cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luì Notari
Vìtta
Opera de ben ciü grande impegnu, stampà intu 1941, "Bülüghe Munegasche" (faville monegasche), ina cöglita de foure e induvineli d’u fulclure d’u postu restremae in versi, cu’u testu cundiu, cume e autre çitae püblicassiui, da usservassiui inscia lenga e d’apréssu interessanti note a caratere storicu. Infin, in libretu in lenga françese, dau tituřu "Quelques notes sur les traditions de Monaco", intu 1960.
Intu 1947, u l’è staitu numinau Presidente de l'apena nasciüu Istitutu de Stüdi Ligüri, che elu u l’à savü fa’ diventà Internassiunale. Au mumentu d’andà in pensciun u l’è staitu numinau dau Principe Luigi Cunseglié de Statu e intu 1946, presentanduse ae elessiun cumünali, u l’è deventau Assessù ai Travagli Pübliçi e ai Giardin, incarregu ch’u l’à purtau avanti cun prestigiu fina au 1955, dandu seghitu a l’opera ch’u l’aveva incumensau suta autra veste. In recunuscimentu d’i sui meriti çitadin, u Principe Ranieri u l’à numinau Cumendatù epöi Grand’Ufiçiale de l'Urdine de San Carlu. U möiriva u 3 de setembre d’u 1961.
1616
thumb|250px|center|[[Guido Reni (1575-1642), Asonçión (Reni), 1616 (Gêxa do Gexù e di Santi Anbrêuxo e Andrîa - Zena)]]
Bregnano
Bregnano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Chittagong
Chittagong (bengali: চট্টগ্রাম, Chôţţogram) a l'è 'na çittæ do Bangladesh.
Villa del Bosco
Villa del Bosco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Nòrma clascica
A Nòrma clascica (in ocçitan: Nòrma classica) a l'é un tîpo di codificaçion adeuviòu pe a lengoa ocçitann-a. A l'é a nòrma ciù adeuviâ da-i studiôxi ocçitani e a l'é ascì a ciù antiga.
Trattâto de Ottawa
Co-o nómme de Tratâto de Ottawa s'inténde a Convençión Internaçionâle ch'a proibìsce l'ûzo, o depòxito, a produçión e a véndia de mìnn-e antiòmmo e a ne conséggia a distruçión.
Descriçion e stöia
O Tratâto de Ottawa o l'é stæto firmòu inta çitæ canadéize co-o mæximo nómme (Ottawa), e o lé 'n tratâto ch'o l'à o fìn de fâ smétte a produçión e l'ûzo de mìnn-e inte tùtti i Stâti do móndo.
Conligâ a-o Tratâto de Ottawa gh'é 'n'organizasion no governatîva ch'a l'organizza in concorso de bellessa dîto Miss Minn-a Antiommo (in ingleize o nomme o l'è Miss Landmine Survivor).
Roubaix
Roubaix (prononçiòu, Robaais in olandéize, Roboais in fiamìngo de ponénte) o l'é 'n comùn françéize de 98.480 abitànti ch'o se trêuva inta región de l'Âta Frànsa, pàrte do dipartiménto do Nord.
Giögrafîa
Roubaix a l'é 'n'antîga çitæ industriâle do nòrd da Frànsa, costroîa squæxi in sciô confìn co-o Bèlgio. A se trêuva ùnze chilòmetri a nòrd-èst do céntro de Lilà, capolêugo de l'arrondissement dónde Roubaix a l'é conpréiza. Co-ina popolaçión de 98.480 abitànti, segóndo o censiménto do 2020, a l'é a tèrsa çitæ ciù popolôza da región de l'Âta Frànsa, dòppo Lilà e Amiens.
Stöia
centro|miniatura|800x800px|Raprezentaçión de Roubaix inte l'ànno [[1699. A gêxa into mêzo a l'é quélla dedicâ a Sàn Martìn.]]
Stràdde
A çitæ de Roubaix a l'é servîa da l'outostràdda A22, ch'a-a lîga con Lilà, a sùd, e Gand, in Bèlgio, vèrso nòrd.
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Da-a staçión prinçipâ de Roubaix gh'é di trêni pe-e çitæ françéixi de Parìggi, Tourcoing e Lilà e pe quélle, in Bèlgio, de Anvèrsa e de Òsténda. Roubaix a l'é conligâ a-a ræ da metropolitànn-a de Lilà gràçie a de fermâte in sciâ lìnia 2.
Cantoìn
O teritöio do comùn de Roubaix o l'é sparîo, da-o 2014, inti doî cantoìn elencæ chi de sótta:
Fiorano al Serio
Fiorano al Serio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Vichinghi
miniatura|Mainæ daneixi, depento do XII sec.
Descriçion e stöia
Graççie a-i noteivi amegioamenti tecnichi inte l'arte da navegaçion, inte 'na primma faze i Vichinghi razonsan tutte e coste de l'Œüropa, o Nordaffrica, Bizançio, i paixi slavi, a Perscia e o Turkestan. I Norvegin se diressan verso e Færøer, l’Islanda, e Shetland, i Orcade, a Scoççia do Nord, l’izoa de Man, l’Irlanda, con di intenti de colonizzaçion otra che de sacchezzo; carattere escluxivamente piratesco ebban invece e impreize in sce-e coste françeize, in Spagna, in Marocco e in Itallia (coste toscañe).
A differença di Vichinghi, i Variaghi (Svedeixi) vègnan ben fito merçenai e mercanti. Remontando o corso do IX secolo. i grandi sciummi rusci, razonzettan o Mâ d’Azov e o Mâ Caspio; attaccon inte l'860 e into 941 Bizançio, e a Perscia ascì. A Bizançio formon a guardia personâ de l'imperatô. I Variaghi costruin de baze permanente longo i sciummi da cianua ruscia pe commerciâ scciavi, pelliççe e amê con l’impêo bizantin. E fonte slave i dexignan co-o nomme de Rus´: l'è probabile che i so insediamenti seggian a l'origgine da nascita di primmi stati rusci, i regni ò canati de Novgorod e Kiev, che into 10° sec. se fuzan into Regno de Kiev.
Tra o 930 e o 980, inte 'na paoza inte l'attivitæ di Vichinghi, in Inghiltæra Etelstan, re do Wessex, o l'ariescì a sottomette i Daneixi de York unificando l'izoa sotta a so aotoitæ. Inte questo periodo s'inandiò ascì a crestianizzaçion di Vichinghi. Quande, poco primma do Mille, començò torna e spediçioin vichinghe, queste no razonsan ciu l’importança di periodi precedenti. I Norvegin compin arcuñe ardie impreize mainæsche, quæ a colonizzaçion da Groenlandia (985) e a scoverta, verso o 1000, de coste americañe, dove fu fondao pe breve tempo una colonia into Vinland, in sce-a costa nord de l'izoa de Tæranœuva.
Into 1014 a battaggia de Clontarf a marcò a fin da prezença vichinga in Irlanda. I daneixi Aroldo II Dente Azuro e Sven I Barbaforcua començon invece a conquista de l'Inghiltæra; o figgio do Sven, Canúo o Grande, o s'impadronì de l'intrega izoa, construendo un impêo marittimo ch'o l'includeiva ascì a Danemarca, a Norveggia e e izoe a nord da Scoççia. A dominaçion daneize in sce l'Inghiltæra, però, a se desciorvè pochi anni doppo a morte do Canúo: in gio a-o 1015 l'etæ vichinga a poeiva dîse davei concruza, a ovest comme a est, dove i Variaghi ean stæti zœumoæ inglobæ da-a maggiorança slava.
