cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dûxe da Repùbrica de Zêna
I Dûxi
Tra quélli ch'àn ricovèrto a càrega de dûxe ciù vòtte se pêuan aregordâ l'Antöniotto Adórno, con quàttro mandâti, e Tomâxo Fregôzo, Ludovîco Fregôzo e Pòulo Fregôzo, tùtti e tréi montæ a-o potêre pe træ vòtte. Pe de ciù, l'ùrtimo di quésti, o l'é stæto un di câxi de contenporània goìdda polìtica e religiôza da çitæ, eséndo ségge dûxe che cardinâ e arçivéscovo de Zêna. Co-i sò 13 esponénti elètti a-o duxægo, a l'é stæta a famìggia di Fregôxi l'Albèrgo che ciù vòtte o s'é trovòu a-a goìdda da Repùbrica, sôlo into perîodo da carèga a vìtta.
Into perîodo di dûxi da-a carèga bienâle, duòu pe-i tréi sécoli da-o XVI a-o XVIII, o gh'è stæto quàrche câxo de ricandidatûa cómme quéllo do Pêo Duràsso, dûxe inti ànni 1685-1687 e arivòu a-o segóndo pósto inte eleçioìn do 1693 e do 1697, ò de Cézare De Frànchi, dûxe into biénio 1721-1723 e in córsa inte l'eleçión do 1734. A ògni mòddo, scibén che a poscibilitæ do dóggio mandâto a no l'êa do tùtto proibîa inta rifórma de l'Andrîa Döia, in pràtica a no l'é mâi stæta atoâ pe dâ 'n giùsto e ciù "aristocràtico" càngio tra e vàrie goìdde a-o duxægo de divèrse famìggie da nobiltæ zenéize. L'ùnico câxo stòrico de 'n dóggio mandâto o l'é stæto quéllo do Giàcomo Màia Brìgnoe into biénio 1779-1781 e in quéllo 1795-1797; o quæ, pe de ciù, o l'é stæto l'ùrtimo dûxe a goidâ a Repùbrica de Zêna aprêuvo a-a sucesîva chéita de quésta pe-e consegoénse de goære napoliòniche, e quæ àn portòu a-a creaçión da coscì dîta Repùbrica Lìgure. miniatura|[[Zane Françesco Brignoe Sae (1582-1637)|Zâne Françésco Brìgnoe Sâle, prìmmo "dûxe e rè de Còrsega".]] Into perîodo do duxægo do Zâne Françésco Brìgnoe Sâle, inti ànni 1635-1637, s'é arivæ a 'n inportànte conpromìsso in scî tìtoli do dûxe e a sò instituçión, ch'a saiâ da quéllo moménto riconosciûa in ànbito internaçionâle co-a mæxima dignitæ di âtri sovrén e, dónca, co-in ràngo magiô de 'n "sénplice" dùcca do Sâcro Româno Inpêro. Con quéste motivaçioìn, a colònia zenéize da Còrsega a l'é stæta riconosciûa cómme 'n règno da Repùbrica de Zêna, co-o tìtolo do sò càppo de stâto ch'o l'êa dónca diventòu quéllo de "dûxe e rè de Còrsega". 'Sto apelatîvo chi, asónto pròpio a partî da-o Brìgnoe Sâle e pe tùtti i dûxi sucesîvi (limitataménte a-o perîodo do pròpio duxægo bienâle), o l'é restòu a-i dûxi de Zêna scìnn-a-o 1736, aprêuvo a-a proclamaçión de l'indipendénte Régno de Còrsega, e cesàndo do tùtto a-i 7 de zùgno do 1746, co-o duxægo de 'n âtro Brìgnoe Sâle, o Zâne Françésco e co-o pasàggio de l'ecs-colònia inte moén di françéixi. Ànche inta Repùbrica Lìgure, Stâto creòu a-o pósto da Repùbrica de Zêna con l'òcupaçión françéize, o càppo do govèrno o l'avéiva a carèga de dûxe (a-o mêno dòppo l'intrâ in vigô da costituçión do 1802), incàrego ricovèrto sôlo da Gêumo Loîgi Duràsso, fìggio do Marçéllo Duràsso, aprêuvo a-a sucesîva anesción a-o Prìmmo Inpêro françéize
A cronologîa di tùtti i dûxi che se són sucedûi a-a goìdda da Repùbrica de Zêna a l'êa iniçialménte contegnûa inti àtti da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria.
Staçión de Aoriveta
A staçión de Aoriveta, in brigasco Štasiun dë Auriveta in italiàn Stazione di Olivetta San Michele, in françéize Gare de Gare d'Olivetta-San-Michele) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1928 con a neuva inaogoraçión da tràtta, a l'e ao serviçio do comùn de L'Aoriveta. L'è l'urtima staçión in teritöio italiàn, primma do tòcco de ferovîa c'u se treuva in França.
Inpianti
In sce dói cién a l'è stæta restaorà into 2004.
Staçión de Limon
A staçión de Limon, (in brigasco Štasiun dë Limun in italiàn Stazione di Limone Piemonte, in françéize Gare de Limone) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1891 a fonsiòna comme staçión internaçionâle, scicomme che a l'è l'ùrtima staçión do primmo tòcco italiàn da ferovîa rivando da Cuneo. Preçendentemente a l'éa ascì dotâ de in destaccamento de Poliçia de Frontiera, pé o controllo doganâle fra l'Italia e a França.
Còu de Méie
thumb|200px|Còu de Méie.Còu de Méie (Còvu de Méie into dialétto d'Andêua, Capo Mele in italiàn) o l'é in promontöio rociôzo ch'a s'atrêuva inta provinsa de Sann-a, tra Andêua e L'Aigheuja.
Territöio
In çimma au promontöio gh'é a staçion meteorològica de Còu de Méie e a est o fâro de Còu de Méie. Verso L'Aigheuja gh'é o santuâio da Nòstra Scignôa de Penne, construio into XVII sécolo.
Varigotti
Geugrafia
sinistra|miniatura|280x280px|Vista du côu de Pünta Crena U pais̠e de Varigotti u se truva a levante du céntru du cumüne de Finô, da-u cuôle u l'è separou da-u côu San Dunôtu. A burgô prinsipô da frasiùn, cuélla du Côu, a se truva sutta a l'ôtru promontöiu in-tu teritöiu varigotìn, saiéiva a dî a Pünta Crena. Varigotti u se sviluppa prinsipalménte in-ta picina ciôna a punénte de Pünta Crena, afaciô in-sciu Mô Ligüre, ma gh'è ascì de burghè custruie ciü in ôtu, in-scia custéa di bricchi daré u burgu e ch'i muntan fina a l'ôtucian de Môgne, a-i cunfìn cu-i végi cumüni de Versi e de Lacremô.
U teritöiu da frasiùn u l'è traversou da nümerus̠i rién: partindu da levante, de là da Pünta Crena, u gh'è u Riàn Tèra Russa, ch'u sfoccia in-ta Bôia di Saracìn a l'artéssa da maina du Môpassu, e u Riàn Burdella (ch'u cônpa l'ègua du Riàn Purtu ascì). U céntru da frasiùn u l'è poi traversou da-u Riàn Funtôna, ch'u sfoccia in-ta cias̠a du pais̠e, da-u Riàn Guélla, ch'u china s̠ü da-a regiùn ciamô Priagrussa, e da-u Riàn Armaréu, ch'u nasce in-ta regiùn de Furnôxe. Pe concludde, versu punénte gh'è u Riàn Amures̠i, u Riàn Chién e u Riàn Lasca, ch'i nasce tütti da l'ôtucian de Môgne.
Scibén che a burgô prinsipô a l'è cuélla du Côu, a Varigotti se ne cuntan tante ôtre, survatüttu in-scia stradda de Isascu pe-e Môgne: u Muìn, u Pìn, u Giardìn, e Cà di Moi, i Chién, u Briccu, Isascu, e Môgne e a Sèlva.
