insce l'ambientalìximo.
Aeroporto de Ca Mau
thumb|375px|Aeroporto de Ca Mau Aeroporto de Ca Mau a l'è l'aeroporto da çitæ de Ca Mau, Vietnam.
Fonologîa lìgure
Questa vôxe a parla da fonologîa da lengoa lìgure.
Vocâle
1 prezénte in dötræ varianti, comme o brigasco
2prezénte into monegasco
Palasso Spinoa de Pelisaia
thumb|200 px|Palasso Spìnoa de Pelisàia O Palasso Grimâdo Döia Spìnoa de Pelisàia, dîto ascì Palasso Françesco Grimado (it: Palazzo Spinola di Pellicceria), o l'è 'na costruçión stòrica, scitoâ in ciàssa da Pelisàia n. 1, into centro stòrico de Zêna.
Descriçion e stöia
O palasso Spinoa de Pelisàia o l'é 'n ezénpio de câza nòbile, in stîle do barocco zenéize, ch'o consèrva a decoraçión, a quadrerîa e a mobìlia òriginâle, e anche capolavôri da pitûa, òtegnûi ascì inti ànni de frésco.
O palasso o l'òspita a coleçión da Galerîa naçionâle do palàsso Spinoa. Importanti pitûe a frésco decöran o palasso: prezénpio Lazzao Tavaron (Zêna, 1556-1641), Trionfo do Rainê Grimado e impreize pe l'espugnaçión da çitæ do Zieriksee e Lisbonn-a asediâ da l'ezerçito do Dùcca d'Alba; Sebastian Galioto (Firénse, 1676-1746), Convio pe-e noççe d'Amô e Psiche e Loenço de Feræ (Zêna, 1680-1744), Valô vincitô e Stöie d'Achille e Vénere e Bacco co Amô.
Bonbardòu into 1942, inta Segonda Guæra Mondiâ, o l'à perdûo o terso ciàn (ancheu o l'e modèrno) e subìo di dànni a-e decoraçioìn do ciàn nòbile e a-i appartamenti a-o segondo ciàn. Into 1958 o l'é stæto donòu da-i marchéixi Spìnoa a-o Stato italiàn.
Carlo Malinverni
Carlo Malinverni (Zena, 1855 - Zena, 1922) o l'è stæto un giornalista e poêta in lengoa ligure.
Biografìa
O l'é stæto giornalista e, da-o 1877 fin a l'anno da sò mòrte, o l'é stæto inpiegòu inta Càscia de Rispàrmio de Zêna. Letterariamente vixìn a-e temàtiche crepuscolæ e da scavellatûa, o l'à descrîto in versci o grigiô e l'insodisfaçión da sò vitta borghéize, oppressa da-a gnàgnoa, sénpre a spetâ un rescàtto inposcìbile, che a peu êse lenîa sôlo da l'arte, da-a solitùdine e da-a frequentaçión di leughi de l'ànima. O l'é aotô de cansoìn, naturalménte in zenéize, pe-e “Squadre del bel canto”. E sò poexîe son arecugéite inti doî volùmmi Dôe bròcche de viovétta (1908) e Bólle de savón (1921).
Careghétta d'öo
O l'é âto ’n pàrmo, ma o comànda lê; e o pâ, a sentîlo, in öxelìn che pîa: bióndo, e doî bèlli eugioìn ch’én cô do çê, e se rèsta inbâgiæ quand’o v'amîa.
A bócca a sa de frésco, a sa d'amê, a pâ 'meréllo, 'na réuza candîa... ma o veu quéllo ch’o veu, o pésta i pê, o sâta, o côre, o bàlla, o ciànze, o crîa.
Resâtàndo s'o pìggia 'n stranbælón, lô, tùtti doî, papà e mamà, ghe vàn aprêuvo, sénpre aténti, in aprensción:
o ciàman «câo mæ bæ, àngiou, tezöo» pöi sò-u pòrtan, zonzéndo màn con màn, in gîo pe-a stànsia in careghétta d'öo.
Provinsa de Bèrgamo
A Provinsa de Bèrgamo a gh'à 243 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lombardïa‎ in Italia.
Chigheummao
Cucumis sativus (L., 1753), cumüneménte cunusciüa cumme chighéummao (chighéumou segóndo a grafîa ofiçiâ, chigömmu in savonéize, cugömaru in vintimigiôzo, cughœmaru in monegàsco), o l'è unn-a verdûa da famiggia de Cucurbitaceae.
Mar del Plata (Argentinn-a)
right|400px|thumb|A çitæ de Mar del Plata vista da nòrd
Dati geògraffici e generâli
Mar del Plata a l'è 'n'importante çittæ-pòrto d'Argentinn-a, capolêugo d'o partido de General Pueyrredón, inta costa de l'Oçeano Atlantico, a-o sûd-est d'a Provincia de Buenos Aires. Co-ina popolassiôn de 541.857 abitanti (2001), a s'attrêuva a-o sûd-est d'a çittæ de Buenos Aires.
