cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Venere (divinitæ)
Descriçion e stöia
A Romma se çelebrava o 19 de Agosto l'anniversaio da dedicasion di sö dui templi ciü antighi: quello do Circo Mascimo e quello do bosco de Libitina. Pä che o cülto de Venere o provegnisse da Ardea. Invece a Venere-Afrodite ciü moderna a l'ea arrivä dä Siçilia e preçisamente da Erice.
Segundo un mito, Venere a l'ea figgia de Zeus e Dion; unn'atra verscion a dixeiva che a dea, nasciüa dä scciümma do mâ, a l'aveiva misso pë in sciâ tæra pe a primma votta in sce l'isoa de Çipro.
Pe i Greghi Afrodite a l'ea moggë de Efesto (Vulcan). Ai tempi de l'Impeo Romano, Venere a costituiva unna cobbia divinn-a con Marte, conscideròu progenitô de Romolo: a famiggia Giulia, dä quæ l'ea vegnüo Giulio Cesare, a se dixeiva discendente dä Dea, e in to 46 a.C. o famoso dittatö o faxeiva consacrä o tempio de Venere Genitrixe. Notevoliscima l'è a quantitæ de opere d'arte inspiræ a Venere, in te l'antighitæ clascica comme in to Rinascimento (baste nominä a Nascita da Vénere do Sandro Botticelli a-i Uffizi).
Val Masino (comune)
Val Masino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Bastiggia
333px|miniatura|Reconstroçion da Bastiggia co-a porta S. Antogno verso o 1420
Bastiggia (da-o fr. Bastille, da bastide, da-o prov. bastida), coscì a l'è ciamâ pe antonomaxia a bastía parigiña ch'a s'erzeiva tra l'estremitæ da via S. Antógno, i giardin de l'Arsenâ e l'odierna ciaçça da Bastiggia. Pariggi a ghe n'aiva atre doe: quella de S. Denixo e quella do Temple, meno note e meno memorande.
A Bastiggia de S. Antogno, destinâ a difende a çittæ a oriente, in sce-a Senna, a fu incomençâ sotta o regno de Carlo V de Valois e conduta a termine, inta so primitiva costruçion, sotta o Carlo VI (1369-1383), con œutto torioin unii da di fabbricæ mascisci. Into 1634 ghe fu scavao in gio un fossao de 36 metri de largheçça e 7 de prefonditæ, a l'ærze interno do quæ se levava una formidabile miagia de circa 11 metri d'ertixe. Naturalmente, in tempo de paxe questa a servì, fin da l'eppoca do Luigi XI, comme prexon e lœugo de tortua pe-i condannæ a-a peña capitâ; e s'aregorda comunemente che chì fu torturao longamente Giacomo d'Armagnac, ducca de Nemours, primma de êse decapitao (1476-77). A servì ascì, sotta l'Enrico IV, comme lœugo seguo a-a conservaçion do tezoo regâ: prez., quande ne fu governatô o Sully, ghe fu rinserao circa 16 mioin de lie, destinæ, inta mente do re, a asseguâ l'esecuçion de 'n ambiçiozo programma.
Dapœuscia, e saiv'a dî da-i tempi do Luigi XIII, e da pœu, sempre ciu decizamente, sotta o Luigi XIV, a mole possente a servì squæxi escluxivamente comme prexon de stato: sempre armâ de canoin, do resto, e sempre apægiâ a-a difeiza da çittæ, comme durante a guæra da Fronda. Chì fu caciao o Fouquet, quand'o caze' in desgraçia do Luigi XIV, e pe di belli anni ghe languì, fin a-a so morte (19 novembre 1703), o misteiozo prexonê "da-a maschera de færo". Pe tutto o sec. XVIII, una folla de prexonê illustri a passò pe-a Bastiggia, da-o Voltaire, ch'o gh'andò pe doe votte (1717 e 1726), a-o Morellet e a-o Linguet, scritoî spregiudicæ e pensatoî, pubbriçisti e libræ, nobbili perseguitæ da-i parenti, da-i creditoî, da-a corte, e borgheixi colti e no rassegnæ. Una lettre de cachet, sença arcuña specificaçion de reato ò d'imputaçion, a bastava perché a Bastiggia a l'arvisse e porte e a colesse a vittima, a quæ a gh'arestava pe tempo indefinio, mescciâ co-i pezo delinquenti, esposta a-o sfrutamento de governoei e basci fonçionai, alógiæ co-e famigge inte l'inmensa forteçça. O Linguet, quindi, o no l'ezageró troppo quande, into 1783, o pubbricò i so Mémoires sur la Bastille, che solevon un cóo de proteste e d'imprecaçioin.
Un preçiozo archivio o l'andò in gran parte destruto; ma quella parte ch'a sfuzzì a l'incendio e a-o sacchezzo a basta a fornî a-i studioxi di elementi preçioxiscimi e no ancon completamente sfrûtæ.
L'urtimo governatô o fu o Jourdan de Launay.
Da-o 1880, o 14 de luggio a l'è a festa naçionâ da repubbrica françeize.
Bèleno
Bèleno o l'ea unna divinitæ celtica, identificou con l'Apollo di Greci e di Romani. O vegniva venerou in te l'Italia settentrionale e anche in Gallia e - foscia - in Britannia. E notiçie che ne emmo vegnan da scrittoi do tardo periodo clascico ma anche da rinvegnimenti archeologici (iscriçiuin) comme presempio quelli d'Aquileia.
Varianti do nomme
In Greco antigo ΒέλЄνος e Βήληνος; in Latin Belĕnus e Belĭnus.
Çinque Tære
E Sinque Tère i eno divise 'nte trèi comüni ch'i fan parte der parco nassionale ch'i gh'ha o stesso nome. O teritòio dee Sinque Tère i parta dar Monte Negro (sorve a Rimazoe) e i 'riva aa Pünta Mesco (sorve a Monterosso). Er paesagio dee Sinque Tère i se recognossa dai "cian" (en spezin "pianèi") ch'i eno tegnǜ sü dae mazee (en itaglian "muretti a secco"), onde la ghe fa l'üva gianca (ma la gh'en è anca pogassè de quela negra) che la sèrva per fae 'r vin DOC e l'arenforsà, dito anca vin dosse (a paòla "schiacchetrà" la n'è spezina). E Sinque Tère enseme a Pòrtivene, aa Parmàia, ao Tin e ao Tineto i eno sta deciaà "patrimonio dell'umanità" (UNESCO).
Sterilizzazion
A sterilizzazion a l'è l' intervento ch'o l'elimina tütti i germi, compreixi i virus, presenti in te un ambiente o in te un materiale. Risültou da sterilizzazion a l' è l'asepsci, che scignifica letteralmente assensa de germi viventi.
Çinque Tære
Monterosso (Munterussu)
Vernassa l'è o segondo paese vegnindo da Zena. La gh'è 'r palàssio der Comün, doa gese e na ciassa ao sentro. Ensima ar paese la gh'è 'n castèo costrüì dai Zenesi.
