cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tôre zenéixi de Scîo
Strutûa
A stànsia prinçipâ a l'é a 'n'artéssa de 8 mêtri da-o terén, covèrta da 'na cópola sêmi-cilìndrica sôvia a-a quæ gh'é arenbòu o téito co-i pâpêti e i mèrli. Pò-u pasàggio tra o drénto da tôre e o sò téito gh'êa 'na rebâsa a l'estremitæ da cópola. E miâge són stæte realizæ con de prîe do pòsto, tegnûe insémme da 'na fórte màlta de câsìnn-a e di riseu mìssi a bànde òrizontâli, co-ina técnica ch'a l'é dîta kourasani.
D'in gîo a-e tôre gh'êa de sòlito fabricòu di âtri cazaménti ciù picìn, da-i ûxi diferénti: da asósti pe-e béstie a depòxiti pe-e légne ò pò-u giàscio, óltre a di alögi pe-e goàrdie dæto che inte tôre no gh'êa goæi de spàçio ò de comoditæ.
Ûzo
'Na vigla a l'êa dêuviâ sorviatùtto cómme tôre d'avistaménto ma, into câxo de necescitæ, a l'àiva 'na fonçión difenscîva óltre che deterénte ascì. Quànde unn-a de goàrdie da tôre e a l'avistâva 'n bàrco nemîgo a fâva scatâ l'alàrme, co-o mesàggio ch'o vegnîva trasmìsso a-e tôre vixìnn-e. Pe mandâ i segnâli gh'êa o dóggio scistêma di fêughi de néutte e do fùmme de giórno, co-e tôre che conservâvan o conbustìbile pe tùtti doî i tîpi de fogoâ. Pe creâ 'na gràn sciàmma, da açénde de néutte, se conservâva légne, cósti, èrbe sécche e cànn-e, méntre pe fâ o fùmme di segnâli da giórno se dêuviâva do fén bagnòu.
L'alàrme, óltre a-avertî do perìcolo, o l'informâva in sciô nùmero de invaxoî ascì, de mòddo che se poêse inandiâ 'n'armâ pe contrastâli méntre i paizén se poéivan refugiâ inti vilàggi che, spécce inta región da Masticochoria, êan tùtti fortificæ. Pe de ciù, tùtti i mesàggi arivâvan scìnn-a-o castéllo do capolêugo, ségge co-i segnâli vixîvi che portæ a màn da-e vedétte. E tôre êan de sòlito gestîe da doî òmmi e, inte ògni moménto, ghe n'êa a-o mànco un de goàrdia. E vedétte àivan ascì o cónpito de cuâ a manutençión de tôre e-e sò refæte ciù urgénti, vegnìndo çernûe da-i abitànti do pòsto co-ina procedûa ofiçiâ. Ségge e spéize pi-â tôre chò-u salâio di goardién êan covèrti da-a popolaçión di pàixi da-arénte.
Lìsta de tôre
E tôre de goàrdia són difûze pe l'îzoa intrêga, scibén che in mezûa diferénte: defæti inta pàrte setentrionâle de Scîo, ciù montagnôza, a morfologîa do terén a garantîva za 'na çèrta proteçión e façilitæ d'avistaménto sénsa o bezéugno de tiâ sciù de tôre. A pàrte ciù a sùd, pe cóntra, a l'à de rîve a-o mâ ciù bàsse, óltre che ciù popolôze e rìcche aprêuvo a-a prezénsa de grénde coltivaçioìn de màstice, raxón pi-â quæ a ciù pàrte de tôre a se trêuva chi.
Scignorîa de Scîo
A Scignorîa de Scîo (in grêgo Ηγεμονία της Χίου; Ēgemonía tēs Chíou) a l'é stæta 'n Stâto feodâle outònomo da-a cùrta existénsa, creòu e controlòu da-a famìggia zéneize di Zacàia. O capolêugo da scignorîa o l'êa l'îzoa grêga de Scîo, co-o sò contròllo ch'o s'estendéiva a numerôze îzoe lóngo e cóste de l'Àzia Minô. Scibén ch'o l'êa, in teorîa, 'n teritöio vasàllo de l'Inpêro bizantìn, in pràtica a famìggia Zacàia a l'avéiva creòu 'n domìnio indipendénte, duòu da-a sò conquìsta, avegnûa inte l'ànno 1304, scìnn-a-a nêuva òcupaçión bizantìnn-a, avegnûa into 1329 con l'arénbo da popolaçión do pòsto d'etnîa grêga.
Stöia
sinistra|miniatura|'N [[Gròsso veneçiàn|gròsso da sécca do Martìn Zacàia]] A Scignorîa a l'é stæta fondâ into 1304, quànde Benéito I Zacàia, nòbile çitén da Repùbrica de Zêna, o l'à pigiòu o contròllo de l'îzoa bizantìnn-a de Scîo (ò Chios). O Benéito, ch'o l'êa za o scignôro de dôe Fêugge e de âtre îzoe lóngo a cósta de l'Àzia Minô, depoî a-a córte bizantìnn-a o l'à giustificòu o sò àtto cómme necesâio pe evitâ a chéita de îzoe inte moén di pirâti tùrchi. L'inperatô bizantìn Andronìco II Paleologo, ch'o no l'avéiva a poscibilitæ d'intervegnî militarménte, o l'à a-a fìn acetòu o fait accompli e concèsso a-o Zacàia o contròllo de l'îzoa cómme 'n féodo pe 'na duâta iniçiâle de dêx'ànni ma ch'a saiâ progrescivaménte estéiza ògni çìnque ànni.
A despæto do ligàmme tra o Martìn e l'inperatô latìn, e relaçioìn con l'inperatô bizantìn Andronìco II són restæ bónn-e, co-a concesción de l'îzoa ch'a l'é stæta renovâ into 1324. Però, into mæximo moménto, o scignôro de Scîo o l'êa diventòu sénpre ciù outoritâio, arivàndo a spodestâ o sò fræ da-a càrega de co-regénte do féodo into 1325. Into 1328 o nêuvo e enèrgico inperatô bizantìn Andronìco III Paleologo, sucedûo a-o sò mesiâvo a-o tröno de Costantinòpoli, o l'à però incontròu un di nòbili de l'îzoa, o Lìon Kalothetos, ch'o l'à propòsto a l'inperatô e a-o sò prìmmo minìstro Zâne Kantakouzenos d'òrganizâ a conquìsta de l'îzoa. Andronìco III o l'à fîto acetòu e, co-a scûza da costruçión no aotorizâ de 'na fortéssa da pàrte do Martìn, a sarpâva 'na grànde flòtta a l'atàcco de Scîo. O Zacàia o s'é dónca baricòu into sò castéllo ma, dòppo a defeçión da popolaçión grêga e a réiza do fræ, o s'é aréizo. A-o Benéito II o l'é stæto òfèrto o govèrno de l'îzoa in nómme de l'inperatô ma, dæta a sò domànda d'avéi mæxima outonomîa e dirìtti do sò fræ, e sò condiçioìn saiàn ritegnûe inacetàbili da l'Andronìco III e a-o pòsto de l'ùrtimo Zacàia o l'é stæto nominòu cómme governatô pròpio o Kalothetos.
Staçiùn de Cuggiæn-Vuè
A staçiùn de Cüggiæn-Vuè, (in italian Stazione di Quiliano-Vado Ligure) a l'è inn-a staçiùn feruviària italiann-a ch'a se treuva in insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia, averta a partì da-u 1977, a l'e a-u serviçiu d'u comüne de Cüggiæn e de quellu de Vuè in-ta Pruvinsa de Sann-a.
