cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michael F. Feldkamp
Ativitæ de riçèrca
O Feldkamp o l'é aotô de vàrri sàggi publicæ in scê revìste universcitâie, pò-u ciù inti segoénti setoî: diplomàtica da-o XVI a-o XVIII sécolo, stöia da Gêxa in Germània, stöia da diplomaçîa, stöia do parlamentarîximo in Germània. O l'é 'n espèrto de stöia de relaçioìn fra a Santa Sêde e a Germània. O s'é fæto conósce a livéllo internaçionâle p'êsise dedicòu in particolâre a-i problêmi do scilénçio de Pàppa Pîo XII in sce l'Òlocàosto, meténdose cóntra e poxiçioìn do Daniel J. Goldhagen. Into 2012 l'editô tedésco Wolfram Weimer o l'à inclûzo o Feldkamp fra i "800 màscimi raprezentànti do catolicêximo modèrno in Germània". O Feldkamp o l'é diventòu famôzo a l'èstero, pe-i sò contribûti téixi a métte in ciæo o rapòrto fra a Gêxa Catòlica e o naçionalsocialìsmo. Into sò lìbbro Pius XII und Deutschland (Pîo XII e a Germània), publicòu inte l'ànno 2000, o Feldkamp o da a prìmma rispòsta scentificaménte fondâ a-o lìbbro do Cornwell Hitler’s Pope (O Pàppa de Hitler). O Feldkamp o l'à corètto e òpinioìn do Cornwell, rigoàrdo a-a génexi do Concordâto Sèrbo do 1914 e o l'à pontòu l'ìndice in scî grâvi eroî de traduçión di documénti italién, ségge inte ediçioìn ingléixi che inte quélle tedésche. Co-o sò lìbbro La Chiesa indisposta di Goldhagen (A Gêxa amagagnâ do Goldhagen - Goldhagens unwillige Kirche) o Feldkamp o l'à contradîto avertaménte e poxiçioìn do Daniel J. Goldhagen; quésto o l'àiva, segóndo l'òpinión do Feldkamp, ingiustaménte descrîto Pàppa Pîo XII quæ antisemîta e amîgo di nazìsti in sciâ bâze de pregiudìççi, falsificaçioìn e traduçioìn sbaliæ apòsta.
O Feldkamp o l'é stæto amìsso inte l'órdine papâle de San Gregöio Magno co-a càrega de Comendatô. L'ònorificénsa a gh'é stæta consegnâ inta Nunçiatûa Apostòlica de Berlìn.
Into Zenâ do 2022 o Feldkamp o l'à prezentòu in Vaticàn e sò ùrtime riçèrche in sciô Pîo XII rigoàrdo l'Òlocàosto e o l'à contradîto, con de prêuve, quéllo ch'àiva scrîto o John Cornwell into sò lìbbro Pius XII - The Pope Who Remained Silent. Defæti o Feldkamp o l'à afermòu chò-u Pàppa Pîo XII o l'à sarvòu, in càngio, ciù de 15.000 Ebrêi da-o stermìnio.
Lìbbri e artìcoli
O Feldkamp o l'à scrîto pe vàrrie rivìste scentìfiche (Festschrift) e colànn-e specializæ: Archivum Historiae Pontificiae; Osnabrücker Mitteilungen; Quellen und Forschungen aus italienischen Archiven und Bibliotheken; Römische Historische Mitteilungen; Römische Quartalschrift für christliche Altertumskunde und Kirchengeschichte; Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte; Festschrift Raymundi Kottje (1992); Festschrift Gabriel Adriányi (2000); Festschrift Herman H. Schwedt (2000); Nordic Studies in Honour and Memory of Leonard E. Boyle (2000); Festschrift für Friedrich P. Kahlenberg (2000).
Bisuschio
Bisuschio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Architetûe civîli
thumb|300px|Bisuschio, Villa Cicogna Mozzoni|centro
Olmo al Brembo
Olmo al Brembo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
87
thumb|320px|center|Tènpio de Vespasiano e Tito, 87 ([[Foro Rommano - Rómma)]]
Valladolid
Valladolid (in castigiàn prononçiòu ) o l'é 'n comùn spagnòllo de 299.265 abitànti, capolêugo (de facto) da comunitæ outònoma da Castìggia e Lión e da sò provìnsa. O se trêuva a 193 km da Madrìd e a l'é a capitâle socio-econòmica de región da Castìggia.
Giögrafîa
centro|miniatura|700x700px|Vìsta de Valladolid da-o brìcco de Las Contiendas
Stöia
Inta çitæ spagnòlla de Valladolid o l'é mòrto o navegatô zenéize Cristòffa Cónbo, a-i 20 de màzzo do 1506. centro|miniatura|700x700px|Raprezentaçión de Valladolid (de [[Frans Hogenberg) da-o Civitates Orbis Terrarum de Georg Braun, 1572]]
Stràdde
miniatura|300x300px|Màppa da ræ de stràdde d'in gîo a Valladolid A çitæ de Valladolid a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Valladolid a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE) atravèrso a staçión de Valladolid-Campo Grande, con di trêni dirètti con Madrìd, León, Palencia e Segovia.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da ciù de 40 lìnie de coriêre urbâne e numerôze lìnie èstra-urbâne, ciù 'na flòtta de tascì.
Ariopòrti
Valladolid a l'é servîa da l'ariopòrto de Valladolid-Villanubla, co-o còdice IATA "VLL", ch'o se trêuva ciù ò mêno 10 chilòmetri a ponénte da çitæ.
2 frevâ
O 2 frevâ o l'é o 33° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 332 giórni a-a fin de l'ànno (333 inti ànni bizestîli) thumb|210px|[[Dria Mantegna, Prezentaçión do Gexù Banbìn a-o Ténpio, 1454 ca. (Gemäldegalerie - Berlin)]] Fèsta da Candelêua.
Krav maga
U krav maga è üna tecnica de cumbatimentu. U nume è ebreu כראב מגע de krav = bataya e maga = ragia, dunca bataya de ragia.
A preistoria d'achela tecnica vegn da Samuel Lichtenfeld, ch'era detetivu e instrütù d'a puliça de Breslau (anchœy Wroclav) ent u tempu da munarchia austro-ungrese. U sò fiyu Imi Lichtenfeld è devegnüu spurtivu ent i sporti de luta ch'aveva ümparai da u paire. Imi era nasciüu a Büdapest e là viveva.
Ent i ani 1930 sun aparii i muvimenti fascisti, particularamente en Ungrìa. Imi Lichtenfeld cun autri atleti prutegeva a cumünità giüdea d'a cità. Elu à vistu rapidamente ch'u cumbatimentu per a vita era diferente d'u cumbatimentu spurtivu.
Elu lascia u serviçu ativu en 1964 e crea a Netanyahu üna scœra de lüta. Numa a sò tecnica u כראב מגע krav maga. Da 1980 i sò discipuli an u permissu d'ensegnà a tecnica fœra d'Israel e cumença de se spantegà a i Stati Ünii. U krav maga nun è ün sport e nun vœ l'essei, ma üna tecnica de supravita, de defensa.
