cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stâti Federæ da Micronesia
thumb|right|200px|A bandêa da Micronesia thumb|right|200px|A poxiçion da Micronesia in sciâ carta giögràfica thumb|300px|Islands on the southern barrier reef of Pohnpei (Micronesia) - Bikini|Isoe inta barêa sûd de Pohnpei (Micronesia) Nomme ofiçiâ: Federated States of Micronesia, paize indipendente de l'Oçeania in franca assoçiaçion co i Stati Unïi d'America, a sò capitâ a l'è Palikir.
Seriate
Seriate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Sri Lanka
thumbnail|destra|200px|A poxiçion do Sri Lanka in sciâ carta giögràfica Sri Lanka (Nomme ofiçiâ: இலங்கை சனநாயக சோஷலிசக் குடியரசு - Repùbbrica Democràttega Socialista do Sri Lanka, dîto Ceylon ascì into passòu), stato de l'Asia meridionâle indipendente da-o 1947, a sò capitâle a l'è Sri Jayawardenepura, mentre a sò çitæ ciù grande a l'è Colombo.
Almaty
miniatura|Dötræ inmàgine da çitæ|349x349px thumb|250x250px|Panoràmma da çitæ Almaty (ciamâ Alma Ata da-o 1921 a-o 1993) a l'é 'n' inportante çitæ do Kazakistàn, do quæ a l'êa capitâle into pasòu. A gh'à 1.854.556 abitanti.
Brunei
thumb|right|200px|A bandêa do Brunei thumb|right|200px|A poxiçion do Brunei in sciâ carta giögràfica Nommi ofiçiæ: برني دارالسلام - Brunei Dar As-Salam in àrabo e Negara Brunei Darussalam in maleize, stato de l'Asia orientâle indipendente da-o 1984, a seu capitâle a l'é Bandar Seri Begawan.
Zane Battesto Cattannio Da Votta
Zane Battesto Cattannio Da Votta (Zena 23 zugno 1638 – 24 dexembre 1721) o l'è stæto o 131° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 4 settembre 1691 a-o 5 settembre 1693, l'ottanteseieximo co-a càrega biennâ.
Solarolo Rainerio
Solarolo Rainerio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Samoa
thumb|right|200px|A bandêa de Samoa thumb|right|200px|Poxiçión de Samoa inte l'[[Oçeano Paciffico|Òcéano Pacìfico]] Nomme ofiçiâ: Independent State of Samoa, paize de l'Oçeania, a so capitâ a l'è Apia, za conosciûo comme Samoa Tedesche e Samoa Oçidentâ.
Barzanò
Barzanò o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Amaseno
Amaseno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Santa Margarita (PV)
Santa Margheita de Stàffora (dîta Santa Margarita into dialetto locâle e Santa Margherita di Staffora in italian) o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia in Lonbardîa.
Clasificaçión de léngoe
miniatura|350x350px|Màppa de [[Famìggia lengoìstica|famìgge lengoìstiche do móndo.]] Quésta pàgina a contêgne a clasificaçión de léngoe do móndo, e quæ són tradiçionalménte ragrupæ in de famìgge lengoìstiche.
E léngoe contegnûe inta mæxima famìggia lengoìstica de sòlito vêgnan da-a mæxima léngoa antîga, òrmâi estìnta ò ancón sconosciûa. E famìgge lengoìstiche ciù grénde són spartîe in di sotogrùppi e, scibén ch'a no l'é 'na clasificaçión acetâ da-a ciù pàrte di lengoìsti, se pêuan arechéugge in de sùper-famìgge ascì.
Léngoe naturâli
Chi de sótta a gh'é a lìsta de famìggie lengoìstiche a-o móndo, spartîe pe-e àree giögràfiche in sciâ bâze da sò òrìgine.
Famìgge de l'Àfrica
miniatura|358x358px|Màppa lengoìstica de l'Àfrica
Famìgge de Amériche
miniatura|332x332px|Màppa lengoìstica de Amériche
Superfamìgge propòste
Léngoa proto-mondiâle †
Famìgge ciù grénde
Chi de sótta a gh'é a lìsta de famìggie lengoìstiche fórmæ che inclùddan o nùmero ciù âto de léngoe, segóndo Ethnologue (2021).
7 mazzo
O 7 mazzo o l'é o 127° giórno de l'ànno (128° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 238 giórni a-a fin de l'ànno.
Superfiçie (matematica)
miniatura|Rapresentaçion do [[Nàstro de Möbius|nastro de Möbius, esempio superfiçie no orientabile a unn-a frontea]] O concetto de superfiçie se forma in modo intuitivo inte l'esperienza cotidian-a, consciderando presempio o bordo di oggetti concreti o de lamine estremamente sottî. In matematica queste idee son formalizæ intendendo con superfiçie un ente geometrico ch'o se poeu pensâ generao in vari moddi, comme da-o movimento continuo de una linea oppù da-o contorno de un corpo solido.
1422
thumb|300px|center|[[Cristoforo Buondelmonte, Màppa de Costantinopoli, 1422 ]]
Popolaçion
A popolaçion a l'è l'insemme de personn-e intraspecifiche de 'na çerta area cunsciderâ. In geògrafia o l'è o nümero de abitanti de 'na localitæ o region.
E caratteristiche nümeriche di sottainsemmi (presempio e etnîe) peuan fâ parte da descriçion da vôxe "popolaçion". Eventuali variaçioìn de popolaçion attraverso o tempo son oggetto de stüddio da demografîa.
8 mazzo
O 8 mazzo o l'é o 128° giórno de l'ànno (129° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 237 giórni a-a fin de l'ànno.
Muiun
Aspetto
Se tratta de un serpente, che comme grandessa o süpera de gran lunga tutte e bisce presenti in sce i nostri monti. In despræxio da biologia positivista, o l'è consciderou ëse o mas-cio da lippua. Caratteristica a schenn-a coverta de pei.
Albano Vercellese
Albano Vercellese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Giögrafîa
centro|miniatura|302x302px|O riàn Marchiazza a Albano Vercellese
Muiun
I poteri funesti
Tutti i desgraziæ che han incontrou questo essere e l'han ammiou in ti œggi, no sun turnæ inderæ a contalo.
Giustiçia
GIÙSTO (DO) E DE L’INGIÙSTO (Juste [Du] et de l'injuste)
A Giustiçia
Chi l’é che n’à dæto o sentiménto do giùsto e de l’ingiùsto? Dîo, ch’o n’à dæto ’n çervéllo e ’n cheu. Ma quànde a vòstra raxón a ve móstra che gh’é vìçio e virtù? Quand’a ne móstra che doî e doî fa quàttro. No gh’é conoscénsa congénita, pi-â mæxima raxón che no gh’é èrbo ch’o pòrte féugge e frûti sciortìndo da-a tæra. Nìnte l’é, cómme se dîxe, congénito, ò sæ nasciûo svilupòu; ma, o ripetémmo ancón, Dîo o ne fa nàsce con di òrgani che, de manimàn che créscian ne fàn sentî tùtto quéllo chi-â nòstra ràzza a dêve sentî pi-â conservaçión da ràzza mæxima. Comm’o l’acàpita sto contìnoo mistêro? Dîmelo voî, giâni abitànti de îzoe da Sónda, néigri Africhén, ingénoi Canadéixi, e voî, Platón, Cicerón, Epìtteto. Voî tùtti a-o mæximo mòddo sentî che l’é mêgio dâ quéllo ch’avànsa do vòstro pàn, do vòstro rîzo, ò da vòstra tapiöca a-o pövòu ch’o vò-u domànda umilménte, in càngio d’amasâlo ò levâghe i èuggi. L’é ciæo a tùtta a tæra che fâ do bén l’é ciù ònèsto che òfénde, che l’indulgénsa a l’é da preferî a-a ràggia ».