Scignorîa de Scîo
Stöia
Scîo a l'é dónca ritornâ sott'a-o dirètto contròllo bizantìn scìnn-a-o 1346, quànde a l'é stæta caturâ da l'amiràlio Scimón Vignôzo, aprofitàndo da goæra civîle bizantìnn-a do 1341-1347. L'îzoa a saiâ dónca pe tànto ténpo a sêde da Maónn-a de Scîo e de Fêugge, controlâ da-a poténte famìggia zéneize di Giustinién, ch'a restiâ chi pe ciù de doî sécoli, scìnn-a l'invaxón de l'Inpêro òtomàn into 1566.
Staçiùn de Cuggiæn-Vuè
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a staçiùn de Cüggiæn e Vuè a l'è inn-a staçiùn de categurîa "brunzu".
Scignorîa de Scîo
Lìsta di scignôri de Scîo
miniatura|400x400px|Èrbo de famìggia di Zacàia de Scîo
L'Inconnue de la Seine
Istöia
Segondo unna stöia repetua despesso, o còrpo da zoene o l'e stæto trou feua do sciumme da Senna a-a Quai du Louvre in Parigi in sciâ fin do 1880. Dæto ch'o còrpo o no mostrava nisciun marco de violensa, vëgne sospettou o suicidio. Segondo a stöia un patòlogo de l'obitöio de Parigi o l'ea arrestou coscì tanto imprescionou da-a seu bellessa da sentise de fâ unna mascara funebre de çeia co-o carco da sò faccia. No l'é confermou se l'esprescion da faccia a pòsse representâ quella de unna persoña negâ.
Segondo o disegnatô o Georges Villa, ch'o l'à reçevuo questa informaçion da-o sò meistro, o pittô Jules Joseph Lefebvre, o carco o l'ea stæto piggiou da-a faccia de unna zoene modella ch'a l'ea mòrta de tubercolosi pe-o 1875, ma a no l'arresta nisciuña traccia do carco originâ. Segondo di atri acconti, a mascara a l'ea stæta fæta in sciâ base da faccia da figgia de un fabricatô de mascare in Germania. L'identitæ da zoene a no l'é stæta mai descoverta. A Claire Forestier a l'à stimmou che l'etæ da modella no dovieiva ëse ciù de 16 anni, dæta a conscistensa da pelle.
Inti anni apreuvo, vegnià produto numerose còpie. E còpie aviæ ea devegnue un appægio de mòdda, sciben morboso,inta soçietæ Bohemiaña Parigiña. O Albert Camus o l'à comparou o seu fætoriso enigmatico à quello da Mona Lisa, à evocâ tente speculaçioin in sce quæ indiçi l'esprescion à l'apparensa feliçe, scheuvâ comme stranniamente seña, in sciâ seu faccia a poesse offrî à propòxito da sò vitta, a sò mòrte, e o sò röso inta soçietæ.
A popolaritæ da figua a l'é ascì de interesse pe l'istöia di media d'arte, in relaçion co-a seu ancia reproduçion. o carco originâ o l'é stæto fotografou, e da-i negativi da pellicola l'é stæto creou di neuvi carchi. Questi neuvi carchi i mostravan di detaggi che de nòrma en persci inte còrpi recoviæ da l'ægua, ma l'apparente preservâse di mæximi inta faccia do carco paivan solo de rinforsâ a seu autentiçitæ.
O critico o Al Alvarez o l'à scrito into seu libbro in scî suiçidi, The Savage God (Zeneise: O Dio sarvægo): "Me vëgne dito che unna generaçion intrega de zoene todesche modellan a seu caa in sciô sò aspeto." Segondo o Hans Hesse de L'Universcitæ do Sussex, o Alvarez o repòrta, "A Inconnue a l'ea devegnua l'ideâ eròtico do periodo, comme o l'ea a Bardot pe i anni '50. Lê o pensa che attoe todesche comme a Elisabeth Bergner se modellavan in sciô sò aspeto. In sciâ fin a Greta Garbo a saià quella che â descarreghià comme paradigma."
Pe-o 2017 un laoeuio ciammou L'Atelier Lorenzi inte Arcueil o l'à fæto di gessi de unna mascara da mòrte do dixineuven secolo, che a parriæ ëse quella de L'Inconnue de la Seine.
Lettiatua da Gran Bretagna
A mençion a ciù antiga a s'attreuva inta novella do Richard Le Gallienne into 1900 ciammâ The Worshipper of the Image (Zeneise: L'adoratô de l'imagine), into quæ un poeta ingleise o se innamoa da mascara, co-a conseguensa che a sò figgia a moià e a sò moggê a moià de suiçidio.
Unn'imagine de L'Inconnue a l'é stæta deuviâ inta covertiña pe-o romanso de mistëio de stöie de famiggia A Habit of Dying (Zeneise: Un andio de moî) do DJ Wiseman.
Lettiatua do Nòrd America
L'Inconnue a l'é stæta çittâ into romanso do William Gaddis do 1955 The Recognitions (Zeneise: I Conoscimenti).
My Heart for Hostage (Zeneise: O mæ cheu pe ostagio) do Robert Hillyer ascì o contëgne unna scena donde o protagonista o vixita un obitöio pe vedde se L'Inconnue a l'é a faccia da seu amâ.
A Caitlín R. Kiernan a scrive in scê L'Inconnue inta parte do modello pe-a Resusci Anne into sò romanso The Drowning Girl (Zeneise: a zoene negâ, 2012). A stöia a l'é ben ben ligâ co-e tematiche e e imagine do libbro.
A vëgne çittâ comme l'origine do mannechin da CPR da-o Chuck Palahniuk inte "Exodus", unna stöia de Haunted (Zeneise: infestou).
A Temperance Brennan, unna antropòloga forensa personaggio da Kathy Reichs, a discutte do caso de L'Inconnue de la Seine co unna collega into romanso criminâ do 2021 The Bone Code (Zeneise: o còdixe Bone).
A vëgne çittâ ascì inte Letters from Paris (Zeneise: lettie da Parigi) da-a Juliet Blackwell, ch'a l'à produto unna narrativa speculativa de L'Inconnue inte forma de flashbacks, imprenstandoghe o nomme de Sabine.
Lettiatua franseise
O Maurice Blanchot, ch'o posseddeiva uña de mascare, o l'à descrita comme "unna zoene co-i euggi serræ, animâ da un fætoriso coscì relassou e a sò agio ... che i poeivan credde che a fïse negâ inte un instante de feliçitæ estrema".
Into romanso do Louis Aragon do 1944 Aurélien, L'Inconnue a piggia parte inte un ròllo de importansa comme che un di personaggi principæ o çerca de renzovenî a mascara co-o deuvio de varie fotografie. inti primmi anni '60, o Man Ray o l'à contribuito con de fotografie pe unna neuva ediçion de l'euvia.
Into 2012, o Didier Blonde o l'à scrito un romanso ciammou L'Inconnue de la Seine, in sce un òmmo in Parigi ch'o descreuve unna còpia da mascara inte un negoçio de antiquäio, e ch'o çerca d'attrovâ de ciù in sciâ zoena ch'a n'à fæto da modello.
