cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A Compagna
O sò òbietîvo o l'é quéllo de tegnî unîi e afiatæ i Zenéixi pi-â tutêla de l'önô e de tradiçioìn e pi-â diféiza di interèsci da Ligùria e di sò tràfeghi, e inte l'ànbito da Costituçión pi-â ciù vasta aotonomîa da Región, pigiàndo pàrte atîva a-a vìtta aministratîva.
E sò ativitæ
A Compagna a l'é un di ménbri da Consùlta Lìgure. O sò fìn o l'é quéllo de premêuve e preservâ a stöia e-e tradiçioìn de Zêna e da Ligùria, contriboìndo a tùtte e iniçiatîve lìguri d'àrte, coltûa e educaçión. Scìnn-a da-o 1923 a l'òrganìzza ògni ànno o Confêugo, e ghe partéçipa ascì o scìndico de Zêna, ch'o fa móstra d'êse o Dûxe, méntre o prescidénte de l'asociaçión o ghe partéçipa cómme Abòu.
O boletìn
O boletìn o l'é a revìsta ofiçiâ pe tùtti i sòcci e a l'é publicâ ògni tréi méixi.
A Cêve
A Cêve (in italiàn Pieve di Teco, ditu ascì Çeie in zenese, Ciève o Cève in urmeàscu), l'è in comüne de 1 346 abitanti in ta pruvinsa de Imperia inta regiùn Ligüria.
Geugrafìa
U se tröva intu levante da pruvinsa de Impeia. U l'è traversàu dau s-ciümme Aròscia e da l'Arògna, ch'u se càccia inte 'stu chi intu teritòiu cumünàle, nascendu da a Còlla de Armu. U se tröva a i péi du Munte Frascinellu (1120 m), da colla du Tecu (dau quàle u pìa u numme italiàn), du Baracun e de Sant'Antoniu. U teritòiu de tütte e düe e valàe u l'è caraterisàu da di brìcchi nu tròppu praticabili, côsa ch'a l'ha purtàu a magiurànsa de l'insediamentu versu u fundu da vàlle, cun a custrusiùn de fàsce pe cultivà i teren. L'ambiente, màn a màn ch'u se mùnta in âutu u se caraterizza pé êsse custituìu da castagni, pìn, càrpe e rùve, fin a zunze versu a cresta di munti cun varietài de transisiùn cun l'ària ciü "padana" e quarche ràru pìn marittimu, impurtàu da a Rivêa.
Frasiun
U paise cumprènde ascì de frasiùi, fra 'ste chi: Aigueiu (spessu italianisàu cun Acqueticu), A Nirasca, A Truàsta, Cauderaira, Müssiu, Möa (o Moàn) e Luvegnu (o Luvegne).
Stoia
E raìxi da Cêve e sun da riscuntrà inte pupulasiùn lìgüri antìghe, da tribù di Ingàuni, ch'i duminàvan a zôna de Arbenga in epuca pre-rumâna. Pé vegghe però in véru e propiu insediamèntu stabile inte l'ària bezögna 'spetà u duminiu lungubàrdu in scia penìsua, chi difatti a nàsce ina primma bâse pé u cuntrollu da valâ in sciu munte Tecu, ch'a và avanti ascì sutta i Franchi.
Zà inte 'stu periudu chi u se registra l'arìvu di fràtti benetìn de San Curumbàn, che i se stànsian a Carpenea, dunde poi u vegne tiràu sciü u munasté de San Péru.
A Cêve a pìa però ina mazù impurtansa cun l'acquistu du feudu da parte da famìa di marchexi de Clavesana, cun a custrusiùn du castellu in scià còlla du Tecu, avegnüa a partì dau 1225. In questu moddu u nàsce ascì u primmu nucleu du paìse, prubabilmente pé puê recampà e tàsce in sce merci de passaggiu fra u Piemunte e a Lìgüria.
Pé avê a custrusiùn de l'udiernu burgu medievàle bezögna ducca atende u marchese Antonio de Clavesana, ch'u u fà svilupà in sce a bâse du nucleu abitàu presedente, a cumensa da l'ànnu 1232.
A pôca distànsa da 'stu periudu chi a vegne edificâ a primma "cêve", a primma géxa da valà de l'Aroscia, strutüa ancù vixibile ancöi, ascì se cun di rifasimenti du XVI seculu, inte l'uratòriu de San Giuvanni Batìsta. Quésta crescènte preduminànsa du paìse intu cuntestu da valà de l'Aroscia a reciàmma bén bén de persune dae zône vixìne, tantu che u burgu u rìva a cuntà quaxi 300 famìe, segundu e funti de l'epuca. Dau 1386 a Repübbrica de Zena a va a rescatà u feudu dai marcheixi Clavesana.
In questu moddu A Cêve a divegne a sede du capitanàu lucàle e a vegne dutâ de in növu scistemma de difésa, cun a custrusiùn de müragne de sinta e l'ingrandimentu de l'insediamentu uriginàriu: l'è ducca de 'sti tempi che u burgu u pìa a sò cunfurmasiùn atuàle, caraterizâ dai porteghi, nasciüi prubabilmente cun mutivasiùn ecunomiche e cumerciàli.
Mutùre de questu rinuvamentu a l'è a famìa di Spìnua de Zena, ch'a a custruisce a magiuransa di palassi storici cêvéxi, survatüttu a partì dau 1428. L'estensciùn udierna du burgu a vegne però razunta sulu intu 1533, cun u rifasimentu di edifissi religiusi lucali, a custrusiùn de in növu munastê e a fìn da custrusiùn di porteghi.
Sucescivamente u teritòriu cumünàle a se tröva fra dùi föghi, cun cuntese fra Sénua (piemuntese) e Rèssu (zenese) pe questiùi riguardanti l'alevamèntu. Cuscì inti scuntri sucescìvi a Repübbrica a mandià poi cuntingenti militàri da Arbenga, anche se questi i nu sciorten a recunquistà a sitadìna, vegnindu travòlti dai nemixi inta battàia de Paperéa.
U cuntrollu sabaudu u nu se demustra però duraüu, in quantu cun l'arìvu de Napuleùn du 1794 se asciste aa ruvìna di campi cultivài de tütta a valà. Ducca u burgu u pàssa sutta aa Repübbrica Ligüe. U vegne poi anessu a l'Impeu Fransese fin au 1814.
Cun a restaurasiùn du 1815 u turna sutta i pusedimènti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inserìu inta pruvinsa du Portu. Inte l'ànnu 1862 u pìa a növa denuminasiùn ufisiàle de "Pieve di Teco". Düante a Segunda Guèra Mundià e sun stài diversi i episodi de Rexistensa, cumme quellu de Sirviu Bunfante, cumandante da brigâ dedica a Felixe Casciùn, partigiàn uiginàiu de Imperia ch'u l'éra tranxitàu, freìu a Vesargu, inta zôna pé 'rivà au campu de medicherìa da Brìga Àuta. Intu 1946 u cumün u pàssa aa Repübbrica italiana.
Fra i ànni 1973 e u 2008 a l'è stà a capitale aministratìva da Cumünitài muntana de l'Ata valà Aroscia, ancöi supressa e sustituìa da l'Uniun di Cumüi de l'Ata valà de l'Aroscia.
Minurànse Furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti aa Cêve i sun 213. De questi 64 i vegnen da l'Albanìa e 53 dau Maròccu.
