cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
L'internaçionâ
Driti d'autô
Do 1888 o testo de l'inno o l'é distribuio inte 6,000 manifesti fæti da-o stampatô Bolboduc de Lille. Con tutto che, inte un tentativo de sghindâ a represcion, i manifesti fan mençion solo da verscion franseise do nomme do compoxitô (Degeyter), o De Geyter o l'é conosciuo e, pe conseguensa, o perde o seu lou de intaggiadô de legno. Into 1904 Adolphe, o fræ do Pierre De Geyter, o l'é induto da-o Gustave Delory, scindico de Lille, à reclammâ i driti d'autô de l'inno, coscì ch'i guägni da canson i vaggan a-o partio soçialista franseise do Delory. O Pierre De Geyter o perde o primmo caxo pe-i driti d'autô into 1914, ma in sciâ fin o l'é deciarou possessô di driti da-a corte d'appello into 1922.
Do 1972 a "Montana Edition" do Hans R. Beierlein a l'accatta i driti da canson pe 5.000 Deutschmark, primma pe-i territöi da Germania de l'Òvest, dapeu inta Germania de l'Est, e in sciâ fin pe tutto o mondo. A Germania de l'Est a paga a Montana Edition 20,000 DM à l'anno pe-i driti de sunnâ l'inno. O Pierre De Geyter o meue do 1932, e a seu mòrte a l'occaxoña o descazze di driti pe-o 2002. O testo todesco do Luckhardt o l'é libero da-i driti d'autô da-o 1984.
Scicomme ch'a muxica de l'Internationale a l'é stæta pubricâ avanti do primmo de luggio do 1909 e feua di Stati Unii d'America, lì a l'é de pubrico dominio. Pe-o 2013, l'euvia do Pierre De Geyter o l'é ascì into pubrico dominio inte naçioin e äie inte quæ a duâ di driti d'autô a l'é pægia a-a vitta de l'autô ciù 80 anni. À caxon de l'allonghî di anni di driti inti anni da guæra in Fransa (prorogations de guerre), a SACEM a l'à reclammou che a muxica a l'ea coverta da-i driti d'autô in Fransa scin à l'otöbre do 2014. In sciâ fin, l'Internaçionâ a l'é vegnua de pubrico dominio drento da Fransa mæxima.
Fratelli Frilli Editori
Fratelli Frilli Editori (Fræ Frìlli Editoî in zenéize) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a sò sêde inta Stràdda Priaróggia, into quartê de Quàrto a-o Mâ.
L'internaçionâ
Driti d'autô
Scicomme o Eugène Pottier o l'é mòrto do 1887, o testo originâ franseise o l'é de pubrico dominio. Unna vòtta o Gustave Delory o l'aveiva accattou i driti do seu testo graçie à l'autô o G. B. Clement accattandolo da-a vidoa do Pottier.
Fratelli Frilli Editori
Stöia
A câza editôa, fondâ inte l'ànno 2000, a l'à comensòu a sò ativitæ co-a publicaçión de doî lìbbri de denónçia: o romànzo ''Il Sindaco. L'avventura politica di un medico do Paolo Cornaglia Ferraris, mêgo di figeu avoxòu e diretô pe vint'ànni do Gaslîni ch'o l'àiva za scrîto di sàzzi de denónçia in sciô móndo da sanitæ, e La Mala-Ricetta'', òpera de 'n informatô sénsa nómme dónd'o vên denonçiòu o scistêma dêuviòu da-e indùstrie di reméddi pi-â difuxón di sò prodûti.
Kaliningrad
Kaliningrad (in rùscio Калининград; AFI: [kəlʲɪnʲɪnˈgrat]) a l'é 'na çitæ da Rùscia de 489.359 abitanti, cappoleugo e céntro prinçipâ de l'òmònima 'oblast', esclâve rùscia tra Polònia e Lituania, bagnâ da-o Mâ Bàltico.
L'internaçionâ
Testo clascico in italian
A traduçion in italian a no tëgne fê à l'originâ, e da-o prinçipio a vegnià criticâ pe questo. A nasce graçie à un concorso inandiou into 1901 da-o papê soçialista de satire L'Asino, donde a l'à guägno unna verscion firmâ da un desconosciuo E. Bergeret. L'é probabile ch'o fïse pseudònimo de Ettore Marroni, giornalista ch'o l'aveiva l'andio de firmâse giusto "Bergeret" o "Ettore Bergeret" inti seu articoli in sce Il Mattino de Napoli ò La Stampa de Turin, opû de Umberto Zanni, avvocato e conlaboratô da Rassegna popolare del socialismo. Sta chì a l'é a verscion cantâ ancon ancheu, ascì con de variaçioin picciñe à segonda de vivagne. Sciben ch'a no l'é guæi fedele à l'originâ franseise, a l'é devegnua co-o tempo a verscion ciù conosciua e cantâ in Italia. De vòtte a tersa e a quarta ströfa e no vegnan cantæ per accurtî o canto, exeguio de spesso primma de incontri, çelebraçioin ò congresci politichi. Inti anni '70, o poeta Franco Fortini o ne scrivià unna verscion pöco ciù scimile à l'originâ, ma pöco conosciua, cosci che l'é rimasto o testo do Bergeret comme o ciù famoso e spantegou in italian. A primma ströfa a l'é quella ch'a s'avvexiña de ciù a-o testo franseise, mascime à l'urtima ströfa de l'originâ. L'urtimo verso de l'urtima ströfa o fa referensa ancon unna vòtta a-a Revoluçion franseise e ciù in dettaggio a-o meise do Germinale, ch'o corresponde into lunäio revoluçionäio franseise a-o periodo da-i 21 de marso a-i 19 d'arvî, l'incomenso da primmaveia, scimbolicamente a nascion da soçietæ proletäia, çelebrâ ascì da-o Émile Zola inte l'omònimo romanso.
Fratelli Frilli Editori
Stöia
Sùbito dòppo i fæti do G8 de Zêna do 2001, a câza editôa a l'à fîto publicòu Le quattro giornate di Genova, òpera curâ da-o Raffaello Bisso e o Claudio Marradi, ch'a l'à avûo 'n gràn sucésso editoriâle portàndo a fà conósce a Fratelli Frilli inte 'n mercòu bén bén ciù làrgo, con vàrie mençioìn in sce di giornâli da-a grànde difuxón.
L'internaçionâ
Traduçion in todesco
A verscion in todesco, "Die Internationale", a l'é stæta deuviâ da-i anti-stalinisti da Germania de l'Est into sollevo fallio do 1953, anco inte proteste do 1989 che sensa deuviâ a violensa an imbösou o communismo inta DDR. Quande tanti todeschi de levante en stæti arrestæ pe avei protestou a-i festezzamenti pe l'anniversäio di 40 anni da DDR, tanti de loiatri an cantou l'Internaçionâ sotta a custòdia da poliçia pe mette à ciæo che loiatri, a-o conträio di seu agussin, l'ean i vëi revoluçionäi.
Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)
A Stasiùn du Burghettu (in italian Stazione di Borghetto Santo Spirito) a l'è ina stasiun feruviaria italiâna ch'a se tröva in sa Feruvìa Zena Vintimìa, averta a partì dau 1872, a l'è au servissiu du cumün du Burghettu inta Pruvinsa de Savuna.
Ischitella
Ischitella o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a stasiun du Burghettu  a l'è ina fermà de categuìa a "brunzu".
Kaliningrad
Scin'a-o 1946 a l'é stæta 'na çitæ tedesca ciamâ Königsberg, inta Prùscia òrientâle, patria do filòzofo Immanuel Kant.