Provinsa de Commo
A Provinsa de Commo a gh'à 148 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lombardïa‎ in Italia.
Neuvo Jersey
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unîi thumb|right|200px|A bandêa do Neuvo Jersey thumb|right|200px|A poxiçion do Neuvo Jersey in sciâ carta giögràfica
O Neuvo Jersey (State of New Jersey in ingleize) o l'é in stâto di Stâti Unïi d'América e o l'ea ûnn-a de trézze colònie che se son rebellæ a-a dominaçion ingleize e han iniçiòu a Rivoluçion Americann-a ch'ha portòu a-a deciaraçion d'indipendença do 1776.
A sò capitâ a l'è Trenton.
Vaduz
Vaduz (pronónçia IPA: ) a l'é a capitâle do Liechtenstein.
A gh'à 5.450 abitanti.
Banco de San Zòrzo
Banco de San Zòrzo (institoîo inte l'anno 1407 da-o Governatô Jean Le Meingre, dîto o Boucicaut, pe-i zenéixi Bocicâdo).
Stöia
A Conpagnîa ò Societæ de Sàn Zòrzo, cómme prìmmo nómme a l'é “Società delle Compere” ò sæ “Societæ d'inpréstiti” e a sò raxón a l'é quélla d'òrganizâ e controlâ o débito pùblico pe garantî mêgio i creditoî inti confrónti do Stâto. O Banco o crêa ascì 'n fóndo d'amortaménto e 'n fóndo de risèrva (o Rèsto) che no poéivan êse tocæ. Co-o Banco vêgnan perfeçionæ e scritûe, i certificâti de crédito, i regolaménti, o Depòxito Franco, i Magazìn Generâli e, in sciâ fìn, a Dugànn-a... in pöche paròlle nàsce o scistêma bancàrio modèrno. O Banco o gh'à lézze pròpie rispetæ da-a Repùblica. O nòmina i Magistrâti, o pâga i sordàtti e o peu armâ flòtte. A sò ativitæ a va a-o de la da Repùblica e o peu tratâ con Stâti e çitadìn forèsti. O rispètto pe ste lézze chi o permétiâ a-o Banco de no sentî i contracórpi de rouxîe civîli, de revoluçioìn, di bolezùmmi che in càngio àn interesòu Zêna. Stâto into Stâto.
Inte l'ànno 1508 i privilêgi do Banco són confermæ a-o pónto de fâ dî a un ch'o dovéiva acapîsene: “No l'êa fàçile dî s'o foîse (o Banco) 'n'inpréiza comerciâle ò 'n'istituçión polìtica”. Da l'anno 1539 o débito de Stâto o no peu ciù vegnî riscatòu. O devénta coscì “perpétoo” faxéndo aomentâ o valôre de açioìn. A-o Banco, a Repùblica a cediâ o govèrno de trabalànti colònie into Mâ Néigro e in Còrsega. O governâva a Rivêa de Levànte, Sarzànn-a e asæ âtre tære. Inte quélla de Ponénte o l'êa padrón de tære, castélli e vìlle. A segónda di câxi o Banco o l'êa bitêga, mónte de pietæ, apàlto de contribuçioìn ò sæ 'na “Scignorîa polìtica”. In scritô de stöia o dîxe: «Ancheu no se poriéiva inmaginâ 'n Stâto ch'o désse a 'n particolâ l'incàrego de inpónn-e tàsce in scê inportaçioìn, fâ e lézze, creâ tribunâli, nominâ giùdiçi ò sæ 'na societæ anònima ch'a l'asogetésse ségge o Stâto che a popolaçión. Co-o Banco quésto o l'é acapitòu e o l'à fonçionòu pe quattroçénto anni co-a sodisfaçión de tùtti ». L'ativitæ do Banco a finiâ co-a Revoluçión Françéize ò sæ co-o Napolión.
Aldao (Argentinn-a)
Aldao a l'è 'na çittæ argentinn-a a sûd da provinsa de Santa Fe, into çentro do pàize. A l'è 'n çentro agriccolo, a s'atreuva a 343 chilometri da Bonesàire, a capitâ d'a nassion, e a çirca 39 chilometri da vexinn-a çittæ de Rosario.
Geografìa
A a fin do 2001 a gh'âva 600 abitanti, e o se stima che anchêu a l'avieiva ciû de 750 abitanti. 300px|thumb|Aldao, into 2010
Stöia
Aldao a l'é stæta fondâ da-o ciavæn Gerolamo Lagomarsino into 1905. I sêu abitanti vegnan ciammæ "aldaenses".
Referensa
Ricardo Alberto Celaya y Elvio Ángel Lentino Lanza, Historias de Aldao, Ed. los autores, 2015. ISBN 978-950-43-3780-5
Microdonzia
A Microdonzia a l'è unna anomalia de fôrma di denti permanenti, che resten ciü piccin dô normale.
Caratteri
I denti ciü côlpï sôn i incisivi laterali e i denti dô giudiçiô superiôri. Se vegne interessä tütta a dentatüa, sensa che ghe segge a pôscibile ereditarietæ, pö essighe unna disfônçiôn dell'ipofixi o da tiröide. Inôltre a se pö trövä façilmente inte i soggetti côn a Sindrome de Down.
Lena Belkina
Lena Belkina a l'è 'na cantante lirica ucraina. A l'è nasciûa a Taskent o 27 de Novembre do 1987.
Freddie Mercury
Farrokh Bulsara (Zanzibar, 5 Seténbre 1946 - Londra, 24 Novénbre 1991), conosciûo comme Freddie Mercury, o l'è stæto 'n mûxicista e compoxitô ingleize.
O fâva parte da band Queen.
Johann Gutenberg
Biografìa
A sêu êuvia ciû rappresentativa a l'è a "Bibbia de Gutenberg".
Brenna (Italia)
Brenna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Johann Gutenberg
Biografìa
L'A&E Network o l'ha misso into primmo pòsto da lista de "Personn-e do Milennio".
Aldealices
Aldealices o l'è 'n comûne spagnòllo de 35 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Antogno Montado
Biografìa
O l'ea figgio do Lonardo Montado, o deximo duxe.
Vestone
Vestone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Architetûe civîli
thumb|200px|center|A funtànn-a pe [[Gioxeppe Gaibado, 1870]]
Bellusco
Bellusco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli (Milan, 11 novembre 1966), a l'è un'attrice tiatrale; conosciüa anche con o nomme da maîä Benny.
Biografîa
Nasciüa a Milan, a s'ea trasferîa da zóvena a Romma dove into 1984 a l'intrava into mondo da televixon, con Pronto, chi gioca?
Into 1991-1992 a l'à començòu a louâ into tiatro. Recentemente a l'à travagiòu inta comédia "Crìmini do cheu"
Eukaryota
I eukaryoti (Eukaryota, da-o grêgo εὖ eu «bón» e κάρυον káryon «nùcleo») son ûn di doì dominn-i da clascificaçion tassonòmica di esseri viventi. Son o dominio ciù complesso e inclùdden çinque regni: Protista - Chromista - Fungi - Plantae - Animalia
Taxonavigaçion
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
O Club de Gimnasia y Esgrima La Plata (GELP) o l'é 'n club sportivo da çittæ de La Plata, Argentinn-a.
Stabilîo into quartê ("barrio") de El Mondongo, o l'é stæto fondòu into 1887, e o zêuga inta primma divixon da liga de balón argentin. I tifôxi vegnan ciammæ "basureros" (quelli da rumenta, òu rumentæ).
