cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arbêa
Arbêa (Albéra Lìgure in italiàn) o l'è 'n paîze ch'o gh'à 308 abitanti e o s'trêuva inta Provìnsa d'Alesàndria inte l'öta val Borbèia.
Giögrafîa
O céntro abitö o l'è into pónto donde l'Arbiêua (in riö ch'o nâsa sôvra a-a frasción d'Vorpöia, sotta a-o mónte Giajeu) a va drènto a-o Borbèia. L'Arbiêua a divîde Arbêa da-a frasción d'San Martìn, ch'a l'è sunt a rîva drîta, anche s'i vêgno spésso consideræ 'n paîze ùnico.
Stöia
O nómme "Arbêa" o gh'à n'òrìgine bèn bèn vêgia: o prefìsso "Alb" o vræ indicò, pre-i antîghi Lìguri, o céntro ciù inportante de tribù, méntre "arius" o l'è in sufìsso d'apartenensa. Infæti o pò ch'i Lìguri i êgia fondö Arbêa za in gîo a-o 1000 a.c., prô ciù donde òuva o gh'è a frasción d'San Martìn.
Economîa
L'economîa do paîze a l'è bazò sunt l'agricoltûa e l'alevamènto. In Arbêa a s'coltîva a fazòula ("fagiolana" in italiàn), ch'a l'è squæzi paègia a-o fazeu bianco d'Spàgna, ma ciù gròusa. In ténpo a gnîva 'rgoiéita in tùtto o teritöio do comûne, incheu prinçipalménte inta frasción d'Figìn (a gh'è 'na varietæ ciamò pròpio "bianca d'Figìn"). Ötri prodûti tìpici i én a patöta quarantînn-na bianca zenéize, o Timoâso (in tîpo de ûga bianca) e a pómma Còrla, ch'a l'è 'na varietæ tìpica dl'Apenìn Lìgure. Fra i vöri formâgi i ciù rinomæ i én o Montébore e a Molânn-na, a quöle, in ténpo, a l'êa portò fin a Récco percorìndo a vîa do sö, donde a l'êa drêuvò p'fò a figâsa co-o formâgio.
Coltûa
In Arbêa o s'pòrla ancón a lèngoa lìgure, csì 'me l'è stö scrîta ista pàgina chéi. Anche a cuzînn-na a l'è prinçipalmènte lìgure.
Feste e fêe
A-a fìn d'agosto a vêgna òrganizò, inta frasción do Moìn d'Santamâia, a Fèsta do pàn, donde o l'é vendìio o pàn fæto in ca da-e famîie d'Arbêa. O s'peu asìn vegghe in fonsción o vêgio moìn a ægoa ch'o dà o nomme a-o bórgo.
Calabbria
A Calabbria a l'è unn-a region de l'Italia meridionâ de 2.003.595 abitanti, con capoleugo Catansà. A confinn-a a nòrd co-a Basilicata e a l'è circondâ da-o mâ Ionio a est e da-o mâ Tirren a òvest.
Giuliàn da Sangallo
Giuliàn da Sangallo (Giuliano da Sangallo) (Firense, 1445-Firense, 16 òtôbre 1516) o l'é stæto 'n'architétto, 'no scultô e 'n'inzegnê militâ, de schêua italiann-a. thumb|150px|right|Giuliàn da Sangallo, ràmmo de C. Colombini, 1769
Vìtta
thumb|180px|left|Napoli, Vìlla de Poggioreale, planimetrìa
Buio Pesto
«Morini o l'è 'O Cappo', un zôenottôn bravo e tosto, ma tûtto 'O Gruppo' o l'è forte, pe no parlâ do resto... A mûxica a l'è bonn-a e... me piaxe anche o testo, e o nomme ch'o profûmma de Zena: 'Buio Pesto'. Cöse pösso ancon azzunze, ô mæ cäi figgiêu insemme a l'augûrio ch'o me sgörga da-o chêu?»"(dédica de Piero Parodi)
I Buio Pesto son un grùppo mûsicale italiàn goliàrdico ch'o vegne de Boggiasco, inta çitæ metropolitann-a de Zêna. O nomme do grùppo o l'è 'n zêugo de paròlle dove pesto o vêu dì "ben ben scûo" ma ascì a sàrsa tìpica da Ligûria ch'a se ciamma pesto.
Discografia e video
Pe-a FMA/Discomagic:
Pe-a Grigua/Discolandia:
Ameno
Ameno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Końskowola
thumb|80px|right|Stémma de Końskowola thumb| Końskowola, panoràmma Końskowola o l’ê un paize do sud-esta da Polonia, fra Puławy e Kurów, in-scio sciumme Kurówka. O l’ê a capitale de un gmina separòu into mezo do Voivòdòu de Lublin e o g’â 2188 abitanti (a-o 2004).
Santiago del Estero (Argentinn-a)
Santiago del Estero (Santiago del Estero del Nuevo Maestrazgo), a l'è a primma çittæ fondâ inte l'attuâle teritòjo de l'Argentinn-a.
A l'è a capitâ da provinsa do mæximo nomme, into departamento Capital, inscio sciûmme Dulce ("Dôçe").
Geògrafia
A s'attrêuva a 'n'artûa de 182 metri inscio livello do mâ, a g'ha 'na popolassion de 244.733 abitanti (2001), e a l'è d'interesse tûristego e stòrico.
I sêu abitanti, comme quelli da provinsa, vegnan ciammæ "santiagueños".
James Knox Polk
Vìtta
A-i 15 de zùgno do 1846 o l'a firmòu, a Washington, o Tratâto de l'Òregon, ch'o l'à stabilîo o confin tra l'Òregon di Stati Unîi e l'Òregon do Canadà britannico a-o 49º paralêlo Nòrd, da-e Montàgne Rocciòse a-o Stréito do Juan de Fuca.
Corteolona e Genzone
Corteolona e Genzone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
thumb|270px|O sciùmme Olona inferiô a Genzone|centro
Provinsa de Campôbasso
miniatura|Màppa da Provinsa de Canpôbasso A Provinsa de Campôbasso a gh'à 84 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Molïse‎ in Italia.
Octave Mirbeau
thumb|right|260px|Octave Mirbeau Octave Mirbeau (Trévières, Calvados, 16 Frevâ 1848 - Pariggi, 16 Frevâ 1917) o l'é stæto 'n çellebre scrittô, narratô e saggista françeise.
O l'è famozo prinçipalmente pe o sêu romanzo Le Journal d'une femme de chambre (1900), molte vòtte adatto a-o cinema (Jean Renoir, Luis Buñuel) e a-o tiatro.
Tra e sêu êuvie ghe son:
Ala di Stura
Ala di Stura o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe civîli
thumb|250px|Ala di Stura, Municîpio|centro
Ronco Briantino
Ronco Briantino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Capralba
Capralba o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Académia Ligùstica do Brénno
L'Académia Ligùstica do Brénno a l'é stæta fondâ 'nta néutte de San Gianbatìsta do 1970 da 'na mànega d'apascionæ da léngoa zenéize ch'àn conpilòu 'n manifèsto pe inandiâla.
Descriçion e stöia
''Zena, neutte de San Giovanni Battista do 1970. Firmòu da: Aldo Agosto, Luigi De Martini, Carlo P. Pessino, Vito Elio Petrucci, William Piastra.'' In pràtica a no l'à mâi fonçionòu. Ma gh'é o nómme, o scìnbolo, a tradiçión: Cöse da no pèrde.