L'internaçionâ
Traduçion in todesco
Inta verscion do Luckhardt, a traduçion todesca standard, inte linie finâ do refren se lezze: «Die Internationale erkämpft das Menschenrecht» (L'Internaçionâ a se batte pe-i driti umen). Into 1989, questo o l'é stæto misso in cobbia con: «Volkspolizei, steh dem Volke bei» (poliçia do pòpolo, agiutta a-o pòpolo!).
Fratelli Frilli Editori
Stöia
Inte quélli ànni l'é stæto pöi inouguròu a colànn-a Tascabili Noir, in prinçìpio con òpere de scritoî mascimaménte lìguri e ch'a l'à dæto 'n decîzo indirìsso a-a câza editôa vèrso a publicaçión de òpere noir. Inte sta colànn-a chi, che d'ancheu a gh'à ciù de 200 tìtoli, gh'àn fæto o sò debû editoriâle vàrri outoî, tra i quæ se pêuan aregordâ o Bruno Morchio, a Maria Masella, l'Antonio Caron, a Rosa Cerrato, a Maria Teresa Valle e o Roberto Centazzo. Inti ànni a vegnî a Fratelli Frilli a l'à inougoròu de colànn-e in sce di âtri argoménti ascì, da-e goìdde a-e publicaçioìn fotogràfiche e i sàzzi, tra i quæ gh'é 'na colànn-a stòrica ch'a l'inclùdde e nêuve ediçioìn di inportànti scrîti de stöia lìgure, cómme i anâli do Càfaro e di sò continoatoî, óltre a monografîe dedichæ a vàrri argoménti e personàggi cómme l'Andrîa Döia e o Benéito Zacàia.
L'internaçionâ
Traduçion in ruscio
A verscion ruscia a l'é stæta traduta à l'incomenso da-o Arkady Kots into 1902 e stampâ à Londra into Zhizn, un pappê pe-i emigræ rusci. A primma verscion ruscia a se formava de træ stançie (despægio da-e sëi stançie do testo originâ franseise – a se basava in scê stançie 1, 2 e 6) e o refren. Dòppo da Revoluçion bolscevica in Ruscia, o testo o l'é stæto un pittin refinio pe levâ da mezo i tempi a-o futuo "no ciù utili" – in dettaggio, into refren o futuo vëgne sostituio da-o presente, e o vëgne introduto un pronomme possescivo a-a primma persoña plurâ. Into 1918, o cappo editô do Izvestia, Yuri Steklov, o fà appello a-i scrittoî rusci per tradue e atre trei stançie e in sciâ fin, a canson a vëgne esteisa à sëi stançie. A-i 15 marso do 1944, l'Union Sovietica a piggia l'Inno de l'Union Sovietica comme inno naçionâ. Primma de lê l'Internaçionâ a servià comme prinçipâ esprescion muxicâ de l'affiliaçion a-i ideali da Revoluçion d'ötobre e l'Union Sovietica (L'Internaçionâ a l'é anæta avanti à ëse reconosciua comme a canson offiçiâ do Partio Communista de l'Union, e a verscion pòst-1919 a l'é ancon deuviâ da-o partio Communista da Federaçion Ruscia).
Fratelli Frilli Editori
Stöia
D'ancheu, co-ina média de ciù de 50 publicaçioìn a l'ànno, segóndo a clasificaçión de l'ISTAT a Fratelli Frilli a l'é da consciderâ tra e câze editôe de livéllo médio-âto.
L'internaçionâ
Traduçion in ingleise
In Ingleise gh'emmo doe verscioin: - uña pe-o Regno Unio cantâ à trei versci e missa à giorno do 1989 da-o Billy Bragg con neuve poule; - uña pe-i Stati Unii d'America cantâ à doe versci, sciben scrita à çinque da-o Charles Hope Kerr.
Ischitella
Economia
thumb|230px|left|O pòrto da fraçión de Foce Varàno
Lesina
Lesina a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Isole Tremiti
Isole Tremiti (Îzoe Trémiti) o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|left|A Câa d'Ingléizi, Îzoa San Dòmino, 2013 (Tremiti)
Personalitæ lighæ a Isole Tremiti
• Lucio Dalla
Pusö
Pusö (Poseu in zenaize, Posseu in piemuntaize, Pozzolo Formigaro in italiàn) l'é 'n paìze arainte a Növe ch'u gh'ò 4.497 abitanti. A Pusö u s' pòrla incù in dialetu 'd tranzisión fra u ligure e u lunbardu.
Casté
Ei Casté (in italiàn: Castel Ratti) l'é 'na frasción dei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia. U gh'ò 'na pupulasión id 55 abitanti.
Pósti d'interesse
A-i casté u gh'é 'na gêza custruîa int'ei 1684 ch'a l'é dedicò a-a Madóna.
Ture
Ture (in italiàn: Torre Ratti) l'é 'na frasción dei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia.
Staçión de Lêua
A staçión de Lêua, (scrìta ascì Stasiùn de Löa in arbenganéize e priéize, in italian Stazione di Loano) l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1872, a l'e ao serviçio do comùn de Leua inta Provinsa de Sann-a
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "d'argénto".
Curnaiö
Curnaiö (scritu in zenaize: Cornaieu) l'é 'na fraçión id Cabela inte l'òta val Burbàia, ch'l'êa famuza intei pasó pe êse 'na lucalitò 'd vilezzu pe-i zenaizi. A Curnaiö u gh'é incù u stóricu albergu ncu u stesu nume, ma ava l'é seró.
Mônte Galé
U Galé (in arbenganeze munte Galé, in italian monte Galero) l'è ina muntagna de Orpe da Ligüria cun in'atössa ed 1708 m.
U fa porte, cun u mônte Dubasso, l' Armötta e a muntagna da Guordia, du masicciu Armötta - Galé, ai cunfén tra e valade du Neva, ed l'Aroscia e ed Tane.
Urigine du nóme
U nóme Galé l'a in' urigine nen cioira. Ins' ii docümenti ciü' antichi l'è suvente ripurtau cume "monte Gallé", nóme ch'u s' vughe ascí inte cartén-ne ed l'800.
In' otra puscibile špiegasiôn du nóme Galé a vegne daa paróla "gal", forsci dau dialöttu brigašcu o dau piemunteize, lande u vö' dí tantu "galu" cume "faján", ujè ch'u šmia au primu e ch' u vive insima a sa muntagna e in generò in diversci pošti de Orpe da Ligüria. L'è a zóna ciü' a süd-ešt int' l' orcu de Orpe italian-ne land'i vivi i fajàn, fatu impurtante, datu che a špecie l'è in resciduu ed l' Era glaciò.
Geugrafia
U Galé l'è in masicciu izulau, ch'u fa pòrte da caden-na de Orpe. A so pôncia l'è in pôntu ed cunfén tra a pruvéncia ed Savôn-na e cula ed Cuni. A pòrte du versante ed nord-ešt da muntagna, anche se cume aminištrasiôn l'è inta pruvéncia ed Cuni, a fa pòrte du bacén du Neva, ch'u s' giônta a l'Aróscia a Arbenga e inseme i fan u Centa, ch'u va a finí intu mò da Ligüria.
U mônte "Alpe" (1056 m.), tra i cumüni ed Caštegiancu e Erli, u fa pòrte ed sa cuštera. A diramasiôn a finisce inta basa valada, land'i s' giônti i dui rian.
Štoria
U Galé e a zóna daturnu i sôn štoi interesoi da cheiche uperasiôn ed Napuleôn inta campagna d'Italia. Infati ins'aa muntagna i s'sôn fermoi i surdoi franseiji, mentre ins'uu Šciovu e ins'aa Cianea, ch' i sôn da l'òtra porte da Cóla ed San Bernordu, u i era i Auštriaci e i Piemunteiji.
