cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Grigœu
Biografìa
Tutte dite a-o poppolo, durante un assedio di Longobardi a Romma into 593-594, e vintidoe Homiliae in Ezechielem, piñe d'orrô do presente e, a un tempo, de virî coraggio pe afrontalo. De ton popolâ son ascì i Libri IV dialogorum de vita et miraculis patruum Italicorum et de aeternitate animarum. Dedicæ a-o diacono Pê e destinæ a l'edificaçion di fedeli, questi dialoghi han avuo a ciu vasta famma ascì perché tutto o libbro II o constituisce a primma biografia de San Beneito. O Grigœu o l'ebbe grande influença, sciben che ancœu no precizabile do tutto inti particolæ, segge inta succescion de preghee da Messa (a lê remonta defæto un Sacramentarium, aomanco inta so parte ciu antiga), segge into canto ecclexiastego, pe-o quæ o predispose un Antiphonarium e o detò e norme fondamentæ do canto che da lê no a torto o trasse dapœu o nomme de "canto grighian". Grigœu o l'è un di quattro dotoî occidentæ. Venerao subito comme santo, o so nomme o compâ inti Martirologi fin da-o VII secolo.
Raffigurao comme pappa, o so aspetto e i so abiti varian co-o variâ di abiti e do tipo iconografico ideâ do pappa. Comme dotô da Gexa, o l'è soventi raffigurao co-i âtri so tre compagni a partî da-o XIV secolo, ma con San Giœumo e Sant'Aostin o l'appâ za in sce-o ciatto interno do dittico do Boeçio. So frequente attributo l'è a comba ch'a ghe bisbiggia inte 'n'oegia, segondo a lezendia ch'a voriæ che in tâ colloquio o foise stæto sorpreizo da-o so scrivan, a chi o detava e paole inspiæ da-o Sprito Santo. Tra i epizodi da so vitta, ciu ò meno lezendai, particolâ successo ebbe da-a fin do XIV secolo a raffiguraçion da coscì dita "Messa de s. Grigœu", inta quæ o Criste co-i signa da pascion o l'appâ a-o pappa çelebrante; ciu ræa a l'è a raffiguraçion de l'epizodio da reliquia da tonega de San Zane (brandeum) no ritegnua aotentica e che, taggiâ da Grigœu, a gronda sangue. Atra scena caratteristega a l'è quella do Grigœu ch'o delivia da l'inferno l'añima de l'impiao Traian.
Durante o Medioevo molte lezendie circolon in sce o Grigœu, a-o quæ ea attribuio di strazordenai poei magichi. O l'aviæ ascì fæto cessâ a pesta ch'a l'affrizeiva Romma portando in procescion un'icoña che a tarda tradiçion a l'identifica con quella de l'Aracoeli. Umanistego o mito che o Grigœu o foise o prinçipâ responsabile de destruçioin di templi e di edifiççi antighi.
Vimercate
Vimercate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Provinsa de Lecce
miniatura|137x137px|Stémma da Provinsa de Lecce A Provinsa de Lecce a gh'à 96 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Puggia‎ in Italia.
Comûni
thumb|270px|right|A Muntàgna Spaccâ Alessano · Alezio · Alliste · Andrano · Aradeo · Arnesano · Bagnolo del Salento · Botrugno · Calimera · Campi Salentina · Cannole · Caprarica di Lecce · Carmiano · Carpignano Salentino · Casarano · Castri di Lecce · Castrignano de' Greci · Castrignano del Capo · Castro · Cavallino · Collepasso · Copertino · Corigliano d'Otranto · Corsano · Cursi · Cutrofiano · Diso · Gagliano del Capo · Galatina · Galatone · Gallipoli · Giuggianello · Giurdignano · Guagnano · Lecce · Lequile · Leverano · Lizzanello · Maglie · Martano · Martignano · Matino · Melendugno · Melissano · Melpignano · Miggiano · Minervino di Lecce · Monteroni di Lecce · Montesano Salentino · Morciano di Leuca · Muro Leccese · Nardò · Neviano · Nociglia · Novoli · Ortelle · Otranto · Palmariggi · Parabita · Patù · Poggiardo · Porto Cesareo · Presicce-Acquarica · Racale · Ruffano · Salice Salentino · Salve · San Cassiano · San Cesario di Lecce · San Donato di Lecce · San Pietro in Lama · Sanarica · Sannicola · Santa Cesarea Terme · Scorrano · Seclì · Sogliano Cavour · Soleto · Specchia · Spongano · Squinzano · Sternatia · Supersano · Surano · Surbo · Taurisano · Taviano · Tiggiano · Trepuzzi · Tricase · Tuglie · Ugento · Uggiano la Chiesa · Veglie · Vernole · Zollino ·
Zane Battesto Doia
miniatura|O stemma da casadda di [[Doia]] Zane Battesto (ò Gian Batista) Doia ò D'Oria (Zena 1470 – 1554) (in italiàn: Giovanni Battista Doria) o l'è stæto o 50° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 4 zenâ 1537 a-o 4 zenâ 1539, o quinto co-a carrega biennale.
Casteldidone
Casteldidone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Scaphirhynchinae
Scaphirhynchinae
E scaphirhynchinae son 'na sottofamiggia di storioìn
Fortunago
Fortunago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pòsti de interèsse
thumb|230px|Fortunago, o castéllo, xilografîa, 1890|centro
21 zenâ
O 21 zenâ o l'é o 21° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 344 giórni a-a fin de l'ànno (345 inti ànni bizestîli)
Borgo Ticino
Borgo Ticino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Muntegrossu Cian de Laite
Muntegròssu Cian de Laite (intu parlà sulu Muntegròssu, scrìtu Montegròsso in zenese, Montegrosso Pian Latte in italian) a l'è 'na cumüna inta Pruvinsa de Imperia ch'a gh'à 117 abitanti (daiti agiurnài du 2022).
Arban Laçiâ
Arban Laçiâ (in italiàn Albano Laziale) o l'è 'n comûne italiàn ch'o gh'à 40,980 abitanti. O se trêuva inta región do Lassio, inta Çittæ metropolitann-a de Rumma.
Lengua farsi
O Persiàn moderno, dïto farsi ascì, (فارسی - fārsi), o l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego iranico. Lengua ofiçiâ de l'Iran, a l'è parlâ in parte de l'Afghanistàn, Uzbekistàn, Tajikistàn, Rùscia e Daghestàn da ciù ò meno 110 milioìn de persónn-e.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Màppa di dialétti do Persiàn.
Adolphe Thiers
Adolphe Thiers (Marie Joseph Louis Adolphe Thiers) (Marseggia, 15 arvî 1797 - Saint-Germain-en-Laye, 3 seténbre 1877) o l'é stæto 'n politico, avocâto e stòrico françéize e II Prescidente da Repûbbrica Françéize (I da Tèrsa Repûbbrica Françéize) (1871-1873).
Zan'Andria Giustignan Longo
Zan'Andria Giustignan Longo (Zena 1494 – 1554) (in italian: Giannandrea Giustiniani Longo) o l'è stæto o 51° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1539 a-o 4 zenâ 1541, o sesto co-a càrrega biennale.
Càneva
Cannabis sativa (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme Càneva, a l'è unna cianta a fiore (angiosperma) che a l'appartegne ä famiggia de Cannabaceae, dîte anche Cannabinacee, ôrdine de Urticales, classe Magnoliopsida, divixion Magnoliophyta.
Sant'Ambrœuxo
300px|miniatura|destra|Sant'Ambrœuxo o refua l'intrâ inta gexa a l'impiatô. Ambrœuxo, santo, dottô da Gexa, vesco e patron de Milan (Treviri 333 ò 340 - Milan 397). Patron di veschi, di prefetti e di avicortoî. Se festezza o 4 d'arvî.