O stàddio o gh'à o nomme de Juan Carlos Zerrillo, ma o l'é ciammòu de sovente "Estadio del Bosque".
Pennsylvannia
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa da Pennsylvannia thumb|right|200px|A mappa da Pennsylvannia
A Pennsylvannia (Commonwealth of Pennsylvania in ingleize) a l'ea unn-a de trezze colonie che se son rebelæ a-a dominaçion ingleize e àn inçou a Rivoluçion Americann-a ch'a l'ha portou a-a deciaraçion d'indipendensa do 1776.
A seu capitâ a l'é Harrisburg, a seu çittæ ciù grande a l'è Philadelphia, dove a l'é stæta scrita e firmâ a deciaraçion d'indipendensa americann-a.
Anni 1350
thumb|250px|center|[[Virgilio, Opera omnia - Georgiche, 1350-1400 ca. (Bibliotêca Malatestiann-a - Cesena, S. XIX.3, 02)]]
Radiu Nustalgia
Radiu Nustalgia (dita ascì sulu Nustalgia, in italian Radio Nostalgia) a l'è 'na radiu lucale ligure interregiunale (super-stasiun) c'a fa parte da rete Radio Number One.
Descrisiun
Nustalgia a irradia i sò segnali in Liguria, in FM, cun varie frequense, a ne existan varie versiun :
Stöia
Nustalgia a nasce in tu 1976, cumme "Radio K2", pe poi trasfurmase in tu 1990 in Nostalgia radiu de sula muxica sensa prugrammi, cun a rutasiun de brani veggi de almenu 3 anni, a l'è a primma "hit radio" d'Italia, da quellu mumentu arve ina cadenn-a de affiliasiun e riva in atre regiun. In ti anni 2010 a vegne pià da Lagouno, societæ da lumbarda Number One.
Candia Lomellina
Candia Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Taskent
Taskent a l'é a capitâle de l'Uzbekistàn. A gh'à 2.371.300 abitanti (2015).
Petrella Salto
Petrella Salto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Bernareggio
Bernareggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Villanova Biellese
Villanova Biellese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Giögrafîa
thumb|300px|L'Ottina a Villanova Biellese|centro
Fontanella (Italia)
Fontanella o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Mantova
Mantova a l'é 'na çitæ de 47.223, cappolêugo da provìnsa de Mantova e da región Lonbardîa.
Bacteria
I Batteri o Schizomiceti son esseri viventi microscopici unicellulari classifichæ in ti Protisti inferiori comme e Spirochete e e Schizoficee. Mentre questi dui ürtimi grüppi son ao sö interno moltô omogenei, i batteri comprenden organiximi fortemente diversci segge comme forma che comme metabolismo.
Microbiologia Generale
A stüdia e proprietæ fondamentali da cellula batterica indagando a sö morfologia (fôrma) e fisiologia (funçionamentô), mettendo in lüxe e lezzi fondamentali da biologia batterica. E forme fondamentali di batteri son de trei tipi: rionda (cocchi), a bacchettô (batteri propriamente diti o bacilli), a spirale (vibriuin, se han unna sola cürvatüa; spirilli, se han ciü cürve che ghe dan un aspetto a elica).
Ôltre che a forma, l'è importante e differense che i batteri han in to moddo de associase fra de lô, che a sö votta a l'è ligä a a mainea de riprodüise: coscì se distingue fra i cocchi quelli isolæ, poi i diplococchi (attacchæ a grüppi de dui), e sarcine (quattro o öttô batteri assemme con dispozision cübica), i streptocococchi (riunî a cadenna), i stafilococchi (ammüggiæ a rappô).
Fra i bacilli a dispozision a pö esse isolä oppüre a dui pe votta (diplobatteri), in cadenna (streptobatteri), a dui a dui missi a angolô, paralellamente comme a formä unna ringhea, o ancun a müggietti de spilli. Queste dispozisioin son costanti pe e varie specie. E dimenscioin da cellula batterica pöen annä da 0,15 a 30 micron.
Batteriologia Speçiale
A stüddia e caratteristiche di scingôli grüppi de batteri: l'interesse che questa branca da Microbiologia a l'ha pe a meixinna o fa scì che a sö ricerca a vagghe sôviatütto ae speçcie patogene.
Taxonavigaçion
miniatura|300x300px|Schêma de l'evoluçion di Prokaryota ([[Archaea e Bacteria) segondo e teorîe filogenetiche.]] Superregno Bacteria
Democrito
Pensceo
O l'ha sviluppao rigorosamente a conceçion atomistega de Leüçippo, abbandonando però o grossolan empirismo fixico do meistro e asmiando a una spiegaçion metafixica da realtæ. Coscì o momento "eleatico" o riappâ inta so gnoseologia rinsadao pe a distinçion rigorosa fra conoscença senscibile e conoscença intellettuâ, e solo a quest'urtima l'è riconosciúo o carattere de çerteçça: e qualitæ senscibile son convençionæ (νόμῳ), a conoscença de veitæ attraverso o travaggio scientifico da raxon a se poñe invece comme a ciu âta exigença do βίος ϑεωρητικός, co-o quæ una savia e equilibrâ morâ a doviæ fâ coincidde ascì a vitta pratica. Amiâ sotta questo profî, a conceçion atomistega de Democrito a no pœu êse consciderâ soltanto una meccanica conciliaçion do monismo eleatico co-o pluralismo, ma a va vista comme un superamento da metafixica parmenidea in força de una nœuva metafixica ch'a fa do no-êse o tesciúo de l'êse.
L'è diffiçile dî, sorvetutto pe a scarscitæ de documenti, se l'atomismo de Democrito o foise deterministego ò caxualistego: a propenscion di studioxi a l'è verso quest'urtima interpretaçion. Da-o punto de vista fixico a l'è particolarmente interessante a conceçion atomistega, saiv'a dî discontinua, da mateia; l'atomo de Democrio o l'è consciderao comme l'unitæ elementâ de l'êse, fixicamente indivixibile, oltre che immutabile e eterno. A formaçion di corpi, e in primmo lœugo quella di coscì díti elementi (fœugo, aia, ægoa, tæra), a vegne spiegâ da Democrito in senso reddenamente meccaneghistego comme una consegoença de l'incessante e eterno movimento vorticoso di atomi ch'o determina, pe de qualitæ geometriche, o raggruppamento di elementi scimili.
In contrasto co-a filosofia dominante into Medioevo, e dotriñe democritee e epicuree commençon a tornâ in ónô a-o prinçippio de l'etæ moderna, e, pe œuvia specce de Bacone e de Galileo, contribuin a-o sviluppo da nœuva filosofia naturâ.
Numansia
Nûmansia (in spagnòllo: Numancia; in latin: Numantia), a l'êa 'n'antiga çittæ spagnòlla 'na vòtta popolâ da-e genti pre-romann-e da Çeltiberia, scituâ inta provinsa de Soria, inta conflûensa di sciûmmi Tera e Duero.
Fondâ inte l'inissio do seccolo III a.C., a l'è stæta destrûta da l'esercito roman de Scipion Emilian into 133 a.C., dòppo çirca 8 meixi de guæra, c'a l'ha misso fìn a-i squæxi vint'anni de rexistensa a l'invasô roman.
A l'è ûn di ciû importanti esempi d'ostilitæ cóntra Romma.