Geulugia
A muntagna l'ha ina cumpujisciôn facia per lu ciü' ed róche carbunatiche, cun ina furma ciütóštu riônda, in fatu ch'u permötte ascí ina pendensa menu fórte du prufí da muntagna. A muntagna peró l'ha ascí de róche ch'i vegni föra a šcupi (cun l'ištesa urigine de otre) ch'i s' ciami "brecce" e i sôn ote fén-na a 25 - 30 m. Selí i s' pöri vughe ins'uu versante a ovešt, invece a ešt u i è di grüpi ed róche menu oti, clasificoi cume quarsiti.
Vegetasiôn
I bóšchi daturnu a Galé i cuati ina zona mutu ben grosa, ch'a pòrte dai pé da muntagna fén-na ins'aa pôncia, per lu ciü' ins'ii versanti ešt e nord.
I oci fianchi i sôn ciü' dešcuatoi, cuatoi a partí dai 1000 - 1200 m da l'erba, cun sulu cheich rucasôn. Andandu in zü' e trövma diverse špecie ed rue, int'e porte ciü' ešpóšte au su, invece in cule ciü' ümide u i è ciütóštu de verne e di frasci.
L'ürtimu tipu u s'tröva za' sute ai 800 m, lande i còrpi i rivi fen-na a in mascimu ed 1000 m.
Prutesiôn ed l'ambiente
U masicciu du Galé l'è inseríu int'in Situ d'Interese Cumünitoriu (SIC) per giütò a prutesiôn de špecie a rišchiu.
Cume rivò ins'aa pôncia
Ins'aa pôncia da muntagna, ch'l'è inta rete di senté ed l'Ota Via di Monti da Ligüria, u s'pö' rivò daa Cóla ed San Bartulumé d'Urmea (ch'l'è cumpreiza inta decima tapa du percursu), seguendu e indicasiui ch'i pórti versu u Dubasu (sensa muntò ins'aa pôncia) e a Cóla du Priôn. U s'cuntinua versu a muntagna de Funtanötte (1561 m) e u s'riva au versante meridiunò du Galé.
In òtra puscibilitoi l'è cula ed rivò aa pôncia daa Cóla ed San Bernordu, partendu daa štrò nen ašfaltò sute aa pòra eólica inta diresiôn sud-sud-ovest, versu Garesce, pasandu per ina pòrte ch'l'è ascí pòrte ed l'Ota Via.
Qualzina
Qualzina (o Gualzina, šcriccia Qualʒina 'nt' A Lav'zoo, Qualžina 'nt'ṛa gṛafîa d'Mirco Rizzo, nt’ û dialettu d’Albenga Quarsîna, ‘n italian Quarzina) r’ê ina fṛâziun d’l cumün italian d’Ulmèa, ch’ ṛô ‘ncù 17 abitonti (nümm’ṛi aggiulnoi au 2019).
Geugṛâfia
A fṛâziun a s’ tṛöva 'n media  a 1137 m ‘ns û livéllu d’l moa, ṛ’ê ‘n mèʒʒu a j’ Olpi Liguri, sutta èl Munte Caštea (otu 1773 m), èl Pöʒʒu Brignocca (1538 m), è a ṛa Culma (1570 m).
Èl bulgoi i sun ešpošte a sud, è p’l lò i pio tontu sua. A bulgò cịûˊ ota ṛê a cilca 1237 ‘ns û livéllu dâ maṛina, è ṛê qualla au rundu a ṛa Ges̅c̅ịatta d’l Colmine. Chizì i büšchi i sun menu špašši r’špettu a j’oto fṛâziui, ascì p’l lōˊ ‘n Qualzina u j’eṛa tonci paštua è a tèra a vigniva tṛavajiô ‘ntî bei compi ašquos̅c̅i cioi.
Da ch’zì u s’ ovṛe a ṛa višta tütta a valô d’ Riven fin a ṛa colla d’Nova, da l’Almetta al Beltrand, è sutta u s’ vaghe èl moa d'Inejia, nt’ ‘l ʒulnoi šcalle u s’ vaghe a Colsica è afin èl muntogne dâ Saldegna.
Lovji
A u rundu al Pizzu d’ Ulmèa u j’è trai lovji: u Loviu dî Revelli, cịüˊ ō meno d’ 200 mq. Ch'u dà urigine al Culsojia, u Loviu d’l Pizzu, lolgu 60 m e pṛûfundu 6, d'lun'ch'u nošše l’Almélla è u Loviu dû Lau, polvu ma pṛêziusu p’lché u j’è i tṛitui, l’è ‘n mèʒʒu a i pṛoi veldi.
Štōṛia
S’cundu a tṛadiziun Qualzina ṛè a cịüˊ vejia d’l fṛâziui. A j’eṛa ʒà ‘nt èl mediuevu quon’ ch’è j’eṛo ‘rivoi d’l famî ch’ i vignivo da dî pōšti dapè. Ün dî pṛimmi ‘ncaltamenti ch’i poḷlo d’l divelse bulgoi ch’i fan Qualzina l’ è šcṛiccịu da u Scignua d’Ulméa ‘ntl 1121, d’ lì u s’ sa ché a quai tempi u s’ duèva pagoa ina tossa fissa p’ṛ oggni famia dâ fṛâziun, cun locce è fulmoggi.
Štradde
Cumme p’l tütte j’ oto fṛâziui d’ Ulmèa ascì Qualzina ṛô avüˊ in folte svilüppu ‘ntulnu al 1600, cun u scištema d’ cultivaziun a fošše. 'Ntulu al 1980 a fṛâziun ṛê štô culegô cun j’ Aimui, cun ina növa via ašfaltô, a via vejia a muntova dal Punte d'Nova è ṛ’eṛa štṛència è dṛiccia.
Viöa
Dal 1990 j’ Alpî d’ Ulmèa è ‘l "CAI" j’ han auvèltu ‘n viöa (Balconata di Ormea), ch’ u possa ‘šcuos̅c̅i ‘nt tütte èl fṛâziui d’ Ulmèa, d’ ‘n l’Eca a l’Olbṛa è fin ‘n Viuzenna, pasèndu ascì p’l Qualzina.
Abitonti
I patachî d’Ulmèa i ciommo quai d’ Qualzina muri giuldi (facce sporche), cumme l’è cantà ‘ntâ "Balodda d'Ulmea" d’ Pè Curumbu (Piero Colombo).
Pōšti d’ ‘n-t-rèsse
• ‘N Qualzina u j’ è a caplatta d’ Sen Lûrè, foccia ‘ntà bulgô cịüˊ gṛōssa dâ fṛâziun, ṛê ‘nsâ polte ch’ a špolʒe d’ cịüˊ da ṛa cōšta lun’ ch’ u pōggia tütta a bulgô.
• A ges̅c̅ịa dâ Madōnna d’l Colmine ṛê nt’ èl pṛimme cà ‘rivendu da j’ Aimui, a Bulgô Suvṛona.
• Da vago u j’è ascì a ges̅c̅ịa d’ Sèn Zan aṛa Culma, ṛê ‘ns’ in altipian lunde ch’ u s’  j’ ariva pasèndu da ‘n viöa ch’ u pōlta al Pizzu d'Ulmèa. Ṛê štô foccia vèlsu èl 1920; vèlsu èl mèʒʒu d’ j’ oggni 1990 u j’è šta giuntà in  bèa pultiattu d’noi.
Stasiùn da Prìa
A Stasiùn da Prìa, (in zeneze Staçión da Prîa, in italian Stazione di Pietra Ligure) a l'è ina stasiun feruviaria italiâna ch'a se tröva in sciâ Feruvìa Zena Vintimìa, averta a partì da-u 1872, a l'e au servissiu du cumǜn da Prìa in-ta Pruvinsa de Savuna.