Fôndä into 1874, a l'è senpre stæta 'n grande çentro de pesca. O sêu pòrto l'è ûn d'i prinçipâli de l'Argentinn-a, e o conta ascì inta sêu popolassiôn di grûppi d'emigræ italien.
Ûn d'i sêu personaggi ciû famôxi o l'è o mûxicista de tango Astor Piazzolla, nasciûo a Mar del Plata into 1921.
Tûrìximo
A l'è a çittæ tûristega ciû importante d'o pàize, disponendo d'a ciû larga infrastruttûa alberghëa de l'Argentinn-a.
thumb|350px|left|De stæ: A çittæ de Mar del Plata e e sêu spiage
Collegä con Buenos Aires da l'autostradda nûmmero 2, c'a l'è transcitä ògni estæ da di mûggi de tûristi verso a còsta, a sêu popolassiôn a vegne tripplicä in quell'ærta stagion, quande tra quattro e sei millioin de tûristi arîvan da tûtto o pàize, in macchina, aèreo, trêno e àutobus, pe godî de sêu spiâge, che ghe dan o nomme de "Perla de l'Atlántico" oppûre "la Feliz" (a çittæ felixe).
1974
thumb|300px|center|[[Alberto Sordi (15 zûgno 1920-24 frevâ 2003), Finché c'è guerra c'è speranza, 1974]]
Cîne
C'eravamo tanto amati, (Italia), regîa d'Ettore Scola, co Stefania Sandrelli, Nino Manfredi, Vittorio Gassman e Stefano Satta Flores.
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1974 a cansón Ciao cara come stai?, cantâ da Iva Zanicchi.
Sport
- Canpionòu de Serie A 1973-1974 - Lazio. - Eddy Merckx o goâgna o Gîo d'Italia 1974. - Repubbrica Federâ de Germania - Mondiâle de balón 1974. Vincitô: Naçionâ de balon da Repubbrica Federâ de Germania - Formula 1 (1974) - Vincitô: Emerson Fittipaldi sôvia McLaren
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Matirde de Canossa
Matirde de Canossa (1046 - 1115).
Vìtta
Figgia de Bonifaçio, marcheize de Toscaña, e da contessa Beatrixe de Lotaringia. Sposa do Gofreddo o Zembo (1069), ducca de Loreña, da pœu a se maiò torna, pe di motivi politichi, co-o Guerfo V de Bavea (1089); a visse into periodo ciu agúo da lotta de investitûe, e a fu a ciu valida sostegnitrixe da politica papâ.
O so dominio o s'estendeiva sorvetutto inte l'Italia settentrionâ, co-i comitæ de Brescia, Bergamo, Mantoa, e inte l'Italia centrâ con Areçço, Siena, Cornieo; inoltre a g'aveiva di ben inta Loreña.
L'episodio curminante do duello tra a Gexa e l'Impeo, l'umiliaçion de l'Enrico IV denanti a-o pontefixe Grigœu VII, o l'avegne into 1077 into castello de Canossa, de propietæ da contessa. Ciu tardi, into 1081, l'Enrico o depose a Matirde da ogni so drito e l'anno doppo o ghe levò squæxi tutti i ben.
Ma lê a continuò a inviâ agiutti a pappa Grigœu assediao in Romma, e ascì doppo a morte do pappa, malgrao e sconfite e persecuçioin, a rescistette a Canossa, ariescindo, primma da so morte, a vedde ben megioæ e condiçioin do so partio.
A fu sepelia inta badia de San Beneito de Poliron; in Basilica do San Pê a Romma ghe fu eretto, into sec. 17º, un monumento grandioso (œuvia de Gian Loenço Bernini) e fu intitolao a lê a cappella privâ do pontefixe (co affreschi do Romanelli).
Lasciando parte di so ben in ereditæ a-a Gexa, a dette motivo a un longo ciæto tra i pappi e i imperatoî, dæto che quest'urtimi ne rivendicavan o possesso comme superioî fœüdæ e i primmi se refaxeivan a-o testamento da contessa.
Una biografia celebrativa de Matirde a l'è quella trasmissane da Donizon (tra di atri codexi, notevoliscimo pe miniatue quello conservao inta Biblioteca Vaticaña).
Emilio Azaretti
thumb|particulâ du munimentu a Emilliu Azaretti a Vintimiglia|259x259px Emiliu Azaretti (Ventemiglia, 3 d’avrì 1902 - Ventemiglia, 28 de frevà 1991) u l'è staitu ün scritù e pueta in lenga ligüre, tra i fundatui d’a Cumpagnia d’i Ventemigliusi.