San Leonardo de Yagüe
San Leonardo de Yagüe o l'è 'n comûne spagnòllo de 2054 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|San Leonardo de Yagüe - Arco medievâle|sinistra
Ermanno Olmi
Ermanno Olmi (Bergamo, 24 lùggio 1931 – Asiago, 7 màzzo 2018) o l'é stæto 'n çellebre regìsta cinematogràfico italiàn. O l'é stæto 'n scenegiatô, produtô cinematogràfico, diretô da fotografîa, montatô e scritô ascì.
Provinsa de Pròu
miniatura|Màppa da Provinsa de Pròu A Provinsa de Pròu a gh'à 7 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Bomarzo
Bomarzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Lambrugo
Lambrugo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pomeran orientâ
O pomeran orientâ (Pommersch, Pommerschplatt ò Pommeranisch) a l'é 'na vaietæ do basso tàicio parlâ da pomeræn e discendenti in väie regioin do Braxî, soviatûtto inti stâti meridionæ e into stâto de l'Espírito Santo.
Descriçion e stòia
O pomeran o l'é ben despægio da-o tàicio normativo, perché e doe lengoe gh'àn dê reixe distinte. O pomeran o s'asomeggia ciû tanto a l'olandeise, a o westfalian e a o sasson antigo.
Classificaçion linguistica
O pomeran o l'é uña lengoa basso-tàicia, ch'a l'apartegne a o grûppo dê lengoe parlæ inta region arente a o mâ Baltico. Into mæximo grûppo de lengoe gh'é o westfalian, o menonita e l'olandeise. L'ingleise ascì, lengoa anglo-sassoña, o l'é inparentòu con o pomeran. E vaietæ linguistiche do pomeran con ciû tanta presensa into stato de l'Espírito Santo en quelle che ne vegnan dâ Pomerania orientâ. O tàicio normativo, pe contra, o l'apartegne a un ätro grûppo de lengoe, l'ærto tàicio.
Stöia
A Germania a s'é constituïa in stato unitäio do 1871, e a lengoa tàicia atuâ a s'adeuviava - da Martin Lutero, con a seu traduçion avoxâ da Bibbia, do secolo XIX - basta comme lengoa leteräia. O pòpolo tàicio pe a comunicaçion o l'ëa avviòu a adeuviâ i dialetti locæ.
Con l'arivo dî imigranti tàici in Braxî, da o secolo XIX, i dialetti tàici s'areixan inte zöne da colonizaçion. De conseguensa, quande in Germania o tàicio normativo o passa a vegnî a lengoa commun pe i parlanti di diferenti dialetti, in Braxî, con l'afermaçion do tàicio comun a l'epoca de l'emigraçion verso questo paise, questo ròllo o l'é stæto realizòu da un dialetto, l'Hunsrückisch, parlòu inte l'oççidente da Germania. L'é da azonze che in quarche localitæ do Braxî d'ätre parlæ germaniche s'en afermæ. Inti muniçipi de Westfalia (Rio Grande do Sul) e de Rio Fortuna (Santa Catarina) s'adeuvia o dialetto westfalian. Inti muniçipi de Pomerode (Santa Catarina) e Santa Maria de Jetibá (Espírito Santo) predomina o pomeran.
I imigranti tàici arivæ in Braxî ne vegnivan da parte diferenti da Germania, ma into caxo particolâ do stato do Espírito Santo o 63% di imigranti tàici ne vegnivan dâ Pomerania, uña region tra a Germania e a Polònia setentrionæ.
Estinçion da lengoa in Germania
O basso-tàicio, do quæ o fa parte o pomeran, o l'é stæto lengoa franca, inta forma orâ e scrïta, in tûtta a region baltica. Do secolo XIII, un grûppo de comercianti de lengoa basso-sassoña o forma un'aleansa mercantîle conosciûa comme Lîga Anseatica. A lîga a s'é afermâ in väie çitæ portoæ do Baltico, e o basso-sasson o l'é vegnûo lengoa internaçionâ. A l'epoca o basso-tàicio o gh'aiva tûtte e caratteristiche da lengoa, con a seu scritûa e a seu traduçion da Bibbia, fæta da un colaboratô de Martin Lutero mëzo anno avanti da divolgaçion da traduçion luteraña in tàicio comun; con a cheita da Lîga anseatica tra a fin do secolo XVI e o prinçipio do secolo XVII o basso-tàicio o passa a ëse tratòu da dialetto. Ciû tardi o tàicio o vegne a lengoa ofiçiâ e prestigiosa, e é lengoe di pòpoli sassoin, comme o pomeran, passan a ëse conscideræ comme lengoe socialmente inferioî che o tàicio comun. Dapeu da Segonda Goæra Mondiâ o pomeran o vegne uña lengoa moribonda in Euròpa, e i seu parlanti an comensòu a abandonâlo, çernendo ciufïto o tàicio normativo.
Dapeu da sconfitta da Germania inta Segonda Goæra Mondiâ, a Pomerania tûtta a l'aresta sotta a o contròllo militâre sovietico e o confin germano-polacco o vegne spostòu verso oççidente, coscì a Pomerania a l'é arestâ spartïa da a linia Oder-Neisse, tra a Polònia e a zöna da Germania sotta aministraçion sovietica - ch'a l'é se vegnûa ciû tardi a Repûbrica Democratica Tàicia (Germania Orientâ).
Ciû tanta parte da Pomerania a l'é stæta anessa da a Polònia dapeu da Segonda Goæra Mondiâ. A popolaçion tàicia di teritöi a oriente da neuva linia de confin a l'é stæta squæxi completamente scorïa, e a region a l'é stæta reabitâ soviatûtto da polacchi, rusci e ucraini d'origine polacca. I tàici de lengoa pomeraña se son refugiæ in d'ätre regioin da Germania, donde o pomeran o no l'ëa parlòu. De conseguensa, ancheu o pomeran o l'é squæxi estinto inte regioin de l'Euròpa çentrâ dond'o l'à e seu reixe.
Sitoaçion in Braxî
O pomeran o l'é parlòu ancheu in väie regioin do Braxî, soviatûtto inti stati ciû a o meridion de Santa Catarina e do Rio Grande do Sul, comme into stato de l'Espírito Santo. Tente comunitæ tàice in Braxî en nasciûe in dê regioin inpervie, donde a presensa de parlanti do portogheise a l'ëa scarsa. De conseguensa tente de queste comunitæ àn riescïo a tegnì a lengoa originâ pe väie generaçioin. Questo isolamento linguistico e cortuâ o l'é stæto contrastòu in mainëa agressiva da o governo naçionalista de Getúlio Vargas, pe mëzo da campagna de naçionalizaçion, tra o 1938 e o 1945.
Inti ûrtimi anni, i governi promeuvan o stûddio e a conservaçion da lengoa pomaraña. Con o programma de Educaçion Scolastica Pomeraña (PROEPO) se çerca de sostegnî a cortûa di muniçipi donde o pomeran o l'é lengoa co-ofiçiâ, ò donde gh'é tenti parlanti da lengoa. O programma o prevedde o reclutamento de professoî da ræ pûbrica che pòssan mostrâ o pomeran inte scheue locæ.