Montegrino Valtravaglia
Montegrino Valtravaglia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
A
A (minoscolo a) a l'é a primma letia de l'alfabêto latin e de tutti i alfabêti derivæ da quest'urtimo. A l'é scimile a-a letia grêga antîga alfa, da-a quæ a l'é derivâ. A seu forma maioscola consciste di doî lâti inclinæ de 'n triangolo, atraversæ into mêzo da 'na bâra òrizontale. A verscion minoscola a se peu scrîve in dôe forme: a a doî livelli, e ɑ a un livello, che se ûza de sòlito inta scrîtûa fæta a man e inti font che ghe se bâzan, sorviatutto font pensæ pe-a letûa di figeu, e a se trêuva anche inta grafîa italica.
Giustiçia
A Giustiçia
Se tràtta dónca sôlo de dêuviâ a nòstra raxón pe distìngoe e sfumatûe de l’ònèsto e do dizònésto. O bén e o mâ són de spésso vixin; e nòstre pascioìn i confóndan: chi ne inluminiâ? Niâtri mæximi, quànde sémmo con l’ànimo tranquìllo. Chi à scrîto in scî nòstri dovéi, o l’à scrîto bén inte tùtti i pàixi do móndo, perché o l’à scrîto sôlo co-a raxón. Tùtti àn dîto a mæxima cösa: o Sòcrate e l’Epicûro, o Confùccio e o Cicerón, o Màrco Antonìn e l’Amuràt II àn avûo a mæxima morâle. Ripetémolo tùtti i giórni a tùtti i òmmi: «A morâle a l’é unn-a: lê a vêgne da Dîo; i dògmi són despægi: vêgnan da niâtri ».
A
Stöia
O ciù antîgo antenòu segûo da "A" o l'é l ' aleph (scrîto ascì  ' aleph), a primma letia de l'alfabêto fenîcio, che o l'aveiva sôlo consonante (pe sta raxon, st'alfabêto o l'é dîto ascì abjad, pe distingoelo da 'n alfabêto vêo). L'antenòu de l ' aleph o porieiva êse stæto 'n pitogramma de 'na testa de beu inta scrîtûa protosinaitica, infloensòu da-i geroglifici egiçi, senplificòu inta forma de 'na testa triangolâre co dôe còrne.
Giustiçia
A Giustiçia
O Gexù o no n’à mostròu nisciùn dògma metafìxico; o no l’à scrîto librétti teològichi; o no l’à dîto: - Mi són consostançiâle, gh’ò dôe voentæ e dôe natûe inte ’na sôla persónn-a -. o l’à lasciòu a-i fràtti françeschén e a-i giacobìn, che dovéivan arivâ dózze sécoli dòppo de lê, a cûa d’argomentâ pe stabilî se sò moæ a l’êa stæta concepîa into pecòu òriginâle; o no l’à mâi dîto chò-u maiézzo o l’é ségno vixìbile de ’na cösa invixìbile; o no l’à dîto ’na paròlla in sciâ gràçia concomitànte; o no l’à institoîo ni fràtti, ni inquixitoî; o no l’à ordinòu nìnte de quéllo che vedémmo ancheu ».
A
Stöia
In gîo a-o 1600 a.C., a letia de l'alfabêto fenîcio aveiva 'na forma liniâre, ch'a l'é stæta uzâ comme bâze pe çertidun forme sucesîve. Se pensa ch'o seu nomme foîse somegiante a quello de l ' aleph paleoebraico ò arabo.
Giustiçia
A Giustiçia
Dîo o l’àiva dæto a conoscénsa do giùsto e de l’ingiùsto inte tùtti i ténpi che són vegnûi prìmma do crestianêximo. Dîo o no l’é cangiòu, e o no peu cangiâ; o fóndo da nòstra ànima, i nòstri prinçìppi de raxón e de morâle saiàn de lóngo i mæximi pe l’eternitæ. A-a virtù cöse ghe sèrvan e distinçioìn teològiche, i dògmi bazæ in sce quélle distinçioìn, e persecuçioìn bazæ in sce quélli dògmi.? A natûa, sciâtâ e inoridîa pe tùtte ste bàrbare invençioìn, a crîa a tùtti i òmmi: «Segéi giùsti, no di sofìsti persecutoî ».
A
Stöia
I etruschi aveivan portòu l'alfabêto grêgo inta penîzoa italiann-a, sensa cangiâ a letia, e o seu alfabêto o l'êa stæto adotòu da-i români pe scrîve a lengoa latinn-a.
Varianti tipografiche
A-o tenpo di români existeivan molte forme da letia "A". A prinçipâ a l'êa a verscion monumentâle, usâ pe l'iscriçioin in sciâ prîa. Gh'êa ascì 'na grafîa corscîva adêuviâ pe-i scrîti de tutti i giorni, che però a l'êa uzâ sorviatutto in sce materiâli pöco rexistenti, donca no ghe son molti ezenpi de sta grafîa a-a giornâ d'ancheu, rispetto a quella monumentâle. Existan però ezenpi de corscîvo maioscolo, corscîvo minoscolo, e corscîvo semiminoscolo, oltre a varianti a-a meitæ tra o stîle monumentâle e quello corscîvo, tra e quæ ghe son o semionciâle e l'onciâle.
Giustiçia
A Giustiçia
Poéi lêze into Sadder, ch’o l’é l’insémme de lézze do Zoroàstro, sta sàvia màscima: «Quànde no séi segûo se 'n’açión ch’a te vêgne propòsta a l’é giùsta ò ingiùsta, astégnitene». Chi à mâi dæto ’na régola ciù amirévole? Quæ legislatô à parlòu mêgio? No se tràtta de segûo do scistêma de òpinioìn probàbili, inventòu da génte ch’a se ciamâva «a socjêtæ do Gexù ».
Serina (Italia)
Giögrafîa
thumb|300px|Serina inta Val Serina, panoràmma|centro
Druento
Druento o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Françesco Invrea
Françesco Invrea (Zena 1641 – 1723) o l'è stæto o 132° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 9 settembre 1693 a-o 9 settembre 1695, l'ottantesetteximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
O l'ea figgio de Antoniotto Invrea.
Cuorgnè
Architetûe civîli
thumb|270px|Pònte Vêgio a Cuorgnè|centro
A
Varianti tipografiche
A-a fin de l'Inpêro Româno (V secolo d.C.) s'êan svilupæ 'nte l'Eoröpa òcidentâle diversce varianti de corscîvo minoscolo, tramêzo e quæ o minoscolo semicorscîvo italian, a scritûa merovingia françeize, a scritûa vizigòtica inta Spagna, e a scritûa insulâre da Gran Bretagna. In gîo a-o IX secolo, a scritûa carolinn-a (derivâ da 'na conbinaçion de forme precedenti e molto scimile a-e forme da giornâ d'ancheu) a l'êa a forma prinçipâ adêuviâ inscî libbri, primma de l'invençion da stampa.