Càneva
Scistematica
In sce l'esatta tassonomia do genere Cannabis se registra opinioin diverse a seconda che se conscidere a speçie monotipica o politipica. Gh'è di botanici che distinguen solo unna speçie (sativa) con due sottospeçie, divise a sö votta in due varietæ:
1511
thumb|350px|center|[[Tolomeo (100 ca-170 ca.), Prima Africae tabula, 1511 ]] thumb|350px|center|Tolomeo (100 ca-170 ca.), Secunda Africae tabula, 1511
Sant'Ambrœuxo
Vitta e attivitæ
Inte quella ócaxon l'Ambrœuxo o reciamò a-i so dovei de crestian l'inpiao Valentinian II (suceduo a-o Graçian), che lê o l'afermò ese, comme tâ, posto inta Gexa e no a-o de sorvia. O Valentinian e a moæ Giustiña ghe doveivan gratitudine pe-a miscion (uverno 383-384) inta Gallia presso l'uxurpao Mascimo, ch'o s'astègne pe-o momento da l'ataccâ l'Italia. Una segonda miscion (385) a fallì. Ma za redigendo o De fide (378-380) pe-o Graçian e into conçilio d'Aquileia (381), l'Ambrœuxo o s'ea fæto campion de l'ortodoscía contra i arien. Questi ean favoii da-a Giustiña, a quæ a l'inzonse a l'Ambrœuxo de cedighe una gexa; l'Ambrœuxo o rescistette (385), ma o conflito o se feççe ciu aspio l'anno doppo, quande, vegnuo a Milan un vesco eretico, l'Aosençio, l'Ambrœuxo pe no cedila a-o nœuvo vegnuo o feççe ocupâ a baxilica Porçia da-a folla, a quæ ravivâ inta so fè e da-o canto liturgico, mostrao da l'Ambrœuxo, a sostègne un veo assedio, pe scin che-a corte a dovette cede. Poco doppo (Pasqua, 387) o battezzò sant'Aostin.
Càneva
Scistematica
Segundo atri o genere o va diviso in træ speçie: Pe atri e speçie son sôlo dôe: C. sativa, che a comprende tütti i tipi de càneva, a parte e varietæ döviæ pe a produsion de hashish e marijuana in Afghanistan e [[Pakist, che componen a speçie C. indica.
Tütte e speçie, sottospeçie ò varietæ nominæ sôvia pöan esse incroxiæ tra de lô zenerando unna progenie fertile.thumb|190px|Cannabis sativa|sinistra
Sant'Ambrœuxo
Vitta e attivitæ
Teologo scarsamente originâ, tributaio di greghi (specce di gren Cappadoci), ma coniatô efficaxe de formule largamente acugeite, o fu eminente into governo ecclexiastego: aversaio di eretichi (i manichei ascì, Zovegnian e Apoinâ de Laodixea) e di discidenti (l'antipappa Urscin; meno feliçe fu l'Ambrœuxo inti rapporti con Costantinopoli e Antiochia, ostezzando Nettaio e Meleççio), e difensô do primato roman (Ubi Petrus ibi Ecclesia); retrovatô de reliquie (di santi Gervaxo e Protaxo a Milan, Vitâ e Agricola a Bologna, e Lazâ e Çerso a Milan); guida aotoreive de l'episcopato de l'Italia settentrionâ; moralista exartatô da castitæ, da caitæ e da giustiççia; regolarizzatô da liturgia, into canto ascì, e aotô de inni (aotentichi, circa una dozeña, in strofe de quattro versci in dimetri zambeghi) che son un di so titoli a-a gloia lettiaia, da lê meitâ ascì comme oratô efficaxiscimo. Di tratæ exegetichi, inti quæ o dœuviò largamente l'allegorismo, o ciu notto o l'è l'Hexaëmeron (in sce-i 6 giorni da creaçion); tra quelli moræ, o De officiis ministrorum, recarcao insci-ô De officiis do Çiçeron, o l'è o primmo tentativo de scintexi de l'etica crestiaña. Importante, comme documenti storeghi, e so lettie.
Càneva
Morfologia e Fisiologia
A càneva a l'è unna cianta erbacea a ciclo annuale. L'altezza a varia tra 1,5 e 2 metri, ma in sottospeçie coltivæ a pö arrivä figna a 5 metri. A presenta 'na reixe longa a fitton e un fusto, drîto o ramificou, con escrescense rexinose, angolæ, a votte cave, speçialmente ao de sôvia do primmo pä de fögge. E föggie son palmæ, composte da 5 - 13 fögginne lançeolæ, a margine dentou-seghettou, con ponte acuminæ figna a 10 cm de lunghessa e 1,5 cm de larghessa; in ta parte bassa do füsto e föggie se presentan opposte, in ta parte äta invece tendan a cresce alternæ, sôviattütto doppo o nono/deximo groppo da cianta, oscia a maturasion sessuale avvegnüa (doppo a fase vegetativa iniziale).
Sant'Ambrœuxo
Iconografia
Inte l'iconografia l'Ambrœuxo, effixao comme vesco, o g'ha pe attributi: o libbro, perché dotô da Gexa (rilevo in stucco de l'XI sec. inta Baxillica ambroxiaña a Milan); l'arviâ, scimbolo de eloquença e aluxivo a-a lezendia che i ave iniettessan l'amê a l'Ambrœuxo figgiœu, sença ponzilo (palioto d'oo inta mæxima Baxilica ambroxaña, do IX sec.); o fragello, aluxivo a-a penitença imposta a-o Teodoxo. A ciu antiga effixe do Santo - sença nimbo e sença atributi - a l'è quella, in mozaico, inta cappella di santi Vittô e Satiro da Baxilica ambroxaña, atribuia a-o V secolo.
Càneva
Morfologia e Fisiologia
Salvo rari caxi de ermafroditismo e ciante de càneva son dioiche: e scioî unisessuali crescian in sce individui de sesso diverso. E scioî maschili (staminiferi) son riunîe in pannocce terminali e ognidün o presenta 5 pétali füsi ä base e 5 stami. E scioî femminili (pistilliferi) son riunîe in grüppi de 2-6 ae ascelle de brattee formanti cürte spighe; ognidün o mostra un caliçe membranaceo ch'o l'ingœugge streitamente un ovaio supero e uniloculare, surmontou da doi stili e doi stimmi.thumb|left|190px|ingrandimento da sciô femminile de Cannabis Sativa
Permissi legali pe a coltivasion da càneva
In Italia a coltivasion indüstriale a l'è consentia a chi g'ha un speciale permisso, limitou a de varietæ de càneva çertifichæ, appoxitamente selesionæ per avei un contegnüo trascürabile de prinçipio attivo psicotropo (THC). A lezze Fini-Giovanardi a stabilisce che a coltivasion no autorizzä de càneva a l'è pünibile con 6-20 anni de reclüxion, o con 1-6 anni de reclüxion in to caxo che o giüdiçe o riconosce in to caxo speçifico un fæto de lieve entitæ. A cianta a bœutta in primavéia e a fiorisce in estæ inolträ. L'impollinasion a l'è anemofila (trasporto tramite o vento). In autünno gh'è i früti, di acheni düi e globoxi, ognidün cuntegninte unna semensa con endosperma carnoso e embrion cürvo.
Daulisjin-a daulisjian-a
Filastròcca locâle, segondo a tradiçion òrâle da Val Bórmia.