Uña dê localitæ conosciûe in Braxî con un bilingoiximo fòrte pomeran-portogheise a l'é Pomerode, into stato de Santa Catarina. Uña localitæ dond'o se parlava o basso-tàicio a l'é Dona Otília, into muniçipio de Roque Gonzales, Canguçu, Region de Missões, into nord ovest do Rio Grande do Sul. into stato de l'Espírito Santo, inte çitæ de Afonso Cláudio, Pancas, Itarana, Santa Leopoldina, Santa Maria de Jetibá (donde a lengoa a l'é ofiçiâ), Vila Pavão, Domingos Martins e Laranja da Terra o pomeran o l'é vegnûo lengoa corrente con l'arivo di imigranti tàici. Sciña ancheu a l'é a primma lengoa de ben d'abitanti da region, e in tente provinse dê çitæ zâ mensonæ a l'é a lengoa ciû adeuviâ. Into mentre, pe tenti anni, l'alfabetizaçion di pomeræn a l'é stæta fæta in tàicio, e dapeu in portogheise, veu dì che uña parte di seu parlanti a sa scrivila; in generâ a communicaçion scrïta a se fa in tàicio o in portogheise.
Do 2011 a l'é stæta aprovâ uña lezze (a PEC 11/2009), ch'a l'includde inte l'articolo 182 da Constitoçion do Braxî a lengoa pomeraña, insemme con o tàicio, comme patrimòni cortuæ do stato de l'Espírito Santo.
A Santa Maria de Jetibá gh'é uña staçion arràdio in lengoa pomeraña, a Pomerisch Radio.
2010
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2010 a cansón Per tutte le volte che..., cantâ da Valerio Scanu.
Sport
- Canpionòu de Serie A 2009-2010 - Inter - Ivan Basso o goâgna o Gîo d'Italia 2010. - Africa do Sud - Mondiâle de balón 2010. Vincitô: Naçionâ de balon da Spagna - Belgraddo - Coppa Davis 2010. Vincitô: Serbia - Formula 1 (2010) - Vincitô: Sebastian Vettel sôvia Red Bull - Vancouver (Canada). XXI Olimpiade Invernâ. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Gropello Cairoli
Gropello Cairoli o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
1811
thumb|350px|center|Drioux e Leroy, Didipartiménti napoleònici italian-ni into 1811, màppa do 1866
Zanotto Lomellin
miniatura|right|100px|O stemma da cazadda di [[Lomelin]] Zanotto Lomellin (Zena, 1519 - 1574) o l'è stæto o 68° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 10 òtôbre 1571 a–o 10 òtôbre 1573, o vintitreieximo co-a carrega biennâ.
3 frevâ
O 3 frevâ o l'é o 34° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 331 giórni a-a fin de l'ànno (332 inti ànni bizestîli)
Trentin-Erto Adixe
O Trentin-Èrto Àdixe ò Trentin-Ato Addexe (in italiàn Trentino-Alto Adige, in tedesco Trentino-Südtirol e in ladìn Region Autònoma Trentin-Südtirol), a l'é 'na region a statûto speciâ dell'Italia settentrionâ de 900.000 abitanti, con capolêugo Trénto, formâ da-e dôe provinse autònome de Trénto e de Bolsàn. A confinn-a a sud co-a Lombardïa e o Venneto, a nòrd co l'Austria e a ponénte co-a Svissëa. A provinsa de Bolsàn a l'é dîta ascì inofiçialmente Sûdtiròlo.
Capolêughi de provinsa
I capolêughi de provinsa do Trentin-Èrto Àdixe son (in órdine arfabético):
1097
thumb|250px|center|Nevers, Gêxa de San Stêva
Calcata
Calcata o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Çëxa
250 px|right A çëxa ò çeexa (çerexa primma do XIX secolo, çêxa segóndo a grafîa ofiçiâ, scexa in savonéize, çereixa in vintimigiôzo, çereija in monegàsco ) o l'è o frûto de l'èrbo de çêxe, spêce da famiggia de Rosaceae, clasificâ cómme Prunus avium ((L.) L., 1755).
Descriçion e stöia
O nomme o ven da-o latin cerasus (it: ciliegia) ch'o ven da-o grego κέρασος (kèrasos) da-o nomme da çittæ de Κερασούντα (Kerasùnta), vexin a Trabizonda insce-o Mâ Neigro, de donde segondo Plinnio o Vegio i Romen porton a Romma i primmi ærboi de çeexa into I sec. d.C.
A porpa ascì a g'ha diverse coloraçioin e conscistense, da o gianco a o rosso scùo e da o tennio a o croccante. A çëxa a g'ha 'n'armella soö, dûa e do cô do legno.
Castellazzo Novarese
Castellazzo Novarese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Mozilla Firefox
Mozilla Firefox (conosciûo senpliceménte cómme Firefox) o l'é un navegatô web lìbero e multipiatafórma, mantegnûo da Mozilla Foundation. O l'é nasciûo into 2002 co-o nómme "Phoenix" da-i ménbri da comunitæ Mozilla che voéivan un navegatô stand-alone ciù spedîo do ragrupamento Mozilla Application Suite. Fìn a-a versción 56 Gecko o l'é stæto o seu motô de rendering, suportando gran pàrte di nêuvi standard web óltre a çerte caraterìstiche che són stæte progetæ cómme estensción a questi ùrtimi; da-a versción 57, Gecko o l'é stæto sostitoîo da Quantum. A versción in zeneize a se ciâma "vórpe de fêugo".
Repubbrica Socialista Sovietica de l'Estònia
A Repùbrica Socialìsta Soviética Estòne (nómme ofiçiâ Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik in èstone, Эстонская Советская Социалистическая Республика in rùscio) a l'è stæta, inti ànni 1940-1941 e da-o 1944 a-o 1990-1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
A sò capitâ a l'êa, coscì cómme inta modèrna Estònia, Tallinn.
Velamazán
Velamazán o l'è 'n comûne spagnòllo de 73 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Atractosteus tristoechus
Taxonavigaçion
Stati de l'America do Sud
right|thumbnail|300px|Carta giögràfica de l'América do Sûd
Atractosteus tristoechus
Atractosteus tristoechus
Stati de l'America do Sud
Stati co l'independença
Ancheu l'America do Sud a l'è compòsta de dozze paixi independenti (tra parentexi a capitâ):
Domini d'ätri paixi, territöi sensa indipendença
Tra parentexi a naçion da quæ dipendan
Lasnigo
Lasnigo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Campugexa
Campugexa (in zenese Canpogéxa, in urmeàscu Cōmpugeis̅c̅ia, in italiàn Campochiesa) l'è ina frasiun de Arbenga, de 1239 abitanti, in ta pruvinsa de Savuna.
Geugrafîa
Campugéxa a se tröva inta zòna ciü a levante sa ciàna de Arbenga, cumme u sucedde pé e àtre frasiùi ingàune legermente in culìna, tantu da truvâse a 28 mêtri in sciu livellu du mâ. A l'è spartïa in diferenti regiùi, quarchedüna de ste chi cunfinante cun Sàlia e Léca.
San Zorzu
Ina de lucalitài ciü impurtanti che furman Campugéxa a l'è quella de San Zorzu, custruìa aturnu a l'antîga gêxa c'a porta u nùmme du santu, risalente au periudu fra l'VII e u X séculu.
San Zorzu a l'è sede de 'na parocchia destacâ da quella du sentru de Campugéxa, ma e due e cundividdan in ünicu semité(r)iu, c'u se tröva inte sta lucalitài chi.