Inte l'Italia do XV secolo, in sciâ bâze da scritûa carolinn-a, s'êan formæ e dôe prinçipæ varianti ancheu conosciûe: l ' italica e a româna. A forma italica, dîta ascì a corscîva, a s'êa svilupâ da 'na forma adêuviâ da scritôi medievâli irlandeizi e ingleizi, ch'a s'asomegiâva a-a letia grêga tau. Sta forma a se ûza 'nta ciù parte de caligrafîe moderne, e a l'é formâ da 'n çercio e da 'n træto verticâle. A forma româna, che a s'adêuvia 'nta ciù parte di materiâli stampæ, a l'é formâ da 'n çercio picin co-în arco sorvia ("a"). L’unn-a e l’âtra son derivæ da-a verscion maioscola. Inta caligrafîa grêga (comme o se peu vedde da-a verscion onciâle mostrâ chi) gh'êa l'abitudine de unî a ganba scinistra e a linia orizontâle 'nte 'n scingolo çercio, e molte vòtte a ganba destra a se traciâva verticalmente. Pöi, inte çertidun mòddi de scrîve, a decoraçion che a dâva iniçio a-a ganba destra l'êa diventâ 'n arco, dando coscì òrigine a-a forma "stampâ", mentre inte âtri a l'êa sconparîo, dando òrigine a-a forma corscîva.
A forma italica a s'adêuvia pe comunicâ enfaxi, ò pe distingoe 'na parte de 'n testo da 'n'âtra (de sòlito scrîta in forma româna). Gh'é d'âtri câxi donde a a corscîva ("ɑ", dîta ascì alfa latinn-a) a se diferençia da-a "a" latinn-a (comme prezenpio 'nte l'alfabêto fonetico internaçionâle, ò IPA).
Ligure
Inte parlæ liguri, a letia a raprezenta o son.
Âtre lengoe
Inta ciù parte de lengoe ch'adêuvian l'alfabêto latin, ⟨a⟩ raprezenta 'na vocâle averta no ariondâ, comme, , ò. 'N eceçion a l'é raprezentâ da-o dialetto Saanich, donde ⟨A⟩ e ⟨Á⟩ indican 'na vocâle frontâ semiserâ no ariondâ.
Âtri scistêmi
Inta notaçion fonetica e fonemica:
Âtri ûzi
Inte l'algebra, a letia a a s'adêuvia, insemme a âtre letie a l'iniçio de l'alfabêto, pe raprezentâ quantitæ conosciûe, mentre e letie a-a fin de l'alfabêto (x, y, z) s'adêuvian pe raprezentâ quantitæ sconosciûe.
Inta giometrîa, e maioscole A, B, C ecc. s'adêuvian pe raprezentâ segmenti, linie, raggi ecc. 'Na A maioscola s'adêuvia ascì pe raprezentâ 'n angolo de 'n triangolo.
Lista di Imperatoî Romen
A lista di imperatoî romen
1916
thumb|400px|center|A [[Batàggia de Verdun (Archìvvi federâli da Germania - Coblensa)]]
Crestianêximo
O Crestianeximo o l'é 'na religion mònoteìsta ch'a l'à avûo orìgine da l'ebraixmo into I sécolo. A l'é fondâ in bâze a l'insegnaménto do Gexù Cristo.
1916
Fæti
thumb|250px|right|[[Amedeo Modigliani, Nudo, 1916]]
Crestianêximo
Rispétto a-o giudaîximo, o Crestianêximo o l’à sostitoîo o concètto de “Dîo-Giustìçia” de l’Antîgo Testaménto co-o concètto de “Dîo-Amô, Poæ e Providénsa”, o quæ Fìggio de Dîo, ò sæ o Gexù, o s’é incarnòu pe redìmme a natûa umànn-a coròtta da-o pecòu originâle. Céntro da stöia e sò soluçión a l’é a Redençión pe-a quæ ògni òmmo, gràçie a-i frûti da mòrte do Gexù, o resùscita a-a vìtta da Gràçia e o partéçipa a-o Régno de Dîo. E a sò realizaçión, za comensâ in sce sta tæra, a l’é esprèssa in mòddo vixìbile inta Gêxa e a se conpiâ co-a fìn da stöia (escatologîa).
1916
Sport
- Berlin. VI Olimpiade. 40px|border - O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Primma Goæra Mondiâ pé o segondo ànno consecutîvo.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Carl Gustaf Verner von Heidenstam
Crestianêximo
Con Crestianêximo se ìndica alôa o conplèsso de Gêxe che de sta dotrìnn-a fàn o sò fondaménto. L’òrganizaçión de quéste Gêxe, into ténpo, a s’é diferençiâ inte strutûe despæge dovûe a despægi anbiénti culturâli e sòcio-polìtichi. Gh’émmo coscì e Gêxe do Crestianêximo òrientâle grêgo-bizantìn bazæ inte interpretaçioìn dogmàtiche di V e VI sécoli (nestoriànn-e, còpte, giacobîte) che inti sécoli se són separæ da-a Gêxa de Rómma. Gh’émmo pöi o Crestianêximo òcidentâle òrganizòu da-a Gêxa Catòlica da-o quæ se són stacæ e Gêxe Riformæ (sorviatùtto luterén e calvinìsti) dòppo a rifórma protestànte.
Nauru
thumb|right|200px|A bandêa de Nauru thumb|right|200px|O stémma de Nauru thumb|right|200px|A poxiçion de Nauru in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Republic of Nauru in ingleise e Ripublik Naoero in naureise, paize de l'Oçeania, a sò capitâ a l'è Yaren.
Descriçion e stöia
Nauru a l'è a ciù piccinn-a repûbbrica do mondo: sôlo 21 km².
Anagni
Anagni o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Léga Nord
A Léga Nord a l'è in partìo de dèstra italiàn, da-u 2018 a l'è conosciûa ascì cómme Lega. A l'è nasciûa intu 1989 con l'obiettivo de ariâ a l'indipendença da Padànnia.
Palau
thumb|right|200px|A bandêa de Palau thumb|right|200px|A poxiçion de Palau in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Republic of Palau in ingleize e Beluu er a Belau, pàize de l'Oçeania indipendente da-o 1994 e in franca assoçiaçion co-i Stati Unïi d'America, a sò capitâ a l'è Melekeok, primma a l'ea Koror, conosciûa comme Belau ascì.
Islamiximo
L'Islamiximo (al-'islāmiyya in àrabo, o l'è 'na religion ma anche 'n scistêma d'idêe polìtiche segondo e quæ i fedeli do profêta Moumetto devan tornâ a-e sêu reixe e unîse politicamente.
Barzio
Barzio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Hamilton, Bermuda
Hamilton a l'é a capitâle de îzoe Bermudda. A gh'à 'na popolaçion de 854 abitanti (into 2016) e donca unn-a di capitâli ciù picìnn-e do mondo.
Soncino
Soncino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Alice Castello
Alice Castello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Exilles
Exilles o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Bendinelli Negron
Bendinelli Negron (Zena 1627 – 1707) o l'è stæto o 133° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 16 settembre 1695 a-o 16 settembre 1697, l'ottantœutteximo co-a càrega biennâ.
Coordinæ geografiche
thumb|250px|right|Coordinæ geografiche E coordinæ geografiche servan a identificà a poxiçion de un punto inscia superfiçie terestre.
Descriçion
Son a latitudine (lontanansa angolâ da l'equatô) a lonzitudine (lontanansa angolâ longo o parallelo do leugo da un arbitraio meridian de riferimento). E latitudini e e longitudini son espresse in graddi, menuti e segondi. Attualmente l'è doeuviao o meridian de Greenwich ch'o passa pe l'omonimmo osservatoïo.
Lengua maleise
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|445x445px|Iscriçión de Kedukan Bukit, a ciù antîga testimoniànsa da léngoa maléize ([[683 d.C.).]]
