cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Annia
Ània Scûa (Melanitta Fusca)
Gh'é ascì âtri sciàmmi minoî scinn-a Frànsa e Spàgna Setentrionâle; in Itàlia svernan in Àto Adriàtico, Mâ Lìgure finn-a Livòrno, Lagùnn-e, Lâghi Lonbàrdi."Oedemia fusca. Orco Marino. Uccello invernale, abbastanza frequente nel Veneto; piú raro nella Lombardia, nel Piemonte, nella Liguria.""Oedemia fusca. Orco marino. Germano di mare, Anitra nera. Cherso nero, Cherso bastardo (Ven.). Annia scüa (Gen.) è specie invernale non comune da noi; ove si vede piú facilmente è nelle nostre provincie settentrionali e specialmente nell´Estuario Veneto.""Oedemia fusca. Un esemplare fu preso in dicembre lungo la Magra a Santo Stefano."Into Vocabolario Domestico do Paganini se gh'atreuva o nómme zenéize de M. fusca (ma no quello da ciù ræa M. nigra):"ÀNNIA SCÜA, Germano di mare, t. orn. Anas fusca, Linneo."
Ània Néigra (Melanitta nigra)
A l'é 'n'ània de mâ lónga 45-55 cìtti. O màsccio tùtto néigro conpréizo o becco tòsso e abugnòu, con 'na maccia de cô giâno in gîo a-e naixe, a fémina de cô brùn scûo, lâti da testa e còllo gianchinàstro, becco grîxo scûo quæxi néigro. Pe çercâ o çìbbo a se imérze a 3-10 mètri de profonditæ.
L'àreâle de nidificaçión o s'esténde da l'Islànda, còste Nord de îzoe Britàniche, Sibéria scìnn-a a-o sciùmme Olenyok. Svérnan lóngo e còste do Mâ Bàltico e Mä do Nord, 'na pàrte fin a-e còste Atlàntiche do Maròcco, ma anche in çertidùn træti do Mediterànio. Inta migraçión sòstan in ægoe pöco profónde, tra i 500 mêtri e i 2 chilòmetri da-a còsta.
In Italia a svérna da-a meitæ d'Òtöbre a Frevâ, pò-u ciù in ægoe màrinn-e, Âto Adriàtico, lagùnn-e; öcaxonâle into Mâ Lìgure. Fàn o nîo, bén ascûzo, ségge da-a vixìn o mâ, ségge inte zöne intérne da Tùndra, sénpre in vixinànsa de l'ægoa, fra a meitæ de Màzzo-Zùgno. A deponn-e 6-8 êuve, l'incubaçión a dûa 30-31 giorni. Xeuan dòppo 'na çinquanténn-a de giorni. "Fra i fuligulini, Anitre meglio attuffatrici e meno dimesticabili, abbiam raro il Germano di mare (Melanetta fusca, Boie) e rarissima la Macrosa (OEdemia nigra, Flem.)."
Quattr'Éuggi (Bucephala clangula)
O Quattr'Éuggi (Bucephala clangula - Linnaeus, 1758) o l'é n'ània de mâ difûzo in Eoröpa, Asia e America Setentrionâle. Longo 45-50 cìtti, péizo 1200-1400 gràmmi. o masccio o l'à a testa de cô neigro con sfumatûe vèrde brillante, 'na maccia òvâle de cô giànco tra o becco e l'éuggio, da chie o nómme in italiàn ascì de "Quattrocchi", còllo pêto e scianchi de cô giànco, dòrso e côa neigro. E ciùmme de âe fórman de larghe righe de cô giànco con sotî righe de néigro; a fémina, sénsa maccia, de cô grîxo-bleu, testa brùn con colæn giànco. Tùtti doî àn becco néigro sànpe cô de çetrón, éuggi giâno-öo -"Goldeneye" o l'é o nómme ingléize.
L'àrea de nidificaçión a l'é a forésta boreâle ch'a spàçia da l'Alaska a-o Cànada, Scandinâvia. Rùscia, Sibéria. O nidîfica inta cavitæ di erboi in proscimitæ de lâghi e sciûmmi. O se reprodûe sôlo 'n'òtta l'ànno. A fémina a deponn-e 8-12 êuve. L'incobaçión a dûa 28-30 giorni; i picìn làscian o nîo dòppo 24 ôe, se càcian zu anche da 5-10 metri, vàn aprêuvo a-a fémina inte l'ægoa, se nùtran sùbito da sôli, xéuan dòppo 55-60 giorni. Dòppo a riproduçión e pe tùtto Novénbre-prìmmi de Dixénbre iniçia l'emigraçión vèrso e àrêe de svérnaménto. Quelle do Nord Eoröpa pàsan l'invèrno in ægoe sâ còstêe ciù riparæ, gréndi lâghi e sciûmmi da Germània Svìsera e Òustria.
In Itàlia o l'é migratô e svèrnânte da Novénbr a Màrso, prinçipalménte, lagùnn-e, còste Âto Adriàtico, lâghi da Lonbardîa. Da-a fìn de Màrso-meitæ Màzzo, incoménsa a migraçión de ritórno a-e zöne de nidificaçión.
Moétta côa lónga (Clangula hyemalis)
A Moétta côa lónga (Clangula Hyemalis - Linnaeus, 1758; Nomme Italiàn: "Moretta Codona") a l'é 'n'Ània de Mâ longa 70 cìtti, da-o becco cùrto e-o còrpo masìccio, tùtti doî càngian de cô. D'invèrno o màsccio o l'à o becco néigro e rêuza, dòrso e pansa de cô gianco, pêto e âe de cô maròn scûo, testa e còllo de cô gianco con 'na maccia maròn ciæo in gîo a l'éuggio ch'a végne ciù scûa a-i lati do còllo. A côa lónga 18-20 cìtti de cô néigro a dôe pónte (bórca) comme e rondaninn-e, a da o nomme a-a spêce. A fémina a l'à còllo e testa de cô gianco co-a somitæ scûa, dòrso maròn scresiòu de fùlvo, o pêto ciù ciæo di mascci e o becco de 'n cô ch'o tîa a-o bleu. De Stæ o màsccio o l'à o dòrso còllo e testa maròn con 'na maccja de cô gianco in gîo e derê a l'éuggio, anche a fémina a càngia, ghe végne a testa maròn e o cô gianco do còllo o se ridûe.
A nidìfica inte l'estrêmo Nord du Cànada, Alàska, Groenlàndia, Scandinàvia e Rùscia, o nîo costroîo in sciô terén con ramétti e tanto ciumìn. A deponn-e 6-8 êuve, ch'a coâ pe 27-29 giorni. Svèrnan lóngo e còste de l'Atlàntico e do Pacìfico, quelle do Nord Eoröpa e Rùscia svèrnan a migiæa into Mâ Bàltico. In Italia a svèrna da Novénbre a Frevâ in ægoa sâ de média profonditæ (10-35 mêtri) de l'Âto Adriàtico, e in nùmero minô in ægoe sarmâxe, estoâi e laghi pre-alpìn. In sciâ fìn de Frevâ a l'inìçia a migraçión vèrso e zöne de nidificaçión.
O nómme scientìfico o derìva da-o Latin: Clangere, "Resunâ", e hyemalis "D'Inverno".
Lophodytes cucullatus
Lophodytes cucullatus (Linnaeus, 1758; in italiàn Smergo monaco, o dal cappuccio, o dal ciuffo) o l'é 'n Smérgo do Nord América lóngo 44-49 cìtti, ùnico ezenplâre do Génere Lophodytes - Reichenbach, 1853. O no l'à nómme zenéize. O màsccio o l'à a testa de cô néigro con 'na crésta de cô giànco, òrnâ de néigro; dòrso brùn scûo, pêto giànco con dôe rîghe de cô néigro, scianchi brùn fulvo, âe de cô néigro con righe de giànco, éuggio giâno becco néigro. A fémina a l'à na cresta de cô maròn chi tîa a-o rósso, o résto da testa e-o còrpo grîxo-brùn, aê maròn con 'na rîga de cô giànco, éuggio e becco scûo.