Daulisjin-a daulisjian-a
Daulisjin-a daulisjian-a mezzu lin e mezza lan-a mezza lan-a e mezzu lin 'r cavallu u n'è in buscin e 'r buscin u n'è in cavallu e patàn u n'è faiallu e faiallu u n'è patàn e ra levre a n'è in can e 'r can u n'è ra levre e re crave i n'sun peure e re peure i n'sun crave e re zücche i n'sun rave e re rave i n'sun zücche e re pèlle i n'sun plüzzè e re plüzzè i n'sun pèlle re trüte i n'sun ciap'lette e re ciap'lette i n'sun sc-üiré e i grilli i n'sun purzé.
(variante urbasca )
Scaphirhynchus
Taxonavigaçion thumb|Scaphirhynchus albus Scaphirhynchinae
Corbin Bleu
220px|right|thumb|Corbin Bleu Corbin Bleu, a l'anagrafe Corbin Bleu Reivers, o l'è 'n cantante Americàn. O l'è nasciûo a Neuva York a-i 21 de Frevâ do 1989.
22 zenâ
O 22 zenâ o l'é o 22° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 343 giórni a-a fin de l'ànno (344 inti ànni bizestîli)
Provensa
miniatura|150px|O stemma da Provensa, derivòu da-a Contêa medievâle A Provensa ò Provénça (in provençâle: Provença ò Prouvènço, ; in françèize: Prouvence) a l'é 'na region storega, erêde de l'antiga provinsa romann-a da Gallia Narbonense. A se tròva, inta França meridionâle d'ancheu, tra o sciumme Rodano e l'Arpi. A forma a parte ocidentâle de l'Ocçitania.
Se a liäza
Filastròcca locâle, segondo a tradiçion òrâle
Se a liäza a'n me liazze se a biscia a'n me murdesse cantreiva tuttu u dì di...di...di...di.
Lengua di Segni Françeise
A lengua di segni françeise (LSF) a l'è una lengua di segni parlâ inta Comunitæ Sorda in Fransa e Sviççera. O codiçe ISO 693 o l'è lsf. A l'è doeuviâ rispetivamente da çirca 3.506.800 e da çirca 426.800 de person-e.
Diu marmellu
Filastròcca locâle segondo a tradiçion òrâle
Variante da Val Bormia: Dì marmellu dì sposellu dì du dià lecca piatti sciacca pieuggi.
Variante urbasca. In sciâ parlâ de l'Urba: Dîgu maméllu dîgu anéllu dîgu digâ lecca murtâ sciàcca peghéuggi.
Variante valborberìnn-a: Diu marmellu spusu d'anellu lungu de spà sciacca pipù caccilu in mà.
Variante de Deiva, provinsa dea Speza:
Fino Mornasco
Fino Mornasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Andrate
Andrate o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Coltûa
thumb|270px|Andrate - Museo da coltûa contadinn-a|centro
Enrico Carlini
Enrico Carlini (Rîco Carlìn), Zena (in sestê de Portöia), 27 màrso 1939, cresciûo a Rîeu (inta Ponçéivia), o l'è 'n tradutô e scritô.
Vìtta
Nasciûo da 'na famiggia zeneize da valadda do Ponçéivia, o l'à inpréizo a léngoa e a coltûa zeneixi da sò poæ ch'o ghe lezeiva l'Ezöpo zenéize do Martin Piaggio.
Rîco Carlìn o colàbora co-o mensile "Gazettino sanpierdarenese", dónde vêgne publicòu de sò traduçioìn in zenéize, de scritoî zenéixi ch'àn scrîto in italiàn.
Free Software Foundation
A Free Software Foundation (FSF) a se occupa de eliminâ e restrisiuìn in sciâ coppia, e in sciâ mudifica di programmi pe u contatô. La FSF a l'opera promuovendu u svilüppu e l'üsu du software liberu e agiutandu u svilüppu du scistema operativu GNU.
Pregiudiççi
O pregiudìçio (Préjugés ) o l’é ’n’òpinión sénsa giudìçio. Coscì inte tùtti i pàixi do móndo se métan inta tésta di figioìn tùtte e òpinioìn che se veu, prìmma che lô pêuan giudicâ.
Gh’é di pregiudìççi universâli, necesâi, che són a virtù mæxima. Inte tùtti i pàixi se móstra a-i figioìn a riconósce ’n Dîo ch’o riconpénsa e ch’o vendica, a rispetâ e amâ o poæ e a moæ, a consciderâ o ladronìsso cómme ’n delìtto, a böxardàia premeditâ cómme ’n vìçio prìmma che lô pòsan inmaginâ cös’o l’é ’n vìçio ò ’na virtù.
Gh’é, dónca, di òtimi pregiudìççi: són quélli chò-u nòstro giudìçio o l’aprêuva quànde se raxónn-a. In sentiménto o no l’é ’n sénplice pregiudìçio, o l’é quarcösa de bén bén ciù fòrte.’Na moæ a no veu bén a sò fìggio perché gh’àn dîto che bezéugna voéighe bén: a ghe veu bén pe fortùnn-a sò màrso despêto. Ni pe pregiudìçio voî corî in agiùtto de ’n figioìn sconosciûo ch’o sta pe càzze inte ’n derûo ò p’êse mangiòu da ’na bèlva.
Ma pe pregiudìçio voî rispetæ ’n òmmo vestîo inte ’n çèrto mòddo e ch’o camìnn-a e o pàrla con aotoritæ: i vòstri v’àn dîto che dovéivi fâ ’n squacìn in fàccia a quell’òmmo, e voî o rispetæ prìmma ancón de savéi s’o se mérita o vòstro rispètto; dòppo crescéi con l’etæ e co-a conoscénsa: v’acorzéi che quell’òmmo o l’é ’n ciarlatàn pìn  d’òrghéuggio,  d’interésse e  d’artifìçio;  voî desprexæ quéllo che riverîvi, e o pregiudìçio o làscia o pòsto a-o giudìçio. Êi credûo pe pregiudìçio a-e föe co-e quæ s’é ninòu a vòstra infànçia: v’àn dîto che i Titén àn fæto a goæra a-i Dêi, e chi-â Vénere a s’é inamoâ de l’Adón; a dozz’ànni pigiæ quélle föe pe veitæ, a vint’ànni e conscideræ cómme inzegnôze alegorîe.
Fémmo òua ’n cùrto ezàmme de despæge ràzze de pregiudìççi, co-a raxón de métte ’n pitìn d’órdine inti nòstre facénde. Fòscia se troviêmo cómme quélli che, a-i ténpi do scistêma do Law, se són acòrti d’avéi calcolòu in sce richésse inmaginâie.
Pregiudìççi di sénsi
No l’é coiôzo che i nòstri éuggi n’ingànn-an de lóngo, quànde ghe vedémmo benìscimo ascì, e in càngio a-o contrâio e nòstre oêge no n’ingànn-an mâi? Si-â vòstra oêgia bén modelâ a sénte: «Voî séi bèlla, mi ve véuggio bén», l’é segûo che no vàn dîto: «Séi brùtta, ve òdio». Ma voî vedéi lìscio cómme ’n spêgio: l’é dimostròu che v’inganæ: a l’é ’na superfìcce asæ sgrézza, Voî vedéi o sô de quæxi 70 cìtti de diàmetro: l’é dimostròu ch’o l’é ’n milión de vòtte ciù gròsso da tæra. Pâ che Dîo o l’à mìsso a veitæ inte vòstre oêge, e l’erô inti éuggi. Ma studiæ l’òtica, e vediéi che Dîo o no v’à inganòu, e che l’é inposcìbile che-e cöse ve pàn despæge da cómme e vedéi a-o stâto prezénte.