E sêu roïnn-e se trêuvan a 7 km a nòrd de l'attuâle çittæ de Soria, capolêugo da provinsa, in sciô monte da Muela, into villaggio de Garray.
Palasso Gianco
thumb|200 px|Palàsso Gianco, visto da de fêua O Palàsso Gianco (it: Palazzo Bianco) - dîto ascì Palàsso do Lùcco Grimado (it: Palazzo Luca Grimaldi), òpû Palàsso Brignoe Sâ - o l'è 'na costruçión stòrica scitoâ inta stràdda Garibàldi 11 a Zêna, inserîa o 13 de lùggio do 2006 inta lìsta di 42 palassi do Rolli de Zêna, conscideræ Patrimònio de l'Umanitæ UNESCO.
O palàsso o l'òspita 'na seçión di Musei da Stradda Neuva dedicòu a-a pitûa a Zêna e in Ligùria, da-o XVI a-o XVIII sécolo, con de seçioìn d'arte italiann-a, fiamìnga e spagnòlla.
Stöia
O Palàsso Gianco o l'òcupa o scîto da câza costruîa da-o 1530 a-o 1540 da Lùcco Grimado, ch'o l'appartegnîva a 'na nòbile famìggia zenéize. Into 1658 o l'è diventòu de propietæ da famìggia Franchi de Candia e into 1711 o l'é stæto cedûo a Maia Durassa Brignoe-Sâ ch'a l'à ristruturòu pe òpera de l'architetto Giacomo Viano (1714-1716). Da alôa o l'è dîto Gianco, pe-o colôre di seu elementi decorativi esterni. thumb|200 px|'Na sâla do Palàsso Gianco Into 1889, a-a mòrte da Maia Brignoe Sâ De Feræ, duchéssa de Galêa, o palasso o l'è divegnûo propiêtæ do Municipio de Zêna e destinòu a êse museo pùblico. O l'è stæto inauguròu into 1892, o quattroçentenâ da Scovèrta de l'America. Bonbardòu into 1942, o Palàsso Gianco o l'é stæto restauròu da l'architetto Franco Albini. L'alestiménto de coleçioìn o l'é stæto curòu da Carla Mazzarello, e o museo o l'é stæto riaverto a-o pùblico into 1950. Tra e coleçioìn gh'é 'n'arecugéita di tesciûi pe-a mòdda (damàsco, velûo, jeans).
O Museo
L'é espòsto i dipinti do Pòulo Veroneise (Crocifisción e Susanna e i vêgi), Feipin Lippi (Pâa do Françesco Lomellin, 1502-1503), Zorzo Vasari (Ritræto de 'n zóveno fiorentìn), Lucco Cangiaxo (Madònna da candéia), Caravaggio (Ecce Homo), Parma o Zóveno, (Cristo e a samaritana e L'adùltera).
Tra i artisti forèsti, Pieter Paul Rubens (Venere e Marte), Hans Memling (Crìsto benedixènte) Antoon Van Dyck (Vertummo e Pomona), Gerard David (Politico da Çervæa), Francisco de Zurbarán (Sant'Orsola e Sant'Eufemia), Bartolomé Esteban Murillo (Fûga in Egitto), Giusepe de Ribera, Simon Vouet (David co-a tésta do Golia).
Pitoî zenéixi do baròcco son: Greghetto, Benardo Stroççi, Valeio Castello, Domenego Piola, Pòulo Gieumo Piola, Grigheu De Feræ, Lusciandro Magnasco (Intrategniménto into giardìn d'Arbâ).
Da-o 2009 l'é espòsto a scoltûa de Antonio Canova, Manêna penitente, ch'a l'é colocâ into vixìn Palàsso Döia-Tursci.
Menestrinn-a coe öve
A Menestrinn-a coe öve, ciamâ ascì stracciatella (in italiàn) o menestrinna da ruffién, a l'è in prìmmo piatto reizo famôzo da unn-a variante da canson zeneize Trilli Trilli.
Ingredienti
- 1 litro de broddo - 2 öve - 2 cüggiæ de semolin - porsemmo.
Delaware
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa do Delaware thumb|right|200px|A mappa do Delaware Nomme offiçiâ: State of Delaware.
Descriçion e stöia
O l'ea unn-a de  trezze colonie che se son rebellæ a a dominaçion ingleise e han inzoö a Rivoluçion Americann-a ch'a l'ha portoö a a deciaraçion d'indipendença do 1776.
O Delaware o l'è stæto o primmo stato a ratificâ a costituçion americann-a.
A so capitâ a l'è Dover.
Primma Croxâ
Descriçion e stöia
In Palestìnn-a i mosulmén òcupan Gerusalémme, e sto fæto chi o l'à dôe consegoénse: prìmmo, che i lêughi sànti di Crestién (spécce o Sànto Sepórto) són inte de màn foreste e nisciùn crestiàn o peu andâghe in pelegrinàggio; segóndo, che da quélle pàrti i comèrci e i tràfeghi són lô ascì inte mæxime màn... No sôlo, i mosulmén són ‘na poténsa in sciô mâ e sto fæto chi o da bén bén fastìdio a quélla pàrte d’Ouröpa ch’a s’avànsa in sciô Mediterànio e ch’a se védde inpedî i comèrci. E coscì se pensòu bén de métte fìn a sto stâto de cöse, e vò-u lì e Croxæ!
A Croxâ
O fæto o l'é çitòu da-o Tàscio inta sò Ra Gerusalemme deliverâ :
E attrezzi, e marinæ porta con lê Nervin, Sturlotti, e Bezagnin Foxen: (Dapœu ch’o fu costreito a scîâ inderrê Da Navigio armatô de Saraxen) In cose de manœuvera Inzegnê, Chi pensa a tiro, e mette in carta ben, Ha sotto lê çent’ommi de lignœua. Capaçi a mette insemme ogni inzegnœua. Ghigærmo de ri Embrieghi è sto tá Uña de Zena dre Famigge antighe. Pezzi d’artaggiaria appareggiá O fa sciù ro designo dre sò righe, Non usava Canon (ah!) ni Mortâ Da batte, e derruâ mure nemighe; E son questi Arieti nomminæ, Catapulte, baliste, e cose tæ. Ma gh’è de mêgio: a moddo d’un bastion Mille pezzi de legno insemme o tesce, E l’arma d’uña testa de monton, Che da ro scianco, a tempo a manca, e cresce: Ciù dall’ærto, all’arvîse d’un barcon, Un ponte levadô fœura se n’esce; E a mœuo de cannocciale, senza stento In çimma uña torretta esce de drento. E o poêta o contìnoa descrivéndo o fonçionaménto da tôre. A citaçión a dimóstra inte quæ conscideraçión e stìmma êan tegnûi i méistri d'àscia zenéixi.
Tornàn a Zêna
E in sciâ fìn, a-i 15 de lùggio de l’ànno 1099, gràçie a sta tôre arenbâ a-e sò miâge, Gerusalémme a càzze inte màn di Croxæ. Fæto cómme d'ûzo 'n gròsso botìn, i doî fræ tornàn a Zêna. O Ghigèrmo o vêgne mìsso a càppo de 'na flòtta de 26 bàrchi e o pàrte tórna pe portâ socórso a-o Bogión ch’o l’êa in dificoltæ. Inte l'ànno 1101 o l’arîva a Laodicea e o vêgne a savéi ch'ò-u Bogión o l’é mòrto. Alôa o va in agiùtto do fræ ciù picìn de sto chi, o Bardovìn e o ghe dà ’na màn a conquistâ tórna a corónn-a de Gerusalémme. A sto pónto chi se dirìzan in sce Tiro ma s’atrêuvan davànti a flòtta grêga. O scóntro o no se peu evitâ, ma pâ che tùtto o finìsce co-în acòrdo tra l’Alessio e i Zenéixi che ghe goâgnàn asæ privilêgi econòmichi e comerciâli.
