cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pantalera
Conpetiçioìn
De pantalera o no vên inandiòu 'n canpionòu cómme pe âtri zêughi sferìstichi, a ògni mòddo gh'é di tornêi asæ avoxæ che se zêugan co-ina cadénsa anoâle. Tra quésti o ciù inportànte o l'é o coscì dîto "tornêo di pàixi", ancheu arivòu a-a sò trentaçinquêxima ediçión, e ch'o védde a parteçipaçión de inportànti zugoéi de balón ascì. In sciâ bâze do nùmero de squàddre iscrîte o peu êse spartîo in sce ciù série, vegnìndo inandiòu cómme 'n canpionòu picìn. L'atoâle detentô do tornêo, arivòu a-a sò 36° ediçión, o l'é a squàddra de Bosia.
Glareolidae
alt=Glareola pratincola|miniatura|300px|Glareola pratincola Glareolidae (C.L.Brehm - 1831) a l'é 'na famìggia d'öxelli apartenénte a l'Ordine Charadriiformes, ch'o l'inclùdde o Pernixòtto de Mâ (Glareola pratincola) e o Testonòtto Biondo (Cursorius cursor). I Glareolidae én inparentæ co-i Laridae ma àn abitùdine pægie a quelle di Limicoli. Caraterìstica da famiggia l'é o becco arcoòu. A ragrùppa 4 generi, 17 spêce viventi.
Cangiamento climatico
miniatura|250x250px|Tenperatûe medie inti urtimi 12.000 anni O cangiamento do clima l'é dovuo a-i gas à effetto særa, caxonæ da-a combustion do carbon e do petrolio. Unna votta che ghe son, sti gas son destinæ a restâghe pe de miggiæe d'anni. O cangiamento climatico o no l'è omogeneo. A tera a se scada ciù tòsto che o mâ, ch’o fonçioña comme un tampon. A-a giornâ d'ancheu, lê ascì o comensa à fâse ciù cado, con di effetti che veddemmo tutti.
Làpide di fræ Scimonétta e Perçivàlle Lercâ
miniatura|350x350px|A làpide, into [[Muzêo de Sant'Agostìn]] A làpide di fræ Scimonétta e Perçivàlle Lercâ a l'é 'na làpide do 1259, conservâ a Zêna into Muzêo de Sant'Agostìn, ch'a contêgne 'na frâze scrîta in léngoa lìgure.
Stöia
A làpide a l'é stæta realizâ pe-i fræ Scimonétta e Perçivàlle, chi fâvan pàrte da famìggia de lignêua di Lercæ, sùbito dòppo a sò mòrte, avegnûa a-i 15 d'agósto do 1259, fòscia pe pèsta.
Co-o pasâ di sécoli l'òpera a l'êa però scentâ, con l'interaménto de l'antîgo canposànto medievâle e de l'Uspiâ de Sàn Zâne, p'êse tórna descrovîa a-i 7 de lùggio do 1873, into córso de çèrti travàggi a-o cazaménto da Coménda. In particolâ, a làpide a l'é stæta trovâ da-arénte a-e miâge da gêxa, dónde ancheu gh'é l'intrâ méntre into pasòu gh'êa a tribùnn-a e, de derê, o sepórto di Cavagêi.
Descriçión
L'òpera a l'é 'na làpide da sepórto picìnn-a, realizâ in màrmo e da-o gùsto fìn e asæ particolâ, tìpico de l'época ma no da tipologîa in questión. Gh'é defæti 'na mescciûa di travàggi de vàrri artixén, co-i insèrti de metàlli azónti da 'n fràvego, a bâze ch'a l'é stæta preparâ da 'n lapicîda e o tèsto ch'a l'é stæto incîzo e riquadròu da 'n scultô, probabilménte sott'a-a detatûa de 'n epigrafìsta. A-o sò céntro a làpide a gh'à 'na plàcca de brónzo ch'a rafigûa o profî de 'na gêxa, drénto a-a quæ gh'é raprezentâ a Madònna co-o Banbìn e i doî fræ inzenogiæ chi prêgan.
L'inscriçión mæxima, scrîta a létia rósse e néigre, a l'é de gràn interèsse zaché, óltra a-a prìmma pàrte in latìn, inte l'ùrtima rîga gh'é 'na frâze in ciæo vorgâ zenéize. Defæti, pasâ l'introduçión latìnn-a ch'a ne pàrla de l'identitæ di sepórti e da sò dæta de mórte, into dìstico a-a fìn do tèsto, formòu da doî vèrsci senâri in rìmma baxâ, i doî fræ se rivòlzan a quéllo ch'o lézze co-în'ezortaçión in vorgâ. Inte sta frâze chi gh'é 'n apéllo fæto idealménte da-i mórti a-i vîvi, co-a particolaritæ chi-â domànda de piêtæ a mànca do tùtto de ògni reciàmmo a-o destìn finâle, bén bén comùn inte âtre inscriçioìn de l'época. L'ûzo do vorgâ o scinbolézza 'na necescitæ d'inmediatéssa e o l'é in fórte contràsto co-a fórmula sùbito prìmma, co-a çèrnia da léngoa de tùtti i giórni ch'a l'é ségno de l'afabilitæ atriboîa a-o vorgâ, dêuviòu pe 'na precîza interpretaçión stilìstica.