Solto Collina
Solto Collina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Ebraiximo
thumb|173x173px|Maghen David, o "Scùddo de Dàvide", scimbolo do pòpolo ebreo, prezente inta bandêa do stato d'[[Isræ.]] L'Ebraiximo (יהדות) o l'è a religion do pòpolo ebraico òu giudeo, bazâ insci scrîti da Torah, o sêu libbro sacro.
A l'è stæta a primma religion monoteìstica documentâ, sviluppâ primma de l'anno 1000 a.C. tra i pòpoli cananei, òu tra quelli foestê scciâvi in Egitto.
Insemme a-o Crestianeximo, l'Islamiximo e a fede Bahá'í, l'Ebraiximo o va clascificòu comme religion abramitica, saiéiva a dî, quelle che reconóscian Abrammo comme pârte da sêu stöja sacra.
O se pêu dî ch'a segge difûza in tùtto o mondo fin da-a disperxon di ebrei iniçiâ inti tenpi de l'Impêro Romàn.
L'Atè
L'Atè (Artâ in zeneize de Zena, Altare in Italian) u l'a in cumüne ed 2.188 abitanti dra Provainza ed Sàna.
Sctória ed l'Atè
E n' seu se tücci e cunasciu i diplómmi imperiòli di seculi X e XI che e cuncedivu ai Vésccuvi ed Sana tère e géxe dü Monferrato. Latè u n'a numinò. U s' pòrla per cuntra dra tera der Punt dra Vóta. ch'apartenìva a S. Eugenio dl'isura ed Berzezzi.
Ina léttra der Pòppa Innocenzo II a nomina, per ra prima vóta, “Altare” inter 1141 e a cunferma ra dunazión dra géxa ed L'Atè a i Benedettigni ed Berzezzi. Intra géxa ed Sant'Eugenio ed l'Atè e i œru duz Benedettigni che, sctandi a ra tradizión, e ovu ciamò da u Nord dra Franza di vedrei per i vairi dra géxa. U smia che sci vedrei qui e oggiu musctrò a zuvni vulénteruxi a travajè er vairi. L'arte der vairi a n' s'impraind cun fazilitò. E i vuxivu eut ògni d'esecizi per imprendila bagn. In bón vedrè u duxiva savai ricunus-sci er preie quarzifere, adòtte da maxinè per fè ra silice, i fundainti, i carbónati ed calcio, i culuranti; u duxiva imparè a misccèie sgund percentuòli sctabilìe, a préparè er paile ed tèra refratòria, a mudlè er vairi visc-cus, a temprè i ugétti incù còdi. r furn u duxiva avai in bón tirògg e riscpetè i cangiamainti ed carù dar mumaint dra füxión a cul dra lavurazión.
Sutta i Marchexi Der Carret
L'Atè, inter 1142 a divainta pruprietò di Marchéxi Del Carretto, che e discendivu dar Cunt Aleramo. . I póchi abitanti e continuòvu a travaiè er vairi pagandi er tòsse ai Feudatòri - per ra ligna di boscchi, per er cò d'abitaziớn, per ra tèra - e ộti dòzi per i trascpớrti. In còs ed mớrt sainza tesctamaint, l'éréditò der mớrt a indòva ai Feudatòri. Inter mil terxaint e unz u s' vèrifica in avvenimaint inatais per u sisctéma féudòl ch'u smia indebulise davanti a ra vitalitò der cumercci: i Marchexi Corrado e Bonifacio del Carretto, primma davanti a u Nutòri Gerardo Bertoluzzi e pœi a u Nutòri Pietro Garelli e a vòri tesctimóni, e dichiòru che  per i tanti servixi rizevüi da ra Comunitò e da l’Üniversitò di Ómmi ed L’Atè e cunceddu Hominibus Universitatis, Castri et Ville Altaris Naulensis Diocesis: libertates, franchitates, absolutiones et immunitates. Da s' mumaint qui e vennu a l'Atè da ra Liguria, dar Piemunt, da Venezia multi frusctéi che impraindu a travaiè er vairi e a riscpetè i Statuti et Decreti della terra dell'Altare circa l’arte de’ vedri. Da sex nommi ed pruprietòri ed furnox, u s' pòssa, inter curs der mil e quòtzaint, a vint e, inti ogni appràs, e s' nun giuntu incù. I tròffici e sciurisciu da Sana a Zena e in tütte er zitò dra penisura, fina a l’Ófrica setentriunòl. Ra soda a  riva ar pórt ed Sana da ra Pruvainza, da ra Siria, da ra Scpògna.
Inti paixi vxigni a L'Atè, inti paixi der Piemunt, in cui (quelli) dra Lumbardia, dl'Émilia, a Rumma, a Nòpuli, e i œru vetrerie altaraise. A Muntneucc, suvra à L'Atè, er Vetrerie e han continuò a travaiè per scquòxi dui séculi. Zò da ra sgunda mitò der mil e terxaint u smia che i vedrei escpurtaisu Er vairi ascì in Inghiltera, cun er caròcche zunaise.
Bernardo Perotto
Inti primmi ògni der mil e quotzaint, i vedrei ed L'Atè e zaindu nümeruse furnòx in Pruvainza e inter curs du zincuzaint e du sexzaint e fundu vetrerie in vòri paixi dra Franza. Da Poët-Laval à ra Burgógna, a Nantes, à Nevers. In sa zitò qui, l'attivitò vetraria a l'a sciurìa per dui séculi, susctnüia dai Dücchi ed Mantòva, Scignuri der Munferrato, e dar mil e zincuzaint susciant'e zincu, Dücchi ed Névèrs e ed Rethel. Nevers, inter mil sexzaint e zinquant'e nœv, a l'a sctò inîa a ra curuna ed Franza, mò l'attivitò vetròria a l'a continuò. I vedrei, tücci altaraixi, e travajovu a la façon d'Altare. E han avù per trant'ogni er monopólio der cumercc inter tère bagnoie da ra Loira. Ina scpecialitò ed Névèrs e son i sctatuine in vairi culurò che, rangioie inter curnix, e rapresaintu scene religiuse. Quòddri focci cun i sctatuine ed Nevers e son escpóscti inter "Corning Museum" ed New York e inter "Museo delle Arti Decorative" ed Parigi. E n' eru focce cun er vairi in pòscta, mò cun vcitte conn-e ed vairi scpéciòl sccadòie, in punta, a ra sciòmma e mudlòie cun u susc Ra sctatuina, mudlò tóc per tóc, a vniva ünia cun er finfèr.
A Orléans Bernardo Perotto u funda ra Manifacture Royal d’Orléans, vétreria vusciüia da u Ra Luigi XIV. Er Perotto, nasciü a L’Até inter mil e sex-zaint e quaranta, u l'a riuscì a fè in vairi rus particulòr, a imitè er preie preziuse e, ciü ch'u cunta, a sctüdiè i mòcchinòri adòtti per fè curè er vairi liquid dar furn, cun ina gróssa séggia, suvra ina tóra ed refrattòri, per créè losctre ed grandi dimensciugni, cumme u ղ'se nun puxiva fè cun u susc. Sial u sc-cianòva ra lòsctra cun in rül ed métòl. Sa técnica qui a l'a sctò perféziunò da Pilkinton cun er pruciass FLOAT, ch'u raind continua ra curò der vairi füs dar furn a ina tóra ed mètòl, anda ra losctra a vén scianò.