Géxe du sentru da Cêve
- Géxa culegià de San Giuvànni Batista, intu burgu növu da Cêve, a l'è stà custruìa dau prugetista du Cantùn Ticìn Gaetano Cantoni fra u 1782 e u 1806. A l'esternu a se presenta cun gròssi finestrùi e da l'impurtante portegu daa furma semi-réunda ch'u dà l'acessu a l'internu.
Quéstu u se caraterizza pé a pavimentasiùn a scachiêra, giànca e grìxa cun a suntûsa strutüra a tréi lôbi. A l'è intu cumplessu "austera", fàttu tipicu pe e géxe neuclasciche, ascì se se pònen vegghe atre carateristiche de stampu baròccu. A strutüra udierna a nasce però da a demulisiùn da gêxa presedente, risalènte au periudu zenese (aturnu au 1460).
• Uratòriu de San Giuvanni Batìsta, rizalente au 1233-1243, u rapresenta a géxa ciü veggia da valà de l'Aroscia, a se tröva inte vixinànse de dùi parti du burgu, e a cunserva a càssa prucesciunàle de San Giuvanni. A l'è stâ rimanezâ ciü 'otte e a strutüra vixibile aù a l'è duvüa a di restauri du Seisentu, mentre i afreschi presenti i sùn atribuii a l'artista Marvaudu, foscia du 1719.
Gêxe de Aiguéiu
• Gêxa da parocchia de San Giacumu  Mazû, a se tröva in Aigueiu e  l'è stâ edificâ intu XVI seculu, cun furme tardu-baòcche miste au stìle neuclascicu. A strutüra esterna a l'è puligunàle nu cumpleta, ch'a presenta in rigunfiamèntu, messu in evidensa dàu pusisiunamèntu du campanìn. Pregiài ascì i afreschi a l'internu, atribuìi au Cunca, aù restauài, u tabernaculu de legnu e a fùnte bateximâle, cuntempuranea a a custrusiùn.
• Uratòiru da 'Sunta, a Aiuguéiu.
• Antìga gêxa-uratòriu, a se tröva de rimpettu a l'udierna paruchiàle e a l'è de uìgine mediuevàle, ancöi a l'è scunsacrâ a presenta de carateristiche scìmili a quella du Cunventu di Agustiniàni de Cêve.
Laglio
Laglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pòsti de interèsse
thumb|270px|Laglio, panoràmma|centro
O Gladiatô
O Gladiatô (Gladiator) o l'é 'n film stòrego do regista Ridley Scott, do 2000, co Russell Crowe, Joaquin Phoenix, Connie Nielsen, Richard Harris, Oliver Reed e Tomas Arana.
Tràmma
Inte l'anno 180 d.C. i sordatti romani han vinto 'na battaggia contra i bàrbari germànichi. Doppo a battaggia, l'Imperatô de Romma, Marco Aurelio, o dixe a-o seû generale Mascimo Decimo Meridio che o veû lasciâ o posto da Imperatô pe' dâlo a lê. Ma quande Còmmodo, o figgio de Aurelio, o vegne a savéi l'intensciòn do poæ, o l'ammassa.
Dòppo Còmmodo o fa' ammassà a moggé e o figgieû piccìn de Mascimo. Quande Mascimo o torna in Spagna, o seû pàize, pe' çercà de sarvâ a seû famiggia, o vegne piggiòu da 'na banda de mercanti de scciavvi e vendûo in Marocco. Qui Mascimo o deventa un gladiatô e, co-a seû esperiensa da guæra, o vinçe tûtte e partìe e o deventa 'na çelebritæ; coscì o vëgne mandòu a Romma.
A-o mæximo momento, Còmmodo o l'é deventòu Imperatô. Dûrante 'no scontro tra gladiatoî a-o Colosseo, Còmmodo o vegne a savèi che Mascimo o l'é vivvo e o l'é deventòu famoso; aloa o çerca de fâlo ammassâ inte l'arena.
O film o finisce co' a scena de 'n combattimento, into Colosseo, tra Còmmodo e Mascimo.
Osservasoìn
O Gladiatô o l'é stæto l'ûrtimo film do genere "peplum".
A Cêve
Gêxe de Aiguéiu
• Capeletta da Madonna da Neve, ai cunfìn cun Luvegnu.
Linneo
Vìtta
Into 1735 o l'a introdûto a nomenclatûa binominâ in latìn, ch'a l'é 'n scistema de clasificaçión  de-e piànte, di  animâ e di minerâli.
A Cêve
Gêxe de Aiguéiu
• Capeletta de San Luensu, se tröva inta pàrte ciü bàssa du burgu, in lucalitài Cà Suttàne.
Linneo
Òpere
thumb|250px|right|Linnés Hammarby, Uppsala) • Systema Naturae, Rotterdam, Theodorum Haak, 1735. • Systema Naturae per Regna Tria Naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis, Stoccolma, Imprensis Laurentii Salvii, 1758, 10ª ed. • Species Plantarum. Exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas, Stoccolma, Imprensis Laurentius Salvius, 1753. • Fungus melitensis, 1755. • Fondamenta botanica, 1736. • Classes plantarum, 1738.
A Cêve
Gêxe de Aiguéiu
• Capeletta de San Roccu, se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne.
• Capeletta de Santa Lucia, se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne.
Géxe de Cauderàira
• Géxa de San Zorzu Veggiu, a se tröva d'ataccu au semiteriu lucàle, se pensa ch'a l'è de derivasiùn àtu-medievàle, cun dùe navàe distinte, a cunserva di afreschi da l'elevàu prêgiu, cun mutìvi decuratìvi a fàsce gianche e neigre, tipiche de àtre gêxétte da valà. L'éra stâ custruìa prubabilmente pé u cuntrollu da bàssa valle. Carateristicu u svettànte campanìn, azuntu però intu periudu quattru-sinquesentescu.
• Capeletta da Madonna da Néve, a l'è ina gêxa de urigine settesentesca, vixìna a San Zorzu Veggiu, caraterizâ daa furma a utagunu, cun in portegu (protiro) de ingressu azuntu doppu a sò custrusiùn.
Géxe de Möa
• Uatòiu de San Gregòriu Magnu, se tröva vixin a a parocchia de Möa.
• Capeletta de San 'Bastian, se tröva a Möa, a l'è dedicà au santu prutetû da sitadìna.
• Capeletta da Madonna de Grassie, a l'è rizalente ai inissi du XVII seculu, a se tröva intu puntu ciü àtu du sentru da frasiùn.
• Santuàiu da Madonna da Neve, ciamâ ascì Madonna du 5 d'aùstu, a l'è 'na tipica gêxétta de muntagna, cun u sò duggiu portegu, funsiunànte ascì cumme ripàru quande u ciöve. Se tröva inta colla de Dumenega vixìn aa frasiùn.
Toscann-a
A Toscann-a, a l'è 'na region de l'Italia centrâle de 3 mioìn e mëzo de abitanti, con capoleugo Firense. A confinn-a a ponente co-o mâ Tirren, o mâ Ligure e a Liguria, a nòrd co l'Emilia-Romagna a levante co-e Marche e l'Umbïa e a sûd co-o Lassio.
A Toscann-a a l'e stæta o pòsto de nascita de grendi scrittoî italien comme o Dante Ardighê, Zane Bocasso e Niccolò Macciavelli.
A Cêve
Gêxe de Müssiu
• Uratòriu de Santa Cruxe, vixìn a a parocchia.
