cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cassano Valcuvia
Cassano Valcuvia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Nichiozo Doia (1525-1592)
miniatura miniatura|right|175px|O stemma de casa [[Doia]] Nichiozo Doia ò D'Oria (Zena 1525 – 13 òtôbre 1592) (in italian: Nicolò Doria) o l'è stæto o 72° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 20 òtôbre 1579 a-o 20 òtôbre 1581, o vintisetteximo co-a carrega biennâ.
1580
thumb|330px|center|Tésta d'[[Aogusto, ceràmica invetriâ turchéize, meitæ do I secolo d.C., montâ into 1580 sôvia 'n bùsto d'öo (Tesoro di Granduchi, Uffizi)]]
134
thumb|300px|center|Rómma, Pónte Sant'Àngiou (Pons Aelius), 134 d.C., fabricòu da l'imperatô roman [[Publio Elio Traian Adrian|Adrian]].
Barestin
Barestin (Baestìn au Burghettu, Balestrìn o Barestrìn in żeneże, Balestrino in italian) u l'è in cumün da Pruvincia de Savuna ch'u gh'à ina pupulasiùn de 531 abitanti (au 31 de mażżu du 2022).
1949
Fæti
180px|right|thumb|[[Vittorio Gassman into film Riso Amaro, 1949]] thumb|250px|right|0 Grànde Turìn - 1948-1949 thumb|150px|right|Aldo Moro, 1949
Brusasco
Brusasco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1949
Sport
Canpionòu de Serie A 1948-1949 - Torino Fausto Coppi o goâgna o Gîo d'Italia 1949 Neuva York - Coppa Davis 1949. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: John Boyd Orr Prémio Nobel pe-a letiatûa: William Faulkner Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Walter Rudolf Hess e Egas Moniz Prémio Nobel pe-a fìxica: Hideki Yukawa Prémio Nobel pe-a chìmica: William Francis Giauque
Gattico-Veruno
Gattico-Veruno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Gattico, a tôre do castéllo, 1937|centro
Paixi Basci
I Pàixi Bàsci (ciamæ inpropiaménte Òlànda ascì, Nederland in olandéize, prononçiòu ) són 'n pàize de l'Eoröpa nòrd-òcidentâle.
Giögrafîa
I Pàixi Bàsci són 'na naçión formâ pi-â ciù pàrte da 'n teritöio scitoòu inte l'Eoröpa nòrd-òcidentâle ma ch'a l'inclùdde de tære inti Caràibi ascì. In particolâ són e îzoe de Bonaire, Sint Eustatius e Saba, e quæ, da-o 2010, són conscideræ cómme de monicipalitæ speciâli a-o mæximo livéllo de dózze provìnse into continénte. Pe de ciù, insémme a Aruba, Curaçao e Sint Maarten, són unn-a de quàttro naçioìn costitoénti do Régno di Pàixi Bàsci. I Pàixi Bàsci confìnn-an co-o Bèlgio a sùd e co-a Germània a levànte óltre che, pe mêzo do posediménto de Sint Maarten, co-a Frànsa ascì inte l'América do Nòrd. Da nòrd a ponénte a naçión a l'é bagnâ da-o Mâ do Nòrd, into quæ a l'à 'n confìn marìtimo co-o Régno Unîo ascì.
Co-ina popolaçión de 17,6 milioìn de persónn-e, spartîe inte 'n'àrea de ciù ò mêno 41.800 km2 (con 33.500 km2 de tære e o rèsto òcupòu da ægoe intèrne), i Pàixi Bàsci són a sedicêxima naçión co-a ciù âta denscitæ de popolaçión do móndo e a segónda inte l'Unión Eoropêa, pægia in média a 526 abitànti pe chilòmetro quàddro. A ògni mòddo són o segóndo esportatô ciù inportànte, pe valô de mèrçe, de prodûti agrìcoli, gràçie a-i sò terén fèrtili, o clìmma mîte e-e modèrne técniche de coltivaçión dêuviæ. A fertilitæ di terén a l'é dovûa sorviatùtto a-i coscì dîti polder, co-in procèsso de reclamaçión de tære incomensòu into sécolo XIV. Aprêuvo a 'ste òpere chi, o teritöio olandéize o l'à 'na ridutìscima altitùdine média (da-a quæ a vêgne o nómme do pàize ascì), con ciù ò mêno a meitæ de tære ch'a se trêuva a mêno de 1 mêtro d'altéssa e squæxi o 26% ch'o l'é adreitûa sótt'a-o livéllo do mâ.
A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Amsterdam, inte l'órdine e âtre çitæ ciù inportànti són Rotterdam, L'Aja, Utrecht, Eindhoven e Groningen. A léngoa ofiçiâ do pàize a l'é l'olandéize; o frixón de ponénte o l'é pe cónra riconosciûo cómme segónda léngoa inta provìnsa de Friesland, méntre l'ingléize e o papiaménto són riconosciûi cómme ofiçiæ inti Caràibi olandéixi. Pe de ciù, i dialétti olandéixi do bàsso sàsone e o linburghéize, parlæ rispetivaménte inte pàrte de levànte e de sùd-èst da naçión, són riconosciûe cómme léngoe regionâli méntre a léngoa di ségni olandéize, o sinte romani e o yiddish són riconosciûi cómme léngoe no teritoriâli prezénti into pàize.
Stöia
I teritöi che d'ancheu fan pàrte di Pàixi Bàsci són rèstæ pe tànto ténpo, a-o mêno scìnn-a-o sécolo XVI, asæ indipendénti da ògni fórma de potêre reâ centralizòu, a despæto do fæto d'êse formalménte inclûxi into Sâcro Inpêro Romàn. Depoî a creaçión de 'na prìmma unitæ naçionâle co-o Càrlo V into 1549, za co-o sò fìggio Féipo II, gh'é stæta 'na gràn rivòlta di olandéixi co-a coscì dîta goæra di òtànt'ànni, a-a fìn da quæ a l'é stæta creâ a Repùbrica. O nêuvo stâto o l'à fîto conosciûo o sò sécolo d'öo, co-a fondaçión de 'n grànde inpêro coloniâle e de vàrie bâze comerciâli gràçie a l'açión de conpagnîe olandéixi de Ìndie òrientâli e òcidentâli. Aprêuvo a-a difuxón de l'inpêro coloniâle, do quæ a n'é sopravisciûa 'na pàrte di domìnni caraìbichi, a coltûa e l'àrte olandéixi se són difûze d'in gîo pe-o móndo. Indebolîa però da-e goære napoliòniche e da-a catûa da sò flòtta, a naçión a s'é trasformâ into Régno d'Òlànda inte l'ànno 1806, sénsa ritornâ ciù a 'n regìmme repubricàn ànche depoî a chéita de l'inpêro françéize into 1815.
Da-o 1848, i Pàixi Bàsci se són a ògni mòddo òrganizæ cómme 'na democraçîa parlamentâre gràçie a l'açión do prìmmo minìstro Johan Thorbecke, inti ànni do régno do Ghigèrmo II. Co-ina lónga tradiçión de tolerànsa sociâle, da quéllo moménto a naçión a l'é stæta unn-a de ciù progresìste e inovatrîxi, vietàndo a pénn-a de mòrte into 1870 e garantìndo o dirìtto de vôto a-e dònne za into 1917. Neotrâli inti ànni da Prìmma Goæra Mondiâle, i Pàixi Bàsci àn parteçipòu a-a Segónda insémme a-e poténse Alæe. Depoî a fìn da goæra, into 1945, àn firmòu co-o Bèlgio e o Lusenbùrgo 'n tratâto de unión duganâle ciamòu Benelux, negoçiòu quàrche ànno prìmma tra i raprezentànti a Lóndra di govèrni in exìlio di tréi pàixi. Into dòppo goæra se peu ancón aregordâ a realizaçión do coscì dîto Ciàn Delta pe protézze e tære olandéixi da-e maregiæ: conpletòu into 1997, depoî 47 ànni de travàggi, o l'é conscideròu unn-a de sétte mâvégge do móndo modèrno.