Sterilizzazion
Differenza fra sterilizzazion e dixinfeçion
A dixinfeçion a l'è invece unna sterilizzazion parsiale, ch'a se limita a ammassä i microrganismi patogeni. De solito a se pratica cuntra un solo germe: presempio se in te un ambiente l' è stæto presente una personna corpîa da tübercoloxi, a dixinfeçion che se faiä in te quello ambiente a l'aviä o fin de eliminä solo i batteri da tübercoloxi.
Çinque Tære
Vernassa
Vernassa l'é u segundu paise vegnindu da Zena. Chi, a gh'é 'r comün, 2 giese e na ciassa centráa. En sima a u paise se treva 'n casté cüstrüi dai Zenezi.
Sterilizzazion
Mezzi de sterilizzazion
A sterilizzazion a se pö ottegnï con di mezzi chimici (esempio soluçiuin de cloro, aldeide glutarica ecc.) ma de solito se preferisce i mezzi fixici, in quante razzunzen con ciù següessa ogni punto do materiale che vuemmo sterilizzä. Immaginemo de duvei sterilizzä un færo chirurgico: 'na soluçion chimica a pö no riescï a razzunze qualche canto da superfiçie, pe o fenomeno da tenscion superfiçiale; se invece o mæximo færo o vegne sterilizzou co-o calô, a temperatüa dexiderä a saiä razzunta da tütto o færo de mainea uniforme.
Mezzi fixici
Un primmo mezzo de sterilizzazion fixica a l'è a sciamma diretta, presempio quella de unna lampada a alcool, ch'a se presta a esse döviâ solo pe di oggetti piccin e no infiammabili.
Çinque Tære
Manaèa
Manaèa (quei de Manaèa i dizo Manaéa) i è o segondu paese ciü picenin dee Sinque Tere. I fa parte der Comün de Rimazoe. De chi la a parta a famosa Via del'amoe che la 'riva fin a Rimazoe. 'Nt'er mese de dezenbre a Manaèa se pè miae 'r presèpio ciü grande der mondu, ch'i gh'ha ciü de trèissento stàtüe enlüminà.
Sterilizzazion
Mezzi fixici
Pe i færi chirürgici l'è stæto molto döviou in passou o calô secco. Se utilizza di apparecchi, dïti stive a secco, rescädë elettricamente. Presenten o difetto che, essendo diffiçile ottegnï unna circolazion uniforme de l'aia cäda ao sö interno, razzunzen a sterilitæ solo con di tempi ciüttosto lunghi: almeno unn' oa a 160 °C. Ricordemmo che o batterio da TBC o resciste a lungo a 100 °C e çerte spore microbiche sopporten 140 °C pe unn' oa.
Çinque Tære
Rimazoe
Rimazoe i è 'r paese ciü vezin aa Spèza. Er paese i è sta costrüì 'nt'er 1200 arente ar Canao Rimazoe, che i antighi Roman i ghe dizevo "Rivus Major". Er paese i gh'ha en castèo e quatro gese. Rimazoe i è 'r paese ciü gròsso dòpo Monterosso.
Sterilizzazion
Mezzi fixici
Molto ciù efficace o l'è l'üso do calô ümido. O vapô acqueo, zà efficace a 100 °C in sce i microbi ma no in sce e spore, a l'aumento da temperatüa e da prescion o riescie a ottegnï a sterilizzazion completa. Se dövia pe questo di apparecchi diti autoclavi. E autoclavi moderne, da-o funsionamento automatico, permetten de impostä di valoî preordinæ de temperatüa e de prescion: de solito con 121 °C se sterilizza o contegnüo in te 32 menüti, con 135 °C in te 16 menüti.
Un atro mezzo fixico de sterilizzazion son i raggi ultravioletti, i raggi x e i raggi gamma, che dannezzan o DNA di batteri. A sterilizzazion mediante raggi a l'è döviâ suviatütto in te l'indüstria, essendo complicou manezzala in te de scituasiuin differenti.
Filtri
In ti laboratoï de microbiologia, çerti terren de coltüa comme o siero de sangue, che saieivan arruinæ da i scistemi visti in precedenza, vegnen fæti passä attraverso di speciali filtri che trattegnan i batteri. Va notou che questi filtri no fermen i virus.
Murta
Arbutus unedo (L., 1753), cumüneménte cunusciüo cumme murta (in çerte zóne de l'Itallia anche çéxia de mä o corbezzolo, armón segundu a grafîa ofiçiâ, murta in savuneize, arburussin in vintimigiôzo, arbusè in monegasco), u l'è in arbüstu, in custu, d'a famiggia de Ericaceae.
Descrisiùn
U l'a fögge oväli lançeolae, de 2-4 citti pe' 10-12 citti, ciü fusche in çimma ae ramme, cun pegullu cürtu e lamina düa, de surva insc'ou vèrde-scüu e lüstra, sutta ciü ciaea, cu'u bordu dentellou.
E sciue i sun insême a rappi ch'i pendan, cu'a curolla giancu-giäna o insc'ou rösa, urçeulä e cun 5 denti piccin ricieghae a l'inföa de 5-8 pe' 6-10 citti.
U frütu u l'è inn-a bacca riunda de ~ 2 citti, carnusa e russa quande möia, cuvèrta de tübercu ciütostu düi e spessi qarche milimetru; u cuntégne in alcalóide ch'u pö pruvucä grävi prublémi in génte ch'a gh'è particularmente sensibile. D'ätra pärte u numme latin u ne sügerisce de mangiäne pochi (unedo = unus edo = ne mangiu ün sulu).
U sciuìsce in otubre-nuvembre e i früti möian in te l'annu doppu a-a fin de l'estae e in autunnu.
Habitat
A murta l'è in elementu tipicu d'a maccia mediterranea: a l'è nativa d'e têre de l'Euröpa meridiunäle ma u se tröva tantu ascì California.
A l'è inn-a spécie termófila e ghe piaxan terèn accidi e siliceu-argilusi.
Cuiuxitae
In ursu ch'u mangia da inn-a cianta de murta u l'è u scimbulu d'a çitae de Madrid.
1769
thumb|450px|center|[[Pannonia, Moesia, Dacia e Illyricum, 1769]]
Tecnessio
miniatura|250x250px|'N campion de tecnessio Inta sciensa o tecnessio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Tc e o numero atomico 43. O tecnessio o gh'à 'n peizo atomico de 98,91 u.
Lengua vallon-a
O Valón (Walon), o l'è 'na léngoa do grùppo lengoìstico italico òcidentâle parlâ into Belgio.
Descriçión e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Màppa di dialétti da léngoa valónn-a.
Provinsa de Biella
A Provinsa de Biella a gh'à 74 muniçipalitæ (comuni) e a l'è inta Region Piemonte in Italia.
Lengua àraba
L'Àrabo (اللغة العربية - al-luġah al-'arabiyyah, o ciù senpliçemente عربي - arabī), a l'è unn-a famiggia de lengoe semitiche. Lengoa ofiçiâ de diversci stati, da Liga Àraba e da liturgia de l'Islamiximo, a l'è parlâ da çirca 270 mioin de personn-e in diverse naçioin do mondo. A lengua àraba a l'è scrïta co l'alfabeto àrabo.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|500x500px|Màppa di dialétti da léngoa àraba.