Murteu
Antigu grüppu de cà, c'u se tröva a setentriùn de l'abitàu mudernu de Campugéxa, se ghe rîva da 'na stradda sterâ c'u l'è u pruseguimentu da prinsipale stradda du burgu. Ancöi de l'abitàu restan pochi edifissi derucài, assemme a 'na gexétta dedicâ a San Bastiàn, risalente au XVI seculu, restruttü(r)à intu 2010 e cunsacrâ turna intu 2016.
Stòia
U pòstu u végne sernüu pé a sò pusisiùn fra a culîna e a ciàna ingàuna, stabilenduse chi pé sfrütà u terén cultivabile. Aturnu dunca ai òrti, sulu dòppu culegài sutta au pusedimentu de 'n apôxitu munasté se furman àtri edifissi, cun u svilüppu de quellu che vegne(r)à ciamàu ''Campus Ecclesiae. ''
Sta zòna chi a vegghe inti seculi tütta 'na sé(r)ie de avenimenti che a portan a espende e campàgne, cumme pa(r)eggiu u süccedde au burgu, tantu che u mantegne in iidentitài diferente dau restu da ciàna arbenganese, arménu fin au 1929, quande u ìntra a fà parte du cumün de Arbenga, pasandu da munisìpiu a frasiùn.
Architetüe religiuse
A livellu religiusu a frasiùn a fa parte da diocexi de Arbenga-Impeia, tütte e strütüe religiùse intu sò teritòiu e fan parte de dùi paròcchie distinte, a primma dedicà ai santi Fabian e Sebastìan, pé u sentru de Campugéxa e a segunda dedicà a San Zorzu, c'a cröve San Zorzu, ciü e regiùi da Carenda e di Furtìn.
Gêxe de Campugéxa
• Géxa paruchiale di santi Fabian e Sebastian, intu sentru da frasiùn.
• Uatòiu de San Giuvanni Batìsta, tacàu aa paruchiale.
• Capelétta de San Bastiàn, in lucalitài Murtêu.
Gêxe de San Zorzu
• Gêxa növa de San Zorzu, a l'è a paruchiàle da lucalitài, averta a partì dai ànni 1960 pé tütelà a cunservasiùn de quella véia a se tröva vixin ae opere paruchiali.
• Gêxa véggia de San Zorzu, a l'è ina strutüa du XV seculu, culucà dau semitéiu, a cunserva di pregiài afreschi ispirài aa Divina Cumédia.
Oltre il Colle
Oltre il Colle o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Bardonecchia
Bardonecchia o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Oltre il Colle
Giögrafîa
thumb|250px|Oltre il Colle, fraçión de Zambla bassa|centro
Provinsa de Senn-a
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Senn-a miniatura|Màppa da Provinsa de Senn-a A Provinsa de Senn-a a gh'à 35 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Comûni
- Colle di Val d'Elsa - - Senn-a -
4 frevâ
O 4 frevâ o l'é o 35° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 330 giórni a-a fin de l'ànno (331 inti ànni bizestîli)
Brebbia
Brebbia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Cremonn-a
Cremonn-a o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Lengue niger-kordofaniann-e
A famiggia de lengue niger-kordofaniann-e (o do Niger-Congo) a l'è a famiggia de lengue ciù grossa a-o mondo e a ciù grande de l'Africa pe area geografica, numeo de personn-e che a parlan e numeo de lengue.
Sottogruppi maggioî
I sottogruppi maggioî son
Atractosteus tropicus
Taxonavigaçion
Castelletto sopra Ticino
Castelletto sopra Ticino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Canepina
Canepina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Gramatica zeneize
miniatura|265x265px|A [[Bandêa de Zêna|Crôxe de San Zòrzo, o scìnbolo de Zêna.]] A gramàtica da parlâ lìgure zenéize, ch'a l'apartêgne a-a famìggia de léngoe indoeuropê romanze, a prezénta tànte somegiànse con quélle spagnòlla, françéize, portoghéize, còrsa e italiànn-a.
L'articolo
Gh'é tréi tîpi de articoli: indeterminatîvi, determinatîvi e partitîvi. I artìcoli determinatîvi ìndican 'n eleménto specìfico de 'n'acugéita, méntre quélli indeterminatîvi ìndican 'n eleménto genérico. Pe-i artìcoli partitîvi son adeuviæ e fórme di e de.
Articoli determinatîvi
L'artìcolo determinatîvo o l'é ascì adeuviòu pi-â formaçión da tèrsa persónn-a scingolâre prezénte di vèrbi, inte fórme o/a e o l'/a l'.
In zenéize i artìcoli s'adéuvian de lóngo prìmma do nómme: Ez. O Zàne, a Cristìnn-a, l'Ànna
Articoli indeterminativi
Quande no gh'é l'aférexi, l'artìcolo indeterminatîvo o peu êse scrîto ascì in ò inn-a.
Se l'artìcolo o càzze dòppo a prepoxiçión con aloa a prepoxiçión con a subìsce l'elixón da n segoîa da 'na crâxi con l'artìcolo indeterminatîvo; pe quésto se scrîve co-în e co-îna (ez.: co-în amîgo, co-îna coæ; cómme i ezénpi móstran quand'a n dòppo co-i a l'é dentâle alôa a i a l'é lónga, méntre s'a l'é velâre  a l'é cùrta.
O nomme
O sostantîvo in zenéize, cómme in italiàn, o l'é caraterizòu da doî géneri (mascolìn e feminìn) e doî nùmeri (scingolâre e plurâle), méntre o no prezénta, a diferénsa do grêgo antîgo, o nêutro e o doâle. No gh'é di câxi. A ciù pàrte de paròlle zenéixi a l'à o mæximo génere de corispondénti italiann-e, scibén che gh'é dötræ eceçioìn, prezenpio l'artâ (altare in italiàn), sciô (fiore in italiàn) e giàssa (ghiaccio in italiàn), che in zenéize én tutte paròlle feminìnn-e.
Vò-u chì cómme son e prinçipæ dexinénse di nómmi zenéixi :
Inverno e Monteleone
Inverno e Monteleone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Gramatica zeneize
O plurale di nommi: e regole
Dòppo avéi vìsto e dexinénse pe genere e nùmero di nommi, òua se peu védde e regole generâli pò-u plurale di nommi. De ciù a ciù pàrte di nommi che terminàn in -so ò -sso gh'àn o plurâle in -sci
Inverno e Monteleone
Pòsti de interèsse
thumb|280px|O castéllo d'Inverno|centro
Gramatica zeneize
L'agetîvo
I agetîvi vàn aprêuvo a-e mæxime régole di nómmi pò-u nùmero e pò-u génere.
E prepoxiçioin
E prepoxiçioìn pròpie són quélle che gh'àn sénpre e sôlo a fonçión de prepoxiçión. Se divìdan in prepoxiçioìn sénplici e articolæ.
E prepoxiçioin articolæ
E prepoxiçioin articolæ son l'éxito de l'incóntro tra e prepoxiçioin senplici e i articoli determinatîvi.
Vò-u lì l'elenco con tùtti i éxiti. Bezéugna tegnî conto che e prepoxiçioìn articolæ che son derivæ da-a prepoxiçión in, sàiva a dî: ne-o, ne-a, ne l', ne-i, ne-e, son fórme de l'Euttoçento in sciô modéllo de l'italiàn, pe sta motivaçion chì s'atrêuva ciù de spésso e prepoxiçioìn articolæ de inte. In ògni mòddo o l'é poscìbile atreuvâ, inti vêgi topònimi, quéste fórme, ancón vive, cómme ino Cànpo, ino Prión....