Eté antiga
A nu l'è cunusciüa a dôta de fundasiùn du pais̠e de Varigotti ma de següu a s̠öna a l'éa abitô s̠a a-i tenpi di antighi rumôni, cun di sepürti, descruvîi arénte a-a géxa végia de San Luénsu, ch'i remuntan fina a-u III seculu d.C. U l'è prubabile che u primmu burgu de Varigotti u ségge stètu fundou chi pe-a presens̠a de cuélla che aua a l'è cunusciüa cumme Bôia di Saracìn: a sö furma a rende ün di pünti ciü a redossu de tütta a rivêa de Punénte, garantindu in-tu pasou ün purtu següu pe-e nôve ch'i ghe pasôva. E cumunicasiui pe tèra éan pe cuntra garantie da-a via Julia Augusta, che però a pasôva ciü a l'internu pe-a valô Ponci, in-tu teritöiu da frasiùn de Versi.
Cun-u creppu di rumôni, Varigotti, assémme a-u restu da Ligüria, u restià áncua pe ün pö de tenpu sutta a-i bis̠antìn, cun-a cuscì dita Provincia Maritima Italorum, dunde u l'éa ün inpurtànte purtu militôre. A l'è de cuéstu periudu a primma custrusiùn du cuscì ditu castrum de Varigotti, realis̠ou in simma a Pünta Crena. Inprinsipiu u l'éa furmou da üna furtificasiùn centrôle in-sciu püntu ciü ôtu du côu, dunde i partivan e miôge ch'i circundôvan u pais̠e végiu, che se pöan véi áncua ancö, e cuélla de sbaraméntu du purtu. U pais̠e végiu u se truvôva pe cuntra da l'ôtra parte rispettu a cuéllu d'ancö, cunpres̠u tra u purtu e a miôgia s̠a mens̠unô, ch'a l'è a meité artéssa du fiancu de levante da Pünta Crena.
Eté de més̠u
L'intrô de Varigotti in-te l'Eté de més̠u a l'è stèta préstu segnô da ün grôve fètu, cun-u saches̠s̠u e a distrusiùn du pais̠e végiu da parte di lungubôrdi du re Rutari, in-tu 643, cun l'invaxùn da Rivêa e a fìn du duminiu di bis̠antìn. Fina a cuéllu muméntu Varicotti a l'è restô ün inpurtànte purtu in-sciù Mô Ligüre, cun-a sö distrusiùn che a l'è regurdô in-te cronache de l'épuca ascì, cumme a famus̠a "Cronaca du Fredegariu":
Cun-u növu dominiu du regnu lungubôrdu a s̠öna de Varigotti a l'è intrô in-te üna furte cris̠i; i barbari i nu axèivan de flotta e dunca, a despétu da sö antiga funsiùn strategica, u purtu u l'è stètu abandunou. A-u periudu ciü scüu da stòia du burgu a l'è ligô a famus̠a tradisiùn lucôle de ün avanpustu di saraceni in-ta s̠öna. Stu fètu u l'è stètu duvüu a l'isulaméntu du pais̠e da l'entrutèra e a-u sö abandùn scuéxi tutôle, raxui pe-e cuôli u purièiva ése ün purtu següu pe-i pirôti mosulmén che i stôvan in Pruvensa, in-ta bôs̠e du Frascinéu. U l'è dunca puscibile che, doppu avéighe fundou ün scô picenìn, cuarche saraceni u agge cumensou a stabilìse a Varigotti, mesccianduse ciü tôrdi cun-a pupulasiùn du postu. Delungu segundu a tradisiùn, da stu fètu chi u l'è derivou u survanumme di varigotìn, cunusciüi in-tu restu du Finô cumme "saraceni".
A despétu de nisciüna pröva següa che a cunferme sta stòia, a ogni moddu u l'è puscibile che a burgô de Cà di Moi a posse remuntô a sti anni chi. Ultre a-u sö numme, e cà da burgô i pan regurdô cuélle du Levante, dètu u sö stile "urientôle" che u nu se tröva guéi spéssu in-ta Rivêa. Pe de ciü, a sö pusisiùn arucô in simma a ün promontöiu in-scia maina de Varigotti a rendéiva ün furtìn ben difeis̠u, che u cuntrulôva ascì a müatêa pe-a Sèlva, a sula stradda pe intrô a-u Finô da levante. A ogni moddu, cun-a distrusiùn du Frascinéu in-tu 973, batüa da üna liga de regni crestién, a picenina bôs̠e de Varigotti a l'è stèta de següu abandunô.
Pasô sutta a-u cuntrollo da môrca aleramica e poi du Bunifasiu du Vastu, a-u XII seculu i remuntan e primme mensiui du scitu de Varigotti, mascimamente lighé a l'antiga géxa de San Luénsu, unde, da-u 1127, i s'éan stabilîi i fratti benedetìn de l'abbasia de Lérins, purtandu prubabilmente a cultivasiùn de l'oriva in-tu Finô. In-tu 1162 a l'è poi stèta fundô a môrca de Savuna, cuntrulô da-u Riccu du Caréttu, cun-a söna de Varigotti ch'a se truvô in-sciù cunfìn tra u duminiu di Du Caréttu e u növu cumüne de Noi. I fratti de Lérins i ghe sùn resté fina a-u 1177, cuande a géxa de San Luénsu a l'è diventô a parocchia da pais̠e.
A despétu da ruvina de l'antigu abitou de Varigotti, u sö purtu u l'éa restou ün scitu strategicu da-a grossa inpurtansa, vegnindu cunteis̠u tra i Du Caréttu, che i éan diventé scignui de Finô, e u cumüne de Noi, che pe cuntru u s'éa liberou da-u sö duminiu. I varigotìn i àn dunca stramüou da-a s̠öna du purtu a cuélla a punénte de Pünta Crena, dedicanduse survatüttu a-a pesca e a l'agricultüa unde u gh'è u pais̠e d'ancö. I se sùn dunca custituie e burghé du Pìn e de Chién, culeghé cun-a costa da varie müatêe e, pasandu pe Isascu, cun l'ôtucian de Môgne ascì. Intantu a s'éa giustô a ratélla cun Noi, cu-i marchéis̠i du Finô che, lasciandu perde i tentativi de turnô scignui de Noi, i axèivan decis̠u de rinfursô u bùn purtu de Varigotti, realis̠andu de növe furtificasiui. Cun-u XIII seculu u l'è cumensou ün periudu de richéssa pe-u burgu picenìn, survatüttu grasie a-u trafegu de nôve ch'i ghe pasôva, e cun Varigotti che u s'è custituiu a "cunpagna", üna libera curpurasiùn di ommi du pais̠e scimile a-e ôtre che i éan nasciüe a-u Finô.
U muméntu de furte svilüppu pe Varigotti e pe-u restu du Finô u l'è però terminou in-tu 1341 cuande, in-tu cursu de üna guéra cuntra a Repüblica de S̠éna, segundu a tradisiùn u purtu du pais̠e, rivôle de cuéllu da Süperba, u saiéiva stètu interou da üna flotta de növe galêe cumandé da-u capitan da Repüblica Giuanni De Môi ; mèximu destìn che u tochià a cuéllu de Savuna in-tu 1528.
Eté muderna
Ultre a-e mis̠éie purté da-a guéra, u Finô u l'à patiu di saches̠s̠i da parte di pirôti Türchi, pertantu, doppu a sö urtima invaxùn in-tu 1559, s'è custruia a ture de guôrdia in simma a-u côu de Pünta Crena, unde a se pö véi áncua ancö. Dôta a sö pusisiùn, in-tu scitu du végiu castrum bis̠antìn, aua a ture a l'è cunusciüa cu-u numme de "Castellu". A l'è de cuéstu periudu a növa parocchia ascì, a testimuniansa du svilüppu de l'abitou a punénte du promontöiu, mentre l'antiga géxa de San Luénsu a l'è stèta cianìn cianìn abandunô pe-a sö pusisiùn is̠ulô e e difisili stradde ch'i ghe rivôva.