Pregiudìççi fìxichi
O sô o s’àlsa, a lùnn-a ascì, a tæra a l’é fèrma; quésti són pregiudìççi fìxichi naturâli. Ma che i gànbai són boìn pò-u sàngoe, perché, quànde són chéutti, són rósci cómme lê; che-e anghìlle goarìscian a paràlixi, perché se scròlan; chi-â lùnn-a a l’infloìsce in scê nòstre moutîe, perché ’n giórno s’é vìsto che ’n maròtto o l’àiva avûo ’n aoménto da frêve intànto chi-â lùnn-a a l’andâva sótta: ste idêe chi. e mìlle âtre, són eroî d’antîghi ciarlatén ch’àn giudicòu sénsa raxonâ e che, inganæ, àn inganòu i âtri ascì.
Pregiudìççi stòrichi
A ciù pàrte de stöie són stæte credûe sénsa ezàmme, e sta credénsa chi o l’é ’n pregiudìçio. O Fàbio Pitôre  o  cónta che, bén bén de sécoli prìmma de lê, ’na vestâle da çitæ d’Àrba, intànto ch’a l’andâva a pigiâ l’ægoa co-a sò bròcca, a l’é stæta violentâ, a l’à mìsso a-o móndo o Ròmolo e o Rêmmo, che lô àn pigiòu o læte da ’na lôa, ecétera. O pòpolo româno o l’à credûo a sta föa chi: o no l’à ezaminòu se inte quéllo ténpo gh’êa de vestâli into Làçio, se l’é poscìbile chi-â fìggia de ’n rè a sciortìsse da ’n convénto co-a sò bròcca, se l’êa probàbile che ’n lôa a désse o læte a doî banbìn in càngio de mangiâseli. O pregiudìçio o s’é stabilîo. In fràtte o l’à scrîto chò-u Clòdovêo, ch’o s’é trovòu inte ’n gròsso perìcolo inta batàggia de Tolbiac, o l’à fæto vôto de fâse crestiàn s’o ne foîse vegnûo fêua. Ma l’é naturâle rivòlzise a ’n Dîo forèsto inte ’na scìmile òcaxón? No l’é pròpio alôa chi-â religión dónde sémmo nasciûi, a l’agìsce in mòddo ciù poténte? In crestiàn, inte ’na batàggia cóntra i Tùrchi, o no se rivolziâ ciufîto a-a Sànta Vèrgine chi-â-o Mòuma? Pe fa bón péizo se cónta che ’n cónbo o l’à portòu a sâcra anpólla into bécco pe vónze o Clòdovêo, e ’n àngiou o l’à portòu a bandêa pe goidâlo. O pregiudìçio o l’à credûo a tùtte e föe de sta ràzza chi. Quélli che conóscian a natûa umâna sàn bén che l’uzurpatô Clòdovêo e l’uzurpatô Rolón ò Ròllo, se són fæti crestién pe governâ in mòddo ciù segûo di crestién, coscì cómme i uzurpatoî tùrchi se són fæti mosulmén pe governâ in mòddo ciù segûo di mosulmén.
2007
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2007 a cansón Ti regalerò una rosa, cantâ da Simone Cristicchi.
Sport
- Canpionòu de Serie A 2006-2007 - Inter - Danilo Di Luca o goâgna o Gîo d'Italia 2007. - Portland - Coppa Davis 2007. Vincitô: Stati Unïi d'America - Formula 1 (2007) - Vincitô: Kimi Räikkönen sôvia Ferrari
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Pseudoscaphirhynchus
Taxonavigaçion
O Pseudoscaphirhynchus o l'é 'n péscio da famìggia di storioìn.
Lonardo Cattannio da Votta
miniatura Lonardo Cattannio da Votta (Zena 1487 – 1572) (intaliano: Leonardo Cattaneo della Volta) o l'è stæto o 52° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1541 a-o 4 zenâ 1543, o seten co-a carrega biennale.
Valparaíso
250px|thumb|right|Valparaíso. Valparaíso a l'è a çittæ portuâle ciû importante do Cile, capolêugo da region do mæximo nomme, inta costa de l'Oçeano Paciffico. A g'ha 'na sûperfiçie de 401,6 km² e 'na popolassion de 270.242 abitanti (2002).
Lengua sànscrita
O Sànscrito, (संस्कृतं - saṃskṛtam), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego indoario. Unn-a de 23 lengue ofiçiæ de l'India a l'è parlâ in Sri Lanka, Nepal e Bangladesh ascì.
Descriçion e stöia
thumb|Grammatica da lengua sànscrita, XII sec., National Museum, ([[Neuva Delhi)|sinistra]] O sànscrito a l'è a lengua liturgica do Buddiximo, de l'Induiximo e do Giamiximo ascì, quindi a l'è parlâ da-i moneghi in Cinn-a, Giappon, Thailandia e Vietnam e a g'ha unn-a poxiçion scimile a quella do Latin o do grego antigo in Euròpa.
Una vota u iera un re
Filastròcca locâle, segondo a tradiçion òrâle
Una vota u iera un re ridè, bifè, bischetta e minè ch'u l'aveiva 'na figgia ridiggia, bifiggia, bischetta, miniggia
e a figgia ridiggia, bifiggia, bischetta, miniggia a l'aveiva 'n usellu ridellu, bifellu, bischetta e minellu
e l'usellu ridellu, bifellu, bischetta e minellu u l'è andou in un campo di gran ridan, bifan, bischetta e minan
u l'à fattu pagà tuttu u gran ridan, bifan, bischetta e minan a a figgia ridiggia, bifiggia, bischetta, miniggia.
Dialetologîa lìgure
Dialetologîa lìgure: dötréi éxiti (e nòtte fàn riferiménto a-a bibliografîa seleçionâ che vén dòppo).
Scistêma gramaticâle do Zenéize segondo Werner Forner
- Morfologîa: E iregolaritæ do zenéize són sôlo aparénti: són dovûe a ’n conplicòu scistêma de procèssi de fonética che són regolâri; netezæ da tâle regolaritæ, e alteraçioîn di nómmi, agetîvi e vèrbi prezéntan ’na strutûa sénplice e ciæa cómme quélla toscâna. A ciù pàrte de tâli regolaritæ de fonética són consegoénsa de l’evoluçión pòst-medievâle, a-o prinçìpio in pàrte limitæ a-o mòddo de parlâ do popolìn.
Distribuçión giogràfica
- Clasìfica: E parlæ in sciâ còsta da Región són ciù ò mêno scìmili. Gh’é ’na zöna centrâle (fra Savónn-a e Séstri Levànte, e inte gròsse valàdde) definîa pi-â ciù pàrte da-e régole de fonética pòst-medievâli do Zenéize, ch’o contràsta co-îna pàrte òcidentâle (a ponénte d’Arbénga) definîo da l’asénsa de tâli régole. Tâle distribuçión a sugerìsce ’n’espansción zenéize inte doî ténpi: l’espansción medievâle in sce tùtto o teritöio; l’espansción pòst-medievâle frenâ dòppo Savónn-a. Descòrdan da tâle panoràmma unitâio e parlæ confinànti: i doî Oltrezôvi  e-e parlæ de Çinquetære ; in lìgure inalteròu o s’é conservòu sôlo inte Àrpi Marìtime (véddi sótta).
- Colònie do zenéize antîgo / contàtto lengoìstico: Pòrtovénere, Bonifàçio , Intemêio , Mónego ; o Zenéize de l'800 inportòu a Boenozàire.