Lettiatua todesca
Into romanso do Reinhold Conrad Muschler do 1934 un best-seller traduto dapetutto, Die Unbekannte (Zeneise: A desconosciua) o conta da stöia addôçiâ do destin da Madeleine Lavin, unna òrfana provinçiâ ch'a s'é innamoâ do plomatico britannico o Lord Thomas Vernon Bentick e, dapeu de unna relaçion romantica, a commette suiçidio inta Senna a-o momento che o Bentick o fâ retorno a-a sò impromissa. Questo romando o devëgnià un film da-o mæximo nomme into 1936.
Vegniva dito che un patòlogo o l'aiva registrou a faccia de unna dònna zoene no indentificâ che, pe l'etæ de 16 anni, segondo a sò stöia, a l'ea stæta trovâ negâ into sciumme da Senna à Parigi, pe-a fin di anni 80 do 1800.O patòlogo de l'obitöio de Parigi o l'ea arrestou coscì imprescionou da-a sò bellessa che o l'aiva travaggiou pe oe solo per ottegnî un gesso da sò faccia. A l'ea stæta consciderâ coscì bella che un louante o l'aiva dito: "a seu bellessa a levava o respio, e a mostrava pöchi marchi de stress a-o momento da mòrte. Mäi o l'incantava che mi saveiva che unna bellessa coscì a l'ea da ëse preservâ." O carco o l'ea conosciuo ascì comme a "Dònna ch'a l'incanta", un nommeagio ch'o no l'é mai rimasto. O carco o l'ea stæto comparou ascì co-a Monnalisa, e atri famoxi dipinti e scultue, coscì tanto che, inti anni à vegnî, còpie còpie da mascara e devegnian de figue a-a mòdda inta soçietæ da Boheme parigiña. Atri acconti an decciarou che o carco o l'ea stæto piggiou da unna zoene mantegnua todesca (ò ascì vegne contou d'ëse a figgia naturâ, sciben che illegittima, de l'òmmo) ch'a l'à partorio o figgio do fabricatô de mascare ch'o l'à venduo o gesso e dapeu commisso suicidio (inta Senna) quande o sò piccin o l'ea appeña nasciuo.
Di atri exempi i s'attreuvan inte:
Lettiatua slava
A poexia do Vladimir Nabokov do 1934 "L'Inconnue de la Seine", scrito in Ruscio, o l'ea stæto pubricou à Poslednie Novosti. O l'é stæto discusso che a poexia a l'à de ciù da fâ co-o mito slavo da rusalka che co-a mæxim mascara.
Balletto
Into 1963, o Bentley Stone o l'à corriografou unna verscion de L'Inconnue inte muxica da-o Francis Poulenc pe-o Stone-Camryn Ballet. o l'à fæto a première con un cast ch'o l'includdeiva a Ruth Ann Koesun e o John Kriza. Questo balletto o vegnià portou into American Ballet Theatre into 1965, co-a Koesun e o Kriza ch'i repiggian i seu ròlli, e con a Christine Sarry into ròllo da "Zoene do sciumme".
Film
A direttoa a Agnès Varda parla de L'Innconnue into sò documentäio do 1988 Jane B. par Agnès V. onde lê a compara o dexidëio da Jane Birkin' de ëse famosa ma anònima comme l'é o stæto de L'Inconnue.
Muxica
"Rescue Annie" ascì o conta unna verscion da stöia in sciô Album do Frank Turner do 2019 No Man's Land.
A "CPR dòll"
miniatura|A cascia do mannechin da Resusci Anne inte unna costòdia A faccia da dònna desconosciua a l'é stæta deuviâ comme pe-a testa da do mannechin da primmo soccorso a Resusci Anne. A l'é stæta creâ da-o Peter Safar e o Asmund Laerdal into 1958 a l'à incomensou à ëse deuvia ito 1960 inte numeroxi corsi de reanimaçion cardio-pormonâ. Pe questa raxon, a faccia a l'é stæta ciammâ "a faccia a ciù baxâ" de tutti i tempi.
Gboard
miniatura|Lögo da Tastêa Google GBoard Gboard a l'é 'na tastêa virtoâle da Google pe dispoxitîivi Android e iOS. A l'é stæta rilasciâ into màzzo do 2016. A l'é unn-a de aplicaçioìn ciù descaregæ pe-e tastêe virtoâle. A no gh'à disponìbile sôlo e tastêe inte léngoe naçionâle, cómme quélla italiànn-a ò ingréize, ma inte de léngoe regionâle e locâle de l'Italia ascì, cómm'e léngoe lìgure, lonbàrda, friulànn-a, ladìnn-a, emiliànn-a, piemontéize, córsa, napolitànn-a, sàrda, siçiliànna, véneta, catalànn-a, òçitànn-a e âtre.
Orsara di Puglia
Orsara di Puglia a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Hannover
Hannover ò Annover (Hannover in tedescu) a l'è 'na çitæ da Germania. A l'è a capitâ do Land da Bassa Sasònia e a g'à ciû ò meno 534.049 (31 Dex. 2020) abitanti.
Orta Nova
Orta Nova a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Staçiùn de Väze
A staçiùn de Väze, (in-tu grüppu Lìgüre de sentru punènte Stasiùn de Varàsse o Vaàsse, italian Stazione di Varazze) a l'è inn-a staçiùn feruviària italiann-a ch'a se treuva in insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia, averta a partì da-u 1968, a l'e au serviçiu du comüne de Väze in-ta Pruvinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a staçiùn de Väze a l'è inn-a staçiùn de categurîa "d'argéntu".
Giæa (disanbiguaçion)
Cöse ti çercâvi?
Google (azienda)
Google LLC a l'é n'aziénda di Stâti Unîi ch'a dâ a dispoxiçión di serviççi in sciâ ræ, co-a sêde prinçipâ a Mountain View in California, into Googleplex.
A l'é unn-a de ciù inportànte aziénde informàtiche do móndo. A gh'à 'na capitalizaçión açionâia de ciù de 'n bilión de dòlari. A gh'à ciù de 70 ofìçi in 50 pàixi e a gh'à a-e sò dipendénse ciù de 114.096 persónn-e.
Serviççi a dispoxiçión
miniatura|Google Search (Google Reçérca)|250x250px miniatura|O lögo da tastêa Google, a [[Gboard|GBoard, disponìbile in léngoa lìgure ascì]] I ciù inportànti servìççi son:
Staçiùn de Arbisseua
A staçiùn de Arbisseua, (scrïtu Staçión de Arbisêua in zeneize, Stasiùn de Arbissöa in arbenganéize e in italian Stazione di Albisola) a l'è inn-a staçiùn feruviària italiann-a ch'a se treuva in insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia, averta a partì da-u 1977, a l'e a-u serviçiu d'u comüne de D'äto d'Arbisseua e de quellu d'a Moenn-a d'Arbisseua in-ta Pruvinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a staçiùn de Arbisseua a l'è inn-a staçiùn de categurïa "d'argéntu".
Barberino Tavarnelle
Barberino Tavarnelle o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Firense.
Acqui Terme
Aqui Terme a l'é 'na çitæ ch'a s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Panni (comùn)
Panni o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|left|A Gêxa do Carvâio a Panni
Staçión de Coghêuo
A staçión de Coghêuo (Stazione di Cogoleto in italian) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1868, a l'e ao serviçio do comùn de Coghêu inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Stòia
miniatura|Âtra vista da staçión|centro
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Coghêuo a l'è inn-a staçion de categorîa "d'argento".