Écco perchè da-o 23 d'arvî do 2008, fèsta de San Zòrzo, o schito o l'é in sciâ ræ.
O scîto de l'Académia
O l'é stæto pensòu pe poéi avéi de longo a disposiçión unna grafîa ofiçiâ da léngoa zenéize e de seu varietæ, insémme a da documentaçión in scê nòstre parlæ.
Lì gh'é spiegòu a Grafîa ofiçiâ do zenéize, gh'é di agiùtti gramaticâli pe savéi scrîve e parlâ in zenéize corètto, gh'é a stöia de l'Académia, unna mediateca con cansoìn e testi, e âtre pârti che saiàn inbastîe cian cianìn.
O Manifesto (1970)
{{quote|CONVINTI ch'o segge questo o tempo in to quæ chi peu deve spende a sò parolla a tutëla do dialetto zeneize; CONVINTI che o dialetto zeneize o segge .un patrimonio da difende perché o l'é o mézzo, o strumento, a condission perché a ligusticitae a segge sempre spirito fecondo in mëzo a-e gente; CONVINTI che difende o zeneize segge anche nutrî tutti i dialetti da Liguria; CONVINTI, in fin di conti, che questa a segge a sola voxe adatta pe'a gente ch'a vive in te questo versante d'universo ch'o s'avanza prepotente in sciö mâ robusto, INVITANDO tutti quelli che – poae co'i figgi, figgi co'i poae – sàn arvïse parlando zeneize, e capîse parlando zeneize e no vergognâse de parlâ in zeneize, PROPONEMMO de fondâ unn-a «ACCADEMIA LIGUSTICA DO BRENNO» ch'a riporte o zeneize a-a dignitae de lingua de 'na gente libera.
COMPITI DE L'ACCADEMIA
Sensa inventâ ninte, sensa scrovî l'umiditae in ti possi e sensa tiâ feua de cöse neuve, codificâ a grafìa zeneize, ciù che ätro in riferimento a-a dimenscion fonetica de vocali, deuviando tutti i moderni mézzi a disposission pe documentâ i soìn ciù caratteristichi e a còcina. Tiâ zù - in to moddo ciù semplice - 'na gramatica da lingua zeneize. ''Mette insemme un dissionäio italian-zeneize con un "glossario" de parolle zeneixi ciù interessanti e pe'e quae gh'è a minaccia de l'abbandon e do malinteiso. In te voxe do dissionäio doviâ ëse presentòu i diversci termini, con e sò giuste pronunçe e a sò posission riguardo a l'uso.''
L'ACCADEMIA LIGUSTICA DO BRENNO a travaggia sotta i auspìci e con i boìn uffiçi de « A Compagna », da quae a l'é unn'emanassion e in casa da quae a l'ha a sò sede naturale.
''A no gh'ha organi direttivi; un moderatô o saiâ nominòu de votta in votta a ogni riunion. E riunioìn saian de duï tipi:'' - assemblee de travaggio almeno una votta a'o méize; - assemblee de studio o de comunicassion (almen ogni tréi meixi).
I socci de l'Accademia saiàn: - Socci Zeneixisti, - Socci Uditoï.
A-e assemblee do primmo tipo partecipiâ de diritto tutti i Socci Zeneixisti; e decisioìn saian piggiae a maggioranza assoluta; a convocassion a vegniâ fissâ de votta in votta, o proposta da-o moderatô de l'ultima assemblea, o richiesta da almeno trei Socci.
L'Assemblea de travaggio a peu nominâ un Segretaio, con manscioìn esecutive in sén a l'Accademia.
Quande gh'é maggioranza assoluta e questioìn vegnan sottoposte a l'Assemblea de Studio o de Comunicassion pe un pài consultivo e, in segonda istansa, approvae con qualunque maggioransa.
No vegne fissòu nisciun ordine do giorno, a meno ch'o no riguarde l'organizzassion de l'Accademia maexima, e in te 'sto caxo o dev'ëse portòu a conoscensa de tutti i Socci Zeneixisti almeno eutto giorni primma de 1'Assemblea.
O Prescindente e o Gran Cançellê de "A Compagna" son de diritto, pe-a càrega, Socci Zeneixisti.
NOMINA DI SOCI
A nomina di Socci Zeneixisti a vegne faeta o pe ciamâta o in sce domanda (da parte de Socci Uditorï) da l'Assemblea de travaggio con 'na maggioransa di tréi quarti di Socci.
A nomina di Socci Uditorï - pe-i non inscrïti a "A Compagna" - a vén faeta sempre da l'Assemblea de travaggio, 'na votta sentìo o pài vincolante de "A Compagna" maexima.}}
45
thumb|200px|center|[[Messalinn-a e Britannico, 45 ca. (Louvre)]]
Meize
O méize o l'é 'na sudivixón de l'ànno. A paròlla méize (da-o latìn mēnsis) a gh'à a mæxima réixe de l'ingléize moon e do tàicio Mond, tùtti e doî co-o scignificâto de lunn-a.
Inta ciù pàrte di lunâi, o méize o dûa 'na trenténn-a de giórni e l'ànno o gh'à de sòlito 12 méixi. Into lunâio gregoriàn, cómme inta ciù pàrte di lunâi solâi, l'ànno o l'é formòu da sti 12 méixi:
James Madison
James Madison (Port Conway, 1743-1826) o o l'é stæto o quarto prescidente di Stati Unîi d'America (1809-1817).
Aníbal Troilo
Aníbal Troilo (11 lùggio 1914 - 18 mazzo 1975), o l'é stæto 'n muxicìsta de tango argentín.
Bandoneonista, conpoxitô e diretô d'òrchèstra e de cantoî de tango, o l'êa nasciûo a Buenos Aires. Seu poæ o g'à misso o sorvenómme "Pichuco".
Sunàndo o bandoneon da-i 10 anni o l'à fæto parte de divèrse òrchèstre e o l'é molto riconosciûo comme bandoneonista a livéllo mondiâle.
Lengua spagnòlla
Difuxón
thumb|330x330px|Distribussion geograffica do spagnollo|sinistraO l'é a lengua ofissiâ d'a Spagna, de 19 nassioin d'America Latinn-a (inclûdendo l'Argentinn-a, o Mescico, o Perù, ecc.), ofissiâ into stato do Nêuvo Mescico, inte Isoe Canaïe, a Guinea Equatoriâ, Ceuta e Melilla (inta costa nord-africann-a)), e ûnn-a de lengue ofissiæ de l'ONU.
1672
thumb|400px|center|[[Jacob van Meurs (1619/1620 - ca. 1680), Màppa da Persia, 1672 ca (Bibliuteca reale di Paixi Basci - L'Aja) ]]
Levate
Levate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Architetûe civîli
thumb|250px|Levate - Relêuio|centro
Lengua spagnòlla
Difuxón
A vegne ascì parlâ inte Filippinn-e, e in forma minoritäja inti Stati Unïi d'America, into Braxî, in Andòrra, Maròcco, Gabòn, Sahara Oççidentâ e Gibiltæra.
Hayao Miyazaki
miniatura|292x292px|Hayao Miyazaki into [[2012]] Hayao Miyazaki (宮崎 駿 Miyazaki Hayao ;; Tòkyo, 15 zenâ 1941) o l'é 'n regista, animatô, produttô, sceneggiatô e fumettista giapponeize.
Lengua spagnòlla
Difuxón
Segondo 'n'indagine do SIL International e de l'Instituto Cervantes, into 2012 o spagnollo o l'ea a segonda lengua ciù parlâ a-o mondo doppo o cineize (se tratta de circa 414 milioin de person-e che parlan o spagnollo comme primma lengua).