Pasou u periculu di atacchi mosulmén, u marchexôtu u l'è stètu devastou da üna növa guèra, cun l'invaxùn du Finô da parte du Regnu de Spagna. I s̠enéis̠i i l'àn dunca tentou de mesciô u cunfin a sö vantaggiu, custruindu du 1582, in-ta s̠öna cunusciüa cumme A Carubba, üna ture picina d'ancö dita de Bas̠ue. Sta ture, che aua a l'è scituô in-sciu cunfin tra Noi e Finô, a l'éa stèta tiô sciü cun-a pretéis̠a de cuntrulô u cuntrabandu da sô ma, daré indicasiùn di varigotìn, u l'è intervegnüu l'inperatù urdinandu a-i s̠enéis̠i de retiô e sö trüppe. Pasou sutta a-u cuntrollu direttu di spagnolli in-tu 1602, u marchexôtu u l'è stètu a-a fìn acatou da-a Repüblica de S̠éna in-tu 1713, unde u l'è finiu u burgu de Varigotti ascì.
Eté cuntenpuranea
Cun-a grénda rivulusiùn istitus̠ionôle tisô da l'invaxùn du Napuliùn e a sucessiva creasiùn da Repüblica Ligüre, u pais̠e de Varigotti u l'è stètu elevou a cumüne pe cuntu sö. De cuéstu periudu gh'è restô üna testimuniansa in-tu numme du cuscì ditu caruggiu du Burò, unde a gh'éa a cà cumüna du burgu. In-te cuésti anni u pais̠e u l'à poi visciüu l'avertüa du toccu da Stradda Aurelia ch'u traversa, cun-u stramüu da viabilité a ün traciou lüngu a rivea. In particulô, u sö percursu u pasôva u côu sübétu a munte du mudernu garbassu de Varigotti, lüngu cuélla che ancö a l'è dita a Stradda Végia. Sta növa stradda, traversandu a lücalité Coste, a l'à però portou a-u sciügôse definitivu de vivagne ciü vixine a-u pais̠e.
In-tu 1853 u cumüne de Varigotti u cuntôva tostu 700 abitanti, spartii in-ti cuarté du Côu, du Muìn, de Isascu, da Sèlva, du Pìn, du Giardìn e de Môgne, cun-a pupulasiùn che a se dedicôva survatüttu a-a pesca e a-a prudusiùn d'öiu e de agrümmi. A gh'éa ascì üna côva de pria da casìna, cu-i resti de l'arénte furnôxe che se pöan áncua véi in-tu bôsu sutta a-a burgô de Cà di Moi, ultre che üna de tèra russa tantu fina da ése döverô in-ta realisasiùn de tundi e ôtri ogetti. In-tu pais̠e a gh'éa ascì üna picina bateria custéa, cuntrulô da ün artigé.
Fètu inpurtantiscimu pe-a stòia du burgu u l'è stètu, tra u 1864 e u 1872, a custrusiùn da feruvîa S̠éna-Vintimîa che in prinsipiu a cunprendéiva üna stasiùn a Varigotti ascì, inaugurô propiu in-tu 1872 ma serô du 1977 cun-u stramüu a munte da linea pe-u sö reduggiu. In-tu mentre du 1869, nu sénsa de furti rexisténse da parte da sö pupulasiùn, u pais̠e u l'è stètu tacou assémme a Lacremô, cumüne lé ascì, in-te cuéllu de Pia. A-a fìn, cun-u regiu decrétu nümeru 1 du 1927, Varigotti u l'è pasou cun Pia in-tu növu cumüne de Finô.
Sirviu Bunfànte
Sirviu Bunfànte (Inéja 3 aùstu 1921, Briga Ata 17 utùbre 1944), cunusciüu ascì cu-u nùmme de bataja de Ciòn (leteralmènte, in impe(r)iese Ciòddu) u l'è stàu in partigiàn lìgü(r)e, ricunusciüu dau stattu italian cumme medaja d'òu au valù militàre aa memôja.
Varigotti
Istrusiùn
A Varigotti a gh'è üna bibliutéca püblica: ciamô Biblioteca San Lorenzo, a l'è scituô in-scia SS1 Aurelia e a l'è stèta avérta a-i 3 de s̠ügnu 2006.
Sirviu Bunfànte
Vìtta
Ciòn u nasce intu 1923 da 'na famîa de lavu(r)atùi, propiu pé questu cumensa préstu a spe(r)imentà esperiense diferenti.
Série B (balón)
A Série B a l'é a segónda ciù inportànte conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ a partî da-o 1949 e d'ancheu arivâ a-a sò setantadoêxima ediçión. Inandiâ e dirétta da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P., Federazione Italiana Pallapugno), óltre che a-o sò scudétto a fa goagnâ a promoçión a-a categorîa superiôre, a Série A.
Fonçionaménto
A Série B a l'é o segóndo livéllo do canpionòu naçionâle de balón e, d'ancheu, ghe ne fan pàrte dózze squàddre che vêgnan ségge da-o Piemónte che da-a Ligùria.
A Série B, scimilménte a-a categorîa superiôre, a l'é stæta òrganizâ in sce træ fâze diferénti comensàndo da-a coscì dîta regular season. Sta chi a conscìste inte 'n gîón a l'italiànn-a de 22 giornæ, contàndo ségge e partîe de andâta che quélle de ritórno. In sciâ bâze di rizultâti do gîón, se aviàn e prìmme sêi squàddre, qualifichæ a-i play-off, e-e sêi che pe cóntra duviàn zugâ i play-out.
Inta segónda fâze vàn diretaménte a-e semifinâle di play-off e prìmme træ qualifichæ do gîón, a-e quæ a l'é da azónze a vincitrîxe di sparéggi zughæ tra e âtre træ squàddre di play-off (dónca inte poxiçioìn 4° - 5° - 6° da clasìfica) e a prìmma di play-out, ö sæ a sètima. Pe cóntra, tra e squàddre a-i play-out, e ùrtime dôe dòppo i sparéggi saiàn retrocèsse inta Série C1.
Pe quànte o rigoàrda i pónti, inta prìmma fâze ògni vitöia a l'à 'n valô de 'n pónto in clasìfica méntre, inta segónda fâze, o valô de 'na vitöia o l'é aomentòu a doî pónti.
E squàddre inte prìmme éutto poxiçioìn da regular season goâgnan l'intrâ a-o tornêo pi-â Cóppa Itàlia de Série B ascì.
Varigotti
Dialettu
A Varigotti a l'è parlô üna variante du tüttu particulô da léngua ligüre che, cu-e sö carateristiche de transisiùn, a l'è u püntu de racordiu tra i dui grüppi dialetôli du ligüre centrôle e du ligüre de céntru-punénte. In particulô u pigia di carateri ségge da-u finarìn, parlou in-tu restu du Finô, cun di ôtri ch'i sùn pe cuntra cumüni in-te parlè de Noi e de Savuna. Tra i sö eleménti ciü inpurtànti, u varigotìn u l'è carateris̠ou da :
Felizzano
Felizzano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Stöia
thumb|300px|O pònte de Felizzano, 1886|centro
Varigotti
Feruvîe
Varigotti u l'éa servìu da üna sö stasiùn in-scia feruvîa S̠éna-Vintimîa, inaugurô du 1872. U végiu percursu u l'è stètu serou ciü o menu sént'anni doppu, cun-u stramüu a munte da linea realis̠ou pe-u sö reduggiu, cun-a fermôta de Varigotti che a l'è stèta a-a fin dismessa a-i 12 de mas̠s̠u du 1977.
D'ancö l'edifis̠s̠iu da végia stasiùn u l'è diventou ün'abitasiùn privô mentre, a-u pustu de culisse, a l'è stèta avérta üna növa stradda, a Stradda de Oive.