Muriel de la Fuente
Muriel de la Fuente o l'è 'n comûne spagnòllo de 58 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Muriel de la Fuente, éremo da Virgen del Valle, [[XII secolo|XII sécolo.|sinistra]]
XVIII secolo
thumb|350px|center|Calendarium Perpetuum, XVIII secolo ([[Abaçîa de San Martìno des Champs- Pariggi]]
7 dexénbre
O 7 dexénbre o l'é o 341° giórno de l'ànno (342° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 24 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|280px|center|A mòrte de [[Marco Tullio Cicero (3 zenâ 106 a.C.-7 dexénbre 43 a.C.) 1881]] thumb|170px|right|[[Rubens, Sant'Ambrœuxo, 1618 ca. (Galerìe naçionâli de Scòsia)]]
Brusson (Italia)
Brusson o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Lansing (Michigan)
Lansing a l'è 'na çittæ di Stati Unïi d'America e a capitàle do stato do Michigan, con 114.297 abitanti (2010).
Cene
Cene o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Sciolze
Sciolze o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pòsti de interèsse
thumb|260px|Sciolze, a vìa Unberto I|centro
XVII secolo
thumb|250px|center|[[Ceramica d'Arbisseua, Manifatûa Conrado, baçî, XVII secolo (Palasso Doia-Tursci - Zêna)]]
Rutennio
miniatura|250x250px|'N campion de rutennio Inta sciensa o rutennio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Ru e o numero atomico 44. O rutennio o gh'à 'n peizo atomico de 101,07 u.
Taggia (macchina)
miniatura| Taggia Taggia, macchina formâ da 'na rœua ò disco, dîto poeza, ch'a gîa in gîo a 'n perno ch'o passa pe-o sò centro e o l'è atacòu a 'na staffa. A serve a fâ scorî un cavo ò 'na cadenn-a longo a sò circonferença.
Descriçion
A pœu ese formâ da ciù poeze. Into lenguaggio da mainaja a l'è ciamâ boççello. A taggia a l'è dîta "fissa" quande a staffa a l'è atacâ a 'n sostegno fisso e o carrego e a força en applicæ a-i doî cappi da còrda.
A l'è dîta "mobbile" quande invece a-o sostegno fisso l'è atacòu un cappo da còrda, o càrrego o l'è atacòu a-a staffa e a força a l'è applicâ a l'atro estremmo da còrda. Da-a taggia mobbile s'ótégne un vantaggio mecannico. A combinaçion de ciù tagge a fórma un paranco.
Poeza
Poeza, organo de trasmiscion do mòto constituio da 'na rœua ò disco gieive intorno a-o proppio asse; a pœu ese dotâ dœ-uña o ciu canæ o sgusce pe accœugge átretànti cavi, cadeñe, corezze etc.
A pœu ese cómentâ a un ærbo motô pe imprimme movimento o donque gjâ libbera in sciô sò asciâ pe ghiâ o rinviâ o movimento.
Hartford (Connecticut)
Hartford a l'è unna çittæ di Stati Unïi d'America e a capità du statu du Connecticut, cun 124.775 abitanti (2010).
Lengua franco-provensâ
L'Arpitan ò Franco-provensâ (Francoprovençâl) o l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego italico oççidentâ parlâ in Italia, Fransa e Svissëa.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Màppa de léngoe e di dialétti parlæ inta región françéize do Ròdano-Àrpi. In vèrde e zöne de léngoa arpitànn-a
Færo
Inta scénsa, o færo o l'é in eleménto chìmico raprezentòu co-o scìnbolo Fe (abreviaçión da paròlla latìnn-a ferrum) e nùmero atòmico 26.
Inportantìscimo inta tecnologîa pe-e seu caraterìstiche mecàniche e a seu capaçitæ de êse louòu, into pasòu o l'êa tànto inportànte ch'à dæto o nómme a 'n intrêgo perîodo da stöia: l'etæ do færo.
Cénni stòrichi
E prìmme testimoniànse de l'ûzo do færo vàn inderê fìn a 4000 ànni prìmma de Crìsto, quànde i Sumèri e Ittìti o dêuviâvan pe fâ cöse picìnn-e cómme pìsse de lànsa e gioiélli ricavæ da-o færo pigiòu da metiöriti. Into medioêvo, ne l'alchimîa, o færo l'êa asociòu a-o pianêta Màrte
Caraterìstiche
O færo l'é o metàllo ciù abondànte a l'intèrno da Tæra. O costitoîsce o 16% da màssa do nòstro pianêta, e l'é o sèsto eleménto ciù abondànte inte l'univèrso. A concentraçión de færo inti vàrri seu da Tæra a càngia a segónda da profonditæ: a l'é ciù grànde into nùcleo, e s'amèrma fìn a-o 4,75% inta crósta terèstre. A ògni mòddo, a grànde quantitæ de færo a l'intèrno da Tæra a no peu êse caozâ da-o cànpo geomagnético, perché l'eleménto o s'atrêuva asæ probabilménte a 'na tenperatûa superiôre a-a tenperatûa de Curie, óltre a-a quæ no gh'é ordinaménto magnético into retìcolo cristalìn.
O færo l'é in metàllo che l'é estræto da-i seu minerâli, costitoîi da conpòsti chìmici do mæximo færo, sorviatùtto òscidi. Defæti o færo o no s'atrêuva mâi into stâto elementâre metàlico 'nsciâ crósta terèstre, ma sènpre sótta fórma de conpòsti inti quæ o peu êse trovòu a-o stâto òscidòu. Pe òtegnî færo metàlico bezùgna fâ 'na riduçión chìmica di seu minerâli. De sòlito, o færo o se dêuvia pe prodûe âsâ, ch'o l'é 'na lîga a bâze de færo, carbònio e âtri eleménti.
Rodio
thumb|200px|right|'N campion de rodio Inta sciensa o rodio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Rh e o numero atomico 45. O rodio o gh'à 'n peizo atomico de 102,90550 u.
Nashville
Nashville a l'é 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâle do stato do Tennessee, con 601.222 abitanti (2010).
Færo
Caraterìstiche
Segóndo çèrtidùn modélli de còsmologîa, s'ariviâ a 'na fâze inta quæ tùtta a matêia a saiâ convertîa inte færo, aprêuvo a lénte reaçioìn de fuxón e fissión nucleâre.
Fórme allotròpiche do færo
Exìstan træ fórme allotròpiche do færo, ciamæ: Ste denominaçioìn són nasciûe segóndo l'órdine arfabético de létie grêghe: defæti, inti tenpi pasæ, existéiva ànche a denominaçión "færo bèta", a quæ a l'é stæta pöi abandonâ co-a scovèrta che a no l'êa davéi 'na fórma allotròpica do færo, benscì 'na forma paramagnética do færo àlfa, co-a mæxima strutûa.
Disponibilitæ
O færo o l'é tramêzo a-i eleménti ciù comùn insciâ Tæra e o costitoîsce ciù ò mêno o 5% da crósta terèstre. O s'atrêuva sorviatùtto 'nte minerâli costitoîi da seu vàrri òscidi.
Se pénsa che o nùcleo terèstre o ségge formòu prinçipalménte da 'na lîga de færo e nìchel, a mæxima ch'a costitoîsce ciù ò mêno o 5% de metéore. Scibén che són râri, i metiöriti són a fónte prinçipâ de færo a-o stâto metàlico ch'a se peu trovâ inta natûa.