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a stasiun da Prìa a l'è ina stasiùn de categurîa a "d'argentu".
Lucera
Stöia
thumb|200px|left|Luceria (Apulia), Quadrunx, [[211 a.C.-200 a.C.]]
Ricchi e Poveri
I Ricchi e Poveri son in grùppo muxicâle italiàn nasciûo a Zêna into 1967. thumb|350px|I Ricchi e Poveri a [[Festival de Sanremmo|Sanremmo, 1985]]
Sarco device
O Sarco pod (ò Pegasos) o l'é un dispoxitivo ò machina ch'o consciscte inte unna capsula stampâ in 3D ch'a se peu destaccâ montâ in sce unna base ch'a contëgne un çilindro de azòto liquido coscì da moî pe suicidio pe mezo de asfixia con di gazzi inerti. "Sarco" l'é curto pe "sarcòfago". O l'é deuvio in congiunçion de gazzi inerti (azòto) ch'o l'evita panico, senso de soffocaçion e de lutta primma de cazze inconscienti, conosciua comme resposta d'allarme ipercapnica : 45  caxonâ da-a presensa de arta concentraçion de diòscido de carbònio into sangue. O Sarco o l'é stæto inventou da-o promotô pe-a campagna de l'éutanaxia o Philip Nitschke into 2017. O Nitschke o l'à dito into 2021 che o l'à cercou e reçevuo do conseggio legâ in sce l'appægio e a seu legalitæ in Svissera.
Istöia
O Sarco o l'é unn'espanscion da mòrte ipòscica proveddua da-o deuvio de unna borsa da suicidio. Tente persoñe e no conscideran l'éutanaxia pe mezo da borsa da suicidio pe de raxoin estetiche, ò e se sentan claustrofòbiche drento de unna borsa. O Nitschke ô ciamma o "fattô da borsa de plastega". O Sarco o provedde unna solution à queste obieçioin.
Meccaniche
Accesso a-o Sarco o vëgne controllou da un test online pe ammesuâ a salute mentâ. Se chi o l'applica o passa, o reçeive un còdixe d'accesso à un appægio Sarco ch'o fonçionnià pe 24 oe.
Chi o deuvia o Sarco o peu scerne segge unna vista scuâ o transparente da-a capsula. A vista transparente a vëgne scernia se o dexidea de transportâ a machina inte un pòsto particulâ pe vedde unna çerta vista da-a machina. L'inventô o credde che "quande ti meui o l'é de seguo un fattô importante".
Provìnse da Spàgna
thumb|Màppa de provìnse de Spagna|500x500px E Provìnse da Spàgna son e sudivixoîn teritoriâli do segóndo livéllo de quésto stâto, de sótta a-e comunitæ outònome. Dónca 'na provìnsa spagnòlla o l'è ciù ò mêno a sudivixón corispondénte a-e provinse italiànn-e.
Sarco device
Meccaniche
A capsula do Sarco a provedde un ammermâ rapido do livello de oscigeno intanto ch'a maintëgne livelli basci de dioscido de carbònio. À l'attivaçion, 4 litri (1.1 galloin americhen) de azòto liquido i caxoñan a cheita di livelli de oscigeno in scilensio à meno do 5% in meno de un menuto. Segondo o Nitschke, 'Chi l'occupa o sciacca o pomello e a capsula a l'é impia con l'azòto. O sentià un pöco de vertigine ma da lì à pöco o perdià fito a conoscensa pe dapeu moî'.
Provìnse da Spàgna
Stöia
Institoîe into 1833, into régno de Izabèlla II, atoalménte gh'è 50 de quéste divixoîn aministratîve. A escluxón di picìnn-i agiustaménti ò càngi de nómme e provìnse spagnòlle son restæ e mæxime scìn a-a giornâ d’ancheu, co-a sôla eceçión de Îzoe Canâie, ripartîe co-o decrétto do 21 seténbre 1927 de Miguel Primo de Rivera inte dôe provìnse separæ.
Sarco device
Design e manifattua
O design do dispoxitivo a l'é unna conlaboraçion intra o Nitschke e o designer industriâ Ollandeise o Alexander Bannink.
Provìnse da Spàgna
Òrganizaçión
E provìnse spagnòlle de sòlito pigian o nómme da quéllo do capolêugo o quæ, squæxi tùtte e vòtte, o pœ êse çernûo cómme capolêugo da comunitæ outònoma ascì. Eceçioîn son e çitæ de Mérida e de Santiago de Compostela, capolêughi de rispetîve comunitæ (Estremadura e Galìçia) sénsa êse capolêughi de 'n provìnsa.
Pòsta de Zêna
A Pòsta de Zêna a l'é stæta o servìçio postâle da Repùbrica de Zêna, da-o Çinqueçénto scìnn-a-a sò chéita into 1797.
Sarco device
Design e manifattua
O Nitschke o l'à misso in cian de relasciâ o progetto do Sarco in open source pe-o 2019.
Provìnse da Spàgna
Òrganizaçión
Inti câxi inti quæ 'na comunitæ outònoma segge divîza inte 'na sôla provìnsa (dónca in Asturias, Cantabria, Îzoe Baleari, La Rioja, Madrid, Murcia e Navarra) i seu potêri inclùddan quélli de provìnse ascì, scimilménte a quànte acapita pe-e dôe çitæ de Ceuta e Melilla, dónde tùtti i potêri son pe cóntra concentræ into comûne.
Pòsta de Zêna
Stöia
Za a partî da-a segónda meitæ do sécolo XV gh'é de nêuve in sce di corê de servìçio inta Supèrba, ma o l'é sôlo da-o sécolo sucescîvo ch'a l'é docomentâ l'existénsa de 'n "Méistro di Corê in Zêna", mìsso a càppo de 'n'òrganizaçión stàbile.
Sarco device
Reaçioin
O Thaddeus Pope, un bioeticista da Scheua de lezze Mitchell Hamline, o l'à dito che a debattua in sciô Sarco a poeiva resurtâ inte unna neuva mainea de approciâ e opçioin de fin de vitta da parte di legislatoî, e o decciara che "Questo o poeiva ëse ciù grande o importante do mæximo Sarco" e che o Dr. Nitschke o l'é apreuvo à "inlustrâ e limitaçioin do modello medico and forsâ niatri à pensâghe."
Pòsta de Zêna
Stöia
De vòtte, e pòste zenéixi vegnîvan dæte in apàlto a-e vàrie famìgge e a-i Abèrghi di Nòbili da çitæ cómme, in particolâ, i Lomelìn, i Spìnoa, i Særa e i Damæn. A-i 11 de zenâ do 1731 sto servìçio chi o l'é stæto apaltòu a-a famìggia di Rivanéigra pe 'n perîodo de sciusciànt'ànni.
Sarco device
Reaçioin
I critichi i l'an descrito o dispoxitivo comme "unna cammia à gazzo glorificâ", e atri i l'an montou de preoccupaçioin into reisego de rende o suicidio glamour, e o porrieiva portâ à un "contagio de suicidi " ch'o pòsse inspiâ ciù suicidi.
Pòsta de Zêna
Stöia
Into 1551 o rè de Spàgna o l'à inpòsto a prezénsa inta capitâle de 'n scàgno de pòste spagnòlle, sott'a-a direçión de 'n "Corê Magiô de Sò Maestæ", in teorîa sôlo pe òcupâse da gestión da pòsta spagnòlla da e vèrso l'Itàlia, cómme prìmma tàppa do Corê d'Itàlia. In realtæ o Méistro de pòste spagnòlle o l'à intercetòu pe vàrri ànni a corispondénsa pe tùtte e destinaçioìn, co-a Repùbrica ch'a l'êa in pràtica inposcibilitâ de controlâ a questión, aprêuvo a-a sò dipendénsa polìtica da-a Spàgna.