Biugrafia
U l’è nasciüu a Ventemiglia u 3 d’avrì d’u 1902, da Angelu e Emilia Rondelli. Purtai â fin i stüdi, intu 1925 u pigliava a leurea in chimica e farmaçia a l’Üniversità de Zena e u praticava a prufesciun de spassià, eredità dau paire, in via Cavour, insciu cantun de via d’a Stassiun. Inti primi ani d’u XX Seculu, a a çità de Ventemiglia a vantava a presensa d’in ritrövu cultürale püblicu, u Cafè Ligüre, in viale Principe Amedeu, ancöi cursu d’a Repüblica, duve "u sciù Emiliu" u parteçipava cun custansa ai debà cürai da l’emeritu prufesù Vieri Bongi. Apasciunau de dialetu e tradissiui d’u postu, intu 1927, u l’è staitu ün d’i fundatui d’a Cumpagnia d’i Ventemigliusi, üna d’ê prime "famiglie" ligüri, cun A Campanassa de Savuna e A Compagna de Zena. ‘St’assuciassiun a s’è pruposta a difesa d’u patrimoniu d’a lenga, d’a störia, d’i munümenti e d’u fulclure de Ventemiglia e d’a Zona Intemelia e elu u n’è staitu u Consule Rapresentante, cume di’ u presidente, fina au 1945.
Intu 1928, inseme a Filipu Giliu Rostan, u fundava a Cumpagnia d’u Teatru Ventemigliusu, fiřudramatica dialetaře che tanta impurtansa a l’avereva avüu inte l’opera de recüperu e sarvagardia d’u patrimoniu lucale. Candu u regime, u s’è messu a amaregnà düramente e tradissiui, elu u s’è intestau de mantegne a sou indipendensa de pensceiru e a cuntügnà l’opera incumensà. Au cuménsu d’i Ani Trenta, cu’ in abundante grüpu de amighi, apasciunai cume elu d’i dialeti intemelî, u l’à caciau e base pe’ a fundassiun de l’Academia Ventemigliusa ch’a l’à daitu vita au muvimentu d’A Barma Grande, ina mira ch’a l’à avüu u sou puntu de forsa inta pübřicassiun d’ina revista - sutatituřà l'Antulugia Intemelia – duv’i gh’àn culaburau scritui inti dialeti d’a zona cumpresa intra a Valata de l’Argentina e u Prinçipatu de Munegu, aiscì se ‘stu teritoriu u l’éira staitu devisu dau cunfin puliticu italu-françese. Infra u 1932 e u 1939, de ‘st’antulugia i sun staiti pübřicai séte vulümi, ch’i cuntegne ina vasta prudüssiun dialetale: puesie, prose, testi teatrali, mise a lögu de riçerche lenghistighe e etnugrafiche. In fegunda culaburassiun cun Filipu Giliu Rostan, sute u pseudonimu de Yvan Dakhordiu, i fan paresce nümeruse pièçes dialetaři, in testi uriginali o redüti, duve gh’è da remarcà: L’AMÙ U L’È CIÜ FORTE CHE U BRUSSU, "U dottor PEPIN SCURLUSSURA, PAULIN U S’INCALA, A VERITA’ A L’UFENDE, A ÇENA D’A LEVA (trasmessa d’â RAI inti Ani Setanta). Ancu’: A SCÖRA D’I MARÎ, U SE CREDEVA D’ESSIRU, U RÜVEGU DE BON CÖ, FRANÇE’ MERA, U SPIRITU DE CUNTRADIÇIUN, BERNA’ U BÜLU U SE MARIA. Intu 1946, in Svissera, u se mariava cun Matilde Pfister, ch’a gh’à daitu due figlie: Emilia e Gisella. Da paire cusciensiusu, candu l’è staitu u mumentu de destetà ‘ste due garsune, u l’à dedicau ben ciü tempu â famiglia, metendu in po’ da parte i tantiscimi interessi cultürali. Però, intu 1961, sprunau da Rostan, u reciamava a ina ciü atenta atività u sciàiru grüpu d’i Soci d’a Cumpagnia, invitanduři a arrepiglià e tradissiui, trasmetendu l’interessu ae generassiui giuvanili. Intantu u sbrilunava i autui dialetali de tüta a Zona Intemelia a repiglià l’atività, fandu pübřicà da Ninu Lamboglia, l’ötavu nümeru d’A Barma Grande.
Da chel’anu, fina au 1974, suta a sou ghida, i l’éira stampai autri sei vulümi d’a revista, ch’i cuntegne a prudüssiun dialetaře d’au dopugherra e i sun servii da sprùn pe’ l’arrepiglià d’a literatüra dialetaře, che da chelu mumentu a l’à atrövau nümerusu seghitu. Aiscì dopu a scumparsa de Rostan u cuntügnava a pratica d’autù de testi teatrali, uriginali o redüti, ch’i nu’ mancava de esse rapresentai d’â Cumpagnia d’u Teatru Ventemigliusu direta da Pierin Sismondini. ‘Sti chi i tituři: CHI U L’È U MARIU DE CESIRA, INA PIGA DERRE’ A L’AUREGLIA, U GRUNGU, I DUI CUSTANTIN, A PIGNATA, A RIVINCITA DE PASCÀ, PESCAVUI DE CANA, U CUTELU DE PE’ U MANEGU, CHELE NÖTE DE SETEMBRE.