Produçión
Inta fornâxe, o carbònio o reagìsce con l'òscìgeno de l'âia e o prodûxe monòscido de carbònio:
O monòscido de carbònio o ridûxe o minerâle de færo (ematîte, inte l'equaçión chi de sótta) pe fóndelo, diventàndo biòscido de carbònio inta reaçión:
O calcâre o sèrve pe fónde e inpuritæ prezénti 'nto materiâle, sorviatùtto biòscido de silìccio, ænn-a e âtri silicâti. A-o pòsto do calcâre (carbonâto de càlcio) se peu dêuviâ a dolomîte (carbonâto de magnézio). A segónda de quànte inpuritæ se dêvan levâ da-o minerâle, se pêuan adêuviâ âtre sostànse. O câdo da fornâxe o trasfórma o calcâre inte òscido de càlcio:
Depoî l'òscido de càlcio se conbìnn-a co-u diòscido de silìccio e o fórma a rimanénsa:
A rimanénsa a se fónde inta fornâxe (o biòscido de silìccio, da sôlo, restiéiva sòlido) e a stà a gàlla sórvia o færo lìquido, ch'o l'é ciù dénso. In scî lâti, a fornâxe a l'à de condûte da-e quæ se peu çèrne se pigiâ a rimanénsa lìquida (che se peu dêuviâ cómme materiâle pe-a costruçión de stràdde o, in agricoltûa, pe arichî tære ch'àn pöchi minerâli) ò o færo fûzo, che o l'é ciamòu ghîza de prìmma fuxón.
Inte l'ànno 2000 són stæti prodûti ciù ò mêno 1,1 miliàrdi de tonêi de minerâle de færo (pe un valô comerciâle de aproscimativaménte 250 miliàrdi de dòlari), da-i quæ són stæte ricavæ 572 milión de tonêi de ghîza de prìmma fuxón. Scibén che ghe són 48 paìzi ch'estràn minerâli de færo, o 70% da produçión conplescîva o l'é dovûo a-i prìmmi çìnque: Cìnn-a, Braxî, Oustràlia, Rùscia e Ìndia.
Anàlixi colorimétrica
I ióni færo(II) (Fe2+) e færo(III) (Fe3+) fórman conplèssi de colôre rósso con tànti conpòsti òrgànichi. Doî de sti conplèssi s'adêuvian pe motîvi d'anàlixi, e a concentraçión do ióne færo(II) ò færo(III) a se dedûxe da l'intenscitæ do colôre do conplèsso che o se fórma.
Método do tiocianâto
O canpión o végne mìsso 'nte 'na soluçión àcida pe àcido clòrìdrico ò àcido nìtrico 0,05 M-0,5 M, e o végne tratòu co-in ecèsso de soluçión de tiocianâto de potàscio (KSCN); i ióni tiocianâto, insémme a-i ióni de færo(III), fórman di conplèssi coloræ de rósso rùzze; quànde gh'é ecèsso de tiocianâto, o ióne conplèsso magioritâio o l'é Fe[(SCN)6]3-. I ióni færo(II) no reagîscian, ma pêuan êse preventivaménte oscidæ a ióni færo(III).
A sciorbànsa da soluçión a l'é lezûa a-a longhéssa d'ónda de ciù ò mêno 480 nm.
Tramêzo a-i catióni che pêuan desturbâ a mezuaçión gh'é l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto, o zìngo, o càdmio, o mercûio e o bismûo; tramêzo i anióni gh'é i floörûri, i òsalâti e i tartrâti, che pêuan formâ conplèssi abàsta stàbili co-i ióni de færo(III), conpeténdo co-o tiocianâto. I sâ de mercûio(I) e de stàgno(II) dêvan êse òscidæ a-i corispondénti sâ de mercûio(II) e de stàgno(IV), perché destrûan o conplèsso coloròu.
Câxo mâi ghe foîsan tròppi interferénti, se peu preçipitâ i ióni færo(III) inta fórma de idròscido tràmite trataménto co-îna soluçión d'ægoa de amonîaca concentrâ, separâ l'idròscido de færo(III) òtegnûo e deslengoâlo de nêuvo 'nto àcido clòrìdrico desfòu; se no se peu estrâe o conplèsso tiocianâto de færo(III) co-îna mescciûa 5:2 de 1-pentanòllo e étere etìlico.
Método de l'o-fenantrolìnn-a
I ióni færo(II) fórman in conplèsso tramêzo o rósso e cô de çetrón co l'o-fenantrolìnn-a [(C12H18N2)3Fe]2+, l'intensitæ da quæ dipénde da-o pH inte l'intervàllo tra 2 e 9. A sciorbànsa da soluçión a l'é lezûa a-a longhéssa d'ónda de 510 nm.
I ióni færo(III) végnan preventivaménte ridûi a ióni færo(II) pe trataménto con clòrûro de idroscilamònio ò idrochinón.
Torente Verbun
U Verbùn (it: Verbone, de cheli i u ciamâ ascì "Crösa", de unde "Valcreusa")) u l'è in torente ra provinsa de Impeȓia de 10 km. thumb|250px|Vallecreusa Arta, into 2016
Færo
Método de l'o-fenantrolìnn-a
Tramêzo a-i interferénti ghe són o bismûo, l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto e i ióni perclòrâto.
Torente Verbun
Peȓcoȓsu
U cumença a 500 m vixìn a Preinaudu e u l'ha dàu u nome a-a val Verbun. Prima de u Verbun, vixìn a e montagne, gh'è u Gaiardu(vixìn a Massabò), in autru turente ch'u cumençà da u caggiu(Rio Caggiu), in autru da u Merà (Rio Merà) e in autru ancù da i campigliöi, ch'u dà iniçiu a-a Valle Gaiarda, suvre a Val Verbun. U Verbun u tuca Saudan e San Giaixu ra Çima e a Valecreusa u va inte u Mâ Ligure.
Færo
Aplicaçioìn
O færo o l'é o metàllo ciù uzòu da l'umanitæ, e o raprezénta da sôlo o 95% da produçión de metàlli 'nto móndo. O seu bàsso prêxo e a seu rexisténsa sótta fórma de âsâ o réndan in materiâle da costruçión indispensàbile, mascimaménte pe-a realizaçión de aotomòbili, de scàffi de nâve e d'eleménti portànti de cazaménti. I conpòsti do færo ciù uzæ inclùddan:
Provinsa de Cuneo
thumb|300px|Màppa da Provinsa de Cuneo A Provinsa de Cuneo (Pruvéncia ed Cuni in ligure garescìn, Pṛûvincia d'Cuni inta varietæ ormeàsca, Pruvinsa de Cuni in arbenganéize) a gh'à 250 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Piemonte in Italia.
Pàizi lìguri
Àutu (it: Alto) - Briga Auta (it: Briga Alta) - Cravaüna (it: Caprauna) - Garesce (it: Garessio) - Ulmea (it: Ormea) -
Ólvega
Ólvega o l'è 'n comûne spagnòllo de 3 675 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
8 dexénbre
O 8 dexénbre o l'é o 342° giórno de l'ànno (343° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 23 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|center|[[Franklin Delano Roosevelt (1882-1945) fìrma a diciaraçión de goæra contra o Giappon (8 dexénbre 1941)]]
Valdidentro
Valdidentro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
XVI secolo
thumb|450px|center|Viâgio in gîo a-a Tæra de [[Francis Drake, 1577-1580, Amsterdam, 1595]]
Erbatico
L'erbatico a l'ea unna tascia (o nomme o ne vegne da o latin medioevale erbatĭcum o erbagium) che ai tempi do feudaleximô a se pagava ao padron di pascoli pübblici in cangiô do dirittô de taggiä l'erba.