U séx-zaint
A ra fén du Zincuzaint, er cumercc u si scpóscta dar Mò Mediterraneo ar Nord Europa e tanci vedrei e van a travaiè in Belgio, in Olanda in Inghiltera, e qui e fundo der furnox o travoiu per cunt ed grossci impresòri. A Savoy, dauxèn a Lundra, in vedrè ed L’Atè, Giacomo Da Costa (dicc anche Gianbattista Da Costa), per cunt d’in rich impresòri, George Ravenscroft, inter sexzaint e stanta, cun l'aiüt d'in Venezian, u riésc a fabrichè in vairi scpeciòl ch'u smia crisctòl ed rocca. Ra só cumpuxiziớn, sgund i chimici der vairi, a cunteniva in 58% ed silice, in 13%  ed putossa e, per ra prima vota, in 28 %  d'ossido ed ciung Sa preuva qui a l'era sctò fazilitò da l'üs der carbớn ar pớsct dra ligna, cumme cumbusctibile di furni. Inter mòz der 1674, Ravenscroft u utteniva  da u Ra d’Inghiltera in brévat per sat ogni. thumb|Paixi d'Europa anda i altaraixi e han travajò|left Inti séculi süccessivi, mil e satzaint, mil e eutzaint, anche se i vedrei ed L'Atè e continuòvu a travaiè in vòrie pòrt d’Itòlia, ra situazión a l’era cangiò. Er vairi u n’era ciu in ségrét da tramandè da famìa in famìa, cumme u l'era sctò in passò, e ra cuncurrainza a rendiva  diffizile er cumercc. thumb|Sctamp per cilidri scpia per i mirigni|left
Ra nòscita dra Sucietò Artisctico Vetraria ed L'Atè
Inter mil œt zaint e zinquant’ e sex, er furnox ed L’Atè e sun sctoie xmurzòie e abatüie per cusctruì ina grande vetreria cun i vedrei resctoi a L'Atè. Eru saz famìe cun numerusci fieui che han sctracc in acordi per fundè ina Suciétò Anonima Cuperativa, Ina vetreria a caròttere indüsctriòl, uperusa e sctimò ch' a l'a vissüia fin'ar mil e neuvzaint stant’eut, dandi travòi ar paìs, ar Mòlre (Mallare), a Cadbuna (Cadibona) e ad òci abitanti di dinturni. A n'era sulamainti ra Vetrerira a créè travòi, mò "l'indotto" - cun i trascporti, primma "su rotaie" e a cavòi, pœi cun i camion - cun l'esigiainza d'ingaggè impraise ed müratüra per ra cusctrüzión di furni ed òtre ópere, cun l'urdinazión a ufficine lucòli ed matériòli tecnici.
U réport "scelta", dicc Canugna - fósscia dar nóm dr'antiga canugna benedettina - u l'era dauxén a ra sctazión ferruviòria e qui e lṻxivu a u su muntagnétte ed ruttüra da zerni e da lavè
Bellano
Bellano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Camboggia
thumbnail|destra|200px|A bandêa da Canbòggia thumbnail|destra|200px|A poxiçión da Canbòggia in sciâ carta giögràfica thumb|250px|Pagoda - Phnom Penh - Cambodia Nomme ofiçiâ: Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea, stato de l'Asia orientâ indipendente da-o 1953, a seu capitâ a l'è Phnom Penh.
Val Besàgnu
A Val Besàgnu a l'è unn-a de-e ciù inportanti valli da provinça de Zena, a pìggia u nomme da u sciûmme Bésagnu ch'u l'atravérsa. thumb|450px|center|Panoràmma da Val Besàgnu
L'Atè
U taimp libéro di védrei
I vedrei e ovu póc taimp libèro. I turni ed travòi, dicci müe, e continuòvu au sabadì e a ra düminica. I furni e n' puxivu resctè "in veilleuse". Inti périodi d'uvertüra dra còccia, e cacciòvu lévr e ivcitti uxéi ed passògg. E pésccòvu i lampréi (le lamprede) intra Burmia.
Val Besàgnu
Fàuna e Flòra
De animæ ghe n'è pe cuscì: gh'é di uxélli, cômme ochìn, fringuéllo, pecétto, pèrdigiòrni, picónso, dûgo, fàrco, cròu e faxàn; gh'é di rétili comme grìgue e vìpere; gh'é di mamìferi ascì, comme pòrco sarvægo, craieu, órpi, lévri, rìççi, tàsci, târpe. De flòra gh'é di èrbi, comme l'erxo, u mortìn, u castàgno e u fò; de èrbe cômme romanìn, tùmou e öféuggio.
L'Atè
U taimp libéro di védrei
Eru amanti dra müxica, mữxica uperisctica suvratüt. Tanci ed siai e sunòvu in isctrúmaint, er viurén o ra chitèra E ovu cusctruì in téòtr Liberty per er récite.
Quandi i ömmi e partivu per er lavurazión, a Firenze, Bologna, Napoli, e purtòvu intra valìgg in vèsctì da fascta, per indè, còrca vóta all'Ôpéra inti téòtri dra zitò.
Val Besàgnu
Clìmma
Inta valle gh'é in clìmma asæ mediterànio ma non in tûtta a valle; difæti a Dägna e a Bargaggi l'è 'n pò ciù fréido, d'estæ l'è afôzo e ventôso da tûtte e parti.
L'Atè
Ôtre ditte dü neuvzaint
miniatura|Vòs ed Cimbro Bormioli (òn 1930) miniatura|Er furn Racchetti |alt= miniatura|Vairi S.A.V. ed curù rosaline U rascta incù a L'Atè in furn mediévol dra vaggia Vetreria Racchetti, furn a furma d'igloo, priv der cian der paile (padelle o crogioli) e dra cupòla anda u i era ra taimpra. U l’ho a fianc in furn per ra "fritta" e ascì in furn per schè ra ligna da brüxiè. Sci furni qui e vennu zü a tócchi e u bsœgna réndîe scicüri da ra cazùa ed mùgni e ed putralle, e rangièie per i vixitatùi. Dauxén a sci furni qui, i archéòlogi e purreusciu sccavè per truvè di vairi antighi, percà er lavurazión e s’ son suvrapóscte intu taimp.
Anni 1790
thumb|330px|center|Anni 1790
L'Atè
Er vairi dl'Atè inter mund.
Er técniche di védrèi ed L'Atè e sun isctoie escpurtòie in Európa da i lavuranti medémmi. Ópere der Perotto e son escposcte inti Musei ed Lundra, The British Museum, ed New York, The Corning Museum ed Rouen, Musée Achéologique Liegi, inter Museo Grand Curtius, e son escpóscte ópere di Altaraixi e di Muranaixi, che travaiòvu insam a Liegi per i Bonhomme, imprenditui belgi. Anche i Altaraixi e travaiovu a la façon de Venise. Sche-qui u l'a er mutiv ch ' u impedisc, inti Musèi der mund, ed ricunussci cuppe cun er gamb a serpente e voxi focci da Altaraixi "à la façon de Venise", da cùi focci da Muranaixi. thumb|Vetréria SAV ed l'Atae, cun ra ciminéra muzzò, cacciò zù int'er 2009 Ra médémma quesctión a riguòrda ra paternitò ed tante Ópere che són inti Musei. Quandi, inter mais d'avrì dṻ 2016, u l'a vnṻ a L'Atè er curatu du "Department of Western Art Museum - University of Oxford ", Prof. Timothy Wilson, u l'ho discṻs dra difficultò ed ricunassci i auténtici autui d'ởpere in vairi, in apparainza uguòli. Intra "querelle" per l'assignaziớn dra paternitò, u i a ascì er vairi d'L'Atè di Musei furascti, éuropèi e mundiòli.
