cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Canpionòu italiàn de balón
Seçión senior
A-o canpionòu feminìn de clàsse senior pêuan parteçipâ e atlête co-în'etæ magiô de 14 ànni, conpîi inte l'ànno solâre. A-a màscima categorîa de dònne ghe fan pàrte sêi squàddre che vêgnan ripartîe in sce doî gîoìn. A prìmma clasificâ de ciaschedùn gîón a parteçipiâ dónca a-a finâle de categorîa.
Seçión zoêni
A-o canpionòu feminìn de clàsse zoêni pêuan parteçipâ e atlête co-în'etæ conpréiza tra 10 e 13 ànni, co-e squàddre che no gh'àn a poscibilitæ de inserîne de ciù grénde inte sò rêuze. D'ancheu gh'é træ squàddre che zêugan inte sta categorîa chi, òrganizâ segóndo 'n gîón a l'italiànn-a. E squàddre clasifichæ inte prìmme dôe poxiçioìn zughiàn dónca a finâle de categorîa.
Libarna
Libàrna a l'êa 'na çitæ româna mìssa in sciâ rîva mancìnn-a do Scréivia, in sciô træto da Stràdda de Postùmia tra Genua (Zêna) e Derthona (Tortónn-a), inte vixinànse de quélla ch'ancheu a l'é a fraçión Libàrna into comùn de Særavàlle, inta provìnsa de Lisciàndria. L'àrea di scâvi de proprietæ do Stâto italiàn, óltre che scîto archiològico a l'é tiâtro pe avegniménti colturâli, muxicâli e artìstichi. Into 2015 a l'é stæta vixitâ da 4.568 persónn-e. L'intrâta a l'é de bàdda.
Stöia
Identificâ da-o Seteçénto con vàrie localitæ do bobiéize e do tortonéize, sôlo into sécolo XIX, cómme consegoénsa do vegnî a-a lûxe di rèsti da çitæ, gràçie a l'interesaménto de l'abòu Bottazzi, l'êa in sciâ fìn açertòu a sò poxiçión stòrico-topogràfica. Libàrna a l'êa capolêugo aotònomo de 'n grànde teritöio ch'o confinâva a levànte con Velleia, a sùd con Genua (Zêna), a ponénte con Aquæ Statiellae (Àcqui) e a nòrd con Derthona (Tortónn-a). Scitoâ inte 'n pòsto ciufîto fèrtile, l'economîa agrìcola a l'êa bazâ in sciâ coltivaçión da vìgna, di èrboi pò-u légno, e in sce l'alevaménto de bèstie. Fra e âtre ativitæ de l'época gh'êa ascì quélla da tæra-chéutta e di moìn e di énbrixi. E pi-â sò poxiçión giogràfica a l'êa 'n inportànte pónto d'incrôxo pe-i comèrci. No se gh'à notìçia de l'existénsa de cazaménti pò-u cùlto religiôzo, ma da-i ecs-vôto scrîti che se són trovæ se pénsa che i çitadìn de Libàrna êan divöti a-o Zôve, a-a Diâna, a l'Èrcole. Çertificòu o cùlto inperiâle ascì.
Scâvi
A çitæ a l'êa costroîa in sce 'n terén ciàn, rìcco d'ægoa, circondòu da colìnn-e. A l'êa atraversâ into sénso da longhéssa da-a Stràdda de Postùmia, ch'a ne formâva a lìnia prinçipâ da nòrd-òvest a sùd-èst. Âtra lìnia prinçipâ o l'êa o decumano che, òrientòu da sùd-òvest a nòrd-èst, a portâva a l'anfitiâtro. E stràdde spartîvan a çitæ inte tànti spàççi de fórma pò-u ciù quadrâta, ma de dimenscioìn despæge. Êan astregæ, drîte con canæ de descàrego che portâvan vèrso quéllo ch'ancheu o l'é o riâ da Cêive. A çitæ a riçevéiva l'ægoa co-in condûto, a l'êa rìcca de vivàgne, póssi e fontànn-e.
A l'incrôxo tra e dôe stràdde prinçipæ, gh'êa o forum, grànde ciàssa astregâ dónde gh'êa di pòrteghi e di cazaménti, che scinn-a ancheu o l'é stæto esploròu sôlo in pàrte. I bàgni pùblichi (tèrme) êan scitoæ inte l'estrêmo setô nòrd-òvest e vèrso o lìmite setentrionâle gh'êa o tiâtro.
Clipperton
L'îzoa de Clipperton, ciamâ Îzoa da Pasción ascì (in françéize Île de Clipperton ò Île de la Passion), a l'é 'n atòllo françéize scituòu inte l'Océano Pacìfico, a 1.280 km a ovest do Mescico. E coordinate de l'atollo són 10°18'N, 109°13'O.
Burhinidae
Burhinidae ( Mathews, 1912 ) a l'é 'na famiggia d'öxelli limicoli inte l'órdine Charadriiformes. Én prezénti inte regioìn tropicâli de tùtto o móndo ma anche in Eoröpa e in Oustràlia. Àn fòrti becchi, éuggi giàni, ganbe lónghe de cô mimético. alt=Burhinus oedicnemus a Lanzarote (îzoe Canaie)|miniatura|Burhinus oedicnemus a Lanzarote ([[Isoe Canaie|Îzoe Canaie)]] Burhinus oedicnemus a l'é a sôla menn-a prezénte in Italia e co-in nómme zeneize registròu da-o Paganini: Scuriatón.
Scistemàtica e nommi
miniatura|O scoriatón (o primmo insciâ mancinn-a) into Atlante ornitologico.. d´Arrigoni Inta clasificaçión de Linneo i Burhinidae êan scitoæ inte l'órdine Grallae, e o Scoriatón o l'aiva o nomme Charadrius oedicnemus.
A pòula χαραδριός a l'é 'n derivòu de χαράδρα 'torénte'
Burhinus o l'é 'n nomme conposto da-e pòule grêghe Bous 'beu' e Rhis 'bécco'
O nomme Oedicnemus, in càngio, o s'atreuva pi-a prìmma vòtta inta Histoire de la nature des oyseaux de Pierre Belon. D´vn Oftardeau tenant quelques enfeignes de l´Oftarde: à qui n´auons trouué meilleur nom moderne, ne ancien, que Oedicnemus [...] la courtoifie de monfieur Daniel Barbarus, gentilhomme Venicien, patriarche d´Aquilee, nous a obligé confeffer auoir eu maints portraits des fiens.
Ceft, qu´il a les iambes groffes au deffous du ply des genoux [...] doc pour le faire mieux cognoiftre luy auons laiffé ce nom Oedicnemus miniatura|O Charadrius do Gesner
Burhinus oedicnemus
O Scoriatón ò Testón (Burhinus oedicnemus -Linnaeus 1758; in Italiàn Occhione) o l'à e ciumme mimétiche, cô maròn ciæo con rigatûe de néigro, còrpo massìccio, testa gròssa, arióndâ, becco giàno, cùrto robùsto e drîto co-a pónta de cô néigro, ganbe lónghe robùste da coridô, éuggi grendi che ghe perméttan de védde ben anche de neutte, e de cô giàno.
O l'é difûzo in Eoröpa Mediterània, Turchîa, Mâ Neigro. O seu habitat són i terén avèrti arsoîi, con scàrsa vegetaçión, erba bassa, pìn de prie e sasci, de spésso in vixinànsa de zöne ùmide, còste, estoài. In sti anbienti, o Testón, inmòbile e acociòu a tæra, o l'é invixibile; anche o nîo o l'é invixìbile perchè mimetizòu tra i sasci, e e êuve pösæ in tæra àn ina coloraçión scìmile a-e prîe. Se 'n predatô o s'avixinn-a, a femina ch'a côa a fìnze 'n' äa rótta e a s'alontann-a. Pe l'àndio de fâ o nîo in tæra o l'é dîto in ingléize stone curlew ('chiurlo delle pietre').
O se nûtre de vermi, insetti, lumasse, retili, ratti de canpagna.