Economîa e polìtica
I Pàixi Bàsci són 'na naçión svilupâ co-în'economîa avansâ e l'unzén rédito pro capite ciù âto do móndo. Són tra e naçioìn co-o ciù âto livéllo inti ìndichi internaçionâli de libertæ de stànpa e econòmica, de svilùppo umâno, qualitæ de vìtta e feliçitæ in generâle. Defæti, a l'ànno 2020 êan a l'eutén pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno e a-o quìnto inte quélla do World Happiness Index pe-o 2021.
A naçión a l'é un di ménbri fondatoî de l'ONU, de l'Unión Eoropêa, de l'Eorozöna, do G10, da NATO, de l'OECD e da WTO. A fa pàrte de l'Àrea Schenge n e, insémme a-o Bèlgio e a-o Lusenbùrgo, do Benelux ascì. A l'é a sêde de numerôze òrganizaçión e tribunæ internaçionâli, concentræ in particolâ inta çitæ de L'Aja, a quæ a l'é sorvenominâ a "capitâle legâle do móndo". Pe de ciù, scibén che Amsterdam a l'é indicâ cómme capitâle naçionâle inta costituçión do pàize, a L'Aja gh'é e sêde de vàrri òrgani governatîvi ascì, tra i quæ se pêuan aregordâ i Stâti Generâli, o Gabinétto e a Màscima Córte.
Moltrasio
Moltrasio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Architetûe civîli
thumb|300px|Moltrasio, Villa Lucini Passalacqua|centro
Castellanza
Castellanza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ferovîa Zêna-Vintimìggia
A ferovîa Zêna-Vintimìggia a l'é 'na lìnia feroviària ch'a côre lóngo tùtta a còsta do ponénte lìgure, da-o capolêugo lìgure scìnn-a-o confìn co-a Frànsa.
A l'é unn-a de ciù inportànti lìnie ferovîarie italiànn-e e a l'atravèrsa tréi capolêughi de provìnsa: Zêna, Sànn-a e Inpéria. Vintimìggia a gh'à a fonçión de staçión de confìn, dónde finìscian e córse ségge i trêni italién che quélli françéixi.
Stöia
sinistra|miniatura|250x250px|L'orârio di trêni a-o [[1º seténbre|1° de seténbre 1872]] L'idêa da costruçión de 'na lìnia feroviària lóngo a còsta lìgure a remónta a-o 1857, co-in prìmmo progètto pe-a coscì dîta "Ferovîa de Rivêe Lìguri". Quésta lìnia, a quæ realizaçión a l'é incomensâ into màrso do mæximo ànno, a dovéiva partî da-o sciùmme Varo (a ponénte de Nìssa), che a l'época o segnâva o confìn tra o régno de Sardégna e a repùbrica françéize, e arivâ scìnn-a-o sciùmme Mâgra, âtro confìn do stâto sabòudo, ö sæ quéllo co-o ducâto de Mòdena. 'Sta lìnia chi a l'êa pàrte, insémme a âtre ferovîe, do progètto da realizaçión de 'n vàsto scistêma feroviàrio vosciûo da Cavour pe modernizâ o pàize. Inte quélli ànni a l'êa za atîva 'na cùrta træta a ponénte de Zêna tra e dôe staçioìn de Sàn Pê d’Ænn-a e d'Ôtri, avèrta a-i 8 d'arvî 1856 e ch'a partîva da-a Torìn-Zêna. Inti ànni da creaçión do Régno d'Itàlia gh'é stæta 'n'aceleraçión da costruçión da lìnia, gràçie a l'emanaçión da lézze do 27 òtôbre 1860, inta quæ a l'êa decîza a realizaçión de quélla ch'a saiâ ciamâ a "ferovîa lìgure" tra e dôe çitæ de Vintimìggia e de Màssa, óltre che a êse colegâ a âtre lìnie za existénti.
A costruçión e l'ezercìçio de quésta ferovîa són stæti dónca afidæ a-e Strade Ferrate Livornesi, creæ pöco prìmma, ma che za into 1865 són stæte unîe a-e Strade Ferrate Romane (SFR), co-a costruçión che into méntre (a-i 25 de màzzo 1868) a l'êa arivâ, da Ôtri, scìnn-a Sànn-a. A ògni mòddo e SFR, che se trovâvan in fòrti dificoltæ econòmiche, a-i 23 de novénbre 1868 àn cedûo a lìnia a-a Società per le Ferrovie dell'Alta Italia, a quæ a controlâva za o rèsto da ræ ferovîaria de l'Itàlia setentrionâle.
A-i 25 de zenâ 1872 a realizaçión da lìnia a l'é stæta a-a fìn conpletâ, con l'avertûa da staçión de Vintimìggia e, ciù ò mêno doî méixi ciù tàrdi (a-i 18 de màrso), do cùrto træto internaçionâle de 7 km pe-o colegaménto co-a Frànsa. Inta realizaçión de l'òpia i progetìsti no faiàn però tànta atençión a quélle ch'êan e ezigénse di teritöi atraversæ, dæto che a raxón prinçipâ de costruçión da lìnia a l'êa a sò primâia inportànsa pe-i interèssi militâri e difensîvi do stâto sàrdo prìmma, e do régno d'Itàlia pöi. O progètto da ferovîa, pensòu segóndo e ezigénse de l'época (inta quæ a ciù pàrte di traspòrti, ségge de mèrçe che de pasagê, o l'avegnîva pe mâ), o l'à portòu a 'n percórso costroîo praticaménte a-o livéllo do mâ e ch'o l'andâva aprêuvo a lìnia da còsta. Pe de ciù a ferovîa a l'afiancâva, dónde poscìbile, a Stràdda Ourélia, unéndo coscì ciù de quarànta comùn che scìnn-a quéllo moménto êan colegæ sôlo vîa tæra, se no sôlo pasàndo pe-o mâ.
O radópio
sinistra|miniatura|250x250px|A variànte do percórso da lìnia tra Andöra e Sàn Loénso. Costroîa squæxi do tùtto a binâio ùnico pe-e dificoltæ técniche da sò realizaçión e pe contegnî i cósti, a ferovîa Zêna-Vintimìggia a l'é rizultâ da sùbito inadegoâ a-e ezigénse de colegaménto a-e quæ a l'êa sotopòsta. A despêto de nêuve e inpelénti necescitæ, emèrse za inti prìmmi ànni do Nêuveçénto, i travàggi pe-o radópio da lìnia són continoæ lentaménte e a tòcchi spantegæ tànto che, ancón a-a giornâ d'ancheu, gh'é di péssi a binâio ùnico (in particolâ quéllo tra Andöra e Arbénga, e quéllo tra Lêua e Finâ). Inti ànni do regìmme o l'é stæto realizòu o radópio da træta Arbénga-Lêua, avèrta into 1936, edificæ i nêuvi fabricâti viâgiatoî, e realizæ de retìfiche into tòcco tra Sàn Loénso e Spiarêti, con dôe nêuve galerîe (a San Stêva e quélla tra Sanrémmo e Spiarêti) costroîe pe-a predispoziçión da lìnia a-o dóggio binâio. A ògni mòddo quésti ùrtimi travàggi diventiàn pe-a ciù pàrte inùtili dæto l'abandón de 'sta træta chi into 2001.
