cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beneito Zacaja
O Beneito Zacaja (primma do XIX sec. Zacaria) o fu 'n armiraggio, condutê, dipromattico, polittico e mercante zeneize inta segonda meitæ do Duxento.
Consegê do comun de Zena into 1256, l'anno doppo o combatté una battaggia navâ sfortunâ contra i Veneçien; ma 'na serrie de speculaçioin capitalisteghe e una miscion dipromattica (1267) gh'arvin i mercoei do Levante; o Michê Paleologo o concesse à lê, e à so fræ Manoælo, e Fœugge co-e so ricchiscime minee d'aime. Lê o l'esportò inte tutto l'Ocidente desbaraçando i moæ circostanti da-i corsæ franco-venneti e imponendo o proppio monopollio à reizego de 'na goæra co-a moæpattria; o l'esteize o so comercio inte tutto o Mâ Neigro, verso Trabezonda, l'Ærminnia, Cafà (da quæ fu conso so zenne) e l'interno da Ruscia. Contra o Carlo d'Anxo' o scombatté into 1275 e o tramò into 1282, l'anno do Vespo, un'aliança dinastega de l'erede bizantin co-a caza de Castiggia e da pœu, à Vespo avegnuo, co-o Peo d'Aragon. Armiraggio da flotta zeneize contra Piza (1284-87), o fu ciu che l'Oberto D'Oia o veo vinçitô da Meloia, e o remaciò o trionfo con doe ódaçìscime incurscioin into porto pizan.
O stabilì un protettorato zeneize in sce Trippoli de Scirria (1288) e o-o rinsódò co l'aliança do re d'Ærminnia e de Çipri, ma percose mâ segondao da-i so conçitadin, o dovette lasciâ cazze Trippoli inte moen di Egiçien, di quæ o se vendicò cattuando ina nave (1289). Sconfessao da Zena, o passò a-o serviççio do Sancio IV de Castiggia ch'o ghe concesse in fœüdo o Porto Santa Maja presso Caddexe e o-o nominò almirante mayor : o sbaraggiò a Marzamosa a flotta marochiña (1291: in quell'ócaxon pâ ch'o l'inventesse o terçaiœu) e o cooperò a-a preiza de Tarifa, ma guastaose co-o generâ in cappo o passò presso o Feipo o Bello comme armiraggio generâ (1294). O presezette con di atri Zeneixi a-a fabricaçion do primmo arsenâ navâ de França, e o scrisse un cian de brocco continentâ de l'Inghiltæra; ma o no l'ariescì do tutto à apricâlo e, dementre ch'o broccava Bruges, i avegnimenti de Sciria e-o reciamon à Zena. Chie o preparò una croxâ a-a quæ voeiva prende parte molte gentridonne zeneixi (1301), ch'a l'anò à monte perché o Bonifaççio VIII o s'ópôze à 'na reconquista de Trippoli; da pœu o s'impadronì de l'izoa de Scîo, centro da produçion do màstiço. O l'aiva sempre ciu sviluppao o sfrutamento di aimêe: o l'esportava l'aime in sce de nave proppie e in parte o-o dœuviava inte 'na so tenzaja; in parte o l'inandiava in França e in Fiandra, segge pe Aigues-Mortes e e fee de Champagne, segge pi-a via oceannica che probabilmente a fu çernua da-o commerçio aprœuv'a-e so campagne navæ in França: a-e quæ pâ se degge ascì i progresci do portolan do Peo Vesconte e di atri cartoggrafi zeneixi.
O moì into 1307, e o figgio Paleologo o ghe sucesse into dominnio de Fœugge e de Scîo.
90 a.C.
thumb|250px|center|Corónn-a d'öo trovâ a Agia Eleousa, 90 a.C., fòscia de l'atlêta Teoclide Pausanio (Museo archiològîco de Calcide - [[Grêcia|Grecia)]]
1020
thumb|200px|center|Torre de Mil-e Radkan, 1020 (Provinsa de Golestan - [[Iran)]]
Antonio Segni
Antonio Segni (Sassari, 2 frevâ 1891 - Romma, 1º dexénbre 1972), o l 'é stæto 'n polìtico e IV prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1962-1964).
Vìtta
thumb|250 px|left|[[John Fitzgerald Kennedy e Segni 1962]]
Giuseppe Saragat
Giuseppe Saragat (Turin, 19 seténbre 1898 - Romma, 11 zùgno 1988), o l 'é stæto 'n polìtico e V prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1964-1971).
Vìtta
thumb|left|250 px|Saragat a bòrdo de l'incroxatô MM Garibaldi, ([[Gorfo de Napoli, 1968]]
Anzano di Puglia
Anzano di Puglia o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|right|A funtànn-a
Servìçio feroviàrio urbâno de Zêna
miniatura|300x300px|Màppa do servìçio O servìçio feroviàrio urbâno de Zêna o l'é 'n servìçio feroviàrio urbâno ezercitòu da Trenitalia in scê lìnie feroviàrie che pàsan pi-â çitæ de Zêna, pe 'n totâle de vintùn staçioìn. Da st'òfèrta chi l'é esclûza a fermâta de Zêna Vêxima, scitoâ a l'estremitæ de ponénte de l'àrea metropolitànn-a zenéize e che, aprêuvo a-o pöco tràfego a lê colegòu, a l'é servîa sôlo da quàrche trêno de stæ.
Stöia
O servìçio feroviàrio urbâno de Zêna o l'é stæto ativòu a-i 31 de màzzo do 1964, a-o moménto de l'intrâ in vigô de l'orâio de stæ. In prinçìpio o s'estendéiva in scê lìnie drénto a-o teritöio do comùn zenéize, sàiva a dî quélle pe Vintimìggia, pe Torìn/Milàn e pi-â Spézza, rispetivaménte scìnn-a Ôtri, Pontedêximo e Nèrvi.
Into 1987, pe superâ a fórte congestión ch'a s'êa creâ into tòcco centrâle da lìnia, l'é stæto avèrto 'n cantê pe quadruplicâ a colìssa tra e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Brìgnoe, adatàndo pe l'òcaxón di vêgi racòrdi do pòrto. St'òpera chi, ch'a conprendéiva a nêuva fermâta sototæra de Ciàssa Prìnçipe, a dôe colìsse, a l'é stæta ativâ co-o càngio d'orâio a-i 23 de màzzo do 1993. Inti ànni sucescîvi són stæte realizæ de nêuve fermâte, con l'òbietîvo de servî ciù localitæ: a-i 25 de seténbre do 1994 l'é stæto ativòu a fermâta de Zêna Còsta de Séstri Ponénte e, a-i 11 de dexénbre do 2005, quélle de Sàn Giâxo, inta valàdda do Ponçéivia e de Vîa de Frànsa, into quartê de Sàn Benìgno. Pe de ciù, a-i 2 d'arvî do 2006, l'é stæto avèrto a nêuva fermâta de Pra, ch'a l'à sostitoîo quélla in sciâ vêgia lìnia.
Svilùppi futûri
A zöna a l'é bèn bén infloensâ da-i travàggi pò-u potençiaménto do gróppo feroviàrio de Zêna, progétto ch'o prevédde che-e dôe colìsse tra e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Brìgnoe séggian sestuplichæ e che, a ponénte, quélle tra Ôtri e Sàn Pê d'Ænn-a séggian quadruplichæ, realizàndo o coscì dîto pasànte feroviàrio zenéize. Ste òpere chi, són stæte acorpæ into 2019 a-i travàggi pi-â realizaçión do tèrso pàsso di Zôvi, 'na nêuva lìnia feroviària a âta velocitæ de colegaménto tra a Ligùria e a Cianûa Padànn-a pò-u traspòrto de mèrçe e de persónn-e, ch'a consentiâ de separâ i tràfeghi locâli da quélli a lónga percorénsa, permeténdo coscì d'aomentâ a frequénsa e a velocitæ di trêni do servìçio urbâno.