Nute
<references group="n." />
Sirviu Bunfànte
Vìtta
Da zuénu u stüddia in seminâiu a Arbénga, fin ai quatorz'ànni, quande, tòstu intu 1935 u se 'mbarca cumme giüttu-föghista inte 'na nâve mercantîle. St'esperiensa peò a nu düa e ducca dui anni ciü tardi u cumensa a travajà inta fabrica da pasta Agnêsi, inta sò sitài d'u(r)ìgine.
Vegne ciamàu ae àrmi inte l'ànnu 1941, piàu inta Ma(r)ìna u parte pé A Spéza, dund'u l'è inquadràu intu depôxitu CREM.
Sücescivamente u fàn trasfe(r)ì au distacaméntu da Ma(r)ìna a Rumma. Mèntre se tröva impiegàu chi u végne surpésu da l'armistissiu de l'8 de setèmbre e u decidde ducca de turnà de sprescia in Ligü(r)ia, seguèndu e urme d'in bàrba, Nìnu Scicàrdi U Cürtu.
Da stu li Bunfante l'eredita e u maüa e cunvinsiùi pulitiche e u sò impegnu sivîle e u se inse(r)ìsce inte primme furmasiùn partigiàne da zòna impe(r)iése.
E primme asiùn de Rexistensa
Ina vôtta entràu inta Rexistensa u divegne capitàn da furmasiun dîta "Vulànte", che pe tòstu in annu a porta avànti a lòtta cuntru i nàzi-fascìsti, specialmènte inta zona da Ma(r)ìna de Diàn.
Cion u se impegna ascì cu-a sò squaddra inta bataja du Munte Grànde, cun 'na manovra de difésa pé evità i rastrelamènti tedéschi du 1944, ai dànni di abitànti da valà de Andöa.
U scuntru a Vesargu e a mòrte
Sciben che l'asiun a funsiuna i tedeschi, a brigâ a cazze int'in aguàu: i nazi-fascìsti dröven u fögu da-u campanìn da gêxa de Vesargu e curpiscen a-e gàmbe Bunfante cun di balìn di(r)umpènti.
Segundu a testismuniansa de Primmu Cei, cunusciüu ascì cu-u numme de bataja Wan Stiller, e primme pa(r)òlle prunusiàe dau Cion sun stàe mamâ e Fiöi nu stàme a lascià lì.
Propiu sta côsa chi a vegne fâ dai cumpagni, che u portan versu i cunfìn cu-u Piemunte, intu paìse de Üpega (A Briga Âta), dunde l'éa stàu creàu in uspeâ militàre. Sutta a presciun nemiga zunze chi u cumandu da divixùn Felixe Casciùn.
U 17 de utùbre i tedeschi, doppu avê piàu u cuntrollu da Urméa fin aa Cêve, ciü de Triöa e de Pìgna rìvan chi, mentre i partigiài deven impruvisà 'na furma de difesa estremma, tendandu de traspurtà da 'n'âtra parte i fe(r)ìi ciü gràvi.
I tedeschi i rivan a sircundà l'acampamèntu e pé questu Ciòn u se spà(r)à in curpu au cö, pé nu êsse piàu vîvu dai nemìxi.
Unureficènse
Sciübitu dòppu a morte ghe vegne intutulà sèsta divixun partigiàna.
Du 1946 u l'è u ricunuscimentu da medàja d'òu au valù militàre, ricunusciüa cu-a mutivasiun seguènte:
Staçión de Vernante
A staçión de Vernante, (in brigasco Štasiun dë Vernante in italiàn Stazione di Vernante, in françéize Gare de Vernante) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1889 a fonsiòna comme fermâ feroviària pé o comùm de Vernante, in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Vernante a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
Dernize
Dernìze (Dernìs in piemuntaise, Dernice in italian) l'è 'n cumüne inta Pruvéincia 'd Lisandria ch'u gh'ò 183 abitanti.
Geugrafia
centro|miniatura|250x250px|Panuròma da fraçión id Vigpóunsu Ei cumüne 'd Dernize u s'tröva inti bricchi chi divìdan l'Òta Val Burbàia da-a Val Curón. Tra i sò fraçión u gh'é Vigpounsu, Muntébru e Brégni.
Valadda do Ponçeivia
Òrìgine do nómme
O nómme ciù antîgo conosciûo da valàdda o l'é quéllo che gh'é in sciâ Töa da Ponçéivia (làstra de brónzo scolpîa do 117 prìmma de Crìsto) dond'a l'é ciamâ Porcobera nómme fæto de dôe paròlle indoeoropêe, che pêuan voéi dî "sciùmme ch'o pòrta e trûte". Da valàdda pàrla ascì Plìnio o Vêgio (into sò lìbbro Naturalis historia do 77 dòppo de Crìsto) ch'o a ciàmma "Porcifera"; into latìn do Medioêvo se dêuvia o nómme "Pulcifera"; lìbbri di sécoli XVII e XVIII scrîvan "Pozzevera", "Polzevera" ò "Ponzevera". O nómme d'ancheu o l'é do sécolo XIX. Into parlâ comùn a l'é "A Ponçéivia".
Giögrafîa
A Ponçèivia a se svilùppa in mòddo perpendicolâre a-a lìnia da costêa a ponénte de Zêna; a l'inclùdde i Comuìn de Canpomón, Çiânexi, Mignànego, Sant'Òrçéize e Særa e i quartê zenéixi (che scìnn-a-o 1926 êan comuìn aotònomi) de Pontedêximo, Bösanæo, Róieu e Sàn Pê d'Ænn-a e Cornìgén fra i quæ sfòccia o Ponçéivia.
A càrta giogràfica o móstra a poxiçión da valàdda rigoàrdo a-a çitæ de Zêna, i céntri urbâni ciù inportànti e o camìn do torénte co-i sò afloénti.
De sòlito se spartìsce a valàdda inte dôe pàrte: a Bàssa Ponçéivia, ch'a l'inclùdde o tòcco da Pontedêximo a-a fôxe, e Èrta Ponçéivia, ch'a l'inclùdde e valàdde di afloénti ciù inportànti. A Ponçéivia a l'é caraterizâ da 'n làrgo lètto aluvionâle (ancheu stréito fra i àrgini costroîi inta meitæ de l'Eutoçénto) ch'o va drîto, perpendicolâre a-a costêa, ma o s'àrve cómme 'na bandêta vèrso e vivàgne di sò afloénti in scî mónti.
In sciâ crénn-a lìgure-padànn-a ch'a va fra i Cién de Prâgia e a Bochétta, gh'é i mónti Lêco (1071 mêtri) e Tacón, che co-i sò 1113 mêtri o l'é a çìmma ciù èrta da valàdda. A crénn-a fra a Bochétta e Croxétta d'Oê a l'inclùdde i Zôvi (Pàsso di Zôvi); i mónti chi no arîvan a-i 1000 mêtri.
A levànte e a ponénte a valàdda a l'é limitâ da dôe dorsâli che da-a crénn-a de l'Apenìn vàn scinn-a-o mâ.
A dorsâle a levànte, ch'a divìdde a Ponçéivia da-o céntro de Zêna e da-a Valàdda do Bezàgno, a l'é caraterizâ da-e Miâge de Zêna do Seicénto. Da Sàn Pê d'Ænn-a se mónta a-o quartê in colìnn-a de Belvedêre, dónde gh'êa a Baterîa Belvedêre, ancheu sostitoîa da-o cànpo de balón Morgâvi. Sciù pi-â colìnn-a de Belvedêre inte miâge gh'é 'na série de fòrti: un dòppo l'âtro: o Fòrte Croxétta, o Fòrte Tenàggia, i inponénti fòrti Begæ e Sperón, tùtti colegæ da-e miâge che côran in sciâ crésta di mónti. In scê colìnn-e ciù a nòrd, fêua da-a çénta de miâge, gh'é i fòrti Poìn, Doî Fræ e Diamànte.