A scitoaçión a l'inìçio do 1968 a l'êa ancón particolarménte crìtica, co-i sôli tréi tòcchi Sàn Pê d’Ænn-a-Ôtri (11 km), Lêua-Arbénga (8 km) e da Spiarêti a-o confìn co-a Frànsa (20 km) che êan a dóggio binâio. A prìmma træta a êse potençiâ a l'é stæta quélla conpréiza tra e staçioìn de Zêna Vêxima e de Vâze, avèrta a-i 23 de òtôbre scìnn-a-a staçión de Coghêuo e do tùtto 'na setemànn-a dòppo. L'ùrtimo tòcco, ö sæ quéllo tra e staçioìn de Zêna Vêxima e de Zêna Ôtri o l'é stæto inouguròu pöco dòppo, a-i 29 de lùggio 1969. A nêuva sêde feroviària, spostâ ciù a mónte rispètto a quélla de prìmma, a l'à permìsso a-i pàixi riveàschi de Rensén, Coghêuo e Vâze de liberâse da-a congestión caxonâ da l'infrastrutûa, dæto che prìmma a pasâva pròprio a-o sò céntro. A Rensén, coscì cómme a Vâze, a l'é stæta costroîa 'na nêuva staçión, méntre a vêgia lìnia a l'é stæta in pàrte riutilizâ e in pàrte abandonâ. In particolâ inta zöna de Vêxima, dòppo di ànni de abandón, o spàçio disponìbile o l'é stæta sfrutòu pe alargâ a sêde stradâle de l'Ourélia méntre inte çitæ a ferovîa a l'é stæta sciorbîa da-o tesciûo urbâno. I tòcchi èstra-urbâni, iniçialménte abandonæ, són stæti inti ùrtimi ànni ricuperæ e convertîi in di camìn ciclàbili e/ò pedonâli. destra|miniatura|250x250px|In trêno intercity o l'arîva a [[L'Aigheuja|Lengoéggia into 1993]] Pe-o radópio scìnn-a Sànn-a saiàn però necesâi âtri nêuve ànni, tànto che a nêuva staçión, ch'a l'êa za stæta costroîa tra o 1961 e o 1962 segóndo o progètto de l'inzegnê Pier Luigi Nervi (quéllo do "Pirellón", a Milàn) e inougurâ da-o prescidénte da Repùbrica Antonio Segni, a l'é stæta inutilizâ e sénsa binâi pe bén 15 ànni. Defæti sôlo into 1977, co-in grànde ritàrdo rispètto a-i progràmmi, a l'é stæta avèrta a dóggia træta tra Vâze e Finâ, ch'a conprendéiva a nêuva staçión de Sànn-a, into quartê de Mongrifón, ascì. Ànche pe quésto tòcco de lìnia a sêde desmìssa a saiâ sciorbîa da-o tesciûo urbâno, de spésso co-a sò trasformaçión in pasagiâ a-o mâ. A Sànn-a l'àrea da vêgia staçión lóngo o riàn Letinbro a l'é restâ pe tànto ténpo abandonâ, trasformâ prìmma in lanbré pe-o depòxito di vagoìn e sucesivaménte caciâ zu pe realizâ o grànde parchézzo inta zöna da Ciàssa do Pòpolo. In ségoito, sôlo dòppo 25 ànni de progètti, finançiaménti, rinvîi e discuscioìn, into 2001 a l'é stæta avèrta a l'ezercìçio, tra Inpéria e a Bordighêa, a træta a dóggio binâio tra Sàn Loénso e Spiarêti co-e nêuve staçioìn de Tàggia-Àrma e de Sanrémmo, e a consegoénte serâ de quélle de Sàn Loénso, de Sàn Stêva e de Spiarêti (óltre che a quélle vêgie de Tàggia-Àrma e de Sanrémmo). E àree desmìsse són stæte ògètto de 'n progràmma de riqualificaçión, dæto che o nêuvo radópio o l'é do tùtto in galerîa, realizòu segóndo 'n progètto existénte za da-o 1982 .miniatura|250x250px|Vìsta do tòcco lóngo a còsta tra [[O Çervo|Çèrvo e Andöra, desmìsso into 2016|sinistra]]A-i 2 d'arvî 2006 a l'é stæta ativâ 'na variànte do percórso tra e staçioìn de Zêna Ôtri e de Zêna Pêgi, ch'o conprénde a nêuva staçión de Zêna Pra ascì.
Into 2014 'na frànn-a avegnûa inta localitæ Vîco de Vignétte, into comùn de Andöra, a l'à caxonòu o svîo de l'InterCity 660 Milàn-Vintimìggia, inpónendo l'interuçión da lìnea pe vàrie setemànn-e.
Co-o càngio d'oràrio de l'11 dexénbre 2016 a l'é stæta ativâ a nêuva variànte do percórso a dóggio binâio tra Andöra e Sàn Loénso, squæxi do tùtto in galerîa e co-e nêuve staçioìn de Andöra, Diàn e Inpéria. Into méntre a l'é stæta dispòsta a serâ de staçioìn in sciô vêgio percórso lóngo a còsta e a binâio ùnico, ö sæ quélle de Andöra, Çèrvo-Sàn Bertomê, Diàn (Diano Marina), Inpéria Inêia e Inpéria Pòrto.
Caraterìstiche
A lìnia a l'é stæta costroîa in scartaménto òrdenâio (ö sæ a l'é làrga 1435 mm), alimentâ a corénte contìnoa a 3000 V, a dóggio binâio da-a sò òrìgine (tra e staçioìn de Zêna Sàn Pê d’Ænn-a e Prìnçipe) scìnn-a Finâ, tra Lêua e Arbénga e da Andöra a-o confìn co-a Frànsa. A staçión de Vintimìggia a l'é o pónto de confìn e de colegaménto co-a lìnia SNCF pe Marséggia (a Marséggia-Vintimìggia), alimentâ a 25.000 V in corénte alternâ e con frequénsa a 50 Hz. Pe 'sta raxón chi a staçión a l'é dotâ de 'n'alimentaçión a 1.500 V CC, corénte stàndard in de ferovîe françéixi ascì, dæto che i trêni da SNCF chi inpiêgæ pêuan êse alimentæ ségge a 25.000 V - 50 Hz (AC) che a 1.500 V (DC) e i trêni italién no gh'àn di problêmi a dêuviâ quésta alimentaçión, con poténsa e tensción però amêzâ.
A lìnia a l'é equipagiâ co-o SCMT pe tùtta a sò longhéssa e co-o scistêma BAcc a 4 còdichi da-a sò òrìgine scìnn-a Sànn-a e da Andöra a Vintimìggia, permetténdo de viâgiâ a-a velocitæ de 180 km/h.
Percórso
miniatura|A ciclàbile tra Rensén e Coghêuo, realizâ a-o pòsto da ferovîa miniatura|A vêgia lìnia a Vâze, [[1960]] miniatura|A ferovîa a [[O Çervo|Çèrvo, træta d'ancheu serâ]] miniatura|O tòcco da [[Pìsta Ciclàbile do Ponénte Lìgure inta galerîa de Càppo Néigro]]
Tràfego
Quésta lìnia a l'é atraversâ da trêni de tîpo regionâle, regionâle velôce e InterCity de Trenitalia. Scìnn-a-o 2021 gh'êa ascì quàrche Eurocity da socjêtæ "Thello" (òua Trenitalia France) con destinaçión Nìssa ò Marséggia ma, aprêuvo a-a pandemîa de COVID-19, sto servìçio chi o l'é stæto scancelòu do tùtto e mesciòu in sciâ lìnia Torìn-Lión. O tràfego mèrçe o l'é discretaménte svilupòu, spartîo sorviatùtto tra e conpagnîe Mercitalia Rail, Captrain Italia e Fuori Muro.