In Italia o nidìfica inte gæe di sciùmmi da Cianûa Padann-a e Àta cianûa do Friôli dîta "Magredi", Maremma Toscann-a e Laçiâle, Gargano, Murge, Sicilia e Sardegna.
O Scoriatón, quæxi o voêise dimostrâ d'êse atîvo de néutte, o cànta dòppo o tramónto.
Carpeneto
Carpeneto o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Ceglie Messapica
Ceglie Messapica o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|160px|center|'Na colònn-a inte Gròtte de Montevicoli thumb|200px|center|O "Trullo" inta campàgna
Cartosio
Cartosio o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Cartosio, tôre|centro
Dàiu
Daiu (in italiàn: Daglio) l'é 'na frasión id Caréga ch'a gh'ò 22 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 944m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Caréga. L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
Arma Veirana
L'Arma Veirana (cunusciüa fina cumme Arma da Còsta de Cîxöa) a l'è ina gròtta natürâle ch'a se tröva inte l'âta Vâ du Neva, ai cunfin fra a cumüna d'Èrli e a frasiun de Cîxöa (inte chê de Garesce, Piemunte).
Carateristiche
Cavità de urigine tetônica, a se dröve a 451 mêtri slm, inte 'na falêxia rìcca de vegetasiun ch'a se tröva in scia spunda de drìcia du turénte. Desvilüpâ cun ina particulâre furma a capànna triangulâre, a l'ha na prufunditài de quarànta mêtri, cun 'na larghéssa màscima de ünze.
U numme Arma u derìva daa paròlla pre-latìna, ch'a vö dì gròtta e ch'a survavîve ancù aù inta parlâ du pòstu, méntre Veirana u derîva da l'antiga famìja ch'a l'axêa a prupietài du terén sciüa quâle a se tröva.
Stòria
Frequentâ fin dau Paleuliticu dae trebü de cacciaùi-recampaûi ch'i s'eran stabilìi inta Ligüria de chéi témpi (tòstu fra i dêxe e i trénta mìlla àgni fa) a presénta ascì ina série de testimuniânse de bivacchi e sepurtüe de l'òmmu de Neanderthal, furtünûsaménte scampàe ae invaxîve risérche du seculu XIX.
Fundamentâle, inti prìmmi àgni du duimìla e primme cumpagnîe de scâu fàccie da 'n insemme de apasciunài da zôna (Renato Bonfanti e Andrea Lamberti e a mujé, Maria Tagliafico), asemme a l'espertu de Giuseppe Vicino, in témpu cunservatû au Muséu Archeulogicu du Finâ, che l'ha segnalàu ascì a presensa de l'àrma.
I primmi indissi mustrâan a presensa de sti acampaménti, datài in mòddu paralêlu cu-a presensa in Europa di Neanderthal, fra i 250 000 e i 40 000 agni fa e presenti intu strâtu ciü bàssu de chéi indagài, ciü de precisu, dandu amentu ae datasiùn au carbôniu-14, pâ che a ciü parte da frequentasiun a se sécce verificâ d'in gìru ai 43-44.000 àgni da ancöi.
Fra quantu scuèrtu cu-e riserche andàe avanti fra u 2015 e u 2018 dae üniverscitài de Zena, (cun chèlle de Bulògna e de Ferâra, asémme ad âtri atenêi internasiunâli) se evidénsian e testimuniânse de 'n'ativitài de maxéllu de bestie cumme sèrvi, chinghiâli, rinuserunti e fòrscia ascì de rénne, di quâli i rèstan i segni ascì ch'i l'han facci cöxe. Da e indagini, ducca, u s'è sciurtìu ascì a rilevà in grossu nümeru de framenti de òsse e de vàrrie côse fàcce in préa lucâle (cûtéi, pùnte, rasccétte).
Aa picìna u l'è stàu dau u numme de "Néve" e, e anâlixi purtàe avànti dae üniverscitài cuinvòrte, l'han perméssu de cunsciderâ a dàtta da sepurtüa fra u Pleistucén survàn e l'Ulucén antìgu, côsa ch'a pòrta a êsse a sepurtüa de 'na matétta ciü véja de tüttu u cuntinénte eurupeu. U scìtu, paréggiu pe' qualitài a chê de Upper Sun River, in Berìnxa, l'è ün di pôchi a mustrà cumme i òmmi paleulitici de l'épuca mustràssen atensiùn tantu ai zûveni quantu ai vèji, sensa distinsiùn fra i massci e e fémine.
A determinasiun du sèssu du schéletru u l'è avegnüu recüperàndu e analizandu arcüni framenti di abòssi da dentaüra, de vèrtebre e fina de òsse lunghe. Cun sta côsa lì, s'è sciurtiu püre a capì che u nütrimentu da màre de Neve, cumpostu de càrne animàle e âtri prudòtti da tèra.
Ativitài
D'in ànnu in ànnu a lucâle proloco a l'imbastisce ina vìxita guidâ a l'arma, cu-u sustegnu du prufesû de l'Üniverscitài de Zena Fabio Negrino. L'eventu u se ciamma PaleoValNeva e u permétte fina de descruì méju u teritòriu da Vâ du Néva, pasandu da chélla ch'a l'è a Via da Sâ, ch'a culêga u paìse cun chê de Cîxöa.
Casal Cermelli
Casal Cermelli o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Architetûe religiôze
thumb|200px|Casal Cermelli, Gêxa de Santa Marìa Asùnta|centro
Convençión de Monbèllo
Dónca, 'sta convençión chi fondamentalménte a l'inponéiva l'adoçión da nêuva Costituçión a-a Repùbrica, stabiléndo za dötræ caraterìstiche prinçipæ do sò ordinaménto, cómme 'n parlaménto a dôe càmie, 'n govèrno da quésto elètto e 'na sudivixón in comùn e distréiti, pöi diventæ giurisdiçioìn, ch'o l'avésse abandonòu o regìmme, scìnn-a quéllo moménto dêuviòu, di rapòrti privilegiæ tra a capitâle e o sò domìnio. Inte l'inmediâto, pi-â Repùbrica Françéize, o Napolión o s'êa riservòu pe-i 14 de zùgno a nòmina de quésto govèrno provizöio de 22 ménbri, dónca goidòu da-o dûxe uscénte. Pe de ciù, a l'êa pi-â prìmma vòtta ventilâ a poscibilitæ de l'incorporaçión into teritöio da Repùbrica di coscì dîti féodi inperiâli.
Cellino San Marco
Cellino San Marco o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|center|Tegnûe de Al Bano Carrisi
IShowSpeed
miniatura|IShowSpeed, 2021 IShowSpeed, a l'anagrafe Darren Watkins Junior, o l'è 'n cantante americàn. O l'è nasciûo a Cincinnati inti Stati Unïi d'America a-i 21 de Zenâ do 2005. O l'à començòu a seu cariêra into 2019 co-o canâle in sce You Tube ch'o gh'à o mæximo nómme. Into dexénbre do 2021 o l'à goâgnòu o Streamy Award inta categorîa Breakout Streamer.
Stémma de Zêna
miniatura|280x280px|O stémma de Zêna O Stémma do Comùn de Zêna o l'é o scìnbolo aràldico do capolêugo lìgure, derivòu diretaménte da quélli de l'antîga Repùbrica. Into córso di sécoli o l'à avûo vàrie modìfiche e, inta versción d'ancheu, a-a sò bâze gh'é 'n ròstro de brónzo de nâve româna, co-ina tèsta de pòrco sarvægo a-o pòsto de l'òriginâia rafiguraçión de Giâno bifrónte, scìnbolo de òrigine da çitæ.
Stöia
A stöia do stémma de Zêna a l'é asæ lónga e tormentâ, rifleténdo pi-â ciù pàrte (a-o mêno scìnn-a-i prìmmi decénni de l'Eutoçénto) i fæti da secolâ stöia da Repùbrica de Zêna.