- O lìgure alpìn: Se tràtta do grùppo de parlæ de èrte Valàdde Nèrvia-Argentìnn-a-Ròia e da cónca da zöna de Mentón. L’inportànte diferénsa de sto grùppo chi da-o lìgure da còsta o se spiêga co-o fæto de no êse stæto contagiòu da-o “Zenéize”. Ògnidùnn-a de parlæ lìguri-alpìnn-e e da zöna de Mentón a prezénta ’na fixonomîa tùtta sò, ma a l’é magiô a coerénsa struturâle, ch’a coincìdde de spésso con tipologîe gàllo-itàliche di ténpi pasæ     ; tâle unitæ “alpìnn-a” a se verìfica pû into léscico, quéllo di pastoî ascì, e inti pöchi remasùggi da leteratûa popolànn-a. A descriçión de sto grùppo chi a l’é stæta/a l’é quarche vòtta deviâ da interèsci naçionalìstichi ò patriòtichi ò de palànche.
Ushuaia (Argentinn-a)
right|thumb|200px|Vedûta de Ushuaia in primavëia right|thumb|200px|A ferovîa da Patagònia do Sûd Ushuaia (pronûnçia: Ussuàia), a l'è 'na çittæ da Patagonia argentinn-a, capolêugo da provinsa da Tierra del Fuego (Tæra do Fêugo).
A g'ha 'na popolassion de 45.785 abitanti (2001).
Geògrafia
A l'è a çittæ ciû oustrâ do mondo, a 54°48´57″S, 68°19´04″O. Ushuaia a sta a 3.260 km. da-a capitâ naçionâ (Buenos Aires), e a 1.000 km. da l'Antartide, essendo o sêu pòrto o ciû vexin a-o continente gianco. A s'attrêuva inta còsta sûd de l'ìsôa da Tierra del Fuego inte 'n gran gorfo, co-i monti Martial a nòrd e o Canâ de Beagle a sûd.
Pòsti de interèsse
Anchêu a l'è 'n pòsto molto importante pe-o tûriximo e ghe rivan nûmerose croxëe che fan di gîi attraverso a Patagonia e l'Antartide. A l'è vexinn-a a-o Parque Nacional Tierra del Fuego, un parco natûrâ de gran importansa ecològica.
Comunicaçioin
500px|center|thumb|Panoràmma de Ushuaia
Castelleone
Castelleone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
67
thumb|300px|center|[[Vespasian marcia cóntra i Ebrêi into 67, 1470 ca. ]]
Ermitage
thumb|[[Frans Hals, Ritræto da zóveno]] L ' Ermitage (in rùscio: Государственный Эрмитаж) o l'è 'n museo a San Peoburgo.
Descriçion e stöia
L ' Ermitage (òpûre Hermitage) (in rùscio: Госуда́рственный Музе́й Эрмита́ж), o se trêuva in Ruscia, a San Peoburgo, in Lungoneva do Palasso e ospita unn-a de-e ciù importànti coleçioìn d'arte do mondo. L'Ermitage o l'à ospitòu e famìggie di Romanov pe doî secoli scin'a-o 1917 (Revoluçión d'òtôbre).
L ' Ermitage o l'è o complèsso architetònico ch'o comprende varri edifiçi, costroîi da-o XVIII a-o XIX secolo: Unn-a parte do museo a l'è into Palasso do Stàto Maggiô, into Palasso Menshikov e into Museo da Porçelànn-a (Manifatûa Imperiâle da Porçelànn-a), e inta Réggia da Strelna. thumb|200 px|[[Jean-Marc Nattier (1685-1776), Catæn-a I de Ruscia, 1717 (San Peoburgo, Ermitage)]]
Coleçioìn
O museo o contégne ciû de trei milioìn d'òpere d'arte, ma i spaçi consentan l'espoxiçión de sciusciantamìlla péssi.
A coleçión a l'è stæta iniçiâ da Catæn-a I de Ruscia, dita "a Grande", apascionâ de l'arte. Dòppo a Revoluçión, o governo sovietico o l'à vendûo òpie d'arte a-i musei de New York, de Washington D.C. e d'Amsterdam. O museo o contegne migiæ d'òpie d'arte egiçiâ, grêga e româna; argenti e iconn-e rùsce e òpie d'arte sasànide e sciita ascì.
Gâvi
Gâvi (ciammâ asì Gäi in ligûre) l'è 'n comûne italiàn in Piemunte, u cunta 4.472 abitanti e u s' trêuva inta Pruvinsa de Lisandria
Geografìa
Gâvi u s' trêuva inta Pruvinsa de Lisandria, a mêza strò fra Zena e Lisandria, inta regiùn stòrica d'Untrazuvu, che 'na vóta l'ëa "Ata Ligûria" e inchêu l'è "bassu Piemunte".
Stöia
Ste cumûne l'è stó ligó a-a Repûbblica de Zena pe tanti séculi, prinçipiandu intu 1202. L’êa pasó así sutt’a-u dumìniu di Viscunti de Milàn, e dopu 'na brêve ocûpaçiùn françaize, intu 1528, Gâvi a l'êa turna diventò zenaize quande a-u cumandu gh’êa l’Andrîa Dóia. Da-u 1797 a-u 1805 a l'à fòtu parte da Repûbblica Ligûre, pöi fin-a a-u 1814 a l'ëa pòrte de l'inperu napuleònicu e da-u 1815 pòrte du Regnu de Sardegna inta Divisiùn de Zena e inta Pruvinsa de Nêuve. Da-u 1859 a fò pòrte da Pruvincia de Lisandria.
Dæta a sò puziçiùn stratégica inte 'n cunfìn, Gâvi e a sò furtèssa se sun atruvæ inplicæ inte tûtte e guere ch’àn interesó a Repûblica de Zena e u Ducâto de Savòia, dopu ditu Regno de Sardégna. A-i ténpi de Napuliùn u Forte l’é stó inti màn de l’ezèrcito françàize, dande gh’êa aruló fra i òtri Ûgu Fòsculu.
Cultüa
Inseme a Otaggio e Fiacon ste paìze l'é fra i comüni "ciü lìguri" da Pruvìnsa 'd Lisàndria pe-u dialetu e i tradisión-i culturòli e gastrunòmiche.
Umbertide
Umbèrtide o l'è 'n comûne italiàn ch'o gh'à 16.643 abitanti. O se trêuva inta región de l'Umbïa, inta Provinsa de Peruggia.
Provinsa de Noeuo
miniatura|Màppa da Provinsa de Noeuo|289x289px A Provinsa de Noeuo a gh'à 74 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Sardegna‎ in Italia.
Borgolavezzaro
Borgolavezzaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Patrice de Mac-Mahon
Patrice de Mac-Mahon (Marie Edmé Patrice Maurice Mac Mahon), dûxe de Magenta e maresciàllo de Fransa (Sully, 13 lùggio 1808 - Montcresson, 16 òtôbre 1893), o l'é stæto 'n politico e generâle françéize e III Prescidente da Repûbbrica Françéize (II da Tèrsa Repûbbrica Françéize) (1873-1879).
Vìtta
O l'à parteçipòu a-a Goæra de Crimea (1855) e a-e batàggie de Magenta e de Solferìn e de San Martìn (1859) (Segonda Goæra d'Indipendénsa italiann-a).
Nasche
Giögrafîa
E Nàsche se trêuvan do tùtto inta valàdda do riâ Stùrla, constrûte a-o sò fóndo e da-arénte a-o riàn, che chi o l'à scavòu numerôze cùrve. O quartê o gh'à di confìn con quélli de Sàn Dexidêio vèrso mónte e con l'estremitæ ciù âta de Borgoràtti vèrso o mâ. Inte 'n valón laterâle, a levànte de Nàsche, gh'é pe cóntra o pàize de Premànego, ch'o sovràsta a valàdda da-a sò poxiçión in çìmma a 'n péuzzo.