I Zenéixi vàn a conquistâ Cesarea. E quànde tórnan a Zêna pòrtan, insémme a-o sòlito rìcco botìn, o Sâcro Baçî, 'na spécce de grilétto a sêi canti ch'o pàiva êse fæto de smeràldo, ma in realtæ o l'êa sôlo de véddro vèrde, dónde a lezénda a veu ch'ò-u Segnô o gh’àgge mangiòu o bæ inte l'ùrtima çénn-a. O Napolión o l'à dapeu portòu o Baçî a Parìggi. O saiâ restitoîo a Zêna dêx’ànni dòppo, ma rótto. O tòcco ch’o mànca o l'é ancón a-o Louvre. A Zêna o l'é costodîo into tezöo da Catedrâle de Sàn Loénso. E coscì a finìsce a Prìmma Croxâ che, pàssa o botìn personâle di vàrri conbaténti, a l’à dæto a Zêna asæ vantàggi econòmichi e comerciâli. Òua Zêna a gh’à into Medio Oriente, ò sæ into Levànte, asæ bâze che són o prinçipio da sò poténsa e da sò fòrsa in sciô mâ.
1975
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1975 a cansón Ragazza del sud, cantâ da Gilda.
Sport
- Canpionòu de Serie A 1974-1975 - Juventus - Fausto Bertoglio o goâgna o Gîo d'Italia 1975. - Stoccolma - Coppa Davis 1975. Vincitô: Svessia - Formula 1 (1975) - Vincitô: Niki Lauda sôvia Ferrari
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Aage Niels Bohr Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Brienno
Brienno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pont-Saint-Martin (Italia)
Pont-Saint-Martin o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Porto Vila
Pòrto Vila a l'é a capitâle do Vanuatu.
A gh'à 'na popolaçion de 51.437 abitanti segondo o censimento do 2016.
Stati do Mercosur
Atoalménte o Mercosur (ascì Mercosul) o l'è conpòsto de çìnque ménbri (un di quæ sospéizo), sètte pàizi asociæ e doî òservatoî (Méscico e Nêua Zelànda).
Stâti ménbri
Do Mercosur o fàn pàrte i quàttro pàizi fondatoî ciù o Venesoêla, ménbro da-o 2012, o quæ o l'è però stæto sospéizo into 2016, aprêuvo a-e violaçioîn de quésto stâto a-o Protocòllo de Ushuaia.
Stâti asociæ
Atoalménte gh'è sètte pàizi asociæ a-o Mercosur, co-a prospetîva de intrâ inte l'asociaçión. A ògni mòddo sôlo a Bolivia a l'ha comensòu o procèsso de adexón.
Cremente Prementon
miniatura|Stemma da cazadda di Prementon|117x117px Cremente Prementon (Zena, 1340 - 1415) o l'è stæto o sezzeximo duxe da Repùbrica de Zena pe 'n giòrno, da-o 15 a-o 16 de lûggio do 1393.
1694
thumb|250px|center|[[Dria do Sarto, Aotoritræto, 1694 (Coleçion di aotoritræti di Uffizi)]]
Canneto Pavese
Canneto Pavese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Prinçipato de Seborca
O Prinçipato de Seborca (in italiàn: Principato di Seborga) o l'é 'na micronaçión eoröpea no riconosciûa de 14 km2 che o reclamma l'indipendénsa do comûne de Seborca e o se trêuva inta provinsa de Imperia. O se conscìdera l'erêde do Prinçipato abaçiâle de Seborca, existîo fin a-o XVII sécolo.
1963 - ancheu
Inta seconda meitæ do XX sécolo, dapeu dötræ riçèrche, o seborghin Zorzo Carbón o l’à diciaròu che o tratâto firmòu into 1727 pe-a cesción de Seborca a-i Savoia o no l'êa stæto retificòu e che o Rè de Sardégna o no l'aveiva mâi reclamòu a sovranitæ in scio bórgo, lasciândolo de facto indipendente.
O 14 de mazzo do 1963 i çittadini de Seborca àn eletto Carbón Prìnçipe de Seborca co-o nomme de “Zorzo I”. Inti anni '90 lê o l'à fæto aprovâ i Statûti generâli e reintrodûe i vêgi scìmboli do prinçipato (a bandêa, o stémma, o loixin, ecc.).
Zorzo I o l'é mòrto into novénbre do 2009, dapeu un regno de 46 anni. O 25 de avrî do 2010 o l'é stæto eletto prinçipe Marcello Menegatto co-o nomme de "Marcello I". Da-o 10 de novénbre do 2019 o prinçipâto o l'é goidòu da sò mogê, Nina Döbler Menegatto.
Governo
O Prinçipato o l'é 'na monarchîa costituçionâle elettîva. Cappo do Stato o l'é o Prinçipe, elètto da-o pòpolo ògni sètte anni. I Statûti generâli (a costituçión do paize) son stæti adotæ into 1995.
E magiô istituçioìn son :
Bandêa
miniatura|Vêgia bandêa do Prinçipato A bandêa do Prinçipato, segondo l'Art. 4 di Statûti generâli, a l'é costituîa da "doî triangoli" de colôre bleu e giànco; a ògni mòddo ancheu a bandêa adeuviâ a l'é formâ da 'na fascia grande un tèrso da stoffa co drénto o stemma senplificòu do prinçipato, mentre inti âtri 2/3 gh'é 18 strisce bleu in campo gianco.
Portogallo
O Portogàllo (Portugal in portoghéize), conosciûo ofiçialménte cómme Repùbrica Portoghéize (República Portuguesa in portoghéize, prononçiòu ) , o l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òcidentâle.
Giögrafîa
O Portogàllo o se trêuva prinçipalménte inta penîzoa ibérica, a l'estremitæ sùd-òcidentâle do continénte, ma o l'inclùdde ànche i teritöi de Îzoe Azòrre e de Madeira inte l'Òcéano Atlàntico. A sò pàrte de tærafèrma a confìnn-a co-a Spàgna a nòrd e a ponénte, a sùd e a levànte o l'é pe cóntra afaciòu in sciô mâ. I doî arçipélaghi òceànichi formàn de regioìn outònome co-in pròpio govèrno regionâle. A léngoa ofiçiâ a l'é o portoghéize méntre o mirandéize o l'é riconosciûo cómme léngoa minoritâia.
A capitâle do Portogàllo, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Lisbónn-a, e âtre çitæ ciù grénde són, inte l'órdine, Oporto, Vila Nova de Gaia, Amadora, Braga e Funchal.