L'Inperatô Napolión Bonapàrte, con de létie paténte, a-i 6 de zùgno do 1811 o concedéiva a-a çitæ 'n nêuvo stémma, ch'o mantegnîva i eleménti de quéllo ciù vêgio azonzéndo però i òrnaménti pròppi de l'aràldica napoliònica, tra i quæ gh'êa 'n càppo aràldico de ròsso a træ âve d'öo mìsse in fàscia e 'na corónn-a de miâge a sètte mèrli, levàndo i doî tenénti. Quésto nêuvo càppo o l'indicâva o ràngo de bonne ville, atriboîo da l'inperatô a-a çitæ.
Inte l'ànno 1816, dòppo chò-u teritöio da Repùbrica de Zêna (restaorâ pe 'n brêve perîodo into 1815 co-a coscì dîta Repùbrica Zenéize) o vêgne anésso in sciâ bâze de decixoìn do Congrèsso de Viénna a-o Régno de Sardégna, a çitæ a continoiâ a òrnâse do sò stémma, dónde però e pónte de côe di grifoìn êan stæte abasæ tra e sò sànpe - pe voéi dirètto do rè Vitöio Manoælo I de Savöia - in ségno d'asénsa d'indipendénsa e totâle sotomisción a-i nêuvi padroìn.
Into 1897, aprêuvo a 'n'istànsa da Zónta Monicipâle a-o rè Unbèrto I, a côa di doî grifoìn a poriâ sciortî da sott'a-e sànpe, restàndo però abasâ.
Tra e ùrtime modìfiche, inti ànni do fascìsmo l'é stæto tórna cangiòu o càppo do stémma, sostitoîo da un ch'o contegnîva o fàscio litöio, in sciâ bâze de 'n decrétto de l'época.
In sciâ fìn, sôlo inti ànni '90 do sécolo XX, e côe di grifoìn són stæte tórna alsæ: 'n cangiaménto picìn a livéllo gràfico ma de grànde valô scinbòlico, fæto ch'o l'à restitoîo nêuvo òrgòlio a-a çitæ. O stémma d'ancheu o l'é quéllo deliberòu da-o comùn de Zêna a-i 20 de lùggio do 2000.
Giâno bifrónte e o scùddo croxòu
O scùddo croxòu, ligòu in mòddo stréito a-a bandêa da çitæ, o rimànda a-o cùlto de Sàn Zòrzo, co-a sò veneraçión ch'a remónta scìnn-a l'ànno 1099, sàiva a dî quànde o sànto, inte l'òcaxón da prìmma croxâ, o l'êa stæto diciaròu protetô e confaonê de Zêna. A çitæ a divìdde con l'Inghiltæra a crôxe de Sàn Zòrzo, ö sæ a crôxe róssa in sce cànpo giànco, zachè a l'àiva iniçialménte afitòu l'ûzo da crôxe róssa pròpia di tenplâri a st'âtra naçión chi.
L'iconografîa clàscica a raprezénta Sàn Zòrzo a cavàllo, armòu de 'n'àsta e do scùddo croxòu, into moménto de l'amasaménto do drâgo. A crôxe róssa in sce cànpo giànco, adotâ lê ascì cómme inségna a-o ténpo de croxæ, a l'aregòrda a pasción de Crìsto e a scinbolézza i doî valoî da Vitöia e da Liberaçión.
A corónn-a ducâle e i grifoìn
Méntre a corónn-a ducâle a l'é 'n'azónta ciù recénte, dæto chi-â çitæ a l'é stæta 'n Duxægo scìnn-a da-o 1339 ma o prìmmo scùddo cimòu de corónn-a ducâle gh'é stæto azónto sôlo 230 ànni dòppo, i doî grifoìn co-e âe faiàn a sò conpàrsa - inta fórma de 'n'inprónta - scìnn-a da-o 1139, ö sæ quànde i zenéixi àn comensòu a coniâ e pròpie monæe.
'Na prìmma riproduçión a l'é conpàrsa in scî quartæ, di sotomùltipli di dinæ. Pe de ciù o grifón, poténte chimêra scìnbolo da costòdia de richésse, in aràldica o l'é pe cóntra conscideròu scìnbolo de fieréssa, prontéssa e vigilànsa goeriêra.
Quànde pöi, into 1580, o stémma o l'à comensòu a êse replicòu graficaménte, i doî grifoìn mìssi l'un de frónte a l'âtro vegnîvan raprezentæ a proteçión - segóndo quànte scrîto da-o stòrico e giögrafo zenéize Françésco Màia Acinèllo (1700-1777) into sò Prova e dichiarazione del blasone di Genova - de cazàdde d'Òustria e de Spàgna.
O stémma de Zêna o l'à patîo di cangiaménti into 1815, aprêuvo a-a forsâ anesción da Repùbrica de Zêna a-o Régno de Sardégna segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna. Defæti e sò côe són stæte abasæ, a scinbolezâ metafòricaménte a sotomisción de l'antîga Repùbrica a l'òpresô sabòudo.
A-a fìn, a-i 20 de lùggio do 2000, a Zónta Comunâle de Zêna a l'à ripristinòu l'antîgo stémma, riportàndo in âto e côe di doî grifoìn.
A bâze do stémma
A bâze do stémma a l'é arangiâ in scî doî lâti da-a raprezentaçión de 'n ròstro de brónzo de nâve româna ch'o l'aregórda 'na tésta de pòrco sarvægo. 'N ròstro scìmile, ùnico a-o móndo, o l'é stæto efetivaménte trovòu, into XVI sécolo, inte ægoe do pòrto de Zêna. Conservòu pe tànto ténpo inte l'arsenâ de Pòrta Prìnçipe, o saiâ pöi portòu a-a demoliçión da strutûa, inte l'Armerîa Reâ de Torìn.
A bâze do stémma a l'é conpletâ a-o sò céntro da 'na conchìggia con, a-i sò lâti, di ràmmi de pàrma, âtro scìnbolo de Vitöia ch'o l'aregórda lê ascì l'inpégno zenéize inte croxæ in Tæra Sànta.
Cisternino
Pòsti de interèsse
thumb|160px|center|Àrco de Cisternino
Cartasegna
Cartasegna l'é 'na frasión id Caréga ch'a gh'ò 7 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 935 m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Caréga. L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
Abèrgo di Nòbili
miniatura|350x350px|A sâla de [[Pâxo dónde se riunîva o Gràn Conséggio, òrgano institoîo da l'Andrîa Döia.]] Abèrgo o l'é o nómme che into Medioêvo o l'êa dêuviòu pe indicâ di consòrççi de famìgge nòbili, ligæ da di vìncoli de sàngoe ò de tîpo econòmico, tipicaménte difûxi in Ligùria e Piemónte ma in mòddo particolâ a Zêna, dond'êan 'n'inportànte instituçión polìtica ascì.
Stöia
Tra i prìmmi Abèrghi a êse creæ, pàssa o câxo particolâ de Zêna, gh'é quélli da famìggia di Bàrbi, a Chiêri, che remóntan a-o Duxénto. Âtre çitæ piemontéixi dónde se són svilupæ ste asociaçioìn chi són Àsti, Savigiàn, Torìn (co-in prìmmo Abèrgo mensonòu inte 'n àtto do 1328) e Moncalieri, dónde són çitæ inti statûti comunâli do 1378. A ògni mòddo quésta instituçión a l'é stæta 'n fenòmeno tipicaménte zenéize, dond'a s'é svilupâ cómme 'n'evoluçión de ciù antîghe éutto Conpàgne, asociaçioìn inte quæ a l'êa spartîa a çitæ e a popolaçión zenéize scìnn-a da-o 1135, gràçie a-e quæ a Zêna l'é stæto creòu o prìmmo Lìbero Comùn da penîzoa. Comensiàn dónca a êse creæ e prìmme congregaçioìn, formæ ségge da famìgge da-a nobiltæ ciù ò mêno elevâ che da quélle de òrigine popolâre, asociæ a-e prìmme. Fæto comùn o l'êa quéllo che, pe uzànsa ò pe acòrdio, e famìgge asociæ adotâvan o nómme de l'Abèrgo, ö sæ quéllo do ciù poténte tra i ménbri do consòrçio, ch'o vegnîva dónca mensonòu prìmma do pròpio. No l'é do tùtto ciæo l'òrigine de sta pràtica chi, fòscia repigiâ da-i órdini religiôxi in Tæra Sànta che dâvan o nómme de "Abèrgo" a-i convénti e a-i palàççi dond'êan òspitæ i cavaliêri, divîxi segóndo a pròpia léngoa moæ.