Intu 1977, pe’ a celebrassiun d’u çencantenariu de fondassiun d’â Cumpagnia d’i Ventemigliusi, intu mezu ae autre mire, u creava i Centri di Cultura Dialettale ch’i l’àn u scopu de tramandà ai figliöi d’ê scöre u patrimoniu cultürale d’u dialetu. Diresüi da Rensu Villa, inta Scöra elementare e dau prof. Massimo Cavalli inte Medie, i Centri i l’àn derulàu in’intensa atività surva tütu intu campu d’a cansun e d’a reçita dialetaře, utegnendu faitüranti afermassiui, aumancu fina a tüti i Ani Ötanta, aiscì suta a diressiun d’a duturessa Rita Zanolla. L’è staitu ancu’ Azaretti a preparà i testi dialetaři pe’ st’atività, adatandu pe’ e scene, antighe e çelebri foure, cume: A FOURA D’U RATU E D’U GALETU, GIANCANEVE, ÇENERUSELA, MARMELIN, U GATU INGIARMAU. De ciü, pe’ i figliöi, u l’à messu inseme ina gramaticheta ilüstrà IMPARAMU U VENTEMIGLIUSU, nasciüa d’â culaburassiun cun Villa, e cumpendià da ina serie de audiucascete, lezüe in dialetu da amighi d’a Cumpagnia.
Fin dai Ani Trenta u l’è staitu autù de pareglie cansun in dialetu, caicüna cumposta inte ocaixun d’ê edissiui d’a Bataglia d’ê Sciure, müxicae e cögliüe intu cadernetu CANSUN VENTEMIGLIUSE püblicau d’â Cumpagnia intu 1970, primu d’ina serie de edissiui, aiscì prestigiuse. Â fin d’i Ani Setanta, i l’à cumesau a paresce i früti d’i longhi ani de stüdi e de riçerche, purtae avanti intu campu d’u dialetu e, d’urdinariu, presentae ai Colloques des langues dialectales urganisai a Munegu. Inte ‘ste püblicassiui: NOMENCLATURA DELLA FAUNA MARINA IN DIALETTO VENTIMIGLIESE, paresciüa insciu Bollettino dell’Atlante Linguistico Mediterraneo e a culaburasciun au vulüme I DIALETTI LIGURI ch’u tegne i ati d’u Cunvegnu de Zena, faitu intu 1973. U nu’ fava mancà a sou culaburassiun â Rivista Ingauna e Intemelia de l’Istituto Internazionale di Studi Liguri, d’u cale u l’eira staitu Sociu fundatù e, fina au 1977, Presidente d’a Seziun Intemelia. Ma l’opera ch’a duveva daghe fama naziunale e internaziunale a l’è staita de següru L’EVOLUZIONE DEI DIALETTI LIGURI ESAMINATA ATTRAVERSO LA GRAMMATICA STORICA DEL VENTIMIGLIESE, paresciüa in due edissiui, üna derré l’autra, intu 1977 e intu 1982. Intu meiximu anu, dopu ina longa opera de preparassiun, furnia dai za’ nuinai Colloques, intu Prinçipatu de Munegu, paresceva l’Académie des langues dialectales d’a cale u l’eira staitu patruçinatù, membru fundatù e vicepresidente. Intu 1989 vieva a lüixe l’ürtima deficurtùsa fatiga: STUDI LINGUISTICI SULL’ANFIZONA LIGURIA-PROVENZA, preparà in culaburassiun cu’a prof. Giulia Petracco Sicardi, e cuntegnente in aprufundiu e magistrale sagiu insciu dialetu de l’Auriveta (Olivetta San Michele).
Dutau de sciamante spiritu puliticu, intu 1945, â fin d’a desastrusa gherra ch’a l’àva redütu Ventemiglia a in bigu de macerie, u lançava l’idea d’â Zona franca intemelia ch’a l’averva dovüu recustrüì, aumancu dau puntu de vista ecunomicu-duganale, l’entità de l’antiga Cuntea. Pe’ arrivà a ‘stu scopu u l’à fundau L’Unione Democratica Federalista della Liguria Intemelia assuciassiun ch’a l’aveva u sou organu de infurmassiun intu giurnale lucale La Voce Intemelia, ch’u n’è staitu u fundatù e diretù fina â morte. U prugetu d’a Zona Franca u nu’ l’à avüu incumensu, ma u giurnale u l’à purtau avani e püblicassiun cume mensile d’infurmassiun e difesa d’i interessi lucali suta l’egida de l’Unione Intemelia. Fundatù, intu 1948, d’a Commissione italo-francese per lo studio dei problemi di frontiera e del bacino del Roia, u l’è staitu aiscì fundatù e presidente d’u Comitato per l’ammodernamento della S.S. 20 di Val Roia, cume aiscì d’ê assuciassiui Difesa della spiaggia e Pescatori Marini. Ispeitù unurariu d’a Suprintendensa ai Munümenti fina au 1971, u l’è staitu aiscì, d’â fundassiun, membru d’a Commissione di arte sacra della diocesi di Ventimiglia. Inti Ani Sciüscianta, elezüu cume indipendente, u l’à faitu parte de trei aministrassiui, üna derré l’autra: Cunseglié cumünale e Assesù ae Finanse e au Patrimoniu, ucüpanduse, tra l’autru, pe’ l’istitüssione in Ventemiglia d’i Licei Classicu e Scientifigu e de l’Istitutu Tecnicu Cumerciale.