Pictures from Italy
Capìtoli
O lìbbro Pictures from Italy o l'è sudivîzo tra quésti ùnze capìtoli, ciù o pròlogo:
Caltiera d'Ulmea
Štōṛia
I pṛimmi rilievi i j’ avèvo focci, dal Punte d’ Nova fin aṛa ciona d’ Bolchi. S’majia chè èl pōštu cịü’ adottu p’l a cuštṛuziun d’l' ‘mpiontu a fusse quâ d’l Is’ṛa M’ʒona, lun ch’ u j’ eṛa ʒà ‘n miṛin, ch’ l’ eṛa dî fṛaei Munatti. Èl tṛâtative i n’ eṛo ‘ndoi a bun fin è alau i tṛavoji i n’ eṛo ch’m’nzoi.
U švilüppu
Des̅c̅ oggni dōppu, ‘ntl 1900, l’ ‘nʒignea Sciondṛu Lûṛenzetti, ch’ l’ avèva ʒà direttu i tṛâvoji p’l li fōlti d’ Nova, l’ avèva tulna r’pià l’'idea d’ foa in’ ‘mpiontu ‘ndüštṛoa è paṛau l’avèva focciu noššio ina pṛimma sûcietà: a  "Caltiera d’ Tonno A. Lûṛenzetti & C.", chè pöö a geštiṛà a caltieṛa.
U štabilimentu ‘nšl špunde d’ Tonno l’ è štà focciu sulu dōppu èl 1902, onnu dâ cuštṛûziun d’l canoa chè, daṛa ciüsa, l’ eṛa bun a doa a giüšta fōlza p’l foa tṛavajioa l' ‘mpiontu. Divelsci padṛui dî pṛoi, peṛò, j’ eṛo cuntṛoṛi a vend’ṛi aṛa caltieṛa, cōsa chè ṛ’ avèva fṛênà a cuštṛuziun dâ fṛobṛica.
Ina vōta focciu a pṛimma polte d’l fabṛicattu, ‘ntl’ 1903 j’ avèvo muntà i pṛimmi machinoṛi chè ‘ntl’ 1904 j’avèvo focciu sciultia èl pṛimmu föjiu d’ papea. A sucietà, ‘ntl’ 1910 ṛ’eṛa štô špuštô a Zena, p’l ajioa i cuntatti cumelcioa. ‘ N pōcu tempu èl papea ch’ u vigniva focciu ‘ntâ paploiṛa u s’ ch’m’nzova a vendo ascì ‘ntî m’lcoi egizioi è in Asia.
Tèmpu dâ Pṛimma Guèra Mundioa a paploiṛa ṛ’ eṛa štô clašificô cumme in štabilimentu aus̅c̅iliaṛiu. Dōppu èl pṛimmu dōppuguèra in peṛiudu d’ sciōpeṛi è pṛûtešte d’ j’ upeṛai, l' avèva ralentà a pṛûduziun cịü’ d’ ina vōta.
Finî èl pṛûtešte, ṛ’ eṛa paltia ina növa fase p’l lu štabilimentu, cun l'auvèltüra velsu növi m’lcoi ešteṛi Nt’l 1929 j’ avèvo focciu fešta p’l i 25 oggni d’ tṛâvojiu, p’l l'ucas̅c̅iun j’avèvo docciu d’ j’ aumenti ai dipendenti è ascì dî sōdi a j’opeṛe pie d’ Ulmèa.
Ntû lištessu peṛiudu i veno ‘ngṛandî ascì i cabanui è i ‘n veno focci dî növi.
Ntû s’cundu dōppuguèra u s’eṛa feštegià ascì èl zinquantes̅c̅imu ‘nivelsoṛi daṛa fundaziun, i s’ eṛo r’galoi d’l midojie d’oa p’l quai ch’ j’ avèvo tṛavajià p’l cịü’ tempu. L’ Aministṛatua delegà d’ alau, l’eṛa l' ‘nʒignea Maṛiu Pioggiu.
Ntl’ 1955, u 17 d’ avṛia, Pioggiu l’ eṛa pṛêsente aṛa ceṛimōnia d’ inagüṛaziun d’ üna soṛa d’l l'alau Ušpioa d’ Ulmèa, ch’ ṛ’eṛa dedicô a Rosita C. Pioggiu.
Da ŗa fin dû Növ'zentu a Ʒö
'Ntâ s'cunda metà dû Növ'zentu a fŗobŗica a va 'ncù ben, almenu fin al 1974 quonde a congia nōmme è a ven "Ormea SpA".