A dorsâle a ponénte, ch'a divìdde a Ponçèivia da-e valàdde di riæ Ciâvàgna e Varénn-a, da Cornigén a mónta in sciâ colìnn-a de Cônâ, dòppo, pasòu o bàsso pàsso de Bòrzoi a va sciù lóngo i mónti Ròcca di Cröi, Tejeu, Scarpìn, o Mónte de Tórbi e a l'arîva in sciâ crénn-a de l'Apenìn a-a Còlla de Prâgia, co-o lasciâse in sciâ drîta o Mónte Fighéugna, ch'o l'é tùtto inta Ponçéivia e dónde gh'é o Santoâio da Madònna da Goàrdia.
Stöia
A stöia da Ponçéivia a l'é streitaménte ligâ a quélla de Zêna, perché a l'êa o naturâle retrotæra e a ciù inportànte stràdda con l'entrotæra e a Cianûa Padànn-a.
Da-a preistöia a l'inpêro româno
Inta Ponçéivia no gh'é stæto di ritrovaménti di ténpi ciù antîghi da preistöia. E prìmme instalaçioìn conosciûe, in bâze a quéllo che s'é trovòu, són de segûo de "l'etæ do færo", che in Ligùria a l'é duâ scinn-a l'arîvo di Români (sécolo II prìmma de Crìsto). E costruçioìn de prìmme popolaçioìn lìguri êan mìsse in poxiçioìn dominànti in scê còste de colìnn-e. A ciù antîga de st'instalaçioìn chi a l'é quélla de Mónte Càrlo, vixìn a Izovèrde, into comùn de Canpomón (sécolo IV prìmma de Crìsto). Âtre instalaçioìn (sécoli III e II prìmma de Crìsto) són stæte trovæ a Sàn Çeprìàn e Cànpoa de Zemignàn, localitæ ch'a l'êa in sciô camìn che za prìmma ancón de Rómma o l'êa o naturâle colegaménto tra a costêa lìgure e o Piemónte e che dòppo o saiæ diventòu a Stràdda de Pòstùmia.
Vèrso o 200 prìmma de Crìsto a Ligùria, e con lê a Ponçéivia ascì, a l'é stæta terén de scóntro fra i Români e i Cartaginéixi e a-a fìn da Segónda Goæra Pùnica (218-201 prìmma de Crìsto) a l'é stæta conquistâ da-i Români.
Ciù o mêno inta meitæ do sécolo II prìmma de Crìsto (149 prìmma e Crìsto) inta Ponçéivia l'é stæto avèrto a Stràdda de Pòstùmia che da Zêna a portâva a-o de la de l'Apenìn a Libàrna, vixìn a l'atoâle Særavàlle (Særavàlle Scréivia).
Into 1506 vixìn a quéllo ch'ancheu o l'é o pàize de Pedemónte de Særa pe câxo l'é stæto trovòu 'n ògètto asæ inportànte, ch'o l'à dæto asæ informaçioìn in scê génte che stâvan inta Ponçéivia inte quéllo perîodo stòrico e a-i rapòrti polìtichi e econòmichi che-e rigoardâvan. A l'êa 'n'inscriçión in sce 'na làstra de brónzo ch'a rigoardâva 'na senténsa do Senâto româno into 117 prìmma de Crìsto pe scistemâ 'na bæga fra e popolaçioìn lìguri di Genuates e di Veiturii Langenses (cómme dî fra génte de Zêna e de Langàsco) che stâvan inta Ponçéivia.
In época inperiâle a Ponçéiva, con Zêna e tùtta a Ligùria, a fâva pàrte da Regio IX - Liguria, ma inte sto perîodo no l'é acapitòu nìnte de interesànte; a Zêna româna, e de consegonsa o sò teritöio, distànte da-e ciù inportànti stràdde de comunicaçión, a no l'àiva 'na grànde inportànsa econòmica e comerciâle, ànche se, pe'n çèrto ténpo, a l'à sentîo i efètti poxitîvi de l'êse sótta Rómma. Cómme inte tùtta a Ligùria, pò-u fàscino da vìtta de çitæ, i pàixi de montàgna e de mêza còsta són stæti abandonæ za a-i ténpi de l'Ougùsto ma se són tórna popolæ da-o sècolo III, a caxón de dificoltæ econòmiche ch'àivan colpîo l'inpêro inte quéllo sècolo. Cómme dimóstran dötréi ritrovaménti archiològichi, i nêuvi abitànti àn comensòu a coltivaçión de castàgne e da séiga, çìbbi pövei ma adàtti a-i terén de montàgna, e stâvan inte di pàixi picìn de câze de légno mìssi inti tòcchi cién de mêza còsta, inti mæximi pòsti dónde za gh'êa stæto i sò antenæ de l'etæ do færo.
O Medioêvo
Són pöche e notìçie segûe de l'Èrto Medioêvo (da-i sécoli VI a-o IX), into quæ són vegnûi un dòppo l'âtro i Bizantìn (da-o 537), i Longobàrdi (da-o 641) e i Frànchi.
Za da-o ténpo di Longobàrdi i ciù òperôxi són stæti i fràtti da poténte abaçîa de Sàn Conbàn de Bòbio e do sò rìcco féodo reâle e inperiâle monàstico che controlâvan a Stràdda de Pòstùmia atravèrso i vàrri posediménti lìguri e piemontéixi concentræ inte l'abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn.
Dòppo o teritöio o l'é stæto spartîo in "Màrche": a Ponçéivia a l'é stæta mìssa inta Màrca òberténga do Régno d'Itàlia. Into 952 l'Îdo (ò Goîdo) Carmandìn, governatô do Comitâto zenéize da Màrca Òberténga, o s'é instalòu a Cremén (vixìn a l'atoâle Bösanæo) co-o tìtolo de Viscónte. Inti sécoli dòppo i sò discendénti àn avûo inportànti incàreghi into govèrno da Repùblica de Zêna. Da-i Carmandìn són vegnûe âtre inportànti famìgge patrìçie zenéixi, unn-a de quéste són i Spìnoa.
Vèrso a fìn do sécolo X a Zêna l'é nasciûo a Repùblica. L'economîa da çitæ a l'êa tùtta in scî fiorénti tràfeghi comerciâli inte tùtto o Mediterànio, dónde êan bén bén atîvi i mercànti ponçeviàschi. Inte sto perîodo chi tànte personalitæ da valàdda àn avûo incàreghi inportànti inte instituçioìn da Repùblica de Zêna (fra quésti o cronìsta Càfaro do Rùstego da Caschifelón, nasciûo inte l'Èrta Ponçéivia, o fa i nómmi de l'Amîgo Brùsco, de l'Ansâdo de Braxî e do Bonamòu de Méurgo).
Into sécolo XII i Zenéixi, p'aseguâse 'n pasàggio segûo vèrso i pàssi in sce l'Apenìn e p'avardâse da-i scignôri feodâli e da-i bregànti, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia con l'espàndise a-o de là de l'Apenìn scinn-a-a Ötàggio e Gâvi. O personàggio polìtico ciù inportànte da Ponçéivia inte sto perîodo o l'é stæto o Dûxe Gioâne da Mùrta.
I céntri ciù inportànti êan ancón i pàixi vegnûi sciù lóngo e stràdde che unîvan Zêna co-a cianûa padànn-a lóngo e crénn-e de colìnn-e, méntre into canâ, quæxi do tùtto òcupòu da-o Ponçéivia e-espòsto a-e aluvioìn caxonæ da-e pìnn-e inprovîze do torénte, no ghe stâva quæxi nisciùn.