Toscann-a
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa da Toscann-a son (in ordine arfabetico):
A Cêve
Géxe de Luvegnu
Ascì Luvegnu u g'ha 'na propia parocchia, legà peò a quella da frasiùn de Aiguéiu. Intu paìse se trövan:
• Gêxa de San Benàrdu, a l'è a paruchiàle de Luvegnu e a se tröva intu sentru du paìse.
Géxe aa Niràsca e aa Truàsta
• Gêxa da parocchia de San Michê, a se tröva intu sentru da frasiùn da a Niràsca.
Funicolâre
miniatura|Funicolâre Zécca-Ríghi, Zêna Unn-a funicolâre a l'è 'na línea de traspòrto de tæra "a guídda vincolâ". A l'appartègne a-a categorìa di mêzi de traspòrto a fûne. Normalmênte a l'è ûzà pe o traspòrto público.
A Cêve
Géxe aa Niràsca e aa Truàsta
• Uratòriu de San 'Bastian inta frasiùn de Niràsca.
• Capeletta da Madonna de l'Acinellu, se tröva a Niràsca.
Funicolâre
A Funicolâre Sécca-Rîghi
La funicolâre Sécca-Rîghi a colèga o lárgo da Sécca a-e altûe do Rîghi. A pendènsa media a l'è do 19,91%, méntre a pendènsa màscima a l'è do 35%. A l'è stæta inaugurâ inte duì tempi: into 1895 o tócco de mónte e into 1897 o tócco de valle, tûtto in galerîa. Conpréize a staçión de válle e a staçión de mónte, a gh'a sétte fermâte.
A Cêve
Géxe aa Niràsca e aa Truàsta
• Capeletta da Madonna de Grassie aa Niràsca.
Funicolâre
A Funicolâre de Sant'Ànna
A funicolâre de Sant'Ànna a colèga ciàssa Portèllo co-a via Bertàni, a-o incrôxo con Córso Magènta. A l'è gestìa da-a AMT de Zêna. A l'è stæta inaugurâ o 26 novénbre do 1891. A pendènsa media a l'è do 15,33%, méntre a pendènsa màscima a l'è do 17%. A no gh'a fermâte intermèdie.
O Ascensôre de Montegalétto (funicolâre òrizóntale)
L'ascensôre de Montegalétto o colèga via Bálbi, vixin a-a staçión ferroviâria de Prínçipe co-o Córso Dógali, vixìn a-o Castêllo d'Albèrtis. O l'è gestìo da-a AMT de Zêna. Dóppo a trasformaçión do 2004, o l'è diventòu un particolâre inpiànto de traspòrto público ch'o unîsce un scistêma de típo funicolâre con un de típo ascensorìstico. O no gh'a fermâte intermèdie.
A Cêve
Géxe aa Niràsca e aa Truàsta
• Capeletta de San Roccu aa Niràsca.
• Capeletta de San 'Bastian aa Niràsca.
• Géxa da parocchia da Nostra Scignua du Rusàriu, a se tröva intu burgu da frasiùn de Truàsta.
• Santuàiu da 'Sunta aa Truàsta.
Cunventi e Santutài
• Cunventu di Agustiniani, intu burgu cevése, u se tröva dunde in tempu u se ìssava u castellu, demulìu dai Sabaudi inti scontri cuntru Zena. U cunserva ancù aù 'n impurtante bassurilievu in prìa rafigürante u martìriu de Sànta Caterìna rizalènte au 1644.
• Cunventu de Sant'Agustìn, pocu föa u burgu sitadìn, u l'è du rinascimentu, prubabilmente du 1471, e u presenta in amiàbile ciostru, u ciü gròssu de tüttu u punènte da regiun Ligüria.
Quéstu u sereva du 1478 e u l'è rezüu da vintiquattru culonne a furma de utagunàle. A géxa interna, tra l'àtru a cunserva i afreschi du XVI seculu de Péru Guiddu de Ransu. Aù u l'è scunsacràu, ma questu zà da l'ünitài italiana. Daprimma u l'éra divegnüu 'na caserma, pòi 'uspeâ, au mumentu a l'è in pàrte divegnüu sede da scöa superiure Ruffini.
• Santuàriu da Madonna di Fanghi (o du Pantàn), l'è 'na gêxétta dedicà aa Madonna, ch'a se tröva int'in spassiu cianéllu sircundàu daa vegetasiùn. Custruìa in stìle baoccu a partì dau 1678, a l'è cuscì ciamâ pé via da lucalitài dunda se tröva, ricca de ègua, e ducca de pantàn.
• Cunventu de San Francescu, in lucalitài Barcheti, du XVII seculu, l'è razunzibile pé via de 'n genere de cröza ch'a chìna in moddu ripidu. Inte vixinànse se tröva u buscu di Barcheti, nasciüu grassie ai fratti, c'u cuntegne èrbui antighi, seculàri.
Architetüre sivili
• Palassu Borelli, se tröva intu burgu növu da Cêve, edificàu intu XIX seculu u l'éa a rexidènsa de Bartolomeo Borelli, dau 1903 a l'è a sede du palassu cumünale dutàu de quattru ciàni cumplescìvi, l'ingressu avegne cun 'n severu purtun ch'u da l'acessu au ciàn teren, dund'u se pö vegghe in giardinettu internu, pé favurì l'ingressu da lüxe in tütte e stansie. Impurtante a scarinâ de marmu giàncu, ch'a porta inti ciàni superiuri, dunde a se tröva a sala de rapresentansa, afrescâ in sciü sufittu cun Amore e psiche, incurnixàu da di mutìvi rinascimentali.
• Teatru sivicu "Rambaldi". Scituàu inte l'àntiga lòggia du cunventu de Agustinane. Atìvu fin ai ànni 80. Ristruttuàu intu 2006 cumme auditorium murtimediàle. A strutüra a l'è risalente au 1664, e e decurasiùi e sun de Giulio Benso aliêvu de l'artìsta Giovanni Battista Paggi.
• Teàtru "Salvini", custruìu du 1834 pé opera da famìa lucale Manfredi cun 'na strutüra a fèru de cavallu, streita e lunga, u presenta furme de l'Öttusèntu, mes-ciae cun quelle du XVII-XVIII seculu. Cun i sò 43 m2 e 112 pòsti tutàli u l'è u segundu teàtru ciü picìn d'Italia. Seràu inti ànni 20, a causa da crìsi ecunomica u vegne avèrtu doppu 'n atentu restauru intu 2005.
• Uspeâ veggiu da Cêve, aù in edifissiu privàu, u l'éra stàu custruìu intu 1402, pocu de föa dau burgu, in scia rìva de l'Arogna. U cunserva u purtâle in prìa, rafigürante l'Anunciasiùn, scimbulu da scöa d'arte de Sénua.
• Museu de Maschére de Übaga. Se tröva intu sentru da Cêve e u cuntegne quâxi 100 maschée cuntempuranée ligàe ai culti prerumàni de Übaga, frasiun du Burghettu d'Aroscia, dunde sun stàe truvàe e rapresentasiùi de l'übagu, ch'u vö dì in àntigu ligüre "posti scüi", reciamàndu u mistéu de l'antighitài ligüre.
• Palassu "Barli-Savona", l'è ün di ciü antìghi palassi de Müssiu, dunde u l'è nasciüu Marcello Barli intu 1908, impurtante pitù cêvése. U cunserva in impurtante purtà de prìa.