Petromyzontiformes
Taxonavigaçion Petromyzontiformes
O péscio sùssa péixe o l'é 'n tîpo d'animâ ch'o apartêgne a-a categorîa di Petromyzontiformes.
Bandoneon
thumb|right|Bandoneon thumb|right| O Bandoneon o l'è 'n strûmento de mûxica scimile a-a fisarmonica.
Co-a sêu sonoritæ caratteristega e a sêu fôrma rettangolâ, o l'è stæto inventòu da-o tedesco Heinrich Band (1821-1860). O se conosceiva co-o nomme bandonion, in spagnòllo "bandoneón".
Rivòu verso o 1900 co-i tedeschi emigræ in Argentinn-a, o l'ha guägnòu popolaritæ de lì inta mûxica popolâre, speçialmente into tango, essendo anchêu o sêu strûmento ciû particolâ.
O l'è conosciûo popolarmente in lunfardo comme fueye (prononçia: 'fuèscie').
O mûxicista c'o soeunna o bandoneon o vegne ciammòu "bandoneonista". Ûn di prinçipæ bandoneonisti da stoja do tango, riconosciûo in tûtto o mondo, o l'è stæto Astor Piazzolla; son ascì molto importanti tanti âtri comme Aníbal Troilo, Pedro Laurenz e Leopoldo Federico.
Dizzasco
Dizzasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Football Club Internazionale Milano
O Football Club Internazionale Milano (in lìgure: Football Club Internaçionâle de Milan), abreviòu in FCIM, conosciûo ascì cómme Internazionale o senpliceménte cómme Inter, o l'é inn-a soçietæ de balón italiànn-a con sêde a Milan. Con 19 scudétti a l'é a segonda squaddra ciù vinçente d'Italia e a l'é l'ùnica formaçión italiànn-a ch'a l'à sénpre zugòu inta serie A.
IV millennio
thumb|350px|center|Rapresentaçion gràfica de 'n béuggio neigro (Black hole) fæta da-a ([[NASA)]]
Zachary Taylor
Vìtta
Into 1846, a-o scciupón da goæra cóntra o Messico, pe-o posésso do Texas e da California, o Prescidente James K. Polk o l'a nominòu Taylor comandànte de l'ezèrcito di Stati Unîi. O l'é mòrto de gastroenterìte.
San Gioàn (çitæ)
San Gioàn (in ingleize ofiçialmente Saint John's ò Saint John's City) a l'é a capitâle de Antigua e Barbuda.
A gh'à 21.926 abitanti (2013)
James Monroe
James Monroe (Monroe Hall, 1758- New York, 1831) o l'é stæto o quinto prescidente di Stati Unîi d'America, da-o 1817 a-o 1825.
Lotta pe-e investitue
miniatura|O Dictatus papæ Lotta pe-e investitue, conflito tra o papato e l’impeo duao da l’urtimo quarto do XI secolo scin a-o Concordato de Worms (1122).
Società Sportiva Calcio Napoli
A Società Sportiva Calcio Napoli S.p.A., conosciüa ascì comme S.S.C. Napoli ò, ciù semplicemente, Napoli, a l'è inn-a soçietæ de ballon italiann-a con sêde a Napoli.
Lotta pe-e investitue
Descriçion e stòia
A controverscia a fu determinâ da-a preminente influença a man a man assonta da l’imperatô inta promoçion di ceeghi a-e dignitæ ecclexasteghe, a-e quæ invece segondo e norme canonniche doveivan êse dexignæ soltanto mediante libera eleçion da-o clero e da-a comunitæ di fedeli.
Co-o Carlomagno o poei regio o l'aiva commençao a intervegnî inta nomina di veschi e di aboei; ma co-a creaçion da fœüdalitæ ecclexastega, sviluppaase sorvetutto inte l'Œüropa ocidentâ durante i regimmi di sovren da casa de Sassonia, l'ingerença di laichi inte cose ecclexasteghe a l'aomentiâ ancon de ciu mediante a prattica, connessa co-o confeimento do benefiçio fœüdâ, de investitue (da-a quæ a denominaçion, aponto, de "lotta pe j-investitue"): questa a se mostrò fattô determinante da coruçion e da scimonia ecclexastega, ch'aparsan coscì ligæ instituçionámènte a-a sottomiscion de cose ecclexiasteghe a-e compromiscioin do zœugo politico. O papato, descheito de prestiggio e reduto a-o rango de 'na força inta quæ se faxeiva vai di agenti do poei locâ, o dovette, e ciu votte, subî l’iniçiativa de l’impeo, che, taloa, o se rivelò de fæto moralizzatrixe, pù perseguindo de finalitæ politiche continzente.
Corrientes (Argentinn-a)
Corrientes (San Juan de Vera de las Siete Corrientes) a l'è 'na çittæ do nòrd-èst de l'Argentinn-a, capitâ da provinsa do mæximo nomme, in riva a-o sciûmme Paraná.
Lotta pe-e investitue
Descriçion e stòia
I primmi tentativi de 'n movimento de riforma da vitta ecclexiastega s'inandion da-a badia de Cluny in Borgogna, za into sec. 10°; ma solo verso o 1050, pe impulso specce de l’œuvia desguggeita inta cançelaja papâ da l'Ildebrando de Soaña, dapœu pappa Grigœu VII, a lotta contra a scimonia e o ciu generâ problema de investitue o divegne argomento de mezue disciplinæ e de decixoin canonneghe. Sotta o pontificato do Niccolò II, into Concilio lateranense do 1050, o problema da riforma da Gexa o fu posto inte di termini nœuvi: sganciamento do papato da-a preponderante influença de l’impeo mediante l’aboliçion do Privilegium Othonis, da 'n lao, e eliminaçion de l’ingerença laica inte cose ecclexiasteghe, da l’atro. Mentre de fæto se stabilì che-o pontefixe da aloa in avanti o foise eletto, con escluxon de 'n intervento diretto imperiâ, da-o coleggio di cardinæ, se feççe averto divieto a chi-se-sæ de riçeive una gexa da-e moen de un laico; divieto ribadio da-o Lusciandro II into 1063 e, con espliçito rifeimento a-i vescovi, da-o Grigœu VII into 1075.
Paolo Fregoso
right|150px|miniatura Paolo ò Poro Fregoso (Zena 1427 – Romma 22 março 1498) o l'è stæto arçivesco de Zena da-o 7 frevâ 1453, 37° duxe do Comun de Zena da-o 14 a-o 31 mazzo 1462, 39° da l'8 zenâ 1463 a l'arvî do 1464, cardenâ da-o 1480, 41° duxe de Zena da-o 25 novembre 1483 a-o 6 zenâ 1488 e governatô sotto a scignoria de Gian Galeaçço Maria Sforça da-o 6 zenâ 1488 a-o 7 agosto 1488. thumb|left|200 px|Ducato do Paolo Fregoso, 1483-1488
Corrientes (Argentinn-a)
Geògrafia
A crêuve 'na sûperfiçie de 500 km² e a g'ha 'na popolassion de 328.689 abitanti (2001).
Lotta pe-e investitue
Descriçion e stòia
Co-o decretto gregorian ch'o comminava a scominiga a-i contraventoî, laichi e ecclexasteghi, de norme disciplinæ statuiie da-o Concilio lateranense do 1059, e insemme con l'afermaçion, in sce 'n cian teorico, da voentæ acentratrixe do Grigœu VII into Dictatus papæ, a lotta de investitue a l'intrò inta so fase decixiva, ch'a fu conduta sença escluxon di arme, materiæ e spiituæ. Durante o longo e drammatico contrasto tra pappa Grigœu VII e l’impiatô Enrico IV o problema de l’investitua ecclexiastega da parte do laicato o divègne un aspetto de quello generâ di raporti tra impeo e papato, di rispettivi limmiti e de so interferençe.