Da-o sécolo XIII l'é comensòu, pe l'ativitæ di órdini religiôxi, 'na prìmma colonizaçión do canâ. Con l'agiùtto econòmico de rìcche famìgge patrìçie zenéixi l'é vegnûo sciù de nêuve instalaçioìn de fràtti, che quàrche vòtta gh'àivan l'uspiâ pe-i maròtti, pövei, pelegrìn e génte de pasàggio. Inte 'na dexénn-a d'ànni l'é vegnûo sciù o Convénto Françescàn da Ciapétta Bösanæo (famìggia di Lercæ, 1291), quéllo Certozìn de Sàn Bertomê a-a Certôza de Ròieu (famìggia di Dinéigro, 1927), quéllo Benedetìn do Boschétto (famìggia di Grimàldi, 1410), a-o confìn fra Cornigén e Ròieu, e i scentæ uspiæ de Sàn Giâxo do Borghétto (famìggia di Lecavéia, 1178) e de Sànta Margàita de Moigàllo (sécolo XII). Ciù avànti a quésti se són azónti into 1612 o convénto françescàn de N.S, da Mizeicòrdia a Ròieu (diventòu uspiâ – ancheu dîto o "Celézia" – inte l'Eutoçénto) e into 1640 quéllo di Capuçìn a Pontedêximo.
Da-i sécoli XIII e XIV a Zêna gh'é stæto 'n mùggio de lòtte pò-u domìnio da çitæ tra e façioìn dîte di Ranpìn (Goèlfi) e di Mascheræ (Ghibelìn). Scóntri sangoinôxi fra ste dôe façioìn són acapitæ into 1318 e into 1367, e inte sti scóntri l'é stæto deruòu i castélli de Pontedêximo, Sant'Òrçéize e Bösanæo (quésto l'àn dòppo tórna tiòu sciù into 1380).
Into sècolo XVI tra e famìgge nòbili da valàdda s'é distìnta a famìggia De Ciànn-e, da quæ asæ esponénti àn avûo incàreghi inportànti into govèrno da Repùblica de Zêna. O nómme da famìggia De Ciànn-e o ne vén da-e ciànn-e da Ponçéivia.
Into sécolo XV gh'é stæto 'n mùggio de ribelioìn e rivòlte fra a popolaçión da Ponçéivia. Into 1440, vixìn a Sàn Çepriàn i contadìn ponçeviàschi àn scorîo i sordàtti ghibelìn do Bàrnaba Adórno.
A-i 29 d'Agósto do 1490 in sciô Mónte Fighéugna gh'é stæta l'apariçión da Madònna a-o contadìn Benéito Parêto. O santoâio (ch'o pigiâ o nómme de Madònna da Goàrdia) tiòu sciù in sciô mónte p'aregordâ l'avegniménto da alôa o l'é stæto 'n pónto de riferiménto pe-i fedêli da Ponçéivia, e co-o ténpo o l'é diventòu o ciù inportànte santoâio da Madònna de tùtta a Ligùria.
Da-o Rinasciménto a-o Sèteçénto
Da-o sécolo XV inta valàdda s'êa fæto de lóngo ciù fòrte a prezénsa de famìgge patrìçie zenéixi, ch'àivan tiòu sciù i sò palàççi de vilezatûa in scê sò tegnûe agrìcole, che pe tànti sécoli són stæte a caraterìstica do paisàggio da valàdda e n'àn ligòu streitaménte l'economîa a quélla da vixìnn-a çitæ. O fenòmeno de vìlle de canpàgna o l'à avûo o sò pónto ciù èrto fra o Seiçénto e o Sèteçénto.
Da-o sécolo XVI a Ponçéivia a l'é stæta o terén de scóntro fra i difensoî de Zêna e i ezèrciti foestê invazoî. Into 1507 o rè de Frànsa Loîgi XII, chinòu inta Ponçéivia co-in fòrte ezèrcito pe conquistâ tórna Zêna (de dónde i françéixi êan stæti scorîi doî ànni prìmma), o l'à pigiòu alögio inta Badîa do Boschètto, cómme cónta o Guicciardini ascì inta Stöia d'Itàlia.
Into 1625 o Dùcca de Savöia, o Càrlo Manoælo I, con l'agiùtto di sordàtti françéixi, o l'é vegnûo zu da Torìn pe conquistâ Zêna. A despêto da fòrte sproporçión fra e fòrse in cànpo, i sordàtti zenéixi goidæ da-o Stêva Spìnoa, con l'agiùtto di volontâi ponçeviàschi, àn afrontòu l'ezèrcito piemontéize vixìn a-o Pàsso do Pertûzo e l'àn batûo. Tréi ànni dòppo, p'aregordâ l'avegnimènto, dâ-arénte a-o pòsto da batàggia l'é stæto tiòu sciù o Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia.
Into Sèteçénto a Repùblica de Zêna, aleâ da Frànsa, a s'é trovâ tiâ drénto inta goæra de sucesción aostrìaca. A Ponçéivia into 1746 a l'é stæta òcupâ da 'n ezèrcito aostro-piemontéize, a-o comàndo do generâle Bòtta-Adórno, ch'o l'é arivòu scinn-a-a Zêna, de dónde o l'é stæto scorîo a caxón de l'insureçión popolâre di 5-10 de Dexénbre 1746, comensâ.da-a prionâ do Balìlla.
A stöia a cónta che inte quélla goæra l'ezèrcito invazô acanpòu in sciô lètto sciûto do Ponçéivia, tra Ròieu e Bösanæo, a-i 6 de Seténbre do 1746 o l'é stæto investîo da 'n'inprovîza pìnn-a do torénte ch'a l'à destrûto l'acanpaménto e provocòu a mòrte de tànti sordàtti.
A-i 11 d'Arvî do 1747 'n âtro ezèrcito aostrìaco a-o comàndo do cónte de Schulenberg, o l'à tórna provòu a òcupâ Zêna. I invazoî, vegnûi zu da nòrd atravèrso i pàssi de l'Apenìn, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia ch'àn sachezòu e destrûto prìmma d'asediâ Zêna. Gh'é stæto di fêi conbatiménti fra i aostrìachi da 'na pàrte e i volontâi da Ponçéivia (spartîi in conpagnîe pe paròchie) e sordàtti da Repùblica de Zêna da l'âtra. A-i 19 de Lùggio do 1747 i aostrìachi àn lasciòu a Ponçéivia e són stæti in sciâ fìn scorîi a-o de la de l'Apenìn into Frevâ do 1748 ma àn lasciòu 'na scîa de mòrte e distruçión. Sénsa levâ nìnte a-o valô di rexisténti ponçeviàschi, i aostrìachi se són retiæ ascì pe-i altèrni fæti da goæra che òrmâi a l'êa arivâ a-a fìn sénsa vincitoî ni vìnti.
Chi a pagòu de ciù inte quèllo trìste perîodo són stæti sorviatùtto i pàixi in scê colìnn-e, prìmma, into 1746, quànde i aostrìachi són arivæ, dòppo, into 1747, quànde se ne són andæti ascì. Tànte són e stöie de violénse e de distruçioìn fæte da-i sordàtti aostrìachi àvidi de botìn. De protèste da popolaçión se ne són fæti càrego i pàrechi, ch'àivan vìsto e sò gêxe despugiæ de tùtto e danezæ ascì. Dòppo che i invazoî se se són andæti, tànti pàixi, distrûti e co-a popolaçión decimâ, són stæti abandonæ (e crònache do ténpo contàn chi-â ciù pàrte da popolaçión da Ponçéivia a l'é mòrta pe-i conbatiménti, ma sorviatùtto pe-e privaçioìn patîe inte quélli terìbili méixi). A consegoénte diminuçión de nàscite a s'é fæta sentî pe tùtto o sécolo XVIII, e sôlo into sécolo dòppo gh'é stæto 'n repìggio.
Into 1796 l'é arivòu in Itàlia o Napolión: ancón 'na vòtta a génte da Ponçèiva, che no se fiâvan de idêe rivoluçionâie che portâvan i françèixi perché metéivan in discusción e sò sòlide tradiçioìn, a l'à provòu a rexìste, ma a no l'à posciûo fâ nìnte cóntra o potentìscimo ezèrcito do Napolión; l'é coscì finîo a stöia da Repùblia de Zêna che, ciamâ "Repùblica Lìgure" a l'é diventâ 'na colònia françéize.