Peschici
Peschici o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|Case a Peschici
Coltûa
thumb|250px|left|O trabucco
Triangolo
Inta geometria euclidea, tutte e combinaçioin de trei ponti che no seggian conlineæ determinan un triangolo unico e, a-o mæximo tempo, un cian unico (saieiva à dî un spaçio euclideo à doe dimençioin). In atre poule, gh'é un solo cian ch'o contëgne quello triangolo, e ògni triangolo o l'é contegnuo inte un dæto cian.
Se o spaçio consciderou o l'é o cian euclideo, aloa gh'é un solo cian e tutti i triangoli ghe stan drento. Pe contra, inti spaçi euclidei de dimenscion maggiô, sto fæto o no l'é ciù veo. St'articolo o tratta di triangoli inta geometria euclidea.
Winston Churchill
miniatura|Winston Churchill inte l'ànno 1940 Sir Winston Leonard Spencer Churchill (Woodstock, 30 novénbre 1874 - Londra, 24 zenâ 1965) o l'è stæto 'n politico ingleise do XX sécolo. Membro do partîo conservatô, o l'è stæto primmo ministro do Régno Unîo pe dôe votte, a primma da-o 10 màzzo 1940 a-o 26 lùggio 1945, a segónda da-o 26 òtôbre 1951 a-o 7 arvî 1955.
Triangolo
Clascificaçion di triangoli
Differente, se peu ascì clascificâ i triangoli da-a grandessa do seu angolo ciù grande:
Condiçioin d'existensa
Dæto træ longhixe, segondo a disegualiansa triangolâ, un triangolo con i loei de ste longhixe o peu existe solo se respettan a disegualiansa. Pe-i triangoli degeneræ, donde e trei ponte en conlineæ e forman un segmento, a disegualiansa a vëgne unn'egualiansa.
Dæto trei angoli, questi peuan formâ un triangolo solo se en de grandessa maggiô ò pægia à zero, e se a seu somma a l'é pægia à 180°. Se s'ammette di angoli de 0°, o triangolo ch'o ne sciòrte o l'é degenerou.
Disegualiansa triangolâ
thumb|Trei exempi da disegualiansa triangolâ pe triangoli con loei de longhixe x, y, e z. L'exempio de d'ato o mostra o caxo donde z \ll x + y, e quello de sotta o caxo squæxi degenerou donde o lou z o l'é squæxi pægio a-a somma x+y.|250x250px In geometria, a disegualiansa triangolâ a descrive o fæto che, inte un triangolo, a somma da longhixe de doî loei chesesegge a l'à da ëse maggiô ò pægia a-a longhixe do terso lou. St'asserçion a vâ pe-i triangoli degeneræ ascì, ma gh'é di autoî, mascime de quelli che trattan de geometria de base, che no conscideran sta poscibilitæ, e che donca lascian feua l'egualiansa.
Se acciammemmo e longhixe di loei do triangolo x, y, e z, e nisciun di loei o l'é maggiô de z, aloa a disegualiansa triangolâ a l'afferma che e l'egualiansa a vâ solo into caxo degenerou de un triangolo con äia zero. Inte çerte geometrie, compreiso quella euclidea, a disegualiansa triangolâ o l'é un teorema in sce distanse, e o se scrive co-i vettoî e e nòrme: donde a somma de vettoî \|x + y\| a l'à piggiou o pòsto da loghixe z do terso lou. Quande x e y en numeri reæ, se peuan vedde comme di vettoî in, e a disegualiansa triangolâ a l'esprimme unna relaçion tra di valoî assolui.
Inta geometria euclidea, pe-i triangoli rettangoli a disegualiansa triangolâ a l'é unna conseguensa do teorema de Pitagora. Pe-i atri triangoli, a l'é unna conseguensa da lezze di cosen, sciben ch'a peu ëse demonstrâ sensa sti teoremi. A disegualiansa a se peu vedde à euggio tanto in comme in. A figua in sciâ drita a mostra trei exempi, che comensan con unna disegualiansa ciæa e finiscian con squæxi unn'egualiansa. Into caxo euclideo, l'egualiansa a l'occore solo se o triangolo o l'à un angolo de 180° e doî de 0°, de mainea che e træ ponte seggian conlineæ, comme l'é mostrou inte l'urtimo exempio. Donca, inta geometria euclidea, a distansa a ciù breve tra doî ponti a l'é unna linia drita.
Inta geometria sferica, a distansa a ciù breve tra doî ponti o l'é un erco de un grande çercio, ma a disegualiansa triangolâ a l'arresta valida se se piggia a restriçion che a distansa tra doî ponti in sce unna sfera a segge a longhixe de un segmento minô de linia sferica ch'o l'agge comme terminaçion quelli doî mæximi ponti.
A disegualiansa triangolâ a l'é unna de propietæ che definiscian e nòrme e e mesue de distansa.
Castéllo de Cardamìlla
miniatura|Panoràmma da-o Mónte Gria co-a tôre de levànte do castéllo e, a-o fóndo, o pàize de Màrmou|300x300px O castéllo de Cardamìlla (in grêgo modèrno: Κάστρο Καρδαμύλων, Kástro Kardamýlou), dîto castéllo da vêgia scignôa (Κάστρο Γριάς, Kástro Griás) ascì, o l'é 'n castéllo de Scîo, tiòu sciù da-i zenéixi da Maónn-a p'avardâ o pàize de Cardamìlla.
Stöia
O castéllo o l'é stæto tiòu sciù da-a Maónn-a p'avardâ o pàize de Cardamìlla, o vilàggio ciù inportànte da pàrte de nòrd-èst l'îzoa. A ògni mòddo, l'é probàbile che quésto scîto o foîse za praticòu inte l'antighitæ, cómme testimoniòu da 'na miâgia de l'etæ elenìstica ch'a l'é stæta descrovîa inta zöna.
Into 1912, co-a canpàgna grêga cóntra i tùrchi pi-â conquìsta de l'îzoa, a popolaçión da región a s'êa inrocâ pròpio tra o Mónte Grîa, sàiva a dî o brìcco dónde gh'é o castéllo, e o valón ciù a sùd, dîto valàdda de Colalâ. Pe sta raxón chi, inta región se pêuan ancón védde i rèsti de miâge e de fortificaçioìn tiæ sciù da-i ribèlli inte quéllo perîodo.
O nomiâgio co-o quæ o l'é ciù conosciûo o castéllo, sàiva a dî Gria, "vêgia scignôa", o vegniéiva pi-â tradiçión do pòsto da 'na vêgia abitànte de Cardamìlla che, pe scapâ da 'n atàcco di pirâti, a s'êa aranpinâ scìnn-a-a pónta da ròcca.
Descriçión
O castéllo de Cardamìlla o se trêuva inta pàrte de nòrd-èst de l'îzoa de Scîo, apénn-a a sùd do pàize co-o mæximo nómme e in çìmma a-o coscì dîto Mónte Grîa (âto 449 m). A strutûa a l'é in sce unn-a de estremitæ do ciàn in sciâ vètta do Mónte Grîa e, pe sta raxón chi, pe tréi sciànchi a s'avànsa in sce 'n gràn derûo. L'ùrtimo sciànco o l'é stæto pe cóntra fortificòu co-a miâgia do castéllo, ch'a lîga e dôe tôre ch'o fórman. A tôre de levànte a gh'à 'n profî a semiçèrcio, co-a drîta miâgia de drénto ch'a l'é formâ da-a continoaçión de quélla prinçipâ, méntre quélla de ponénte a gh'à 'na fórma riónda.