Corrientes (Argentinn-a)
Geògrafia
O ponte General Manuel Belgrano, in scio sciûmme Paraná, a ghe colêga co-a vexinn-a çittæ de Barranqueras e con Resistencia, inta provinsa do Chaco.
Lotta pe-e investitue
Descriçion e stòia
A lotta, proseguia ascì da-i sucessoî immediæ do Grigœu, o Vittô III (1086-1087) e l'Urban II (1088-1099), sempre contra l'impiao Enrico IV, a s'amermò durante o pontificato do Pascâ II (1099-1118), o quæ into 1111 a Sutri o renonçiò a ogni benefiççio fœüdâ a vantaggio de veschi e aboei, in cangio de 'na vea libertæ da Gexa, in tâ moddo reiza indipendente da l'ingerença do poei imperiâ: renonçia tuttavia ch'a l'arestò lettia morta, pe l’opoxiçion di contrastanti interesci, subito insciorti violentemente a impedîne l'attoaçion.
O conflito o terminò invece tra e doe supremme aotoritæ into 1122, quande o coscì dito Concordato de Worms convegnuo tra l'Enrico V e o Callisto II, otr'a riafermâ i deliberæ do 1059 in orde a-a libertæ de l'eleçion papâ (pi atro osservæ de ræo into mæximo periodo da lotta), o l'escluze quæ se sæ intervento laico da l’investitua spiitoâ; e se into regno de Germania l’imperatô o conservava a poscibilitæ de influî in sce-e eleçioin a-e sede episcopæ e abadiæ, tâ poscibilitæ a l'ea escluza invece in Italia e in Borgogna. Co-a lotta pe e investitue o papato o començò o processo de svincolamento da-a tutela do poei imperiâ, vegnindo l’unico e sovran regolatô e giuddiçe de l’ordinamento interno da Gexa.
Petromyzontidae
Taxonavigaçion
Petromyzontidae
Verdûa
Co-a paròlla verdûa se ragrupàn comuneménte e pàrte comestìbili de vàrie ciànte, in particolâ de òrtàggi. Se træta a ògni mòddo de 'na definiçión ch'a no l'é goæi precîza, includéndo ciànte de quæ se màngia o frûto, e féuggie òpû e réixe.
Ûxi
A verdûa a l'é cuxinâ inte 'n'infinitæ de mòddi diferénti, eséndo unn-a de bâze de l'alimentaçión umâna inte tùtto o móndo. O l'é ascì un di aliménti chi fàn ciù bén a-a salûte, amermàndo o réizego de contrâe vàrie moutîe, e contegnìndo tànte sostànse nutritîve cómme e vitamìnn-e e vàrri minerâli.
Nómmi da verdûa
Chi de sótta se peu védde 'na tabélla co-e ciù conosciûe variêtæ de verdûa, scrîte cómme se dîxan inte çèrtidùnn-e vàriante da léngoa lìgure.
Variêtæ de verdûa lìguri
Piâti de verdûa
Battesto Fregoso (1450-1505)
miniatura Battesto Fregoso (Zena 1450 – Romma 1504) (italiano: Battista Fregoso) o l'è stæto o 40° duxe de Zena da-o 26 novembre 1478 a-o 25 novembre 1483.
Vìtta
O l'ea figgio de Peo Fregoso (1412-1459)
Seregno
Seregno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Chişinău
thumb|350px|PrimăriaChișinău|O muniçìpio de Chìscinau Chişinău (prononçiòu ) a l'é a capitâle e a çitæ ciù popolôza da Moldàvia. A-o censiménto do 2014 a çitæ a l'avéiva 532.513 abitanti.
Campannia
A Campannia, a l'è unn-a region de l'Italia meridionâ de ciù de 5 mioin e mëzo de abitanti, con capoleugo Nappoli. A confinn-a a levante co o mâ Tirren, a nord-ovest co o Lassio, a nord co-o Molïse, a nord-est co-a Puggia e a levante co-a Baxilicâta.
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa da Campannia son (in ordine arfabetico):
Pòrto de Spagna
Pòrto de Spagna (nomme ingleize ofiçiâ: Port of Spain) a l'é 'na çitæ de 37.074 abitanti e a capitâle de Trinidad e Tobago.
Albiano d'Ivrea
Albiano d'Ivrea o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Albiano d'Ivrea|centro
Corvino San Quirico
Corvino San Quirico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Architetûe civîli
thumb|200px|left|Corvino, panoràmma co-o castéllo
Cant de la Senyera
miniatura|A Senyera, a bandêa da [[Catalogna]] miniatura|Cant de la Senyera in sce 'n cilindro fonografico, cantòu da l'Orfeó Català tra-o 1898 e-o 1918. O Cant de la Senyera (Canto da Senyera [bandêa]) o l'é 'na canson patrïòtiga catalann-a scrîa da Joan Maragall e müxicâ da Lluís Millet.
Baltimora
Baltimora (Baltimore in ingleize) a l'è 'na çitæ de 651.154 abitanti do Stato do Maryland ch'a l'è abinelâ con Zena.
Descriçion e stöia
A l'è 'n inportante pòrto da Còsta Òcidentâle di Stati Unïi e ascì pe-a Maìnn-a Militâ.
Sandro Pertini
Sandro Pertini, (Alessandro Giuseppe Antonio Pertini) (San Zane d'A Steja, 25 seténbre 1896 - Romma, 24 frevâ 1990), o l'é stæto 'n polìtico, giornalìsta e partigiàn italian e VII prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1978-1985).
Arlanda Express
Arlanda Express o l'é o servìçio feroviàrio ch'o collega l'ariopòrto de Stocólma-Arlanda con Stocólma Centrâle, in Svéçia.
O completamento da ferovîa o l'é avegnûo into 1999, o mæximo ànno quande l'òperatô A-Train AB à òtegnûo 'na concesción de trént’ànni pe-a gestión di servìççi. A normâle velocitæ de croxêa a l'é de 200 km/h (124 mph) e o viâgio o gh'à 'na duâta de ciù ò mêno 20 menûti.
Inte ôe de pónta se arîva a 'na frequénsa de 'n trêno ògni 10 menûti. I treni (in totâle sette) són de tipo X3, e òperan in scê lìnie feroviàrie Norra stambanan e Arlandabanan.
Vixìn a-a staçión centrâle de Stocólma són prezénti i interscambi co-a metropolitànn-a e co-o pendeltåg, a ferovîa suburbâna.
Casalbuttano ed Uniti
Casalbuttano ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
1746
thumb|400px|center|[[Giuseppe Vasi, Gêxa da SS. Trinitæ de-i Spagnolli, a Romma, 1746, ràmmo]]
Armeno (Italia)
Armeno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Caspiomyzon
Taxonavigaçion
Peruchétto (Anas crecca)
miniatura|Màsccio d'Anas crecca O Perùchetto (Anas crecca Linnaeus, 1758) a l'é 'n'ània, un ôxello d'ægoa da famìggia di Anatidae, sottafamìggia Anatinae, génere Anas.