Grotte
Intu teritòiu cumünàle u se tröva in scìtu de interesse cumünitàriu (SIC), istituìu da a regiùn Ligüria intu 2005, ciamàu Grotta du Sgarbu du Ventu. Quéstu u l'è in cumplessu de gròtte che e se svilüppan pe quâxi 3 km in prufunditài, sircundàe da l'ambiente natüale du Munte Guardiabella e daa còlla de San Bertumê.
Ecunumìa
U cumüne u vìve prinsipalmente de agricultüra, cun a cultivasiùn de e urìve, da vìte,  di sücchin, de ràve e de l'àiu de Vesargu, tipicu da valà. Difüzu u l'è u sfrutamèntu buschivu e l'alevamèntu.
Svilupàu u turismu ma ascì l'indüstria, in quantu chi a se tröva 'n impurtante zona industriàle, legà survatüttu ai prudotti enulogici, ai seramènti e aa prudusiùn de articuli alimentari. Presedentemènte a l'éra praticâ l'industria de calsaüe, aù abandunâ.
Dialéttu cêvése
U dialettu parlàu a A Cêve u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, ligà stuicamènte a Arbenga, ma cun tante influense da sitài de Imperia.
Bacì l’Inciaštru
'Na maschéra tipica du carlecâ lucàle a l'è Bacì l’Inciaštru, dipintu cumme in òmmu dàe bòne intensiùi, scimile a in pagiàssu, famusu perché, vuxèndu 'giüttà i àtri, u finisce sempre pé fà di paciüghi e di inciàstri.
Istrusiùn
A Cêve u l'è u sulu cumüne de l'entrutèra in pruvinsa de Imperia a avéghe 'n pòlu de scöe cumpletu (da l'asìlu ae superiùri, cun e scöe Ruffini), racolte fin ae meddie intu istitüu cumprenscivu da Cêve e de Puntedasce.
Sciùre da Cêve
Diferenti e sun e specialitài enugastrunomiche de questu paìse, fra 'ste chi i se veggan pé ezémpiu e "Sciùe da Cêve", bescötti secchi, scimili ai canestrelli, custituìi da dui strati de fròlla a furma de sciùa, misci asèmme da u cìn de marmelàta de bàicocchi. 'Ste paste secche e saiévan nasciüe da l'inventìva de 'n paneté lucale, pe risparmià in scià marmelâ, in quantu quella necesària a l'è minùre de quella duverà pé i gubeletti, àtru bescöttu tipicu ligüre.
Sport
Praticàu fin da témpi antìghi u l'è u sport du Balùn elàstegu, tipicu de questa zòna, ma ascì du bàssu Piemunte. L'asuciasiùn lucàle ch'a se occupa de questa ativitài a l'è a "A.S.D. vàlle Aròscia", che a l'è stà inseìa inta Série B du campiunàu Fidas.
Feste e fée
• Carnevalle: a l'è a festa da dumenega presedente u martedì gràssu, dunde pé e vìe du burgu i sfìan i càri alegoici, raprezentanti i vàri paìsi aruscìn. De suvente i rapresentan in mòddu divertente a vìtta cuntadina da vàlle o situasiùi tipiche.
• Festa da Madonna du Carméu, a Möa, festa de caratere religùsu cun a prucesciùn di Cristi e a bànda, sagra cun a müxica dau vìvu.
• Expo Valle Arroscia: a l'è a sàgra prinsipàle de tütta a valà. A se tegne a partì dau 2012, düante questa e ativitài di paìxi da valà e mustran e propie tipicitài enugastrunomiche e nu sùlu. Caminandu pé i porteghi i se pò 'tastà dunca e pietanse tipiche, dau pàn frìtu ae furmagette, fin a a càrne e u vìn lucàle.
• Mercatìn de l'artigianàu e de l'antiquariàu, i se tegnàn de dumenega (a segunda du meze u primmu, l'ürtima u segundu).
Credera Rubbiano
Credera Rubbiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Da Lat
Da Lat a l'é 'na çitæ da Provinsa Lam Dong, into Vietnam.
Glosâio do brigašc
O Glosâio da lengua brigašca o l'é 'n vademêco pe trovâ o scignificâto de 'na paròlla e pòsti de interesse in brigašc.
E paròlle
A. = it:  --- B. = it: --- T. Tera brigašca = regiun etnolëngüìstica ---
I pòsti de interesse
thumb|150px|Pian Rosso Mongioie A. = it:  --- B. = it:  --- U. U Funtan = cumüna ën r'auta Val Röja --- V. Viuzena = fraziun de Ulmea ---
I animæ
A. = it:  --- B. = ''it. '' ---
E ciànte e i frûti
A. = it:  --- B. = ''it. '' ---
1514
thumb|300px|center|[[Raffaello Sanzio, Baldassare Castiglione, 1514-1515, (Louvre)]]
François Hollande
François Hollande (François Gérard Georges Nicolas Hollande), nasciûo a (Rouen a-i 12 d'agósto 1954), o l'é stæto o XXIV Prescidente da Repûbbrica Françéize (VII da Quinta Repûbbrica Françéize) da-o 2012 a-o 2017.
Repubbrica Socialista Sovietica de l'Ucrainn-a
A sò capitâ a l'è stæta Kharkhiv da-o 1919 a-o 1934, e Kiev da-o 1934 a-o 1991.
Ancheu a nêuva Ucrainn-a a corisponde a-a vêgia fêua che a penîzoa da Crimea, òcupâ da-a Rùscia into 2014, e i teritöi ribèlli da Repùbbrica Popolâre de Donetsk e da Repùbbrica Popolâre de Luhansk, amîghe da Rùscia, che no son riconosciûe da-e âtre naçioìn.
Lepisosteus osseus
Taxonavigaçion
Lepisosteus osseus
Provinsa de Livorno
miniatura|Màppa da Provinsa de Livorno A Provinsa de Livorno a gh'à 19 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Ottavio Gentî Oderigo
miniatura|Ritræto de l'Ottavio Gentî Oderigo Ottavio Gentî Oderigo (Zena, 1499 - 1575) o l'è stæto o 65° duxe da Repubbrica de Zena, o vinteximo co-a carrega biennâ, da l'11 ottobre 1565 a l'11 ottobre 1567.
Casalino
Casalino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Deiva
Deiva (Deiva Marina in Italian) a l'è un comüne da Liguria con 'na popolaçión de 1.392 abitanti (2015). Deiva a se trêuva inta provinsa dea Spèza.
Geògrafia Fixica
thumb|300px|Deiva|sinistra A çittadinn-a a l'é divisa in due parti prinçipali: o peise véggiu, verso l'interno, ch'o se sviluppe intorno a-a ciassa antistante a gexa de Sant'Antonio Abate e a Mæna, inti n'area ciù recente ch'a se affacce inso mâ.
Deiva a l'é circondà da rilievi, tra i quæli o ciù elevòu o l'è o monte San Nicolao (847 inso livello do mâ) che o l'é façilmente riconoscibile perché sormontòu da antenne e ripetitoi televisivi. In localitè Baracchìn, ina crêuza a monte â sommité do monte Pria de Vasca (801 m) dao quale pregevole a l'é a vista panoramica ch'a spassie da fascia costea tra Sestri Levante e A Spèza fina a-e Arpi Apuanne e, verso l'interno, fino a-o monte Gòttero. Inte altùe de Deiva gh'é o Passo do Bracco, erto 610 m., un di tratti ciù tortuosi de l'antiga via Aurelia.