Into 1731 o l'é stæto institoîo o scàgno de pòste françéixi de Zêna, o quæ o l'aviéiva dovûo êse sôlo 'na tàppa do corê che da-a Frànsa o l'andâva a Rómma ma, inta pràtica, o l'à caxonòu i mæximi problêmi che s'êan verificæ doî sécoli prìmma co-i corê spagnòlli.
E pòste de Zêna, pe lô, avéivan 'n scàgno postâle a Rómma e, scìnn-a l'indipendénsa do Régno de Nàpoli into 1732, gestîvan a corispondénsa che da-a çitæ de Nàpoli e da Rómma a l'êa spedîa pe Torìn. A partî da sta dæta chi, pe cóntra, són stæti creæ di corê òrdenâi, ö sæ con de parténse fìsse ògni setemànn-a òpû ògni chìnze giórni, da Torìn e da-a Frànsa pe Rómma, pasàndo pe Zêna, dónde avéivan 'n pròpio scàgno.
Òrganizaçión
O còrpo di corê da Repùbrica de Zêna o l'êa formòu da dózze corê, i quæ, into 1630, faxéivan servìçio pe Milàn, Anvèrsa, Venéçia, Lìon, Torìn, a córte do Sâcro Româno Inpêro, Augsburg, Palèrmo, Mescìnn-a, Nàpoli, Rómma, Firénse e Madrìd.
A càppo do servìçio postâle gh'êa 'n "Méistro di Corê in Zêna", tìtolo cangiòu into Sèteçénto in "Magnìfico Generâle de Pòste".
Anbasciatoî spagnòlli inta Repùbrica de Zêna
I anbasciatoî spagnòlli inta Repùbrica de Zêna són stæti i raprezentànti do Régno de Spàgna inta Repùbrica de Zêna. De fêua do perîodo tra o 1712 e o 1714, e dôe naçioìn àn mantegnûo de relaçioìn stàbili fra de lô.
Staçión de Bòrzi e Veresso
A staçión de Borzi e Véresso, (Staçión de Bòrxi e Veressi ascì, Stasiùn de Bòrzi e Veéssu in priéize, in italian Stazione di Borgio Verezzi) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1908, a se treuva inta localtæ de Bòrzi, ao serviçio do comùn de Bòrzi e Veresso inta Provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  Bòrzi e Veresso a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Anbasciatoî britànichi inta Repùbrica de Zêna
I anbasciatoî britànichi inta Repùbrica de Zêna són stæti i raprezentànti do Régno d'Inghiltæra e do Régno de Gràn Bretàgna inta Repùbrica de Zêna, co-o tìtolo ofiçiâ de "anbasciatô de Sò Maestæ inta Repùbrica de Zêna".
Inviæ straordenâi d'Inghiltæra
Scìnn-a-o 1707, i raprezentànti do Régno d'Inghiltæra a Zêna són stæti:
Inviæ straordenâi da Gràn Bretàgna
Tra o 1707, ànno de proclamaçión do Régno de Gràn Bretàgna, e o 1803, i raprezentànti britànichi a Zêna són stæti:
Into perîodo 1722-1763 no gh'é stæta de raprezentànsa ofiçiâ, de fêua de quélla di cónsoi do pòsto
Into perîodo 1763-1769 són stæti pe cóntra nominæ di minìstri:
Into perîodo 1769-1793 no gh'é stæta tórna de raprezentànsa ofiçiâ, de fêua de quélla di cónsoi do pòsto
Minìstro plenipotensiâio
Raprezentànti britànichi a Zêna
Méntre, into 1801, a Gràn Bretàgna a s'êa trasformâ into Régno Unîo de Gràn Bretàgna e Irlànda, Zêna e a Ligùria tùtta àn patîo 'na série de remésci de potêre ch'àn portòu in sciâ fìn a-a pèrdia de l'indipendénsa.
1797-1814
Inte sto perîodo chi Zêna a l'é stæta sotopòsta a 'na fòrte infloénsa françéize, prìmma co-a creaçión da Repùbrica Lìgure e dòppo, a partî da-o 1805, con l'anesción dirétta a-o Prìmmo Inpêro françéize sott'a-o coscì dîto dipartiménto de Zêna.
1815-1861
Scibén che, aprêuvo a-e decixoìn do Congrésso de Viénna, a Ligùria a l'êa chéita inte moén di sardegnòlli, o Régno Unîo o l'à continoòu a nominâ di cónsoi a Zêna.
1861-1946
Dòppo a creaçión do Régno d'Itàlia, i cónsoi britànichi a Zêna són stæti:
Dòppo a 1946
Dòppo a creaçión da Repùbrica Italiànn-a, són stæti nominæ di cónsoi a Zêna da-o 1950 a-o 1955, co-a càrega ch'a l'é in sciâ fìn diventâ sôlo scinbòlica.
Staçiùn de Çélle
A staçiùn de Çélle (in italian Stazione di Celle) a l'è inn-a staçiùn feruviària italiann-a ch'a se treuva in insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia, averta a partì da-u 1977, a l'e au serviçiu du comüne de Çelle in-ta Pruvinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a staçiùn de Çélle a l'è inn-a staçiùn de categurîa "brunzu".
Manfredonia
Manfredonia a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|left|O Pàrco archiològîco de Siponto Siponto
Economia
thumb|250px|left|O pòrto de Manfredonia
Feste e fëe
thumb|150px|left|Carlevâ a Manfredonia, 2012
Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva
U Campu pé l'aviasiùn di aparecchi de Villanöva, (ascì Ae(r)iupòrtu de Villanöva d'Arbenga, in zenese scrìtu Ariopòrto de Villanêuva, cunusciüu ascì cu-u numme inglese de Riviera Airport, c'u vö dì Ae(r)iuportu da Rivêa, in tempu ascì Ae(r)iupòrtu Clemente Panero, ricunusciüu cun u còdice IATA: ALL e ICAO: LIMG) u l'è in di tréi campi pé l'aviasiùn di aparecchi ligüi, assemme a l'Ae(r)iupòrtu Cristoffa Cu(r)umbu de Zena e a quellu de Sarzâna-Luni.
U se tröva intu teritòiu cumünàle de Villanöva d'Arbenga, a 8 chilommetri versu nord punente daa sitài de Arbenga, inta pruvinsa de Savuna.
Ativitài
A strutüa a l'è dedicâ sulamente a l'aviasiùn generàle e u nu l'è servìu dai gròssi aparecchi de linea, viste e dimensciùi picìne. Da chi sun facilitài i culegamenti versu l'Aeiupòrtu de Zena e ascì versu u pòrtu di elicotteri de Munegu e quellu fransese de Nissa, grassie aa culaburasiùn cun Heli Air Monaco. Fassili da razunze ascì e sitài de Savuna, Sanremmu e Impeia, grassie ai acòrdi cun u trasportu lucàle.
U traffegu internasiunàle u l'è fasilitàu grassie a prezensa da dugàna italiàna. A pista a l'è lunga 1500 metri e a càrega in mascimu de 60 tunelàe au decòllu.
U nucleu 15 di elicoteristi
U nucleu u cuntròlla l'intrega zòna supurtàndu ascì i interventi de quellu de Turin e de quellu de Pìsa, distanti rispetivamente mezz'ùa e in ùa de vu(r)u. U Clemene Panero u l'è stàu sernüu specialmente pé a sò luntanansa dai traffici de linea, côsa c'a permette ascì ina meiu curdinasiùn e autunumìa au decollu.