Aiscì sou a pratica de prugetassiun e finansiamentu d’i travagli, pöi ciantai lì, d’u portu de Ventemiglia. U l’à travagliau cun custansa fina a candu e condissiui de salüte i ghe l’àn permessu, sareva a di’ fina a pocu tempu avanti de möire, che l’è stau u 26 de frevà d’u 1991, inta sou ca’ d’a Marina San Giüsepe, lasciandu a mezu caiche interessante travagliu de cultüra d’u postu, cume u breviau d’a messa pe’ u giurnu de San Segundu, messa zü in ventemigliusu; travagliu ch’u l’è staitu publicau postümu d’â scignura Matilde.
Loccialì
Loccialì (da-o turco Uluç Alì ossæ "Alì o renegao", dito ascì Al Fartas "o tignozo") (Le Castella, Calabbria, 1519 – Costantinoppoli, 21 zugno 1587), corsâ e armiraggio otoman, segnô d'Argê e de Trippoli. Comandante de l'aa scinistra otomaña a-a bataggia de Leppanto, o fu l'unnico tra-i comandanti turchi a sarvâ a pelle, goagnandose o nomiagio de Kılıç Alì "Alì a spâ".
Biografia
O Loccialì o nascette a Le Castella in Calabbria, probabilmente co-o nomme de Gian Dionnigi Galeni, into 1519. Figgio de Birno, originaio de Motta Sant'Agâ (RC), e de 'na Pippa de Cicco, paizaña, o l'ea destinao a intrâ in monestê, quand'o fu caturao da-o corsâ grego ottoman Cairedin Barbarossa into 1536 a Le Castella, nanti l'izoa do cò Riçûo in Calabbria. Fæto prexonê e misso a-o remmo, doppo quarchi anni o renegò a religion crestiaña pe fâse turco e scampâ a peña de morte, a-a quæ o saiæ stæto condanao, segondo a lezze islammica, avendo lê amaçao un atro scciavo napolitan ch'o l'aiva scciaffezao.
Vegnuo mussurman, o spozò a figgia de 'n atro calabreize renegao, o corsâ Giafer Rais e o començò a proppia carrea de corsâ, con gran successo.
Into 1550-1551 o fu co-o Drogutti a l'asciddio de al-Mahdiyyah e a-a conquista de Trippoli. Into 1560 o parteçipò a-a bataggia navâ de Zerba. Do 1562 o fu fæto comandante da squaddra de Lusciandria. Do 1565 o fu a l'asciddio de Mâta e o sucedette a-o Dorgutti bascià into governo de Trippoli. Dapœu o l'andò a-o governo d'Argê. Into 1569 o l'ocupò Tunnexi e o tentò indærno de pigiâ ascì a forteçça da Goletta prescidiâ da Spagnolli e Italien.
Consciderao o megio armiraggio da flotta otomaña, inte l'ottobre do 1571 o combatté a-a Leppanto contra o corno drito do Zan'Andria Doia. O l'ariescì a portâ in sarvo 'na trenteña de nave turche recando a Istanbul, comme trofeo, o stendardo di Cavagêi de Mâta. Doppo questa bataggia o l'ótègne da-o Surtan Selim II o tittolo de kapudan bascià, ossæ armiraggio da flotta turca, e o nomiagio de Kılıç Alì ("Alì a Sciabbra"). Forte da nœuva carrega o riconstitoì inte 'n anno a flotta destruta a Leppanto e into 1572 o l'ariescì a desfiâ torna e flotte crestiañe, sciben che con scarso successo. Into 1574 o riconquistò a l'impeo otoman Tunnexi, ch'a l'ea stæta espugnâ l'anno avanti da don Zane d'Aostria.
O moì o 27 de zugno do 1587 into so palaççio de Tophane, poco distante da-o quartê de Gallata a Constantinoppoli. O lasciò a-i so numioxi scciavi e servitoî de caze e di ben de propietæ, concentræ inte 'n villaggio da lê fondao insce-a cœulloa derê Tophane ciamao "Nœuva Calabbria". E gren richeççe ch'o l'aiva amugiao passon a-o tezoo do surtan.
I storrichi turchi negan con decixon che in ponto de morte o poss'ese tornao a-a fe' crestiaña, visto che za in vitta gh'ea stæto oferto fœüdi e richeççe in tære crestiañe e lê o l'aiva sempre refiao, prefeindo a libertæ de costummi da quæ godiva a quelli tempi i crestien convertii a l'Islam.
N'atra lezendia de 'n so viægio clandestin insce-a costa calabreize pe riabraççâ a moæ, ch'a-o l'aviæ invece maledito proppio pe-a so abiuraçion, a l'è ascì ascrita a-a propaganda spagnolla e eclexastega. ('Na stoia scimmile a circolava a propoxito do Scipion Çigaa ascì). thumb|A moschea do Loccialì a Instanbul
Monumenti
Sempre a Tophane, a partî da-o 1580 o se fe' construe 'na moschea intitolâ a lê mæximo, a Kılıç Ali Paşa Camii aponto, complesso formao da-a seportua (türbe) do Locialì, a moschea (cami), a scœua corannica (madrasa), un bagno (hammam) e 'na fontaña.