Tra i ezénpi ciù rilevànti gh'é de segûo quéllo da famìggia di Giustinién, ch'a l'é stæta creâ pròpio cómme l'Abèrgo de famìgge ligæ a-a Maónn-a de Scîo, che pìgian o sò nómme da-o palàçio dónde se riunîvan pe-e questioìn d'afâri, o Palàçio Giustiniàn a-o Meu. Into 1362 i sòcci da maónn-a àn proclamòu a sò unión into nêuvo Abèrgo, con l'azónze a-o pròpio nómme quéllo de Giustiniàn.
E prìmme testimoniànse scrîte in scî Abèrghi zenéixi remóntan a-o 1383, segóndo quànte l'é stæto riportòu inti Annales Genuenses do Zòrzo Stélla e inte quélli de l'Agostìn Giustiniàn in òcaxón de l'incoronaçión de Gioâne I cómme rè de Cîpro da pàrte do dûxe Lionàrdo Montâdo (òtegnìndo in càngio a çitæ e o pòrto de Famagósta, con dôe lîghe do teritöio d’in gîo ascì).
I Abèrghi, pàssa avéi di òbietîvi de tîpo econòmico, agîvan con di òbietîvi polìtichi ascì, e çercâvan in ògni mòddo de evitâ 'n avansaménto da "democraçîa" inta repùblica òligàrchica. Però, e famìgge da ciù âta borghexîa ascì àn comensòu a creâ e pròpie congregaçioìn, cösa ch'a l'à portòu a 'na fòrte contrapoziçión tra e famìgge da-a nobiltæ ciù "nêuva" cómme i Fregôxi e i Adórni e quélle da grànde nobiltæ, ö sæ i Döia, i Fiéschi, i Spìnoa e i Grimâdi. O nùmero totâle di Abèrghi o l'é stæto asæ variàbile into córso do Medioêvo: 'na prìmma lìsta do 1474, contegnûo inte 'n cartularium do Bànco de Sàn Zòrzo, a l'ìndica 74 Abèrghi scibén che, segóndo de stìmme, inte l'etæ comunâle quésti êan ciù de 100. Da-o pónto de vìsta giurìdico i Abèrghi êan de fórme d'asociaçión privâ ma ch'àivan in riconosciménto stâtale, coscì cómme evidençiòu da l'Antönio Màia Visdòmini inta sò arecugéita di stâtuti do Comùn de Zêna, a-o capìtolo "De committendis propinquorum questionibus in Albergaria".
Con l'inportànte rifórma "do Garibétto" do 1528, vosciûa da l'Andrîa Döia pe creâ 'n govèrno da Repùblica ch'o fîse do tùtto sótt'a-o contròllo da nobiltæ, i Abèrghi diventiàn adreitûa pàrte de l'òrdinaménto pùblico e costitutîvo da Repùblica, perché sôlo chi l'êa inscrîto a sti consòrçi chi o l'àiva o dirìtto d'êse nominòu a fâ pàrte de càreghe do Stâto. O nùmero di Abèrghi, za in diminuçión aprêuvo a de agregaçioìn tra divèrse famìgge, o l'é stæto dónca amermòu a 28, da-i 35 scìnn-a quéllo moménto ancón existénti. Co-a nêuva lézze o dirìtto de formâ 'n Abèrgo o restâva sôlo a 'na famìggia ch'a l'avésse a-o mànco sêi câze "avèrte" (definiçión legâle chi-â giornâ d'ancheu a l'é do tùtto sconosciûa) e, into câxo chò-u nùmero de ste câze chi o fîse ciù èrto de dózze, gh'êa a poscibilitæ de costitoî 'n dóggio Abèrgo ascì, indicòu co-o nómme, pàssa de quéllo da famìggia, ascì da ciàssa ò da stràdda dond'o se trovâva. In càngio e famìgge ciù picìnn-e, e ch'àivan in nùmero de câze avèrte ciù bàsso, perdéivan o "dirìtto" a-o nómme e a l'àrme.
A ògni mòddo, l'agregaçión di nêuvi nòbili inti vintéutto Abèrghi a no riêsciâ a levâ i conflìtti tra nobiltæ "antîga" e "nêuva", bén bén distìnte inti doî pòrteghi de Sàn Lùcco e de Sàn Pê. Co-in'âtra lézze, promulgâ a-i 10 de màrso do 1576, in sciâ fìn o scistêma di Abèrghi o l'é stæto do tùtto abandonòu, co-e famìgge che són tornæ a-o sò nómme òriginâle, e mìsse, copiàndo o modéllo in ûzo into Régno de Spàgna, inte 'n Lìbbro d'öo da nobiltæ, chi-â Zêna o l'êa ciamòu Liber Nobilitatis Genuensis.
I 28 Abèrghi
Chi de sótta gh'é a tabèlla co-i 28 Abèrghi de Zêna indicæ inta rifórma de l'Andrîa Döia do 1528. Pe ògni Abèrgo gh'é a lìsta de famìgge a quésto asociæ e o sò stémma ascì. A ciù pàrte de famìgge ch'àn creòu 'n Abèrgo a vegnîva da-a nobiltæ feodâle, in càngio e âtre êan d'òrigine viscontîle, cómme i Spìnoa e i Grìlli. Tra e famìgge di Abèrghi, de proveniénsa popolâre gh'é i De Frànchi, i Di Fornæ, i Giustinién, i Promontöi e i Sòuli, ascì se, a ògni mòddo, a ciù pàrte da "nêuva" nobiltæ a l'êa asociâ inte de âtre famìgge.
Nòtte
<references group="n." />
Punte d'Nova
Punte d'Nova (diccịa ascì Punte de Nàva o Pònte de Nava ‘ntâ paḷlodda d’Albenga, 'n genuvése Ponte de Nava, in italian Ponte di Nava) ṛê ina fṛâziun d'Ulmèa, ‘n pṛûvincia d’ Cuni, ai cunfî cun a pṛûvincia d’Inejia ch’a cuntia 61 abitonti (nüm’ṛi agiulnoi au 2019)
Geugṛâfia
A fṛâziun a s’ tṛöva ‘nsâ špunda Piemuntèsè d'Tonno, a sud-ovest r’špettu au centṛu d’Ulmèa, da ṛa lunzi d’ quos̅c̅i 6 chilōmetṛi ai cunfî cun a Ligüṛia. A u rundu ṛô èl muntogne d’ j’ Olpi liguṛi, cumme u reštu dâ tèra d’Ulmèa. Dapè al Punte u s’ tṛöva a Cōlla d’ Nova (934 m), ch’ a culega Ulmèa a Pulnošše, zà ‘n pṛûvincia d' Inejia. Impultonti i sun a Rōcca P’nina (1401 m) è a Rōcca Lanʒô (1013 m), ch’ i s’ tṛövo ‘nsl cunfin fṛa i dui cumü.
Štōṛia
sinistra|miniatura|250x250px|Punte d'Nova ntl’ [[1901]] Èl pṛimme teštimunionze ‘ns’ a fṛâziun i sun ‘ns’ ‘l Punte ‘ns’ Tonno, ch’ l’ha d’lungu malcà i cunfî fṛa a Repüblica d'Ʒena è u Dücattu d’Savoia, pö Regṇu d'Saldegna. Èl gènte peṛò i sun arivoi cịü toldi, difatti s’majia ché ‘ntulnu au 1869 u j’ eṛa sulu pōche cà.
Dōppu a Reštauṛaziun del 1815, cun èl pasoggiu dei el tèrè genuves̅c̅i au Reggnu d’ Saldegna èl punte l’ha s’gnà èl cunfin fṛa Ligüṛia è Piêmunte, d’fatti dal 1861 a fṛâziun ṛ’entṛa a foa polte del cumün d’Ulmèa.