Stöia
O Portogàllo o l'é a naçión ibérica che da ciù ténpo a l'é indipendénte, óltre che unn-a de ciù antîghe de l'Eoröpa ascì. O sò teritöio o l'é stæto de lóngo frequentòu da l'òmmo e, scìnn-a da-a preistöia, o l'à vìsto numerôze invaxoìn. Inte l'órdine, into modèrno teritöio portoghéize, ghe stâva génte pre-cèltiche e cèltiche, i Fenìcci, i antîghi Grêghi e i cartaginéixi. A zöna a l'é stæta dónca òcupâ da-i romén e, depoî a chéita de l'inpêro, da pòpoli germànichi cómme Suêvi e Vixigöti. Con l'invaxón da penîzoa ibérica da pàrte di Möi, a ciù pàrte do sò teritöio o l'é finîo inti domìnni de Al-Andalus. O stâto sovràn do Portogàllo o l'é stæto fondòu inti prìmmi ànni da lónga controfensîva crestiànn-a pasâ a-a stöia co-o nómme de Reconquista. Creâ inte l'ànno 868, a naçión portoghéize a l'à aomentòu a sò inportànsa co-a vitöia inta batàggia de São Mamede do 1128 pe pöi arivâ, depoî a batàggia de Ourique do 1139, a-a proclamaçión da nàscita do Régno do Portogàllo. Pe de ciù, inte l'ànno 1143, co-o tratâto de Zamora o l'é stæto riconosciûo ofiçialménte cómme pàize indipendénte da-o Régno de León ascì.
Tra i sécoli XV e XVI o Portogàllo o l'à creòu o prìmmo inpêro comerciâle e marìtimo globâle, diventàndo unn-a de ciù inportànti poténse econòmiche, polìtiche e militâri do móndo. Inte 'sti ànni chi, comuneménte conosciûi co-o nómme de "etæ de scovèrte" i navegatoî portoghéixi àn espoloròu i mâ, arivàndo pi-â prìmma vòtta into modèrno Braxî inte l'ànno 1500. In quésto perîodo o Portogàllo o l'avèiva o monopòlio do comèrcio de spéçie e o s'êa spartîo o domìnio globâle co-o régno de Castìggia, espandéndose fîto in Àzia ascì. A ògni mòddo di fæti cómme o teramòtto de Lisbónn-a do 1755, l'òcupaçión do pàize inti ànni de goære napoliòniche e l'indipendénsa do Braxî into 1822 àn bén bén amermòu a sò richéssa. Pe de ciù, tra o 1828 e o 1834, gh'é stæta 'na goæra civîle tra liberâli e conservatoî in sciâ decixón de tegnî a monarchîa, a-a fìn do tùtto abolîa co-a rivoluçión do 1910. A l'é dónca nasciûa a Prìmma Repùbrica Portoghéize ma, aprêuvo a-a sò deboléssa polìtica, a l'é stæta fîto sostitoîa da-o regìmme outoritâio do coscì dîto Estado Novo. A democraçîa a l'é stæta ricostitoîa co-a coscì dîta rivoluçión di ganéufani do 1974 e co-a fìn da goæra coloniâle portoghéize, a quæ a l'à portòu pöco dòppo a l'indipendénsa da ciù pàrte de ùrtime colònie ancón sótt'a-o contròllo do pàize ibérico. Inte l'ànno 1999, co-o pasàggio de Macau a-a Cìnn-a, gh'é stæta a fìn de quéllo ch'o l'é conscideròu o ciù lóngo inpêro coloniâle da stöia.
Economîa e polìtica
O Portogàllo o l'à lasciòu 'n'inportànte infloénsa colturâle, architetònica e lengoìstica d'in gîo pe-o móndo, con ciù ò mêno 250 milioìn de persónn-e che d'ancheu pàrlan o portoghéize. A naçión a l'é 'n pàize svilupòu co-în'economîa avansâ e 'n'âta qualitæ de vìtta , pe de ciù a l'à 'n bón livéllo de libertæ civîli, de stànpa, de informaçión e de democraçîa , pâxe e svilùppo umâno in generâle.
O Portogàllo o l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, de l'Unión Eoropêa, de l'Àrea Schengen e do Conséggio d'Eoröpa; o l'é tra i ménbri fondatoî da NATO, de l'Eorozöna, de l'OECD e da Comunitæ di Pàixi de Léngoa Portoghéize.
Banchinna Ciavai
BANCHINNA CIAVAI a l'è 'na squaddra de balon de Ciavai, fundâ into 1989 da un grùppu de figgeu inte stansie da bibliuteca da Sucietæ Ecunòmica Ciavaìnn-a.
Descriçion e stöia
U numme u vegne da 'na banchinn-a de granito c'a l'è inti giardinetti arente u cumûne de Ciàvai, adòssu a quella banchinn-a se ritruvâvan di figgeu appasciunæ do balùn che l'han decisu de fâ 'na squaddra neuva.
I culuri sun u grixu de l'asfaltu e u verde di giardinetti; òua i sòcci fundaturi nu ghe a fan ciù a zeugâ pe-i anni e pe-e panse che gh'é vegnîu, ghe sun di zugoéi ciù zuêni, però i vêgi i seguan sempre a squaddra e sun vegnûi dirigenti.
Wikipedia in lìgure
A Wikipedia in lìgure a l'é l'ediçión in léngoa lìgure de l'enciclopedîa online Wikipedia. A l'é stæta creâ inte l'arvî do 2006 e, a-o méize de September do 2023, a gh'à artìcoli. A l'é a 159exima wikipedia pe nùmero de vôxe.
Into pasòu a l'êa vixitâ da 'na média mensîle de 15.000 persónn-e ma, a partî da-o prinçìpio do 2022, a l'é arivâ a ciù de 50.000 dispoxitîvi ùnichi a esîghe ìntræ inte ògni méize.
Besana in Brianza
Besana in Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Protesion contra a Malaria
A Protesion contra a Malaria a pö esse necessaia quande se viaggia in te çerti Paixi segge tropicali che subtropicali. Questo perchè questa mouttia grave e a votte mortale a l'è purtroppo ancun endemica in te gran parte de Naçioin sottosvilüppæ.
Farmaci
Inoltre se pö fä üso de farmaci antimalarici, segge comme prevension vera e propria, che tegnindoli comme riserva se se verifica unna freve improvvisa e no gh'è a poscibilitæ de avei cüre mediche. A risposta do parassita ao farmaco a l'è diffiçile da prevedde. Se conseggia, primma do viaggio, de informase con o proprio mego in sce i farmaci da piggiä; existe anche di istituti specializzæ.
In ogni caxo, se se piggia di farmaci antimalarici bezeugna esse molto precisi in to rispetto di dosaggi e di orarî; van piggiæ durante o sübito doppo i pasti; a terapia a va cominçâ primma da partensa e continuâ doppo o ritorno. Finna a dui anni doppo a fin do viaggio l'è megio fâ attension ai episodî de freve e informâ, se questi episodî se presentan, o mego de o soggiorno effettuou in te unna zona de malaria endemica.
Poggio Bustone
Poggio Bustone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
443
thumb|400px|center|Cistèrna romànn-a de [[Teodosio II, 428-443 Istanbul]]
Provinsa de Cremonn-a
A Provinsa de Cremonn-a a gh'à 113 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lombardïa‎ in Italia.
Da Nang
thumb|375px| Scena tippica de Da Nang Da Nang a l'è a capitâ e prinçipâ çittæ de Nam Trung Bo, Vietnam. A g'ha 819.775 abitanti (2006).
E sêu prinçipâli attivitæ econommiche son l'indûstria di tesciûi (coton e tapeti), de l'êujo, do savôn, e l'artexanato.
A l'è a sede de l'Ûniverscitæ de Da Nang, a g'ha 'n aeroporto internaçionâ, e a l'è collegâa co-o porto d'Da Nang inta Vietnam.
Viverone
Viverone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Viverone, o ricetto|centro
Doménego Çimmarœuza
Doménego Çimmarœuza (it. Domenico Cimarosa), muxiçista (Aversa 1749 - Veneçia 1801).