Albert Lebrun
Vìtta
A-i 10 de màzzo do 1939 o l'é stæto rielêzòu pe 'n segóndo mandòu de sètte anni. A-i 16 de zùgno do 1940 o Lebrun o l'a nominòu Prìmmo ministro o maresciàllo de Fransa l'Henri Philippe Pétain e o nêuvo govèrno françéize, a-i 22 de zùgno do 1940, o l'à firmòu l'armistiçio co-a Germania. A-i 10 de lùggio o Congrèsso Naçionâle, a Vichy, o l'a votòu a concesción do pìn potêre a-o maresciàllo Petain. O Lebrun o l'é stæto o l'ùrtimo Presidente da Tèrsa Repùbrica Françéize.
Ischia di Castro
Ischia di Castro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Méscico
thumb|250 px|right|A bandêa do Méscico thumb|200 px|right|O stémma do Méscico thumb|right|200px|A poxiçión do Méscico in sciâ càrta giögràfica Mescico (nomme ofiçiâ: Estados Unidos Mexicanos). Pàize de l'America do nòrd, a seu capitâ a l'é Çittæ do Mescico.
A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km2, e a seu popolasión de 119.530.753 abitanti (2015).
Diciaròu indipendente da-a Spagna o 27 de seténbre do 1821, o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de lengua Spagnolla. O spagnòllo e 62 léngoe indigene g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio.
Pêo da Françésca
Pêo da Françésca (it: Piero della Francesca) (Borgo Sansepolcro, 12 seténbre 1416- (Borgo Sansepolcro, 12 òtôbre 1492), o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a e 'n matemàtico, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|right|Pêo da Françésca, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
1587
thumb|150px|center|[[Steva Bonsignori, relêuio solâre poliédrico, 1587 ca. (Museo Galileo - Firense) ]]
Fæti
thumb|280px|right|[[Lelio Vincenti - Diplöma de làorea in Mêxìnn-a e Filozofîa - Universcitæ de Bologna, pergaménn-a, 1587 ]]
Versagge
Versàgge (Versailles in françéize) o l'é 'n comùn françéize de 85.205 abitànti ch'o se trêuva inta región de l'Île-de-France, capolêugo do dipartiménto de Yvelines e do sò arrondissement. A s'esténde a ciù ò mêno 15 km a òvest-sùdòvest do céntro de Parìggi, tànto da êse conpréiza inta sò ària metropolitànn-a.
Giögrafîa
centro|miniatura|700x700px|Panoràmma de Versàgge
Stöia
Versàgge a s'é svilupâ a-a fìn do sécolo XVII cómme rescidénsa reâ, dòppo che a-i 7 de màzzo do 1682 o Loîgi XIV, dîto o "Rè Sô", o gh'avéiva fisòu a sêde da córte e do govèrno françéize.
Òcupâ da-i tedéschi into 1870, a-i 18 de zenâ do 1871 o rè de Prùscia Ghigèrmo I o ghe vêgne incoronòu inperatô de Germània.
Stràdde
A çitæ de Versàgge a l'é servîa da l'outostràdda A13, ch'a conlîga con Parìggi, a levànte, e Caen, a ponénte.
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Versàgge a l'é servîa da-e træ staçioìn de Versailles-Chantiers, Versailles-Château-Rive-Gauche e Versailles-Rive-Droite, co-a prìmma ch'a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ françéize di TGV.
Gîo d'Italia
O Gîo d'Italia a l'è 'na conpetiçión de ciclismo faxente pàrte do calendâio de córse UCI World Tour (o calendäio de córse ciù inportanti a livéllo mondiâ da federaçión ciclistica internaçionâle). A se tegne da-o 1909 e a l'è con o Gîo de Fransa e o Gîo de Spagna ûnn-a de gàre in sciâ stradda ciù inportànti a-o mondo. Famôza a l'è a maggia rêuza, vestîa da-o primmo coridô da clasifica generâle, e gh'é ascì quella ciclamìn (da clasìfica di pónti), çeleste (pé chi o conquista ciù premi da montagna) e quella giànca (pé-i ciù zoêni).
Versagge
Ferovîe e traspòrti pùblichi
O traspòrto pùblico in sce gómma o l'é garantîo da 'na ræ de 29 lìnie de coriêre.
Gîo d'Italia
Stòia
A primma ediçión do Gîo d'Italia a se tegne do 1909 graçie a-a partecipaçión da Gazétta do Sport. E primme idee de creâ 'na conpetiçión in sciô modéllo do Gîo de Fransa e son da vedde zà de l'ànno primma, da parte di giornalisti Tullo Morgagni, Eugenio Camillo Costamagna e Armando Cougnet. A primma ediçión a l'éa costitoîa da solo eutto tàppe, córse fra o 13 e o 30 de mazzo. A clasìfica a bazâ ai inissi a pònti, poi sostitoîa dao 1914 da quélla a tenpo.In te sto ànno chi a se tegne tra l'àtro a tàppa ciù longa, de bén 430,3 chilometri totali. Particolâre o l'è poi o Gîo do 1912, con a gàra a squàddre.Tutte e primme ediçióin da corsa e partan da Milan, con quarche eceçión comme into 1911, pé e celebraçióin di çinquanta ànni de l'Unitæ Italiann-a, quande o pârte da Romma. Doppo séi ediçióin a gâra a vegne interótta fra o 1915 e o 1918, con l'ingresso de l'Italia inta Primma Goæra Mondiâ. Con o 1919 o se torna a côre, fin ao 1940. Sti primmi ànni doppo a goæra i son i ànni de Girardengo, Binda e Brunero. Da segnalâ a partecipaçión ascì de 'na ciclista: Alfonsina Strada into 1924, a sòla donna a partecipâ ao Gîo mascolìn. Verso poi i ànni '30 i partecipan grandi canpiòi, comme Gino Bartali e Fausto Coppi, quarche ànno primma o Gîo o l'aveiva sconfinòu pé a primma votta, into Canton Ticin. Fra e âtre cöse into 1940 l'Italia a entra in goæra doppo che Coppi o gôagna o Gîo.
Versagge
Cantoìn
O teritöio do comùn de Versàgge o l'é spartîo, da-o 2014, inti doî cantoìn elencæ chi de sótta:
Mezzanino (Italia)
Mezzanino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
1795
thumb|350px|center|O Forte San Fernando a-o [[Mississippi, 1795]]
Cigudosa
Cigudosa o l'è 'n comûne spagnòllo de 21 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Quebec
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa do Quebèc thumb|right|200px|A poxiçión do Quebèc in sciâ carta giögràfica O Quebec (prononçiòu , Quebec in ingléize ascì, Québec in françéize) o l'è 'na provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1867, a seu capitâ a l'é a Çittæ do Quebec.
A léngoa ofiçiâ do Quebec a l'é o françéize e a seu popolaçion a l'é prevalentemente franco-canadéize. Into Quebec l'é presente un movimento pe l'indipendénsa ben ben importante e gh'é zà stæto doî referendum pe-a separaçion da-o Canadà into 1980 e into 1995.
O primmo ministro do Quebéc o l'é atualmente François Legault (CAQ).
Neuvo Brunswick
A l'é l'ùnica provinsa do Canadà donde gh'é dôe léngoe ofiçiæ: o françéize e l'ingléize.