‘Ntâ s’cunda guèra mundioa èl Punte ‘ns’ Tonno l’è štà campà ʒü dai Paltigioi, p’l tajioa èl vie d’ cumunicaziun dî tedešchi. Dōppu a guèra èl Punte d’ Nova u s’ eṛa pupulà cun quai ch’i tṛavajiovo p’l u tojiu d’l Bošcu d’l Navette da polte dâ Feltṛinelli (Editrice Feltrinelli). Fōsci cịü d’ mille p’lsune p’l cilca quottṛ’oggni.
Abitonti
A fṛâziun a cuntia ʒö cilca 60 abitonti cun a bulgô dî Figolli, pocu dištonte dal Punte d’ Nova.
Ges̅c̅e
A fṛâziun d’l Punte d’ Nova ṛô a paṛōcchia dedicô a ṛa Santiššima Tṛinità. A ges̅c̅ịa ṛê štô foccia ‘nsémmé al cà, cun štile semplice, a cunselva coc elementu d’ pṛegiu, fṛa cui a rapṛesentaziun dâ Cṛeaziun è in autoa dedicà a ṛa beata Maṛia Teṛesa Bracco del 1998.
A funtona dâ cioʒʒa
A funtona ch’ ṛê d’noi a ṛa ges̅c̅ịa, ṛê ina šcultüṛa ch’ a fa vago in ongio, sutta u j’ è ina lapide cun šcriccịa a dotta d’ cuštṛuziun, avṛia del 1895.
Ecunumia
Al Punte d’ Nova l’ è švilüpà èl cumelciu, è l’attività  d’ j’ ošti, dottu ch’ l’è ‘n pōštu d’ passoggiu fṛa Ligüṛia è Piêmunte, ma ascì ina toppa p’ṛ ‘ndoa a j’oto fṛâziui ̣Viuzenna, Qualzina è Pulnaššin.
Chis̅c̅ina
A chis̅c̅ina d’l Punte d’ Nova ṛê a lištessa d’ Ulmèa, p’l a tipica chis̅c̅ina gionca: a pulenta gionca o saṛas̅c̅ina è èl lasogne d' Ulmèa (lasogne mitunoi), cugnịusciü l’è èl vino ulmiošcu, pṛûdottu a Pulnošše.
Manifeštaziui
A fešta patṛunoa del paise ṛê a Santiššima Trinità, ch’ a fešteggia ai 12 d’ ʒügnịu d’ tücci j’ oggni.
Vie d’Cumunicaziun
Punte d’ Nova l’ è cullegà cun j’ oto fṛâziui ulmiošche d’ Contaroina a est, cun a Statoa 28 dâ Cōlla d’ Nova è, cun a Pṛûvincioa 158, cun Viuzenna a ovest. Dal Punte d’ Nova u s’ariva ascì ‘n Qualzina cun ina via cumünoa.
Scignorîa de Gibelétto
A Scignorîa de Gibelétto (dîto Gibéllo, Gibelet ò Jebail ascì) a l'êa 'n féodo inta Contêa de Trìpoli, un di stâti croxæ in Tærasanta, che, a-o mànco formalménte, a dipendéiva da-a Repùbrica de Zêna. O teritöio do féodo picìn o l'êa pi-â ciù pàrte scitoòu lóngo a còsta da pàrte meridionâle da Contêa de Trìpoli e o confinâva, a sùd, co-a scignorîa de Beirut, pe cóntra pàrte do Régno de Geruzalèmme.
Stöia
sinistra|miniatura|260x260px|Vìsta do [[castéllo de Gibelétto, costroîo da-i croxæ e rescidénsa di scignôri de Gibelétto.]] A-i zenéixi o l'é stæto concèsso 'n féodo, pægio ciù ò mêno a 'n quàrto da contêa, cómme ringraçiaménto pe-o sò agiùtto fondamentâle inta spediçión da Prìmma Croxâ. Inta çitæ de Gibelétto a l'é stæta dónca creâ 'n'inportànte colònia comerciâle pe-i tràfeghi co-o Levànte.
A capitâle, Gibelétto, a l'êa 'na çitæ bén bén antîga, abitâ za a-i ténpi di fenîci co-o nómme de Byblos, méntre a-a giornâ d'ancheu a l'é conosciûa cómme J'baïl. Conquistâ da-e armæ crestiànn-e into 1104, a l'é stæta consegnâ a l'amiràlio zenéize Ghigèrmo Inbriægo da-o Bertràndo II, diventàndo a sêde e a capitâle da scignorîa di Inbriæghi. A zöna a l'arestiâ sótt'a-o contròllo da famìggia zenéize scìnn-a-o 1302, fêua quàrche ànno dòppo o 1187 aprêuvo a-a catûa da çitæ da pàrte do Saladìn.
I scignôri de Gibelétto són stæti di feodatâi do cónte de Trìpoli scìnn-a-a fìn do XIII sécolo ànche se, dòppo a chéita de Trìpoli do 1289, ancón pe quàrche ànno són restæ in càrega cómme vasàlli di mamelùcchi. Defæti i Inbriæghi se són aréixi pacificaménte a-i àrabi, fæto ch'o l'à risparmiòu a çitæ da-i sachézzi e permìsso a-a famìggia de conservâ o pròpio féodo scìnn-a-o 1302, quànde Gibelétto a saiâ a-a fìn abandonâ.
Casale Monferrato
Casale Monferrato o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Casale Monferrato, castéllo|centro
Casalnoceto
Casalnoceto o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Erchie
Erchie o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
110 a.C.
thumb|210px|center|[[Solòne (638 a.C. ca.-559 a.C. ca.), réplica do 90 d.C. ca., da 'n'òriginâle grêgo do 110 a.C. ca. (Coleçión Farnese - Napoli)]]
0185
Comùn e àrie locâli
Into distréito de Rapàllo se trêuvan e træ àrie locâli de Ciâvai (ch'a l'inclùdde i ecs setoî de Ciâvai e de Séstri Levànte), de Rapàllo e de Récco (ch'a l'inclùdde i ecs setoî de Aósci, de Récco e de Rezoâgi).
O distréito o conprénde 33 comùn, tùtti inta çitæ metropolitànn-a de Zêna :
Bàsso de Zêna
O Bàsso de Zêna o l'êa 'n ìnno de raprezentànsa, sunòu escluxivaménte a-a prezénsa de dignitâi e anbasciatoî zenéixi inte córte de âtre naçioìn eoropêe. O no l'é dónca 'n ìnno naçionâle cómme quélli da giornâ d'ancheu, i quæ se són svilùpæ spécce inte l'Eutoçénto, ma a ògni mòddo o l'avéiva de fonçioìn scìmili, dovéndo raprezentâ a Repùbrica de Zêna into rèsto do móndo.
Stöia
Cómme in âtri câxi, l'òrìgine de 'sto tîpo de mûxiche chi a remónta a-e melodîe sunæ pe-e stràdde, che de spésso se són svilùpæ segóndo di stilémmi tìpichi da çitæ, fæto a-o quæ Zêna a no faxéiva eceçión. In particolâ, tra e melodîe di menestrélli che se sentîvan pe-i caróggi, a l'é emèrsa 'na lìnia de bàsso caraterìstica, definîa da-i muxicòloghi "ostinato", zaché a l'é da sunâ in mòddo pægio pe tùtta l'ezecuçión. Quéste mûxiche són pöi arivæ, co-o Rinasciménto, inte córte de naçioìn, co-o bàsso zenéize ch'o l'à inspiròu 'n çèrto repertöio muxicâle, esportòu de fêua de tære lìguri ascì.
Diversaménte da âtre córte, spécce quélla de Napòli, o panoràmma muxicâle inta Supèrba o no l'êa però goæi inportànte aprêuvo a l'aosteritæ da nobiltæ zenéize, pi-â ciù pàrte interesâ a-e mòdde de córte de Frànsa e de Spàgna, ciufîto che favorî a nàscita de 'na schêua zenéize. A ògni mòddo a-o Bàsso de Zêna, fòscia nasciûo da-e mûxiche popolén da çitæ, o l'êa afidòu l'inportànte cónpito de raprezentâ a l'èstero a repùbrica mainâ.