In sciâ bâze de sti progètti chi gh'é di stùddi pi-â realizaçión de nêuve staçioìn e fermâte feroviàrie, pe poéi servî i vàrri quartê da çitæ :
A partî da-o 2010 són stæte seræ e colìsse nùmero 2, sàiva a dî quélle vèrso o mâ, inte staçioìn de Ciàssa Prìnçipe sototæra e de Stràdda de Frànsa, pe consentî i travàggi pò-u colegaménto tra e vêge e-e nêuve galerîe inta træta Prìnçipe-Brìgnoe. Sti travàggi chi se són però arestæ pe vàrri ànni aprêuvo a-o faliménto de inpréize ch'àivan goâgnòu l'apàlto, partìndo tórna sôlo into 2020 sott'a-a direçión do consòrçio COCIV. Into méize de dexénbre do 2020 són stæti prezentæ i progètti definitîvi e o bàndo pi-â gâra da realizaçión de staçioìn di Erxélli-Ariopòrto e de Cornigén-Levànte.
Veìcoli
miniatura|250x250px|'N convòlio de caròsse a ciàn ribasòu co-a livrêa XMPR inta [[Staçión de Zêna Quìnto|staçión de Quìnto]] O materiâle dêuviòu into servìçio feroviàrio urbâno zenéize o l'é de lóngo stæto, pi-â ciù pàrte, o mæximo di trêni regionâli lìguri con bâze inta capitâle. E prìmme outomotrîce a êse dêuviæ són stæte quélle da série ALe 803, che a l'época êan e ciù modèrne pe-i servìççi locâli. Ciù tàrdi, a partî da-o 1976, s'é comensòu a dêuviâ e outomotrîce ALe 801 / 940, caraterizæ da mêgio prestaçioìn. Tra i ànni òtànta e i prìmmi do 2000, o servìçio urbâno o l'é stæto ezegoîo sorviatùtto da convòlli de caròsse a doî cién Casaralta, caròsse a ciàn ribasòu e caròsse navétta MDVC e MDVE, acobiæ prinçipalménte con locomotîve E.646 e E.656, pöi afianchæ e sostitoîe da-e ciù modèrne E.464. I ALe/Aln 501 "Minoétto", introdûti into 2004, de ræo àn covèrto e træte inta çitæ, aprêuvo a-a sò capiénsa contegnûa e a-o fæto che no pêuan viâgiâ a cóbie.
Tra o 2019 e o 2020 s'é introdûto âtri doî eletrotrêni de nêuva generaçión: sàiva a dî i ETR 104, sorvenominæ "Pop" e costroîi da Alstom, e i ETR 521, conosciûi cómme "Rock" e fabrichæ da l'Hitachi Rail. Sti chi, formæ da çìnque caròsse a doî cién, àn 'na capiénsa bén bén magiô e s'é coscì posciûo sostitoî e vêge caròsse Casaralta, do tùtto abandonæ into màrso do 2020. D'ancheu, a ræ feroviària urbâna de Zêna a l'é dónca servîa da-i convòlli Vivâto, MDVC, MDVE e Ciàn Ribasòu, i ciù vêgi ancón in servìçio e inpieghæ prinçipalménte inti moménti de bàssa frequentaçión, insémme a-e locomotîve E.464 e a-i nêuvi eletrotrêni "Jazz", "Rock" e "Pop".
Lìnie e servìççi
O servìçio feroviàrio urbâno zenéize o vêgne ezercitòu anàndo aprêuvo a træ diretrîxe, indichæ co-o nómme de relaçión metropolitànn-a M45 :
Prêxi
O l'é in vigô 'n scistêma integròu de prêxi, ch'o consénte de dêuviâ ségge i trêni urbâni de Trenitalia che i mézzi do traspòrto pùblico locâle de l'AMT, metropolitànn-a inclûza. Sto scistêma chi o prevédde ségge di bigétti che conséntan de montâ in sce tùtti doî i tîpi de mézzi che quélli che conséntan de dêuviâ sôlo i trêni de Trenitalia inte lìnie urbâne zenéixi, esclûxi i veìcoli de l'AMT.
Bærtomê Pagan
Bærtomê Pagan attô çinematograffico (Sant’Ilaio, 27 sett. 1878 - Zena, 24 zugno 1947).
Biografia
O nascette a Sant’Ilaio (vexin à Nervi) o 27 settembre 1878, da Gioxeppe e Teexa Marsaña, manenti de modesta condiçion.
O travagiava comme camallo inta Compagnia di Caravana quande into 1913 o fu çernuo pe interpretâ a parte do gigante neigro Maciste into film Cabiria do Zane Pastron. O personaggio, rielaboaçion do Scidon de Cartagine in fiamme de l'Emillio Salgari, o fu 'battezzao' da-o Gabriælo D’Anonçio, ch'o se inspiò a-o nomiagio de l'Ercole, macis («magœu» in latin), ò che donque da 'n superlativo grego-dorrico de makros («grande»). O Pagan o vègne subbito popolariscimo, un veo e proppio divo, tanto da êse constreito a continoâ a carea çinematograffica in sce quello personaggio, a partî da-o Maciste (1915), diretto da-o Viçenço Denizot co-a supervixon do Pastron.
Into passaggio da 'n film a l'atro o Maciste o subì di ritocchi, da neigro a gianco, da l'antiga Cartaggine a di ambientaçioin e aventue moderne e a sfondo eroicomico. A fu a primma de 'na serrie de peliccole con protagonista o gigante bon, scimbolo de força, coraggio, magnanimitæ e atruismo, 'na sciorta de compromisso tra-o Sanson, l'Ercole e o Tarzan.
O scurtô Œügennio Baron o-o pigiò comme modello pe-a figua do Gaibado into monumento de Quarto dedicao a-i Mille, inaogurao o 5 de mazzo 1915. Pe-a Cabiria o Pastron o g'aiva oferto 20 lie a-o giorno (contra e 15 ch'o guaagnava in porto), ma o Pagan o l'arivò a pigiâne 600.000 e ciu a l'anno. Ciu che 'n attô o l'ea a personificaçion vivente de 'n eroe romanzesco: instintivo e primitivo, dotao de fixico possente e de 'n fattorizo ch'o ghe inluminava o vizo e o sgoardo; solo l'attô statunieize Douglas Fairbanks o-o sovrastò in famma comme interprete de film d’aventua. O personaggio de Maciste, nasciuo comme serrio, o diventò commico so malgraddo, pe-a goffaggine ostentâ da-o Pagan, ch'o-o rendeiva scimpattico e o-o distinse da-i atri interpreti ch'avieivan coverto quello rollo. Tante pose e gesti do Maciste fun da pœu veoscimilmente mutoæ da-o Mussolin pe construe a so inmaggine ciu popolâ e populista, comme quella a torso nuo da 'battaggia do gran'.
Into 1918 o Pagan o l'ea stæto ciammao pe fâ da spalla a-o commico André Deed in Cretinetti e gli stivali del brasiliano. Da-o novembre 1921 a-o zenâ do 1923 o fu a Berlin, co-in contræto da fóa. Rientrao da-a Germannia, o produtô Steva Pittaluga o l'imbarcò insce-o transatlantego Duilio pe-a croxea inaogurâ Zena-Niorche. O l'nterpretò ancon œutto film e da pœu, doppo o 1928, o se retiò a Sant’Ilaio, inta so Villa Maciste, tormentao inti urtimi anni de vitta da l'arteiosclerroxi e da-o diabete; o sofrì ascì de 'na grave forma de sonnambulismo, pe-a quæ o l'ea stæto ezonerao da-o serviççio militâ, cosa ch'a gh'impedì de parteçipâ a-a Grande Guæra. Inmobilizzao da l'artrite rœümatoide, o fu constreito a passâ i urtimi anni in sciâ carêga rolante.