A-e Castelle, in provinçia de Croton, gh'è 'n busto inta ciaçça a lê dedicâ ("ciaçça Uccialì"). Gh'è atriboio un progetto pe l'avertua do Canâ de Suez.
Riforma protestante
Rifórma protestànte: Moviménto religiôzo comensòu in Germània inte l'anno 1517 ch’o l'à provocòu a scisión inta Gêxa Crestìànn-a. O l'à avûo ascì de consegoénse culturâli, polìtiche e econòmiche.
Da Lutêro a-a pâxe d'Aogósta
E raxoìn da “Rifórma” són prinçipalménte de caràtere religiôzo. A coruçión, a degeneraçión morâle e spiritoâle tànto difûze inta  Gêxa de Rómma són stæte o pretèsto perché o Martìn Lutêro o fisésse inte 95 têxi (atacæ a-a pòrta da Gêxa de Wittenberg a-i 31 d’òtôbre do 1517) quéllo ch’o l’êa o sò penscêo religiôzo. Quéste têxi che êan cóntra o scàndalo de indulgénse e afrontâvan i problêmi do pecòu, da peniténsa e da gràçia inte ’na nêuva letûa di Evangêi co-in nêuvo anónçio de quélla ch'a l’êa a libera gràçia de Dîo dæta a ògni pecatô indipendenteménte da-i sò mériti.
I Prìnçipi tedéschi, che mâ soportâvan o potêre de Rómma ch’o no ghe permetéiva d’agî liberaménte into govèrno di sò teritöi, fàn sùbito sò quésta “Rifórma” e a l’é quésta a raxón da scisión co-a Gêxa Catòlica. Quésta scisión a l'à provocòu lòtte asæ dûe fra quélli ch’açetâvan quésta nêuva vixón do Crestianêximo e quélli in càngio fedêli a-o Pàppa. Quéste lòtte són finîe co-a pâxe d'Aogósta (into 1555) quànde a divixón fra Catòlichi e Protestànti a l’é diventâ definitîva in bâze a-o prìnçipio cuius regio, eius religio, ch’o l’imponéiva a-i sùditi de segoî a religión do sò Prìnçipe. A dotrìnn-a luterànn-a (dîta pöi protestànte perché quélli chi-â segoîvan “protestâvan cóntra o Pàppa) a s'é difûza sorvetùtto in Germània e inti pàixi nòrdichi. In Inghiltæra a l’à avûo caràtere prevalenteménte polìtico quànde a l’é stæta inpòsta da l'Enrîco VIII.
Calvinìsti e Anglichén
No sôlo in Germània gh’êa quésta difûza rouxîa vèrso o potêre do Pàppa e da Gêxa Româna. In Svìsera, a Zurîgo, o Huldrych Zwingli, con l’arénbo de Aotoritæ do pòsto o l’avéiva lê ascì propòsto de Rifórme cóntra o Pàppa e a Cùria Româna. Mòrto lê, e sò idêe són stæta repigiæ da-o Gioâne Calvìn ch’o l’à réize ancón ciù sevêre e o l’à realizòu ’na stréita òrganizaçión teocràtica pontàndo sorvetùtto in sciô têma da predestinaçión. A Rifórma Luterànn-a a l’à inpedîo a-e idêe do Calvìn d’afermâse inte l'Ouröpa do Nòrd, ma se són asæ difûze inte nêuve tære americâne portæ da chi, persegoitòu in Ouröpa, o s’êa rifugiòu la.
In Inghiltæra, pàize catòlico e asæ ligòu a-o Pàppa, o rè Enrîco VIII, pe raxoìn polìtiche e naturalménte econòmiche (i pàixi a-o de la de Àrpi mâ soportâvan de dovéi pagâ pe mantegnî a Gêxa de Rómma), o l’à provocòu ’n scìsma ch’o l’à mantegnûo quélla ch’a l’êa l’òrganizaçión de bâze da Gêxa Catòlica, ma aplicàndo a teologîa da Rifórma. Quésto o l’à provocòu lòtte dûe e sangoinôze che in quàrche mòddo són ancón prezénti inte l'Irlànda do Nòrd (Ulster) dónde Catòlichi e Anglichén són de lóngo a-i færi cùrti. Quéste nêuve vixoìn do Crestianêximo àn dæto vìtta ascì a sétte e moviménti religioxi duaménte contrastæ ségge da-i catòlichi che da-i Riformìsti.