O Bàsso de Zêna, pèrso pe vàrri sécoli, o l'é stæto scovèrto da-o muxicòlogo Gian Enrico Cortese, ritrovaménto ch'o l'à permìsso de sunâlo tórna dòppo tànto ténpo.
Casasco
Casasco o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Giögrafîa
centro|miniatura|250x250px|Vìsta de colìnn-e de Casasco e de Montemarzìn
Invaxon rüscia de l'Ucraìnn-a
O 24 de frevâ do 2022 a Rüscia a l'à atacòu e ocupòu parte de l'Ucrainn-a co-a conseguente escalasción da guæra ruscio-ucrainn-a, ch'a l'ea començâ do 2014. L' invaxón a l'à cauzòu dêxénn-e de milioìn de mòrte e a l'à provocòu a ciù grande crixi de rifugiæ in Euròpa da-a Segonda Guæra Mondiâ. Ciü ò meno 8 milioin de ucrainn-i son andæti feua da-o seu pàize da quello zügno, e ciü de 8,2 milioin son scappæ da-o pise da maio 2023.
Pe di meixi primma de l'invaxón e trüppe rüscie se son concentræ in scie çittæ de l'Ucrainn-a mentre i ofiçiæ rüsci an negou de longo o progetto de atacâ l'Ucrainn-a. O 24 de frevâ do 2022 o prexidente rüscio Vladimir Putin o l'à anunciou 'n' "operaçion militâre speçiale" pe sostegnî e republiche separæ de Donetsk e Luhansk controlæ da-a Rüscia. O l'àiva dito che l'obiettivo o l'éa de "demilitarizâ" e "denazificâ" l'Ucrainn-a. Putin o l'aiva afermòu falsamente che l'Ucrainn-a a l'ea governâ da neonazisti che a perseguitava a minoransa etnica rüscia. Quarche menüto dòppo l'é stæto lanciòu 'n atacco aerio rüscio e 'n'invaxon terrestre inta parte do fronte setentrionale da Bielorüscia verso Kiev, into fronte nord-est verso Kharkiw, into fronte meridionâ da Crimea e into fronte sud-est da-o Donbas. Comme risposta, o prexidente ucrainn-o Volodymyr Zelenskyy o l'à promulgòu a lezze marçiale e o l'a ordinou 'na mobilizaçion generale.
Fasano
Fasano o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|center|Lama d'Antico, gêxa
106 a.C.
thumb|200px|center|[[Marco Tullio Cicero (3 zenâ 106 a.C.-7 dexénbre 43 a.C.), màrmo (Musei Capitolinn-i)]]
Castellar Guidobono
Castellar Guidobono o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Castelletto Merli
Castelletto Merli o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Giórno
miniatura|250x250px|O [[relêuio a 24 ôe de Greenwich, ciamòu o Shepherd Gate Clock]] 'N giórno o l'é aproscimativaménte pægio a-o perîodo de ténpo into quæ a Tæra a finìsce 'na rotaçión conplêta in sciô pròpio àsce, co-ina duâta de ciù ò mêno 24 ôe. 'N giórno solâre o l'é pe cóntra definîo cómme l'intervàllo tra i doî moménti sucesîvi inti quæ, a-a mæxima poxiçión, o Sô o l'ariva a-o sò pónto ciù âto into çê. I giórni in scî âtri pianêti se pêuan determinâ a-a mæxima manêa, scibén ch'o l’é ciæo che àn de longhésse despægie aprêuvo a-i vàrri intervàlli necesâi pe conpletâ 'na rotaçión. Prezénpio o giórno marçiàn, ciamòu sol, o l'é legerménte ciù lóngo, pægio defæti a 24h 37m 22.663s.
L'unitæ de mezûa "giórno" (con scìnbolo d) a l'é definîa cómme pægia a 86.400 segóndi, ö sæ l'unitæ de mezûa de bâze pe-o ténpo into scistêma internaçionâle de unitæ de mezûa. Iniçialménte definîo in tèrmini de möto òrbitâle da Tæra inte l'ànno 1900, da-o 1967 a definiçión do segóndo, e dónca do giórno, a l'é definîa in scîa bâze de 'na tranxiçión eletrònica de l'àtomo de çésio.
'N giórno civîle o l'é lóngo generalménte 24 ôe, ciù ò mêno 'n poscìbile segóndo intercalâ da l'ôa do Ténpo Cordinòu Universâle (in sìgla UTC) e, in çèrti câxi, aomentòu ò amermòu de 'n'oâ inte quélli lêughi che pàsan da ò inte l'ôa legâle. Pe de ciù, 'n giórno o peu êse definîo ànche cómme ciaschedùn perîodo de vintiquàttro ôe, calcolòu da 'na mêzanéutte a-a sucesîva, into quæ 'na setemànn-a, 'n méize o 'n ànno o l'é divîzo, e a corispondénte rotaçión da Tæra in sciô pròpio asce.
A ògni mòddo l'ûzo da paròlla giórno o càngia in scîa bâze do contèsto into quæ a l'é dêuviâ: prezénpio quànde se dîxe "o giórno e a néutte" l'espresción "giórno" a l'à 'n scignificâto diferénte, indicàndo defæti l'intervàllo de lûxe conpréizo tra dôe néutte sucesîve, ò o ténpo tra 'n'àrba e o tramónto. S'aregordâ cómme in zenéize, in mòddo scìmile a l'italiàn d'ancheu, gh'êa l'espresción "di" pe indicâ o giórno intéizo cómme perîodo de lûxe, paròlla che però a no l'é ciù dêuviâ.
I modélli de vìtta biologicaménte determinæ di êse umâni e de tantìscime âtre spêce fan riferiménto a-o coscì dîto rìtmo circadiàn, bazòu in scîo giórno solâre da Tæra e in scîo cîclo giórno-néutte.
Introduçión
miniatura|313x313px|A divinitæ norvegéize do giórno, [[Dagr, inte 'n quàddro de Peter Nicolai Arbo do 1874.]]
Giórno solâre vêo
O giórno solâre vêo o l'é definîo cómme o ténpo inpiêgòu da-o Sô pe arivâ dôe vòtte a-o pónto ciù âto da sò traietöia into çê, ö sæ o l'é pægio a l'intervàllo conpréizo tra dôe colminaçioìn sucesîve do Sô. Dæto che però l'òrbita terèstre, coscì cómme quélle de âtri pianêti, a no l'é perfetaménte circolâ, i ògètti viagian a divèrse velocitæ in divèrsci pónti da sò òrbita (pe dirètta consegoénsa da segónda lézze de Kepler), co-o giórno solâre che dónca o no l'à a mæxima duâta into córso de l'ànno (e ch'a saiâ mascìma a-o perihelion, co-a ciù âta velocitæ de rivoluçión de zenâ e a mìnima a lùggio, a l'aphélion). Aprêuvo a-o moviménto da Tæra lóngo 'n'òrbita ecentrìca e a-a sò rotaçión in sce 'n àsce inclinòu, quésto perîodo de ténpo o peu êse de ± 7,9 segóndi in sce l'intervàllo bâze de 24 ôe.
Inti ùrtimi decénni a longhéssa média do giórno solâre in sciâ Tæra a l'é stæta de 86.400,002 segóndi (ò 24,0000006 ôe) e inta duâta média de 'n ànno tròpico, dîto ànno solâre ascì, gh'é 365.242199 giórni solâri.