Cœsti rilievi i permettan ai amanti du trekking de effettuà promenade longo de crêuze, ch'i l'alternan straciùngi a picco inso mâ e tratti immersi inti boschi de castagno, particolarmente suggestivi inta stagiun autunnale.
O territorio de Déiva o l'é situou inta vallà di torrenti Déiva e Castàgnoa, in proscimitè da foxe, insa Rivea de Levante. A l'é rinomà e frequentà localitè balneare. Deiva a l'é ascì conosciûa dai pescoéi qu'i se dilettan soprattutto con a pesca do palàmito.
Stoia
O primmo documento ch'o testimonie insediamenti inta zona de Déiva o risale ao 774 d.C., ma següamente inti secoli preçedenti inta zona s'éa insedià ina popolassion de origine lombarda.
I primmi insediamenti collinari i son sorti intorno ao VIII secolo - i attuali borghi de Mézima, Ciàssa, Pasciàn e Caràsc-chi - e i saiàn proprio çerti de cœsti abitanti "valligiàn" che inti secoli süccessivi, spostandose verso a costa, i l'han edificòu in primmo bôrgo - Déiva - in proscimitè du mâ. Dao XI secolo l'é documentòu l'inissio do sfrütamento do teritôio circosc-tante o pêise. L'edificassion vixin ao mâ a l'é invece molto recente. I disegni de Matteo Vinzoni (1751) i rilêvan solo a tûre costêa de avvistamento e çerti magazìn e a maggior parte de costrossion attuali a risâle ao secondo doppoguêra.
L'intera zona a l'é sta pe' tanto tempo in feodo di locali marcheixi Da Pasciàn (Da Passàno) che inte l'omonima localitè i l'eivan edificòu in casc-tello; i stessi marcheixi, doppo a dedission verso a Repübblica de Zena dao 1144, ne son diventè alleè e vassalli.
A repübblica zeneize a l'eiva incorporòu Déiva e Mézima inta podesteria de Monéggia, mentre Ciàssa e Pasciàn i faxeivan parte de coella de Framûa; dao 1680 o teritôio o l'é inglobóu inte l'unica podesteria moneggeise all'interno do capitanou de Levânto, situassion giurisdissionale che a l'é restà immutà finna â dominassion napoleonica de fin Setteçento. A repubblica a l'eiva provvedüo ascì a costruì due tûri de avistamento in prossimitè do mâ, ina rionda e una quadrangolare, coest'urtima inti prèsci da gêxa parrocchiale de Sant'Antonio Abate. Into XVI secolo Déiva a contava ina çentanèa de abitanti: inte cœllu periodo a restava ciù popolà Mézima, posta inte ina posission ciù favorevole e mai soggetta ae pinn-e do torrente Valdeiva.
Into 1797 con a dominazion françeise de Napoleon Bonaparte a l'ea rientrà dao 2 dixembre into Dipartimento do Vara, con capolœgo Levânto, all'interno da Repübblica Ligure. Dao 28 arvì 1798 Déiva a rientrava into VII canton, comme capolœgo, da Giürisdission do Mésc-co e dao 1803 çéntro prinçipale do V canton do Mesc-co inta Giurisdission do Gorfo de Vénere. Annesso ao Primmo Impero françeise, dao 13 zugno 1805 ao 1814 a vegniva inserìa into Dipartiménto di Appennìn.
Into 1815 a l'ea inglobà into Regno de Sardégna, secondo e deçision do Congresso de Viénna do 1814, e süccessivamente into Régno d'Italia dao 1861. Into 1838 a contava 733 abitanti, mentre Ciàssa e Pasciàn i razzünzéivan rispettivamente e 220 e le 358 unitè. Dao 1859 ao 1927 o teritôio o l'è compréiso into VI mandaménto de Levânto do circondâio de Lévante faxente parte da provincia de Zena primma e, con l'istitussion into 1923, da provincia de Spèza poi. A l'asümme a denominassion de Deiva Marina (Mæn-a in zeneize) into 1949.
Besozzo
Besozzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Provinsa de Lucca
miniatura|Màppa da Provinsa de Lucca A Provinsa de Lucca a gh'à 33 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Aeroporto internaçionâ de Lien Khuong
thumb|375px|Ariopòrto internaçionâ de Lien Khuong L'Aeroporto internaçionâ de Lien Khuong o l'é l'ariopòrto internaçionâ da çitæ de Lien Khuong into stâto do Vietnam.
Pignon
Pignón (Pignùn 'nt'a variante locale, Pignón en żenéṡe, Pignone en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 544 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Geografia
Pignón i se trova 'nt'a mèża-bassa valà da Vaa e i'è percorso dao sciùmme Pignón e dao riàn Casale, afluènti da Vaa.
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 dezenbre 2014, a Pignón i ghe son 16 sitadìn forèsti.
Sìndici de Pignón
miniatura|250x250px|Er palassio der Comǜn
San Felices
Giögrafîa
thumb|250px|San Felices|sinistra
TOra
TOra o l'é 'n programma pe' mià e amministrà e basi de dæti. O l'é a sorgente averta (open source, in ingleize), ascì o se peû scaregà da Internet sensa pagà ninte. Ancheû o l'é compatibile con basi de dæti Oracle, MySql, PostgreSQL, e Teradata.
Provinsa de Massa-Carræa
miniatura|Màppa da Provinsa de Massa-Carræa A Provinsa de Massa-Carræa a gh'à 17 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Banchette
Banchette o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Laino
Laino (Laìn in dialetto de Commo, IPA: lɑ'ɪŋ) l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Lepisosteus platostomus
Taxonavigaçion
Lepisosteus platostomus
Ofìçio Eoropêo Brevétti
A-a convençión de Mónego do 1973, bâze legâle de l'EPO,  16 di 20 stati che êan presenti án firmòu a convençion Eoropêa in sce i brevétti e da-a fin do 1977 l'ofiçio o l'a incomensòu a travagiâ. A-a giornâ d'ancheu l'ofiçio a l'a 38 stæti ménbri, i 28 stæti de l'Union Eoropêa e in ciù Albania, Islanda, Liechtenstein, Maçedònia, Mónego, Norvêgia, San Marin, Serbia, Svissera e Turchia.
A misción de l'EPO a l'é quélla de concêde brevetti, e a procedûa a l'incomensa con unn-a fâze de riçèrca e depoî unn-a fâze d'ezàmme che a finisce ò con a concesción do brevetto ò con o refûo. Quande 'na domanda a l'é concessa, pe 'n perîodo de neuve méixi qualónque tèrso o peu fâ òpoziçión, e l'EPO o træta ascì e procedûe d'òpoziçión in mainêa centralizâ.
Tùtte e decixoìn che végnan pigiæ da l'EPO peuan êse apelæ da o partîo chi o végne danezòu da-a decixón. E corte d'apéllo son pàrte de l'EPO: son e corte de seconda istansa e son a Mónego de Bavêa.
Tùtti i ànni l'EPO o riçeive ciù de 250 milla domande de brevétto, e l'avantaggio ciù inportante che l'EPO o l'òffre o l'é che con unn-a sôla procedûa, inte 'na léngoa sôla, se peu òtegnî in brevétto inte 38 pàixi. L'EPO o l'a 3 léngoe ofiçiæ: l'ingleize, o françeize e o tedesco. L'EPO o l'é ascì un di ofiçi ciù inportanti do mondo pe-e domande de brevétto internaçionâli PCT (Patent Cooperation Treaty).