L'Eutoçénto
Into 1800, inta goæra fra a Frànsa e e poténse eoropêe (Àostria, Inghiltæra, Rùscia e Prùscia), Zêna a l'à patîo 'n dûo asèdio pe mâ e pe tæra da pàrte di aostrìachi e di ingléixi. A diféiza de Zêna a l'é stæta mìssa inte màn do generâle françéize Andrîa Masêna (a Zêna o ciamâvan "Amassa-Zêna") ch'o l'à rexistîo pe ciù de doî méixi, e inte sto perîodo Zêna a l'à patîo 'na terìbile carestîa, pe trategnî e fòrse aostrìache, aspêtàndo i rinfòrsci. A Ponçèivia ascì, cómme tùtti i contórni de Zêna, a l'é stæta tiâtro de fêi scóntri (ma che no àn coinvòlto a popolaçión) fra i aostrìachi e i françéixi, scìnn-a quànde o Masêna o l'à dovûo aréndise: a-i 4 de Zùgno do 1800 l'é stæto firmòu a réiza di françéixi inta capelétta da Madònna in sciô pónte de Cornigén (alôa a l'êa ciù grànde de quélla che gh'é ancheu). I aostrìachi són intræ a Zêna, ma vìnti giórni dòppo, batûi da-o Napolón a Maréngo, se ne són tórna andæti e sta vòtta chi pe de lóngo. Ascì se no se pêuan paragonâ a-i patiménti da goæra do 1747, i ponçeviàschi àn patîo bén bén de dezâxi sorviatùtto pi-a mancànsa de röba da mangiâ a caxón de l'asédio anglo-aostrìaco.
A Ponçéivia a l'à segoîo a sciòrte da Repùblica Lìgure che into 1805 a l'é stæta unîa a l'inpêro françéize e, dòppo a chéita do Napolión, dæta da-o Congrèsso de VIénna, a-o Régno Sabàodo (1815)
O svilùppo industriâle
Dötræ picìnn-e ativitæ industriâli êan vegnûe sciù inta valàdda scìnn-a da-o prinçìpio do sécolo, ma l'é stæto sôlo co-a costruçión da ferovîa pe Torìn e a costruçión de àrgini do torénte, tra o 1849 e o 1853, che dötræ grénde indùstrie àn trovòu pòsto dónde prìmma gh'êa o létto do torénte, e quésto o l'à portòu 'n'aoménto de nàscite ascì: o censciménto do 1881 o l'à constatòu chi-â popolaçión dovûa a l'inmigraçión a l'àiva superòu quélla do pòsto inte quæxi tùtti i pàixi.
A caxón do svilùppo industriâle inta segónda meitæ do sécolo se són moltiplicæ e Socjêtæ de Mótoo Socórso òperâie, agregaçioìn de louànti, de inspiraçión socialìsta e catòlica, che són stæte e bâze da futûra òrganizaçión scindacâle zenéize.
O Neuveçénto
Con l'espansción urbanìstica inta pàrte bàssa da valàdda s'êa formòu de agregaçioìn industriâli che into 1926 són stæte unîe a Zêna pe voentæ do regìmme fascìsta. I comuìn da bàssa Ponçéivia (Sàn Pê d'Ænn-a, Cornigén, Ròieu, Bòrzoi, Bösanæo, Sàn Chîgo e Pontedêximo) insémme a âtri 17 comuìn da Valàdda do Bezàgno, do Ponénte e do Levànte són diventæ pàrte da "Grànde Zêna".
Inta Segónda Goæra Mondiâle, segóndo a tradiçión stòrica d'òpónn-e rexisténsa a tùtti i invazoî, dòppo l'8 de Seténbre do 1943 tànti çitadìn ponçeviàschi àn dæto 'n fòrte agiùtto a-a Rexisténsa cóntra i tedéschi. Tànti zóveni da Ponçéivia, a-i quæ ancheu són dedicæ tànta stràdde di quartê da valàdda, àn pagòu co-a vìtta l'avéi parteçipòu a-a lòtta de liberaçión.
Pàssi
A nòrd a valàdda a l'é limitâ da-a crénn-a de l'Apenìn, dónde gh'é 'na série de pàssi che métan in comunicaçión a costêa lìgure co-a Valàdda do Scréivia, tùtti frequentæ scìn da-i ténpi ciù antîghi, fêua chò-u Pàsso di Zôvi, avèrto inte l'Eutoçénto: Pöco lontàn da-a Còlla de Prâgia gh'é o Zôvo de Pâvànego (789 mêtri), pàsso antigaménte de 'na çèrta inportànsa perché o l'é in sciô camìn da muatêa ch'a portâva a-e Cabànne de Marcaieu e a pasâva pi-â valàdda do Gorzénte. Ancheu o l'é atraversòu da-a stràdda de servìçio, no asfaltâ, ch'a pòrta a-i Lâghi do Gorzénte (i lâghi che dàn l'ægoa a Zêna).
Óltre i pàssi in sciâ crénn-a de l'Apenìn, ghe n'é di âtri, inportànti sôlo in sciô pòsto, che métan in comunicaçión a Ponçéivia co-e valàdde dâ-arénte:
Stràdde
Da Pontedêximo 'n'âtro camìn, pasàndo pò-u Zôvo de Pâvànego e-e Cabànne de Marcaieu (antîgo pòsto de càngi comerciâli fra mercànti lìguri e piemontéixi) o portâva scinn-a-a cianûa da-e pàrte de Lisciàndria. Âtro camìn asæ frequentòu o l'êa, a-o mànco da-o Mediêvo, a coscidîta "stràdda da sâ", ch'a partîva da-a valàdda do Bezàgno a l'arivâva inta l'Èrta Ponçéivia atravèro o Pàsso de Trenzàsco e a scavarcâva l'Apenìn a-a Croxétta d'Oê.
Into 1771 o Dûxe Gian Batìsta Cangiâxo o l'à fæto fâ, a sò spéize, a prìmma stràdda inta canâ, in càngio de benefìççi fiscâli, ma sorviatùtto p'avéi 'n camìn ciù còmodo pe arivâ a-a sò câza de canpàgna a Cremén, vixìn a Bösanæo. L'avertûa de sta stràdda chi, dîta Camblasia da-o nómme do Dûxe, a l'à dæto o prìmmo sponción a-a svilùppo econòmico da valàdda.
Ciù ò mêno into 1820, dòppo l'anesción da Repùblica Lìgure napoliònica a-o Stâto Sabàodo, l'é stæto avèrto a "Stràdda Reâle" pe Turìn, no ciù pò-u Pàsso da Bochétta ma pe quéllo di Zôvi, ciù bàsso e còmodo. Sta stràdda chi, dîta ascì "Stràdda Naçionâle", a l'é stæta o colegaménto ciù inportànte tra Zêna e o Nòrd d'Itàlia scinn-a quànde l'é stæto costroîo a "Camionâle" (Aotostràdda Zêna-Særavàlle) inaogurâ into 1935 e vìsta cómme 'n cangiaménto epocâle. A "Camionâle", con 'na sôla carezâ, a l'é stæta dopiâ inti ànni sciusciànta e integrâ inte l'Aotostràdda A7 Zêna-Milàn. O prìmmo camìn, tùtto biscezànte, o l'é ancheu o tòcco ch'o chìnn-a fra i cazélli de Buzàlla e Zêna-Bösanæo.
A Ponçéivia a l'é atraversâ da quélla ch'à l'êa a Stràdda Statâle 35 di Zôvi, òua provinsâ SP35, che into tòcco d'ancheu a l'é pi-â ciù pàrte a vêgia “Stràdda Naçionâle” e da l'Aotostrràdda A7, Zêna-Milàn da quæ a gh'à 'n inportànte cazéllo a Bösanæo.