O sposò a Camilla Bâdùçça (nasciua into 1884), da-a quæ into 1916 o l'ebbe o figgio Oreste.
O moì a Sant’Ilaio o 24 zugno 1947.
Dialetto cicherin
miniatura|Registraçion de frase in cicherin
O cicherin (dito cicheřin), ò o zeneise de Cichê, o l'é in dialetto da lengua ligure parlou inta meitæ erta da valladda de Cichê, ò Cicaña, ch'o se caratterizza pe-o deuvio intenso de arcaiçismi. O l'é un parente streito de atri dialetti arcaichi trovæ spantegæ in tutto l'entrotæra da Liguria e de çerte communitæ comme quelle de Carlofòrte e Bonifaçio.
Istöia
O dialetto o l'é ligou a-o destin di paisen de Cichê. I villaggi moderni da valladda l'en stæti fondæ inte l'Etæ de Mezo e pe tenti anni l'evoluçion do cicherin a l'é andæta apreuvo à quella do zeneise. A farta de infrastruttue inte l'entrotæra do Levante a l'à portou à l'isoamento de çerte communitæ a-a mæxima mainea de çittæn ch'i l'en restæ in scê vee isoe e penisoe do Mediterranio. Questo isoamento, recciammou ascì inta toponimia de çerti sciti comme Isoa de Borgoneuvo in Sturla, o l'à comportou inti anni pe-o cicherin a dâghe de ciatto à despeto de l'evoluçion ciù lesta do zeneise. Pe contra o l'à mutou inte mainee picciñe despæge da-o parlâ da còsta. Isoamento che però o no veu dî farta totâ de conligamenti co-o mondo de feua: l'infruensa de Lavagna à caxon do dominio di Fieschi, o contatto con e communitæ de valladde de Sturla, da Fontañaboña, de l'Otrazovo e in sciâ fin de istoriche quattro provinçe en presente, coscì comme unna infruensa minô do spagnòllo rioplatense, co-a presensa di emigranti de retorno. Ancheu a presensa constante da lengua italiaña a l'à caxonou un grave peigo pe-o mantegnîse de questo dialetto arcaico.
Caratteristiche prinçipæ
O cicherin o l'é pe-o ciù vexin e comprensibile a-o zeneise de çittæ. Però gh'emmo di particolæ da tegnî sott'euggio pe intendilo.
In primis o presenta unna -r- intervocalica, e ciù vòtte prononçiâ a-a mæña de unna "r" rotacizzâ ingleise, comme in around. Questa, sciccomme ciascuña famiggia de Cichê a l'à avou a sò istöia e tradiçion, a peu ëse espressa inte mainee despæge, sorviatutto inti urtimi anni à caxon da presensa de l'italian a no l'é ciù distinta da-a r trillâ.
Comme pe quæxi tutti i atri dialetti arcaichi o cicherin o finisce e dexinense do partiçipio passou di verbi i -â in -ao. O plurale o peu finî in -ai (verscion ciù antiga), -ei (infruensa da valladda de Sturla)  ò -æ (infruensa da còsta e do zeneise standard).
A dexinensa in -ou ò -euo pe poule donde in latin t'aviësci trovou "-etum", a l'é in -eio.
Unn'atra caratteristica arcaica l'é a prononçia da s- primma de unna consonante comme sc-.
In tente situaçioin a u curta a l'é sostituia da-a i.
Un deuvio esteiso de abbreviaçioin e de troncatue da poula, ò l'elixon de consonante comme v e d, tipica di dialetti rustichi.
Vocaboläio gergâ
Un vocaboläio tòsto estinto o l'é quello deuviou da-e persoñe inte ostäie e fòscia da-a criminalitæ do pòsto ascì. O deuviava di nommi codificæ no correlæ co-o soggetto coscì da no fâse intende da atri se no che da quelli che za i conosceivan o còdixe.
Identitæ e autoî de cicherin
O l'é un peccou che a produçion in cicherin, za in ombra à caxon de l'italian e do zeneise da rivea, a se limita a-a çerti scriti lasciæ da un tâ Paolo Casella de Cogno d'Orpe, o quæ o l'à scrito de stöie curte e de poexie in italian e cicherin.
"e Ciche qun gioia e risu tutti santi in paradisu
e Ciche qun gran vitori tutti i santi in terna groria."
-Paolo Casella, 1947.
Pe tempi no gh'ea unna mainea de scrive inte unna scrittua regolâ e donca o scritô o l'ea forsou à deuviâ a seu iniçiativa pe poei scrive.
L'identitæ do cicherin però, sciben che chi ô parla en delongo meno, a l'é stæta delongo fòrte. O l'é tipico un çerto orgheuggio da gente inte seu tradiçioin, ch'a pòrta avanti tutte e vòtte ch'a peu. Questo, unio a-a presensa de materiale didattico ò de iniçiativa de volontäi, o peu permette a-o dialetto de scampâ inti pròscimi dexenni.
Veddi ascì
Cichê
Nòte
O libbro in italian: La lingua e la cultura della Val Cichero, ch'o mostra o dialetto cicherin.
Apricena
Apricena o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Gexa da Sacra Famiggia (Rómma)
A Gêxa da Sâcra Famìggia o l'é 'n pòsto de cùlto catòlico de Rómma, into quartê de Portuense.
A l'é stæta tiâ sciù into sécolo XX in sciô progètto di architétti Mario Paniconi e Giulio Pediconi, e inaogurâ into 1978. A gêxa, vixitâ da-o Pàppa Gioâne Pòulo II a-i 14 de Frevâ do 1994, a l'é sêde da paròchia co-o mæximo nómme “a via Portuense”, institoîa da-o cardinâle vicâio Francesco Marchetti Selvaggiani a-i 14 d'Agósto do 1932 co-o decrétto Cum sanctissima dominus. A cûa da gêxa a l'é inte màn da Congregaçión da Sâcra Famìggia de Bèrgamo.
In faccia, da l'âtra pàrte, de l'artâ magiô, derê a-o spàçio do batistêio, ch'é 'n panéllo polimatérico de sogètto astræto fæto da l'artìsta Fernanda Tollemeto (1992) ch'o l'à o tìtolo “Ogni giorno rinasco ed è la prima volta sempre (“Tùtti i giórni mi nàscio tórna e l'é de lóngo a prìmma vòtta”), e in sciâ sò mancìnn-a 'na bèlla pitûa da Màia co-o Banbìn in bràsso de 'n artìsta sconosciûo do sécolo XIX. A Via Crucis, in ciapélle quadrâte de brónzo, in gîo a-a sâla riónda da gêxa a l'é de l'artìsta Paola De Gregorio (2000). Da l'àtra pàrte do presbitêio gh'é a capélla feriâle decorâ con icónn-e de stîle bizantìn do Poæ Cesar Hernandez da Congregaçión da Sâcra Famìggia.
Giovanni Leone
Giovanni Leone (Napoli, 3 novénbre 1908 - Romma, 9 novénbre 2001), o l 'é stæto 'n polìtico, avocâ e VI prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1971-1978).
Vìtta
thumb|left|250 px|Leone e Pertini, 1968
Enrico Scaravelli
miniatura|L'Enrico Scaravelli into [[2015]] Enrico Scaravelli (Pegognaga, 8 màzzo 1928 - Zêna, 29 zùgno 2018) o l'é stæto 'n poêta e dramatùrgo italiàn.