A teologîa da rifórma
O prinçìpio bâze da Rifórma protestànte o l’é chi-â sarvéssa a s’òtêgne sôlo co-a fêde e no co-e indùlgénse. Són refuæ dötréi Sacraménti (o batêximo e a comenión) e vêgne afermòu o prinçìpio che fra Dîo e l’òmmo no gh’é nisciùn intermediâio. O Pàppa o no gh’à dónca nisciùnn-a aotoritæ e quésto prinçipio o l’é sostitoîo da-o “lìbero ezàmme” e da-a responsabilitæ do credénte davànti a Dîo e a-o sò pròscimo. Co-a “Rifórma” vêgne eliminòu a diferénsa fra cêgo e làico e introdûto a distinçión fra o potêre civîle e quèllo ecleziàstico: da quésta distinçión nàsce o procèsso de secolarizaçión da socjetæ.
Sêrvu
Sêrvu (Séu ascì, O Çervo in zeneṡe, Cervo in italiàn) a l'è ina cumüna inta Pruvinsa de Inpeia, ch'a cunta 1 149 abitànti (dâiti agiurnâi au 2019).
Geugrafia
U teritòiu da cumüna de Sêrvu se tröva in ta parte ciü a levànte da Pruvinsa, u paìṡe u l'è bagnâu dau Mâ Ligüre e u so entrutèra u fa parte de valli du Merula, du Steria e pé in tòccu ascì de quella du Evignu, inânsi ciü vixin au burgu u se tröva s-ciumâia dîta du Sêrvu. Insemme ai âutre cumüne vixìne u fa pàrte du Gurfu de Dian.
U sentru du paìṡe u g'ha a particularitâi de truvâse in puṡisiùn ciü a munte da maìna, e prisipali còlle preṡenti e sun quelle du Sêrvu (324 m) e du Castelaréu (211 m).
Cunfìn
A sitàe a l'è furmâ dau sulu Sêrvu, pé in estensciùn de squâxi 3,59 km2, a cunfìna cun i teritòi de San Bertumê e de Andöa, in Pruvinsa de Savuna.
Urigine du nòmme
U nomme du paiṡe u l'è dunca da riscuntrà in ta raìxe latìna de servum, cun u scignificâu de s-ciàvu, poi mudificâu in epuca medievàle (aturnu au Sinquesentu) e divegnüu in italiàn Cervo, lucalmente a l'è dövöâ dai véggi nu sulu a parolla Sêrvu, ma ascì Séu pé indicâ a sitàe.
Epuca rumana
E primme testimuniànse in scé l'abitâu e sun da ritruvà zà inte l'epuca Rumana, cun a custrusiùn de primme cà aturnu a 'na mansio, stasiun de càngiu longu a Via Julia Augusta, foscia cistruìa chi propiu grassie aa preṡensa de cârche funte natüâle e de in apròdu li vixìn, difatti a l'è stâita truvà ina stele du I seculu d.C. in ta strutüa da géxa de San Nicola, in tenpu dedicâ a San ṡorṡu. Segundu âutre funti peò pé a sò cunfurmasiùn favuevule a ṡona a sajéva ṡa stâita frequentà dai Ligüri Ingauni, fin aa scunfitta in tu 181 a.C.
Epuca medievâle
Terminâ l'èsperiénsa de l'Inpéu Rumàn u se vèrbe in periudu de svilüppu pé u burgu, tucàu sulu i minima parte dae incursciùi di barbari primma e di sarecen doppu (fra i vista a pusisiùn furtemente difendibile e prutéṡüa daa séie de ròcche au riùndu. Pé in bréve perìudu u và sutta ai biṡantìn, in ta cuscì dîta Marittima Italorum.
Sucescivamente, a partì dau 950 u cumüne u va a fà parte di pusedimenti di marchéṡi de Claveṡana, che ereditan u feudu dai veggi pusedimenti da Marca Arduinica (dunde difatti u faxéva parte du Cumitâu de Arbenga) grassie au predecesù Bunifassiu du Vastu. Sutta a sti chi a cumensa a furtificasiùn de l'abitâu, che ṡà dau 1000 u vegne mensciunâu cun ina sò müàja de diféṡa.
Saiàn poi i marchéṡi in persùna a dà u cuntròllu du paìṡe aa cumüna franca de Diàn in tu 1172, au quàle duminiu a pupulasiùn servéṡe se rivòta aturnu au 1204, autuguvernanduse cumme cumüna e dumandandu poi a prutesiùn aa Repübbrica de ṡena.
In te stu moddu chi i ṡenéṡi i vàn a cuncedde cârche tenpu dòppu u cuntròllu de Sêrvu ai cavalieri de l'urdine de Malta in tu 1330, che peò doppu in ànnu i van a vénde i diritti aa famìa di Dôia, cun u machéṡe Lazzaro.
U duminiu u se interunpe doppu pòcu, a càuṡa da cunquista di Del Carretto, legittimi discendenti da famìa Claveṡana, grassie a l'opéa de Enrico che mantegnïà u feudu fin au 1384, ànnu du riturnu du burgu inte l'orbita ṡenéṡe. Turna suttu sta chi Sêrvu u sciòrte a utegnì ina növa furma de autunumìa, cun a cuncesciùn de puré eléṡṡe diretamente in cunséju sitadìn e in propiu pudestà.