Vìtta
De povia famiggia, orfano de poæ a sett'anni, o fu acugeito (1761) into conservatoio napolitan da Madonna de Loretto comme "figgiœu". Chie o studiò con G. Manna, A. Sacchini, F. Fenaroli e da pœu foscia ascì co-o Niccolò Piccinni. O l'exordì con l'opera "E stravagançe do Conte" (1772), a-a quæ seguì atre trezze oppere comiche (rapr. a Nappoli e a Romma) tra-e quæ "L'Italiaña in Londra" (1779) ch'a ghe procuò nommina de grand'operista. A so primma opera seria a fu o "Caio Mario" (rapr. a Romma 1780), che però, comme i atre do gennere, a l'arestò un'ecceçion.
Into 1781 o Çimmarœuza o se rivella zonto a piña maturitæ con "Zaniña e Benardon", œuvia composta e aplaodia a Veneçia, ch'a se pœu consciderâ un cao-lao, pe-a feliçe rapresentaçion di varri personaggi e de varrie scituaçioin psicologiche ondezzante tra a satira e o sentimento ciu squixio. Assæ meno interessante o Çimmarœuza o l'è into genere serio, do quæ o l'è esempio un "Oreste" (1783), inçerto fra o tradiçionalismo metastaxan e e idee di novatoî do tempo. Into 1787 o l'è ciammao a-a corte de Turin (dove o dà un "Valodimiro", ben aplaodio) e subito doppo a quella de Peoburgo, ch'o razonze, doppo un viægio pe Romma, Firençe, Parma, Vienna, Varsavia, assæ frutoso pe-o Çimmarœusa, onoao e cormao de doin in ogniduña de quelle çittæ e corte.
A Peoburgo o l'arestò ciu de trei anni componendo con ottimo exito despæge cantæ, messe, e i oppere serie "Cleopatra" (1789) e "A Vergine do Sô" (1789-90). Into ritorno da-a Ruscia (1792) o l'assostò a Vienna, dove-o so "Matrimonio segretto", apoxitamente composto, o desciò un entuxiasmo sença precedenti (l'imperatô o-o vosse intregamente replicao inta mæxima seiaña). L'è questa l'œuvia ciu squixia e caratteristega do Çimmarœuza, degna, pe arguçia, veitæ psicologica, teniéça, de stâ vexin a-e analoghe partitue do Mozart.
Continnoa a produçion do Çimmarœuza a Napoli, dov'o rientra into 1793, meistro da reâ cappella; a megio œuvia: "E furbaje femminiñe" (1794). Durante o periodo repubbrican o Çimmarœuza o scrisse un inno pe quello rezimme (1799); a-o ritorno in sce-o trono o re o no perdonò tâ gesto, ofendendose ancon de ciu a prœuvo a l'oferta, fætaghe da-o Çimmarœusa, de 'na cantâ d'omaggio. O Çimmarœuza, passao quarche giorno in prexon, o dovette da pœu abandonâ Napoli e razonze Veneçia, dove poco doppo o s'amortò.
A produçion do Çimmarœusa a comprende, otr'a-e 54 œuvie tiatræ, 2 messe, un ótóio, 4 cantæ, 7 scinfonie, un conçerto pe ciu strumenti, di duetti e de sonate pe çimbalo.
Giæa (cianta)
Beta vulgaris (L., 1753), comuneménte conosciûa ségge cómme giæa ségge cómme giærâva in sciâ bâze di ûzi, a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaranthaceae , da quæ se pœan mangiâ e féugge.
Quésta ciànta a l'è stæta 'na de prìmme a êse descrîta segóndo o modèrno scistêma de clasificaçión, dæto ch'a l'êa stæta za catàlogâ into 1753 da Linneo, inta sò inportantìscima òpia Species Plantarum.
Etimologîa
A l'é 'na ciànta erbàcea, existénte in divèrse variêtæ: da sùcou, da òrto e da foràggio, pe l'alimentaçión de béstie.
In sciâ bâze de l'ûzo a l'è conosciûa con divèrsci nómmi:
Descriçión
sinistra|miniatura|Scioî de B. vulgaris (da variêtæ da sùcou).|287x287px A giæa a l'è 'na ciànta èrbacea da-a coltivaçión bienâle, de ræo perénne, ch'a l'è àncoâ a-o seu gràçie a 'na réixe méistra e ch'a pœ arivâ a 'n'altéssa de ciù ò mêno 1 ò 2 mêtri.
Féuggie
E féuggie da B. vulgaris són lónghe tra 5 e 20 cìtti (ciù picìnn-e quélle vèrso l'âto), a fórma de cheu, e arivàn a dimenscioîn bén bén magioî inte variêtæ coltivæ. Quéste àn ascì 'n màrgine intrêgo ò óndulòu e, in sciâ pàgina superiôre, prezentàn 'na nétta còsta centrâle.
Scioî
I scioî de quésta ciànta àn 'na tìnta vèrde ò róssa e són asæ picìnn-i, co-in diàmetro de 3-5 mm, formæ da çìnque féugge (ò pétali) e són arechéugéiti in dénse spîghe, in grùppi generalménte da træ a éutto unitæ. L'inpolinaçión a l'avegne gràçie a-a fòrsa do vénto, in vîa primâia, e secondariaménte atravèrso e bestiête.
Frûti
O frûto o l'è costitoîo da doî acheni modificæ de mòddo da contegnî a seménsa, da-a fórma a lénte e ànpia 2-3 mm.
Distriboçión e habitat
E variêtæ sarvæghe de B. vulgaris són distriboîe inta ciù pàrte de l'Eoröpa, inta Macaronesia e inte l'Àzia òcidentâle, scibén che ghe séggian ciànte natûalizæ inti âtri continénti ascì.
In particolâ són difûze inte zöne costêe, caraterizæ da 'n elevâ salinitæ e da 'n seu sàbiôzo ò conpòsto sorviatùtto da prîe.
Produtoî
Inte l'Eoröpa produtoî de sùcou giànco són a Frànsa e a Germània e, ecetoòu o Lusenbùrgo, tùtti i Pàizi de l'Unión Eoropêa estrâon o sùcou da-a B. vulgaris.
Aeroporto internaçionâ de Da Nang
thumb|375px| Aeroporto internaçionâ de Da Nang L ' Aeroporto internaçionâ de Da Nang o l'é 'n' ariopòrto ch'o se trêuva in Vietnam.
Provinsa de Piaçensa
A provìnsa de Piaxénsa (pruvincia d' Piaṡëinsa in piaxentìn, provincia di Piacenza in italiàn) a l'é 'na provìnsa de l'Emìlia-Romàgna co-îna popolaçión de 283.742 abitànti e capolêugo Piaxénsa. A confìnn-a a ponénte co-a provìnsa de Pavîa e con quélla de Lisciàndria, a nòrd co-a provìnsa de Lödi e co-a provìnsa de Cremónn-a, a levànte co-a provìnsa de Pàrma e a sùd co-a çitæ metropolitànn-a de Zêna.
Giögrafîa
miniatura|Màppa da Provinsa de Piaçensa|sinistra
Léngoe
Inta provìnsa de Piaxénsa o l'é parlòu prinçipalménte o dialétto piaxentìn, ch'o cónta de ciù ò mêno 150.000 parlànti. O l'é 'na parlâ a-a croxêa de vàrie léngoe, spécce o lonbàrdo e l'emiliàn, méntre inte zöne vèrso l'Apenìn o l'incoménsa a-avéi di caràteri da léngoa lìgure ascì.