'Ntl' 1997 a Paploiŗa a ven cedüa a l' 'nʒignéa Spinoglio, ch' u cotta èl quōte è u ven u növu aminištŗatua delegà. Dui oggni dōppu, cun u Regulamentu d'l Uniun Eurupea n. 1260 del 1999, ch'u vuŗèva r'lanzoa j' 'ndüštŗie 'n crisi, èl cumün d' Ulmèa è a növa sucietà, j' eŗo r'sciüü ad avèa I sōdi p'l a r'štŗütüraziun d'l 'npiontu.
'N seguitu al falimentu d' tütte è dû èl sucietà i fabŗicoi, uŗamai abandunoi, vištu chè èl ciü' tonte mochine dâ linea d' pŗuduziun j' eŗo štoi š'v'ndüü a j' indioi, I sun štoi pasoi dal cumün aŗa sucietà Acqua 430, che 'ntû 2014, dōppu avea vagnà èl bondu pŗûvisoŗiu a s' è 'mpegnô nt' u setua d'l biomasse.
Glareolidae
Pernixòtto de Mâ (Glareola pratinicola)
O seu habitat én anbienti ùmidi in cian, con scarsa vegetaçión, costêe fangôze, lagùnn-e, salinn-e, ma anche terén avèrtî, desolæ, steppe, coltîvi, lontàn da l'ægoa.
L'àrea de nidificaçión a l'é l'Eoröpa Meridionâle, Àzia Centroccidentâle (Kazachistan, Pakistan), Àfrica Setentrionale; svèrnan in Àfrica a Sùd del Sahara.
In Italia o l'é estîvo e nidificànte: Comacchio, Lago Massaciuccoli, Salinn-e de Trapani, e de Margàita de Savöia, terén paludôzi da Sicilia e Sardegna.
O se nûtre de insetti in xêuo cómme e rondaninn-e (into xêuo no gh'é paragón) ma anche de larve, insetti e vermi a tæra.
O nidìfica in colònie, tra Arvî e Zùgno. O nîo o l'é 'na fòsetta in tæra. E 2-3 êuve én incobæ da-o masccio ascì pe 17-18 giorni; i zóveni végnan indipendenti a l'etæ de træ setemann-e, ma xêuan quand'àn 30-33 giorni.
Testonòtto Bióndo (Cursorius cursor)
alt=Cursorius cursor|miniatura|In Testonòtto Bióndo O Testonòtto Bióndo (Cursorius cursor - Latham 1783; in italiàn: Corrione Biondo) o l'é 'n öxello lóngo 24-27 cìtti, co-ina avertûa alâre de 48-56 cìtti; dòrso e âe de cô crema-sabia, e âe àn a pónta de cô neigro, e sótta én tùtte de cô neigro, a somitæ da testa de cô grîxo-celestìn, o l'à 'na çeggia de cô gianco e 'na riga sotî de neigro ch'a parte da l'éuggio, i doî colôri s'unîscian a "V" derê a-o copùsso còllo, pêto e pansa de cô sabia, ch'o sfùmma inte ciæo-gianchinàstro, sanpe lónghe de cô grîxo-rêuza, becco arcoòu e éuggi de cô neigro. O seu habitat én cianûe arsoîe, terén sabiôzi con scarsa e bassa vegetaçión: 'n anbiente coscì o ghe permétte de poêi védde eventoâli pericoli, e in genere de corî via - de chi o nómme "Corrione" - ciufìto che pigiâ o xêuo.
Difûzo in Àfrica do Nòrd da-o Maròcco a-o Kenya - a Sùd tra l'Angòla e o Sudàfrica - in Médio Òriénte, Àzia Sùd Òcidentâle. Öxello migratô, o passa l'invèrno segóndo a fàscia giögràfica d'apartenénsa, quelli do Nòrd e Est Àfrica atraversàn o Sahara e svèrnan into Sahel, into Sùd do Sudan e Nòrd do Kenya, quelli do Médio Òriente svèrnan inta Penîzoa Àraba, quelli Àziatici svèrnan in Ìndia.
O se nûtre de coleòteri, catainétte e çentogànbe, ch'o catûra con brévi córse e brùsche fermate.
Do Testonòtto Bióndo se riconòsce træ sotospêce:
54 a.C.
thumb|250px|center|Denàrio de [[Marco Giunio Bruto, 54 a.C.]]
Ciantagallettu (disambigua)
Cöse ti çercâvi? Ciantagallettu o  Ciantagalettu?
Demueluìn
I Demueluìn (in grafîa ofiçiâ Demoeloìn) són in duétto do folclôre lìgure nasciûo ofiçialménte inta stæ do 2016, formòu da-o Fabio Boesino – vôxe e ukulele – e da-o Giacomo Burdo – vôxe e chitâra, mandolìn e ukulele. A grande pasción pi-â chitâra e a mùxica d'aotô de matrîce americâna do Burdo a s'é intonâ co-a ripropoxiçión de réixe e da tradiçión dialetâle lìgure do Boesino, estimòu da lóngo ténpo di Tralalêro. E coscì i doî se són trovæ a dâ vivaçitæ con entuxàsmo a-e fêe e a-e fèste d'ògni razza.