Descriçion e stöia
O termine o pueiva riferisce ascì aô dirittô de taggiä l'erba sensa pagamentô, comme üsô civicô.
In seguito o termine o l'ha indicou anche a tascia che se pagava pe puei pascolä e bestie.
Zizoa
Ziziphus zizyphus (Mill., 1768), comuneménte conosciûa cómme zìzo ò dàtou cineize, (in cinéize Natsume u Tsao), a l'é 'na cianta a féugge decìdoe da famiggia de Rhamnaceae.
Descriçion e stöia
Se pensa che a zìzoa a ne vegne da l'Africa do nord e da-a Sciria, e c'a segge stæta pòi esportâ in Cinn-a e in India, donde a l'é cortivâ da ciù de 4000 anni.
L'erbo o peu arivâ a êse erto da-i 5 a-i 12 métri, e feugge son de in vèrde brilante e e ramme son de vòtte coverte de spinn-e. Tante vòtte a zìzoa a se dêuvia ascì comme cianta ornamentâle. A zìzoa a fâ di frûti gròsci comme 'na murta e tante scioete picinn-e de tinta gianco-verdexin.
A varietæ indiann-a da zìzoa, o Zizyphus mauritiana, a l'é 'n erbo tropicâle e a fâ frûti meno sucherìn che e âtre varietæ.
O ziziphin, 'na sostansa c'a se trêuva inte féugge da zìzoa, a léva o sentî do gùsto dôse.
Habitat
O l'è poscibile trovâ de zìzoe inti clîmi ciù diversci, ma a cianta a dâ di boìn frûti sôlo a-a fin de-e éstæ câde. Diversamente da e âtre ciante da mæxima famiggia, a rexiste ascì a inverni frèidi con temperatûe anche de -15°C.
Frûti
Se o vegne cüggìo quande o no l'é 'ncon méuio (quande o l'à in colôre verde uniforme), o frûto da zizoa o l'à in gùstu c'o se semeggia a quello de inn-a mèia. Manimàn c'o méuia, o colôre o vegne ciù scûo, a pélle a se fâ rügoza e o sâ manimàn ciù de dôse, finn-a semeggiâse a in dàtou. Drento o l'à in sôlo òssu, c'o se semeggia a quello de inn-a ôìva, che inta cuxinn-a persiann-a a se ciamma annab.
Xôxìa
Xôxìa. Cuvertüa estèrna de finestre, de legnu, ch'a lascia passä lüxe e äia ma a nu lascia vedde da föa a drentu, pe' via de, nurmalménte, 4 série de stanghette de legnu inclinae e intra liätre paralle.
Descriçion
Da l'italliàn, dîte ascì in moddu spuriu persiann-e (persiane, gelosie). In zeneize o se dixe anche gîöxia.
Roncadelle
Roncadelle o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Metropolitan Museum of Art
thumb|300 px|O MET visto da de fêua O Metropolitan Museum of Art ("MET") o s'atrêuva a-o lâto òrientâle do Central Park, a New York. O l'é stæto inauguròu a-i 20 de frevâ do 1872, inte 'na sede a-a Quinta Stradda. Depoî o MET o l'à acatòu 'n teràin arénte a-o Central Park, dónde l'é stæto costroîo 'n edifiçio nêuvo. L'edifiçio che ancheu o l'ospita o MET o l'é lóngo 450 mètri, in sce 'n' area de óltre 180.000 m².
Coleçioìn
A coleçión permanénte do MET a contégne ciû de dôe milioìn de òpere d'arte, divîze inte 19 repàrti: Arte egìçia (ténpio egìçio de Dendur, desmontòu pe-a costruçión da diga de Assuan e chi remontòu); Arte mediorientâle antiga (òpere sumêre, ittîte, sasànidi, assîre, babiloneixi); Arte grêga e româna (câro etrùsco, conosciûo cómme o Câro de Monteleón); Arte asiatica (òpere cineixi, nepaleixi, tibetann-e); Arte africann-a, oceànica, americann-a (schéuggi dipìnti da-i australién aborìgeni); Arte islamica (miniatûe proveniénti da l'Iran e da l'Impêo indiano Moghul); Arte do medioêvo (òpere bizantìnn-e); Pitûa eoropêa (Paul Cézanne, Rembrandt, Oscar-Claude Monet, Jan Vermeer, Vincent van Gogh, Jacques-Louis David); Scultûa e arti decorative eoropêe (gioiélli, véddri, ceramiche, arassi, stoffe); Pitûa e scultûa americànn-e (ritræto do George Washington fæto da-o Gilbert Stuart); Arti decoratîve americànn-e (Tiffany); Disegni e stànpe (òpere de Michelangelo, Leonardo, Rembrandt, Van Dyck, Dürer, Degas); Coleçion Robert Lehman (Botticelli, El Greco, Goya); Arte modèrna (Pablo Picasso, Pollock); Àrme e armatûe, Vestî e costùmmi (Lanvin, Chanel, Gianni Versace, Yves Saint Laurent, Balenciaga); Fotografîa (Ford Motor Company, con fotografîe americànn-e e eoropêe do perîodo sucesîvo a-a Prìmma Goæra mondiâle), Struménti muxicâli (viôlìni Stradivari).
Tra i pitôi italién gh'é prezénpio Dria do Sarto, Fra Bertomê, Sandro Botticelli, Artemisia Gentileschi, Ménego Ghirlandaio, Giotto, Féipo Lippi, Caravaggio, Bramantino, Vittore Carpaccio, Cima da Conegliano, Loenso Lotto, Michelangelo Buonarroti, Dria Mantegna, Correggio, Carlo Crivelli, Raffaello Sanzio, Duccio di Buoninsegna, Gentîle da Fabriano, Tiçiàn Vecellio
Palladio (elemento)
thumb|'N campion de palladio Inta sciensa o palladio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Pd e o numero atomico 46. O palladio o gh'à 'n peizo atomico de 106,42 u.
San Zenone al Lambro
San Zenone al Lambro o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Columbia (Carolinn-a do Sud)
Columbia a l'é 'na çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato do Carolinn-a do Sud, con 129.272 abitanti (2010).
Spurtìn
Spurtìn thumb|300p|Tòrcio, [[XVII secolo, Museo de l'oîvo (Imperia)]] Discu riundu custruìu cûxindu dui dischi paigi de tesciüu a e rispettive estremitæ e lasciandu in gärbu in t'u mêsu de tantu diametru da purèi infiä scìa u discu insce u tübbu de in torciu, scìa a sansa de ôive drentu pe purèila sciaccä.
Netro
Netro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
9 dexénbre
O 9 dexénbre o l'é o 343° giórno de l'ànno (344° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 22 giórni a-a fin de l'ànno.