Val Besàgnu
Localitæ da spônda mancìnn-a
Stagién e Sant'Euséggiu, prìmma di anni sciusciànta, êan pöco abitæ, ma con l'avertûa de 'n neuvo tratto de stràdda l'è cangiòu tûtto. Gh'é ascì Maràsci ch'u l'è famôso pe-u cànpo da ballòn, gh'é ascì Fôntanéggi che a l'è inpôrtantiscima pe-u pasàggio con Bàvari.
Localitæ da spônda dèstra
San Gottàrdo u risâle a-u medioêvo quande u l'ea in pasàggio de pelegrinaggio. Intu XX sécolo u g'à avûo in svilùppo urbanistico inpressionànte. Moâssann-a a l'è u fûlcro da media Val Besàgnu.
Tonga
thumb|right|200px|A bandêa de Tonga thumb|right|200px|Poxiçión de Tonga inte l'[[Oçeano Paciffico|Òcéano Pacìfico]] Nommi offiçia: Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga in tongàn e Kingdom of Tonga in ingleise, paize de l'Oçeania, a so capitâ a l'è Nuku'alofa.
Scintoiximo
O Scintoiximo, Shintoismo, òu solo Shinto (神道, shintō), o l'è unna religion nativa do Giappon e into passòu a l'è stæta lì a religion do stato.
Descriçion e stöia
A gh'à comme baze l'adoraçion di kami, ch'o se pêu tradûe comme divinitæ, spìriti da natûra oppûre presense spirituâli.
Monvalle
Monvalle o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Anni 1780
thumb|330px|center|Anni 1780
Lengoa zeneize
O Zenéize ( (inta grafìa de dötrei autoì moderni anche scrito: zeneise) o l'é 'na variante da lengoa ligure parlâ inta çitæ de Zêna e inti comun vexìn. A diferénsa de âtre parlæ lìguri, o zenéize o l'é sénpre stæto, storicamente, unn-a léngoa e no un dialetto, comme scriveiva za Padre Federico Angelo Gazzo into 1909 inta seu traduçión da Divinn-a Comédia in léngoa zenéize.
Stöia
O zeneize, comme a gran parte de léngoe d'Italia, o l'é derivòu da-o latìn vorgâ, subendo pöi, into corso di sécoli, e influense de âtre léngoe neolatinn-e, comme o françeize ò l'italiàn; a ògni mòddo, a-a reversa de âtre léngoe gallo-italiche, o zeneize o l'é stæto asæ de ciù influensòu da-e léngoe do Meridion. A prìmma poêxîa in zenéize conosciûa a l'é stæta scrîta into 1291 da l'anònimo zenéize, conosciûo ascì comme Luchetto.
Scistemi de scrîtûa
Esendo a parlâ ligure a ciù conosciûa e trascrîa de tùtte, o zeneize o l'à avûo tànte divèrse grafîe.
A primma a svilupâse, dapeu 'na serie de reforme into XVII sécolo, a l'é stæta a coscì dîta grafîa tradiçionâ: questa a deuviâva za de léite che son diventæ, into significâto, tipiche de parlæ lìguri (a ezenpio æ, ç, x ò i dittonghi comme eu), mentre a l'êa ancón prezente a êre intevocàlica e inte prepoxiçioin articulæ (a ezenpio: dra a-o pòsto de da e ro a-o pòsto de o) e a êsse potêa êse pronunçiâ segge s segge sc (davanti a c/t e i). Sucesivaménte gh'é stæto de ciù âtre modiffiche, comme a spariçion da j, e tanti studioxi e artisti, sorviatutto inte l'ùrtimo sécolo, àn modificòu e precedenti grafîe co azonte personæ.
Ancheu no existe 'na grafîa universalmente acetâ: e ciù adeuviæ son a grafîa ofiçia de l'Academia Ligustica do Brenno, a grafîa in U do Vocabolâiu d'e Parlæ Liggyre, e 'na variante moderna da grafîa tradiçionâ.
Indonexia
thumb|A bandêa de l'Indonexia thumb|A poxiçión de l'Indonexia in sciâ carta giögràfica Indonexia (nomme ofiçiâ: Republik Indonesia), stato de l'Axia orientâ indipendente da-o 1945, a seu capitâ a l'é Giacarta.
Santa Maria della Versa
Architetûe religiôze
thumb|200px|A gêxa da fraçión de Sannazzaro|centro
Lengue Hurro-Urartian-e
E lengue Lengue Hurro-Urartian-e ean unn-a famiggia de lengue de l'antigo medio levante, ch'a l'aveiva soo che doe lengue, l'urro e l'urartian.
Descriçion e stöia
L'urro: o l'ea a lengua do popolo di Urren (o Urrïti), ch'o l'ha invaso a Mesopotamia çirca in to 1750 a.C. Se pensa che a lengua a fuise estinta zà in to 1000 a.C.
Neuva Caledonia
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|right|200px|A bandêa da Nêuva Caledònia thumb|right|200px|A poxiçión da Nêuva Caledònia in sciâ carta giögràfica Neuva Caledònia (nomme ofiçiâ: Territoire des Nouvelle-Calédonie et Dependances), teritöio d'otramâ françèise de l'Oçeania. A sò capitâ a l'è Nouméa.
Favria
Favria o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Turta de sücca dûse
A turta de sücca dûse a l'è 'na turta tipica prieṡe e da vaâ du Maémua prepaâ inte feste de l'autünnu (da Tütti i Sànti fin a cuelle de Denâ), a se tröva ascì a Löa, dunde a l'è tipica du 24 de dixenbre. Segundu e legénde lucàli a l'è ina risètta antichìscima, ch'a végne prepaâ dau XVII seculu.
A sföggia
• 200gr de faîna (de lungu a l'è devöâ cuella integrâle)
• êgua (ad öggiu, cuanta a ne bàsta)
• öiu de oîva (cuantu ne basta)
U cìn
• 1,5 kg de sücca giana
• in övu
• 50 gr de pignöi
• 50 gr de üghétta
• 3 cügiê de Marsala
• 100 gr de sücâ semuâ
Fraçion geògrafica
miniatura|250x250px|Vìsta d[[Pòrto Moriçio|o Pòrto, fraçión costitoénte da çitæ d'Inpêia e ecs-comùn]] A fraçión giögràfica a l'é 'na sudivixón teritoriâle inta quæ peu êse spartîo 'n comùn. In sciâ bâze da definiçión dêuviâ da l'ISTAT, 'na fraçión a peu êse definîa cómme 'na pàrte do teritöio de 'n çèrto comùn ch'a conprénde, de sòlito, in sò céntro con de localitæ ò de câze spanteghæ chi fàn riferiménto a sto céntro chi.
Turta de sücca dûse
Preparasiùn
Pé cumensà bezögna inbastî i ingredienti pé a sföggia, inpastànduli assèmme fin a cuande u nu se fùrma in inpastu mòrbidu. Da chi u bàsta passàlu in t'ina pücagétta, pé fâlu ripuṡâ.
Lascê a sücca in sce in föggiu de làtta e metîla in-tu fùrnu a 200 gràddi pé cuṡai mèṡṡ'ùa o in ùa, vistu che u tenpu u dipénde dae dimensciùi de sta chì. Levê i semmi e a scürsa.
Intu mentre andài a sciaccâ cun a fursîna a purpe da sücca, da inseì ascì l'üghetta in-tu Marsala, doppu avéla lavâ.
Andài poi a mescciâ au Marsàla l'övu, a sücâ, a faîna de céxi e ascì i pignöi, cun in cügiâ. Dividéi pòi a sföggia in dùi furme reùnde, inseì inte 'na teja a sfoglia e poi ascì l'inpastu. Serê i bùrdi ben e metîi tüttu a cöxe intu furnu, fin a cuande u cuû da crùsta u nu u l'è bellu duòn.