Locatello
Locatello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Peruchétto (Anas crecca)
Descriçión
O màsccio o l'à a testa cô maròn con 'na maccia vèrde scûo, contornâ da 'na sotî riga gianca, ch'a va da l'éuggio a-a base do còllo; i scianchi grîxo ciæo a forma d'onda, 'na fascia vèrde metàlico e neigro in sce âe, i coscì dîti "spegi" presenti in ta femina ascì - ch'a l'é tùtta de cô in sciô maròn grîxo sqæxi cómme i massci sensa livrea nuçiâle.
Domaso
Domaso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Peruchétto (Anas crecca)
Abitùdini e riproduçión
A l'apartegne a-e ànie de superficce caraterizæ da decòllo verticâle; stàn in ægoe basse e màngian in sciô fóndo sensa imergise conpletaménte. Tra queste a l'é a ciù picinn-a e a frequenta zöne umide d'ægoa dôçe, Difûzo in Eoropa, Asia a nord do 45° parallelo o sverna a Sud, zöna Mediteranea, Nord Africa. A se nutre de ciànte, alghe e bestiête.
Riproduçión: e cobie se forman in Òtôbre dòppo ch'o masccio o l'à za a livrea nuçiâle, in Primavéia, tra arvî - màzzo. A Femina a costruìsce o nîo pe tæra vixìn a l'ægoa, a l'ìnpe deciûmme, 8-11 êuve, covæ pe 21-23 giorni, i polìn làscian subito o nîo, ma a femina a-i ségoe pe armêno 'n meize. thumb|350px||Nómmi dialetâli do Anas crecca, into Enrico Giglioli, Resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia
Nómmi
O nómme zenéize o l'è Perùchetto. A Vintimìggia o vegne ciamòu garganéla. Ma in zenéize a Garnanella a l'é 'n âtra ània, Anas querquedula. Squæxi o mæximo nómme che inta Lombardia, gargané - donde o Anas crecca o se ciama Durdén.
Dialétti da Pùggia centrâle
Con dialétti da Pùggia centrâle se intende 'na conplèssa variêtæ de dialétti pe-a quæ òrìgine se indica de sòlito a çitæ de Bari, 'na definiçión in realtæ sbaliâ perchè questi dialétti g'àn in comûne 'na série de caraterìstiche - scibén che ògnidùn o g'à e pròpie peculiaritæ - che fan riferimento a 'n grùppo bén precîzo.
E àree interesæ són a zöna da Çitæ metropolitànn-a de Bari, a provìnsa de Barletta-Andria-Trani, a provìnsa de Taranto e parçialménte a provìnsa de Brindisi, e ascì a pàrte nord-orientale da Basilicata, con ciù ò mêno 2.400.000 persónn-e che i parlan. A nord gh'é di zöne d'infloénsa inta provìnsa de Foggia, dónde però se parlan i dialétti dauno-apenìnici e gargànici, che presentan 'n'infloénsa napoletànn-a e abrusséize.
Variànti locâli
In Acquaviva delle Fonti se utilìzza a pòula "giardino" (giardini pubblici) pe riferise a-a vìlla. A Minervino Murge no se utilìzza o tèrmine villa, benscì Faro, da cui: N'ìmme a sscéie o' fàre? A Putignano de spesso se paseggia in sce Corso Umberto I. A Santeramo se dixe corenteménte "giù in villa" pe riferise a-a vìlla comunâle.
Podgorica
thumb|400px|PodgoricaOverview|Vista in sciâ çitæ Podgorica a l'é a capitâ do Mônteneigro
Conventillo
Conventillo (in spagnòllo, da-o diminûtivo de convento), o l'è o nomme co-o quæ se conosce 'n tipo de ca' de çittæ sûdamericann-e, dïta ascì inquilinato, donde ciaschedûnn-a de stansie a l'è affittâa da 'na famiggia oppûre da 'n grûppo d'òmmi soli. De sovente i serviçi (sala a mangê, bagno, ecc.) son i mæximi pe tûtti i rescidenti.
Aquila (cumüne)
Àquila (Aquila d'Aroscia ascì, Àuguia inta valà du Pennavaire, Àuguglia a Castreveggiu, Àuguija a Èrli, Lauja in urmeàscu, Aquila d'Areuscia in zenese, Aquila d'Arroscia in italiàn) u l'é 'n cumün de 155 abitanti ch'u se tröva inta valà de l'Aroscia, inta pruvinsa de Impéria.
Geugrafìa
U te(r)itò(r)iu cumünàle de Aquila d'Aròscia u l'è scituàu inta valà du scciümme Aroscia, ai cunfin cun u basìn da valà du Pennavaire. U l'è sircundàu dai munti, dunde se pò vegghe a Ròcca du Bussàu (948 m), assèmme au munte Turétta (852 m).
Particulàre a l'è a presensa de 'na rùggia (cascâ) vixìn au làgu da Ferài(r)a, basìn artifisiàle custruìu intu 1998, pé inaiguà i campi cultivài de Àquila, du Burghettu e de Ransu. U cunfìna cun U Burghettu e Ransu a sud, Àutu e Cravaüna (CN) a nord, Naxìn e Ùnsu a nord-est.
A cunta ùnze burgàe: Salìn, Ciàssa, Cantu, Ai(r)a, Pràu, Loga, Affredù, Ferrai(r)a, Mugnu, Muntà, Maiuréu cu-e quali a cröve 10,06 km².
1673
thumb|300px|center|[[Daniël Marot (1661-1752), Blòcco de Maastricht, ràmmo, 1673]]
Aquila (cumüne)
Sto(r)ia
Stu fenomenu chi u cuntinua ascì intu Neuliticu, grassie ascì aa presènsa de carbun, riscuntrâ inta valà du Ferài(r)a. Seculi dòppu u te(r)itò(r)iu cumünàle u vegne ucupàu dai Rumài, avendu batüu i Ligüi Ingauni, u ne segue che, düante u periudu medievàle chi i se stabiliscen di muneghi benedetìn, chi i dàvan amentu au regulamentu de San Cu(r)umbàn. Da vellu u deive(r)éva u numme da varietài lucale de u(r)ìva, a cu(r)umbài(r)a.
Doppu u peìudu de duminasiùn Lungubarda e bàrba(r)ica, u fenìsce a fà parte intu 1202 du Marchesàu di Clavesana, tantu che intu XI seculu vegne edificàu u castéllu lucàle (in sciu càppu da còlla surva l'abitau d'ancöi), ch'u permettéva in rapidu culegamèntu cun quellu de Àutu.
Segundu de supusisiùn u nòmme lucàle u se(r)eva legàu a quellu de 'na colla, famusa pé u stasiunamèntu de àquile. Dandu amentu pe(r)ò a àtre versciùn stu chi u se(r)eva ciütòstu culegàu aa famìa di Cha, che in sce u sò stemma i prezèntan propiu quella bestia.
Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Àquila a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cêvése, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca.
Dau 1328 u burgu, infeudàu ai Cepulìn de Arbenga dai Clavesana, u vegne assediàu dai Del Carretto, cun u Marchese Zorzu, ch'u se fà ducca infeudà intu paìse. , ascì se u duminiu u nu se mustra du(r)atüu, in quantu u feudu u passa pòcu dòppu sutta u strettu duminiu di Clavesana. Particulàre a cundisiùn di sentei abitài de Leverùn e de Gavenü(r)a, ancöi frasiùi du Burghettu che, aa morte di marchexi lucàli i vegnen anesci au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u castellu du burgu.