Salem (Oregon)
Salem a l'è 'na çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ du statu de l'Oregon, cun 154.637 abitanti (2010).
Challand-Saint-Anselme
Challand-Saint-Anselme o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
1770
Fæti
thumb|160px|right|Gòtto co amànti, Germania 1770 (Los Angeles County Museum of Art)
A Særa
A Særa (Særa Ricò ascì, Serra Riccò in italiàn) o l'é un comùn de 7.793 abitànti da çitæ metropolitànn-a de Zêna.
Giögrafîa
A Særa a se trêuva inta valàdda da Ponçéivia.
Minorànse forèste
Segóndo l'ISTAT, a-i 31 de dexénbre do 2019, a-a Særa gh'êa 252 rescidénti forèsti.
Fèste e fëe
A l'é stæta prezentâ a màschera da valàdda da Ponçéivia, a se ciàmma Procobera, segóndo o nómme che i antîghi români dâvan a-a vàlle.
Giunon (divinitæ)
Giunon (in latìn iuno) a l'é a regìnn-a di dêi da religión pagànn-a di antîghi români, mogê de Giöve, moæ de Màrte.
Descriçion
Segóndo a tradiçión grêga, Giunón a corispónde a Hera.
Sestriere
Sestriere o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Argento
miniatura|250x250px|Di [[Cristàllo|cristalli d'argento]] Inta sciensa l'argento o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Ag e o numero atomico 47. L'argento o gh'à 'n peizo atomico de 107,8683 u.
Kurów
Kurów o l'ê un paize do sud-esta da Polonia, fra Puławy e Lublin, in-scio sciumme Kurówka. O l'ê a capitale de un "gmina" separòu into mezo do Voivòdòu de Lublin e o g'â 2811 abitanti (a-o 2005).
Fra o 1431 e o 1442 o paize o l'â riçevuo a concescion di diritti de çitæ basæ insce lezzi de Magdeburgo. Comme çitæ privâ al'ê stæto un centro de commercio de cibbo pe tutta a zòna d'in gìo. Inte-e zòne circostanti ean attive de manifatue de cheuio e pelle. Into 16mo secolo o l'ea un di centri do calvinismo. Da maniman, scinn-a ö 1660, molti di abitant se son convertî a-o arianeximo.
Da alantö o l'â condivizo a stòia de tutta a rexon. Dòppo a tersa spartision da Polònia into 1795, o l'ê stæto annesso a l' Austria. Into 1809 o l'ê diventòu parte do Ducòu de Varsavia, pe diventâ parte do Regno de Polònia into 1815. Inta Revolusion de Novembre, into Ffrevâ do 1831, gh'ê stæto unn-a battaglia minore, con e forse polacche sotta o generale Józef Dwernicki.
Pinhani
miniatura|Logo da Pinhani. I Pinhani son un grüppo türco de soft-rock formòu a Istanbul inte 'n primmo momento da doî cuxìn: Sinan Kaynakçı (cantante e chitarista) e Zeynep Eylül Üçer (cantante e bassista).
I ätri conponenti fissi do grüppo son Akın Eldes primmo chitarista e Hami Ünlü ch'o seunna a baterîa. I Pinhani an publicòu eutto dischi, İnandığın Masallar (Föe da credde) (2006), Zaman Beklemez (O tempo o no aspeta) (2008), Başka Şeyler (Ätre cöse) (2012), Canlı Yayın (Trasmission in diretta) (live, 2013), Kediköy (2016), On Türkü (Dexe Türchi) (2018), Yollar Bizi Bekler (E stradde ne aspetan) (2019) e Konserdeyim (Son a-o conçerto) (Live, 2019-20).
2006 - İnandığın Masallar
1. İstanbul'da
2. Seni Bana Anlatırlar
3. Hele Bi Gel
4. Beni Al
5. Dön Bak Dünyaya
6. Ben Nası Büyük Adam Olucam
7. Haftanın Sonu
8. Unutuldular
9. Yıldızlar
10. Gözler Anlatır
2008 - Zaman Beklemez
1. Zaman Beklemez
2. Düğün
3. Ağlama
4. Ne Güzel Güldün
5. Dursana Dünya
6. Sırası Değil
7. Yansın
8. Bir Anda
9. Yalnızlık
10. Sevmekten Usanmam
11. Düğün Dernek
2012 - Başka Şeyler
1. Bana Hediye
2. Yitirmeden
3. Beni Unutur Musun?
4. Kaçsam Gitsem
5. Çok Aşık
6. Değirmendeki
7. Hiç Kimseyim
8. Kendime Zararım
9. Düşen Yaprağın İçinde
10. Eylül
11. Kapı Parası
12. Günaydın Sevgilim
2018 - On Türkü
1. Ağlama Yar Ağlama
2. Bülbülüm Altın Kafeste
3. Hüseynik
5. Meclisinde Mail Oldum
6. Ti Trihas To Yefir Ayşenur Kolivar
7. Drama Köprüsü
8. Uzun Kavak Ne Gidersin Engine
9. Batum Türküsü
10. Harmandalı
2019 - Konserdeyim (Live)
1. Konserdeyim (Live)
2. Dön Bak Dünyaya (Live)
3. Beni Sen İnandır (Live)
4. Bana El Salla (Live)
5. Sen Olmayınca (Live)
6. Yitirmeden (Live)
8. Konserdeyim (Studio)
2019 - Konserdeyim2 (Live)
1 Beni Al (Live)
2 Sevmekten Usanmam (Live)
3 Ne Güzel Güldün (Live)
4 Kefen Giydim (Live)
5 Peki Madem (Live)
6 İyi Değilim Ben (Live)
7 Kendinden Usandırma (Live)
8 Nehirler Durmaz (Live)
9 Günaydın Sevgilim (Live)
10 Sana Bir Şey Olursa (Live)
Ase
Ase (Âze in grafîa ofiçiâ)
Classificaçion scientiffiga:
Cerete
Cerete o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Ignàc Filip Semmelweis
thumb|200px|right|Ignàc Filip Semmelweis Ignàc Filip Semmelweis (1° lûggio 1818-13 agosto 1865) o l'è stæto un mego unghereize, ch'o l'ha avüo un ròllo importante in to stüdio de mouttie infettive.
Vìtta
Nasciüo a Buda ( ancö faxente parte da çittæ de Budapest) o s'ea inscrito ä facoltæ de Lezze de l'Universcitæ de Vienna, passando poi a Meixinna, a causa do sö interesse pe l'anatomia patologica.
I stüddî in sce a freve puerperale
Doppo a laurea Semmelweis o l'ea introu a travaggiä in to reparto de ostetricia de 'n uspiâ vienneise, dove o l'effettuava anche a disseçion de donne morte postpartum. A quel'epoca s'ea visto che tante puerpere muivan de unna freve dita freve puerperale ma no s'ea ancon riescî a capî quale ne foise a causa.
O merito de Semmelweis o l'é de avei stüdiou l'argomento, notando che gh'ea differensa fra un reparto e l'atro de l'uspiâ e che e donne che partoivan a casa ean meno colpie dä freve. In seguito ae sö ricerche o scröviva che l'incidensa da freve puerperale a l'ea ciû erta quande e vixite vegnivan effetuæ da meghi che avessen primma fæto autopsie, sensa esise lavou e man.