Segóndo a tradiçión do pòsto, da-a tôre de ponénte gh'êa 'n tùnel ch'o chinâva scìnn-a-o pósso de Colalâ (Κουλαλά, Kulalà), scitoòu quàrche çentanâ de mêtri ciù a sùd e ancón vixìbile a-a giornâ d'ancheu, ch'o doviéiva servî cómme segûa vivàgna d'ægoa pi-â guarnixón do castéllo. A-a fortéssa se ghe peu ancón montâ pasàndo pe l'antîga muatêa, ch'a l'é stæta mìssa a nêuvo cómme sentê panoràmico.
Cónsoi da Compagna Communis
I Cónsoi da Compagna Communis són stæti i prìmmi governànti da çitæ de Zêna e da sò Repùbrica. Émmo 'na docomentaçión abàsta conplêta di sò nómmi a partî da-o 1099, ànno da prìmma croxâ, into quæ a Repùbrica a l'à dæto a-o Càfaro o cònpito d'incomensâ a scrîve i sò famôxi anâli, inti quæ vegnîvan aregordæ, pe ògni ànno, i fæti ciù inportànti inta stöia da naçión. O Càfaro o l'é dónca stæto o prìmmo de 'na série de cronìsti a-o servìçio da Repùbrica, co-i anâli che són stæti continoæ da-i sò sucesoî.
Into perîodo consolâre gh'é stæto vàrri cangiaménti inta càrega do cónso, a quæ a l'é duâ pe ciù de ànno sôlo scìnn-a-o 1121. Pe de ciù, da-o 1130 a l'é stæta creâ a figûa do Cónso di Ciæti, a quæ a l'afiancâva i cónsoi communis. A càrega de cónso a l'é stæta sostitoîa inte l'ànno 1191 da quélla di poistæ, a ògni mòddo vegnìndo de vòtte repigiâ scìnn-a-o 1216, pe pöi êse abandonâ do tùtto. Pe tùtto o perîodo di cónsoi a sò nòmina a l'êa fæta a-i 2 de frevâ.
Venerandum Collegium Dominorum Jurisperitorum et Judicum civitatis Januae
O Collegium Jurisperitorum da Repùbrica de Zêna, conosciûo co-o pasâ di sécoli co-ina série de nómmi diferénti, o l'é, insémme a-o Collegium causidici, l'antenòu do modèrno Órdine di Avocâti. O moménto de l'instituçión, sott'a-o nómme de Collegium Judicum et advocatorum Ianuae, o remónta a-o perîodo conpréizo tra a fìn do sécolo XIII e o prinçìpio de quéllo dòppo.
Stöia e fonçioìn
I prìmmi regìstri órdinæ di ménbri do Collegium remóntan a l'ànno 1540. Inte sti papê chi gh'é registròu o dotorâto do Dàvide Vàcca, nominòu dûxe da Repùbrica de Zêna pò-u perîodo tra o 1587 e o 1589, ch'o l'é stæto o prìmmo da lónga série de giurìsti a êse chi registræ in mòddo regolâre scìnn-a-o 1797, dónca a-o moménto de l'instituçión da Repùbrica Lìgure e de l'aboliçión do Collegium, vosciûa da-i giacobìn. L'ùrtimo dotô colegiòu, o Doménego Sperón, o l'é stæto iscrîto a-i 2 de màzzo do 1797.
Tra i âtri ménbri do colêgio, cómme aregordòu da-o Rìcco Bénsa, gh'é stæto vàrri giurìsti avoxæ cómme o Rafaêle Da Tôre (aotô de 'n rinomòu Tractatus de cambiis), o Giöxèppe Loénso Màia Casaregis e o Loîgi Corvétto, ch'o l'é stæto minìstro de finànse in Frànsa óltre che co-redatô do Code de Commerce françéize.
A-i dotoî colegiæ o l'êa permìsso l'ezercìçio de fonçioìn de Avocâto inti Tribunæ da Repùbrica e, aprêuvo a-o fæto che êan squæxi tùtti di patrìççi, àivan cómme tæ o dovéi de prestâ periodicaménte, pe 'na duâta de doî ànni e pe tùtti i ofìççi da Repùbrica, de màscime càreghe de govèrno a-i sò ùrtimi comàndi periférichi. Pe dindavéi quésto o l'êa 'n önô pöco anbîo aprêuvo a-o fæto che i colegiæ àivan da interónpe a pròpia ativitæ giurìdica, con ste càreghe chi che pe de ciù no dâvan ni de poscibilitæ d'avansàmento de cariêra (aprêuvo a-a cùrta dûata e a-o sucescîvo diviêto de riconfèrma) ni de gròsse sómme de dinæ, conscideràndo che êan prevìste de pâghe mîzee. Pe de ciù, tùtti i fonçionâi pùblichi zenéixi, a partî da-o dûxe mæximo, a-a fìn da sò càrega êan sotopòsti a-o "prezónto sospètto d'avéi prevaricòu", vegnìndo dónca giudichæ da-i scindicatoî segóndo 'n giudìçio de rendicónto do pròpio òperòu. Defæti, o scistêma de govèrno da Repùbrica o no prevedéiva goæi de contròlli quànde i fonçionâi êan in càrega, dónca co-ina fórte responsabilizaçión do personâ, ma, pe cóntra, gh'êa di stréiti e inflescìbili contròlli a-a fìn do mandòu.
O Collegium dòppo o sécolo XIV o l'êa diventòu de lóngo ciù inportànte e infloénte, co-a Repùbrica ch'a l'à dónca asegnòu a lê di magioî potêri. O pàppa Scìsto IV o l'à delegòu a-o Collegium a facoltæ de conferî e lòuree. L'amisción into colêgio, riservâ a-i çitén zenéixi, a l'êa vietâ a quélli co-in poæ ch'o l'avésse ezercitòu 'n'àrte mecànica (definiçión ch'a l'includéiva a profesción de scrivàn ascì) e a l'êa decîza da-i sò ménbri, che de ræo ametéivan di sogétti de fêua da-o patriçiâto da çitæ. Prezénpio o Càrlo Tàrga, 'n giurìsta avoxòu do Collegium causidici de Zêna aregordòu pe 'n inportànte tratâto de dirìtto da navegaçión, o no l'é ariescîo, in quànte de famìggia no de lignêua, a òtegnî l'iscriçión into Collegium Jurisperitorum. Pròpio o Tàrga, inta dédica do sò Directorium Praxis Civilis stanpòu a Zêna into 1698, o s'êa lamentòu da sò escluxón da-o colêgio.
I ménbri do Collegium êan ezentæ da-o pagaménto de tàscie, scibén ch'àivan da garantî 'na diféiza de bàdda a-i çitén ciù pövi. A ògni mòddo a fonçión de difensô a no l'êa riservâ a-i dotoî do colêgio ma a l'êa permìssa a quélli no colegiæ ascì.
O scigìllo do Collegium
Into scigìllo do Collegium gh'êa a scrîta Sigillum venerandi collegii dominorum iudicum civitati Januae e 'na raprezentaçión do sànto protetô di avocâti, ö sæ Sant'Îvo, vestîo a-a manêa di giùdiçi e sótta a 'n bardachìn gòtico. O stémma do modèrno Órdine di Avocâti de Zêna o contêgne 'na riproduçión de l'antîgo scigìllo, però co-a scrîta Collegium advocatorum genuense.