D'in gîo, a valàdda da Stùrla a l'é delimitâ da 'na série de brìcchi: vèrso ponénte e Nàsche són separæ da-o quartê de Quéssi da-a crénn-a ch'a mónta scìnn-a-o Mónte Mànego (415 m), dónde gh'é o Fòrte Richelieu, e de lì a-o Mónte Ràtti (560 m) e a-o Mónte Pogiàsco (562 m), sott'a-i quæ gh'é ancón o coscì dîto Mónte Comùn (396 m). Into teritöio de Nàsche gh'é pöi di rianétti ciù picìn, che se càccian tùtti inta Stùrla. Partìndo da mónte gh'é, in sciâ zìnn-a de drîta, o Riàn de Nàsche (ò Luêga), o Riàn Menegòllo e o Riàn Macàgno méntre, da quélla de mancìnn-a, a Stùrla a l'arechéugge l'ægoa do Riàn Premànego e do Riàn Vàlle Câda.
Òrìgine do nómme
miniatura|'Na vêgia cartolìnn-a de Nàsche|300x300px|sinistraA partî da l'Etæ de Mêzo a localitæ a l'êa dîta o "Sestê Lóngo", vegnìndo ciù tàrdi nominâ "Linàsca" e pöi, co-o nómme d'ancheu, "Nàsche".
Etæ de Mêzo
E ciù antîghe testimoniànse in sce de borgæ inta zöna remóntan scìnn-a-o sécolo XII, quànde l'é stæto tiòu sciù e prìmme câze de contadìn in sciâ còsta do Mónte Ràtti e da-arénte a-a muatêa dîta do Camìn Lóngo che, partìndo da-a vêgia stràdda romànn-a ch'a pasâva pe Stùrla, a montâva pi-â valàdda scìnn-a Bâvai. O topònimo o l'é pe cóntra bén bén ciù antîgo, cómme testimoniòu da 'n papê de l'agósto do 983 dónde gh'é minsonòu 'n çèrto fosòu "de li nasca", méntre a prezénsa do tìpico sufìsso lìgure -asca a poriéiva êse o sègno de 'n'òrìgine ciù lontànn-a.
E Nàsche són de lóngo stæte 'n pàize de contadìn ma, gràçie a-a fondêa d'ægoa do riâ, gh'êa stæto tiòu sciù di moìn pò-u gràn ascì, d'ancheu scentæ. Sti moìn chi són stæti o cheu de l'ativitæ econòmica naschéize pe bén bén do ténpo, vegnìndo dêuviæ da-o sécolo XII scìnn-a-o sécolo XIX. L'é probàbile che, a l'inprinçìpio, a coltivaçión ciù inportànte a foîse però quélla da castàgna, cómme testimoniòu da 'n decrétto do 1128 ch'o domandâva cómme tàscia prinçipâ a-i òmmi de Bâvai quélla de dózze mìnn-e de sti frûti chi. Ciù tàrdi a s'é difûza a coltivaçión de l'oîva, ch'a s'é spantegâ inta valàdda do Bezàgno tra i sécoli X e XII, vegnìndo minsonâ pi-â prìmma vòtta a Montezignàn inte 'n àtto do 1158. De chi a l'é dónca arivâ inte tære da cêve de Bâvai, portàndo a 'n nêuvo svilùppo de Nàsche ascì.
Etæ modèrna
Into sécolo XVI a popolaçión de Nàsche a l'à continoòu a crésce, tànto che gh'é stæto a refæta da stràdda astregâ pe Zêna, alôa dêuviâ sorviatùtto da-i moînæ e da-i bezagnìn pe camalâ i sò prodûti in çitæ. Into méntre, l'é stæto tiòu sciù pe voéi di naschéixi ciù rìcchi o prìmmo cazaménto sâcro da zöna, 'na capelétta da meitæ do sécolo XIV constrûta da-arénte a-o scîto dond'o riâ de Nàsche o se càccia into Stùrla, into terén dónde, segóndo a tradiçión do pòsto, 'na pastôa mùtta a l'aviéiva trovòu a stàtoa da Madònna ch'a se consèrva ancón into santoâio, recoveràndo a pòula ascì. A l'inprinçìpio a gêxétta de Nàsche a l'êa sótta a-a cêve de Sàn Zórzo de Bâvai, cómme o vên aregordòu inte 'na bólla do 1518 do Pàppa Lión X ma, tòsto çentoçinquant'ànni dòppo, i naschéixi àn domandòu a-o cardinâ Stêva Duràsso de poéi realizâ 'na gêxa ciù grànde, adatâ a-a nêuva popolaçión do pòsto. Into 1649 o santoâio de Nàsche o l'é stæto dónca elevòu a paròcchia pe cónto sò, òtegnìndo a giurisdiçión in scê borgæ de Binélle, de Cascìnn-e e de Macàgno ascì.
Into 1684, insémme a quélli de Bâvai, Fontanêgi, Premànego, Sàn Dexidêio e Arbâ, i contadìn de Nàsche són chinæ in sciâ mænn-a da Fôxe armæ de sàppe, boeì e vêgi sccéuppi, fàndo scapâ i françéixi ch'êan apénn-a desbarcæ pe atacâ a capitâle. Pò-u gràn servìçio a-a Repùbrica, i naschéixi àn goâgnòu di privilêgi vèrso a fìn do sto sécolo chi, cómme o pagaménto de 'na sómma de çinqueçénto frànchi. Co-i fæti do 1747 e génte do pòsto àn mostròu tórna o sò valô: e trùppe oustriàche ch'àivan blocòu Zêna, amiàndo d'òcupâ a çitæ pe sta vîa chi, sott'a-a goìdda do cónte de Schulenburg êan chinæ da-a Særa de Bâvai ma, a-e Nàsche, àn dovûo lotâ cóntra i abitànti do bórgo, ch'àivan tagiòu de rôve e de castàgne seràndo o pàsso in sciâ stràdda. Inte st'òcaxón chi o santoâio da Madònna de Nàsche o l'à patîo di gròssi dànni, ma o saiâ fîto giustòu inti ànni a vegnî.
Etæ contenporània
E Nàsce se trovâvan into comùn de Paisción a-o moménto da sò integraçión inte quéllo zenéize into 1926, vosciûa inte l'ànbito do progètto da coscì dîta "Grànde Zêna". Inti prìmmi ànni do sécolo XX l'é stæto tiòu sciù l'âtra construçión religiôza da zöna, sàiva a dî a capelétta da borgâ de Macàgno, dedicâ lê ascì a-a Madònna de Nàsche. L'êa dónca comensòu 'n çèrto svilùppo da zöna, interesâ da 'na cresciànsa urbànn-a e demogràfica, a despêto de quàrche dànno patîo inti bonbardaménti do 1942, ch'àivan interesòu o santoâio ascì, pe sta raxón chi mìsso a nêuvo into 1960.
Instruçión
A-e Nàsche gh'é 'na bibliotêca intitolâ a-o Maurizi Borzini, volontâio in Malawi mòrto inte 'n incidénte, avèrta into 2004 drénto a-o cazaménto da vêgia schêua elementâre, che pe l'òcaxón o l'é stæto mìsso a nêuvo. Chi gh'é a sêde da Crôxe Giànca de Sàn Dexidêio ascì.
Stràdde
A stràdda ciù inportànte ch'a travèrse e Nàsche a l'é o stradón ch'o pàssa a-o fóndo do canâ e che, pigiàndo o nómme da-o quartê, o l'é dîto pròpio a Stràdda de Nàsche. Sta chi a coménsa into quartê de Borgoràtti e, pasòu e Nàsche, prìmma d'arivâ a Sàn Dexidêio a vîra in sciâ còsta do Mónte Comùn pe montâ scìnn-a Bâvai, de dónde a chìnn-a inta valàdda do Bezàgno.