O l'é endémico de l'América Setentrionâle, o seu habitat de nidificaçión són e zöne ùmide palùddi laghi sciùmmi do Cànada Meridionâle o Quebec, l'Òntario e-o Manitoba, e a meitæ di Stati Unîi Setentrionâli, i Grendi Laghi, e-o Mississippi. A Est, Yukon, Columbia Britannica, a Ovest.
Riproduçión da frevâ a zùgno, segóndo a regiòn, o nîo in cavitæ àto da tera a fèmina o ciù femine deponn-an e êuve into mæximo nìo.
Són migratoî a cùrta distànsa svernan intii statl dove laghi e sciùmmi no zean o in baie d'ægua sâ a-o redòsso do vento."[...] è accidentale nelle Isole Britanniche, ove venne colto più volte e forse comparve anche in Francia."Sciben che l'àn vìsto ciù vòtte in Eoröpa comme vixitatô cazoâle, o l'é coscì cumùn inti alevaménti che sôlo un inanelòu o saiæ acetòu comme 'n vêo vixitatô cazoâle e no un scapòu o liberòu da un de sti chi.
Somaterini
Son i "Edredoìn". Da tribù fa parte o genere Somateria
Aythyni
I Aythyni (Delacour e Mayr - 1945) són 'na Tribù de ànie da Sottafamìggia Anatinae, Én ànie d'ægoa dôçe tufatrîci -e ànie de mâ fórman a Tribù di Mergini.
I Aytyini trigan e ægoe profunde 4-5 metri e mangian in sciô fóndo. Són ciù pesanti e masìcce de ànie de superfîcce; àn e sanpe ciù derê e ghe scàzze mâ caminâ in tæra, ma én fæte apòsta pe imérzise e mesciâse sot'ægoa. Pe decolâ dêvan corî controvénto in sciâ superfìcce de l'ægoa e sbàtte e âe.
E spêce do Nord són migratôe, quelle do Sud àn tendêza a êse staçionâie.
Ciùffo Rósso (Netta rufina)
O Ciùffo Rósso (Netta rufina - Pallas 1773 ; in Italiàn Fistione o Fischione Turco) a l'é 'na grande e tòssa ània tufatrice con testa gròssa ariondâ, longhéssa 53-58 cìtti, avertûa alâre 84-88 cìtti; o masccio o l'é inconfondibile pe-o sò ciùffo  de cô aranción che â luxe giùsta o pâ indoòu. O l´à becco e euggi de cô rósso, còllo, pêto e côa de cô neigro, scianchi de cô gianco, dòrso grîxo-brùn, ciæo,'na fascia de gianco o ghe ségna a spalla, sanpe de cô  grîxo-aranción. A fémina a l'à o ciùffo meno vistôzo de cô maròn-scûo, masche, gôa e còllo gianchinàstro, becco grîxo-scûo co-a pónta de cô rêuza, euggi scùi, dòrso brùn òpaco, scianchi de cô brùn ciæo, sanpe de cô grîxo-cióngio. In xêuo tùtti doî àn sôvia l'âa 'na banda de cô gianco lóngo tùtte e remiganti, sótta l'âa tùtto gianco.
L'areâle de nidìficaçión o va da-a Turchîa e zöne do Mâ Neigro a-a Mongòlia ,scìnn-a Nòrd-òvest da Cìnn-a, in  Eoröpa centro-òcidentâle. I Ciùffo Rósso pêuan  êse  localménte stançiali, ma  pe-o ciù én migratoî a lónga ò cùrta distansa. E popolaçioìn òrientali svèrnan into Sùd- Est Aziàtico, India, Myanmar, atre inta región do Caspio; quelle d'Eoröpa svèrnan in Spàgna ,Frànsa, Camargue), Romanîa (Danubio); atre popolaçioìn ciù Setentrionâli, difiçilménte óltre o 55° de latitùdine Nord, svèrnan in Medio Òriente e Nòrd Àfrica.
In Italia o l'é migratô, svernante (quantitatìvi  modesti),e nidìficànte; se stìmma che e cóbie són pöco ciù de 120-130 distriboîe tra Sardégna (stagni Òristanéize) ,Âto e Basso Adriàtico (Pólia)  Mêdio Tirén (Toscànn-a, Làçio, Canpània).
O seu conportaménto e habitat o l'é o mæximo da Mòetta Tabacâ. O seu habitat én palùddi, laghi contornæ da scciassa  vegetaçión, specialménte canioìn, dôve fâ o nîo, e o se nùtre  de ciante d'ægoa ma anche de larve, bageu, ræne.
A diferensa da-a ciù parte de ànie tufatrici, a se nùtre in superficce ò  a s'imérze parçialménte, ma quande a se tùffa a peu anâ  a 2-4 metri de profonditæ.
Fêua do perîodo riprodutivo, o sòsta anche in lagùnn-e costêe, sciùmmi lenti, i delta, e salinn-e e in mâ. (baie)
Mòetón (Aythya ferina)
O Mòetón (Aythya ferina- Linnaeus 1758; in Italian Moriglione) A l'é 'n' ània lónga 46-50 cìtti, avertûa alâre 72-80, co-o còrpo  tòsso, o becco lóngo cómme a testa; o l'é de cô grîxo-scûo con 'na fascia intermedia de cô celestìn, o masscio o l'à a testa e còllo de cô castàgno chi tîa a-o rósso, dòrso grixo-çenie fineménte scresiòu de gianco, peto e sotocôa de cô neigro, éuggio rósso; a femina de cô grîxo-brùn, masche gôa e base do becco són ciù ciæe. Tùtti doî àn sanpe de cô in sciô girxo. In xêuo àn 'na fascia in scê âe de cô grîxo ciufîîto che de cô giànco.
L'areâle de nidificaçión o s'esténde in Eoràzia tra o quaranteçinquêximo e-o sciusciantêximo latitùdine Nord, da l'Islànda a-o lago Baikal, in Eoröpa da-a Scandinàvia a-a Penîzoa Ibérica finn-a a-o Nord Àfrica, in Eoröa òrientale paixi de l'Est (Polònia, Romanîa, Ungherîa, Ucràina). Ò sverna in Eoröpa Òcidentâle, àrea Mediterànio e còste do Mâ Neigro; modesti sciammi secondài svérnan in Àfrica a Sud do Sahara (Sùdan e Etiòpia).
O seu habitat són e zöne umide, spaççi d'ægoa avèrti  profóndi armêno 1-2 mêtri, ægoa dôçe ò sarmaxa, còstea ò entrotæra. In Italia o svérna regolarménte, de passo o sòsta into còrso da migraçión, a mascima prezénsa a l'é in òtôbre-novénbre e frevà-màrso, scarsa a nidificaçión spantegâ in tùtte e regioìn, pe-o ciù  in Véneto, Emìlia Romàgna e Sardégna, zöne còstée de Càliari e Òristàn.
Mòetta Do Sùffo (Aythya fuligula)
A Mòetta Do Sùffo (Aythya fuligula - Linnaeus 1758) In Italiàn Moretta o Moretta Eurasiatica, a l'é 'n'ània tufatrîce, co-ina longhéssa de 43-47 cìtti, avertûa alâre 67-73 citti. Caraterìstico o lóngo sùffo in sciô copùsso, becco de cô grîxo-bleu e néigro in sciâ pónta (l'óngia); pe l'éuggio giâno a l'é dîta L'ànnia da l'éuggio d'öo. E sanpe én de cô grîxo-gianénte. O masccio in livrea nuçiâle o l'à a parte sôvia tùtta de cö néigro brilànte, pansa e scianchi de cô giànco. A femina a l'à testa e dorso de cô maròn scûo, scianchi cö grîxo-fulvo, sùffo cùrto, apénn-a acenòu, e in ségno giànco a-a base do becco, no senpre prezénte.