Quàrche prepoxiçioìn a l'é sogètta a-i cangiaménti da prozodîa. I cangiaménti so indicæ tra paréntexi.
In zenéize l'é poscìbile 'n ûzo pleonàstico de prepoxiçioìn, sàiva a dî che se peu adêuviâ de prepoxiçioìn in ciù in confrónto a l'italiàn.
A prozodîa
Émmo sentîo parlâ inte pàrti prìmma da prozodîa. Ma cös'a l'é?
Co-a paròlla prozodîa se inténde o stùdio de cómme a ven dîta tùtta-a frâze stàndo aténti a-i cangiaménti di soìn con riferiménto a-o tìnbro, a l'intensitæ, a-a duâta, a l'intonaçión e a l'acénto.
E cöse ciù inportànti che sucêde into zenéize de Zêna pe vîa da prozodîa són ste chi.
I pronómmi
O pronómme o l'é 'na pàrte variàbile do discórso ch'o s'adêuvia in càngio de 'n âtro eleménto da frâze, ch'o l'é de spésso o nómme.
O Bacìccia o torniâ domàn da Montéuzzo e o doviémmo andâ a pigiâlo a-a fermâta do célere
In zenéize o pronómme o l'é adeuviòu ànche quànde gh'é za prezénte o nómme ò o sogètto
O pronómme o se peu atreuvâ a-o càngio de âtri eleménti da frâze ascì:
Aviéiva dovûo êse ciù bràva e de cóntra a no l'é stæta
Dond'o l'é tò fræ? O no t'æ dîto nìnte?
Exìstan diferénti categorîe de pronómmi: Quànde o pronómme personâle o l'é segoîo da 'n vèrbo, pi-a 2a e a 3a persónn-a scingolâre, a l'éé prezénte 'na repetiçión
Ti t 'ê pròprio 'n bezûgo
Lê o l' êa a câza do Feipìn
Lê o s 'adêscia tùtte e matìnn-e a sett'ôe Ti t'adescjæ 'nsce l'éndego do matìn
(Fabrìçio De André)
Pronómmi demonstratîvi
Tànte vòtte mæximo o l'é sotantivòu: o mæximo
O verbo
O vèrbo in zenéize o và coniugòu co-o sò sogètto pe génere e personn-a, ma no de lóngo! Defæti quànde o vèrbo o precéde o sogètto, o vèrbo o và misso a-o scingolâre mascolìn ànche se o sogètto o l'é a-o plurâle ò o l'é feminìn. Prezénpio, pò-u plurale: gh'é di figêu, gh'é de paròlle, chi ghe vegnîva e famìgge, lûxe e stélle in çê. Pò-u feminìn: l'é arivòu l'ôa, me scciupòu 'na coæ de lêze; ànche inta cansón Picon dagghe cianin a 'n çerto pónto o tèsto o dîxe: a stànsia dôve gh'é nasciûo mæ moæ: nasciûo e no nasciûa!
N' âtra régola aregoârda l'utilìzzo do vèrbo avéi in càngio de êse quànde o conpleménto ògetto o l'é raprezentòu da 'na particèlla pronominâle:se tradûe me l'ò acatòu e no me o son acatòu. Into mæximo mòddo se dixe a-o cheu o se l'à pigiâ e no a-o cheu o se l'é pigiâ; se l'an portâ via e no se a son portâ via, ecc.
In zenéize i doî vèrbi ouxiliâi prinçipâli son o vèrbo êse e o vèrbo avéi.
Vèrbo êse
N.B.: A-o càngio de stæto / stæta / stæti / stæte, gh'é a poscibilitæ de sentî stòu / stâ / stéi / stæ, ò ancón, fêua de Zêna: stàtto / stàtta / stàtti / stàtte.
E quàttro coniugaçioìn di vèrbi zenéixi
In zenéize gh'é quàttro coniugaçioìn de vèrbi:
I coniogaçión
I vèrbi da prìmma coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -â
II coniogaçión
I vèrbi da segónda coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -éi.
III coniogaçión
I vèrbi da tèrsa coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -e.
IV coniogaçión
I vèrbi da quàrta coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -î.
A IV coniogaçión a l'é fòscia a ciù despægia e particolâ se a confrontémmo co-e âtre coniogaçioìn inta sò fórma regolâre. Sto fæto chîe o l'é dovûo a-a prezénça da i inta réixe do vèrbo ch'ariésce a cangiâ e a rénde despæge e terminaçioìn di ténpi verbâli.
Pasòu remöto
In òrìgine gh'êa ascì, comme in italian, o pasòu remòto, o quæ o l'é stæto abandonòu into parlâ into XIX sécolo.
1797
thumb|400 px|center|Repùbrica Cispadànn-a
Gramatica zeneize
Nòtte esplicatîve
<references group="n." responsive="" />
Prospeo Çentrion Fattinante
Prospeo Çentrion (ò Prospero Çenturion) Fattinante (Zena 1510 – 1581) (italiano: Prospero Centurione Fattinanti) o l'è stæto o 70° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 17 òtôbre 1575 a-o 17 òtôbre 1577, o vintiçinqueximo co-a carrega biennâ.
Musée d'Orsay
right|thumb|350px|L'interno do Musée d'Orsay O Musée d'Orsay (Musée d'Orsay, in françeise) o l'è un musëo int'a çittæ de Pariggi. O l'è stæto averto int'o 1986 e o gh'a unn-a superfiçie de 57 400 m². Int'o 2007 o l'è stæto vixitòu da 3.200.000 personn-e
Lezzeno
Lezzeno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Provinsa de Trénto
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Trénto miniatura|300x300px|Màppa da Provinsa de Trénto A Provinsa de Trénto a gh'à 166 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Trentin-Erto Adixe in Italia.
5 frevâ
O 5 frevâ o l'é o 36° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 329 giórni a-a fin de l'ànno (330 inti ànni bizestîli) thumb|150px|right|[[Françésco de Zurbarán, Sant'Àgata, 1630-1633 (Museo Fabre-Montpellier)]]
Çittæ metropolitann-a de Firense
miniatura|155x155px|Stémma da çittæ metropolitann-a de Firense miniatura|Màppa da çittæ metropolitann-a de Firense A Çittæ metropolitann-a de Firense a gh'à 41 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Toscann-a in Italia.
Comûni
- Barberino Tavarnelle - Fiesole - Firense - Montelupo Fiorentino - - San Godenso - Scandicci
Prototheria
Taxonavigaçion
Prototheria
Nomme: Prototheria Gill 1872
Oltressenda Alta
Oltressenda Alta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|250px|Oltressenda Alta, fraçión de Valzurio|centro
Judo
Judo (柔道 Jūdō, via da cedevolessa) a l'è un ârte marziale nasciua in Giappon con a fondaçion do Kōdōkan da parte do Prof. Jigorō Kanō, int'o 1882.
Descriçion e stòia
Quelli che fan judo se ciamman Judoka.
Repubbrica Socialista Sovietica da Lettònia
A Repùbrica Socialìsta Soviética Letòne (nómme ofiçiâ Latvijas Padomju Sociālistiskā Republika in letòne, Латвийская Советская Социалистическая Республика in rùscio) a l'è stæta, into 1940 e tra-o 1920 e o 1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
A sò capitâ a l'êa, coscì cómme inta modèrna Letònia, Riga.