Quæxi 'n chilòmetro prìmma da fôxe, a valàdda a l'êa scavarcâ da-o Pónte Ponçéivia de l'Aotostràdda A10 Zêna-Vintimìggia, lóngo 1.182 mêtri e tegnûo sciù da tréi tiànti de ciuménto armòu èrti quæxi 90 mêtri, fæto da-a Socjêtæ Italiànn-a Condûte d'Ægoa e progetâ da l'inzegnê Ricàrdo Moràndi.
Inaoguròu into 1967, deruòu in pàrte a-i 14 d'Agósto do 2018, tiòu zu do tùtto inte stæ do 2019 e sostitoîo da-o nêuvo pónte dîto Zêna Sàn Zòrzo, fæto da Salini Impregilo e Fincantieri in sciô progètto do Rénso Piâno e inaoguròu a-i 3 d'Agósto do 2020.
Da Bösanæo a Pontedêximo gh'é vàrie stràdde provinsæ che unìscian o canâ co-i céntri de l'Èrta Ponçéivia (Canpomón, Çiânexi, Sant'Òrçéize, Særa e o Santoâio da Madònna da Goàrdia)
A soluçión trovâ da Aotostràdde pe l'Itàlia a-i fìn do dibàtito polìtico vosciûo da-o Comùn de Zêna rigoàrdo o progètto da Grónda de Ponénte pe fâ 'n nêuvo colegaménto fra e Aotostràdde A7, A10 e A12 o tîa drénto a zöna de Bösanæo, co-o prevédde 'n pónte in sciô Ponçéivia a-a fìn da lónga galerîa ch'a ne vén da Ôtri, ch'a pasiéiva sott'a-a colìnn-a de Mùrta, e i colegaménti da nêuva stràdda inte l'A12, pò-u ciù in galerîa, inta zöna de Zemignàn. O progètto, no ancón ofiçialménte aprovòu a tànti ànni da-o dibàtito, o l'à vìsto 'na fòrte òpoxiçión de génte che stàn inte zöne interesæ, ch'àn formòu i comitâti “no grónda” bén decîzi a inpedî a realizaçión de l'òpera.
Ferovîe
A Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària di Zôvi Zêna-Sàn Pê d'Ænn-a - Rónco (Rónco Scréivia) pasàndo pe Buzàlla, inaogorâ into 1853. Ancheu sta lìnia chi a fàn sôlo i trêni regionâli che ne vêgnan da Lisciàndria, Arquâ (Arquâ Scréivia), Nêuve e Buzàlla, pe Zêna-Brìgnole e a-o contrâio ascì. E staçioìn inta Ponçéivia són Ròieu, Bösanæo, Sàn Chîgo-Sàn Giâxo, Pontedêximo e Ciàn Òrizontâle di Zôvi, vixìn a-a fraçión Bârêa into comùn de Mignànego (ma a staçión a l'é into teritöio de Særa).
I trêni spedîi pe Milàn e Turìn, in càngio, fàn a stràdda socorsâle di Zôvi, fæta pöchi ànni dòppo a prìmma e ch'a l'atravèrsa a Ponçèivia paralêla a quésta ma con sôlo e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e Rónco, fêua che quélla de Mignànego (localitæ Ponterósso) che da-o 2015 a no l'é ciù dêuviâ pò-u tràfego di pasagê.
A pàrte òrientâle da Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària secondâia Zêna-Cazélla. Sta lìnia, ch’a l'atravèrsa o teritöio de Sant'Òrçéize e 'na pàrte picìnn-a de quéllo de Særa, a-o Pàsso de Croxétta d'Oê, a gh'à 'n interèsse ciufîto turìstico, ma a l'é dêuviâ ascì da-i pendolæ.
Palàççi de vilezatûa
miniatura|220x220px|Vìlla Særa de Chéumago A Ponçéivia, in quànte coscì vixìnn-a a-a çitæ, a l'é stæta fra e localitæ preferîe pe pasâghe a stæ da bén bén de famìgge patrìçie, che gh'à fæto costroî sontôxi palàççi de vilezatûa, de spésso inte sò tegnûe agrìcole. O svilùppo de vìlle de canpàgna, comensòu vèrso o sécolo XVI o l'à avûo o sò pónto ciù èrto tra o Seiçénto e o Sèteçénto, ma o l'é continoòu ancón inte l'Eutoçénto, gràçie a l'avertûa da ferovîa ch'a l'à ascurtîo bén bén i ténpi pe arivâ da Zêna in scê colìnn-e da Ponçéivia. Tànte de ste vìlle chi ghe són ancón, de spésso ristruturæ dòppo êse stæte vêue pe ànni, e inte tànti câxi incorporæ into tesciûo urbâno che, con l'espàndise o gh'à levòu i sò gréndi pàrchi. Tra e tànte poêmo parlâ da:
Gêxe
miniatura|250x250px|Sànta Màia Asónta, Róieu miniatura|249x249px|Sàn Pê, Cremén (Bösanæo) miniatura|250x250px|Sàn Giàcomo Magiô, Pontedêximo miniatura|250x250px|Sant'Andrîa, Îzovèrde (Canpomón) miniatura|250x250px|Sànta Màia Asónta, Çiânexi miniatura|250x250px|Sant'Anbrêuxo, Mignànego miniatura|250x250px|Sant'Òrçéize, gêxa de Sant'Òrçéize miniatura|250x250px|Nativitæ de Màia Santìscima, Voiæ (Særa)
Miâge nêuve
A lìnia de Miâge Nêuve tiæ sciù into Seiçénto da-a Repùblica de Zêna e ingrandîa inte l'Eutoçénto da-o Génio Militâre Sabàodo, a fa da cornîxe a-e colìnn-e in sciâ drîta da Ponçéivia. Inte miâge gh'é incorporòu dötræ fortésse. Partìndo da-o Fòrte Belvedêre se mónta sciù a-o Fòrte Croxétta ch'o l'é sórvia Certôza, vêgna dòppo o Fòrte Tenàggia, e miâge de Mónte Möo, e Miâge de Granaieu co-a pòrta co-o mæximo nómme, e Miâge de Begæ, o Fòrte Begæ e o Fòrte Sperón.
Fòrti
In scê crénn-e a nòrd de Miâge, che sepâran a Ponçéivia da-a Valàdda do Bezàgno, gh'é de âtre fortificaçioìn tiæ sciù tra i sécoli XVIII e XIX cómme proteçión difensîva in ciù da çitæ de Zêna: contórnan a valàdda do Torbélla o Fòrte Poìn, quéllo che rèsta do Fòrte Fræ Magiô e o Fòrte Fræ Minô. Ciù inderê, in poxiçión dominànte, o Fòrte Diamànte.
I doî fòrti costroîi in sciâ çìmma do mónte dîto di "Doî Fræ", êan ciamæ, segóndo a sò poxiçión "Fræ Magiô" e "Fræ Minô". L'à fæti costroî o govèrno sabàodo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto, sùbito dòppo l'anesción da Repùblica Lìgure (nómme vosciûo da-o Napolión pi-â vêgia Repùblica de Zêna) a-o régno de Sardégna. O prìmmo, co-a fórma de 'n torión, o l'é stæto tiòu zu inti ànni trénta do Nêuveçénto pe fâghe 'na postaçión antiaéria, o segóndo o l'é ancón quæxi tùtto intrêgo e o dòmina a valàdda da-o mónte Spìn (622 mêtri).
A sti fòrti se ghe peu arivâ con di cùrti camìn escorscionìstichi (ciù ò mêno 'n ôa de camìn) da-a Ponçèivia, partìndo da Begæ ò da Zemignàn, da Trenzàsco (fraçión de Sant'Òrçéize) ò da Zêna, partìndo da-o Rîghi: inte sto câxo o camìn o l'é ciù lóngo ma tùtto in ciàn a mêza còsta.