Ània tufatrîce, a vive in ægoe doçi profónde 5-6 metri, cómme laghi, sciummi carmi, baçî artifiçiali, paludde, lagùnn-e costêe. A nidìfica vixìn a l'ægoa, o nîo ascôzo tra a vegeteçión.
A l'è difûza in tùtta Eoröpa inte zöne a livello do mâ, a latitudine media.,45-65 paralêlo Nord; a l'évita i climmi estremi, a nidìfica da l'Islànda, îzoe Britàniche, Eoröpa Centrale e Setentrionâle, Scandinàvia Atlantica e Bàltica. scìnn-a a Rùscia Eoropêa, e parte de l'Àzia Òcidentâle o Caucaso. A pàssa l'invèrno inte regioìn ciù mîti: Còste do Mediterànio, do Mâ Néigro, Mâ Càspio, Eoröpa Centrâle e Meridionâle; in Gràn Bretàgna, a s'azunze a quella stançiale.
In Italia a l'é migratôa regolare. a ghe sverna ascì, dôe arêe prinçipâli, a prìmma Laghi Prearpìn e tutta a Cianûa Padànn-a, a segónda Italia Centrale e Sardégna.
Moétta Grìxa (Aythya marila)
A Moétta Grîxa (Aythya marila - Linnaeus  1761. In Italiàn  Moretta Grigia) a l´é l'ània tufatrîce ch'a nidìfica ciù a Nòrd de tùtto o génere  Aythya. A l'é anche a ciù marinn-a: a pàssa l'invèrno in sciô mâ. A l'à 'na longhéssa de 46-51 cìtti; o masscio o l'à testa e peto de cô neigro brilante con sfumatûa vèrde botiggia, dòrso  de cô grîxo ciæo (sotî rigatûe scûe in sce fondo gianco), scianchi e pansa de cô gianco, anche a côa a l'è de cô neigro; a femina a l'é de cô brûn, scianchi e dòrso sfumæ de grîxo-maròn, a l'à sanpe grîxe, euggi de cô giano, e 'na evidénte  fascia de cô gianco in scê àe."Marila, da μαρίλη = piccolo carbone, per causa del color nero-carbone delle parti anteriori" miniatura|Aythya marila A nidìfica inta tundra e inta zöna de foreste boreali da taiga setentrionale d'Eoröpa, Àzia, e do Nòrd-América.
Gh'é dôe sotospece de Mòette: a "Marila" difûza into Nòrd da Rùscia, Sibéria, Islànda, Paixi Scandìnavi, Estònia. A svèrna in scê còste de l'Eoröpa  Òcidentâle, Normandia, Bretàgna, Mediterànio: Frànsa (Camargue) e in Italia inte l'Âto Adriàtico. E a Moètta grîxa Minô (Aythya Affinis - Eyton 1838), dîta anche  "Moretta Americana", a nidìfica in Alàska e Cànada Òcidentale, a svèrna a Sùd lóngo laghi e sciùmmi da-i Stâti Unîi  Meridionali e Méscico a-i Caraibi e a-o Sudamérica Setentrionale.
L'ània tufatrîce americann-a a l'é quæxi pægia a-a Moétta Grîxa, e l'è bén bén  difiçile da distìngoe; a l'à o brilîo cô de viuvétta, ciufîto che vèrde botiggia, ma o colôre o no l'é determinante pò-u variâ da lûxe. A se riconósce pe-a dimensción minô, 46-51 cìtti, o copùsso apisuo (sùffo lêgio) e a fascia de cô gianco sôlo in sce remiganti secondaie (spegio). In Alaska inte gran sciammo de moétte ghe peu êse e dôe spêce.
Mòetta Tabacâ (Aythya niroca)
L'areale riprodutîvo o l'é discontìnoo, o va da l'Eoröpa Sud-Òrientale, Ungherîa, Polònia, atri paixi de l'Est a-a  Mongòlia Òcidentale, gruppi izolæ èn in Spàgna, Balcani, Algerîa, Tunixîa.
O seu habitat into perrîodo riprodutîvo én ægoe no goæi  profónde con abondante vegetaçión, ségge in sciô fóndo che a galla, laghi e paludde pöco estéixi circondæ da erba âta e canioei,.o nîo ascozo vixìn a l'ægoa.
A se nùtre in diversci mòddi, a se tùfa a 2-3 metri de profunditæ, o sôlo  testa e còllo sotægoa,  o-a nêua in superficce. O çibbo pe-o ciù én vegetali: ciante d'ægoa, æghe (characee ), ma anche vermi, insetti e larve d'ægoa, crostacei, bageu, ræne e pescetti.
A svérna in tùtto o Baçî do Mediteranio e into Mâ Néigro,in numero minô in Àfrica a Sud do Sahara. Attravérso a Valle do Nîlo, e popolaçioìn òrientali svèrnan into Sud Est Àziàtico.
In Italia a nidificaçión a l'é scarsa, 'na sciuscianténn-a ò pöco ciù de cóbire localizæ inte zöne umide d'ægoa dôçe do âto e basso Adriàtico, anche inte Sicìlia e Sardégna. Notévole pe cóntra a quantitæ de passo outunâle e primaverîle e quelle che ghe svérnan, óltre  a-e âtre zæne, inte valli de Còmacchio e lago Trasimeno.
Annie inta coltûa
L'annia a l'è un animâ ciutòsto comùn inta lettiatûa e inte l'arte, spesso antropomorfizzòu. Fra i esempi ciù celebri poemmo ricordâ e rapresentasioìn segge plastiche segge disegnative testimoniæ inta preistoria europea tanto inta ceramica quante inta bronzistica; tra e raffigurasioìn ciù complesse da sempliçe pappoeta inçisa ò modellâ se ricorda i schemmi da coscìdita barca solare e de dôe teste ("protomi") contraposte.
Taxonomïa
Taxonavigaçion
thumb|right|300px|Èrbo filogenético basôu in sciô rRNA. I trei tipi prinçipæ de viä in scia tæra son: [[Eukarya, Archaea e Bacteria ]]
Locomotîva FS E.656
E E.656/E.655 són locomotîve elétriche articolæ pe trêni viâgiatoî (E.656) ò trêni merci (E.655) progetæ, ségge pe a pàrte mecànica che pe quella elétrica, da l'Ofìçio Stûddi Locomotîve do Servìçio Materiâle e Traçión de Ferôvîe do Stâto.
Stöia
E locomotîve E.655 e E.656 són ascì ciamæ “Caimâno”: de fæti gh’àn cómme scìnbolo ’n caimàn vèrde-giâno ch’o côre, mìsso in sce ’n lâto da gabìnn-a.
E prìmme màchine àn pigiòu servìçio tra a fìn de l’ànno 1975 e o 1976 aomentàndo o nùmero de locomotîve asegnæ a-i servìççi di pasagê in scê lìnie prinçipâli dòppo a trasformaçión de E.646 pe-i servìççi navétta, e a mìssa in pensción da traçión elétrica tréifâxi into Piemónte.
Dòppo són vegnûe âtre série scìnn-a arivâ a-a sèsta série, conclûza inte l’ànno 1989, cösa ch’a l’à portòu o totâle di mézzi in circolaçión a 461, in nùmero scignificànte pe’n davéi.
Ténica
Into piâno de manutençión de Trenitalia son conscideræ sôlo 3 série:
Zenâ 2017
Da-o zenâ do 2017 e pöche E.656 ed E.655 ancón in servìçio son stæte asegnæ a Mercitalia Rail (ex Trenitalia Cargo), sàiva a dî 52 locomotîve in tùtto.