L'êse boìn a-adatâse e no êse mâi stanchi són i pónti bâze di Demoeloìn, de lóngo lèsti a tiâ fêua in struménto e a cantâ 'na cansón. O l'é fòrte drénto de lô o dexidêio de comunicâ quarcösa ch'o va sarvòu da l'estinçión: o Zenéize, in quante patrimònio colturâle e, into mæximo ténpo, 'na sànn-a e tradiçionâle demôa. O sò repertöio o l'é 'n viâgio ch'o pàrte da-i gréndi tòcchi dialetâli lìguri, o tócca e regioìn dâ-arénte andando aprêuvo a-a tradiçión popolâre italiànn-a e o l'arîva a Zêna, dónde i doî són nasciûi, co-a sò nêuva propòsta muxicâle folcloristica.
Quéllo ch'àn fæto
Cronologîa :
- Agósto 2017 : l'é sciortîo o scìngolo “Tou li” in léngoa zenéize, conpòsto con l'amîgo Mike fC, tòcco fòrte e òsescîvo, ch'o l'é sùbito diventòu 'n torménto into panoràmma lìgure.
- Agósto 2018 : sciòrte “Alêgri”, segónda colaboraçión co-o Mike fC, tòcco ch'o métte in evidénsa o tón e o stîle di tréi mìssi insémme.
- Frevâ 2020 : I Demoeloìn partéçipan a-o Festivàl da Cansón Lìgure de Sàn Zòrzo d'Arbénga (Savónn-a), dónde són segóndi in clasìfica tra i Grùppi co-o tòcco “Bèllo ch'o l'é”, balâta sonöra da-o tón interiôre.
Giovanni Gronchi
Vìtta
thumb|200 px|left|Prescidénte Giovanni Gronchi in [[Braxî, francobòllo]]
Demueluìn
Quéllo ch'àn fæto
- Zùgno 2021 : Sciòrte o sò scìngolo “Tò-u diggo òua” co-o quæ se piàsan a-o tèrso pòsto tra i Grùppi a-o Festivàl da Cansón Lìgure de Sàn Zòrzo d'Arbénga (Savónn-a).
Scimón Martini
Scimón Martini (it: Simone Martini) (Senn-a, 1284 - Avignon, 1° agosto 1344) o l'é stæto 'n pittô e in miniatô de schêua italiann-a. thumb|150px|Scimón Martini, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Gràddo giórno
miniatura|250x250px|E zöne climàtiche da [[Fransa|Frànsa segóndo e clàsse de GG riçevûi.]] 'N gràddo giórno o l'é 'n'unitæ de mezûa do câdo, indicâ co-o scìnbolo GG. O gràddo giórno, calcolòu pe 'na çèrta localitæ, o l'é a sómma, in sce 'na duâta de 'n ànno, de sôle diferénse giornaliêre poxitîve tra 'na tenperatûa de bâze, fisâ pe convençión da ògni naçión, e a tenperatûa estèrna média giornaliêra.
Definiçión
A nòrma UNI EN ISO 15927-6:2008 a l'é a versción ofiçiâ, pe-i comùn italién, da nòrma eoropêa EN ISO 15927-6, a l'ediçión do seténbre do 2007. A nòrma a specìfica a definiçión, o scistêma de càlcolo e quéllo pi-â prezentaçión di dæti in scê diferénse de tenperatûa somæ (i gràddi giórno), dêuviæ pe stimâ l'energîa dêuviâ into rescâdaménto di cazaménti. Sti dæti chi són de sòlito esprèsci in gràddi ôa ò gràddi giórno de rescâdaménto, in brêve "gràddi ôa" ò "gràddi giórno".
Dónde:
Nòrme italiànn-e
Za da-o 31 de dexénbre do 1987 in Itàlia gh'é 'na nòrma, a UNI 9019:1987, in scî scistêmi de ripartiçión de spéize de rescâdaménto bazæ in sciâ contabilizaçión de unitæ de gràddi giórno. L'òbietîvo da nòrma o l'é ànche quéllo de definî i mòddi pe provâ i contabilizatoî, aplichæ a inpiànti de utilizaçión dotæ de regolaçión ötomàtica centralizâ da tenperatûa do flùsso termovetô. Quésta tenperatûa a dêv'êse, inte ògni moménto, proporçionâle a-a tenperatûa estèrna. O Decrétto do Prescidénte da Repùbrica do 26 de agósto do 1993, n. 412, o fà riferiménto a 'n perîodo convençionâle de rescâdaménto pægio a 'n ànno, óltre che a 'na tenperatûa anbiénte convençionâle de 20 °C.