L'albero degli zoccoli
A pelicola a conta a vitta de quattro famigge contadinn-e inte 'na cascinn-a bergamasca a-a fin de l'Eutoçento. O film o l'é stæto reçitòu in dialetto bergamasco.
1304
thumb|200px|center|[[Altichiero da Zevio (1330 ca.-1390 ca.), Françésco Petrarca (20 lûggio 1304-19 lûggio 1374), 1370-1380]]
Scimon Spinnoa
miniatura|[[Andrea Semino, Scimon Spinno]] 175px|miniatura|O stemma da casadda di Spinnoi Scimon Spinnoa ò Spinnora (Zena 1497 – 3 òtôbre 1569) (italiano: Simone Spinola) o l'è stæto o 66° duxe da Repubbrica de Zena, o vintuneximo co-a carrega biennâ, da-o 15 ottobre 1567 a-o 3 ottobre 1569. O moì in carrega.
Biandronno
Biandronno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Lepisosteus platyrhincus
Taxonavigaçion
Lepisosteus platyrhincus
Monterosso
Monterosso  (Muntarussu 'nt'o dialèto der paeṡe, Monterósso en żenéṡe, Monterosso al Mare en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 1.426 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza, che i fa parte dee Sìnque Tère.
Geografia
Monterosso i'è er comǜn ciǜ vèrso punente dee Sìnque Tère e i'é o solo de 'sti paeṡi en pián e con üna maìna grande e atressae. I'é spartio en dói parte: Fegina e 'r paeṡe vècio.
610 a.C.
thumb|270px|center|[[Anaximàndro (610 a.C. ca.-546/547/556 a.C.), III secolo a.C., mozàico (Rheinisches Landesmuseum - (Treviri)]] thumb|150px|right|Anaximandro e [[Anaximêne, inte Nuremberg chronicles, 1493, f. 68v]]
Monterosso
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 dezenbre 2017, a Monterosso i ghe son 109 sitadìn forèsti.
Paeṡi binèi
Monterosso i'é ün comǜn binèo de:
Bolsena
Bolsena o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Casalvolone
Casalvolone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Gîo da Padània
O Gîo da Padània (in piemonteize: Gir de Padania) o s'è tegnûo sôlo 'na vòtta da-o 6-9-2011 a-o 10-9-2011.
Gêxa de Sant'Ànna
miniatura|A faciâta da gêxa de Sant'Ànna|333x333px A gêxa de Sant'Ànna, con l'arénte convénto e a speçiàia di pàddri Carmelitén Descâsci, a l'é 'n scîto sâcro catòlico de Zêna, inte l'antîgo bórgo de Bachérnia, in Castelétto. A gêxa, co-i sò âti plâtani e o riseu típico de crêuze zenéixi, e a vixìnn-a Montâ Bachérnia, co-a sò vìsta mâvegiôza in sciô Górfo de Zêna, o pórto e a çitæ vêgia, sôn 'na delìçia inatéiza into mêzo da çitæ.
Stöia
O convénto o l'é stæto fondòu into 1584 da-o præve Nichiôzo Döia, tornòu da-a Spágna co-in grùppo de pàddri Carmelitén Descâsci da rifórma de Sànta Têxo d'Ávila e de Sàn Zâne da Crôxe pe fondâ 'n convénto inta Repùbrica de Zêna. In particolâ, quélla zenéize a l'é stæta a prìmma fondaçión de fêua da Spàgna, ciù ò mêno vìnt'ànni dòppo a rifórma mæxima de l'órdine. A l'inprinçìpio, a Sant'Ànna gh'êa a schêua pe-i fràtti ascì ma do 1613 a l'à fæto stramûo inta badîa da Madònna da Sanitæ con l'avertûa de quéllo convénto, tornàndo chi sôlo pe quàrche ànno tra i sécoli XIX e XX.
Inte quélli ànni a zöna a l'êa fêua de pòrte da çitæ e a l'êa indicâ co-o nómme de Bachérnia, topònimo ch'o l'é arestòu scìnn-a-a giornâ d'ancheu pe indicâ sto tòcco chi da crêuza che da-a Ciàssa do Portéllo a l'arîva a-e Miâge de Ciàppe e ch'o reciàmma i frûti do gràn nùmero de ciànte de rêuza sarvæga che gh'êa chi. A gêxa a l'é stæta fondâ in sciô scîto de 'na capelétta itinerâia dedicâ pròpio a Sant'Ànna méntre âtre dôe capélle, dedicæ a Sant'Êmo e a Sàn Benàrdo, són stæte caciæ zu aprêuvo a-a construçión de Miâge Nêuve into 1626, ch'àn riparòu tùtta l'àrea drénto a-a çénta da çitæ.
Pöco dòppo a fondaçión do convénto, l'é stæta avèrta 'na speçiàia ascì, ch'a l'atirâva bén bén di maròtti ch'àivan bezéugno de cûe. I ciù antîghi papê stòrichi ligæ a-a speçiàia remóntan scìnn-a-o 1650, de quànde émmo 'na mençión de 'na "spezieria" di Carmelitén Descâsci. Inti papê gh'é scrîto de cómme o præ Martìn de Sàn Tögno (1638-1721) "o sciortîva tùtti i giórni p'arechéugge quéllo do quæ gh'êa de bezéugno pe-i remédi [...] da lê arivâvan bén bén de maròtti e mîga tùtti goarîvan da-a moutîa co-o mæximo remédio, [...] gh'êa de bezéugno de preparâ vàrie poçioìn, remédi e inciàstri". sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta da Ciàssa de Sant'Ànna co-o sò [[Riseu (mozàico)|riseu]] Inta zöna, redosâ da-e Miâge Nêuve, za a partî da-o Sèteçénto l'é comensòu 'n procèsso d'urbanizaçión sùb-urbànn-a, co-o convénto ch'o l'é fîto vegnûo o pónto de riferiménto do bórgo in fórte cresciànsa. Óltre a-e câze ciù rùsteghe són arivæ inte quélli ànni e prìmme vìlle, tra e quæ se peu regordâ a pàrte ciù antîga de Vìlla Màddre Cabrini in sciâ Montâ Bachérnia, scitoâ no goæi distànte da l'àstrego da gêxa.
I regìstri da speçiàia són asæ inportànti pe ricostroî a vìtta into quartê, riportàndo i nómmi e o mestê di sò cliénti, óltre che i remédi dêuviæ. In particolâ, tra quélli ciù comùn gh'êa a mànna, e tavolétte cóntra i vèrmi, o sùcou giànco, i dechéutti de chìnn-a, e sæ d'Inghiltæra, a canélla, o rozòlio, 'n ingoénto de sciôe de papâvou, 'na "bìbita spiritôza (alcòlica) de incénso, mîra, aloè e spìrito de vìn" e l'ingoénto pi-â rógna. Tra i sò cliénti, inti prìmmi ànni de l'Eutoçénto gh'êa o mêgo Àngiou Bruzick, o chirùrgo Ròcco Artisi de Ôtri, o cónso de Danimàrca Giöxèppe Alésci Morellet, a speçiàia de l'uspiâ de Pamatón (ch'a l'acatâva sorviatùtto l'estræto de chìnn-a e rêuze rósse sécche), e Carmelitén Descâse de Sànta Têxo, e móneghe de Sàn Silvèstro e quélle de Sàn Gêumo, o pàreco da Crôxe. Quàrche ànno dòppo a speçiàia a l'é stæta contatâ da 'n avoxòu e discùsso mêgo de Parìggi, o dotô Louis Le Roy, outô de "A mêxìnn-a curatîva" publicâ a Nàpoli into 1825 inte quàttro volùmmi.