Aconcagua
Descriçion
O s'attrêuva inte l'òvest de l'Argentinn-a e o fa pârte de e Ande, o scistemma de monti ch'o percôrre l'América do Sûd. O g'ha diversci giassâi e o sta drento a-o Parque Provincial Aconcagua, vixitòu da nûmerôxi tûristi e scaatôi de tûtto o mondo.
L'orìggine do sêu nomme a no l'è ancon ciæa. O se pensa ch'o pêu vegnî da a léngua Quechua, da dôe pòule che vêuan dî "sentinella de prîa"; oppûre da 'n'âtra léngua pre-coloniâ.
Maryland
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa do Maryland thumb|right|200px|A mappa do Maryland
Descriçion e stöia
O Maryland (State of Maryland in ingleize) o l'êa unn-a de trezze colonie che se son rebellæ a-a dominaçión ingleize e an iniçiòu a Rivoluçión Americann-a ch'à portòu a-a deciaraçión d'indipendensa do 1776 e a-a nàscita di Stati Unîi.
A seu capitâ a l'è Annapolis e a seu çitæ ciù famusa a l'è Baltimora.
Da-o teritöio do Maryland son stæte piggiæ e tære pe-a costituçión do Distreito de Columbia.
Acevedo (Venezuela)
Acevedo​ o l'é un di 21 muniçìpi che forman o Stâto de Miranda in Venezuela. O gh'à 'na superfìcce de 2.086 km². Segondo 'n càlcolo do INE o gh'àiva 87.371 abitanti into 2011. A sêu capitâle a l'é a çitæ de Caucagua.
Castel Goffredo
Castel Goffredo a l'è 'na çittæ de 12.416 abitanti (30/04/13) inta Provinsa de Mantova, Lombardïa.
San Bærtomê
miniatura|San Bærtomê into [[Giudiççio Universâ do Michelangeo, inta Capella Scistiña, Romma]]
Bærtomê o fu un di dozze apostoi che Gexo o ciamò a-o so seguito e doppo a so morte e resurreçion, o feççe cappi da gexa da lê fondâ. Questo apostolo o l'è mençunao soo che inte liste scinottiche di dozze e inta lista di Apostoli.
Vìtta
Inti evangei scinottichi o l'è nominao a-o sesto posto, doppo Feipo e primma de Mattê e de Tomaxo; inti Atti a-o settimo posto, doppo Tomaxo e primma de Mattê. A commençâ da-o secolo IX° a gexa sciriaca a l'ha identificao l'apostoo Bærtomê con Natanælo, nativo de Cana de Galilea, ch'o vegne aregordao solo da-o vangeio de Zane in doi punti. Questa identificaçion se fonda in sce doi argomenti: inançitutto inte liste di dozze apostoi i scinottichi poñan o Bærtomê co-o Feipo e o quarto Vangelo o mette in relaçion Natanælo con l'apostolo Feipo; in segondo lœugo i scinottichi mençuñan solo o Bærtomê ignorando Natanælo, mentre o quarto vangelo o fa l’inverso. Doppo o IX° secolo l'identificaçion de queste doe persoñe a l'è stæta riproposta da molti studioxi, aomanco comme probabile.
Natanælo (in ebraico “Dê o l'ha dæto”) o doveiva êse o nomme de persoña mentre Bærtomê (in aramaico bar Tol’ may - bar = figgio e tol’ may = sorco -, saiv'a dî agricortô) saiæ o patronimmego, o cognomme.
Nint’âtro semmo di origine do Natanælo – Bærtomê a l'infœua de quante ne conta i vangei. A so ciammâ a l'è narrâ da Zane. Se o Dria o conduxe so fræ Pê a Gexo, o l'è l'amigo Feipo ch'o ghe conduxe o Natanælo. Feipo o ghe-o presenta comme profeta, fornindo o nomme, a famiggia, o lœugo de provegninça "Gexo, figgio de Gioxeppe de Nazareth". Natanælo, originaio da vexiña Cana de Galilea, o reagisce scetticamente. Mentre però lê o g'andava incontra, l'è o Gexo a prononçiâ un ato elogio a Natanælo: "Ecca davei un israelito into quæ no gh'è fáscitæ". De chì a reaçion do discepolo: “Comme l'è che ti me conosci?” e Gexo o ribatte con una risposta a dî poco stupefaxente: "Primma ch'o Feipo o te ciammesse, t'ho visto quande ti t'ei sotta o figo". Cose foise sucesso sotta quello figo, aresta sença risposta. O figo o l'è un ærbo çitao soventi inta Bibbia, foscia o l'ea asciorto int'o studio de scritue con rifeimento a-a vegnua do Mescia. Questo particolâ o l'ha fæto pensâ che o Natanælo o foise un studiozo da lezze, da Torah, e perçò apostolo "dotto".
A reaçion de l'aotentico israelito a no se fa aspétâ e a se concretizza inte 'na profescion solenne de fe' in Gexo, Figgio de Dê e re d’Israele. De repicco Gexo o diâ "Percose t'ho dîto che t'ho visto sotta o figo, ti ti creddi?. Ti vediæ de cose maggiô de queste". Trei giorni doppo, durante o pranço de noççe, a Cana, Natanælo o saiâ testimonnio do primmo miaco de Gexo pe o premuozo intervento de Maia, a moæ.
Coscì a ciammâ do nostro Aposto, a s'alœuga tramezo doi importanti personaggi: Gioxeppe de Nazareth, ommo giusto, custode de Gexo, colui ch'o dette a paternitæ legale e a figua de Maja, che con discreçion za a sta co-i “ciammæ” e a se piggia cua de lô.
Pe a segonda votta o quarto vangelo (21,2) o mençuña Natanælo into gruppo di sette discippoi, che, intenti a pescâ into lago de Tiberiade, benefiçian de un appaiçion do Cristo Risorto. Doppo l’Ascenscion de Gexo, o Bærtomê co-i âtri apostoi o l'è arecugeito in preghea co-a moæ de Gexo e riçeviâ o Spiito Santo into giorno de Pentecoste.
L’apostolato do Bærtomê doppo a Pentecoste o fu attiviscimo, perché a tradiçion posteriô a gh'attribuisce di longhi viægi miscionai, pù no poendo stabilî ninte de precizo. A Bærtomê toccò a Licaonia, ch'a l'è parte da Cappadocia, provinça de l'Axia, onde o predicò e convertì molta gente a-a fe'. Pœuscia, portando con lê o vangeio de Mattê, o passò inte l'India “superiô” e in varie regioin do Medio Oriente, comme afferma Origene, Zœuggio e Giœumo. O l'intrò da pœu inte l'Ærminia dove o fu coonao da-o martiio a Arbanopoli.
In gio a-a so morte gh'è di opignoin despæge tra i antighi scritoî che naran e so geste. Ipollito o scrive ch'o fu croxefisso co-o cappo a l'inzu, e sotta o cappo fu bruxao di erbe fetide pe soffocâlo co-o fumme. Sant'Aostin, San Scilidoo de Seviggia e o martirologio de Beda afferman che san Bærtomê o fu spellao vivo.
Patronati
Bærtomê o l'è o santo protetô de l'Ærminnia.
Visto quello che fu o so supriççio, o so patronato o gh'ha da fâ co-a pelle e i cotelli, raxon pe-a quæ o l'è invocao da chi sofre de maotie da pelle e o l'è o protettô de maxelæ, cœuiæ, caigæ, ligatoî da libbri, peliçæ, cuxoei e pellæ.
Brunate
Brunate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.