A disinfeçion de man con Cloruro de Calcio, primma de effettuä e vixite, a portava unna notevoliscima diminuçion di caxi de freve. Malgraddo l'importansa da scoverta, Semmelweis (ch'o l'è morto in manicomio a 47 anni) o no doveiva vedde riconosciüi in vitta i sö meriti: l'obbligo pe i meghi de laväse e man o l'ea consciderou offensivo.
Paranco
miniatura|Panco formao da 'na taggia fissa a 3 rœue e 'na taggia mobbile a 2 rœue.
Provinsa de Novæa
A Provinsa de Novæa a gh'à 87 muniçipalitæ (comûni) e a l'ê inta Region Piemonte in Italia.
Valdisotto
Valdisotto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Paranco
Paranco (o panco) o l'è 'n scistema de doe tagge (o boçelli) a ciu rœue (o poeze) conesse da un cavo. S'adœuvia, a l'uzo, pe solevâ di peixi.
XIV secolo
thumb|400px|center|A Certôza de Pavia, XIV sécolo
Lô
Lô ò Lovo o l'è o nomme comun do Canis lupus.
Little Rock
Little Rock a l'è 'na çittæ di Stati Unïi d'America e a capitàle do stato de l'Arkansas, con 193.524 abitanti (2010).
Aotùnno
Descriçion
A stagión de l'aotùnno inte l'emisfêro boreâle a comensa a-o 23 seténbre co l'equinòçio d'aotùnno e a finisce o 21 dexénbre, a-o solstìçio d'invèrno. Inte l'emisfêro oustrâle se conscidera pe cóntra "aotùnno" o perîodo da-o 21 marso a-o 21 zûgno.
Primavéia - Estæ - Invèrno
Còsta d'Avòïo
thumb|200px|right|A bandêa da Còsta d'Avòïo thumb|right|200px|A poxiçión da Còsta d'Avòïo in sciâ càrta giögràfica Nomme ofiçiâ: République de Côte d'Ivoire, stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendénte da-o 1960, antiga colònnia françeize.
El Royo
El Royo o l'è 'n comûne spagnòllo de 272 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Còsta d'Avòïo
O g'à 'na popolaçión de 26.378.274 abitanti (stimòu 2020), e 'na sûperfiçie de 322.463 km2.
Descriçion e stöia
Da-o 1983, a seu capitâ a l'é Yamoussoukro, però a çitæ ciû popolâ, dêuviâ comme capitâ de facto, a l'é Abidjan.
Questo pàize chi o l'à patîo 'na dûa crîxi polìtico-militâre e 'na goæra civîle fra o 2002 e o 2004. Inti anni 2010-2011 o pàize o l'é tórna cheito inte 'na crîxi polìtico-militâre e 'na segónda goæra civîle.
Indio
thumb|250px|Di blochetti de indio Inta sciensa l ' indio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo In e o numero atomico 49. L'indio o gh'à 'n peizo atomico de 114,818 u.
Rovato
Rovato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Pinhani
2019 - Konserdeyim2 (Live)
11 Hele Bi Gel (Live)
2021: Küçük Bir Evde
1. Leyla
4. Hikayeler Tükendi
5. Aşk Bir Mevsim
6. Dünyanın En Güzel
7. Masal
8. Çok Alıştım Sana
9. Neyleyim
10. Üzülmeyelim
11. Hiç Bitmesin
12. Ankara Gel Dedi
13. Ben de Delirdim
14. Beni Böyle Sevemezsin
15. Yalnızlık Zor Hasan Gozetlik
16. Dünyadan Uzak (Canlı Akustik)
2023: Beraber Beraber
1. Uşuduğunde
Phoenix (Arizona)
Phoenix a l'è 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâle do stato de l'Arizona, con 1.445.632 abitanti (2010).
Pinhani
2023: Beraber Beraber
2. Girdim İçeri
4. Meyhaneci Bize Gel
Provinsa de L'Àgogia
miniatura|Stémma da Provinsa de L'Àgogia|155x155px miniatura|Màppa da Provinsa de L'Àgogia A Provinsa de L'Àgogia a gh'à 108 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Abrusso in Italia. O capolêugo, e çitæ ciù inportànte ascì, o l'é L'Àgogia; i âtri céntri prinçipæ da provìnsa són Avesàn e Surmónn-a.
Regno de Romania
O Regno de Romanîa (in romen: Regatul României) o l'é stæto 'na naçion europêa existîa tra o 1881 e o 1947, conprendénte a ciù parte de l'atoâle stato romen.
Springfield (Illinois)
Springfield a l'è 'na çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ du statu de l'Illinois, cun 116.250 abitanti (2010).
Pinhani
2023: Beraber Beraber
5. Şimdi Başka
6. Boşa Geçer Seneler
7. Gömun Beni Yaylaya
8. Girdum İçeri
9. Gelemeyirum Dara
XIII secolo
thumb|600px|center|Tabula Peutingeriana Itineraria, còpia do XIII secolo de 'na càrta d'epoca romann-a inperiâ - part.: Moescia Inferiô, [[Dàcia e Tràcia (National Austrian Library -Vienna)]] XIII secolo
A Cundamina
A Cundamina ë ün qartiè tradiçiunale de Mu̍negu.
Lêze
Lêze (Vicus Virginis in latin, Legino in italian), lucalitae a-a periferia de Sann-a cumpreisa tra a riva drîta d'u Rian San Cristoffa a est, e a Madónna d'u Munte e a Crûxetta (doppu quellu che inchö u l'è ciassä Amburgo) a ovest; indrentu, ben sutta a u "Vallùn", scinn'a-a Valcada e a u Polu Nord.
Munümenti e ätru
A Lêze se trövan:
Strûtüe muderne
thumb|right|300px|Cröza de Lêze, [[Sann-a, fra quelle cäe au Ciabréa.]]
Harrisburg
Harrisburg a l'è unna çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ du statu da Pennsylvannia, cun 49.528 abitanti (2010).
Invèrno
L ' Invèrno  o l'é a quàrta stagión de l'ànno. thumb|400px|right|E 4 stagioìn
Descriçion
A stagión de l'invèrno inte l'emisfêro boreâle a comensa a-o 22 dexénbre, a-o solstiçio d'invèrno, e a finisce  a-o 21 marso. Inte l'emisfêro oustrâle, l'invèrno o corispónde a-o mæximo perîodo, ma o l'é pe cóntra 'na stagión câda.
Primavéia - Estæ -  Aotùnno
Rivarussa
Rivarussa l'è 'na frasción dei cumüne 'd Burghetu Burbaia. L'è 'n paìse abandunó.
Pusiçión
Rivarussa u s' tröva int'ei munte Gavasa e u s' ghe rîva pasandu int'in sentré ch'u parta da-i Strette 'd Burbaia.
Stória
Rivarussa l'ea 'na fraçión de-i cumüne de-i Munesté, ma u fàiva zò alùa riferimaintu a-i servisi cumünali de-i Burghetu. Ei paìse l'è stó abandunó inti ònni çinquanta dei XX séculu. I chè sun andè in malùa e i àn restauró sulu a gesètta e 'na cò ch'l'è ava in bivòccu CAI. U gh'è anche 'n pussu ch'u funsción-a incù.