San Frutôzo
San Frutôzo, scrîto ascì San Frûttoso, o l'è 'n quartê rescidensiâle de Zena de 36.347 abitanti (a-i 31 dexénbre do 2010) compréizo con Marasci e Quéssi into Mûniçipio III Bassa Valbesagno.
O fâ parte de Zena da-o 1873: primma o l'êa sôlo un paisotto vixin.
Architetûe civîli
thumb|250px|Zêna (San Frutôzo), O pónte de Sant'Àgata sôvia o Bezàgno, deruòu into 1970 (föto òtôbre 2005)|centro
Barone Canavese
Barone Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto
miniatura|250x250px|A gabìnn-a de l'ascensô into tòcco òrizóntale L' ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto, conosciûo cómme ascensô de Montegalétto ascì, o l'é 'n inpiànto de traspòrto funicolâre verticâ pùblico da çitæ de Zêna ch'o colêga a Stràdda de Bàrbi, da-arénte a-a staçión feroviària de Prìnçipe co-o Córso Dògali, vixìn a-o Castéllo d'Albertis. O l'é gestîo da l'AMT de Zêna.
Stöia
sinistra|miniatura|Vìsta da colìnn-a de Montegalétto co-o [[Castéllo d'Albertis]] L'ascensô o l'é stæto costroîo inte l'ànno 1929 da 'na socjêtæ privâ, a Socjêtæ Lìgure pe Inpiànto e Ezercìçio Ascensoî, pe poéi colegâ a centrâle staçioìn de Prìnçipe con Montegalétto, antîgo nómme da zöna da-arénte a-o Castéllo d'Albertis che a l'época a l'êa interesâ da 'na fórte urbanizaçión aprêuvo a-a costruçión da Circonvalaçión a Mónte. St'inpiànto chi, ch'o crovîva 'na diferénsa d'altitùdine de ciù ò mêno setànta mêtri, o l'êa o ciù grànde tra quélli da çitæ. Pe de ciù, pe arivâ a-e sò gabìnn-e, da-a capiénsa de vìnti persónn-e ciaschedùnn-a, s'êa dovûo realizâ 'na galerîa de squæxi trexénto mêtri.
L'inpiànto o l'é de lóngo stæto bén bén dêuviòu da-i abitànti do quartê aprêuvo a-o fæto ch'o l'êa ciù spedîo e o l'àiva 'n bigétto mêno câo de quélli di tranvài, di òutobi e di fìlobi. Tra o 1963 e o 1965 gh'é stæta 'n'inportànte òpera de refæta de l'ascensô, con l'instalaçión de 'n scistêma ciù lèsto e modèrno. Vèrso a fìn di ànni sciusciànta o nùmero de pasagê o s'é però amermòu aprêuvo a l'introduçión do bigétto ùnico pò-u traspòrto pùblico zenéize, con l'ascensô ch'o l'êa dónca diventòu mêno conveniénte. A-o prìmmo de frevâ do 1976, l'AMT a l'à rilevòu l'inpiànto insémme a quéllo de Castelétto Ponénte, continoàndo o servìçio scìnn-a-o 1995, quànde a l'é schéita a sò vìtta técnica de trént'ànni, con l'ascensô ch'o l'é stæto dónca seròu.
L'inpiànto modèrno
A-o moménto da sò refæta, l'AMT a l'à decîzo de renovâ a configuraçión de l'inpiànto ascì, aprêuvo a-a prezénsa de 'na lónga galerîa da percorî a pê ch'a rendéiva l'ascensô pöco apetìbile a-i uténti. O l'é stæto dónca realizòu 'n progètto preliminâre da pàrte de l'inzegnê Michele Montanari de l'AMT, into quæ o l'êa prevìsto 'n inpiànto traslatô-solevatô.
Co-a gâra d'apàlto, a stezûa do progètto esecutîvo e i travàggi pe l'agiornaménto de l'inpiànto són stæti asegnæ a 'na asociaçión tenporània de inpréize goidâ da Poma Italia. O progètto definitîvo o l'é stæto coscì prezentòu into zenâ do 2001, co-e outorizaçioìn necesâie da pàrte do Ministêro di Traspòrti che són arivæ a-i 14 de novénbre de quéllo ànno. I travàggi són pe cóntra incomensæ into méize de seténbre do 2002, pe pöi finîi into zùgno do 2004. Dòppo quàrche méize pe-e prêuve e-e colaodaçioìn, a-i 15 de dexénbre do 2004 l'ascensô o l'é stæto inouguròu e avèrto a-o pùblico.
L'inpiànto de Montegalétto o l'é tra quélli ciù dêuviæ da-i zenéixi aprêuvo a-o sò fonçionaménto caraterìstico e a-a sò poxiçión stratégica, ch'a permétte d'arivâ a-a spedîa a-o Castéllo d'Albertis e a Córso Dògali vegnìndo da l'àrea d'in gîo a-a staçión Prìnçipe.
Tra o 2020 e o 2021 l'ascensô o l'à avûo di problêmi de tîpo técnico e dónca, depoî a revixón òrdenâia, a gabìnn-a nùmero 1 a l'é stæta desmìssa. O servìçio o l'é stæto coscì ezercitòu a spêua da-a sôla gabìnn-a nùmero 2, co-ina frequénsa de 9 menûti tra 'na córsa e l'âtra, scìnn-a quànde, into 2022, o l'é stæto tórna avèrto do tùtto.
Caraterìstiche
miniatura|Vìsta da galerîa òrizóntale miniatura|O scistêma d'ingàncio pò-u pasàggio da-a funicolâre a l'ascensô L'ascensô de Montegalétto o peu êse conscideròu cómme 'n scistêma de tréi inpiànti. Defæti, prìmma de tùtto, gh'é 'n scistêma funicolâre pò-u pasàggio inta galerîa òrizóntale che, depoî 'n tòcco de traslaçión in sce gómma de derivaçión funivàia, o pórta a gabìnn-a inte 'n scistêma scìmile a quéllo de 'n normâle ascensô, spartîo tra dôe piatafórme diferénti, unn-a pe gabìnn-a.
E dôe gabìnn-e de l'inpiànto pàrtan insémme: méntre quélla inta staçión de vàlle a l'atravèrsa a galerîa òrizóntale, a segónda a l'incoménsa a chinâ da Córso Dògali, con l'incôxo tra e dôe ch'o l'avêgne a-a bâze do pósso de l'ascensô quànde e gabìnn-a són pigiæ in càrego da l'inpiànto traslatô. Defæti, in quéllo moménto, a gabìnn-a ch'a chìnn-a a l'é inganciâ co-in scistêma ötomàtico a l'inpiànto funicolâre pe incomensâ o tòcco òrizóntale; pe cóntra quélla ch'a mónta a vegnê isâ in sciô ciàn de l'ascensô e dónca a va vèrso a staçión de mónte.
Peiso
miniatura|O campion internaçionä pe-o chilogrammo deuviou scinn'a-o 2019, dito Le Grand K O peiso de un corpo a l'è a forsa ch'a vegne eserçitä in sce o corpo meximo a causa do fæto de esse all'interno do campo gravitasionale terrestre. Pe questo motivo o peiso o l'è unna grandessa vettoriale, dæto che o l'ha a diresion e o verso ch'o l'ha o vettô do campo gravitasionale in te un punto qualsiasi. O valô do vettô gravitasionale o l'è o meximo pe tütti i oggetti che se tröven in to meximo punto. A forsa peiso a l'è differente, se l'è differente a massa.