Fà pe questu ecesiùn u perìudu fra tostu u 1386 e u 1590, quand'u nu gh'è stàu in duminiu stabile da parte di Del Carretto, ma ina sempre mazù ingerènsa zenese, tantu che Aquila a và a fß parte du vicariàu de Ransu, pòi cunfluìu intu capitanàu da Cêve.
Cun a guèra fra zenesi e sabaudi u turna difatti sutta a stu stàttu picìn, fin a quandu u nu se desfà, intu 1624, venèndu sciurbìu daa Repübbrica de Zena. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U te(r)itò(r)iu cumünàle u entra ducca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (u ven anessu au cantun de Rànsu primma, poi de quellu cêvése), smembrâ intu 1802, quande i te(r)itò(r)i cunquistài i passan sutta au duminiu de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu Munenötte.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inse(r)ìu inta pruvinsa de Impe(r)ia. Doppu u segundu cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.
Diferenti i cangiamènti te(r)itu(r)iàli subìi, intu 1928 difatti i paixi de Ransu e Àuguia i vegnen piài dau cumün di Burghettu, pe êsse ricustituìi sulu intu 1947.
I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenü(r)a a vegne destaccà da Àquila pé entrà a l'internu du Burghettu. Dau 1862 u cumün u pìa u numme üfisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'Aroscia", pe distinguelu da àtri cumüi.
Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 a cumüna a l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valà de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 a l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia.
Millard Fillmore
Vìtta
Vice Prescidente di USA co-o Taylor da-i 4 de màrso do 1849, o Fillmore o l'é subentròu cómme Prescidente da-i 9 lùggio 1850, aprêuvo a mòrte do Zachary Taylor.
Aquila (cumüne)
Sto(r)ia
Inte l'ànnu 2017 a l'è stâ prupòsta a fuxùn di cumüi du Burghettu e de Àquila inte in sùlu, ch'u du(r)eva pià u numme de Aròscia vista a stò(r)ia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u da(r)eva cuscì u segundu sentru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.
Millard Fillmore
Vìtta
A-i 8 de lùggio do 1853 a flòtta statuniténse a l'é desbarcâ inta bâia de Uraga, da-arénte a Tokyo e i giaponéizi àn sotoscrîvòu 'n tratâto comerciâle vantagiôzo pe-i Stati Unîi - conosciûo cómme o "Tratâto ineguàl".
Aquila (cumüne)
Architetüe religiùse
A livéllu religiusu u cumün de Àquila u fa parte da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia, presentandu sulu ina parocchia, dedicà a Santa Repa(r)â.
Borbëa
O Borbëa (ascì ciammòu Borbéia, o Borbaja in Piemontéize) o l'è un sciûmme de gæa ch'o scóre inta valle omònima inta Provinsa de Lisciandria, inta Region Piemonte.
Aquila (cumüne)
Architetüe religiùse
• Gêxa da parocchia de Santa Repa(r)â, a se tröva intu burgu de Àquila e a l'è stâ edificâ fra u 1582 e u 1589, mèntre intu 1597 a l'è avegnüa a cunsacrasiùn. De ciànta barocca a cunserva in còru de legnu u(r)igina(r)iamènte cunservàu intu cunventu di Agustiniai da Cêve.
Borbëa
Giögrafîa
Questo sciûmme chi o nâsce da-o Monte Ciappo a 1700 m. inti mónti de l'Apennìn lìgûre, o scóre pe çirca 38 km e o se càccia into Scrivia a-e Vigneue. O l'è un sciûmme de gæa comme se vedde bén de stæ quande gh'é pòca ægoa, ma in outûnno e in primavéia gh'é a pinn-a, e di vòtte ascì de inondaçioìn. O nomme Borbéia o vegne de l'antigo lìgûre e o vêu dî "ægoa ch'a scóre".
Aquila (cumüne)
Architetüe religiùse
• Capelétta de San Bastian, in stìle baroccu, u l'è rizalènte au 1732, scituàu inta burgâ de Salìn. Internamente presenta 'n'àula utagunâle, cun l'abscide semiriundu sciaccàu.
• Capeletta de San Giacumu, a se tröva in scia còlla ch'a suvrasta u paìse (ai cunfin fra a valâ de l'Aroscia e quella du Pennavaire) ch'a porta u nomme du sàntu. Mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu intu 1585, g'ha de furme semplici e austé(r)e. A l'internu u se cunserva in atâ setesentescu.
• Capeletta dedicâ a l'Imaculâ Cuncesiùn, inta burgâ de Mügnu, l'è ciütòstu isulâ. Mustra de furme tipiche de capelle arpèstri. Descrìta pe a primma vôtta intu 1585, internamente l'àula e u presbité(r)iu sun quadrangulà(r)i, mèntre l'abscide semiriundu. Da nutâ l'atâ setesentescu.
• Capella de Sant'Antôgnu, culucâ inta burgâ de Muntâ, longu aa stràdda da frasiun, davanti a vélla se dröve in spàssiu cianéllu. Dae caraterìstiche setesentesche, g'ha in àula retagnulàre e in presbité(r)iu quadrangulâre ciü stréitu. A cuvertüa interna a l'è dâ da 'na vôtta a butte lünettâ.
Castéllu
U Castéllu di Clavesana a l'è ina furtessa medievâle edificâ aturnu ai anni 1060 e 1090, ma u vegne mensciunàu cun precixùn sulu aturnu au 1202 pé metî in cumünicasiùn e valà de l'Aroscia cun quella du Pennavaire, prinsipalmente cun a furtificasiùn de Àutu.
Ancöi i se pònan vegghe sulu pòchi rèsti, fra cui a tùre e e mü(r)agne du pe(r)imetru.
Musei
A Àquila u se tröva u museu archeulogicu da valà de l'Aròscia, dunde se ponen vegghe atrèssi, ugètti e âtri reperti ritruvài inte grotte lucâli, cun ascì de ativitài laburatu(r)iàli.
Ecunumìa
L'ecunumìa du paìse a l'è bazâ in moddu prevalènte in sce l'agricultü(r)a: i se cultìvan e u(r)ìve taggiàsche e e varietài d'üga lucâli, prinsipalmènte pigàu e urmeàscu. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a rocòlta de e castàgne e di fùnzi. Inti tempi antìghi Àquila a l'éa sentrale pé u cumerciu fra e valàe du Pennavaire e de l'Aroscia, ma ascì pé a presensa de arvun intu bacìn da Ferài(r)a.
L'uìva cu(r)umbài(r)a
Particulare de stu te(r)itò(r)iu chi a l'è l'u(r)ìva cu(r)umbài(r)a, intrudòtta dai benedetìn de San Cu(r)umbàn, stabilìi inta vixìna lucalitài de Gavenu(r)a, stu(r)icamènte legâ au teritòiu de Àquila.
Questa varietài a l'è stà poi sustituìa gradualmente da quella taggiasca, difüza int'in segundu mumentu dai stessi muneghi. Ancöi sta varietài antiga a l'è stâ parsialmènte riscuvèrta, anche se prinsipalmente a l'è cultiâ inta zòna de Finâ.
Feste e fée
• Festa patrunàle de Santa Repaà, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne de utùbre.
• Festa de San Giacumu, a se tegne inta capeletta dedicâ au santu, cun a messa e a prucesciùn de cunfraterinte lucàli, cun poi a sagra relatìva, a se tegne aa fìn de lüju.
Vie de cumünicasiùn
U teritòiu de Aquila u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsàle 78 che a permette u culeegamentu stradale cun Ransu, a sud, e U Burghettu ad ovest rivàndu a culegàse un a Stradda pruvinsàle 14.