L'urbanizaçión da fìn de l'Eutoçénto a l'à portòu a l'avertûa da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte, co-o nêuvo Córso Magénta e a funicolâre de Sant'Ànna ch'én stæti realizæ pöco ciù a vàlle da gêxa. A ògni mòddo, a despêto do tàggio da crêuza che da-o Portéllo a mónta scìnn-a Sant'Ànna, no gh'é stæto 'n gràn reméscio inta pâxe do bórgo, ch'o se destàcca da-i quartê d'în gîo. A Ciàssa de Sant'Ànna, co-i sò âti plâtani e l'àstrego de prîe e moìn tìpico de crêuze zenéixi, e o péuzzo de Bachérnia, de dónde gh'é 'na bèlla vìsta in sciô pòrto e o céntro stòrico, són ancón a-a giornâ d'ancheu 'n scîto sugestîvo e apartòu no lontàn da-a centrâle Ciàssa Corvétto.
Provinsa de Pisa
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Pisa miniatura|Màppa da Provinsa de Pisa A Provinsa de Pisa a gh'à 37 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Gêxa de Sant'Ànna
O de fêua
A gêxa de Sant'Ànna a s'avànsa in sciâ ciàssa co-o mæximo nómme, ligâ a l'antîga crêuza de Bachérnia, ciù tàrdi rinominâ de Sant'Ànna aprêuvo a-a fondaçión do convénto. A faciâta a l'é sénplice, da-o profî a cabànna, con into mêzo 'n barcón òvâle. O portâ de màrmo o l'é sormontòu da 'n'architrâve decorâ co-in basoriliêvo do Çinqueçénto ch'o rafigûa a Sâcra Famìggia e, de d'âto a sto chi, gh'é ascì o stémma de l'órdine di Carmelitén, coscì cómme in sciâ portàia do convénto. 'Na vòtta, da-arénte a-o portâ, gh'êa 'na pitûa ch'a rafiguâva a Madònna co-o Banbìn ma, bén bén aroinâ da-o ténpo, a l'é stæta in sciâ fìn covèrta co-a vernîxe.
O canpanìn o l'é a véia e mìsso paralêlo a-a faciâta, a-o fóndo da gêxa. A-o fóndo do téito gh'é ancón dôe cópole a éutto loéi, che crêuvan chiaschedùnn-a de ùrtime capélle laterâli, in sciâ drîta e in sciâ mancìnn-a de l'artâ magiô.
O drénto
A gêxa de Sant'Ànna a l'à 'na strutûa a navâta ùnica, che a l'inprinçìpio a l'àiva sôlo de artæ arenbæ a-e miâge e 'n téito de légno. A ògni mòddo, za d'in gîo a-o 1650, s'é decîzo d'ingrandî o cazaménto, con l'avertûa de sêi capélle in scî loéi e a realizaçión do vòrto a bótte ancón in pê a-a giornâ d'ancheu.
Into presbitêio gh'é a grànde artâ de màrmo, pìnn-a de intàrsci e de frîxi, sormontâ da-a scurtûa ciù avoxâ da gêxa, sàiva a dî o grùppo de màrmo de Sant'Ànna e Màia, òpera do Françésco Màia Scciafìn coscì cómme l'artâ prinçipâ. Into cöo gh'é 'n quàddro do Spozægo da Vèrgine, òpera da fìn do Çinqueçénto do fràtte spagnòllo Juan de La Miseria, mìssa into convénto da-o Nichiôzo Döia sùbito dòppo a sò fondaçión, ciù a téia di Sànti Carmelitén, do Françésco Meràn. Inta navâta, in corispondénsa de miâge che sepâran e capelétte, gh'é ancón quàttro nìcci con de stàtoe scorpîe da-o Zâne Batìsta Garavénta, che rafigûan Sàn Zâne da Crôxe, Sànta Têxo , Sant'Elîa e Sàn Giöxèppe co-o Banbìn.
Into paviménto, a-o céntro da navâta, gh'é e làstre de tónbe de numerôxi çitén zenéixi, chi interæ tra o sécolo XVI e o sécolo XVIII e decoræ con stémmi e frîxi. In sciâ fìn, inta gêxa gh'é conservòu 'n véllo recamòu da Sànta Têxo, méntre a controfaciâta a l'é decorâ da doî quàddri do pizàn Aurelio Lomi, dedicæ a-o Segnô e a-a Madònna , di prìmmi ànni do Seiçénto , con de âtre sò téie ciù picìnn-e ch'én conservæ into ciòstro e inta sagrestîa.
L'òrgano a cànne da gêxa o l'é 'n'òpera do Nicomede Agati do 1852 e ristorâ da-o Lusciàndro Còrno into 1992. Scibén ch'o l'à de dimenscioìn picìnn-e, o l'é 'n bèllo ezénpio d'inzegnàia "òrganàia", pigiàndo pöco spàçio ma con l'ûzo de scistêmi diferénti p'aomentâ e sonoritæ de l'instruménto. L'òrgano, a trasmisción mecànica, o l'à 'na sôla tastêa de çinquànta tàsti, con prìmma òtâva cromàtica estéiza, e 'na pedalêa a leterìn con dîsètte pedâli con prìmma òtâva cromàtica estéiza e unîa in mòddo fìsso a-o manoâle.
Capelétte
Inta gêxa da Sant'Ànna gh'é sêi capelétte laterâli, træ in sciâ drîta e træ in sciâ mancìnn-a. A-a drîta, anàndo vèrso l'artâ, gh'é e capélle de:
In sce l'âtro sciànco da gêxa, anàndo vèrso l'artâ, gh'é pe cóntra e capélle elencæ chi de sótta:
Gravellona Lomellina
Gravellona Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Coltûa
thumb|150px|A strèga|centro
Lengua armenn-a
L'Armen (Հայերեն - Hayeren) a l'è a sôla lengua do grùppo lengoistego armen. Lengua ofiçiâ de l'Armenia, a l'è parlâ in Ruscia, Geòrgia e Iran ascì e da diversci emigranti into mondo.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|Manoscrîto in armêno do [[V secolo|V-VI sécolo d.c.]]
2009
thumb|400px|center|Zêna. Incéndio sovia o Monte Fasce e o Monte Moro, [[6 seténbre 2009]]
Marie Curie
thumb|Marie Curie inte l'anno 1911 thumb|right|80px| Nobel pe a fixica into 1903 e pe a chimica into 1911. Maria Salomea Skłodowska, oppûre Marie Curie, (Varsavia, Polonia 1867 - Sallanches, Fransa 1934) a l'è stæta 'na sciensiata polacca, ûnn-a de primme into stûddio de radiassioin. A l'ha vinto o premmio Nobel doe vòtte: quello de fixica into 1903, e quello de chimica into 1911.
Kwashiorkor
A Kwashiorkor a l'è unna mouttia causä da a malnutrision. A se verifica quande l'apporto de calorie (pe esempio, de farinaçei) o l'è normale, ma l'è insuffiçiente quello de proteinne.