Ünitæ de mezüa do peiso
In quante unitæ de mezüa de unna forsa, o peiso o pö esse mezüou in Newton, ma in te l'üso comün se ricôre ao chilogrammo o ciü precisamente chilogrammo-peiso. Questo o l'è pari â forsa gravitasionale che a Tæra a l'eserçita in sce un cilindro de platino-iridio dîto chilogrammo-campion. Sciccome o vettô gravitasionale o l'è variabile da un punto a l'atro da superfiçie terrestre, a definision ciü precisa a l'è a seguente: o chilogrammo a l'è a forsa de attrasion terrestre in sce o chilogrammo campion (campion de massa in to scistema M K S) a o livello do mâ e a 45° de Latitüdine.
Provinsa de Bolsàn
miniatura|126x126px|Stémma da Provinsa de Bolsàn miniatura|Màppa da Provinsa de Bolsàn A Provinsa de Bolsàn a gh'à 116 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Trentin-Erto Adixe in Italia.
Brenta (Italia)
Brenta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Canino (Italia)
Canino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Rebollar
Rebollar o l'è 'n comûne spagnòllo de 42 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|300 px|Rebollar, gêxa parrochiàl|sinistra
Zane Battesto Gentî Pignœuo
miniatura|Ritræto do Zane Battesto Gentî Pignœuo Zane Battesto Gentî Pignœuo (Zena, 1525 - 1595) o l'è stæto o 71° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 19 òtôbre 1577 a-o 19 òtôbre 1579, o vintiseieximo co-a carrega biennâ.
Grafîe artäéixi
No gh'é 'na grafîa ofiçiâle pe-a parlâ artäéize. Inte seu trascriçioin, coscì comme inte l'âtre parlæ de Ponente, a l'é prinçipalmente adeuviâ a "u" pe-o són /u/, o dittongo "eu" pe-o són /ø/ e a "ü" pe-o són /y/.
1305
thumb|350px|center|[[Cagliari, Tôre de San Pancràçio, 1305]]
1808
thumb|400px|center|[[Françesco Goya, El Tres de Mayo (O tréi de màzzo), 1808 (Museo del Prado)]]
Fæti
thumb|350px|right|Sàtira in sciâ ratélla da famiggia reâle de Spagna, méntre [[Napolion Bonaparte|Napoléon o l'incorónn-a seu fræ Giöxèppe rè de Spagna, lùggio 1808 (Biblioteca Bodleiann-a - Universcitæ de Oxford) ]]
Ricò
Ricò (Ricò en żenéṡe, Riccò del Golfo di Spezia en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 3654 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 dezenbre 2017, a Ricò i ghe son 145 sitadìn forèsti.
Cavaglietto
Cavaglietto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Zhengzhou
Zhengzhou (cineize: 郑州市, prônûnçia pinyin: Zhèngzhōu, fôrma tradiçionâ: Chengchow) a l'é a capitâ da provinsa cineize de Henan, ch'a fâ parte da Repûbbrica Popolâre da Cinn-a.
6 frevâ
O 6 frevâ o l'é o 37° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 328 giórni a-a fin de l'ànno (329 inti ànni bizestîli)
Palasso Rosso
thumb|right|100 px|UNESCO thumb|200px|right|Palasso Rósso O Palasso Rósso (it: Palazzo Rosso) o l'è 'na costruçión stòrica, vosciûa da Rodolfo e da Zane Françesco Brignoe Sae (1582-1637) (it: Giovanni Francesco Brignole Sale), scitoâ inta stràdda Garibàldi 18, a Zêna e inserîa o 13 de lùggio do 2006 inta lìsta di 42 palassi di Rolli de Zêna, conscideræ Patrimònio de l'Umanitæ UNESCO.
O palasso o l'òspita 'na seçión di Musei da Stradda Neuva dedicòu a-a pitûa italiann-a da-o XVI a-o XVIII sécolo, con de seçioìn d'arte italiann-a e forèsta.
Boletus edulis
O Boletus edulis, dîto ascì fonzo néigro, a l'é 'na rassa de fonzo da famíggia de boletaceae. Insémm'ou Boletus aereus, òu Boletus aestivalis, i-òu Boletus pinophilus, o l'é ùn de quelli fonzi che in italian son conosciûi comme porcini, di quæ o l'é o ciù difûzo e avoxòu.
1807
thumb|450px|center|[[Jean-Baptiste Regnault (1754-1829), Contræto matrimoniâle intra Gêumo Bonaparte e Catænn-a de Wurtemberg, E Tuileries, 22 agósto 1807]]
Boletus edulis
Descriçión
miniatura|Boletus edulis zoêno|sinistraÓltre che pò-u bon savô, o boletus edulis, comme tùtti i fonzi néigri, o l'é caraterizòu da 'n pòrtaménto ben ciantòu e elegànte. O capéllo o l'é maròn: o cô o peu cangiâ dò-u gianco spòrco (s'o l'é cresciûo sott'a-e féugge) òu castàn scûo da varietæ fuscoruber, scibén che i estrêmi so-asæ ræi. A cotícola do capéllo a l'é de longo 'n pitinìn lepegôza, cösa ch'a l'agiùtta a dintíngoe sto fonzo chi dò-u boletus aestivalis, che de vòtte o peu êse ben ben scìmile mò-u gh'à a cotìcola sciûta. O câsigión, covèrto da 'na ræ scciàssa sorviatùtto inta parte de d'âto, o l'é o ciù de vòtte ciæo se no giánco. I pöri son giánchi quand'o fonzo o l'é zoêno, pe divegnî prìmma giâni e pöi vèrdi quand'o l'é ciù vêgio. A càrne a l'é giánca e a no cangia de cô dòpp'o tàggio.
Habitat
O Boletus edulis o l'é ùn di fonzi ciù difûzi in sciâ tæra. O se peu trovâ inte 'na grande varietæ de habitat: da-a maccia mediterània, scinn'a-i bòschi d'abêto de Àrpi, e, sò-u clìmma o no ven tròppo fréido, ascì sott'a-i arbùsti da microflöra alpìnn-a. Comm'o Boletus pinophilus, o sopòrta ascì de tenperatûe bastànsa basse e o peu êse arecugéito scinn'a-a fin de l'ötùnno, de vòtte quand'a l'é za chéita a prìmma néive. Inta nòstra región o l'é comùn inti bòschi d'abeto e de fò, ma quande o clìmma o ven men câdo, o chìnn-a a-i bòschi de castàgno, de rôe e a tùtti quelli che de stæ gh'àn de tenperatûe tròppo érte pe lê. Defæti o no l'é 'n fonzo termòfilo comm'o Boletus aereus e o Boletus aestivalis e o no riêsce a crésce co-o câdo de lùggio e d'agósto. O B. edulis o se peu trovâ ascì da-i méixi d'arvî, de màzzo e de zùgno, prìmma da pösa estîva quande sôlo i fonzi termòfili én boìn a crésce.