Naçionâ de balon de l'Italia
A Naçionâ de balon de l'Italia a l'è a seleçion maggiô mascolin-a de ballon da Federazione Italiana Giuoco Calcio. L'allenatô o l'è Luciano Spalletti, da-o 2018.
Seveso
Seveso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Caltanissetta
thumb|100px|Caltanissetta, stémma thumb|right|200px|O castéllo de Pietrarossa Caltanissetta a l'è inn-a çittæ de 62,797 abitanti da Siçilia, capoleugo de l'omònima Provinsa. thumb|200px|right|Duomo Caltanissetta|L'interno da catedrâle con de pitûe do pitô fiamìngo [[Ghigèrmo Borremans]]
Intemelia
L'Intemelia a l'è ina regiùn storica da Ligüria, da zona de Ventemiglia, abitâ in tempu da i Lìguri Intemelii.
Lampetra tridentata
Taxonavigaçion
Naçionâ de balon de San Marin
A Naçionâ de balon do San Marin a l'é a seleçion maggiô mascolin-a de balón da Federazione Sammarinese Giuoco Calcio. L'allenatô o l'é Franco Varrella, da-o 2018.
Sofonisba Anguissola
Sofonisba Anguissola (Cremonn-a, 2 frevâ 1532-Palermo, 16 novénbre 1625) a l'é stæta 'na pitôa italiann-a.
Vìtta
Nasciûa inte 'na nobile famiggia de Piaçensa, Sofonisba Anguissola a l'é stæta unn-a de prìmme dònne pitôe d'Eoröpa. A l'êa a prìmma de sètte figgi do Amilcare Anguissola e da Bianca Ponzoni. Quàttro seu da Sofonisba, Elena Anguissola, Lucia Anguissola, Europa e Anna Maria Anguissola son stæte pitôe. Elena a l'é diventâ mónega domenicânn-a. A seu Minèrva a l'é stæta insegnante de latin e scritôa e seu fræ, Asdrubale, o l'à studiòu latin e o l'é stæto muxicìsta. Sofonisba a s'é formâ inta butêga do pitô lonbàrdo Bernardino Campi, da schêua manierìsta. O Giorgio Vasari inte Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori o parla de Sofonisba Anguissola. Seu poæ Amilcare o l'à scrîto a Michelangelo Buonarroti e o ghe manda i diségni da figgia. Tra de sti chi o l'êa Figioâme adentòu de 'n gànbou. A smòrfia de dô do figioâme o l'aregòrda quella do Figioâme adentòu da 'n lagheu do Caravaggio.
In Spàgna
Into 1559 Sofonisba a l'é arivâ a-a corte do Felipe II di Spagna, commme damma de corte da regìnn-a Elisabetta de Valois. A l'é stæta a ritrætìsta da famiggia reâle, fin a-a mòrte da regìnn-a into 1568. In Ritræto da Elisabetta de Valois, a-o Museo del Prado, o l'é atribuîo a Sofonisba Anguissola.
In Sicilia e in Ligùria
Into 1573 a se màia co-o nòbile siciliàn Fabrizio Moncada e a se trasferìsce in Sicilia, into palàsso de Moncada a Paternò, dove a l'à dipìnto a Madònna de l'Itria, che òua a l'é into pòrtego da Gêxa de l'Anunçiâ (Paternò). Mòrto o màio into 1578, pe naofràggio, Sofonisba a l'à lasciòu a Sicilia e a l'é andâ in Liguria. A Livorno a l'à conosciûo o nobile zenéize Oracio Lomellini pe pöi spozâse con lê a Pisa into 1579.
Into 1580 a l'à incontròu o zoêno pitô Pier Francesco Piola che o l'à sponciâ a asùmme o stîle di pitoî zenéixi Lucco Cambiaso e Benàrdo Castello. Tornâ into 1615 co-o nêuvo màio a Palèrmo, Sofonisba a l'à continoòu a dipìnze, a despêto do fràzzo da vista. Antoon van Dyck, ch'o l'êa sucedûo comme ritrætìsta ofiçiâ a-a corte spagnòlla, o l'a esprèsso amiraçión pe l'arte da Sofonisba Anguissola, pe pöi incontrâla a Palermo into 1624, a-a còrte do viceré da Sicilia Emanuele Filiberto di Savoia (1588-1624). Inte quell'òcaxón, Van Dyck o l'à ritræto a pitôa.
Òpere
thumb|Aotoritræto, 1610, [[Gottfried Keller Foundation]]
Livonnia
miniatura|300px|A región stòrica da Livònnia Livonnia (lettone Vidzeme; ruscio Livonija; ted. Livland) region storica baltica (47.000 km2) esteiza tra Letonnia a S e Estonnia a N, sudivisa a partî da-o 1920 tra i doi paixi, seguindo un confin etnico.
Area de tranxito de popoli rivæ, a Livonnia a l'emerse inta stoia in gio a-o 9° sec., quand'a commençò a êse percorsa da Scandinavi, Rusci, Lituen. Verso a segonda meitæ do 12° sec. a so popolaçion, i Livoin, a l'ea divisa inte quattro unitæ polittiche, sádamènte organizzæ. Promotô de l'evangelizzaçion e da conquista todesca da Livonnia fu l'Alberto de Buxhövden, consacrao vescovo da Livonnia into 1199. Con l’agiutto di croxæ (into 1204 l'Innocenço III, co-ina bolla, o l'aveiva equiparao a parteçipaçion a-a croxâ in Livonnia a-a parteçipaçion a-e croxæ in Tæra Santa) e de l'Orde di Portaspâ, l'Alberto, che into 1201 o l'aiva fondao a çittæ de Riga fissandoghe a sede vescovî, o sottomisse i Livoin, quindi i Seloin, i Letgalli e i Estoni. Into 1207 o vescovo o se feççe reconosce, da-o Feipo de Svevia, segnô da Livonnia, da aloa fœüdo de l'impeo. O teritoio conquistao o fu sudiviso into 1226 inte træ parte inguæ tra o vescovo, a çittæ de Riga e l’Orde di Portaspaa. Into 1236 (o vescovo Alberto o l'ea morto into 1229) i Portaspaa subin una sanguinosa sconfita da parte di Lituen.
L’Orde Tœütonico o l'assonse l’ereditæ di Portaspâ deximæ e o proseguì a lotta contra i Curioin e i Semgalli, scin a sottomettili definitivamente. Intrâ inte l'ambito de l'impêo, a Livonnia a fu tiatro pe ciu che trei secoli di aspie lotte fra a Gexa (arçivescovo de Riga), l’Orde Tœütonico e a Hansa. O longo dominio tœütonico, ch'o duò scin a-o 1561, o ridusse e popolaçioin agricole a-o stato de servitù da gleba e o no consentì o formâse de 'na classe dirizente da-a nobiltæ fœüdâ, lettone e estone.
Devastâ into 1558 da l'Ivan IV, in man a-a Polonia da-o 1541 a-o 1621, da Sveçia da-o 1621 a-o 1710, quande a fu ocupâ da-e truppe do zar, a-o termine da grande guæra nordica a Livonnia a fu cedua a-a Ruscia (1721), ch'a-a tègne scin a-o 1918, inserindola inte coscì díte Provinçe Baltiche. A seguì da pœu e sciorte da Lettonia.
Franklin Pierce
Franklin Pierce (Hillsborough, 23 novénbre 1804 - Concord, 8 òtôbre 1869), politico, avocâto e militâre, o l'é stæto o XIV Prescidente di Stati Unîi d'America (1853-1857).