Dónca:
Con T_e< 20 °C a indicâ a tenperatûa estèrna média giornaliêra do perîodo convençionâle de rescâdaménto de n giórni. Quésto o l'incoménsa co-i prìmmi tréi giórni consecutîvi caraterizæ da 'na tenperatûa média giornaliêra ciù bàssa de 12 °C - a ògni mòddo no dòppo i 30 de novénbre - e o finìsce co-i prìmmi tréi giórni consecutîvi caraterizæ da 'na tenperatûa média giornaliêra pægia ò ciù âta de 12 °C - a ògni mòddo no prìmma do 1° de màrso.
Lemmi
Lemmi l'é 'na fraçión id Grundùnn-a inta bòssa val Burbàia. U gh'é sette abitanti.
Gràddo giórno
Nòrme italiànn-e
Con sta unitæ de mezûa chi, relatîva a-e nórme in vigô in sciô rescâdaménto de câze, se peu dónca esprìmme o bezéugno tèrmico de 'na çèrta àrea giögràfica. 'N valô de gràddi giórno bàsso o l'é ségno de 'n cùrto perîodo de rescâdaménto e tenperatûe médie giornaliêre vixìnn-e a quélla fisâ pe l'anbiénte. Pe cóntra, 'n valô de gràddi giórno elevòu, o l'é ségno de perîodi de rescâdaménto ciù lónghi e tenperatûe médie giornaliêre bén bén ciù bàsse rispètto a-a tenperatûa convençionâle de riferiménto.
Zöne climàtiche
In sciâ bâze di gràddi giórno, són stæte definîe de zöne climàtiche into teritöio italiàn e i lìmiti màscimi relatîvi a-o perîodo anoâle de ezercìçio de l'inpiànto tèrmico e da sò dûata giornaliêra de ativaçión ascì. Tra i comùn italién, Sestriere, inta çitæ metropolitànn-a de Torìn, o l'é quéllo co-o valô de gràddi giórno ciù âto, pægio a 5.165 GG, pe cóntra o comùn de Lampedusa e Linosa, into lìbero consòrçio comunâle de Agrigénto, o l'à o valô de gràddi giórno ciù bàsso de tùtti, pægio a sôlo 586 GG. L'âtro comùn conpréizo inta zöna A o l'é Porto Empedocle, scitoòu inta mæxima ecs-provìnsa siciliànn-a.
Nòrme de âtri stâti
Inte naçioìn de léngoa ingléize, i gràddi giórno són ciamæ heating degree days, con tenperatûe convençionâli de riferiménto che són pægie a 18,3 °C e 15,5 °C inti Stâti Unîi e 18,5 °C, 15,5 °C òpû 10 °C into Régno Unîo.
In Svìsera o l'é conscideròu ògni giórno de rescâdaménto (in sîgla GR) into quæ a tenperatûa estèrna média giornaliêra a no ségge ciù âta de 12 °C, co-ina tenperatûa intèrna fisâ, cómme in Itàlia, a 20 °C. A ògni mòddo gh'é 'na çèrta diferenzaçión tra tipologîe diferénti de costruçioìn: prezénpio pe-e câze de ripözo e i uspiæ i valoî de tenperatûe médie estèrne pigiæ in conscideraçión són tùtti quélli ciù bàssi de 14 °C, méntre a tenperatûa intèrna convençionâle a l'é fisâ a 22 °C. Segóndo o mæximo raxonaménto, a l'é dêuviâ 'na cóbia de tenperatûe de riferiménto ciù bàsse, rispetivaménte de 18 °C e de 10 °C, pe locâli cómme depòxiti e àree de stocàggio.
Staçión de Zêna Vîa de Frànsa
A staçión de Zêna Vîa de Frànsa (ascì sôlo staçión de Vîa de Frànsa, in italiàn Stazione di Genova Via di Francia) a l'é 'na staçión feroviària italiànn-a ch'a se trêuva in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta inte l'ànno 2005, a l'é a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pî-a zöna de Sàn Benìgno inta delegaçión de Sàn Pê d'Ænn-a, a-o confìn co-o quartê zenéize de Sàn Teodöo.
Stöia
I travàggi pi-â reaizaçión da nêuva fermâta són stæti incomensæ inte l'ànno 2004 e finîi inte quéllo a vegnî, co-a sò ativaçión ch'a l'é avegnûa a-i 11 de dexénbre do 2005.
A staçión a l'à pigiòu o sò nómme da l'arénte Stràdda de Frànsa, ch'a l'atravèrsa l'intrêgo quartê de Sàn Benìgno.
Inpiànti
De quàttro colìsse che pàsan da-arénte a-a staçión, sôlo e dôe ciù in bàsso són servîe da de bancìnn-e. Pe cóntra, e âtre dôe colìsse se trêuvan ciù de d'âto da staçión, a-a quæ no són colegæ, faxéndo dónca pasâ sôlo di trêni che colêgan diretaménte e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Prìnçipe.
Segóndo a clascìfica de RFI, a staçión de Zêna Vîa de Frànsa a l'é 'na staçión de categorîa "argénto".