Lingua franca nova
A lingua franca nova a l’é ‘na léngoa pianificâ, internaçionâle, aoxiliâre, léngoa artifiçiâle concepîa tra i ànni 1998 e 2016 da C. George Boeree. Adêuvia paròlle pigiæ da-o spagnòllo, l'italiàn, o françéize, o portoghéize e o catalàn. L'idéa de partensa a l'êa de costruî 'na léngoa scìmile a-a léngoa franca c'a gh'êa into medioêvo, c'a l'êa bazâ prinçipalmente in scio zenéize.
Stöia
O dotô C.George Boeree o l’à comensòu a progetâ a “Léngoa Nȇuva” inte l’ànno 1965. O sò fìn o l’ȇa quéllo de creâ ’na léngoa aoziliària internaçionâle sénplice e scìmile a-o créolo. L’inspiraçión pe sto progètto chi, a gh’é vegnûa da-a léngoa frànca “sabìr”, ’na parlâta dȇuviâ in scȇ costȇe do Mâ Mediterànio inti sécoli pasæ. E léngoe in scȇ quæ o s’é bazòu són o françéize, l’italiàn, o portoghéize, o spagnòllo e o catalàn.
A prìmma prezentaçión da Léngoa Frànca Nȇuva a l’é stæta fæta in sce internet into 1998. Into 2002 o Bjorn Madsen o l’à formòu o grùppoYahoo!, ancheu praticaménte abandonòu, ch’o l’é arivòu a-avéi 300 sòcci. Into 2005 o Stefan Fisahn o l’à creòu ’n “wiki” pe-a léngoa (véddi sótta). Bén bén de conponénti da comunitæ àn contriboîo a-a sucescîva evoluçión da léngoa. A Zenâ do 2008 a léngoa a l’à òtegnûo da-o SIL o còdice d’identificaçión ISO 639-3 “lfn”.
Introduçioìn e âtri materiâli de riferiménto són a dispoxiçión in dózze léngoe. Gh’é tànti diçionâi, ’na schȇua, e numerôze traduçioìn e materiâle òriginâle. L’interèsse o l’é cresciûo ancón co-o pasâ do ténpo, e scibén chò-u grùppo Yahoo! ancheu o l’é abandonòu, exìste ’n grùppo de Facebook  chi-â meitæ do 2015 o l’à quæxi 400 sòcci.
A Léngoa Frànca Nȇuva a no l'é covèrta da-i dirìtti d'aotô (copyright) e a l’é stæta dȇuviâ cómme bâze pe tànti âtri progètti. Diferenteménte da âtri progètti de léngoe aoziliârie into pasòu, no se tràtta de ’n scistȇma seròu, e o sò ideatô e i conponénti do grùppo són avèrti a-i sugeriménti. Ànche se l’elefen o servìsse sôlo pe renovâ ’n vȇo interèsse pe ’na léngoa internaçionâle, o saiéiva za ’n sucèsso.
Belinoggrafu
miniatura|Édouard Belin (1876 - 1963) cu-a so invensiun U belinografu, da-u numme du so inventû Édouard Belin, u l'è un appægiu pe transmette de futugrafie cu-in cunligamentu telefonicu o raddiu. U pö ese cunscideròu u süccessû du panteleggrafu e u predecessû du fax.
U prinçippiu di primmi belinoggrafi u se basava insce 'na prupietæ mecannica da gelatin-a bicrumaa döviâ in futugrafia, za sfrütâ po-u mæximu scopu da l'american Amstutz a partî do-u 1895: questa, se esposta a-a lüxe a ven düa e insulübile cuscì da puei transfurmâ 'na futugrafia inte 'na reprudüssiun a relevu; quindi a se fissa a ün cilindru gieive e ün sensû u-a scandisce linnia pe linnia, u cunverte a differensa de spessû inte 'n segnâ elettricu grassie a ün reostatu e infin u-u transmette. Inta riçessiun u belinografu u dövia stu segnâ pe mudülâ cu-in zögu de filtri unna lüxe ch'u pruietta insce 'n papê futugrafficu fissòu insce 'n cilindru ch'u gie ezattamente a-a mæxima veluçitæ de l'apægiu emittente.
Ün servissiu de belinugrafia u cunliga Pariggi, Liun, Strasbürgu, Nissa, Marseggia e Burdò intu 1924.
Intu 1933 u Belin u prudüsse a "valixe belinoggrafa", ün appægiu purtattile de 17 kg. in graddu de trasmette attacanduse a-a preisa du teleffunu. Sta macchina, cumünemente ciamaa "la Belinò" a fü döviâ nurmalmente da-i reporter scin a-i anni '70. Quande pübricavan e fotu cuscì ôtegnüe, pe giustificâne a cativa qualitæ, suventi ghe scriveivan sutta: "belinu-trasmisse".
Filobus a Zena
Filobus a Zena
Da o 1938 a o 1973
I primmi esperimenti de linie filoviarie in Italia risalen ai primmi anni do Neuveçento. A quell'epoca però a tecnologia de sospenscioin, ai sö primmi passi, e i fondi stradali mä pavimentæ rendeivan imposcibile unna effiçiente trasion elettrica in sce stradda. Solo in to corso di anni '30 o filobus o diventa tecnicamente affidabile: a primma linia italianna a dä un servisio efficaçe a l'è stæta a Turin-Cavoretto (1931). O filobus o se diffonde in te nümerose çittæ d'Italia, in seguito ä politica, seguia in te quelli anni, de sostituî e linee de tranvai conscideræ süperæ. Inoltre e famose sansioin dell' epoca da guæra d' Etiòpia faxeivan temme un blocco in te importasioin de petrolio e conseggiaven a trasformasion in filoviarie de e linee de autobus (sempre temendo e conseguense de sansioin, proprio in te quell' epoca inisiava i esperimenti pe alimentä a metano i motori a scciöppo).
A primma linia de filobus a Zena a l'inisia o servizio con o viaggio inaugurale do 13 Arvî 1938 fra a Foxe e Ciassa Manin. O primmo ordine de materiale rotabile o l'è pe 20 vettüre. A UITE, l'azienda eserçitante o trasporto pübblico zeneize, a trasforma inoltre sperimentalmente in filobus un esemplare de autobus SPA 34C.
Doppo a segunda guæra mondiale prosegue l'ampliamento da rete de filovie, da maniman che vegne abolio quelle de tranvai, speçialmente in to çentro de Zena e in Circonvallasion a Monte. A mascima estension da rete filoviaria a vegne razzunta in to 1962. Da alloa in poi gradualmente i filobus lascen o campo ae autolinee, segundo l'idea dominante in te quelli anni che tütto quello che poesse esse de ostacolo ä circolasion automobilistica o l'andesse levou de mezzo. Doppo o passaggio de man in to trasporto urbano dall'UITE all' AMT (1964-65) l'alluvion do 1970 a dannezza molti mezzi accelerando a completa soprescion do filobus. Da o 10 Zügno 1973 o filobus o l'abbandonna e stræ de Zena.
Da o 1997
In te l' estæ do 1974 circola pe Zena un esemplare de filobus in pröva: sfortunatamente no se tratta de un ripensamento da parte dell'AMT, ma de esperimenti in sce un nöu equipaggiamento elettrico, compî da parte de unna soçietæ do grüppo Ansaldo, che a l'ha modificou unna de vettüre sciortie da o servisio. Finia questa sperimentasion, e linie aeree vegnan completamente smantellæ in to corso de qualche anno. Periodicamente qualche trafiletto in sci giornali o l'accenna a unna poscibilitæ de rivedde tornä in servisio o filobus. Intanto l'ea passou o periodo neigro de grandi soprescioin de linie filoviarie in Italia. No solo molte çittæ che aveivan mantegnüo in servisio e sö linee (Milan, Napoli, Rimini ecc.; in Liguria, Spezza e Sanremu) confermaven a validitæ da sö scelta, ma se ascisteiva ao ritorno do filobus dove o l'ea stæto eliminou (Bologna).