Giórno sciderâle
In particolâ, o giórno sciderâle o l'é de quàttro menûti ciù cùrto rispètto a-e 24 ôe (ezataménte 23 ôe, 56 menûti e 4,09 segóndi), pe 366.2422 giórni sciderâli ògni ànno tròpico, dónca un de ciù rispètto a-i giórni solâri. O l’é ciæo che, in scî âtri còrpi celèsti, e longhésse di giórni, ségge solâri che sciderâli, són diferénti. Chi de sótta gh'é 'na brêve tabélla co-e duâte di giórni inti vàrri còrpi do Scistêma Solâre :
Giórno-Néutte
'N giórno, intéizo cómme o perîodo de lûxe distìnto da-a néutte, o l'é comuneménte definîo cómme o perîodo into quæ a lûxe do Sô a l'arîva a tæra diretaménte asuméndo l'asénsa de ògni òstàcolo. A longhéssa média do giórno a l'é però magiô da meitæ de vintiquàttro ôe giornaliêre, aprêuvo a dôe efètti: pe prìmma cösa o Sô o no l'é 'n pónto in sciâ vòtta celèste, dæto ch'o l'à 'n'anpiéssa aparénte de 32 menûti d'èrco, e, pe de ciù, l'atmosfêra terèstre a riflètte a lûxe do Sô in mòddo che quésta a l'ariva a tæra scìnn-a quànde o Sô o se trêuva de 34 menûti d'èrco de sótta a l'òrizónte. Dónca a prìmma lûxe solâre a l'ariva a-o seu za quànde o Sô o l'é ancón de ciù ò mêno 50 menûti d'èrco de sótta a l'òrizónte, fæto ch'o fa scì che a duâta média do giórno a ségge de 7 menûti ciù lónga de 12 ôe.
Etimologîa
A paròlla "giórno" a vêgne da-o tàrdo latìn diŭrnum (tempus), derivòu da l'agetîvo diurnus, ö sæ "giornaliêro", ch'o vêgne a sò vòtta da-o latìn dies, "giórno".
Inte léngoe germàniche l'òrigine comùn a l'é inta réixe proto-germànica *dagaz, ch'a l'à dæto cómme rizultâti dagur in islandéize, dag in norvegéize, danéize, svedéize e olandéize, Tag in tedésco e, atravèrso l'ingléize antîgo dæg, day ingléize. In particolâ, a-i 17 de òtôbre do 2015, day a l'êa a 205° paròlla ciù dêuviâ inte l'ingléize americàn e a 210° inte l'ingléize britànico.
Unitæ de mezûa
'N giórno, indicòu co-o scìnbolo d e definîo cómme pægio a 86.400 segóndi, o no l'é 'n'unitæ de bâze do scistêma internaçionâle ma o sò ûzo o l'é a ògni mòddo acetòu into SI. L'unitæ do SI de bâze pe-o ténpo a l'é defæti o segóndo.
Tra o 1967 e o 1968, into tredicêximo CGPM (co-a Resolution 1) o Bureau international des poids et mesures (BIPM) o l'à ridefinîo o segóndo cómme:"... a duâta de 9.192.631.770 perîodi da radiaçión corispondénte a-a tranxiçión tra doî livélli iperfìn do stâto normâle de l'àtomo de çésio-133."Dêuviàndo quésta definiçión, 'n giórno definîo segóndo o scistêma internaçionâle o l'é ezataménte pægio a 794.243.384.928.000 de quésti perîodi. Inte 'n lunâio giuliàn i giórni són 365,25.
Segóndo intercalâ
De mòddo da mantegnî o giórno civîle aliniòu co-o moviménto aparénte do Sô, 'n giórno segóndo o Ténpo Cordinòu Universâle (UTC) o peu inclùdde 'n coscì dîto segóndo intercalâ, de ségno negatîvo ò poxitîvo. Dónca, scibén che in génere o l'àgge 'na duâta de 86.400 segóndi SI, 'n giórno civîle o peu êse lóngo 86.401 ò 86.399 segóndi SI ascì. I segóndi intercalæ són anonçiæ co-in çèrto antìçipo da l'International Earth Rotation and Reference Systems Service (in sìgla IERS), ch'o mezûa a rotaçión da Tæra e o detèrmina se o l'é necesâio 'n segóndo intercalâ.
Giórno civîle
Pe motîvi civîli, 'n oràrio comùn o l'é tipicaménte definîo pe tùtta 'na región in sciâ bâze de l'ôa solâre locâle média in corispondénsa de 'n meridiàn centrâle. Quésti fûxi oràri àn comensòu a êse adotæ vèrso a meitæ do XIX sécolo, quànde són intræ in servìçio e prìmme ferovîe a oràri regolâri, prinçipalménte tra i pàixi eoropêi prìmma do '29. Da-o 2015 i fûxi oràri ancón in ûzo són 40, con quéllo centrâle (a partî da-o quæ són stæti definîi tùtti i âtri) ch'o l'é conosciûo cómme UTC±00, o quæ o l'adêuvia diretaménte o Ténpo Cordinòu Universâle.
A convençión ciù comùn a fa comensâ o giórno civîle a-a mêzanéutte, ö sæ in corispondénsa da colminaçión inferiô do Sô in sciô meridiàn centrâle do fûzo oràrio. 'N giórno coscì definîo o l'é pægio a quélli che són indicæ into lunâio. O giórno civîle o l'é comuneménte spartîo tra 24 ôe formæ da 60 menûti, con ògni menûto ch'o l'é formòu da 60 segóndi.
Ténpo métrico
Into XIX sécolo a l'êa difûza l'idêa de çèrne cómme unitæ de bâze do ténpo 'na fraçión decimâle (1⁄10.000 o 1⁄100.000) de 'n giórno astronomìco. Quésta idêa a faxéiva pàrte de 'n moviménto a favô de 'na decimalizaçión de l'indicaçión de l'ôa e do lunâio che però a no l'à avůo 'n particolâ sucèsso aprêuvo a-a dificoltæ do pasàggio da-e unitæ de lóngo dêuviæ a quélle decimâli. Tra de quéste unn-a de ciù comùn a l'é stæta o çentigiórno, pægio a 14,4 menûti, sàiva a dî 864 segóndi, a l'unitæ tradiçionâle cinéize, ò kè, e vixìn a-o mùltiplo, inclûzo into scistêma internaçionâle do chilosegóndo (1.000 segóndi).
Cangiaménti de duâta
Chi de sótta a gh'é a tabélla co-a duâta de 'n giórno inte vàrri moménti da stöia da Tæra.
Estrêmi
miniatura|245x245px|O Sô e a Lùnn-a, raprezentaçión inta Crònaca de Nürnberg de [[Hartmann Schedel, 1493]] Pe-a ciù pàrte de béstie diùrne a giornâ a l'incoménsa a-o moménto de l'àrba e a finìsce a-o tramónto ma i êse umâni, co-e sò convençioìn sociâli e-e sò conoscénse scentìfiche, àn dæto divèrse definiçioìn a-i estrêmi da giornâ. Inta Bìbia ebràica, in particolâ into lìbbro da Génexi, 'n giórno o l'é definîo in tèrmini de "séia" e "matìnn-a" pöco prìmma ch'a ségge contâ a creaçión de 'n sô pe iluminâlo. O l'é defæti scrîto, inta Génexi 1:5, "e [ Dîo] o l'à ciamòu a lûxe Giórno e o scûo Néutte. E a l'é stæta séia e a l'é stæta matìnn-a: prìmmo giórno".
Convençión comùn tra i antîghi romén, tra i antîghi cinéixi e inti ténpi modèrni a l'é quélla ch'a fa iniçiâ o giórno civîle a-a mêzanéutte, ö sæ a-e 00:00, e ch'o vàdde scìnn-a-e 24 ôe sucesîve, ö sæ a-e 24:00, e quæ són e 00:00 do giórno dòppo ascì. Inte l'antîgo Egìtto o giórno o l'êa pe cóntra calcolòu tra 'n'àrba e quélla sucesîva, méntre o giórno ebràico o l'incomensa a-o tramónto òpû a-o prinçìpio da néutte, intéizo cómme o moménto into quæ són za conpàrse træ stélle de segónda magnitùdine.