O primmo ministro do Neuvo Brunswick o l'é atualmente Blaine Higgs (PC).
22 frevâ
O 22 frevâ o l'é o 53° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 312 giórni a-a fin de l'ànno (313 inti ànni bizestîli) thumb|300px|center|Melchiorre Ferraiolo (1443 ca.-1498 ca.), E trùppe e l'artilierîa de [[Carlo VIII de Fransa intran a Napoli, o 22 frevâ 1495, manoscrîto ]] thumb|200px|right| [[Bernardo Martorell (1390-1452), Martìrio de Sant'Eulalia de Barçellonn-a, (Museo naçionâle d'arte da Catalogna) ]]
Neuva Scossia
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa da Neuva Scòssia thumb|right|200px|A poxiçión da Neuva Scòssia in sciâ carta giögràfica A Neuva Scossia (nomme ofiçiâ, in latin, Nova Scotia, dïta New Scotland in ingleize, Nouvelle-Écosse in françèize e Alba Nuadh in gaêlico scoséize) a l'è 'na provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1867; a sò capitâle a l'é Halifax.
O primmo ministro da Neuva Scossia o l'é atualmente Tim Houston (PC).
Ghemme
Ghemme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Fanatismo
FANATÌSMO (da-a vôxe Fanatisme do Diçionâio enciclopédico do Voltaire)
''O fanatìsmo o sta a-a superstiçión cómme o delìrio o sta a-a frêve e cómme a ràggia a sta a-a fótta. Chi gh’à de èstaxi, de vixoìn, e o pìggia i séunni e-e sò inmaginaçioìn pe profeçîe, o l’é ’n entuxàsta; chi a sò matêia co-o delìtto, o l’é ’n fanàtico. O (Gioâne) Dîaz, ch’o s’é retiòu a Norinbèrga e ch’o l’êa do tùtto convìnto chò-u Pàppa o l’êa l’Anticrìsto de l’Apocalìsse, e ch’o gh’àiva o ségno da Béstia, o l’êa sôlo ’n entuxàsta; sò fræ, o Bertomê Dîaz, ch’o l’é partîo da Rómma p’andâ a-amasâ santaménte sò fræ, e o l’à amasòu pe’n davéi p’amô do Segnô, o l’êa un di ciù abominévoli fanàtichi chi-â superstiçión a l’à mâi posciûo formâ. ''
''O Pòliôto, ch’o va a-o ténpio inte ’n giórno de fèsta pe inversâ e fracasâ e stàtoe e i agìbbi, o l’é ’n fanàtico mêno òrìbile do Dîaz, ma no mêno stùpido. I asascìn do dùcca Françésco de Goîza, do Ghigèrmo prìnçipe d’Òrànge, do rè Rîco III e do rè Rîco IV, e de tànti âtri êan di violénti maròtti da mæxima ràggia do Dîaz.''
O ciù refiôzo ezénpio de fanatìsmo o l’é quéllo di borghéixi de Parìggi che són corîi a-asascinâ, a scanâ, a caciâ zu da-i barcoìn, a fâ a tòcchi, a néutte de Sàn Bertomê, i sò conçitadìn che no andâvan a méssa.
Gh’é di fanàtichi de sàngoe fréido: són i giùdiçi che condànan a mòrte quélli che no àn comìsso âtro delìtto che quéllo de no pensâla cómme lô; e sti giùdiçi chi són tànto ciù colpévoli e ciù dégni de desprêxo do génere umâno in quante, sénsa êse inte ’n ecèsso de furô, cómme i Clemént i Châtel, i Ravaillac,i Damiens, pâ che poriéivan stâ a sentî a raxón.
''No gh’é âtro remédio a sta moutîa epidémica chò-u spìrito filozòfico, che, spantegòu da tùtte e pàrte, o finiâ p’adôçî i costùmmi di òmmi, e co-o prevegnî l’intrâ do mâ; perché apénn-a o mâ o fa quàrche progrèsso bezéugna scapâ e aspêtâ che l’âia a se purìfiche. E lézze e a religión no sèrvan cóntra sta pèsta di ànimi; a religión, lónxi da-o êse pe lô ’n çìbbo sàn, a se trasfórma ’n téuscego pe-i çervélli infètti. Sti mizeràbili chi gh’àn de lóngo prezénte l’ezénpio do Aód, ch’o l’amàssa o rè Eglòn; da Giudìtta, ch’a tàggia a tésta a l’Òlofèrne dòppo êsîghe andæta a létto; do Samoæle, ch’o fa a tòcchi o rè Agàg. No védan che sti ezénpi chi, rispetàbili inte l’antighitæ, són refiôxi a-a giornâ d’ancheu; lô pigiàn i sò furoî inte quélla mæxima religión ch’a i condànna.''
''E lézze són ancón do tùtto inùtili cóntra sti atàcchi de ràggia: l’é cómme lêze ’n decrétto do conséggio do rè a ’n invazòu. Quésti són convìnti chò-u Spìrito Sànto ch’o l’inspîra o l’é a-o de sórva de lézze, e chò-u sò entuxàsmo a l’é a sôla lézze che dêvan stâ a sentî.''
Cöse se rispónde a ’n òmmo ch’o ve dîxe ch’o preferìsce ubidî a Dîo ciufîto ch’a-i òmmi, e che, de consegoénsa, o l’é segûo de meritâse o çê faxéndove a pélle?
''De sòlito són i farabùtti a goidâ i fanàtichi e a méttighe o cotéllo inte màn; s’asomégian a quéllo Vêgio da montàgna, che, se dîxe, o fâva asazâ e giöie do paradîzo a di scémmi, e o ghe prometéiva sti piâxéi chi pe l’eternitæ, a condiçión ch’andésan a-asascinâ tùtti quélli ch’o gh’aviæ mostròu. No gh’é stæto a-o móndo che ’na sôla religión ch’a no s’é maciâ de fanatìsmo, quélla di leteræ cinéixi. E sètte di filòzofi no sôlo êan ezénti da sta pèsta chi, ma n’êan o remédio; perché l’efètto da filozofîa o l’é quéllo de rénde serén l’ànimo, e o fanatìsmo o l’é inconpatìbile con sta serenitæ chi. Si-â nòstra sànta religión a l’é stæta coscì de spésso coròtta da sto furô infernâle, dovémmo pigiâsela co-a matêia di òmmi.''
Ainsi du plumage qu’il eut Icare pervertit l’usage; Il le reçut pour son salut, Il s’en servit pour son dommage.
(Bertaud, véscovo de Séez)
Castello Cabiaglio
Castello Cabiaglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Latera
Latera o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Castlanìa Coppi
Castellania Coppi (Castlanìa in nuvaise, Castlanìa in dialetu turtunaise, fin a-i 2019 Castellanìa) l'è 'n cumüne italiàn da Pruvinsa 'd Lisandria, in Piemonte, inte culìn-e a destra de-i fiüme Scrivia.
Castlanìa l'é ei paìse dan ch'l'é nasüu Fausto Coppi, ün di pü grandi ciclisti 'd tüti i tainpi.
Cultüa
A Castlanìa u s' pòrla in dialetu 'd tranzisión (dialetu turtunaise) versu ei lunbardu 'ncu elemainti lìgüri e piemuntàisi.
Bardenèi
Bardenèi (Bardenèi ò Bardenéi inte parlæ arbenganéixi e in priéze, Bardinetu in finarìn, Bardnei in garescìn, Bald'nei in ormeàsco, Bardinêo in zenéize) o l'é 'n comùn de 750 abitànti ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Sànn-a.