Tra i outoî de mûxica e tiâtro contenporànni, o Scaravelli o l'é caraterizòu da-a variêtæ di têmi da lê tratæ, che l'àn portòu a spaçiâ da-a scrîtûa de racónti a quélla de cansoìn pe numerôxi intèrpreti italién, scìnn-a-a produçión tiatrâle, con vàrri tèsti scrîti in zenéize, mantovàn e italiàn che són stæti raprezentæ in tùtta a penîzoa.
Vìtta
A sò ativitæ a s'é pöi estéiza a quélla de parolê ascì, ségge in zenéize che in italiàn, co-a produçión de ciù ò mêno 'n çentanâ de tèsti che són stæti càntæ, tra i âtri, da Tony Dallara, Bobby Solo, Betty Curtis, Enrico Musiani, Gino Latilla, Marisa Brando e Piero Parodi.
Inta sò ativitæ da dramatùrgo o l'à scrîto ciù de quarànta tèsti in zenéize, pàrte prinçipâ da sò produçión tiatrâle, di quæ 'na trenténn-a a l'é stæta tradûta e rivixitâ da lê mæximo in mantovàn e 'n'âtra dêxénn-a in italiàn. Insémme a âtre òpere scrîte pe 'n pùblico ciù zoêno, o l'à dónca prodûto 'n totâle de 75 comédie brilànti che, ancón a-a giornâ d'ancheu, són raprezentæ in tùtta a penîzoa. Pe de ciù, in vàrie òcaxoìn, o l'à parteçipòu a-e raprezentaçioìn de sò òpere cómme comediànte, intràndo coscì a fâ pàrte ségge di dramatùrghi che di atoî contenporàni.
Produçión
Tra e sò òpere, o l'à publicòu dôe arecugéite de poêxîe da-o tìtolo Mare Dolce (Pirella editô, 1983) e Un'ancora (ediçioìn outoî outogestî), óltre che 'na série de racónti da-o tìtolo Racconti e Favole non soltanto per bambini. Aprêuvo a-a sò ativitæ de outô contenporànio in zenéize, o l'é çitòu ànche inte 'n inportànte sàggio de letiatûa lìgure do Fiorenzo Toso.
Çertidùn di sò tèsti tiatrâli, cómme E rostïe sotto a cenie e Gente nostra són stæti publicæ da-a Càscia de Rispàrmio de Zêna e Inpéria ascì. In particolâ, a segónda, a l'é asæ despægia da-o rèsto da sò produçión aprêuvo a-o têma tratòu, ö sæ a vìtta in ténpo de goæra co-ina stöia che, pur sfiorando il dramma per l'autenticità dei fatti accaduti, viene vissuta dalla protagonista, nonna Dirce, con sarcasmo e ironia.
Òpere
In zenéize :
In mantovàn (no són minsonæ quélle de quæ a gh'è a versción in zenéize) :
Prémmi e riconosciménti
A-i 18 de novénbre do 2015, l'asociaçión "A Conpàgna" a l'à conferîo a-o Scaravelli o Prémio speciâle "Giöxèppe Marzari" co-a motivaçión : "Foresto de nascita ma zeneize d'adoçion, o l'è personn-a estroza, comunicativa e de grande verve artistica; o scrive testi e o l'interpreta personaggi comici a conferma de 'n'atenta vixon e conoscenza da comedia in zeneize."
Aprêuvo a-a sò ativitæ, into 1991 o l'à riçevûo o tìtolo de Ofiçiâ órdine a-o mérito da Repùbrica Italiànn-a. sinistra|senza_cornice|100x100px Ofiçiâ órdine a-o mérito da Repùbrica Italiànn-a
- 27 dexénbre 1991
Biccari
Biccari o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
1023
thumb|280px|center|Sinagòga de [[Worms, 1023 e 1174/75]]
Francesco Cossiga
Francesco Cossiga (Francesco Maurizio Cossiga) (Sassari, 26 lùggio 1928 - Romma, 17 agósto 2010), o l 'é stæto 'n polìtico, giurista e VIII prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1985-1992).
Vìtta
thumb|left|250 px|[[Aldo Moro e Cossiga, 1977]]
Cagnano Varano
Cagnano Varano o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Oscar Luigi Scalfaro
Oscar Luigi Scalfaro (Novæa, 9 seténbre 1918 - Romma, 29 zenâ 2012) o l'é stæto 'n polìtico, magistrâto e IX prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1992-1999).
Mike fC
O Mike fC ò Mike from Campo, nómme d'àrte do Michê Ferroni (Zêna, 21 frevâ 1989), o l'é 'n cantautô, rapper e tecnico do són italiàn.
Infànçia, prìmmi ànni e stûdi
Nasciûo a Zena, ma cresciûo a Canpomòn, o prinçìpia o stûdio do pianofòrte da l'etæ de nêuve ànni a quélla de tréize, pe dedicâse a-a scritûa di tèsti de mûxica rap.
O sò poæ, l'Antonéllo Ferròni, o l'é nasciûo a Carbònia in Sardégna, ma o gh'à de òrigine marchigiànn-e; a moæ, a Frànca Parödi, a l'é de Çiânexi.
Into 2003 o realîza co-in amîgo a sò prìmma cansón. Dòppo doî ànni o regìstra o sò prìmmo album amatoriâle Enjoy, e, dòppo n’anno, Lasciateci sognare (Êse lìberi d'asunâse).
O stûdia a-o licéo scentìfico Enrico Fermi de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a. Dòppo ch'o l' pigiòu o diplöma, o frequénta o córso de lòurea trienâle a-a schêua di inzegnê de telecomunicaçioìn inte l’Universcitæ de Zêna e o contìnoa a sò formaçión co-a specializaçión in inzegnerîa do són e da mûxica into Politécnico de Milàn, Pölo territoriâle di Commo, dond'o pìggia a lòurea into 2015.
Finîa l'universcitæ o çerne de dedicâ tùtto o sò ténpo a-a mûxica.
Co-i Mad Boys (da-o 2009)
Into 2009 o l'incóntra o Simo X (Simone Marcenaro) ch'o gh'à 'n bón pài do travàggio mûxicâle do Mike. Dónca asémme a lê e a-a Felix (Elisa Solinas) o scrîve Lasciati guidare da lei (Lâscite goidâ da lê). Dòppo con l'agiùtto do Gallu (Andrea Galluzzo), i quattro rifórman a Mad Boys Crew, avoxòu grùppo de Bösanæo di anni '90. Dòppo pöco a-a crew s'azónze o Claudio (Claudio Piras), l'AleMan (Alessandro Marcenaro) e l'Andrews Right (Andreas Giusto) ascì. Into 2011 pùbrican o dìsco da-o tìtolo Su questa strada (In scê sta stràdda), do tùtto registròu into sò nêuvo stûdio: o Mad.
Pe mêzo de st'àlbum chîe, diventòu avoxòu inta Valàdda do Ponçéivia, o grùppo o coménsa a exibîse in gîo pe Zêna, coscì da intrâ inta scêna de l'hip hop do capolêugo. Dòppo o disco a crew a l'arèsta unîa, ma i conponénti fàn di progètti da solîsti.
Into lùggio do 2011 o Clòudio o pèrde a vìtta inte 'n'incidénte stradâle. In dûo córpo pe tùtti i Mad. Clòudio o l'êa pò-u Mike in méistro into rap e inta vitta. O sò disco pòstumo Claudio for life (Clòudio pi-â vìtta), prodûto do tùtto da l'Andrews Right, o peu êse sentîo in scê Youtube.