Novénbre 2017
A novénbre 2017 i ezenplâri, sénpre asegnæ a-i inpiànti apénn-a çitæ, rizûltan ridûti a sôli 29, coscì ripartîti:
Agósto 2018
In agósto 2018, a parte i ùrtimi accantonamenti estîvi, e unitæ ancón in circolaçión risùltan êse e segoénti, pe 'n totâle de mézzi ridûto a 22 unitæ:
526 a.C.
thumb|250px|center||O faraón [[Amasis II (VII secolo a.C.-526 a.C.), 26a dinastîa]]
Monte Sant'Angelo
Monte Sant'Angelo a l'è unn-a çittæ de 13.168 abitanti (2011) da provinsa de Foggia, Puggia.
Geògrafia
thumb|250px|right|O faggio abbracciato
Lucco Açæn
Lucco Açæn (Potoxì 1602 – Turin 1672) (in toscan: Luca Assarino), poeta, romançê, giornalista e storioggrafo zeneize.
Biografia
L'indole turbolenta e indisciprinâ a-o l'indusse, l'anno doppo, a abandonâ a compagnia do B. Spinnoa, da quæ o l'ea passao a fâ parte, e o fu perçò condanao torna a 'n anno de relegaçion in Vintimiggia e a servî de badda inte l'ezerçito. Infin, into mazzo 1627, o l'ariescì, aprœuvo a 'na supprica do poæ, a liberâse da-a cadeña militâ, a-a quæ o l'aiva constreito o grave fallo de zoentù; ma ghe fu imposto de no avexinâse ciu de dexe miggia a-o lœugo donde abitava a parte ofeiza. E so traverscie no ean però destinæ a finî coscì fito. Into mæximo 1627, pariæ pe 'na montatua da famiggia do zoeno da lê amaçao, o fu acuzao de l'assascinnio do sœuxoo; e o subì in conseguença de questa denonçia a prexon e a tortua. Sciben a so corpeiveçça a no foise provâ, o fu condanao a trei anni de relegaçion in Saña. Durante o viægio de transfeimento da 'n carçie a l'atro, o l'ariescì a sfuzî a-a sorvegiança da scorta; ma da pœu o se constituì, ótegnindo a libiaçion co-iña caoçion de 500 scui, che-a mogê a l'ea ariescia fadigozamente a rapoagiâ. Semmo che da-a mogê Gionima o l'ebbe aomanco doi figgi, Nichiozo e G. B. Scirvio, o quæ urtimo, daprimma fræ e da pœu saçerdote secolâ, o se distinse ciu tardi into seguî i orme dezordenæ do poæ. Doppo a morte da Gionima, l'Açæn o maiò l'Ottavia Battezæ, ch'a doveiva seguîlo inte so sucescive e ciu fortunæ aventue.
L'insemme de queste primme vexende familiæ o ne dà un'inmaggine assæ preciza do carattere e di costummi de l'Açæn, ch'o l'aiva conosciuo pe ben træ votte a prexon, o l'aiva assascinao un ommo e o l'ea stæto acuzao da morte de 'n atro, primma ancon de zonze a-i ventiçinqu'anni d'etæ. Comença a sto punto a stoia da so attivitæ lettiaia, polittica, storrica e giornalistega, no meno densa d'avegnimenti imprevisti e nintedemeno pontezâ de vaste zone d'ombra, comme avègne do resto pe squæxi tutti i numioxiscimi aventurê da penna do Seiçento.
Fætose coscì un nomme assæ noto in Itallia e a l'estero, l'Açæn o passò a sfrûtâlo in forme ciu lucrative, inseindose into zœugo polittico e dipromattico di stati che gh'aivan di raporti co-a Repubbrica de Zena. Za into 1638 o l'aiva indriçao a-o cardenâ Maoriççio de Savoia, de passaggio pe Zena, una cançon çelebrativa, ch'a ghe caxonò di fastiddi da parte do so governo, dexidiozo de mantegnîse nœütrâ inti confriti interni do Piemonte. Quarche anni ciu tardi o fondò un giornâ, ch'o ciammò Il Sincero, e ch'o pœu conscidiâse a ciu antiga gazetta italiaña frexâ de 'n proppio tittolo. L'ativitæ de "novelista" de l'Açæn a duò de seguo da l'arvî 1646 a-o março 1652; ma gh'è di indiççi ch'o a continuò ascì doppo, aomanco scin a-o 1657. Otr'a-o Scinçeo, l'Açæn o compilava ascì di "novelai" ciu riservæ, ch'o transmeteiva in gran segretto a-i governi e a-e raprezentançe dipromattiche, che ghe ne fessan recesta. In questo periodo o vègne precizando o so attezamento polittico, squæxi delongo favoeive a-a França e, in Itallia, a-i alliæ da França: in particolâ, dunque, a-a duchessa Maja Cristiña de Savoia e a-i ducchi de Mantoa, di quæ o saiâ succescivamente un protezuo. Naturalmente, no se pœu pretende che questa scerta a l'agge da parte de l'Açæn di caratteri de linniaitæ e de coerença assolua; questa a l'è tuttavia preminente e centrâ inta so attivitæ polittica de despægi dexenni. thumb|Il Sincero, 1648 Into periodo do Il Sincero, l'Açæn o l'intrategne di raporti frequentiscimi co-a corte de Turin, atraverso o marcheize de San Tomaxo, segretaio de stato, con quella de Pariggi, atraverso o mæximo cardenâ Mazarin, e co-a Repubbrica de Lucca, atraverso o segretaio O. Orsucci, a-o quæ lê probabilmente o transmeteiva, spaciandoe comme primiççie assolue, e informaçioin che o Mazarin o se premuava de inviâ a lê comm'a qualunque atro corispondente ò agente da França in Œüropa. Into 1644 aparisce a Zena e primme doe parte da stoia Delle rivoluzioni di Catalogna (restampâ a Bologna into 1645 e, aomentâ de parte III e IV, a Zena into 1647), scrita con sprito moderâmènte filofrançeize. Quest'œuvia, ch'a comença a carrea storiograffica de l'Açæn, a s'inspia evidentemente a quella miriade de compilaçioin contempoannie, che trattan e descordie interne, e rebelioin e e rivoluçioin çivî e religiose di stati œüropei (Bentivoglio, Davila, Gualdo Priorato, ecc.).
L'Açæn o vosse donâ i urtime doe parte de Rivoluçioin e un'atra œuvieta de carattere religiozo, a "Vitta e miacoi de S. Antogno da Padoa" (Zena 1646), a-a duchessa Maja Cristiña de Savoia. Questo abile gesto e i precedenti raporti co-i polittichi piemonteixi gh'arvin e porte da corte de Turin. Into 1649, riçevuo e lettie patente de istorioggrafo palatin, o se transfeì a Turin, dond'o seppe ben aprofitâ da benvoença manifestâghe. Nintedemeno, a preteiza fedeltæ a-a polittica françeize e piemonteize a no l'impedì a l'Açæn de intrâ, into 1660, a-o serviççio do prinçipe Trivurçio, goernao de Milan; ma o sogiorno in questa çitæ o duò poco. Into 1661 o l'ea za a Mantoa, presso o ducca Carlo II, e quarche meize ciu tardi a Cazâ, dond'o l'ebbe di raporti co-o governatô Françesco Rolando da-a Valle e con so figgio Arfonso. Chì o scrisse e o pubricò, int'o mæximo anno, un'œuvieta intitolâ ''Sensi di Luca Assarino intorno ad un ritratto del Serenissimo di Mantova (Carlo II) suo Padrone esposto nell'anticamera dell'Ill.mo e Ecc.mo Signor Marchese Dalla Valle Governatore Generale del Monferrato dedicati all'Ill.mo Ecc. Consiglio di Stato e nobiltà di Casale'', a quæ a contegne, otr'a l'inlustraçion do retræto do ducca, una descriçion do Cazâ ascì.