Âtre varietê
A Löa a turta a se preṡénta scimile, ascì se cun quarche diffeénsa, ad eṡempiu inte l'inpastu inte sta sitê i ghe méttan ascì a vaniglia, pé arumatiṡâ de ciü u piâttu, assemme a l'arànciu nu tratòn. Pé amurbidî l'inpastu se ghe pò metî ascì ina meia renetta.
Soresina
Soresina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Solza
Solza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Françesco Maia Saolo
110px|miniatura|right|O stemma de casa Saola Françesco Maia Saolo (Zena 1627 – 1707) o l'è stæto o 134° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 19 settembre 1697 a-o 26 mazzo 1699, l'otantenoveximo co-a càrega biennâ. O l'ea nevo do Loenço Saolo.
Vìtta
O moì in carega.
10 mazzo
O 10 mazzo o l'é o 130° giórno de l'ànno (131° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 235 giórni a-a fin de l'ànno.
Sciense politiche (universcitæ)
Sciénse polìtiche a l'è unn-a facoltæ universcitâia.
Igiene orale
L <'/noinclude>Igiene Orale a l'è l'insemme di comportamenti che agiutten a mantegnï in salute a nostra bocca: i denti e o parodonto (con questa parolla se indica e zenzie, o ligamento e l'osso alveolare). A se dividde in te: - Igiene Orale Profescionale, effettuä da o dentista o da l'igienista, conscistente in ta rimosion di depoxiti de tartaro. - Igiene Orale Domiciliare, praticä da i pasienti a casa sö.
Laos
thumb|right|200px|A bandêa ofiçiâ: o rosso o raprezénta o sangoe versòu pe l'indipendénsa, o bleu o benêse do pòpolo, o çèrcio giànco a lùnn-a in sciô sciùmme Mekòng. thumb|right|200px|A poxiçión do Pàize into sùd-èst aziàtico. thumb|270px|'Na rizæa do Laos Lâòs (nomme ofiçiâ: Sathalanalat Pasathipatai Pasason Lao "Repùbbrica popolâre democràttega do Lâòs"), stâto de l'Axia òrientâle indipendénte da-o 1949, a sò capitâle a l'é Vientiane.
Igiene orale
Descriçion
Bezeugna tegnï presente che l'igiene orale a serve a conservä san anche o resto de l'organismo, perchè e moutie da bocca peuen avei conseguenze in sce a salute generale. Queste conseguenze porieven esse anche pericolose assæ: comme esempio puemmo ricordä e moutie cardioçircolatoie, l'aggravamento do diabete in te personne predisposte e, in ostetriçia, a nascita de figgeu prematui e sottopeiso. Pe fortunna queste complicanze no se presentan in tutti i caxi; ma a necescitæ de mantegnï unna bonna igiene orale a l'è sempre presente, no fisse atro pe evitä e due moutie da bocca ciù frequenti: a carie e a moutia parodontale.
Placca batterica
L'igiene orale a serve a allontanä da a süperfiçie di denti a placca batterica: con questo nomme se intende unna pellicola organica composta da di resti alimentari, da cellule che se son destacchæ da e zenzive ma prinçipalmente da micro-organiximi, speçialmente batteri. In genere questi micro-organiximi son saprofiti che viven alimentandose con e sostanse che troeuvan in bocca, ma sensa causä mouttie. A votte però gh'è anche di micro-organiximi patogeni.
Laos
Descriçion e stöia
O Pàize o no l'é bagnòu da-o mâ e o confinn-a a Nòrd co-a Cinn-a, a èst co-o Vietnam, a sùd co-a Camboggia, a nòrd-òvest co-a Birmania e a òvest co-a Thailandia.
Igiene orale
Carie
A carie a l'interessa primma o smalto e, s'a no vegne curä, a va avanti dannezzando a dentinna (o avorio: o tesciuo duo ch'o se treuva sutta ao smalto) e succescivamente a porpa do dente (dentro ä quæ se treuva o telo, vegio nomme zeneize do nervo).
Moutia Parodontale
A Moutia Parodontale - spesso ciammä impropriamente piorrea - a se presenta a l'inizio comme zenzivite; zenzie sanguinanti e arrossæ; ghe pö esse o no dô. Se trascurä a causa o retiase de l'osso: in ti caxi estremi o dente interessou o loccia e o va perso.
Segge a carie che a moutia parodontale son dovue ai microbi da placca batterica. Se tegnimmo a bocca netta allontanando a placca batterica da a superfizie di denti, puemmo prevegnile. Pe combatte a placca i scistemi prinçipali sun spassoiin e fï interdentâ.
Anni 1770
thumb|330px|center|Anni 1770
Igiene orale
Spassoiamento di denti
I denti van spassoiæ doppo tutti i pasti da giornä. L'è megio che o spassoiin o l'agge e sæe medie (ni due ni molle) e che queste sæe seggen artificiali; quelle naturali, che ormai no se treuven squæxi ciù in commercio, no van ben. A testinna do spazzoiin a funzionna megio s'a l'è piccinna. Ogni trei meixi circa l'è mægio sostituï o spazzoiin. O spazzoiin o pö esse manuale o elettrico: travaggen ben tutti dui, se i doviemmo in t'o modo giusto. Pe i dettaggi in sce l'uso do spazzoiin, comme in sce quello do fï interdentale, l'è indicou fase conseggiä da o proprio dentista o igienista: çerte manoeuvre van personalizzæ segundo o paziente.
Fï interdentale
Se treuva in farmacia o anche in ti supermercoei tanti tipi de fï interdentale. Sun tutti validi; se pö scegline un segundo i propri gusti. Se se incontra de difficoltæ a fa passä o fï tramezo i denti, se pö döviä quello "inçiao" perchè o leggero soeu de çeivia in sce a so superfizie o fa scì che o scugge  megio.
Induiximo
L'Induìximo o l'è a ciù antiga de prinçipâli religioìn do mondo e, con ciù de 900 milioìn de fedeli, a l'è anchêu a tersa ciù difûza, dòpo o Crestianeximo e l'Islam.
Igiene orale
Fï interdentale
Pe doeuviä o fï interdentale bezeugna staccane un tocco lungo circa 40 cm e ingögilo a i estremitæ in sce e die medie de due man. Poi o se passa fra i denti guidandolo con pollici e indici. Anche pe l'üso do fï interdentale, comme zà emmo dito a propoxito do spazzoiamento, l'è megio fase consegiä da o proprio dentista o igienista, in quante ghe pö esse de differense individuali.
Induiximo
Descriçion e stöia
Ciuttòsto che 'na religion a l'è consciderâ unna serie de corenti devoçionâli e/o metafixiche e/o filosòfico-speculative eterogènee, co-un nùcleo de valoì e credense, ma con diverse mainee d'interpretâ quella tradiçion segondo a corente. Saiéiva a dî che l'induìximo (सनातन धर्म) ò ciù corettamente Sanātana Dharma ("Eterna lezze morâle") o l'è ciù un mòddo de vive e de pensâ che 'na religion organizzâ.
Igiene orale
Ätri mezi
Existe di atri mezi pe mantegnî l'igiene orale: "archetti (o forcelle), scovolin, spazzoiin, dentifricio e colluttoio", che pöen integrä i mezi prinçipæ (che resten: spazzoiin e fï). L'idropulsô invece o l'è sconsegiabile (o no l'ariesce a destaccä a placca dai denti).