O rap in zenéize (da-o 2011)
Ina particolaritæ do Mike fC a l'é de segûo quélla de scrîve de cansoìn in léngoa lìgure ascì. Ma tùtto pe mêzo di géneri mûxicâli comm'o rap, a trap e l'R&B.
Into 2011 o scrîve Zena, a sò prìmma cansón rap do tùtto in léngua lìgure. O filmìn muxicâle in scê Youtube o gh'à 'n bón riscóntro e o Mike, che inte quéllo perîodo o gh'àiva de dificurtæ co-i stûdi in ingegnerîa, o l'atrôva tórna l'entuxàsmo pe continuâ a fâ mûxica, con nêuve idêe e energîe.
O perîodo a Cómmo e Dove vai (Donde ti væ) (2013-2015)
Inte sti ànni o l'ariêsce a realizâ di progètti muxicâli: o Madness Ep co-i Mad Boys e i UBR, a cansón Voglia d'estate (Coæ de stæ) con l'Erika, Chiedersi perché (Domandâse perché) pe cónto sò, cansón ligâ a-i travàggi pò-u Tèrzo Vâlico di Zôvi.
A Cómmo o scrîve Inte 'n'abràsso, cansón che pe mêzo do filmìn, ch'o móstra di bèlli paizàggi da Ligùria, a l'otêgne 'n gràn riscóntro, màscime in scê Youtube, Facebook e Whatsapp.
Into zùgno do 2014 sciòrte Dove vai (Dónde ti væ), dìsco da solîsta con tùtte e cansoìn de quéllo perîodo. L'àlbum o l'é conpòsto da 15 cansoìn tùtte registræ, prodûte e mixæ da-o Mike into Stûdio Mad.
Into lùggio 2015 o pìggia a lòurea magistrâle e o ritórna a Zêna.
O ritórno in Ligùria e i progètti sénci (2015-2017)
Tornòu in Ligùria o travàggia cómme cantoutô e inzegnê do són.
Into frevà do 2017 o partéçipa a-o sezén Festivàl Sàn Zòrzo da cansón in léngoa lìgure, dond'o l'à reçevûo o prêmio "Elmo Bazzano" e o prêmio cómme mêgio solîsta co-a cansón T'ê speciale.
A cansón da stæ a divénta Tòu li, fæta asémme ai Demueluìn. A cansón a l'é 'n mésscio de sonoritæ folk, pop, rap e dance.
Fermâ o ténpo e Diâio de l'Èrta Vîa (2018)
Into frevà do 2018 o parteçipa torna a-o Festival da Canson in lengoa ligure con Fermâ o tenpo. A canson, ch'a l'aregòrda di avegnimenti da segonda goæra mondiâle pi-â popolaçion ligure, a goagna o premio comme mêgio testo e comme categorîa solista. O filmin in scê Youtube o vêgne caregòu pròpio che l'é quarche giorno da-i 25 d'arvî.
A-i 6 de dexenbre do 2018 o pubrica in scê Youtube Diario d'Alta Via (Diâio de l'Èrta Vîa), viâgio-documentâio in scê l'Èrta Vîa di Monti Liguri inta quæ o Mike fC o camìnn-a pò-u percorso intrêgo da sôlo a pê. Co-o fæto ch'o no gh'à ni spònsor ni goæi, o progetto o vêgne realizòu con pöche palanche. O fæto che o travaggio o vêgne filmòu e montòu da l'outô ò-u pòrta ciù da-arente o Mike a-i spetatoî e ciù vêo e spontanio.
Luxe inti euggi (2019-prezente)
A-i 25 de mazzo do 2019 o pùbrica Luxe inti euggi, o sò primmo album do tùtto in lengoa ligure. O progetto o contêgne segge de cançoìn za pubricæ, magâra in parte arangiæ e mixæ torna, segge de cansoìn mai sentîe. I generi muxicâli van da-a trap a-o pop e a-o reggae scinn'a di ritmi afro e latin, co-o pasâ pe mêzo di tòcchi ciù ligæ a-o cantoutorâto. O disco o contêgne de importante collaboraçioìn con artisti do panoramma muxicâle zeneize, comm'o Lord Jaan, o Maz Vilander, a Chiara Franzi, I Trilli e I Demueluin.
Discografîa
- Dâse 'na man (co-o Guido Perata), 2021 - Dimme perché (co-i "Sensa Ténpo": Guido Perata e Chiara Franzi), 2022
Stasiùn de Inpeia
A stasiùn de Inpeia, (in zenéśe Staçión de Inpéria, in arbenganéśe Stasiùn de Impéia, in italian Stazione di Imperia) a l'è ina stasiun feruviària italiana ch'a se tröva in scià Zena-Vintimïa, vèrbüa a partì dau 2016, a l'e au servissiu da cumüna de Inpéja séde da Pruvinsa cun u nomme paéscu.
Stòia
I primmi tavàji pé l'ativasiùn da tràtta i sun stâi tu fâiti ai inissi du 2016, cun a custrusiùn di prìmmi lòtti da feruvìa, ma a pé u növu inpiàntu u l'è stâitu ativâu in ciàn spartìu in tréi mumenti, u primmu fra u 4 e u 25 de śügnu, u segundu düante a stè e a fàśe ciü inpurtante a cumensà dau nuvénbre de cöll'ànnu, che u l'à purtâu a l'inseiméntu di ürtimi dettaji, cumme e scâe mòbili e daa magiurânsa di servissi esensiâli, cuntempuraneamente u l'è stâitu ciòsu u tràttu fra San Luensu e Arassce, pé cunsentì u racòrdu fra u növu e u véju traciâu.
A stasiùn a l'è stâita dunca vèrbüa u 19 de dexènbre du 2016, insemme au növu toccu de fèruvia ch'u l'a fâitu diventà ciòse e stasiùi de Diàn, Ineia, U Pòrtu, Sêrvu-San Bertumê e Andöa.
A partì dau śenà du 2017, sun stâite ativâe e prusedüe pé permette l'iśulamentu di anbiènti dai soi, pé l'arìvu da pustasiùn da pulisìa feruviària e ascì in previxiùn a l'è stâita l'avertüa de in stâncu, dunde se pònan acatà giurnali e àutre côse.
Parte de cölli travaji i sun stâiti terminâi entru u periudu de scadensa previstu, indicâu cumme śügnu du 2017, nunustante che i nun sùn mancâe e critiche da chi dövöa de lungu a stasiun, che rispettu a quélle veje, ciü vixìne ai quartê d'Ineia e du Pòrtu, aù ripïàbili sulu cun a machina o cun a curiera.
Propiu pé stu fâitu chi a cumüna a l'à decìśu de mette màn aa śona da stasiùn, vistu che au 2020 u stâncu u l'éa ancù ciòsu e che i mancàvan ascì de segnalasiùi adeguâe. Intu paéscu periudu u l'è stâitu preśentâu u prugettu pé culegà a stasiun cun a pìsta ciclabile intu veju traciâu da feruvìa, grassie a l'alargamentu da stràdda vixin aa s-ciümâia.
Inpianti
A stasiùn gh'a quattru binâi pé u traspòrtu di passegéi e dui fabricâi viagiatùi, segundu a clascìfica de RFI a stasiun de Inpeia a l'è ina stasiun de categuïa "d'ôu".
Servissi
• Spurtellu de bïetteìa
• Bïetteìa autumatiśà
• Salùn d'atéśa
• Servissi igenici
• Pòstu da Pulisìa feruviaria
Interscangi
A stasiùn a se tröva distante dai servissi da sitài, pé questu u l'è stâu rimudernâu u calendâiu de curse de curiêre, che e cunsentàn ina méju cuvertüa du tràfegu.
• Curiêre RT du trasportu pübrivu lucàle da Pruvinsa de Inpéia.