Epuca muderna
Cun u seculu XVI a sitadìna a déve ancù patì ina séie de invaxiùi türche, che vàn ciü votte a sbarcà inte còste da Rivêa de Punente armenu fin au 1571, (ànnu da battàja de Lepantu) atràtti ascì dae ròtte cumerciàli che chi e tranxitavan, vistu che i pescatùi lucàli i s'éan specialiṡâi in ta racolta du cuàllu, cun ligammi versu a Corsega e a Sardegna, e in ta prudusiùn de l'öiu.
Cun a caütta da Repübbrica de Séna a seguitu de l'invaxùn fransese du 1797 u paìṡe éntra a fà parte da Repübbrica Ligure, inserìu inisialmente in tu dipartimentu du Càppu Vérdu (cun sentru diretìvu a Diàn), diventandu séde du lucàle V cantùn fin a l'ànnu 1798, poi sciurbìu in ta Circuscrisiùn de Auìve, cun sede a Inéia, e da lì anéssu a a l'Inpéu Franseṡe sùtta Napuleùn Bunapàrte.
Cun u cungressu de Vienna du 1814 e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du Regnu de Sardegna, faxendu parte du sircundâiu du Portu da Pruvinsa de ṡena (mandamentu de Dian) dau 1861 in quélli du Regnu de l'Italia, divegnüu doppu a Segunda Guèra Mundià a Repübbrica italiana.
A münisipalitàe d'ancöi a l'è stâita istituîa in te l'ànnu 1925, doppu ésse andà a fà parte da cumüna da Maina de Diàn a partì dau 1923. Difatti dau 6 de dexènbre de cöll'ànnu l'éan stâite supresse e acurpâe ascì e cumüne de San Bertumê e da Vìlla, cun u teritòiu de sti dui paìṡi ricustituîu in mòddu indipendente sulu in tu 1947, quande u vegne destacâu daa cumüna servéṡe, propiu pé sta mutivasiùn chi San Bertumê u l'àxéva mantegnüu a denuminasiùn ufisiâle de San Bertumê du Sêrvu.
Minuânse furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Sêrvu i sun 119.
U Castellu di Claveṡana
Integrâu inta strutüa du paìṡe se tröva u Castellu tiâu sciü daa famìa di Clavesana a partì dau XIII seculu, in scia bàṡe de ina presedente ture de stile rumanicu, u l'à da senpre funsiunâu cumme furtessa pé u burgu de Sêrvu, inti seculi passâi u l'à vistu ciü càngi e funsiùi, vegne dunca dövöâu primma cumme uatôiu dedicâu a San Giuàn e doppu cumme uspeà.
Architetüe religiùṡe
Tiâu sciü da l'architettu Giu Bàtta Marvàudi, uriginâiu du burgu de Candeàscu, ancöi frasiùn da cumüna de Burgumâu, in tu 1706, ànnu da sò mòrte, sustituìu dau fìu Giacumu Filippu. L'elegante canpanìn, u l'éa stâitu diṡegnâu da in âutru inpurtante artìsta de l'épuca, Francescu Caréga, ch'u vegnìva dau Pòrtu e issàu sciü versu a fìn du Settesentu. Scibèn l'inpurtànsa da paròcchia e e gràndi dimensciùi a gêxa a preṡénta numma ina navâ, ch'a cunserva ancù l'antìgu pürpitu in marmu giàncu du 1500, ciü in Crìstu de légnu fâitu dau Antôniu Maìa Marajàn e a funte du batéximu du Seisentu.
• Gêxa de San ṡorṡu o de San Nicola, a l'è a veggia paruchiâle, culucâ in sìmma a in pöṡṡu natüâle in puṡisiùn ciü decentrâ dispettu a l'antigu burgu, custruîa in unù a San ṡorṡu, santu ben venerâu intu levante du Mâ Mediterraneu e asciurbìu inta cultüa servéṡe düante a duminasiun ṡéneṡe. L'aspettu baròccu du dì d'ancöi u l'è duvüu a in rimanegiamentu fâitu fra u 1690 e u 1725 da i dui architetti lucâli Giu Batta e Giacumu Marvaldi, in sce cumisciùn di Fràtti Agustiniâi de ṡena ch'i vàn a dövöâla doppu dui seculi de abandùn.
Presedentemente a mustrava strutüe ciü tipicamente rumaniche e u se cunta adiritüa ch'a fusse stâita tiâ sciü a partì dae fundamenta de in antìgu tenpiu rumàn. Au drentu se pönan vegghe in ta navâ uvâle diferenti decurasiùi de marmu, in ciü cuùi, a pâa d'autà dedicâ aa Madonna firmâ da Francesco Carrega e ascì i tradisiunali Cristi da prucesciùn. L'udierna intitulasiùn de l'edifissiu a San Nicola a l'è datâ au 1863.
Dialettu
A Sêrvu u se parla in dialettu de stampu inpeiéṡe (léngua lìgüre) clascificâu intu grùppu de sentru-punènte, scimile a cöllu de San Bertumê.
Stradde
U teritòiu cumünàle de Sêrvu u l'è traversâu daa Stradda Statàle 1 Aurelia, ch'a permette u culegamentu cun Andöa a levante e cun San Bertumê a punente.