Rentrao a Mantoa, o l'ateize a-a compoxiçion da so Istoria delle guerre d'Italia. Fra o 1662 e o 1663 l'Açæn o fu torna a Milan presso o Trivurçio. Chì o commençò a pubricâ a so œuvia ciu importante: Delle guerre e successi d'Italia, Tomo primo, nel quale con maniere assai diverse d'alcuni altri historici moderni vengon narrate tutte le più notabili cose avvenute dall'anno 1613 fino al 1630...,, Milan s. a. (ma prexumibilmente 1662, anno da dedicatoia do libbro a l'imperatô Liopordo I). O valô storrico de l'œuvia o l'è ben dubbio, ascì perché, comme vediemo, l'Açæn o no l'exitò a modificâne parte e giudiççi pe assegondâ i segnoî che, de votta in votta, ebban a poscibilitæ d'influî sciu de lê. Comunque, a pubricaçion de "Guære e sucesci d'Itallia" a l'acrebbe a nominata do scritô e a ghe zovò ascì un reciammo a-a corte de Turin da parte do ducca Carlo Emanoælo II.
Camporosso
Canporósso (Camporosso in Italian) l'è 'n comüne da Liguria. Canporósso o se trêuva inta Provinsa de Imperia.
Giögrafîa
Canporósso o gha 'na popolassion de 5.427 abitanti (2011), spartîi, óltre a-o capolêugo, inte sétte fraçioìn de Canporósso Mâ, Trinitæ, Balloi, Brunetti, Ciaixe, San Giacomo e Magauda.
Lucco Açæn
Biografia
L'Açæn o s'impegnò aloa a 'na revixon da so œuvia storrica, o quæ primmo frûto o fu a restampa torineize do 1665, ritoccâ e megioâ, do primmo volumme aparso a Milan anni avanti. I atri doi tomi anonçiæ fun da lê portæ a 'n avançao stæto de compoxiçion: gh'emmo a çerteçça che into 1672, quand'o moì, o segondo volumme o l'ea pronto pe aparî in pubbrico. Ma tutto o materiale lasciao da l'Açæn o l'arestò ineddito, e o motivo o n'è oscuo, e in parte inespricabbile, percose no gh'è dubbio che l'Açæn o dovè modelâ a stoia d'Itallia segondo un intendimento no lontan da quello do mæximo ducca, che probabilmente o l'aiva stipendiao proppio a-o scopo d'avei un'interpretaçion assæ parçiâ de vexende storriche a-e quæ lê ò so moæ, a duchessa Maja Cristiña, aivan personalmente parteçipao. Pœu dâse nintedemeno che l'Açæn o l'avesse inseio, inta so stezua, di atri ponti de vista, se l'è veo, comme pâ çerto, che do 1666 o transmisse un exemprâ de l'Istoia a-o Senato zeneize domandando notiççie pe-o segondo volumme e riçevendone di dinæ pe scrive da Repubbrica ço che a-i so rezoei convegniva.
A parte ciu interessante de quest'urtimo sogiorno torineize de l'Açæn a l'è costituia però da-i raporti segretti ch'o l'ebbe, comme corispondente e informatô, con varri atri stati da penizoa. Pù avendo riçevuo da poco da-o ducca Carlo Manoælo II l'âtìscima onoifixença de S. Maoriççio, l'Açæn o no se feççe scruppolo de tentâ di aprocci co-a Repubbrica de Veneççia, anæti a monte unicamente perché questa a dexidiava imponnighe de condiçioin troppo rigooze. Into 1667 o se profei servitô a-a Repubbrica de Zena, ch'a l'açetò e so oferte e foscia a n'ebbe o guaagno de pagâghe profumâmente de notiççie de scarsa importança e de nisciuña segreteçça. O l'intratègne dapœu di raporti con Bardassâ Messerati, conte de Cazâborgon, za un tempo partexan di prinçipi Maoriççio e Tomaxo, quindi exule a Milan e ligao a-i interesci spagnolli; infin, o l'ariescì a penetrâ presso o mæximo ducca d'Ossuña, governatô de Milan. O començò coscì un compricao zœugo spionistego, percose l'Açæn, sezendo a Turin e servindo into mæximo tempo Zena e Spagna, o vendeiva de notiççie a ciascun di so trei padroin, sotrandole contempoaniamente a-i atri doi. A Repubbrica de Zena a fu a primma a acorzise de tramme de l'Açæn: pe mezo de un so agente a Milan, a l'ariescì de fæto a scrovî tutti i manezzi intercorsci fra o ducca d'Ossuña e l'Açæn fra o 1669 e o 1671. Ma a scoverta a no l'ebbe conseguençe. L'Açæn o doveiva de fæto moî de lì a poco a Turin, o 18 ott. 1672, lasciando a mogê in condiçioin de mezaña moscitæ, nonostante tutto o so afacendâse e o so intrigâ.
Scriti
O scrisse ascì doi sunetti in zeneize a-o Gian Giaccomo Cavallo pubricæ inte l'arecugeita "Ra cittara zeneize", Zêna 1636.
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (Borge, Norvexa, 16 lûggio 1872 - Mâ de Barents, 18 Zûgno? 1928), o l'è stæto 'n esploratô norvegeise de regioîn polâri.
Vìtta
O l'ha comandòu a spedission pe l'Antartide c'a l'ha razonto pe-a primma vòtta o Polo Sûd. O l'è anche stæto o primmo c'o l'ha sorcòu o Passo do Nòrd-Òvest, c'o collega l'Oçeano Atlantico con l'Oçeano Paciffigo, e o l'ha fæto parte da primma spedission aerrea c'a l'ha xoòu inscio Polo Nòrd.
O g'aiva 'n'eçelente formassion inte l'arte da navegassion e aspertixe speçiâ pe-e tecniche de sorvevivensa, imparæ 'n pô co-a sêu esperiensa inti spòrt d'inverno, co-a sêu conoscensa inscia vitta di eschimeixi e co-e spedissioin preçedenti.
Inte sêu diverse spedissioîn, o l'ha avûo 'n famoso grûppo de gente dedicâ a-a navigassion, a-o scî, a l'inzegnerîa aeronautica e a l'aviassion.
A Bócca
A Bócca (in spagnollo La Boca - in zeneize A Bocca /a ˈbuka/) o l'è 'n quartê (barrio) d'a çittæ de Bonesàire, in Argentinn-a.
Barni
Barni o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
A Bócca
Dæti generâli
O s'attrêuva inscio confin sûd d'a çittæ e o déve o sêu nomme a-a sêu poxiçion inscia foxe (o "bocca") d'o sciûmme Matanza (ciammòu Riachuelo, "rianello") into Río de la Plata.
Primma d'o 1860
Quande l'Argentinn-a a l'ëa 'na colonia d'a Spagna, 'sto quartê o l'ëa zona de baracche pe i scciâvi néigri. Dappêu, con l'indipendensa, o l'ha funsiunnòu comme o çentro prinçipâ pe saâ a cârne e trattâ o chêujo primma che foisan esportæ. Inti ûrtimi dexennï de l' Êuttoçento o l'ha comensòu a èssë abitòu d'a di çittadïn italien, prinçipalmente vegnûi da Zena, ch'hàn dæto a-o distreito l'aspetto attuâle.
A Bocca con l'immigrassiôn
A Bocca into 1870 a l'avéiva zà 'n'architettûa caratteristica e into 1895 a l'ëa a segônda seçiôn d'a capitâ argentinn-a. D'a sêu popolassiôn de 38.000 abitanti, 17.000 ëan argentïn, 14.000 italien, 2.500 spagnòlli e o rèsto de âtre naçionalitæ.