• Tascì.
Scîo (çitæ)
Scîo (in grêgo modèrno Χίος, Chios) a l'é a ciù inportànte çitæ de l'îzoa grêga de Scîo, óltre che 'n ecs-comùn da periferîa de l'Egêo Setentrionâle. A partî da-o 2011 a fà pàrte do comùn de Scîo, do quæ a l'é unn-a de unitæ monicipâli e o capolêugo.
A çitæ a l'é de spésso ciamâ Chora (in grêgo Χώρα, sàiva a dî "pàize") ò Kastro (Κάστρο, sàiva a dî "castéllo") ascì, pe métte in ciæo che no se pàrla de l'îzoa ma pròpio da çitæ.
Giögrafîa
Scîo a l'é 'na çitæ de 26.850 abitànti (a-o censiménto do 2011) ch'a se trêuva in sciâ còsta de levànte de l'îzoa, ch'a s'avànsa vèrso a penîzoa de Erìtre, in Àzia Minô, dónde ancheu gh'é a çitæ tùrca de Çeşme. O teritöio de l'unitæ monicipâle de Scîo, unn-a de éutto inte quæ a l'é spartîa l'îzoa, o l'à 'n'àrea de 22,823 km2.
A nòrd de Scîo gh'é o quartê de Vrontados, méntre l'Ariopòrto Naçionâle de l'Îzoa de Scîo e a çitæ de Karfas se trêuvan quàrche chilòmetro ciù a sùd do céntro.
Stöia
sinistra|miniatura|270x270px|Màppa da çitæ de Scîo into [[1574, òpera do Zâne Françésco Camocio.]] A zöna dónde a-a giornâ d'ancheu gh'é a çitæ de Scîo a l'êa za abitâ inte l'etæ clàscica e bizantìnn-a, però no émmo goæi de testimoniànse de quélla época. O vilàggio o l'é diventòu o céntro ciù inportànte de l'îzoa aprêuvo a-a costruçión do sò fòrte, o coscì dîto Kastro, comensâ da-i bizantìn into sécolo IX e pi-â ciù pàrte ezegoîa da-i zenéixi tra i sécoli XV e XVI. Co-a grànde cresciànsa inti ànni do domìnio da Maónn-a, a çitæ a l'à comensòu a svilupâse de fêua da-e miâge ascì e, in particolâ, quésta zöna a l'êa ciamâ "burghi", méntre a pàrte fortificâ a l'êa dîta Civitas Chii. sinistra|miniatura|270x270px|Scîo inti ùrtimi ànni da sovranitæ zenéize. A çitæ a l'àiva træ pòrte, de quæ dôe (a Pòrta Magiô e o Portèllo) se pêuan védde ancón a-a giornâ d'ancheu, méntre a tèrsa a l'é stæta caciâ zu, insémme a-o sciànco de miâge in sciô mâ, pe realizâ o nêuvo pòrto. O govèrno da colònia o l'àiva a sò sêde into palàçio Giustiniàn, scitoòu da-arénte a unn-a de pòrte da çitæ in sce l'òmònima ciàssa, e, sùbito a-o de la de miâge, gh'êa o palàçio da Córte Suprêma. Drénto a-e miâge gh'êa pöi a câza de l'arçivéscovo, l'uspiâ de Sàn Tögno, 'na tôre co-a prexón e a-o mànco çìnque gêxe: quélla dedicâ a Sànta Màia (unn-a de nêuve paròcchie catòliche de l'îzoa) con l'arénte ötöio di Disciplinànti, quélla de Sàn Zórzo (ch'a se peu védde ancón a-a giornâ d'ancheu) e quélle de Sàn Ménego, Sàn Nicòlla e Sant'Anastàzia. Co-o pasâ di ànni e a cresciànsa da popolaçión, s'é de manimàn svilupòu âtri quartê d'in gîo a-o castéllo, inti quæ a stâva a ciù pàrte da popolaçión grêga.
Sto svilùppo chi o s'é bruscaménte arestòu co-o pasàggio da çitæ inte moén di tùrchi, moménto da-o quæ a l'é comensâ a decadénsa de Scîo. In particolâ a çitæ a l'é stæta devastâ da doî fæti into sécolo XIX: prìmma da-o masâcro de Scîo do 1822, ch'o l'à portòu a l'amasaménto de ciù de 25.000 persónn-e e a mìssa in scciavitù de tànte âtre, e pöi da-o devastànte teramòtto do 1881, fæti ch'àn destrûto squæxi do tùtto a çitæ antîga. sinistra|miniatura|270x270px|O longomâ de Scîo in sciô pòrto nêuvo. A çitæ "nêuva", costroîa dòppo o teramòtto, a l'é stæta pi-â ciù pàrte realizâ segóndo o stîle neoclàscico ma gh'é de pàrte ciù modèrne ascì, spécce o longomâ e i quartê da periferîa. Pi-â sò ricostruçión, l'é stæto pigiòu cómme ezénpio l'arénte çitæ de Smìrne, in sciâ còsta de l'Àzia Minô. Into 1885 a popolaçión de Scîo a l'êa de ciù ò mêno 13.000 persónn-e, cóntra e 120.000 a-o prinçìpio do sécolo XVI.
Tra e costruçioìn de quélli ànni se peu aregordâ a vêgia moschêa, d'ancheu a sêde do musêo bizantìn, o palàçio da bibliotêca "Korais" (a quæ, ch'a contêgne ciù de 135.000 volùmmi, a l'é a sêde da Galerîa d'Àrte Modèrna e do Musêo do folclôre ascì) e quéllo de schêue superiôri.
Pe cóntra, a stràdda che da Ciàssa Vounakiou a và vèrso sùd, ciamâ Aplotaria, a pàssa drénto a-a çitæ vêgia, da quæ a n'é a stràdda ciù inportànte. In sce sta stràdda chi gh'é a ciù pàrte di bitêghe e de ativitæ comerciâli da çitæ, òspitæ in de costruçioìn fabricæ tra o sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX. A-a fìn de l'Aplotaria, lóngo 'na stràdda ch'a và vèrso levànte, gh'é o Gymnasium, fondòu into 1792, e a sêde da diòcexi.
A pàrte meridionâle da çitæ a l'é o sò quartê ciù modèrno, costroîo a partî da-o sécolo XX e in contìnoa espansción. Inte sto quartê chi se trêuvan o Musêo Archiològîco, a sêde de l'Universcitæ de l'Egêo, o cànpo da balón e o musêo marìtimo.
Zâne Rafè Badaràcco
miniatura|Outoritræto do pitô, pigiòu da-o quàddro Alegorîa da Pitûa. O Zâne Rafè Badaràcco (Zêna, 1648 - Zêna, 1726) o l'é stæto 'n pitô zenéize, atîvo inte l'ànbito da corénte artìstica do coscì dîto baròcco zenéize.
Prìmmi ànni
Fìggio de Giöxèppe, pitô lê ascì, o Badaràcco o l'é nasciûo inte l'ànno 1648 a Zêna. O l'à inpréizo e bâze do mestê da sò poæ, o quæ a ògni mòddo o no l'à posciûo mostrâghe ciù de tànto aprêuvo a-a sò mòrte, avegnûa quànde o Rafè o l'àiva sôlo nêuve ànni. A pàrte ciù inportànte da sò formaçión a l'é dónca avegnûa a Rómma, dónd'o l'êa 'n alêvo do Càrlo Maràtta e dónd'o l'à studiòu e òpere do Rafaéllo. A ògni mòddo o no l'é restòu pe tànto ténpo co-o Maràtta, trovàndose ciù inspiròu da-o gùsto do Pêo da Cortónn-a, da-o quæ o l'à studiòu pe 'n çèrto perîodo, rielaboràndo quéllo stîle in mòddo personâ. Segóndo o pài do Càrlo Giöxèppe Ràtto, ch'o l'à scrîto a biografîa do Badaràcco, e òpere ciù inspiræ a-o stîle do pitô toscàn són da consciderâse tra a sò mêgio produçión artìstica.