Moviménto
A staçión, dêuviâ sorviatùtto da-i pendolâri che vàn into céntro mondiâle do comèrcio e inti âtri grataçê do céntro direçionâle de Sàn Benìgno, a l'é servîa sôlo da çèrti trêni do traspòrto regionâle, tànto che inti giórni de fèsta no gh'é de convòlli che se fèrman chi. Pe de ciù, a l'é a staçión ciù vixìnn-a a-o camìn pedonâle ch'o va scìnn-a-a bâze da Lantèrna, scintoâ a 'na distànsa de ciù ò mêno 'n chilométro.
Into prìmmo perîodo depoî l'avertûa da staçión, i trêni che se fermâvan chi (sôlo éutto a-o giórno) avéivan desmìsso de servî l'arénte staçión de Sàn Pê d'Ænn-a, a ciù inportànte da zöna. Pe sta raxón chi, gh'é stæto di mogógni di sanpêdænìn e di pendolâri e dónca, a-o càngio d'orâio sucescîvo, són stæte mìsse tórna e fermâte inte tùtte dôe e staçioìn, co-in potençiaménto do servìçio in quélla de Vîa de Frànsa ascì.
A partî da-o 2013, gh'é stæto vàrri problêmi a-o tràfego di trêni locâli, pi-â ciù pàrte aprêuvo a-i gròsci travàggi pe l'anpliaménto do coscì dîto "gróppo de Sàn Benìgno" e pò-u potençiaménto do gróppo feroviàrio de Zêna. In particolâ, s'é dovûo serâ a colìssa che da-a staçión de Vîa de Frànsa a va vèrso quélla de Ciàssa Prìnçipe Sotæranìa. Dónca, scìnn-a-a fìn de sti travàggi chi, a Vîa de Frànsa se són fermæ sôlo i regionâli ch'anâvan vèrso levànte, pe'n totâle de 17 trêni a-o giórno. In sciâ fìn, terminæ i travàggi into 2015, són tornæ a fermâse chi ségge i trêni che vêgnan da Brìgnoe che quélli da Nèrvi ascì.
Servìççi
Inta staçión no gh'é 'n servìçio de bigeterîa, ni a sportéllo ò ötomàtica. A staçión a dispónn-e de :
Interscàngi
Da-arénte a-a staçión gh'é a fermâta de coriêre de "Frànsa 3/Staçión" (Francia 3/Stazione FS), con di pòsti riservæ a-i tascì e a-e màchine do servìçio de car sharing ascì. A staçión da metropolitànn-a ciù vixìnn-a a l'é quélla de Denéigro, scitoâ 'n chilòmetro ciù a levànte.
Hyacinthe Rigaud
Hyacinthe Rigaud (Perpignan, 8 lûggio 1659-Pariggi, 29 dexénbre 1743) o l'é stæto 'n pittô françéize, ma d'òrìgine catalànn-a. thumb|150px|right|Hyacinthe Rigaud, ràmmo, 1769
Vìtta
thumb|150px|left|Aotoritræto de Hyacinthe Rigaud, 1710-1727 (Museo Hyacinthe Rigaud - Perpignan)
60 a.C.
thumb|200px|center|[[Dionigi de Alicarnasso (60 a.C. ca.-7 a.C.) Antiquitates Romanae, manoscrìto ]]
Giuseppe Da Prato
Giuseppe Da Prato, matemàtico, o l'é nasciûo a Spézza a-i 23 de Lùggio do 1936. O l'à fæto o Licêo Scentìfico a Rómma e dòppo o s'é laoreòu in Fìxica into 1960 a l'Universcitæ de Rómma “La Sapienza”, con 110 e löde.
Vìtta
Borscìsta inti Laboratöi Naçionâli de Frascâti, da-o 1961 a-o 1963. Profesô Incaregòu e dòppo ascisténte de Anàlixi Matemàtica inte l'Universcitæ de Pîza da-o 1963. Vincitô de 'n concórso pi-â càtedra in Anàlixi Matemàtica inte l'Universcitæ de Rómma La Sapienza into 1968. Trasferîo a Trénto into 1967 e dòppo a-a Schêua Superiôre de Pîza da-o 1979 a-o 2009.
Dòppo e prìmme riçèrche in Fìxica, o s'é dedicòu a l'Anàlixi Matemàtica e a-o Càlcolo de Probabilitæ. I sò travàggi rigoàrdan e-Equaçioìn a-e Derivæ Parçiâli, ségge determinìstche che stocàstiche, ségge in dimensción finîa che in dimensción infinîa (equaçioìn co-in nùmero infinîo de variàbili) e o Contròllo Stocàstico.
O l'à aplicòu i sò éxiti a vàrie equaçioìn da Fìxica Matemàtica, cómme e-Equaçioìn do Burgers, do Cain Hilliard e do Navier-Stockes in dôe ò træ dimenscioìn.