I rescidenti da Bocca e anche i tifôxi d'a sêu squaddra de ballon (o famôso Club Atlético Boca Juniors, vëgnan ciammæ ancôn "Xeneizes", paròlla c'a l'è 'na corrussion d'o gentilìssio "zeneize", testimôniansa de l'influensa lìgûre inta çittæ de Buenos Aires. Quelli immigranti zenéixi, a maggiôransa louanti pôrtuâli, han cônstrûto càse de ciastre metàlliche, misse sott'a pilâstri pe prôtessiôn contro e inôndassioîn che vegnivan sôfferte de sôvente, e l'han dipinte con 'na mescciûa de coî brillanti.
Stoja e personaggi
Quartê de pôrtuâli e âtri ôperâi, o sêu ciû grande esempio artistego o l'è stæto Benito Quinquela Martín, pittô c'o l'ha môstròu inte sêu êuvie i travaggi d'o porto e a vitta da gente in mòddo neo-impresciônista. Alfredo Lorenzo Palacios, o primmo depûtòu parlamentâre soscialista di Americhe o l'è stæto eletto pe-o Côngresso argentin da-o quartê da Bocca into 1905.
A Repûbbrica da Bocca
Inte 'sto quartê, into 1882, 'n grûppo de rescidenti liguri han vosciûo fâ, in mëzo a 'n conflitto labôrâle, a "Repûbrica da Bocca", isando a bandëa de Zena e infôrmando o Rè d'Italia d'a sêu indipendensa da l'Argentinn-a. Finalmente o conflitto o l'é stæto risolto da o prescidente argentin Julio Argentino Roca.
Pompê Volontâi da Bocca
Into 1884, pe risolve i frequenti inçendi inti conventillos, o quartê o l'ha visto a creassiôn d'a primma squaddra de pômpê volontâi d'o pàize, entitæ c'a l'è stæta ciammä "Bomberos Voluntarios de La Boca". Son stæti famôxi anche i carlevæ che se çelebrâvan into distreito.
Tûrìximo e scïti particolari
A foxe do Riachuelo a l'è ûn d'i sciti ciû vixitæ da-i tûristi, pe-a connesciôn co-a stoja e a mitologia d'o tango. A Vuelta de Rocha, dove o Riachuelo o fa 'na larga cûrva, o l'è ûn d'i pòsti ciû tipichi, comme o Caminito, 'n carôggio immortalòu da-o tango d'o mæximo nomme. De lì se pêu attrovâ pittûe, souvenirs, e produti artexanæ. Tûtte e doméneghe gh'è de côbbie de tango che dansan inscie stradde de prïa.
O stàddio d'o Boca Juniors o l'è conscideròu un monûmento da-i sêu tifôxi "xeneizes". Pe-e tribûnn-e ærte che ghe dan a forma de 'na scattoa de bonboin o l'è conosciûo comme "Bombonea". E partïe de ballôn co-o famôso entûxiasmo d'i tifôxi, e lûxi, e bômbe, i papê de coî, e o "carlevâ" d'a gente da Bocca, fan pârte de 'n spettacolo c'o no s'ascorda mâi ciû.
O Riachuelo o mostra 'n'immaggine de nâve abbandônæ, 'n vëgio ponte de færo e i ômbre d'i edifissi indûstriâli inscia riva opposta. 'Sto paizaggio grïxo, sôlo contrastòu da-i coî de càse, o l'ha inspiròu o tango "Nieblas del Riachuelo" (Brûmma d'o Riachuelo).
'Sta zona a g'ha ascì molte gallerie d'arte, ateliers d'artisti plastichi e scûrtoî, e scïti dedicæ a-o tango, che fan parte d'o sêu patrimonnio artistego e de sêu attrasioîn tûristiche.
Domenego Fregoso
150px|miniatura|destra|O stemma da casadda di Fregoxi Domenego Fregoso (Zena 1325 – 1390) (italiàn: Domenico Fregoso) o l'è stæto o sesto duxe da Repùbrica de Zena da-o 13 agosto 1370 a-o 17 zûgno 1378.
Valdilana
Valdilana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Windhoek
Windhoek (in tedesco: Windhuk) a l'é a capitâle da Namibia. A gh'à 322.500 abitanti.
Céntro econòmmico e polìtico do Pàize.
Varisella
Varisella o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Entratico
Entratico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|230px|Entratico, o castéllo|centro
Maine
thumbnail|destra|200px|A bandëa di Stati Unïi thumbnail|destra|200px|A bandëa do Maine thumbnail|destra|200px|A mappa do Maine
O Maine (State of Maine in ingleise) o l'ea unn-a de trezze colonie che se son rebellæ a a dominaçion ingleise e han inçoö a Rivoluçion Americæn ch'a l'ha portoö a a deciaraçion de indipendença do 1776.
A so capitâ a l'è Augusta.
Doardo Firpo
Doardo (Edoardo) Firpo (Zena, 1889 - Zena, 1957) o l'è stæto un poeta in lengoa ligure.
Vìtta
Poeta in lengoa ligure do neuveçento; l'enorme successo, sorvetûtto postumo, da so poexia o l'ha influensoö pe tanti anni a produçion poetica in ligûre, tanto che se pêu parlâ de na schêua firpiann-a de poexia. Un coppùo senso da natûa o pervade e so opere. Tra e so opere se recordan O grillo cantadô (1931), a cui unna prefaçion a vegne scrïta da Eugenio Montale, O fiore into gotto (1935), Ciammo o martinpescòu (1955).
O Firpo o l'è stæto un convinto oppoxitô do fascismo. Unna lapide con unna so poexia in memoïa di partigen a l'è posta in scia gexa dedicâ a Sant'Antonìn e scituâ poco distante da o çimitëio monumentâ de Staggen. Arrestòu da e trûppe tedesche in to marso do 1945, o l'è stæto condannòu a-a deportaçion; un méize doppo o l'è stæto però rilasciòu; in to periodo da galëa nazifascista o l'ha scrïto un diaio.
Breme
Breme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Orvinio
Orvinio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Léngoa lonbàrda
O Lonbàrdo (Lumbàart, Lombard ò Lumbard in lonbàrdo, prononçiòu ) o l'é 'na léngoa romànza ch'a fà pàrte do coscì dîto grùppo de léngoe gàllo-itàliche e ch'a l'é caraterizâ da 'n substratum cèltico e 'n superstratum longobàrdo.
A léngoa lonbàrda a l'é parlâ sorviatùtto inta Lonbardîa, in de pàrte do Piemónte de Levànte, inti cantoìn Ticìn e Grixón in Svìsera e inta porçión do Trentìn ciù a ponénte, pe 'n totâle de tòsto 3,5 milioìn de persónn-e, pæge a-o 30% da popolaçión de l'ària de difuxón. Fêua che di câxi izolæ, o vêgne parlòu in digloscîa co-o toscàn. O lonbàrdo o l'é ligòu inte 'n mòddo stréito co-e âtre léngoe gàllo-itàliche parlæ d'in gîo, cómme l'emiliàn e o piemontéize, ma ascì a-e léngoe gàllo-romànze parlæ de là de Àrpe, cómme l'òcitàn, o romàncio, l'arpitàn e o françéize.
Stöia
A l'época, l'infloénsa lengoìstica di Cèlti in scê popolaçioìn da Lonbardîa a l'é stæta ciù marcâ, tànto da dâ a-a giornâ d'ancheu o nómme a-o grùppo de léngoe gàllo-itàliche (co-i Cèlti che, defæti, són ciamæ "Gàlli" ascì). A ògni mòddo, l'é stæto a dominaçión romànn-a, ch'a l'à pigiòu o pòsto de quélla cèltica, a modelâ a léngoa da Lonbardîa, tànto chò-u sò léscico e a sò gramàtica són de derivaçión romànza.
A ògni mòddo, l'infloénsa do latìn a no l'é stæta a mæxima da tùtte e pàrte, co-e léngoe locâli che, a sò vòtta, êan stæte infloensæ da-i strata lengoìstichi de prìmma. Ògni zöna, defæti, a l'êa caraterizâ da 'n gràddo diferénte de caraterizaçión da-o lìgure antîgo e/ò de léngoe cèltiche.