Dòppo éutto ànni de stùdio a Rómma, o l'à conpletòu a sò formaçión co-ina cùrta fermâta a Nàpoli e pöi unn-a ciù lónga a Venéçia ascì, dónd'o l'à copiòu vàrri quàddri chi conservæ. Tornòu a Zêna, o l'à realizòu chîe 'na grànde ativitæ, co-a sò prìmma òpera ch'a l'é stæta 'n ritræto de gràn ménn-a, fæto ch'o l'à garantîo 'n çèrto nùmero de comiscioìn. Tra e pöche segûe testimoniànse de sti ànni chi, émmo 'n bón ritræto do Stêva Lomelìn, dónde se peu ancón védde 'na fórte infloénsa de l'Antoon van Dyck. A ògni mòddo, o Badaràcco o s'é fîto stancòu de realizâ sôlo di ritræti, abandonàndo dónca quéllo travàggio pe pasâ a-a ciù avoxâ conpoxiçión d'invençión.
Ativitæ
miniatura|Apariçión da Vèrgine a di Sànti Carmelitén, Zêna, gêxa do Càrmo|sinistra O prìmmo quàddro "istoriòu" do pitô o l'é 'na rafiguraçión do Prezépio, realizâ pe unn-a de artæ de l'ecs gêxa de Sànta Màia da Pâxe e d'ancheu conservâ inte galerîe do Comùn de Zêna. Òpera de bónn-a realizaçión, a l'à 'n træto delicòu e soâve, co-ina lûxe asæ brilànte, tànto chò-u Ràtto o ne scrîve e löde. Pe l'ötöio de Cônâ, into ciasâ depoî o santoâio de Nòstra Scignôa Incoronâ, o l'à realizòu tùtte e téie scitoæ a-o sò intèrno: sàiva a dî quélle co-i Mistêri da Pasción do Segnô e, mìssa in sciâ controfaciâta, a grànde töa de Crìsto ch'o pàrla co-i apòstoli. Óltre a ste òpere chi, ghe n'êa âtre træ che rafiguâvan de Stöie da vìtta da Vèrgine, mìsse in sce de artæ laterâli, e a Coronaçión da Vèrgine in çê, dêuviâ cómme pâa d'artâ. Purtròppo, into córso di fæti lighæ a-a goæra de sucesción oustrìaca e de l'òcupaçión de Zêna into 1746, ste téie chi són stæte sachezæ da-i invasoî ma, in sciâ fìn, ricuperæ da-i parochién, de fêua che-e dôe co-e Stöie da Vèrgine. A ògni mòddo êan stæte bén bén danezæ e i restàori, fæti da 'n pitô no goæi bón, àn rovinòu a câa de òpere.
Tra e âtre òpere de l'outô òrmâi scentæ, o Ràtto o l'aregórda ancón træ téie inte l'ötöio de Sàn Zâne Batìsta de Séstri Ponénte (dîto do Sànto Crìsto ascì), sachezæ insémme a tùtte e òpere chi conservæ de lóngo inti fæti do 1746. In particolâ, dôe de quéste rafiguâvan de Stöie da vìtta de Sàn Zâne Batìsta méntre a tèrsa a l'êa dedicâ a l'Ùrtima çénn-a. A Séstri, inte l'ötöio de Sàn Giöxèppe, gh'é pöi conservòu de téie co-i dózze apòstoli e, cómme pâa d'artâ, 'na Sâcra famìggia. Inta valàdda do Ponçéivia, drénto a-a gêxa de Sàn Bertomê da Certôza, se trêuvan dôe gròsse téie che rafigûan Sàn Brunón vixitòu da-o gràn cónte de Sicìlia Rugê d'Âtavilla a Schìllace e i Móneghi certozìn in preghêa depoî a-a Madònna. Sénpre in Ponçéivia, inte l'ötöio de Sàn Stêva de Fòsse a Róieu, gh'é conservòu 'n grànde cîclo de pitûe do Badaràcco, con ùnze téie dedichæ a-e scêne da Pasción do Segnô, ciù e dôe dedichæ a-o sànto titolâre, sàiva a dî a Predicaçión de Sàn Stêva e o Mortöio de Sàn Stêva, òpere pöco conosciûe e ch'àn bezéugno de inportànti restàori.
Do Badaràcco gh'é vàrie òpere conservæ inta Rivêa de Ponénte ascì, tra e quæ se pêuan aregordâ a téia do Prezépio inta gêxa do convénto di Aostinién da Céive (d'ancheu stramuâ inta colegiâta de Sàn Zâne Batìsta ) e quélla, conservâ a Lêua, da Vèrgine co-i Sànti Sebastiàn e Felîçe, conscideræ da-o Ràtto tra i mêgio travàggi do pitô. In sciâ fìn, tra e téie conservæ into céntro de Zêna se pêuan ancón aregordâ: a Crocifisción into santoâio da Madonétta, l'Apariçión da Vèrgine a di Sànti Carmelitén into cöo gêxa do Càrmo (d'ancheu inta controfaciâta), a Vèrgine con Sant'Antönio Abòu inte l'ötöio dedicòu a-o sànto in sce l'antîga Stràdda Giùlia, a Madònna co-i Sànti Doménego e Catænn-a da Siêna inta capélla da Cônétta inta gêxa de Sàn Doménego (d'ancheu caciâ zu) e a grànde töa de Crìsto ch'o consègna a sò stréuppa a Sàn Pê, inta capélla do semenâio arçivescovîle.
A Zêna o Badaràcco o no s'é però dedicòu sôlo a-a pitûa de quàddri: defæti gh'é, scibén che in mezûa ciù contegnûa, di afréschi da lê realizæ, a ògni mòddo de bónn-a qualitæ. Tra quésti, se pêuan aregordâ e figûe de conbaténti e divinitæ in sciâ faciâta de Palàçio Spìnoa de Pelisàia (no ciù existénti) e, into santoâio de Sànta Màia de Gràçie a-o Meu, 'na glòria de àngei pituâ de d'âto a l'ârta. A ògni mòddo, o Badaràcco o l'à travagiòu pe vàrri çitén da Repùbrica ascì, realizàndo pe quésti òpere ségge a sogètto religiôzo che profàn e stòrico. Pi-â famìggia de lignêua di Borêa, òriginâia de Sanrémmo, o l'à realizòu 'n cîclo de pitûe co-e stöie da Geruzalémme liberâ do Torquâto Tàscio, da-e tìnte ciæe e rìcco do celestìn otramâ ch'o dêuviâva in gràn quantitæ, fabricàndolo da lê.
Ùrtimi ànni
Diventòu in pitô de 'na çèrta fàmma, into córso da sò vìtta o Badaràcco o l'à avûo 'n gràn nùmero de comiscioìn, dovéndone acetâ 'na çèrta quantitæ aprêuvo a-a necescitæ de mantegnî a sò grànde famìggia. Pe sta raxón chi, dovéndo travagiâ spésse vòtte de spréscia, inte vàrri quàddri da lê realizæ se véddan 'na série lacùnn-e ò inprecixioìn; d'âtra pàrte però, cómme afermòu da-o Ràtto, "tròppo se voriéiva da chi o pretendésse, che tùtti i pitoî sénpre dovéssan travagiâ pi-â sôla glòria.