Bibliografîa stòrica
O prìmmo stùdio in sce l'ativitæ do Collegium o l'é 'n'òpera do Loénso Isnàrdo che, scrivéndo into 1861 a stöia de l'Universcitæ de Zêna, o l'à dedicòu bénbén d'atençión a-o Collegium. Into 1897 o Rìcco Bénsa, avoxòu giurìsta zenéize, o l'à publicòu 'na cùrta òpera dedicâ pròpio a-o Colêgio. Tra e riçèrche de archìvio in sciâ vìtta do Collegium gh'é pöi stæta quélla do Zâne Forchê, avocâto in Zêna, ch'o l'à publicòu 'n stùdio in sciô Collegium a lê comiscionòu da l'Órdine di Avocâti zenéize inte l'òcaxón do çentanâ da sò costituçión.
A ògni mòddo gh'é bénbén de papê conservæ inte l'Archìvio de Stâto de Zêna, inta bibliotêca universcitâia e inta Bibliotêca cìvica Berio che no són stæti pe nìnte studiæ a despæto do ròllo inportantìscimo do Collegium tra e instituçioìn da Repùbrica de Zêna e do gràn nùmero de sò ménbri tra e ciù avoxæ famìgge zenéixi, óltre che vàrri dûxi ascì.
Stréito de Scîo
miniatura|300x300px|L'îzoa de Scîo vìsta da-o lâto tùrco do stréito. O Stréito de Scîo, ciamòu in çèrti tèsti Canâ de Scîo ascì (in grêgo modèrno Δίαυλος Χίου, Díavlos Chíou), o l'é 'n stréito into Mâ Egêo òrientâle ch'o divìdde l'îzoa grêga de Scîo, da-a quæ o ne pìggia o nómme, da-a còsta da Turchîa, in particolâ da quélla da Región de l'Egêo.
Giögrafîa
O stréito de Scîo o l'é làrgo ciù ò mêno træ mìggia marìnn-e e o sepâra l'îzoa de Scîo da dötréi ìstmi scitoæ in sciâ pónta òcidentâle da Penîzoa de Karaburun, in Turchîa. In sce 'st'estremitæ chi do teritöio tùrco gh'é vàrri pàixi e çitæ da provìnsa de Smìrne, inclûzo o comùn de Çeşme, o ciù a ponénte de tùtta a penîzoa e dónca o ciù vixìn a l'îzoa de Scîo. Çeşme a se trêuva inta pàrte ciù setentrionâle da rivêa tùrca, co-o tòcco de còsta conpréizo into sò teritöio ch'o l'é squæxi do tùtto afaciòu in sciô stréito de Scîo. Spésse vòtte, cómme se peu védde da l'inmàgine in sciâ drîta, e montàgne de Scîo de la da-o stréito són vixìbili da-a Turchîa e vicevèrsa, dæto che da-a ciù pàrte da còsta de levànte de l'îzoa de Scîo (da çitæ cómme Scîo e Karfas) se peu védde quélla tùrca.
O clìmma e a tranquilitæ da pàrte de l'Egêo conpréiza into stréito de Scîo l'àn fæta diventâ 'na destinaçión turìstica e pe barchezâ asæ conosciûa, ségge pi-â pàrte grêga che pe quélla tùrca.
Giæarava
A giæarava, ò ascì giærava (Beta vulgaris segondo a clascificaçion de Linneo), a l'é unna cianta angiosperma diotiledoña ch'a l’appartëgne a-a famiggia Amaranthaceae, sottofamiggia Betoideae. Ghe n’é de diverse qualitæ: da piggiâghe o succao, da cortivâ inte l'òrto ò da deuviâ comme giascio pe-e bestie.
Coltua
A giæarava a se cortiva inti paixi che presentan un climma tempiou. A l'é unna cianta ch'a cresce inte un periodo de doî anni: into primmo a reixe a sviluppa de reserve succæñe, into segondo cresce o gambo co-e scioî. Pe poeighe piggiâ o succao, a cianta a vëgne arrancâ a-a fin do primmo anno de coltua.
Inte regioin ciù a-o settentrion a giæarava a se semeña in primmaveia e a s'arrecheugge à partî da-a fin d'agosto. Into meridion, incangio, pe redue e contraçioin inta produçion de reixe e do succao, a cianta a se cortiva segondo un periodo ch'o va da l'ötunno a-a primmaveia e a s'arrecheugge de stæ.
Propietæ do sugo
Inti urtimi anni o sugo da giæarava o l'é stæto studiou ben ben pe-e seu propietæ de stimolaçion, mascime inte l'ambito do sport. Graçie a-o seu gran contegnuo de nitræ, o saieiva in graddo d'aumentâ o sviluppo da moscolatua. Segondo unna reçerca de l'universcitæ de Exeter, in Inghiltæra, o sugo da giæarava o l'avieiva a propietæ d'aumentâ e prestaçioin di atleti: di ciclisti che n'aivan bevuo an mostrou un incremento de lestixe ciù erto do 2,5%.
Dialéttu priéze
U Dialéttu priéze (scrîtu segundu a grafîa Accame dialéttu priéṡe, in zenéze Dialétto prïeize, in italian Dialetto pietrese) u l'è ün dialettu de genere ligüre du séntru-punènte (stessa famìggia du dialettu arbenganeze e du finaléze) parlòn intu cumün da Prìa.
U g'ha de inflesciùi derivê da u dialéttu de Zena (grùppu sentrâle), e u se semeggia a quéllu de Löa.
Descrisiún e stoja
U dialéttu priéze a l'è üna de varietè da léngua ligure parlê inta Rivêa de Punènte.
Ultre che intu cumüne da Prîa u l'è parlòn asci inte tütta a vaâ du Maémua, dunde se trövan i cumüni de Giüsténixe, du Tû e de Magiö. E caraterìstiche de stu dialettu chì sun particulâi, perché de transisiún cun quellu zeneze e savuneze, perché a zòna a l'ha vistu in inpurtànte influensa da parte da Repübbrica de Zena, survatüttu fra u 1325 au 1797, quande a sitê a l'éa sede du capitanòn lucâle, che u cunprendêva ascì Tuiàn, Buisàn e Borzi Veéssi, ciü e frasiùi de Ransi (Ransci inta parlà du Sucûrsu) da Prîa e de Verzi (ascì Versci) de Löa.
Suttadivixûi
• Dialéttu de Giüstenixe: caraterizòn da 'n lescicu derivòn da quellu de Tuiàn (scimile a l'arbenganéze) e de Bardenèi (èrtu valburbidéze).
Grafîa
Cumme pé âtre varietê de Léngua Ligüre a nu a l'exìste üna grafîa ufisiâle, ghe sun stête diferénti moddi de scrîve u dialettu lucâle, a ciü inpurtante a l'è chella prupòsta dau cumüne da Prîa pé u disiunâiu italiàn-priéze du cumüne da Prîa cürón da Giacomo Accame intu 1999 o quélla du disiunâiu du 1981 cumunque nu ricunusciüa a livellu universâle.
Bonægia
miniatura|300x300px|Mainæ e scciâvi són portæ a bòrdo de galêe into [[pòrto de Zêna, pitûa de 'n artìsta sconosciûo.]] Co-o nómme de bonægia (contraçión de paròlle "bónn-a" e "véuggia") se fa riferiménto a quélli òmmi che, derê a-o pagaménto de 'n çèrto stipéndio, intrâvan inte flòtte de l'Etæ de Mêzo - in particolâ inte quélle de repùbliche mainæ de Zêna e de Venéçia - cómme remoéi pe-e sò galêe.