Fixiologia
A Fixiologia a l'é a sciensa ch'a studdia e fonsioin d'i organismi viventi - animæ e vegetæ - pe conosce e cause, e condisioin e e lezze che determinan e reggolan i fenomeni vitali.
23 frevâ
O 23 frevâ o l'é o 54° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 311 giórni a-a fin da l'ànno (312 inti ànni bizestîli)
Giordano Viezzoli
Giordano Viezzoli (Trieste, 31 Mazzo 1910 - çê de Barajas Spagna, 30 settembre 1936) o l' è stæto un aviatô, sergente pilota de a Regia Aeronautica, e antifascista.
O progetto do lancio di manifestin a Zena
Viezzoli o l'ea nasciüo a Trieste da famiggia irredentista e repübblicann-a. A l'inissio do 1928 o piggia contatto co-i esponenti da organizassion che, fondâ l'anno seguente, a piggia o nomme de Giustizia e Libertà. In seguito o se arruola volontaio in aeronautica. Ottegnüo o brevetto de sottuffissiâ pilota, o vegne destinou ä 146a squadriglia idrovolanti de stansa a Elmas (Cagliari). D'accórdo con sö pôæ e sö fræ, anche lô antifascisti, e i ambienti di oppositoi do regimme in Italia e a l' estero, o comença a preparâse pe un xöo de propaganda che, con l' agiütto de Gabriele Rossetti (medaggia d'Ou da Primma Guera Mondiale e nemigo do fascio), o pósse ripete l' impreisa do Giovanni Bassanesi de l' 11 de Lüggio do 1930. O Bassanesi, mentre o sorvolava Milan con un Farman proveniente da-a Svissera, o l' aeva effetuou un lancio de manifestin incitanti ä ribellion contra o regime do Mussolini. L'ispirasion de sto gesto a l'ea vegnüa probabilmente da o xöo a Vienna de Gabriele D'Annunzio in te a Primma Guera mondiale. O progetto do Viezzoli o l'è de decollâ da a Sardegna con un idrovoante Savoia Marchetti 57 bis, effettuâ un lancio de manifestin in sce Zena e riparâ in Fransa. Unn'atra impreisa de sto genere a saiä compìa co-o xöo de Lauro De Bosis in sce Romma do 3 de Ottobre do 1931. Sfortunatamente, i delatôi de l' OVRA (l' organismo spionistico ch'o dava a caccia ai oppositoi do fascismo) infiltræ int'i ambienti di antifascisti in esilio a Pariggi vegnen a savei i particolae do tentativo do Viezzoli ch'o vegne arrestou int'a nötte fra o 29 e o 30 de Ottobre do 1930. Condannou dao Tribunale Speciale, o sciorte de prexon pe amnistia o 29 de Ottobre do 1933. Espatriou clandestinamente in Jugoslavia, o razzunze i familiai a Pariggi.
A morte int'a Guera de Spagna
Sccioppä a guera civile in Spagna, Viezzoli o va volontaio a combatte pe i repübblicaen, arruolou int'a Squadriggia España de base a Barajas, vixin a Madrid, comandâ da o scrittô françeise Andrè Malraux. Malraux o n'ha lasciou un ricordo de sta esperiensa int'o libbro L'Espoir, int'o quale o Viezzoli o vegne ciammou co-o nomme de Marcelino. Mitraggiê-puntatô insc'i bombardê, o vegne ferio a morte a bordo do Potez La Commune de Paris durante unn-a miscion a Toledo.
Arnascu
Arnascu (ascì scrìtu Arnascho, Arnasco in zenese, Alnascu in urmeàscu, prununsiàu Arnasco in italiàn) u l'è in cumün da pruvinsa de Savuna ch'u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, u cunta 609 abitànti (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa
Arnascu u l'è scituàu aa metài fra u basìn da valà du s-ciümme Aròscia e quellu da valà du Pennavaire. U prinsipàle riàn ch'u traversa u teritòiu cumünàle u l'è l'Arveiu, assemme au Mèrcu.
I munti chi i sircundan u cumün i sun prinsipalmente de culette de bàssa artitüdine, vista a vixinansa cun a ciàna de Arbenga, da nutà a Rocca Liverna, âta 552 m in sciù livellu du mâ, ma ascì a Cruxe de Arnascu (646 m s.l.m.), u Munte Negru (853 m).
Frasiun
U cumün de Arnascu u se cunfurma cumme in munisipiu spàrsu, ch'u cumprende e frasiùi de Menôxiu, Bezzu e Gêxa, ch'a funsiuna cumme sede da ca' cumünâle, ciü e burgàe stò(r)iche de Còsta da Möia, Pustiùn e Pràu pé in estensciùn de tòstu 6,09 km2.
Cunfin
Arnascu u cunfina a nord-ovest cu-u cumün de Vendun, a nord-est cun Castregiancu, a sud cun Utuê e Arbenga, a est cun Süccaellu e Cixan.
Stoia
E u(r)igini de l'insediamentu e sun da riscuntrà fra u IX e u X seculu, cun e cuntrade ciü antìghe de Arveiu e Arnascu Véju, ancöi nu ciü vixìbili. Cun l'ànnu 1000 vegnen mensciunài i abitài de frasiùi de Arnascu, Menôxiu, Bezzu, Arveiu e Sènexi (aù frasiùn de Cixan), sutta u cuntròllu da Castelanìa de Rivernàu, guvernâ da l'antìgu castéllu pòstu in sce a Rocca Riverna o Liverna.
Da quellu mumentu u teritò(r)iu u vegne inse(r)ìu inta Marca Arduinica, cun u teritòiu sub-infeudàu a 'na famìa de San Darmàssu, che a và prubabilmente a custruì a géxetta ch'a purtava u numme du santu, inta zòna de Arveiu. Cun a mòrte de sti chi u feudu pàssa, cumme gran parte de l'entrutèra d'Arbenga, a Bonifacio del Vasto, a partì dau 1091.
Sucescivamente u pàssa de màn aa famìa di Marchesi Clavesana, andandu a druvì in epuca de scòntri fra a castelanìa e u cumün libéu de Arbenga, che e pòrtan fra u XII e u XIII seculu a ina ridusiùn di teritò(r)i de cumpetensa du feudu. A l'epuca i feudatari lucàli i l'éan i membri da famìa Rubaldini, chi i vegnan eliminài dau cuntrollu e sustituìi cun Aicardo Cazzulini a partì dau 1236, tòstu in cuntempuranea cun a fìn da duminasiùn di Marchesi de Clavesana e l'inissiu de quella di Del Carretto du ràmmu de Barestìn.
Se(r)àn propiu i marchesi a favu(r)ì u sviluppu du feudu, rivandu a custruì in növu castellu inta frasiùn de Bezzu, ancù aù in péi e duveàu cumme rexidensa privâ, zà cumensàu a custruì düante u 1321, cun in stìle vixin a quellu Rinascimentà.
Quande u Marchesàu de Süccaellu u sciòrbe e prupietài di Del Carretto de Barestìn intu 1545 ascì Rivernàu u vegne inglubàu intu picìn stàttu marchiunàle, (sciben che a prupietài a fusse in realtài divìsa a metài cun u rammu di Del Caretto du Marchesàu de Finà) fin a quande stu chi u nu se desfà, intu 1624.
Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa Cazzulini u se àrve in periudu de stabilitài pé a castellanìa du Rivernàu, ch'u düa fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti intu 1753, a càusa de ina seie de dispute interne, che e purtiàn aa ruvìna ecunomica a famìa e l'infeudamentu de àtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribütài di Del Carretto de Barestìn: i Còsta, zà scignùi da Cuntea de Cunscente, (ch'a cumprendeva ascì Cixàn, Cunscente e u cumün de Garlenda), chi i cunservan a pudestài in sce a castellanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da Napuleùn Bunaparte, nunstante che zà intu 1735, cun u tratàu de Vienna vegnüu doppu a Guèra de Sucesciùn Pulàcca u feudu u l'éa stàu acquisìu dau Regnu de Sardegna e inglubàu inti dumini di Savoia.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa turna sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
I ürtimi cangiamenti terituiàli i sun stài cumpiüi intu 1815, sutta u Regnu de Sardegna, quande cun a Restaurasiùn a sentru abitàu de Sènexi u và a esse in cumün indipendente, poi anessu a Cixan.
Minuànse furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Arnascu i sun 89.
Architetüe religiuse
U cumün de Arnascu u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Sunta, cumprendente ascì e seguenti géxe:
• Géxa da parocchia da Nostra Scignùa Sunta, a se tröva inta frasiùn de Arnascu Géxa. Rimanezà cun e furme baròcche düante u XVI seculu, a cuntegne au sò internu diferenti opée artististiche, cumme u dipintu rafigüante Batêximu de San Giuvanni Batìsta da cunscideà du XVII seculu, ina stàttua da Madonna du Ruzàiu e u pregiàu tabercaculu de màrmu du Gaggini, datàu au 1536 e culucàu in sce l'impurtante atâ mazù de stìle rinascimentà.
• Uatòiu de San Bertumê, u se tröva inta frasiùn da Géxa, de frunte aa paruchiàle, u l'è cunscideàu au mumentu u ciü antìgu edifissiu religiùsu du teritòiu de Arnascu.
• Uatòiu di Santi Cosma e Damiàn, u l'è culucàu inta lucalitài de Bezzu. A strutüa a l'è ben cunservà e uiginàia du Settesèntu.
• Géxa de San Pantaléu, culucàu inta frasiùn de Menôxiu, degnu de nòtta pé a cunservasiùn de in antìgu Crìstu in utùn.
Architetüe militàri
• Castellu di Cazulini inta frasiùn de Bezzu. Custruìu daa famìa infeudà inta castellanìa, u se tröva a l'ingressu da frasiùn, u l'è datàu du XIV seculu, anche se sucescivamènte u l'ha avüu ina séie de restrutüasiùi che n'han mudificàu ascì l'aspettu, ancöi u l'è duveàu cumme rexidensa privà.
• Castellu di Del Carretto de Barestìn, aù derucàu u se truvava inta zòna da Rocca Riverna, surva a l'abitàu da Géxa. U l'éa stàu custruìu atùrnu au XIII seculu.
• Fòrte de Arnascu o "da Rocca Riverna", a l'éa ina pustasiùn militàre adutà dai Savòia, custruìa inte l'Öttusentu. Ina parte de stu chi a l'è stà restaurà, a strutüa a nàsce vixin ae fundamenta du veiu castellu, e u serviva pé tegnì sutt'öggiu e ativitài inte valàe sircustanti e in scia ciàna ascì. U se issa a in artéssa de 500 m in sciù livellu du mà, cun a carateristica de avé a pulveriera ch'a se fàccia in sci'n bàsu, i téiti de legnu ancù uiginàli e i caminamenti restruttüài, chi i nu l'han stravòltu a cunfurmasiùn uiginàia du forte.
Architetüe sivili
• A Ture de Davì (o "du Davì" a segunda da prununsia), a l'è ina ture a bàze reunda cun ina furma a silindru, a se tröva surva a l'abitàu de Menôxiu. Dandu amentu ae lezende cuntàe intu paìse a saieva stà custruìa intu XVIII seculu da in pastù da zòna, ciamàu Davide Badoino (dettu, apuntu, U Davì), cun a strutüa fà cumme ina müaia a séccu.
Pitüa
• E pitüe insce müaie (o murales ascì, ligüizàu müài) de Arnascu, se sun svilupàe a partì dai ànni 90, cun a partecipasiùn de artìsti prufesciunisti e diletànti, chi i se sun impegnài a decüà e müaie da stradda prinsipale che a culega e frasiùi du paìse (a stradda pruvinsale 35). I temmi tratài dai dipinti i sun prinsipalmente ligài aa realtài cuntadìna e au teritòiu ligüe, cun ina cuntinnua evulusiùn ch'a pòrta tütti i ànni di dipinti növi.
Ecunumia
U setù trainante de l'ecumumìa arnaschése u l'è quellu primàiu, cun a cultivasiùn de prudòtti cumme a vìgna e l'uìvu, cun a vaietài denuminà arnasca, ciamà ascì uìva pignöa, da a quàle u vegne ascì ricavàu u famùsu öiu èstra-vergine d'uìva.
Pocu svilupàu quellu secundàiu, a frunte peò de in difüsu aumentu du turismu, prinsipalmente pé a stuicitài du paìse, ma ascì pé l'enugastrunumìa lucàle, e prinsipali furme de acuiènsa e sun dunca quelle de l'agritüismu, assemme ae ativitài cumerciàli che e permattan de tastà i vìn e i piàtti tipici da tradisiùn.
Dialettu arnaschese
U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, pé rivitalizàlu a pro loco lucale a urganizza di incontri ciamài Vegne asci ti a ciaciarâ, chi i se tegnan escluxivamente intu dialettu lucàle, tütte e vòtte cun in temma diferente.
L'u(r)iva arnàsca
Particulare de stu teritòiu a l'è a cultivasiùn de l'arnàsca o uìva pignöa, ch'a prezenta de carateristiche diferenti rispettu aa ciü cultivà uìva tagiàsca, rispettu a sta chi difatti a g'ha ina maüasiùn diferente, ciü tardiva e in güstu che tastandula u pà tòstu scimile a in pignö.
L'u(r)ìva arnasca a prezenta in cu(r)ù ciü scüu, ciànte ciü bàsse e picìne, còsa ch'a garantisce ascì ina mazù rexistensa au zéu e au freidu. Propiu pé ste carateristiche chi a l'è de lungu apresà, vista ascì a prudusiùn de l'öiu estra vergine d'uìva, prudòttu prinsipalmente dai gumbi lucàli, atestài zà antigamente a Arnascu (segundu quarche funte zà a partì dau XVII seculu).
Feste e fée
• Festa da Sunta, a se tegne tütti i ànni a Arnascu Géxa a Mez'Aùstu, a l'è a festa patrunàle du cumün, cun a selebrasiùn religiusa e ascì u rinfrescu urganizàu daa Pro Loco.
• Vegne ascì ti a ciaciarâ, se tegne cun a culaburasiùn da Pro Loco e da cumüna, pé valurizà u dialettu de arnascu e fàlu ascì impaà a chi u nu u cunusce, l'eventu, inte l'edisiun 2019-2020 u s'è tegnüu fra i mesi de dixembre e de frevâ, cun tütte e séie in temma diferente pé cuntà de stòie, lezende, filastrocche o ascì sulu pé fà dui ciàrle. I temmi prinsipàli de l'eventu i sun stài: "Cunteme de Arnascu", "A vita du passau", "A lesiun" e "Ina neuce au museu".
• Festa da fìn de l'estài, a se tegne pressu u lucàle sentru poli-spurtìvu, a i inissi de setembre, cun a sena prepaa dau cumün e daa pro loco e ascì a müxica dau vìvu.
• Festa di santi Cosma e Damiàn, a l'è a festa patrunàle da frasiùn de Bezzu, a se tegne tütti i ànni au 22 de setembre, cun a messa selebrà inta géxa da frasiùn.