Morgex
Morgex o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Léngoa lonbàrda
Stöia
Gh'é de tràcce che vêgnan da-a léngoa longobàrda ascì, sàiva a dî quélla parlâ da-a popolaçión germànica di Longobàrdi, ch'a l'à dominòu a ciù pàrte da penîzoa, inclûza a Lonbardîa, pasâ a chéita de l'Inpêro Romàn de Ponénte. Sta léngoa chi a l'à ciù tàrdi formòu o superstratum lengoìstico da léngoa lonbàrda, dæto che i longobàrdi no l'àn inpòsto o sò parlâ, lasciàndo sôlo de tràcce sénsa germanizâ goæi o lonbàrdo, ch'o l'é coscì restòu 'na léngoa romànza.
Gh'é pöi da consciderâ a sovénte modìfica, co-o pasâ di sécoli, di confìn che dividéivan e tære lonbàrde, con di remésci ch'àn cangiòu a léngoa parlâ ascì: a l'época di Cèlti gh'êa o sciùmme Àdda a divìdde ste popolaçioìn chi da-e tribù di Cenomén méntre, con l'instituçión inte l'7|ànno 7 dòppo Crìsto de regioìn ougustêe, o confìn o l'êa pasòu a-o sciùmme Òggio, stocàndo l'unitæ teritoriâle ch'a s'êa creâ co-a creaçión, quàrche decénio prìmma, da Gàllia Cisarpìnn-a. In particolâ, o sciùmme Òggio o dividéiva e regioìn ougutêe XI Transpadana e X Venetia et Histria.
Co-a rifórma aministratîva vosciûa da l'inperatô Diocleçiàn o confìn tra e dôe regiones o l'é stæto mesciòu a l'Àdda, sciùmme ch'o l'é tornòu a divìdde a Lonbardîa da-o sécolo XV scìnn-a l'época do Napolión, dæto che pe de chi ghe pasâva a frontêa tra o Ducâto de Milàn e a Repùbrica de Venéçia, divixón ch'a l'à portòu a-a diferenzaçión tra o lonbàrdo de ponénte e quéllo de levànte. L'unitæ aministratîva da Lonbardîa lengoìstica l'é stæta ristorâ co-a creaçión da pàrte de l'Inpêro oustro-ungàrico, into 1815, do Régno Lonbàrdo-Véneto, scitoaçión aministratîva ch'a l'é stæta confermâ dòppo o 1861 ascì.
Difuxón
sinistra|miniatura|250x250px|Paragón tra i domìnni di [[Viscónti into sécolo XIV (de vèrde) e a difuxón d'ancheu da léngoa lonbàrda (lìnia giâna).]] A difuxón giögràfica do lonbàrdo, conscideràndo tùtte e sò variànte, a repìggia sôlo in pàrte i confìn da modèrna región aministratîva da Lonbardîa. Defæti, l'estensción lengoìstica d'ancheu a l'é in pàrte pægia a-i antîghi confìn, inte l'Etæ de Mêzo, do Ducâto de Milàn, che scìnn-a-o 1426 o l'àiva 'n'estensción ciù ò mêno conpréiza tra i sciùmmi Sézia e Àdige e che, dòppo a pèrdia di teritöi do levànte, sàiva a dî e provìnse de Bèrgamo e de Bréscia, in favô da Repùbrica de Venéçia, de quélli ciù a ponénte, ö sæ e modèrne provìnsa de Novâra e do Verbàn-Côzio-Òsola, a-o Régno de Sardégna, e de quélli ciù a nòrd (o Cantón Ticìn) a-a Svìsera, o l'à continoòu a-avéi 'na fórte infloénsa colturâle in sce ste tære chi, inclûza quélla in sciâ léngoa.
Vèrso ponénte o lonbàrdo o l'é parlòu inte provìnse piemontéixi de Novâra, scìnn-a-o confìn naturâle marcòu da-o sciùmme Sézia, e do Verbàn-Côzio-Òsola, chi con l'eceçión di doî comùn de Formàssa e de Macognâga, che són di pàixi de léngoa walser. De lóngo into Piemónte gh'é de infloénse lonbàrde in scî parlæ da provìnsa de Lusciàndria, spécce a livèllo do léscico. A levànte, in sciô confìn co-o Trivéneto, o lonbàrdo o l'é parlòu inta pàrte de ponénte da provìnsa de Trénto, inte valàdde de Léddro, de Rendénn-a e de Bónn-a, dond'o l'à conservòu di træti antîghi e, fòscia, 'n'antîgo stratum lengoìstico ladìn ascì. In sciâ rîva de levànte do Lâgo de Gàrda se trêuvan ancón de fórte infloénse bresciànn-e in scî parlæ di comùn veronéixi de Tôre do Benàco, Gàrda e Mâcexìnn-e.
E variànte lonbàrde de Àrpe se pàrlan bén bén ciù in la di confìn de stâto, co-a prezénsa stòrica inti teritöi svìseri do Cantón Ticìn, fêua chò-u comùn de Bòsco Gurìn, e do Cantón Grixón, dond'o l'é parlòu, con de infloénse retoromànze che vêgnan da-o romàncio, inte çìnque valàdde ciù a sùd, sàiva a dî e valàdde Bregàggia, Calànca, Sursétte, Mesolcìnn-a e Poscciâvo.
Inta pàrte ciù a sùd da Lonbardîa, lóngo o córso do sciùmme Pò, gh'é de tære de léngoa no lonbàrda: in particolâ o teritöio do Casalàsco inta provìnsa de Cremónn-a e tòsto a provìnsa intrêga de Màntova són de tære de léngoa emiliànn-a méntre, inte l'Otrapò Pavéize, o parlâ do pòsto o gh'à prìmma de fórte infloénse da-a léngoa emiliànn-a e, a-a sò pónta ciù a sùd, gh'é o pasàggio a-a léngoa lìgure, inte l'èrta valàdda do Stàfora. Gh'é di parlæ de pasàggio inta Lomelìnn-a de ponénte ascì, dónde gh'é di pàixi a-a croxêa tra a léngoa piemontéize e quélla lonbàrda che són difìçile da clascicâ inte un ò l'âtro grùppo.
A léngoa lonbàrda a l'é parlâ into comùn de Botuverá ascì, pàize do Braxî into stâto de Santa Catarina scitoòu inta coscì dîta región da Valàdda do Itajaí. Sto pàize chi o l'é stæto fondòu da emigræ lonbàrdi ch'arivâvan sorviatùtto da-a cianûa tra Trevìggio e Crémma e ch'àn conservòu a sò léngoa d'òrìgine.
Fonologîa e fonética
miniatura|250x250px|E isoglòsse ciù inportànti de l'ària lonbàrda:{{Legend|#CC0000|Prezénsa de vocâle e }}{{Legend|#FF9900|Chéita de vocâle finâle fêua chi-â -a}}{{Legend|#996600|Chéita de -r inte l'infinîo di vèrbi}}{{Legend|#FFFF00|Conservaçión de vocâle àtone no a-a fìn de pòule}}{{Legend|#CC00CC|Infinîo da prìmma coniugaçión inte -à}}{{Legend|#0000CC|Prìmma persónn-a do prezénte indicatîvo inte -i òpû -e}}{{Legend|#009900|Negaçión dòppo a-o vèrbo}} A léngoa lonbàrda a gh'à vàrri caràteri fonològichi e fonétichi che se pêuan trovâ inte âtre léngoe romànze ò inte quélle gàllo-itàliche, méntre di fenòmeni ciù specìfichi caraterìzan i parlæ lonbàrdi drénto a-o continuum. Pe conveçión, s'é adotòu 'na conbinaçión de træ isoglòsse pe identificâ o confìn lengoìstico tra o lonbàrdo e-e léngoe parlæ da-arénte :
'N'âtra caraterìstica comùn a-a ciù pàrte de variêtæ lonbàrde e de diferenziaçión da quélle vixìnn-e a l'é a prezénsa da dexinénsa -i òpû -e inta prìmma persónn-a do prezénte indicatîvo; prezénpio "mi pòsso" o l'é mi pödi in milanéize e mé pöde in bergamàsco.