Stòia
E primme idee de custruì in aeiupòrtu inta zòna arbenganese sun da rintracià intu 1912, quande u vegne avertu a Villanöva u prìmmu campu vu(r)u, inta zona dunde ancöi se tröva a muderna strutüa. A primma pìsta a l'éa lunga tòstu 900 metri, u(r)ientà versu sud-est/nord-ovest.
L'azienda Rinaldo Piaggio intu 1929 a cumensa cuscì a duveàla cumme supòrtu pé u culàudu di sò aparecchi, fra sti chi u Piaggio P.9, u prìmmu a esse cumercializàu e prudòttu da l'azienda.
Inte l'ànnu 1937 vegne inaugü(r)à a pista de macadam, ina de prìmme cuscì fàe in Italia, cun ina mezüa de 1016x60 metri. Da stu mumentu chi l'aeiupòrtu u saià ascì a sede da Squaddra de ricugnisiùn 119 de l'Aeiunàutica Reàle. Inti dui ànni sucescìvi vegnan custruìi i baracùi pé a manutensiùn di aparecchi, i cuscì dìti "hangar", 'na caserma a dui ciài cun u magazìn, i palassi di ufisiàli e u cìrculu di aviatùi.
Cu'a Segunda Guèra Mundià l'aeiupòrtu u vegne rézu nu ciü praticabile, perché ruvinàu dai tedeschi in riti(r)à. I travài de ricustrusiùn cumensan dunca sulu cun u 1946: a pista a vegne turna alungà a 1140 m e furnìa da ina pista de rulaggiu che a culegava a testà numéu 10 cuu ciassà de sòsta di elicotteri e di aparecchi.
E primme ativitài cumerciale de l'aeiuportu e turnan a cumensà dau 15 arvì 1947 cun in primmu vuu c'u vegnìva da Rumma Ciampin. A tutàle trasfurmasiùn de l'aeiuportu da militàre a sivìle a l'éa gestìa dau 1948 au Cunsòrsiu de Sciùe, nasciüa l'ànnu prìmma pé favuì u svilüppu du traficu türisticu e cumerciàle, pé espurtà versu i mercài du restu d'Italia i prudòtti da ciàna e du restu da Rivêa. Vegne ascì repià l'ativitài de l'Aereoclub de Savuna e da Rivêa Ligüe, u tüttu in culaburasiùn cu'e fabriche da Piàggio.
Cu'u 1959 se pröva a dà ina növa spuncià turistica, tentandu de rivà a 30 000 viagiatùi pé ànnu, culegandu Arbenga cun Rumma, Milàn, Aòsta e Turìn.
Inti ànni chi vegnan, sciben l'alungamentu da pìsta cumensa in léntu declìnu du campu pé l'aviasiùn, ascì pé a perdita da culaburasiùn da Piaggio, che a l'axéva prefeìu cuntinuà i culàudi a Zena, inte l'aeiupòrtu Cristoffa Cu(r)umbu, vista ascì l'inadeguatessa da strutüa pé fa e pröve cun i aparecchi ciü gràndi.
Se pröva dunca a rivitalizà sensa sucessu l'impiantu intu 1997, quande vegnan averti i culegamenti inta stagiùn estiva versu Corsega, Sardegna e Rumma, nu sulu cun Ciampìn, ma ascì cun Fiumicìn, grassie a Alitalia e AirOne, pòi serài dopu pòcu vistu u scàrsu interesse.
Intu 2014 l'inpreza Piaggo Aerospace a se trasfeìsce turna da Zena a Villanöva, druvìndu in növu pòlu lugisticu c'u sustituìsce a veia séde de Finâ, l'aiupòrtu u cuntinua cuscì a ésse dedicàu a l'aviasiùn generàle. Dau 2015 l'azienda Ava S.p.A, partecipà dàe istitusiùi lucàli e da àtri asiunìsti a divegne privatizâ, cun Aeropolis, c'a rìva fin au 98% de asiùi, da quande u l'è in man aa sucietài munegasca de Clemens Toussaint dunca u pìa u numme de "Riviera Airport".
Cun a növa prupietài, che u gestisce privatamente e in cumudàu d'üzu, a vegne rimudernizà a strutüa de l'aeiupòrtu, cun i servissi de l'aviasiùn generàle e ascì i servissi escluxìvi cun i aparecchi privài e nu sulu. Dau 2019 u l'è stàu rézu ufisiàle u növu numme de l'aeiupòrtu ai 2 de màzzu da l'ENAC, che u ricunusce cun a denuminasiùn "Riviera Airport - Clemente Panero".
Strutüa
L'aeiupòrtu u l'è dedicàu a Clemente Panero, surdàttu pilotta caüttu düante a Prìmma Guèra Mundià, c'u l'ha risevüu a medàia d'argentu au valù milità. A strutüa a g'ha ina pìsta in cunglumeràu de asfaltu, lunga 1432m (cun ascì a "clearway" de 60m e ina RESA de 90&m) e larga 45m, lüminà ascì pé a segnalasiùn de nötte. L'uientaméntu da pista a l'èè RWY 09-27, a 'n'artessa in sciu mâ de 45m e l'ascistensa au vu(r)u l'è furnìa da ENAV inta frequensa 123.850MHz.
I ciassâ de sosta pe i aparecchi i sun dui, u primmu in macadam, cun 'n'estenscuùn de 12000 m² e ina in erba de 10000 m². A gestiùn de l'aeiupòrru a l'è a cüa de A.V.A. S.p.A. (Aiupòrtu de Villanöva d'Arbenga/Riviera Airport), cuntrulà dau grùppu Aeropolis, che a garantisce a regulà attivitài tütti i dì, ascì düante e festivitài, inti urari 8:00/20:00 inta stài e dae 08:30 ae 18:30 in invernu.
Scîo (comùn)
O comùn de Scîo o l'é 'n comùn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle formòu pi-â ciù pàrte da l'îzoa de Scîo e da quàrche izoöto dezabitòu. O l'é stæto creòu co-i sò confìn d'ancheu, inte l'ànbito do coscì dîto progràmma Kallikratis, da l'unión de éutto comùn prexisténti.
O comùn de Scîo o s'esténde in sce 'na superfìcce de 842,54 km2, pe 'na popolaçión che, a-o censiménto do 2011, a l'êa de 51.390 abitànti. A localitæ capolêugo do comùn de Scîo a l'é a çitæ co-o mæximo nómme, scitoâ in sciâ còsta de levànte de l'îzoa.
Unitæ monicipâli
I vêgi comùn a-a giornâ d'ancheu unîi a quéllo de Scîo, són diventæ de unitæ monicipâli de quésto comùn. In particolâ són:
Mattinata (comùn)
Mattinata a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Stöia
thumb|230px|left|Tónbe di Dàuni a-o Mónte Saracìn thumb|230px|left|Vìlla romann-a a Agnuli (Mattinata)
Pòsti de interèsse
thumb|230px|left|A Bâia d'Öchìn de mâ
Monteleone di Puglia
Monteleone di Puglia o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Geògrafia
thumb|250px|left|O bòsco "Silva Mala" tramêzo Monteleone di Puglia  e [[Ariano Irpino]]
Munte Castel'Ermu
U Castel'Èrmu (cunusciüu ascì cu-a denuminasiun de Pesu Grande, in italian Castell'Ermo o Peso Grande) l'è in munte da cadéna de Prearpi Lìgü(r)i, ch'u l'ha in autessa de 1092 m in sciu livellu du mâ.