Inte l'Eoröpa do medioêvo s'andâva aprêuvo quésta tradiçión ascì, segóndo o scistêma dîto lunâio fiorentìn: inte sto scistêma chi dî "e ôe dôe" o l'ìndica che són pasæ dôe ôe da-o tramónto, co-i moménti prìmma da séia che dónca, rispètto a-o lunâio modèrno, se trêuvan de 'n giórno ciù inderê. Festivitæ cómme a Vigìlia de Dênâ, l'Halloween (a-a vigìlia do giórno di Sànti) ò quélla de Sànt'Agnéize són di rèsti do modéllo de lunâio ciù antîgo, quànde o giórno de fèsta o l'incomensâva a-a séia de quéllo prìmma. Prìmma do 1926, in Turchîa, êan dêuviæ tùtti doî i scistêmi, ö sæ quéllo tùrco, ch'o contâva e ôe a partî da-o tramónto, e quéllo "françéize", ch'o partîva za da-a mêzanéutte.
A validitæ di bigétti ò di abonaménti in sce un ò ciù giórni a peu terminâ a-a mêzanéutte ò a l'oràrio da serâ, a segónda do quéllo ch'o se verifica prìmma. Però, se 'n servìçio cómme o traspòrto pùblico o va da 'n giórno a-e prìmme ôe de quéllo sucesîvo, i ùrtimi moménti do servìçio són de vótte conscideræ cómme pàrte do giórno prìmma.
Emys orbicularis
A bìscia scrossua eurupea Emys orbicularis (Linnaeus, 1758) a l'è ina specie de biscia scròssua da famìa di êmidi.
Descrisiùn
E fémine e sun sempre ciü grosse di mascci, ch'i i razunzen ina lunghessa cumprésa fra i 15 e i 18 cm, velle, difatti, sun mediamènte fra i 20 e i 22 cm. A pursiun du ventre a l'è cumposta da 12 elemènti, e a l'ha in cu(r)û giallu sàbia, cun quarche venaüa ciü scüa.
U dursu u l'è culegàu cu-u ventre grassie a di legamènti de cartillàgine, che permetten a mubilitài de tütte e dui e parti. U g'ha 5 placche vertebràli, 8 de còste, ciü 25 inti fianchi, fra ste chi üna a l'artessa da tésta e due pé a cùa. A scòrsa l'è apiatîu e uvàle, mèntre u cu(r)û du fundu u pò cangià: a segunda cumme se trövan esemplài ch'i ghe l'han marùn, àtri verdu scüu, fin ascì au négru.
In Italia i esemplài de grandessa mazù i sun quelli da cianüa Padàna, cun in cu(r)û verdu scüu e a scorsa bumbâ. E atre, maninman ch'u se china versu u meridiun l'han a acòrsca ciàtta e ciü cià(r)u.
Staçión de Vintimiggia
A staçión de Vintimiggia, (in brigasco Štasiun de Ventëmigl' , in arbenganéize Stasiùn de Vintimìa) a l'è ina ştaçión feroviària c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia, in sce quella verso Zena e verso Marseggia ascì, averta a partì dao 1857, a l'e ao serviçio do comùn de Vintimiggia.
Emys orbicularis
Distribusiun
L'Emys orbicularis a se tröva inte tòstu tüttu u cuntinente eurupéu (dai Balcài aa penìsua türca, da l'Africa setentriunàle au Purtugallu e aa Spagna, fin a l'Italia, a Fransa, l'Üngaîa, a Pulônia e a Lituànnia), a parte i paisi ciü freidi, cumme quelli da scandinàvia. Inta penìsua iberica e inte quella balcànica a cunvîve cun 'n atra biscia scrossua d'aiva: a Mauremys caspica, l'ünica atra a êsse uriginàia du cuntinente.
101 a.C.
thumb|400px|center|[[Francesco Saverio Altamura, O cónsole Gaio Mario o vìnçe contra i Cinbri inta batàggia de Verçèlli (101 a. C.), 1863 (Museo cìvico de Foggia)]]
Emys orbicularis
Tasciunumîa
Vegnen au mumentu ricunusciüe sètte sutta-specie de sta biscia scrossua:
Prugetti pé a sò sarvaguàrdia
Au mumentu sta specie a l'è cunscide(r)â cumme "minaciâ" a livellu eurupeu, mèntre diferenti nasiun, fra ste chi l'Italia, ricunuscen questa biscia scrossua cumme in periculu d'estinsiun. In Ligü(r)ia a prinsipale culònia de Emys a se tröva inta ciàna d'Arbenga, dunde se trövan esemplài da suttuspecie ingauna. A suttuspecie a l'è chi prutezüa a partì dau 2005 dau "Ciàn d'Asiun pe a Tartarüga Palüstre Ingàuna", visti i livelli critici de ridusiun da presensa in sciu teritòiu da bestia.
E raxùi du riscciu
A bìscia scròssua palüstre a l'éa de lungu cumüne fin ai ànni '60 inta ciàna arbenganése, ma a càusa de l'ecesîva ürbanisasiùn e da bunîfica de vaste zòne ümêe, aturnu au 1994 a l'è stâ cunscide(r)â du tüttu estìnta. U recüpe(r)u da spécie u l'è avegnüu grassie a l'inisiatîva de l'Acquâiu de Zena, ch'a l'ha permessu a reintegrasiùn de sta lì intu sò ambiènte. Ancöi a l'è turnâ a êsse difüza prinsipalmènte inti cumüi de Villanöva, Garlènda e Arbenga.
Library of Congress Control Number
O Library of Congress Control Number, in sìgla LCCN, o l'é 'n scistêma de numeraçión di eleménti catalogæ inta Bibliotêca do Congrèsso di Stâti Unîi. O no l'é corelòu a-o contegnûo de nisciùn lìbbro e o no dêve êse confûzo co-a Clasificaçión da Bibliotêca do Congrèsso (Library of Congress Classification, in sìgla LCC).
Stöia
O scistêma de numeraçión LCCN o l'é stæto dêuviòu a partî da-o 1898, quànde l'acrònimo LCCN o voéiva ancón dî Library of Congress Card Number. O l'é stæto ciamòu, tra-i âtri nómmi, Library of Congress Catalog Card Number ascì. A Bibliotêca do Congrèsso a preparâva de schêde de informaçioîn bibliogràfiche pe-o pròpio catàlogo bibliotecâio e a vendéiva quélle duplicâte a-e âtre bibliotêche pe l'ûzo inti pròppi catàloghi. Scistêma, 'sto chi, ch'o l'é conosciûo cómme catalogaçión centralizâ. A ògni schêda o l'é stæto asegnòu 'n nùmero de série pe agiutâ inte l'identificaçión.
Scibén che a ciù pàrte de informaçioîn bibliogràfiche a l'é òua creâ, archiviâ e condivîza eletronicaménte co-e âtre bibliotêche, o l'é ancón necesâio identificâ ògni eleménto ùnico e l'LCCN o contìnoa a avéi quésta fonçión.
Into frevâ 2008, a Bibliotêca do Congrèsso a l'à creòu o servìçio LCCN Permalink, dàndo 'n URL stàbile a ògni Library of Congress Control Number.
Formâto
Inta ciù pàrte de sò fórme elementâri, o nùmero o l'inclùdde 'n ànno e 'n nùmero de série. L'ànno o l'à dôe cîfre se tra-o 1898 e o 2000 ò quàttro, a partî da-o 2001. I tréi ànni dùbi, ò sæ 1898, 1899 e 1900, són distìnti da-a dimensción do nùmero de série. A gh'é ànche de peculiaritæ inti nùmeri che incomensan co-in "7" aprêuvo a 'n esperiménto fæto tra-o 1969 e o 1972 ch'o l'à azónto 'na cîfra de contròllo.
I nùmeri de série són lónghi sêi cîfre e dêvan inclùdde i zêri iniçiâli. Quésti zêri, i quæ ìnpan o nùmero, són 'n'azónta ciù recénte a-o formâto e dónca tànti di travàggi ciù vêgi móstran di còdici mêno conplêti. O tratìn ch'o l'é de spésso mìsso a separâ l'ànno e o nùmero de série o l'é facoltatîvo ànche se, ciù de recénte, a Bibliotêca do Congrèsso a l'à indicòu a-i editoî de evitâ d'inclùdde o tratìn.