Palasso Rosso
Stöia
O Palasso Rosso o l'é stæto fabricòu into 1671 e o 1677, pe voentæ di fræ Rodolfo e Zane Françesco I Brignoe Sae (1582-1637), in sce 'n progètto de l'architétto zenéize Pietro Antonio Corradi. A-a mòrte do Rodolfo, o Zane Françesco o l'é divegnûo propietâio de tùtto o palassio.
Villa de Peschee
thumb|300px|A faciâ da villa A villa Palavicìn de Peschêe a l'è unn-a vìlla do Çinqueçénto a Zêna.
Palasso Rosso
A decoraçion do XVII sécolo
O Grigheu De Feræ, into Salòn magiô, o l'à afrescòu a sofîta con Fetónte depoî a-o poæ Apòllo, òpera ch'a l'é stæta destrûta inta Segonda Guæra Mondiâ. O l'é restòu o bosétto preparatöio.
Villa de Peschee
Descriçion e stöia
A se trêuva in via de San Bertomê di Armêni 25, a Castellètto. Fæta into 1560 pe-o patriçio zeneize Tobìa Palavicìn, inte unn-a zöna quæ, a quèllo témpo, a l'ea fêua de miâgie da citæ. Into Sèteçénto a l'è stæta comprèisa drènto a-e Miâgie Nêue. Dóppo l'espansción urbâna de l'Eutoçénto, a l'è òua into centro da çitæ.
Palasso Rosso
A decoraçion do XVII sécolo
Inte quàttro sâle, ognunn-a dedicâ a 'na stagión, gh'é Alegorîa da Primavéia do De Feræ, con Venere, Marte e Cupido, tra pùtti e scioî. Inte l ' Alegorîa da Stæ gh'é Cèrere, Apòllo, o dê Sô, un pùtto co-in màsso de spîghe e Aura, ninfa de brîxe. O Lión inta stæ o l'é ascì o scìmbolo araldico di Brignoe. Domenego Piola o l'à afrescòu a Sâla d'Autùnno, co-o Bacco, zoêno e inbérbe, co-o Silèno inbriægo e con bacanti, çentauri e satiri e o l'à dipìnto a Sâla d'Inverno con de scene de carlevâ, e de càccia e co-i reciammi a-a pitûa do Correggio. thumb|200 px|Pòulo Gieumo Piola, Lögia da Diàna Poùlo Gieumo Piola, fìggio do Domenego, into 1689 o l'à dipìnto a Lögia de rovinn-e da Diàna, co-a colaboraçion do quadraturìsta Nicolò Codazzi, autô de finte architetûe in roìnn-a. A lögia, ch'a l'êa concepîa comme 'na galerîa serâ e con di decöi rococò, a l'é stæta averta inti anni çinquanta.
Villa de Peschee
Descriçion e stöia
L'architétto da villa o l'è o Galeàzzo Alêssi, cómme o dîxe o Rafaêle Soprâni into 1674, ma gh'è de lòngo o dùbio se o G.B. Castèllo o no l'agge agiutòu. E pitûe son mâvegiôze e ben conservæ, fæte da o Marcèllo Sparzo da schêua do G. B. Castêllo, da l'Antönio Semìn e da o Lùcca Cangiâxo.
Palasso Rosso
A decoraçion do XVII sécolo
Di atri afreschi son stæti eseguîi da-i pitoî Zan'Andria Carlon, Loenso De Feræ, Carlo Antogno Tavella, Dria Leonçin e Bertomê Guidobon. Inta vòtta da Sâla da Vìtta de l'òmmo o Zan'Andria Carlon o l'à dipìnto e Parche, o Tempo, a Giustìçia Divinn-a, l ' Astrologia e a Sapiençia.
Villa de Peschee
Descriçion e stöia
O párco o l'è stæto taggiôu inte l'Eutoçénto pe fâ a via Peschêa e a vílla a l'è stæta remanezâ in pittìn prímma do 1846 pe restaorâla. In quelli anni, o Charles Dickens o l'à passòu do témpo inta villa e o l'à scrîto unn-a descriçión da vista in sce Zêna e in sce l'Accasêua.
Palasso Rosso
A decoraçion do XVIII sécolo
A-a meitæ do Seteçénto Zane Françesco II Brignoe Sae, ambasciatô da Repubrica a Pariggi e into 1746 Duxe de Zêna, o l'à incaregòu l'architétto Françesco Canton de rinovâ l'esterno, con di protomi de lioìn ranpànti sotta l'erbo de brìgnoe. sinistra|miniatura|Loenso De Feræ, Salotto de Virtù Patrie, 1740 A decoraçion seteçentèsca do studio do Duxe Zane Françesco II - coscì dîto Salotto de Virtù Patrie - a l'é do Loenso De Feræ (1680-1744), fìggio do Grigheu, ch'inta votta o l'à dipìnto 'n'architettua in grisaille, con di episodi de Romma antigaː L'alocuçion do Publio Cornelio Scipion into Senato, E Vestale custodiscian o feugo sacro, E matronn-e dàn di gioiélli a-a patria, O trionfo militâ do Costantin I. In scê miâge o Loenso De Feræ o l'à dipìnto e Personificaçioin da Virtùː A giustiçia do Tito Manlio Torquato into condanâ o figgio, A continençia do Publio Cornelio Scipion, A forsa do Muçio Scevola.
Villa de Peschee
Descriçion e stöia
A vílla a l'è ancón da famìggia Palavicìn e a l'è adeuviâ cómme abitaçión privâ.
Palasso Rosso
E coleçioìn d'arte
Maia Brignoe Sâ De Feræ, duchessa de Galêa, a l'à regalòu a Zêna o palasso co-e coleçioìn d'arte. Dòppo o bombardamento da Segonda Guæra Mondiâ, a ricostruçion (da-o 1953 a-o 1961) a l'é stæta condûta da-a diretôa de l'Ôfiçio de Belle Arte de Zêna, Catænn-a Marçenæa (Caterina Marcenaro), e da-i architétti Franco Albini e Franca Helg. Segondo i critêi do "Movimento Moderno", l'alestiménto o l'é stæto raçionalista, in contrasto co l'identitæ storica do palasso. Çèrte òpere son stæte mìsse in môstra inti muzei da çitæ. O Franco Albini o l'à realizòu a scâa elicoidâ e o cortî derê a-o palasso, donde o l'à mìsso o portâle baròcco do convento de San Scilvestro.
Inti anni novanta, o palasso o l'é stæto restituito a l'aspetto seteçentesco, in bâze a-e descriçioìn storiche, comme quella do Carlo Gioxeppe Ratti e tanti arêdi e dipìnti originâli son stæti ricolocæ inte quadratûe seteçentesche.
A quadrerìa
Oltre a-o palasso, a duchessa de Galêa into 1874 a l'à regalòu a-o Comùn de Zêna a splendida quadrerìa, con di ritræti dipìnti da fiaminghi, con òpere do Guido Reni, do Guerçin, do Matîa Preti, do Benàrdo Stroççi e con de tôe e téie d'anbito veneto do XVI secolo, tra e quæ gh'é e òpere do Palma o Vêgio e do Pòulo Veroneize.
Inti anni 1953-1961 l'è stæto azonto: unna coleçión de ceramiche, unna coleçión numismatica, unna coleçión tescile, di disegni, de stanpe e unna coleçión cartogràfica. Into 1992, co-a nêuva espoxiçion, l'é stæto mìsso in móstra di òpere da coleçión originâle da famiggia Brignoe Sae.
Theria
Taxonavigaçion