Dentifriçio e colluttoi
L'uso do dentifriçio, coscì comme o ruxentase a bocca con i colluttoi, o l'aggiutta, ma a cosa ciù importante in te l'igiene orale a resta l'aziun meccanica do spazzoiin e do fï interdentale. A presensa de Fluö in to dentifriçio a g'ha unna efficaçia dimosträ, sciccomme questo elemento chimego o contribuisce ao rafforsamento do smalto e o rende diffiçile l' adexion â superfiçie dentaia da parte di batteri da placca.
Regiu
O regiu a l'e 'na riceta de me mue e me lalla, ma a durieva ese 'na riceta tipica. U le quexi cumme a çimma ma u l'e fetu cun u regiu de l'animâ. U l'è rustiu invece che buggîu.
Descriçion e stòia
La cima è il muscolo del diaframma dell'animale il regiu il peritoneo (sacca che contiene l'intestino). I contenuti del ripieno sono molto simili ma a differenza della cima viene arrostito e non bollito. In effetti essendo la membrana estremamente sottile non resisterebbe alla bollitura.
Il pregio è appunto il fare resistere senza causare lacerazioni dai punti di cucitura. Sono secoli che non lo mangio ma ricordo ancora il gusto e soprattutto il profumo in cottura che fa da contrasto alla puzza del regiu secco appena acquistato.
Malaysia
thumb|A bandêa da Malàysia thumb|A poxiçión da Malàysia in sciâ carta giögràfica Malaysia (nomme ofiçiâ: مليسيا - Malaysia), stato de l'Asia òrientâle indipendente da-o 1957. A sò capitâle a l'é Kuala Lumpur, scibén o seu governo o s'atreuva ancheu inta çitæ de Putrajaya.
Laxerto
O Laxerto (nomme scientifico Scomber scombrus) o l'è un pescio da famiggia di Scombridi, classe di Teleostei o Pesci Ossei. 240px|thumb|Scomber scombrus
Distribuzion geografica.
Mâ Mediterraneo, Mâ Neigro, Oçeano Atlantico Settentrionale.
Dimensciuin
O pö arrivä a mezüâ çinquanta citti de lunghessa.
Aspetto
A pelle a l'è priva de scagge; o cô da schenna o l'è bleu e verde con strisce azüre. Da a meitæ di scianchi in zü o cô o l'è gianco madreperla.
Morazzone
Morazzone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Laxerto
Gastronomia
Ben conosciüo pe a bontæ de sö carni, specialmente in ti meixi de mazzo e zügno.
Myanmar
thumb|right|200px|A bandêa do Myanmar thumb|right|200px|A poxiçion do Myanmar in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Pyi-daung-zu Myan-mar Naing-ngan-daw, stato de l'Asia orientâ dïto Burma ò Birmànnia ascì, indipendente da-o 1948, a sêu capitâle a l'è Naypyidaw.
Alto Sermenza
Alto Sermenza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Rima (Alto Sermenza)|centro
Giœumo De Mai
Giœumo De Mai ò Girœummo De Mari (Zena dexembre 1644 – 3 mazzo 1702) o l'è stæto o 135° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 3 zugno 1699 a-o 3 zugno 1701, o novanteximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
O l'ea figgio do Steva De Mai.
11 mazzo
O 11 mazzo o l'é o 131° giórno de l'ànno (132° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 234 giórni a-a fin de l'ànno.
Le nuvole (album)
Le nuvole de Fabrizio De André, fra i varie cançuin, u cuntegne  'A çimma.
'A çimma
ti mettiæ u brügu réddenu ’nt'e‘n cantùn che se da-a cappa a sgrüggia ‘n cuxinn-a stria a xeùa de cuntä e pagge che ghe sun ‘a çimma a l’è za pinn-a a l’è za cü-üxia
Bell'ôeggiä strâpunta de tüttu bun prima de battezälu ‘nt'u prêbuggiùn
cun dùi âguggiuìn drîtu ‘n pùnta de pe' da sùrvia ‘n zù fîtu ti a-a punzeggiæ äia de lünn-a vêgia de ciaèu de nêgia
che u cégu u pèrde a tésta l’äse u senté ôdù de mä mesc-ciu de pèrsa légia côs’ätru fä côs’ätru däghe au çè
çè serèn, têra scüa cärne tégna nu fäte nèigra
nu turnä düa e ‘nt’u numme de Maria
tütt'i diäi da sta pügnatta anæne via
Poi vêgnan a pigiätela i camæ te lascian tüttu ou fümme d’u tö mestæ
tucca a u fantin a primma cûtelä mangiæ mangiæ nu sèi chi ve mangià
çè serèn, têra scüa carne tégna nu fäte nèigra nu turnä düa e ‘nt’u numme de Maria tütt'i diäi da sta pügnatta anæne via
Lengue Yukaghir
E lengue Lengue Yukaghir son unn-a famiggia de lengue parlâ in Ruscia, da a popolaçion omonima in ta Scibeia, che vivan in ta ciann-a do sciûmme Kolyma.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|400x400px|Difuxón stòrica de léngoe Yukaghir Gh'è sôlo che doe ramme de lengue:
E relaçioin con di ätre famiggie de lengue son sconosciûe; l'è stæta ascì suggerïa unn-a sumegiansa co e lengue uraliche.
A famiggia a l'è consciderâ in via de estinsion (mêno de 200 parlanti).
Filippinn-e
thumb|right|200px|A bandêa de Filippinn-e thumb|right|200px|A poxiçión de Filippinn-e in sciâ carta giögràfica E Filippinn-e ò Feipinn-e son de îzoe de l'Axia. Nomme ofiçiâ: Repúbliká ng̃ Pilipinas, stato de l'Axia orientâ, indipendente da-o 1946, a sò capitâ a l'è Manilla.
Samöa Americann-e
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandêa de Samöa Americann-e thumb|right|200px|A poxiçión de Samöa Americann-e in sciâ carta giögràfica Samoa Americann-e (Nommi offiçiæ: Amerika Samoa o Samoa Amelika in samoan e American Samoa in ingleise) territöio de l'Oçeania assoçiôu a i Stati Unïi d'America, a so capitâ a l'è Pago Pago.
Universcitæ di Studdi de Zena
L' Universcitæ di Studdi de Zena (in italian: Università degli Studi di Genova) a l'è l'Universcitæ de Zena, l'unica da Liguria.
Comme pè a maggior parte de universcitæ europée de antiga tradisiòn, e origini de l'Universcitæ de Zena son da cercase in te associasiuin de professui e studenti. Se han notissie da presenza a Zena de collegi che conferivan titoli in lezze, teologia, meixin-a e arte zà a partì da o XIII secolo.
Feletto
Feletto o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Isoe Marianne du Nord
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unîi d'América thumb|right|200px|A bandêa de-e Marianne thumb|right|200px|A poxiçión de-e Marianne in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: the Commonwealth of the Northern Mariana Islands, stato de l'Oçeania assoçiòu a-i Stati Unïi d'America, a seu capitâle a l'è Saipan.
Yaoundé
Yaoundé a l'é a capitâle do Camerón. A gh'à 2.765.600 abitanti.
Craieu
thumb|250px|U craieu U craieu (it: capriolo) u l'è 'n animâ ch'u vîve in Eoròpa e Àzia. U seu còrpo u peu êse de 'n colôre intu mezo tra u róscio e u maròn, u l'è asæ lèsto e u vîve in scî èrtociæn, in scê montæ e cianûe.
Juba
Juba a l'é a capitâle do Sudàn do Sùd. A g'à ciù ò mêno 500.000 abitanti (2017).