Dialéttu priéze
Cocìne e asènti
E régule che e sùn legàe ai asènti inta grafîa de questu dialettu e sun prinsipalmènte quattru, elenchê chi sùtta:
Bonægia
A ògni mòddo, tra e dôe repùbliche, i bonægia êan ciù comùn inta flòtta veneçiànn-a ciufîto che in quélla zenéize: defæti, aprêuvo a-o contròllo do comèrcio di scciâvi into Mediterànio, Zêna a preferîva dêuviâ di scciâvi cómme remoéi, portàndo a 'na fòrte riduçión de spéize pò-u mantegniménto da flòtta. Pe cóntra, sta decixón chi a portâva a 'na diminuçión de òmmi disponìbili p'abordâ i âtri bàrchi.
Dialéttu priéze
Cocìne e asènti
• I sönni vucàlici de létie a, i, u e ü i vönan de suvénte a cocìna grâve (à, ì, ù, ǜ), nu u l'è puscìbile inseî a cocìna grâve inte àtre vucàli.
• E a l'è senpre avèrta primma da létia r.
• E vucàli lunghê, sensa a cocìna (atone) e prezèntan 'na linea surva. (ā,ē,ī,ō,ū).
Grafîa senplificâ
A l'è a senplificasiún da grafîa du disiunâiu, devöâ dau cumüne pé a cartelunìstica lucâle, ma cun de carateristiche diferénti, survatüttu a nu a vegghe i asènti in sce e vucâli lunghê atone.
Grafîa Accame
A grafîa devöâ da Giacomo Accame intu disiunâiu priéze du 1981, scrìtu in culaburasiùn cun Giulia Petracco Sicardi, c'a cunscîdera, in azùnta a a grafîa italiàna, e léttie j, ö, ṡ, ü, x. U mòddu de devöâle u l'è paéggiu a quellu da grafîa du cumüne. Se zunze peò a ṡ, c'a funsiûna cumme distinsiùn fra a "s" "cun u sönnu" e quella surda (paéggia a rosa italiàna a primma, scimile a pasto a segunda), da végghe dunca che a "z", a diferensa de l'àtra grafîa a indica sulu u sönnu /ts/. A léttia q a se cunscìdera sùlu in càxi particulâri, de lungu a végne sustituìa cun a c (pé ezémpiu "cuelli" au pòstu de "quelli"). Diferentemènte da âtre varietê in questu càzu i dùi balìn sùrva (diérezi) a "e" e a "i" (e dunca scrîte ë, ï) i generàn in iàto, cun a separasiùn da prununsia de vucâli.
Paragûi e âtre carateristiche
Sta-chi a l'é üna tabella cun di cunfrúnti fra u priéze e e âtre varietê du Ligüre du séntru punénte (arbenganéze e finaléze), ciü u zenéze, du grùppu sentrâle.
Sufissi
Sta tabèlla chi a mustra a variasiùn di sufissi inte varietê pigiê in cunsciderasiún.
Vèrbi
Cumme in âtre varietê ligüri ghe sun quattru cuniugasiùi, che e sùn -â (andâ), -ê (savê), -e (crêsce), -î (finî). A fùrma riflescîva a se furma cun a zunta de -âse a a furma de l'infinîu (retiâse, inpegnâse) pé a primma cuniugasiún, pe a segunda, a tersa e a quarta u ghe vö u -ise (piaxêise, scrìvise, cunvertîse), u mòddu a l'indicatîvu u prezènta sulu i tenpi prezénte e passòn pròscimu (inbastîu cun u particippiu), mèntre âtre furme passê e nu sun mài existîe o e sun chéite in dizüzu.
I particippi ciü cumǜi i sun uriginê cun a fùrma -òn, ma ghe sun de diferenti ecesiùi, difatti quarche vèrbu da I cuniugasiùn u fùrma u particippiu passòn cumme -êtu (andêtu, fêtu), mentre pé a segunda e se incuntra de lungu a fùrma -üu, mèntre tèrsa e quàrta persûna e sun irregulâri.
Agetîvi
I agetîvi i se furman cun quattru diferenti terminasiùi puscibili, a primma cun -a (au feminîle) e -u (maschîle), chi i diventan -i e -e au plürâle. A segunda a resta invariâ, cun a sula furma in -e pé tütte e varietê. E âtre dùi e sun mênu frequenti, cumme -un/-una (de suvénte intu sènsu acrescitîvu) e a fùrma -ê au maschîle, invariâ au plürâle, c'a divegne au feminîle -a, ciü -e (plürâle)
Nummi
U plürâle di nummi u se furma de lungu meténdu a a fûrma scingulâ 'na "i" (èrbu-èrbi), in âtri càxi sta-chi a végne invece zunta (mü-müi). I nummi femininli chi g'han a fìn in a o â, i diventan e o ê (fêa-fêe). I restan invariê i nummi che a a fìn i g'han e o ê.
Sufissi
Inti sufìssi vìsti primma u priéze au plürâle u se cunpôrta in te stu mòddu chi.
Cartelunìstica lucàle
Pé sarvaguardâ a varietê lucàle u cumüne da Prîa u l'ha inserìu inte tütti i carùggi du burgu (divìzi fra i riui Nunsià, Fossu, Ciassa Veggia e Ajetta) targhe e cartelli in priéze, cun nummi lighê a a tradisiún lucâle, de lungu diferenti rispettu a a cartelunìstica italiâna.
Provinsa de Soria
A Provinsa de Soria, a l'é 'na provìnsa da Spagna de 88 600 abitànti, con capolêugo a Soria. A superfice a l'é de 10.303,32 km2. A Provinsa de Soria a gh'à quésti comûni: thumb|350 px|Soria, O do Monestê do San Zane do Duero, 1134
Elenco
Abejar - Adradas - Ágreda - Alconaba - Alcubilla de Avellaneda - Alcubilla de las Peñas - Aldealafuente - Aldealices - Aldealpozo - Aldealseñor - Aldehuela de Periáñez - Alentisque - Aliud - Almajano - Almaluez - Almarza - Almazul - Almazán - Almenar de Soria - Alpanseque - Arancón - Arcos de Jalón - Arenillas - Arévalo de la Sierra - Ausejo de la Sierra. Baraona - Barca - Barcones - Bayubas de Abajo - Bayubas de Arriba - Beratón - Berlanga de Duero - Blacos -Bliecos. Cabrejas del Pinar - Calatañazor - Caltojar - Candilichera - Carabantes - Caracena - Carrascosa de Abajo - Casarejos - Cerbón - Cidones - Cigudosa - Ciria - Cirujales del Río. thumb|350 px|Monestê da Madònna do Mirón, romànico El Royo. La Póveda de Soria - La Riba de Escalote - Las Aldehuelas - Los Rábanos. Muriel de la Fuente - Muriel Viejo. Nafría de Ucero - Narros - Navaleno (Soria) - Nepas (Soria) - Nolay (Soria) - Noviercas - Numansia. thumb|280 px|Gêxa de San Zane Batìsta, Ágreda (Soria) Ólvega - Oncala (Soria). Pinilla del Campo - Portillo de Soria - Pozalmuro. Quintana Redonda - Quintanas de Gormaz - Quiñonería. Rebollar - Recuerda - Rello - Renieblas - Retortillo de Soria - Reznos - Rioseco de Soria - Rollamienta. Salduero - San Esteban de Gormaz - San Felices - San Leonardo de Yagüe - San Pedro Manrique - Santa Cruz de Yanguas - Soliedra - Soria. Tardelcuende - Taroda - Tejado - Torlengua - Torreblacos. Valdelagua del Cerro - Valtajeros - Velamazán - Velilla de la Sierra - Villar del Ala - Vinuesa.