Carate(r)istiche
U munte u rientra inti cunfìn du cumün de Vendun e u se tröva in sce 'na dursâle, ch'a se de(r)amma daa Còlla de Cravaüna e a segna u cunfin idrugraficu fra e vàlli du Pennavaire e de l'A(r)òscia, presedüu daa Turetta (852 m) e dau Cüccu (907 m), surva l'abitàu de Ùnsu, seguìu invêce dau Munte Negru (977 m), fin a pruseguì aa cunfluènsa cu-u Neva.
U riliêvu u se faccia versu a Valâ du Pennavaire (a nord) cun bausi e turriui dulumitici e carcà(r)ei, che invêce se incuntran de menu intu versante sud, pe questu menu imperviu, vûtau versu l'A(r)òscia.
Geulugìa
Dau munte Castel'Èrmu pîa u numme in ünitài tetônica custituìa prinsipalmente da prìe carcàree e mate(r)iâle dulumiticu.
A livellu de datasiùn st'ünitài chi a ven fâ rizalì au Triàscicu superiure e au Giü(r)àscicu, mentre a livellu de tetônica l'è cunscide(r)â a pate ciü interna da zôna briansunese du duminiu Pennidicu.
Carateristiche da zôna d'in gì(r)u sun e radiula(r)ìi, prìe sedimentà(r)ee che l'han 'n u(r)igine giü(r)àscica. Descrivendu a murfulugìa du Castel'Èrmu, intu cuntestu da Geumurfulugìa de Valàe Lìgüri, u geolugu Gaetano Rovereto intu 1904 definisce e sò sìmme rìcche de bâusi, òrride e cun de furme carate(r)istiche.
Stò(r)ia
Diverse testimunianse portan a pensà che a muntagna a secce stâ ugettu de vene(r)asiun da parte de cumünitài di Lìgü(r)i Ingauni, fra sti li a presensa de in "dòlmen" (strutü(r)a de prìa preistorica), scituàu inta lucalitài Tre Pe, sutta l'aministrasiun de Vendun, ma ciü fasilmente razunzibile daa Còlla de Unsu.
A custrusiun sacra a l'è stâ caciâ zü intu 1946 o intu 1947, segundu i veji de Unsu e de Cü(r)enna, a cauza de 'n attu de vandalìsmu: in gruppu de zueni infatti l'axéva cumensàu a picâ cun de màsse ün di trei bazamenti, fàxendu caccià zü l'intrega strutü(r)a de prìa. Ma a sacralitài du munte a cuntinnua ascì in êpuche sucescìve, cun a venerasiun de San Calocciu, au quâle l'è dedicàu u santuàriu zà mensciunàu surva, foscia üna de gêxe ciü antighe de tütta a Diocexi de Arbenga e Impe(r)ia.
U santua(r)iu u l'è stàu inti seculi mêta de gràndi pelegrinaggi, tantu che ancù aù d'in sinqu'anni in sinqu'anni se tegne a tradisiunale prucesciùn da stattua du santu, purtâ chi daa paruchiâle da frasiun de Cü(r)enna.
U cuntrollu de questa pursiun de te(r)itò(r)iu a l'è stâ poi asugetâ dü(r)ànte i seculi XII e XIII au castellu de Àquila: in questu mòddu i scignù(r)i du paìse (a l'epuca i marchexi de Clavesana) puxevan avê u pin cuntròllu da l'âtu de queste parti da Valà de l'A(r)òscia e de quella du Pennavaire.
Questu u permette ascì de capì l'u(r)igine du nòmme "Castel'Èrmu", cuntrasiùn de Castê de l'éremu, riculeganduse ae vicende du santu dedicatà(r)iu da gexétta, che chi u se pensa se secce fermàu.
Autri eventi de impurtansa sto(r)ica se rintraccian versu a fìn da Segunda Guèra Mundiâle, quande e cascìne lì d'ìn gì(r)u sun stàe teàtru da Rexistensa lìgü(r)e: l'è intu Casùn di Crovi, a poca distansa da Cü(r)énna, che i òmmi da brigâ du Mégu (Felice Cascione) cantan pe a primma vôtta a cansun Fischia il vento ("Scigu(r)a u véntu"), versu a fin de l'annu 1943, destinâ a diventà üna de cansun partigiàne ciü pupulàri.
Natü(r)a
Pe quantu u riguarda l'ambiente u munte u l'è inse(r)ìu intu scìtu de 'nteresse cumünità(r)iu (SIC), Castel'Èrmu-Pezu Grande, vista a pregiâ presensa de diferente speccie viventi, tantu pe a flò(r)a, quantu pe a fàuna.
U puntu ch'u rende ancù de ciü interesante questu postu l'è a fuxùn e u cuntattu fra dui ambienti generalmente distinti, cumme quellu mediterànneu (rapresentàu dai bòschi de lérxi) e quellu cuntinentâle, survatüttu dàu daa presensa du fô.
Flò(r)a
Fra e qualitài de sciù(r)e che se incuntran de ciü inti prài se trövan e urchidee, seguìe da ciànte de mazû interèsse cumme a gensiâna o a campànula sabàssia. De pregiu ascì e prìmmu(r)e impurve(r)àe, u gigliu a fioccu e l'eliantemmu lìgüre.
Fàuna
L'intrega area sircustante a l'è in impurtantiscimu puntu de nidificasiun pe in gràn nüme(r)u de rapâxi, ma l'ambiente u favu(r)isce ascì a presensa di invertebrài (fra sti chi se po mensciunà u culeòtte(r)u lucâle).
Escursciùn
U ciü breve percursu pe zunze aa vétta l'è quellu ch'u parte da l'abitàu de Arnascu, seguendu u sentê du spartiaiva fra l'Aròscia e u Pennavaire, ma u l'è puscibile ascì 'rivà da ovest, seguendu sempre u crinâle.
Seguendu u percursu da est, se riva au santuàiu de San Calocciu, e da chi aa sìmma. A lucalitài dund'a se tröva a gexétta se po razunze ascì a partì da arcüne frasiun de Vendun, fra ste chi Cü(r)enna, seguendu u percursu pe a Còlla de Unsu, indicàu cun 'na cruxe russa. A dificultài de questu genere de percursi escursciunistici a l'è valutâ cumme E.
A salìtta rizülta ciü agevule dü(r)ànte l'invernu, o inte mezze stagiun, d'estài invêce po essighe u prublema du câudu ecescìvu.
Scîo (unitæ periférica)
L'unitæ periférica de Scîo (in grêgo modèrno: Περιφερειακή ενότητα Χίου, prononçiòu a l'é unn-a de unitæ perifériche da Grêcia, scitoâ inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle. A capitâle de l'unitæ periférica a l'é a çitæ de Scîo, scitoâ in sce l'îzoa co-o mæximo nómme.
Into teritöio de 'sta sudivixón aministratîva chi són inclûze e træ îzoe de Scîo, Psara e Enùssa, óltre che 'na série de îzoe ciù picìnn-e, dezabitæ, tùtte into Mâ Egêo (a ciù inportànte de quéste a l'é Antipsara).
Aministraçión
L'unitæ periférica de Scîo a l'é spartîa in tréi comùn. Quésti, indichæ co-i nùmeri da màppa a-a drîta, són :
Prefetûa
A creaçión de l'unitæ periférica a ògni mòddo a l'é o frûto de 'na rifórma recénte. Defæti a l'é intrâ in vigô sôlo a-o 1° de zenâ do 2011, inte l'ànbito do coscì dîto progràmma Kallikratis, co-o quæ a l'é stæta soprèssa a coscì dîta prefetûa de Scîo (in grêgo Νομός Χὶου), da-o mæximo teritöio ma con de sudivixoìn diferénti.