De âtre caraterìstiche di parlæ lonbàrdi, comùn però a-e âtre léngoe gàllo-itàliche ò romànze ascì, són :
A prezénsa de ste dôe vocâle chi, into pasòu conosciûe co-o nómme de "vocâle sciâtæ", a l'é consciderâ unn-a de caraterìstiche ciù particolæ do lonbàrdo e 'na raxón de vixinànsa a-o piemontéize, a-o lìgure e a çèrte variànte de l'emiliàn, dæto che màncan into rèsto de l'emiliàn, into romagnòllo e into véneto. Pe de ciù, o lonbàrdo o l'é destacòu da-o piemontéize e da-o pavéize pi-â fàrta da scevâ, a coscì dîta "tèrsa vocâle piemontéize" (de sòlito scrîta co-o grafêma ë).
Morfologîa e scintàsci
miniatura|250x250px|Inségna in lonbàrdo de 'n locâle a [[Poschiavo|Poscciâvo, into Cantón Grixón]] E caraterìstiche morfològiche e scintàtiche ciù inportànti da léngoa lonbàrda són:
Variêtæ
[[Immaggine:Dialetti lombardi colors.svg|thumb|250x250px|Sudivixoìn dialetâli do Lonbàrdo :
Méntre o Biondelli o l'à pöi spartîo i doî grùppi inti parlæ ciù inportànti (milanéize, lödigiàn, comàsco, valtelinéize, bormiéize, verbanéize e ticinéize a ponénte e bergamàsco, cremàsco, bresciàn e cremonéize a levànte) e clasificaçioìn ciù modèrne àn portòu a l'indentificaçión de zöne con træti d'unitæ fonològica e gramaticâle che pìgian in conscideraçión 'n nùmero ciù grànde de variêtæ.
Grafîa
A modèrna Lonbardîa lengoìstica a no l'à mâi avûo o svilùppo de 'na sò koiné a livèllo regionâle, mànco prìmma do Çinqueçénto, quànde co-o nómme de "léngoa lonbàrda" s'indicâva ancón a coscì dîta koiné padànn-a (ciamâ lonbàrdo-véneta ascì), difûza inta Cianûa Padànn-a intrêga prìmma de l'afermaçión da nòrma toscànn-a. Pe sta raxón chi, ancheu gh'é di bèlli scistêmi de scritûa pe-i diferénti parlæ lonbàrdi.
A ògni mòddo, tra e régole de scritûa ghe n'é dôe ciù inportànti, che se trêuvan inte 'na scitoaçión de digrafîa in sciô teritöio: sàiva a dî quéllo de tîpo "clàscico", svilupæ a partî da-o Seiçénto da-a letiatûa milanéize, e quéllo de tîpo "modèrno", inspiræ a-o modèllo ticinéize do prinçìpio do Nêuveçénto.
Gh'é pöi 'na série de grafîa sperimentâli, che se són svilupæ a partî da-i ànni 2000 e ch'amÎan de creâ 'n scistêma de scritûa unitâio pe tùtti i parlæ lonbàrdi, pigiàn l'inspiraçión ségge da-i scistêmi za dêuviæ che renovàndoli do tùtto.
Grafîa clàscica
miniatura|O [[Càrlo Màia Màggi, scritô e comediògrafo milanéize, outô do prìmmo scistêma de scritûa pi-â léngoa lonbàrda]] O l'é o scistêma ciù avoxòu pe stöia e tradiçión, creòu da-o Càrlo Màia Màggi into sécolo XVII pò-u milanéize clàscico e codificòu inte l'Eutoçénto da-o Francesco Cherubini. De chi, o l'é stæto dêuviòu scìnn-a-a prìmma meitæ do sécolo XX, con de diferénse picìnn-e ligæ a-e despæge ezigénse fonétiche locâli de vàrie tære lonbardòfone: bazòu in sciô scistêma de scritûa do toscàn, o gh'à 'na série d'eleménti specìfiche pe trascrîve i fonêmi caraterìstichi do lonbàrdo cómme, prezénpio, o grùppo "oeu" pe scrîve, cómme into françéize, a vocâle brilànte mêza serâ ariondâ (, prezénpio coeur, "cheu") òpû a u pò-u són e a ó pi-â coscì dîta "u toscànn-a", a.
A grafîa clàscica a no veu ni de diacrìtichi ni de diêrexi, adantàndose dónca con no goæi de problêmi a-i scistêmi de scritûa do toscàn. A ògni mòddo, aprêuvo a-o sò svilùppo a grafîa clàscica a s'adàtta ciù mêgio a-e variêtæ do lonbàrdo de ponénte.
Grafîa ticinéize
sinistra|miniatura|250x250px|Cartéllo da localitæ de Grügee into comùn de [[Castel San Pietro (Svìsera)|Castéllo Sàn Pê (CH-TI), scrîto co-a grafîa ticinéize.]] O segóndo scistêma de scritûa ch'o se svilupòu o l'é quéllo da coscì dîta grafîa ticinéize, codificâ into 1907 da-o Carlo Salvioni pi-â redaçión do Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana, ch'a l'é 'n scistêma de tîpo fonològico (sàiva a dî che a ògni fonêma ghe corispónde 'n çèrto grafêma ò digràmma) ch'o l'adêuvia i mæximi eleménti etimològichi da nòrma toscànn-a, a-i quæ l'é azónto l'ûzo de diêrexi pi-â raprezentaçión de vocâle sciâtæ (ö pi-â e ü pi-â, cómme inta léngoa tedésca).
A codìfica e l'evoluçión de sta grafîa chi a l'é cuâ da-o Centro di dialettologia e di etnografia del Canton Ticino, raxón pi-â quæ a l'é l'ùnica grafîa lonbàrda che d'ancheu a l'àgge 'na spécce d'oficializaçión inte l'ûzo pùblico, vegnìndo dêuviâ inta segnalética stradâle (spécce pe indicâ di topònimi locâli) ségge into Cantón Ticìn che into Cantón Grixón.
A caraterìstica ciù inportànte de sta grafîa chi, co-ina fórte diferénsa da quélla clàscica, a l'é dónca l'adataménto do scrîto a-a pronónçia di parlànti, eséndo stæta creâ pi-â trascriçión e o stùdio di sénci parlæ lonbàrdi da Svìsera. Ciù tàrdi, quésto scistêma o l'é stæto adotòu squæxi da tùtte e pàrte da Lonbardîa lengoìstica, vengìndo declinòu inte despæge ezigénse locâli.
Grafîa modèrna
miniatura|250x250px|O [[Claudio Beretta, creatô da coscì dîta grafîa modèrna]] Tra i adataménti da ticinéize, o ciù inportànte o l'é de a coscì dîta grafîa modèrna, propòsta into 1979 da-o Claudio Beretta, scritô, stòrico e lengoìstica óltre che prescidénte do Circolo Filologico Milanese, pe superâ i lìmiti da grafîa milanéize clàscica. A diferénsa ciù grànde da-a ticinéize a l'é l'introduçión do caràtere "ʃ" pe marcâ a "s sonöra" (sàiva a dî a ), de mòddo de levâ l'ûzo da -ss- intervocàlica pe indicâ a "s sórda" (sàiva a dî a ), cómme fâ a grafîa clàscica, e tùtti i âtri câxi de geminaçión gràfica de consonànte (fêua de -nn, ch'o l'ìndica a, pe marcâ a diferénsa da-a -n, ö sæ a nazâle velâ ).