Leda Rafanelli
Origine da famiggia e a vitta da figgioamme
Nasciua à Pistöia da di genitoî de Livorno, o Augusto e a Elettra Gaetani, a Leda a l'amava arregordâ che o messiavo materno o fïse o figgio naturale de un romanì tunixin, e a l'attribuiva à questa scciatta parte de seu çernie. Zà inte l'etæ da figgioamme a Leda a mostra unn'evidente façilitæ into scrive, e o Filippo Turati o l'avià in cheu de fâ pubricâ in sciô giornale do PSI unna seu poesia, Le gomene. In etæ ben ben zoene a trasmua co-i genitoî à Lusciandria d'Egitto, intrando in contatto con i anarchichi da Baracca Rossa, gruppo frequentou ascì da-o Giuseppe Ungaretti e o Enrico Pea. Questi anni saian rievocæ, tenti dexenni ciù tardi, da-o Maurizio Maggiani in Il coraggio del pettirosso.
Leda à Lusciandria d'Egitto
Co-o passâ do tempo, a Leda a l'abandoña e idee de l'anarco-individualismo a-a quæ a s'ea avvixinâ e a se liga a-a corrente soçialista libertaria, piggiando e distanse segge da progetti terroristichi segge da-e involuçioin de stampo borgheise o quæ sviluppo o l'é stæto, fòscia sensa ësine reiso conto, alimentou da-e teorie do Max Stirner.
A questo propòxito beseugna sottoliniâ che intanto che tenti anarco-individualisti i se portian à favô da guæra ò sæ devëgnian interventisti, a Leda, zà retornâ in Italia, a l'ea in contrasto co-o Manifesto dei Sedici, o Manifesto di sezze, firmou ascì da-o Kropotkin, ch'o l'arrembià, into 1915, l'intrâ de l'Italia into primmo conflito mondiale, into rebadî ancon unna vòtta e seu convinçioin paxifiste. Segondo a Rafanelli, defæti, e tendense individualiste genuiñe à l'interno de l'ideologia anarchica en ben lontañe da-e idee democratico-borgheixi in scê quæ arremba con pretesto varie poxiçioin belliçiste.
Into seu urtimo periodo de permanensa in Egitto, a Rafanelli a s'avvixiña a-o sufismo, franza de l'Islam, inta quæ o rituale estetico da dansa veste unna grande importansa. Ancon d'ancheu en conosciui e pubricizzæ, do sufismo, i dervisci dansanti. A fê islamica, into caxo speçifico da Rafanelli, a l'é vista comme critica e rebellion a-o mondo oçidentâ ch'o veu gestî e monopolizzâ poei e coltua. Tornâ da l'Egitto in Italia co-o seu maio, l'anarchico o Ugo Polli, appeña sposou, pubrichià un articolo in La Libertà into quæ a paragoña i doî stî de vitta: quello cristian-oçidentâ e quello islamico.
In Italia a-a vigilia e inta primma guæra mondiale
Into periodo ch'o anteçedde a primma guæra mondiale, appeña tornâ in Italia, a Leda a l'é ben ben vexiña in ideologia à l'amigo o Pietro Gori e a l'é stimmâ da-o Armando Borghi pe-a seu linia politica libertäia. Aggiuttæ da-o Olimpio Ballerini, maio da ben conosciua anarchica fiorentiña, a Teresa Fabbrini, a Leda e o Ugo, de pöco sposæ, fondan a Casa Editrice Rafanelli-Polli. O matrimònio saià però de breve duata. Dapeu a separaçion do maio e atre avventue sentimentale a Rafanelli a se liga a-o Carlo Carrà, rappòrto breve ma intenso a-o quæ l'é dedicou o libbro do Alberto Ciampi, Leda Rafanelli, Carlo Carrà: un romanso, arte e politica in un incontro. Ciù in avanti a l'à unna relaçion co-o Giuseppe Monnanni, co-o quæ a l'avià un figgio (o Marsilio), e a pubrica di romansi e pensci: Bozzetti sociali, Seme nuovo, Verso la Siberia, Scene della rivoluzione russa. Dapeu avei fondou, in sciô convio di anarchichi o Ettore Molinari e a Nella Giacomelli, a Casa editrice sociale, fòscia a ciù importante casa editoa libertäia italiaña (1910), creià, co-o Giuseppe Monnanni, e reviste La Rivolta (1910) e La Libertà (fra il 1913 e il 1914). In questo periodo o Benito Mussolini cortezzià pe de longo a Rafanelli. E lettie do pe tempi soçialista de Predappio e saian accuggeite inte un libbro da mæxima Leda e da-o titolo Una donna e Mussolini. L'epistoläio o l'é constituio da quarante lettie inviæ a-a Rafanelli da-o futuo dittatô fascista. Segondo a Alessandra Pierotti, ch'a l'à studiou da profondo a seu figua e che a l'à avuo contatti despesso e d'amiciçia con uña di quattro nevi da Leda, no ghe son mai stæti rappòrti intimi tra i doî.
Va do resto tegnuo da conto che into periodo piggiou in conscideraçion (1913-1914) o Mussolini o l'ea ancon, a-i euggi da Rafanelli, un soçialista revoluçionäio de respetto, o l'aveiva parteçipou a-a Settemaña Rossa inte l'arrembâ o sollevo con di comiçi e di articoli. O mæximo Lenin o l'aveiva espresso poule de stimma inti seu confronti e o l'à consciderou comme un poscibile direttô da rivoluçion e o mæximo Mussolini o l'ea ancon direttô de l'Avanti! A Rafanelli da-a seu parte a l'à denegou delongo de ëse stæta l'amante do Mussolini quande quest'urtimo o se ne fava un vanto. A questo propòxito va dito che o Duxe o no l'avieiva mai posciuo ammette à l'averto d'avei reçevuo un refuo da unna donna, dæta a nommæa de grande amatô creâ d'euvia attorno a-a seu persoña. À tutte e mainee i storichi P.V. Cannistraro e B.R. Sullivan, inta seu biografia in sciâ Margherita Sarfatti, sostëgnan che a Rafanelli a l'à avuo à tutti i effetti unna relaçion amorosa co-o futuo Duxe, interrotta unna primma vòtta pe via de un galante gioso de lê, e unna segonda - e definitiva - vòtta, pe-o passaggio à l'interventismo de lê.
Primma e inte a prima guerra mondiale o çercio de persoñe e de anarchichi ligæ a-a Leda piggià, sensa che ghe segge indeçixon, unna poxiçion Internaçionalista e paxifista de condanna a-o conflitto, sciben che i proseliti fæti da l'interventismo de manciña, segge in Italia segge à l'estranxeo, à l'interno di gruppi anarchichi ò vexin a-i mæximi anarchichi. O caxo ciù clamoroso à livello internaçionâ saià quello do Kropotkin, che, sciben che pe un breve periodo, o convià à combatte a-o scianco da Triplice inteisa. O mæximo Giuseppe Ungaretti o saià un açeiso avvocou de l'interventismo, enrollandose comme volontäio à l'incomenso do conflitto.