In sce sti argoménti o l'à publicòu éutto monografîe, de quæ quàttro in colaboraçión e ciù de quatroçénto travàggi in sce revìste internaçionâli. O l'é aotô de 'na monografîa (in colaboraçión) in sciâ Teorîa di Contròlli e de træ monografîe (in colaboraçión) in scê Equaçioìn Diferençiâli Stocàstiche e in scê Equaçioìn do Kolmogorov in dimensción infinîa. E sò publicaçioìn ciù avoxæ són: Stochastic Equations in Infinite Dimensions, 1992 (co-o Jerzy Zabezyk) e Rapresentation and Control of Infinite Dimensional Systems, 1993 (con l’Alain Bensoussan, ò Michel C. Delfour e o Sanjoy K.Mitter).
Dria Posso
Dria Pósso (it: Andrea Pozzo, Andrea Del Pozzo ò Andrea Dal Pozzo ò Andrea Pozzi ) (30 novénbre 1642-31 agosto 1709) o l'é stæto 'n gezoîta, 'n architétto, in pittô, in decoratô e 'n teòrico italiàn de l'arte, in protagonìsta do tàrdo baròcco. thumb|150px|right|Dria Pósso, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Îzoa lengoìstica
miniatura|333x333px|E îzoe lengoìstiche lìguri in [[Corsega|Còrsega e Sardégna.]] 'N' îzoa ò 'nenclave lengoìstica' a l'è 'n teritöio dónde a magiorànsa da popolaçión storicaménte rescidénte inta zöna a parla 'na léngoa divèrsa da quélla difûza inte regioîn giögràfiche d’in gîo. Quésta scitoaçión a l'è generalménte dovûa a 'na prezénsa teritoriâle storicaménte docomentâ de çèrtidùn minorànse lengoìstiche òpû, in ténpi ciù recénti, a 'na migraçión de grùppi lengoìstichi ciù ò mêno vàsti inta zöna.
O l'è ànche poscìbile che, inte 'n çèrto teritöio, a prezénsa do grùppo lengoìstico de minorànsa a ségge storicaménte asæ ciù antîga de quélla de magiorànsa, cómme inti câxi de invaxoîn, conquìste ò òcupaçioîn dovûe a conflìtti de vàrio génere. Co-o tèrmine penîzoe lengoìstiche se indicàn pe cóntra di teritöi vixìn abitæ da-a mæxima naçión, colegæ a-o continuum lengoìstico prinçipâ ma pe-a ciù pàrte circondæ da âtre léngoe.
O tèrmine îzoa lengoìstica (in tedésco Sprachinsel) o l'è stæto coniòu pe-a prìmma vòtta into 1847 pe descrîve 'na popolaçión slâva ch'a se trovâva inta Prùscia Òrientâle vixìn a-a çitæ Königsberg (d'ancheu Kaliningrad), inte 'n'àrea dónca de léngoa tedésca.
Finlàndia
miniatura|250x250px|E minorànse svedéizi in Finlàndia
Itàlia
miniatura|250x250px|Difuxón di dialétti gàllo-itàlichi da Sicìlia miniatura|322x322px|Màppa lengoìstica da Sardégna
Romanîa
miniatura|250x250px|A màppa étnica da Romanîa, in rósso e minorànse ungheréizi
Canàda
miniatura|250x250px|Màppa lengoìstica do Canàda
Europeana
miniatura|361x361px|O lögo de Europeana Europeana a l'é 'n portâ d'Internétte creòu da l'Unión Eoropêa ch'o contêgne e coleçioìn digitalizæ do patrimònio colturâle de ciù de 3.000 instituçioìn de tùtta Eoröpa. O l'inclùdde e registraçioìn de ciù de 50 milioìn de artefæti colturâli e scentìfichi, mìssi insémme inte 'na sôla piatafórma e prezentæ inte 'na grànde variêtæ de mòddi pe-i uténti modèrni. O protòtipo de Europeana o l'é stæto o European Digital Library Network (EDLnet), creòu into 2008.
A Europeana Foundation a l'é l'òrgano de govèrno de l'énte, o quæ o l'é costitoîo segóndo a lézze olandéize cómme Stichting Europeana.
Stöia
Europeana a l'à avûo inìçio aprêuvo a 'na létia spediâ conzontaménte inte l'arvî do 2005 da Jacques Chirac, Prescidénte da Repùbrica Françéize, e i prìmmi minìstri de Germània, Spàgna, Itàlia, Polònia e Ungherîa a-o Prescidénte da Comisción Eoropêa, José Manuel Durão Barroso. Inte 'sta létia chi a l'êa sponciâ a creaçión de 'na bibliotêca virtoâle eoropêa de mòddo da rénde o patrimònio colturâle do Vêgio Continénte ciù acescìbile a tùtti.
Quésta létia a l'à contriboîo a dâ 'n arénbo in ciù a-o travàggio che a Direçión Generâle de Socjêtæ de Informaçión e di Media da Comisción Eoropêa a l'avéiva za fæto inti ùrtimi dêx'ànni, coscì cómme o progètto Telematics for Libraries. A l'à ànche dæto 'n fòrte arénbo de tîpo polìtico a-a strategîa da Direçión (i2010: comunicaçión in sce bibliotêche digitâli), publicâ into seténbre do 2005. Quésto o l'à mìsso in ciæo l'intençión de creâ e sostegnî 'na bibliotêca digitâle eoropêa, ch'a òpera inte tùtta l'Unión Eoropêa de mòddo da incoragî a cresciànsa de socjêtæ de informaçión e de indùstrie di Media corelæ.