• Festa patrunàle de San Darmassu, a se tegne tütti i ànni ai inissi d'aùstu inta frasiùn de Arveiu, dund'a se tröva a géxa dedicà au santu.
Vie de cumünicasiùn
U teritòiu cumünàle de Arnascu u l'è culegàu cun u cumün de Cixàn grassie aa stradda ch'a pòrta versu Sènexi e u lucàle villaggiu tüisticu, ch'a razunze fasilmente a frasiùn de Bezzu, culegà ascì cun a Strada Pruvinsale 19, versu Villanöva. Géxa e Menôxiu e sun culegàe cun a frasiun de Bezzu gràssie aa Stradda Pruvinsàle 35, ch'a porta fin a Vendùn.
Berzezzi
Berzezzi o l'é 'n pàize de 1.131 abitanti ch'o s'atrêuva inta Provinsa de Sann-a.
Geògrafia
U territoriu comünà u cunprènde ascì l'Ìsua de Berzezzi.
1794
thumb|350px|center|L'arèsto do [[Robespierre, 27 lùggio 1794 (9 termidòro) (Biblioteca naçionale de Fransa)]]
Castelseprio
Castelseprio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Femmina
Femmina - L’individdo (indicao co-o scimbolo ♀) ch'o produxe solo di gameti femminin (ò macrogameti ò œuve ò œuvoçellule); ne-i organismi uniçellulæ, quello ch'o se transforma inte un macrogamete.
Descriçion
I caratteri sessuali segondai femminin co-i caratteri primai, e gonade, caratterizzan o còrpo o a fixiologia o a psicologia d'a femmina ne-i confronti do masccio.
Monguzzo
Monguzzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Stöia
thumb|150px|Monguzzo, O gonfalòn|sinistra
Pruscia
A Pruscia a l'êa 'na region stòrica da Germania, a quæ denominassion a deriva da-i Borusci, ò Prusci, popolassioin baltiche che abitavan a zöna costea dita ciù tardi Pruscia orientâ. Scin a-o 1945 a Pruscia a constituîva a ciù vasta circoscrission aministrativa interna do Reich, ossæ un Land suddiviso in 13 provinçe (Berlin-çittæ, Pruscia Orientâ, Brandenburgo, Pomerannia, Schleswig-Holstein, Hannover, Ata Slexia, Bassa Slexia, Sassonnia, Ascia-Nassau, Vestfalia, Renania, Hohenzollern). Doppo a Segonda guæra mondiâ a Pruscia a l'è sparîa da-o numero de circoscrissioin aministrative tedesche, mentre i territöi orientæ, ch'aivan constituîo o primmo antigo nucleo da Pruscia, han subîo diversa sciòrte, passando in parte a l’URSS (zöna de Königsberg, aoa Kaliningrad), e in parte a-a Polonia. miniatura|E provinçe prusciann-e de l'impêo todesco do [[1870|sinistra|350x350px]]
Cidones
Cidones o l'è 'n comûne spagnòllo de 300 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Lubriano
Lubriano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Clam
miniatura|icónn-a do Clam Antivirus, Clam Antivirus o l'è un programma antivirus, disponibile open source. Ricordemmo che pe 'open source' se intende, in senso streito, i programmi aventi sorgente libera; ma in senso allargou a definision a vä piggiando campo pe definî tütti i programmi disponibili de badda.
In sce quali scistemi operativi funsionna Clam
Questo antivirus o pö esse döviou con i scistemi operativi:
- Apple - Linux - Windows.
E dimenscioin de Clam son de poco ciü de 23 Megabytes; questo o fa scì che rispetto a atri programmmi antivirus o rallente meno o funsionamento de o computer.
Comme ottegnï Clam
O programma o pö esse scaregou da Internet all'indirisso
Informasioin supplementari se tröven a quest' atro indirisso
Bibliografîa
Bonna parte de informasioin döviæ pe compilä questa voxe son derivæ da o libbro:
24 frevâ
O 24 frevâ o l'é o 55° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 310 giórni a-a fin de l'ànno (311 inti ànni bizestîli)
Buriasco
Buriasco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Va, pensiero
Tèsto öriginâle
Va, pensiero, sull'ali dorate; va, ti posa sui clivi, sui colli, ove olezzano tepide e molli l'aure dolci del suolo natal! Del Giordano le rive saluta, di Sionne le torri atterrate... O, mia patria, sì bella e perduta! O, membranza, sì cara e fatal! Arpa d'or dei fatidici vati, perché muta dal salice pendi? Le memorie nel petto raccendi, ci favella del tempo che fu! O simile di Sòlima ai fati traggi un suono di crudo lamento, o t'ispiri il Signore un concento che ne infonda al patire virtù.
Metafixica
thumb|Meditationes de prima philosophia, 1641 A Metafixica a l'é 'n branca d'a filosofia che, tradissionalmente, a l'amia a individoâ a natua urtima e assolua d'a realtæ a-o de là d'e seu determinassioin relative, oggetto d'e sciense particolare.
Va, pensiero
Traduçion poétiga
Va', penscêo, in scê l'âe de öo Va', te pöse in scî clîvi, in scî còlli Donde olézzan tiepidi e mòlli L'âie dôsci da tæra natàl! Do Giordano re rîve salûa De Sïònne re tôre abatûe Ö, mæ Pâtria, 'scì bèlla e perdûa Ö, memöia, scì câa e fatâl! Arpa d'öo di fatidichi vâti, Perché mùtta da-o sâxo ti pendi? Re memöie inti pêti t'açendi, Ne favélla do ténpo c’o fù! Ö scìmile de Sòlima ai fâti Tragghi 'n són de crûo lamento, ö t'inspîre ro Segnô 'n conçénto c'o l’infónde a-o patî virtù.
Gozzano
Gozzano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Miradolo Terme
Miradolo Terme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Isoa do Prinçipe Edoardo
thumb|right|200px|A bandêa do Canadà thumb|right|200px|A bandêa de l'Isoa do Prinçipe Edoardo thumb|right|300px|A poxiçión de l'Isoa do Prinçipe Edoardo in sciâ carta giögràfica L ' Isoa do Prinçipe Edoardo (Prince Edward Island in ingleize e Île-du-Prince-Édouard in françéize) a l'è 'n'isoa do Nòrd America, provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1873. A seu capitâle a l'è Charlottetown.
L'Isoa do Prinçipe Edoardo a l'è battezâ in önô do prinçipe Edoardo Augusto, Dùcca do Kent e do Strathearn, poæ da Reginn-a Vitöia d'Inghiltæra.
O primmo ministro de l'Isoa do Prinçipe Edoardo o l'é atualmente Dennis King (PC).
Montano Lucino
Montano Lucino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
1589
thumb|250px|center|[[Benardo Buontalenti, modélo pe a nêuva faciàta do Dòmmo de Firense, 1587-1589 ca. (Museo de l'òpera do Dòmmo - Firense)]]
Natua
Natua - O scistema totale de creatue vivente, animæ e vegetæ, e d'e cose inanimæ che presentan un orde, realizzan di tipi e se forman segondo de lezze.
Colosseo
right|thumb|250px|O Colossêo a-a séia. O Colosseo o l'è o monumento ciù famôso de Romma e o l'è conosciûo in tûtto o móndo comme scimbolo da çitæ. O l'é stæto ciamòu coscì da-o nomme da statua do Nerone. O l'è vixitòu mediamente ògni anno da quatro milioìn e mêzo de turìsti.
A seu struttûa a l'è stæta costruîa in eutto anni, da-o 72 a l'80 dòppo Cristo.