Inta sò vìtta o Badaràcco o l'à avûo numerôxi fìggi, pi-â ciù pàrte diventæ di religiôxi, ma nisciùn de quésti o l'à intrapréizo a cariêra do poæ. In sciâ fìn, o pitô o l'é mòrto a Zêna inte l'ànno 1726, vegnìndo interòu inta catedrâle de Sàn Loénso.
Crìtica
E pitûe do Badaràcco pàn confermâ quéllo sò tenperaménto superficiâle indicòu za da-o Ràtto inta biografîa do pitô, ch'o l'avertîva, cómme se peu védde da-o svaiòu procésso formatîvo, ch'o travagiâva spésse vòtte de spréscia, preferìndo òpere ciù fàçili òtegnûe ànche co-ina tìnta "soâve", in particolâ con gréndi tòcchi do sò caraterìstico celestìn otramâ.
A ògni mòddo gh'é de caraterìstiche particolæ do pitô, in pàrte destacòu da-i ligàmmi ciù stréiti co-a schêua zenéize de l'época, ch'o l'à contrastòu in sordìnn-a o baròcco pìn do Doménego Piöla e do Grigheu De Feræ. Inta sò pitûa se pêuan individoâ doî perîodi, a ògni mòddo sénsa mâi abandonâ do tùtto i modélli do Cortónn-a e do Maràtta, co-o prìmmo (conpréizo tra i ànni '80 do sécolo XVII e o prinçìpio do decénio a vegnî) ch'o l'à vìsto 'n aliniaménto a-o stîle do Zâne Benéito Castigión e do Doménego Piöla, pe pöi pasâ a 'n conpromìsso co-o spìrito baròcco, aliniàndose a-a moderâ reaçión de gùsto clàscico do Pòulo Gêumo Piöla e do Loénso De Feræ.
Òpere
miniatura|A Vèrgine e o Banbìn conpàian a Sant'Aostìn, Sàn Pê e Sant'Andrîa, Bastîa, gêxa de Sàn Zâne Batìsta O Badaràcco o l'à lasciòu 'n'inportànte produçión artìstica, spantegâ pe tùtti i antîghi domìnni da Repùbrica de Zêna. Tra e sò òpere poêmo aregordâ:
Larry Burrows
miniatura|Larry Burrows into Frevâ do 1967 O Henry Frank Leslie Burrows (Londra, 29 de mazzo 1926 – Laos, 10 de freva 1971), conosciuo comme Larry Burrows, o l'ea un fotogiornalista ingreise. O l'à speiso 9 anni da seu vitta à crovî a Guæra do Vietnam.
Incomenso da carriera
O Burrows o l'à incomensou a seu carriera into departimento artistico do papê Daily Express into 1942 à Londra. Lê o l'à impreiso fotografia e o l'é finio pe travaggiâ inte cammie oscue de l'agençia fotografica Keystone e do Life Magazine. L'é chì che o Burrows o l'à incomensou à ëse ciammou Larry pe evitâ confuxon con un atro Henry ch'o travaggiava into mæximo offiçio. O no l'ea atipico pe lê de recomensâ da zero un giorno de travaggio intrego solo pe assguâse o resurtato ciù bon.
Quarchedun o l'à accaxonou o Burrow pe avei deslenguou i negativi do D-Day do fotògrafo o Robert Capa inta camia de sciugatua, ma segondo o John G. Morris peu dâse ch'o fïse stæto un atro tecnico.
Fotogiornalismo
O l'à avuo un pronto successo co-a seu covertua da demoliçion di bunker pe-i U-Boot de Heligoland do 1947. Into travaggiâ pe-a Associated Press, o Burrows l'ea un passaggê drento a-o De Havilland Dragon Rapide. O l'ea offiçiâ che loiatri i no l'ean autorizzæ de ëse ciù vexin de 9 miggia. In tutti i caxi, o Burrows o l'aveiva convinto o pilòtto de xoâghe sorve à solo 500 pê, cacciando via l'oblò de l'arrio quande questo o croviva i seu scatti. Pe-i seu sfòrsci o l'à rescio à scatta onze imagini e o s'à guägnou pe lê doe pagine into Life Magazine.
O Burrows o l'anià avanti pe crovî stöie comme in Suez, Lebano, Çipro e l'Africa do çentro.
Vietnam
O Burrows o l'anià avanti into devegnî un fotògrafo e o crovià a guæra do Vietnam da-o 1962 sciña a-a seu mòrte do 1971. 'Reaching Out' a devegnià uña de seu imagine ciù avvoxæ. A presenta o Sergente cannonê di US Marines o Jeremiah Purdie, che quande ferio, o l'è visto çercâ de parlâ co-o ferio Lance Corporal o Roger Dale Treadway.
L'editô o Ben Cosgrove de Life.com o l'à dito da fotografia - miniatura|"Combat Photographers", estræto do Larry Burrows pe-o Time/Life a-i 13 de Novembre do 1969
'Reaching Out' a l'é stæta fæta a-i 5 d'ottobre do 1966 dòppo che i Marines aveivan sofferto unn'imboscâ darente à Mutter's Ridge. Do resto, l'imagine a no saià pubricâ in Life sciña a-o frevâ do 1971, apreuvo a-a mòrte do Burrows.
Into xoâ inte un elicòttero co-o Squadron 163 Elicòtteri Medi di Marines, o Burrows o l'à immortalou a mòrte do copilòto do Yankee Papa 3, o Tenente James Magel. Inta landing zone, a zöna d'atterraggio, o Magel o l'ea stæto ascistio into Yankee Papa 13, donde o cannonê volante da scianco, o Lance C. Farley, o gh'aiva dæto primmo soccorso. Questo o no portià a ninte però, e o Burrows o l'immortalià o patî do Farley a-a perdita do sò compagno.
Da fotografia o Burrows o l'à dito -
O l'ea stæto descrito da-o papê The Times comme un "òmmo da equippaggiamento" quande o l'à mençionou o mæximo Burrows dî, "Quande piggio tutto (l'equippaggiamento) con mi gh'é vintisëi casce".
Inti primmi do 1971, o Burrows o l'é stæto eletto comme membro da Royal Photographic Society, a societæ fotografica reale.
Mòrte
O Burrows o l'é mòrto co-i colleghi fotogiornalisti, o Henri Huet (Associated Press), o Kent Potter (United Press International) e o Keisaburo Shimamoto (fotògrafo freelancer pe Newsweek), quande o seu elicòttero o l'ea stæto abbattuo sorvia a Pista de Ho Chi Minh in Laos inte che o gruppo o croviva a Operaçion Lam Son 719.
Apreuvo a-a seu mòrte o Managing Editor do Life, o Ralph Graves, o l'à dito do Burrows -
Into 1985, a Laurence Miller Gallery de New Yòrk a l'à pubricou un portfòlio de stampe do Burrows, con l'aggiutto do figgio, o Russell Burrows. Into 2002, o libbro postumo do Burrows Vietnam o l'à guagnou o premio Prix Nadar.
Into 2008 i resti do Burrows e di colleghi fotògrafi o Huet, o Potter e o Shimamoto en stæti onoræ e interræ into Newseum de Washington, D.C..
O giornalista o David Halberstam o l'à pagou tributo a-o Burrows into libbro do 1997 Requiem: By the Photographers Who Died in Vietnam and Indochina -
Into Dexembre do 2019 o Newseum o vegnià serrou à caxon de difficortæ finançiäie e i resti do Burrows, o Huet, o Potter e o Shimamoto i vegnian esumæ. I seu resti en conservæ a-o momento da-o laboratöio da Defense POW/MIA Accounting Agency, a agençia da defeisa pe-i prexonê de guæra e persi in açion, da-a Base de l'aeronautica militare de Offutt inte l'atteisa de un scito permanente de seportua.