A Zena l'è solo in to 1997, doppo circa un anno de travaggi pe montä a linia aerea, che in sce o percorso da növa filovia 30 (via Rimassa - via de Fransa) cominça a circolä i növi Ansaldo-Breda da serie F001-F0020 (nümerasion poi cangiä in quella 2001-2020). A differensa de quella preçedente, a növa rete filoviaria a l'è alimentä a 750 Volt cc (e no ciü a 600), scelta foscia effettuä pe uniformase all'alimentasion döviä pe a Metropolitanna.
L'inaugurasion da linia a l'avvegne a zügno, ma o servisio veo e proprio o parte solo doppo l'estæ de quell'anno. A vitta de questa linea a se rivela però tütt'atro che façile. I travaggi stradali in sce o percorso, a costrusion da stasion da metropolitanna de De Ferrari, a preparasion do tristemente famoso G8 do 2001, l'istitusion do senso ünico in via Balbi provochen lunghiscime interrusioin durante e quæ o servisio o vegne effettuou con autobus. Finalmente da o 12 Frevä 2007 ricominça o regolare esercisio, mentre o 5 màzzo 2008 a linia 30 a l'è limitä a Brignole. Ao capolinea de via Rimassa ä Foxe vegne attestä unna növa linia, a 20, che all'estremitæ opposta a l'arriva a ciassa Vittoio Veneto in Sampedenna, sfrüttando coscì o bifilare costruio zà da tempo in via Buranello e via Cantore. In sce a linia 20 vegne rennöou i filobus articolæ Van Hool serie 2100. In to 2012 a linea 30 a l'è stæta sostituia da una linia 30 barrä, che a l'è però esercitä con autobus. Attualmente perciò funçionna solo a linia 20.
L'ünico depoxito collegou con a linia aerea filoviaria o l'è quello de Via Maddaloni ä Foxe, ma i filobus son ricoveræ anche in te quello de Via Reti a Sampedenna (ricordemmo che i filobus in servisio ai nostri giorni a Zena son tütti bimodali, oscia dotæ de un motore Diesel accoppiou a un generatô che o ghe permette de effettuä spostamenti in autonomia da o bifilare aereo).
2005
O 2005 o l'è 'n anno non bisestile iniçiòu, segondo o lunâio gregoriàn, de sabbo. thumb|300px|center|[[NASA's Spitzer Space Telescope of stars and galaxies in the constellation Draco, 2 novénbre do 2005]]
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2005 a cansón Angelo, cantâ da Francesco Renga.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Çittæ metropolitann-a de Bari
Comûni
thumb|300px|right|Trulli Acquaviva delle Fonti - Adelfia - Alberobello - Altamura Bari - Binetto - Bitetto - Bitonto - Bitritto Capurso - Casamassima - Cassano delle Murge - Castellana Grotte - Cellamare - Conversano - Corato Gioia del Colle - Giovinazzo - Gravina in Puglia - Grumo Appula Locorotondo Modugno - Mola di Bari - Molfetta - Monopoli Noci - Noicattaro Palo del Colle - Poggiorsini - Polignano a Mare - Putignano Rutigliano - Ruvo di Puglia Sammichele di Bari - Sannicandro di Bari - Santeramo in Colle Terlizzi - Toritto - Triggiano - Turi Valenzano
Agra (Italia)
Agra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Agra, 1979|centro
1512
thumb|280px|center|[[Giovan Francesco Penni (1488-1528), A Madònna co-o diadêma bleu do çê, 1512 ( Louvre)]]
23 zenâ
O 23 zenâ o l'é o 23° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 342 giórni a-a fin de l'ànno (343 inti ànni bizestîli)
Ligure (disambigua)
Cöse ti çercâvi?
Muriel Viejo
Muriel Viejo o l'è 'n comûne spagnòllo de 79 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
630 a.C.
thumb|350px|center|[[Cirene, antiga çitæ da Libia, fondâ into 630 a.C. ca., co o nòmme de Euespérides (ò Hespérides)]]
Bizançio
Bizançio (gr. Βυζάντιον) - Colònia grêga a l'imboccatûa do Mâ Neigro, ribattezzâ Costantinopoli da Costantin e ciamâ infìn Istanbul.
Vaggu zù da u rian
Filastròcca locâle segondo a tradiçion òrâle
Vaggu zù da u rian i treuveu in vezza-cü i lev ra barba i züzza 'r cü.
(variante urbasca. )
Polyodontidae
Taxonavigaçion
Polyodontidae
O storión cugiâ o l'é 'n tîpo de péscio da famiggia de polyodontidae.
Arlena di Castro
Arlena di Castro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Lengua hindi
L'Hindi (हिन्दी) a l'è 'na lengua do gruppo lengoistego indoario çentrâ. Unn-a de 23 lengue ofiçiæ de l'India.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|350x350px|Alfabêto da léngoa Hindi.
Misano di Gera d'Adda
Misano di Gera d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Andria Çentrion Priasanta
Andria Çentrion ò Çenturion Priasanta (Zena 1471 – 1546) o l'è stæto o 53° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1543 a-o 4 zenâ 1545, l'oten co-a carrega biennale.
Daulagnun buttazzun
Filastròcca locâle segondo a tradiçion òrâle
Daulagnun buttazzun caccia is't mattottu lazzü an't'er cantun donde u i'è in cagnun chi fa bau bau bau.
Garzeno
Garzeno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Provinsa de Oistàn
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Oistàn miniatura|289x289px|Màppa da Provinsa de Oistàn A Provinsa de Oistàn a gh'à 87 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Sardegna‎ in Italia.
Jules Grévy
Jules Grévy (François Paul Jules Grévy), (Mont-sous-Vaudrey, 15 agósto 1807 - Mont-sous-Vaudrey, 9 seténbre 1891), o l'é stæto 'n politico e avocâto françéize e IV Prescidente da Repûbbrica Françéize (III da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da o 20 zenâ 1879 a-o 2 dexénbre 1887.
Campora San Giovanni
Campora San Giovanni (Campura San Giuvanni o Campura Santu Janni into dialétto locâle) a l'é 'na çitæ de 7.500 abitànti (a-o 2018), a ciù grànde fraçión do comùn de Amantea, scitoâ inta provìnsa de Cozénsa. O sò pòrto o l'é un di ciù inportànti da Calàbria pe-i colegaménti into Mâ Mediterànio.
Galliavola
Galliavola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Angrogna
Angrogna o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Angrogna, Ténpio Valdese|centro
68
thumb|180px|center|[[Galba (3-69), camêo sôvia sardònice, 68 (Cabinet des médailles - Pariggi) ]]
Castelverde
Castelverde o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
L'Aoriveta
Auřivéta San Michèe (in italiàn: Olivetta San Michele) l'é in paìsë inta přuvinsa de Impeřia.
Geugrafìa
L'é in paìsë dë circa 250 ařime ch'ër së trova ën ř'uřtima part italiana da Val Roya; ër sé tërritori s'alarga sciű 13,84 Km², ën t'ina fascia d'autéssa chë la va dai 141 métru dë Giauma, pëcin grup dë càe ën frassiùn San Michèe, ai 1326 m. de ròche d'ër Munt Butetta. A cumüna la é furmàa da tréi frassiùn, Auřivéta, San Michèe, e Fanghét.