2009
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2009 a cansón La forza mia, cantâ da Marco Carta.
Kwashiorkor
O nomme o vegne da o Ghana e o scignifica segundo figgio, perchè a mouttia a l'ea stæta descrîta pe a primma votta in figgiö primogeniti svessæ troppo ä spedìa doppo a nascita de un fræin o unna söinna. Quande se messcia mancansa de proteinne e mancansa de calorie se presenta alternativamente kwashiorkor e marasma o unna forma mista de due mouttie. (Marasma l'è un moddo meno crüo pe indicä i danni da famme. Gh'è unna çerta confüxion de termini che a fa scì che a votte se tröve marasma comme scinonimo de kwashiorkor).
Marie Curie
Vitta
Avendo comensòu a stûdiâ inte l'ûniverscitæ de Varsavia a s'è laureâ dòppo a l'ûniverscitæ da Sorbonn-a (Pariggi), donde a sajéiva stæta pòi a primma dònna insegnante.
2009
Sport
- Canpionòu de Serie A 2008-2009 - Inter - Denis Men'šov o goâgna o Gîo d'Italia 2009. - Barçellonn-a - Coppa Davis 2009. Vincitô: Spagna - Formula 1 (2009) - Vincitô: Jenson Button sôvia Brawn
Frûta
thumb|300 px|Mercòu da frûta a [[Barçellonn-a|Barçelónn-a]] Co-a pòula frûta se ragrûpan comuneménte vàrri tîpi de frûto comestìbili. Se træta a ògni mòddo de 'na definiçión ch'a no l'é goæi precîza dæto che di frûti són conscideræ cómme verdûa (prezénpio e tomâte ò i suchìn) o de grùppi divèrsci, cómme i frûti de bòsco.
2009
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Frûta
Ûxi
A frûta a vêgne consumâ ségge sénsa di trataménti ségge, prezénpio, cómme marmelâte, consèrve ò inte di âtri piâti. A frûta a l'é un di aliménti chi fàn ciù bén a-a salûte, amermàndo o réizego de contrâe vàrie moutîe.
Kwashiorkor
A kwashiorkor a presenta tante manifestasioin cliniche: ritardi o arresto in ta crescita; anemia; edema; dermatosi; depigmentasion o viceversa iperpigmentasion da pelle; o figgin o se presenta apatico e serrou ai stimoli do mondo esterno. Se registra atrofia da mucosa dell'intestin e steatosi do fegato. L'è praticamente inevitabile che se presente infesioin da batteri, funzi e virus.
Frûta
Nómmi da frûta
Chi de sótta se peu védde 'na tabélla co-e ciù conosciûe variêtæ de frûta, scrîte cómme se dîxan inte çertidùnn-e vàriante da léngoa lìgure.
Variêtæ de frûta lìguri
miniatura|300x300px|Frûti vàrri a-o [[Mercòu Òrientâle de Zêna.]]
1810
thumb|450px|center|Johann Jakob Müller (1755-1817), [[Berna, A Bärenplatz, 1810]]
Fæti
thumb|150px|right|1810, Goàrdia Reâle Italiann-a
Venneto
O Venneto a l'è unn-a region de l'Italia settentrionâ de 4 mioin e mëzo de abitanti, con capoleugo Venessia. A confinn-a a ponente co-a Lombardïa, a nòrd co-o Trentin-Erto Adixe e l'Austria; a levante co-o Friùli-Venessia Giulia e o mâ Adriatego e a sùd con l'Emilia-Romagna.
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa do Vénneto son (in ordine arfabetico):
Atractosteus
Atractosteus
Repubbrica Socialista Sovietica da Bieloruscia
A sò capitâ a l'êa, coscì cómme inta modèrna Bielorùscia, Minsk.
Stöia
thumb|300x300px|100 ànni da RSSB, 2010, francobòllo|centro
Provinsa de Pistòia
miniatura|Màppa da Provinsa de Pistòia A Provinsa de Pistòia a gh'à 20 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Botulismo
Descriçion
Se tratta de un germe anaerobio gram-poxitivo, poco rexistente in te a forma vegetativa ma in graddo de rexiste ao calô, quande o se tröva in te a forma de spora. Se conscidera o botulismo una intoscicasion e no unna mouttia infettiva perchè i danni no son causæ da o batterio, ma da a toscinna prodotta da questo (spesso quande no gh'è ciü presensa de batteri viventi).
Quaddro epidemiologico
O Clostridum Botulinum o vive in te o terren; l'intoscicasion a se verfica quande se consümma alimenti conservæ in ti quali o batterio o se segge riprodotto. I alimenti a rischio son e carni, i legümmi conservæ in mainea artigianale, o pescio in conserva o affümegou. L'incubasion a va da e 18 a e 96 ôe.
Quaddro clinico
A toscinna botulinica a l'è neurotropa, interessando i nervi motori. All'inisio se ha distürbi da vista, difficoltæ de parolla, problemi intestinali, disfagia. Segue a paralisi, a livello di öggi, di nervi cranici IX e X e da vesciga. Tipica l'è a secchessa de e mucose, dovüa a o blocco de e secresioin. In te e forme ciü gravi se ha poi paralisi respiratoia e arresto cardiaco (causæ da a compromiscion bulbare) che porten ao decesso. A prognosi do botulismo a resta molto riservä.
Prevension
Importante l'igiene di alimenti; specialmente de quelli preparæ in casa o in mainea artigianale. Ricordemmo che o Clostridium Botulinum o l'è anaerobio e o vive in te ambienti poviei de oscigeno. Inoltre o no l'è in graddo de sopravvive in ambienti aventi un çerto tascio de açiditæ. Soviatütto, a toscinna a l'ètermolabile e cöxendo i alimenti se elimina tütti i rischi.
Michael F. Feldkamp
Michael F. Feldkamp o l'é in stòrico tedésco nasciûo a Kiel a-i 23 d'arvì do 1962.
Vitta
Michael Feldkamp o s'é diplomòu into 1982 a-o Gymnasium Carolinum de Osnabrück. Da-o 1983 a-o 1989 o l'à studiòu Stöia, Teologîa catòlica e Pedagogîa a l'Universcitæ de Bonn, e fra o 1985 e o 1986 Stöia da Gêxa inta Pontifìccia Universcitæ Gregoriànn-a de Rómma. O l'à dæto l'ezàmme de Stâto a Bonn into 1990 e o l'à òtegnûo 'na Bórsa de Stùddio into 1986 e into 1990/1991, inte l'Institûto Stòrico Germànico de Rómma.
O Feldkamp o l'à òtegnûo o dotorâto in Filozofîa a Bonn into 1992. Da-o 1993 a-o 1995 o l'é stæto colaboratô scentìfico inte l'Archìvio Parlamentâre do Bundestag, into 1995/1996 ascisténte de Stöia da Gêxa inta Facoltæ de Teologîa Catòlica de l'Universcitæ de Bonn e into 1996/1997 colaboratô scentìfico inte l'Institûto de Stöia Contenporània de Mónego de Baviêra. Da-o 2000 o l'é fonçionâio into Bundestag a Berlìn. O Feldkamp o l'é redatô do "Datenhandbuch zur Geschichte des Deutschen Bundestages" (cronologîa do Bundestag tedésco) e o pùblica têmi che rigoàrdan l'etæ modèrna e problêmi de stöia contenporània. O l'é ascì atîvo cómme scritô de tèsti e Ghostwriter.