In particolâ i comùn chi inclûzi són stæti riorganizæ segóndo a tabélla chi de sótta :
TV Koper-Capodistria
TV Koper-Capodistria (conosciûa in Itàlia senpliceménte cómme Tele Capodistria, tradûto in zenéize con Téle Càppodistria) a l'è 'n emitènte televixiva pùblica regionâle slovênn-a è c'a fà parte de RTV Slovenija de Lubiann-a, con sêde a Càppodistria (Slovénia). A trasmétte in léngoa italiànn-a e slovenn-a.
L'emitènte a l'òpera inte l'ànbito do servìçio pùblico in sciô confìn fra Itàlia, Slovénia e Croàçia, ma a l'è ascì disponìbile in tùtta a macro-región bagnâ da-o Mâ Adriàtico. Assèmme a l'emitènte binélla Radio Capodistria, a crove in ròllo inportànte pe-a comunitæ italiànn-a in Slovénia e Croàçia e pe quélla slovenn-a e croàta into Friôli-Venéçia Giùlia.
Inti ànni '70 e '80, pé i efètti da regolamentaçión televixiva de l'época, a l'éa defæti 'na ræ televixiva italiànn-a in concorénsa co-a Rai, scicómme vixibile inta magiorànsa do teritöio italiàn in qualitæ de emitènte internaçionâle.
Stöia
O 6 mazzo do 1971 a incoménsa a difónde e sò trasmiçioîn inte regioîn da vêgia Iugoslavia co-a magiô prezénsa de italièn, mà ascì in Itàlia, dónde no gh'êan ancón televixoîn privæ, mànco a colôri. L'8 mazzo 1971 o pàrte o telegiornâle in lengoa italiànn-a. Coscì a se conférma a prìmma televixòn a colôri vixibile in Italia, espàndendose in tùtta a penîzoa.
Staçiùn de Spoturnu-Nöi
A staçiùn de Spoturnu e Nöi, (in italian Stazione di Spotorno Noli) a l'è inn-a staçiùn feruviària italiann-a ch'a se treuva in insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia, averta a partì da-u 1977, a l'e a-u serviçiu d'u comüne de Spoturnu e de Nöi in-ta Pruvinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a staçiùn de Spoturnu Nöi a l'è inn-a staçiùn de categurïa "brunzu".
Avezzano
Avezzano (in lìgure: "Avesàn") o l'è 'n comûne inta Provinsa de L'Àgogia, in Abrusso.
Motta Montecorvino
Motta Montecorvino o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Ordona
Ordona a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|left|Macellum a Ordona
Tôre zenéixi de Scîo
miniatura|Vìsta da [[tôre de Dòtia de néutte]] E tôre zenéixi de Scîo (in grêgo modèrno: Βίγλες της Χίου, Vigles tis Chiou) són 'na série de tôre de goàrdia tiæ sciù da-i zenéixi a Scîo inti ànni do domìnio da Maónn-a in sciâ región. Caraterizæ da 'na fórma riónda, se trêuvan in scê còste e in scî promontöi de l'îzoa e d'ancheu n'é restòu e roìnn-e ò a memöia de 'na quarantìnn-a de ste chi, méntre inti ànni do màscimo splendô da colònia l'é probàbile che ghe ne foîse ciù ò mêno 50-60. Da-o 1995, vintiquàttro de ste tôre chi són stæte diciaræ cómme monuménto naçionâle.
Scibén chi-â ciù pàrte de tôre a l'é chéita in roìnn-a, ghe n'é de quélle ch'àn conservòu a sò strutûa òriginâle e, gràçie a-i restàori di ùrtimi ànni, són diventæ 'n inportànte pónto d'interèsse pò-u turìsmo in sce l'îzoa.
Stöia
sinistra|miniatura|Màppa de Scîo do [[1590 con de tôre in scê còste de l'îzoa.]] Tra e prìmme testimoniànse scrîte da prezénsa de tôre gh'é quélle de l'André Thevet into 1549 e do Gêumo Giustiniàn into 1586, pe pöi êse tórna mensonæ da-o George Sandys into 1610 e da-o Jean de Thévenot into 1656. Inte sti papê chi l'é indicòu a distànsa ch'a gh'êa tra e tôre, stimâ inte 3-4 mìggia da-o De Thévenot e inte 'n mìggio da-o Giustiniàn, rispètto a quélla tra e tôre sopravisciûe ch'a peu cangiâ tra 1,6 e 3,8 km.
No gh'é goæi de informaçioìn in sciô moménto de costruçión de tôre e sôlo into 2002, co-îna dataçión do légno ch'o-e fórma, l'é stæto propòsto pi-â sò realizaçión o perîodo tra o 1451 e o 1461.
E tôre fâvan pàrte de 'n elaboròu scistêma de diféiza de l'îzoa: defæti inti ànni do domìnio zenéize no gh'êa a Scîo goæi de fórse militâri, coscì l'é stæto tiòu sciù 'n scistêma de castélli e pàixi fortificæ insémme a-a ræ de tôre de goàrdia in scê rîve a-o mâ de l'îzoa, o ciù svilupòu e inponènte da Grêcia intrêga. Scibén chi-â fórma standardizâ de tôre a pariéiva o ségno de 'na progetaçión centralizâ, no gh'é de atestaçioìn de 'n'iniçiatîva da Maónn-a inti papê de l'época, tànto da fâ pensâ ch'a ségge partîa da-e comunitæ locâli, ch'àn copiòu o stîle fra de lô,
E tôre són stæte dêuviæ scìnn-a-a meitæ do sécolo XVII, perdéndo e sò fonçioìn sôlo co-a fìn da piraterîa, quànde són stæte de manimàn abandonæ. A ògni mòddo, gh'é di papê do 1783 e do 1786 che testimónian l'ûzo da vigla de Komi scìnn-a quélla dæta, méntre inte 'n àtto do 1839 l'é atestòu a cesción da costòdia da tôre de Calimaziâ a 'n privòu co-o pagaménto de 'n cànone, a testimoniànsa de 'n çèrto ûzo de diféize zenéixi scìnn-a-o sécolo XIX.
Strutûa
E tôre zenéixi de Scîo àivan 'na strutûa bén bén standardizâ, da-a fórma a cilìndro co-in teu da-o diàmetro médio de 7,5 m, pe 'n'artéssa totâle de tòsto 12 m. De l'elevaçión conplescîva i doî tèrsci són fórmæ da-o cilìndro da tôre, sott'a-o quæ gh'é 'na bâze dîta "scàrpa". A scàrpa, caraterìstica particolâ de tôre de l'îzoa, a l'àiva 'n'inportànte fonçión struturâle: construéndo 'na bâze ciù làrga a tôre a vegnîva ciù sâda, ségge da-o pónto de vìsta stàtico che cóntra i córpi de canón, evitàndo pöi che i atacànti se poêsan avixinâ de lengê a-o cazaménto. Pe sta raxón chi, inte bâze de tôre gh'é de miâge co-in spesô ch'o peu arivâ scìnn-a doî mêtri, méntre into teu són drûe ciù ò mêno a meitæ.
L'intrâ de 'na vigla a no se trovâva mâi a-o livèllo do terén ma ciufîto a l'artéssa da stànsia prinçipâ, tànto che se poéiva arivâ a-a pòrta sôlo pe mêzo de 'na scâ portàtile ò de 'na córda. A pòrta, ch'a no l'êa mâi mìssa in sciô sciànco vèrso o mâ, a l'êa bén bén rinforsâ e, inta ciù pàrte di câxi, protezûa da de bócche dêuviæ pe calâ lìquidi bogénti e da de luxêe, avèrte inte miâge a l'artéssa do stansón, pe tiâ frésse ò scciupetæ a-i atacànti.