San Comban
San Comban (San Colombano Certénoli in italian) o l'è un comune de 2.539 abitanti inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Stagno (metallo)
thumb|250 px|Do stagno Inta sciensa o stagno l'è un elemento chimico co-o scimbolo Sn e o numero atomico 50. O stagno o gh'à 'n peizo atomico de 118,710 u.
Cardiff
Cardiff
Cardiff (in galleize: Caerdydd) a l'é 'na çitæ do Regno Unîo, capitâ e ciù inportante céntro do Galles. A s'atrêuva in sciâ bâia de Bristol a-a fôxe do sciùmme Taff.
Occhieppo Inferiore
Occhieppo Inferiore o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Architetûe religiôze
thumb|200px|center|Occhieppo inferiore, a gêxa
Doia
Pàgina d'omonimîa. Questa vôxe a peu fâ riferimento a:
Challand-Saint-Victor
Challand-Saint-Victor o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Frankfort (Kentucky)
Frankfort a l'è unna çittæ di Stati Unïi d'America e a capità do stato do Kentucky, con 25.527 abitanti (2010).
Moinello
Descriçion
Se n'atrœuva soventi de legno con doe manegge de d'ato a-i poççi pe tiâ sciu o ruxentâ. De sollito o l'è dœuviao a-a proa di barchi pe sarpâ l'àncoa, o inte strafíe pe tiâ sciu o carello.
Moinello diferençiâ
miniatura Un tipo particolâ o l'è o moinello diferençiâ ch'o g'ha o fuzo doggio, ò sæ l'è formao da doi rolli, ò cilindri, de diammetro despægio che gían in sciô mæximo asciâ; i doi cappi da corda en attaccæ a l'un e a l'atro de mainea che giando o moinello a corda a s'ingœugge inte un de mentre ch'a se desgœugge da l'atro; o peizo o ven attacao a 'na taggia mobbile ch'a score tra i doi cappi da corda.
Settimo Rottaro
Settimo Rottaro o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe civîli
thumb|250px|Settimo Rottaro, o Monicìpio|centro
Moinello
Moinello diferençiâ
Gjando o moinello, a taggia a monta ò a chiña pe 'na distança direttamente proporçionâ a-a diferença de diammetro di doi cilindri (se i doi cilindri foisan pægi a taggia a se ne staieiva ferma li).
O vantaggio mecannico che s'ótégne o saiâ tanto ciu grande quante ciu piciña a l'è a diferença de diammetro di doi rolli.
Provinsa de Pescâa
miniatura|Màppa da Provinsa de Pescâa A Provinsa de Pescâa a gh'à 46 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Abrusso in Italia.
Santo Stefano Ticino
Santo Stefano Ticino o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Architetûe civîli
thumb|260px|Santo Stefano Ticino, o Palasso Citterio|centro
11 dexénbre
O 11 dexénbre o l'é o 345° giórno de l'ànno (346° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 20 giórni a-a fin de l'ànno.
Chignolo d'Isola
Chignolo d'Isola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Teoria elioçentrica
In to 1532 Niccolò Copernico, matematico e astronomo polacco, o finiva de scrive o sò libbro De revolutionibus orbium coelestium. Nasceiva a teoria elioçentrica, oua dïta anche scistema astronomico copernican, de grande importansa no solo in astronomia ma anche in fixica, dæto che o studio di movimenti di còrpi celesti o saieva servio, in to periodo feliçe fra Copernico e Isaac Newton, a superâ l'antiga distinçion fra fixica terrestre e fixica celeste.
O Sô a-o centro
Comme dixe zà a parolla elioçentrica, a scoverta de Copernico a l'é stæta avei trovou che o Sô o l'é a-o centro e i atri corpi celesti ghe orbitan atorno; intorno a-a Tæra, che a l'é un pianeta comme tutti i atri, gîa a Lunn-a. Finn-a a aloa se credeiva in ta teoria geoçentrica segondo a quae o Sô e i pianeti avieivan giou atorno a-a Tæra.
O preçedente storico de Aristarco de Samo
In veitæ za in ta primma meitæ do terso secolo avanti Cristo Aristarco de Samo, dito o "Copernico antigo", o l'aveiva sostegnuo che a Tæra a giava atorno ao Sô. Pe Aristarco, adreitua, a giâ atorno ao Sô a no l'ea solo a Tæra e i pianeti do Scistema Solare, ma tutto l'Universo compreiza a sfera de stelle fisse. A teoria de Aristarco a l'à avuo poca fortunn-a fra i sò contemporanei: l'unico astronomo antigo a daghe a mente o l'é stæto Seleuco de Seleucia verso o 150 a.C.
Fondamenti matematici
Johannes Kepler, ciù conosciuo con a forma latinizâ do seu nomme comme Giovanni Keplero, acetando a teoria de Copernico o ghe avieiva dæto ascì di fondamenti matematici. A Tæra e i atri pianeti gian atorno ao Sô: Keplero o screuve che e òrbite no son circolari comme credeiva Copernico, ma elittiche. Inoltre, graçie anche a-e osservaçioin do sò mæstro Tycho Brahe, o definisce træ lezzi che regolan o movimento di pianeti intorno ao Sô.
Fixica terrestre e fixica celeste
Dai tenpi de Aristotele a quelli de Keplero se pensava che region sublunare (òscia a Tæra) e region sorvialunare (i atri corpi celesti) seguisan lezze diverse: a Tæra alterabile e corutibile, i Astri eterni, incoruttibili, sogetti a un movimento circolare ugualmente eterno. A nascita d'a teoria de Keplero a l'inandia a fixica moderna, pe a quae e lezze son pæge in tutto l'Universo.
Antimonio
miniatura|250x250px|'N campion de antimonio Inta sciensa l'antimonio l'è un elemento chimico co-o scimbolo Sb e o numero atomico 51. L'antimonio o gh'à 'n peizo atomico de 121,760 u.
Kim Il-sung
miniatura|In ritræto do Kim Il-sung Kim Il-sung  (1912-1994) o l'é stæto o primmo prescidente da Corea do Nord.
Giulio Cesare
miniatura|O bùsto do Césare Gaio Giulio Cesare ò Çesae, (ciu antig. Çezaro, lat. C. Iulius Caesar). - Generâ roman, triunviro, dittatô (Romma 100/102 - 44 a. C.).
Nasciúo da nobile famiggia romaña, o fu bandio da Scilla; o prestò servizio inte province de l'Axia Minô tra l'81 e o 78, o fu questô into 70, edile into 65, pontefixe mascimo into 63, pretô in Spagna into 62. A Romma into 60 a. o Cesare o constituì o primmo triumvirato co-o Pompeo e o Crasso. Console into 59, o conquistò a Gallia. Invitao da-o Senato a depoñe l'imperium, o marciò contra-o Pompeo into 49. Sconfito i aversai in Spagna, o guágnò ascì a battaggia de Farsalo, in Tessaggia (48). Passao in Egitto, o debellò i pompeien in Affrica a Tapso (46) e a Munda (45). Tornao a Romma, nominao dittatô, o fu amaççao inte una congiua o 15 março do 44 a. mentr'o se açinzeiva a 'na spediçion militâ in Oriente.