Vìtta
O Pierce o l'àiva inandiòu 'na tratatîva co-o Mexico e o l'àiva òtegnûo d'inglobâ a pàrte meridionâle de l'Arizona inti Stati Unîi d'America.
Fabrizio De André
Fabrizio Cristiano De André, conosciûo senpliceménte cómme Fabrizio De André (Zêna-Pegi, 18 Frevâ 1940 – Milàn, 11 Zenâ 1999) o l'è stæto 'n cantoutô e poêta lìgure. Conscideròu da-a ciù pàrte da crìtica o ciù grànde cantoutô italiàn de sénpre, o l'é conosciûo còmme Faber ascì, in sorvenómme dætoghe dò-u sò amîgo Paolo Villaggio pe-a sò predileçión pe-i pastélli e i lâpis da Faber-Castell, óltre che pe l'asonànsa co-o sò nómme.
In quæxi quarànt'ànni d'ativitæ artìstica, De André o l'à incîzo quatòrze àlbon in stùddio, ciù 'n pö de cansoìn publicæ sôlo cómme scìngoli e pöi ripublicæ in antologîe. Anàrchico individoalìsta, mólti tèsti de sò cansoìn pàrlan de stöie de emarginæ, ribèlli e bagàsce, e çèrtidùn e conscìderan vêe e pròpie poêxîe, tànto che són stæte inclûze 'nte vàrie antologîe scolàstiche de letiatûa fìn da-i prìmmi ànni '70, e àn riçevûo e lödi ànche de gréndi nómmi da poêxîa cómme Mario Luzi. Pe quésto, Fabrizio De André o l'é conscideròu un di ciù gréndi poêti do '900, óltre che 'n génio da cansón italiànn-a. Inta sò cariêra, o l'à vendûo 65 milioìn de dìschi, diventàndo un di artìsti italién de magiô sucèsso.
Insémme a Bruno Lauzi, Gino Paoli, Umberto Bindi e Luigi Tenco, o l'é un di esponénti da coscì dîta "Schêua zenéize", in grùppo d'artìsti ch'o l'à rinovòu profondaménte a mûxica lêgia italiànn-a. O l'é l'artìsta co-o magiô nùmero de riconosciménti da pàrte do Club Tenco, con sêi tàrghe e 'n Prémio Tenco. Pe de ciù, Fernanda Pivano a gh'à conferîo o Prémio Lunezia pe-o valô muxicâle e leterâio da cansón "Smisurata preghiera". A popolaritæ e l'âto livéllo artìstico de sò cansoìn àn sponciòu çèrtidùn instituçioìn a dedicâghe vîe, ciàsse, pàrchi, tiâtri, bibliotêche e schêue.
O l'é stæto un di artìsti ch'à ciù valorizòu a léngoa lìgure, e o l'à adêuviòu – scibén in mezûa minô – ànche âtre léngoe, cómme o galuréize e o napolitàn. Inta sò cariêra o l'à colaboròu con personalitæ da coltûa e inportànti artìsti da scêna muxicâle italiànn-a, tramêzo i quæ Mina, Nicola Piovani, a Premiata Forneria Marconi, Ivano Fossati Mauro Pagani, Massimo Bubola, Álvaro Mutis, Fernanda Pivano e Francesco De Gregori.
L'infànçia e a zoventù
Fabrizio De André o nàsce o 18 Frevâ 1940 'nto quartê zenéize de Pêgi. I sò, spozæ da-o 1935, són tùtti doî piemontéixi e se són trasferîi in Ligùria dòppo a nàscita do primogénito Mauro (Torìn, 26 Màzzo 1936 – Bogotà, 18 Agósto 1989). O poæ, Giuseppe (Torìn 15 Seténbre 1912 – Zêna, 19 Lùggio 1985), o provegnîva da 'na famìggia de condiçioìn modèste (che però o dixéiva l'avésse òrìgini provensæ de lignêua) ma o l'é riêscîo a fâ fortùnn-a acatàndo 'n Institûto técnico a Sàn Pê d'Ænn-a; into segóndo dòpogoæra o diventiâ vicescìndico republicàn de Zêna, diretô generâle e òperatîvo, pöi aministratô delegòu, e a-a fìn prescidénte de l'Eridania, e o promoviâ a costruçión da Fêa de Zêna 'nto quartê da Fôxe. A moæ, Luigia "Luisa" Amerio (Pocapaglia, 26 Agósto 1911 – Zêna, 3 Zenâ 1995), a vegnîva da 'na famìggia benestànte de produtôi de vìn.
Inta segónda goæra mondiâle, iniçialménte Fabrizio o vîve da sfolòu 'nta canpàgna de Revignano d'Àsti dónde o poæ, dòppo i bonbardaménti do 1941, o l'avéiva acatòu a "Cascìnn-a de l'òrto". Giuseppe o rèsta 'n çitæ pe segoî l'Institûto técnico, ma o se riunìsce co-a famìggia 'nto 1944, dæto che l'êa riçercòu da-i fascìsti pe avéi covèrto i sò alùnni ebrêi. Fabrizio o vîve pöi 'nta Zêna sciatâ do dòpogoæra, dónde se contraponéivan catòlichi e comunìsti.
Dòppo avéi frequentòu e schêue elementâri 'nte 'n institûto privòu de móneghe, o pàssa a-a schêua statâle, dónde o sò conportaménto "fêua di schêmi" ghe rénde difìçile convîve in pâxe co-i âtri, spécce co-i profesôi. Pe sta raxón o végne trasferîo a-a sevêra schêua di gexoîti de l'Institûto Arecco. Chi, into prìmmo ànno di stùddi, Fabrizio o l'é vìtima de 'n tentatîvo de molèstia sesoâle da pàrte de 'n gexoîta de l'institûto; a despêto da zóvena etæ, a sò reaçión a l'é prónta, rumorôza, iriverénte e prolongâ, tànto da indûe a direçión a mandâ vîa o zóveno De André, pe tentâ de crovî o scàndalo. Aprêuvo a l'espulsción, però, o poæ de Fabrizio – esponénte da Rexisténsa e vicescìndico de Zêna – o végne a savéi tùtto, e infórma o Proveditô a-i stùddi, domandàndo 'n'inchièsta inmediâta ch'a se conclùdde co l'alontanaménto do gexoîta (e no de Fabrizio) da l'institûto scolàstico. Inte l'Òtôbre 1956, Fabrizio o s'inscrîve ò-u licêo clàscico “Cristoforo Colombo”, dónde végne asegnòu a-a seçión A, quélla co-i mêgio profesôi (e i ciù sevêri), e se móstra da sùbito trasgresîvo co-i insegnànti ma cordiâle co-i conpàgni de clàsse. A 18 ànni, dòppo ch'o l'avéiva lasciòu a câza di seu pe vîa do difìçile rapòrto co-o poæ e s'êa diplomòu, o frequénta 'n pö de córsi de Létie, e âtri de Mêxìnn-a a l'Universcitæ di Stùddi de Zêna, pe pöi çèrne a facoltæ de Lézze, inspiròu da sò poæ, da l'amigo d'infànçia Paolo Villaggio e da sò fræ magiô Mauro, ch'o za studiâva Lézze e saièiva pöi divegnûo 'n avocâto conosciûo. In sto perîodo, De André o l'inìçia a avéi problêmi pe l'abûzo de alcòl. Quànde ghe mancâvan sêi ezàmmi a-a lòurea, gràçie a-i prìmmi contràtti discogràfichi, o l'abandónn-a i stùddi e decìdde d'intraprénde a stràdda da mûxica.