O prìmmo progètto ch'o l'à inandiòu a costruçión de Europeana o l'é stæto o European Digital Library Network (EDLnet), o quæ ròllo o l'êa quéllo de stabilî 'n modéllo de protòtipo de 'n servìçio incentròu in sce l'uténte, in gràddo de fonçionâ fêua di confìn naçionâli e in vàrri domìnni d'Internétte. A Comisción Eoropêa a l'à finançiòu EDLnet pe mézzo do sò progràmma eContentplus.
O protòtipo do European Digital Library Network o l'é stæto aviòu a-i 20 de novénbre do 2008. Iniçialménte o permettéiva a vìxita de 4,5 milioìn de eleménti digitâli, quantitæ dóggia do prevìsto, e o l'à riçevûo di contribûti in dæti da ciù de 'n migiâ de diferénti òrganizaçioìn, inclûze bibliotêche, galerîe e coleçioìn de musêi de fàmma internaçionâle scitoæ inta vàrie capitâli eoropêe.
O sucesô de EDLnet, ö sæ Europeana versción 1.0, o l'é stæto creòu into frevâ do 2009. O l'é restòu atîvo pe doî ànni e mêzo e, into 2010, o protòtipo iniçiâle o l'êa òrmâi do tùtto svilupòu, dàndo a poscibilitæ de védde ciù de 10 milioìn de eleménti digitâli de òpere colturâli. Nêuve fonçionalitæ són stæte azónte into 2011, cómme 'n scistêma de traduçión e 'na fonçión ch'a permétte d'esténde e riçèrche in sce de âtre piatafórme ascì, Wikipedia inclûza.
Fonçioìn e descriçión
Europeana a contêgne de coleçioìn de musêi digitalizæ a mìsse in sciâ Ræ.
Europeana a permétte a vìxita a vàrri tîpi de contegnûi, i quæ vêgnan da despægie tipologîe de instituçioìn colturâli. I ògètti digitâli che i uténti pêuan trovâ in sce Europeana no són archìviæ inte 'na bànca dæti centralizâ ma benscì rèstan inte relatîve instituçioìn colturâli, òspitæ inti sò network. Europeana a l'arechéugge de informaçioìn dîte metadæti in scî vàrri ògètti, óltre che 'n'inmàgine picìnn-a de quésti. I uténti çèrcan 'ste informaçioîn chi e, quànde àn trovòu quélle de pròpio interèsse, se vêuan védde tùtti i dæti in sce quélla òpera, dêvan sciacâ in sciô colegaménto a-o scîto òriginâle da-o quæ vêgnan e informaçioîn.
Vàrie tipologîe de òrganizaçioìn colturâli, cómme bibliotêche, musêi, archìvi e coleçioìn òudiovixîve, inàndian o pròpio contegnûo in mòddi despægi e segóndo stàndard diferénti, con di procêde che pêuan cangiâ tra-i vàrri pàixi. Pe rénde ciù fàçile a riçèrca de informaçioìn, quéste dêvan êse màpæ inte 'n ùnico stàndard comùn, ciamòu Europeana Semantic Elements e bazòu in sce Dublin Core. Quésto stàndard pe-i metadæti o l'adêuvia 'n procêde a-o mìnimo comùn denominatô pe l'integraçión de vàrri tîpi de contegnûo digitâle. Into 2010 o l'é stæto introdûto o Europeana Data Model, 'n standàrd pe-i metadæti ciù rìcco, de mòddo da agiutâ a fornî a-i uténti informaçioìn in ciù.
Europeana a l'acétta i metadæti in scî ògètti digitâli, sénsa pigiâ nisciùnn-a decixón in sciâ digitalizaçión. Defæti, tùtte e decixoìn in sce quæ ògètti dêvan êse digitalizæ són pigiæ da l'òrganizaçión propiêtâia do materiâle.
Ciù de 3.000 instituçioìn de tùtta Eoröpa àn contriboîo a Europeana, inclûzo o Rijksmuseum, a British Library e o Louvre. Dæti in sce ciù de 10 milioìn de artefæti colturâli e scentìfichi són stæti mìssi insémme in sciâ piatafórma de Europeana, prezéntæ inte di mòddi divèrsci pe-i vàrri uténti, da-i smartphone a-e API.
Strategîe
Into sò ciàn stratégico pe-o perîodo 2011-2015, publicòu into zenâ do 2011, Europeana a l'à sotoliniòu i quàttro òbietîvi stratégichi segóndo i quæ modelâ o sò futûro svilùppo:
O sucesîvo ciàn stratégico o l'é stæto svilupòu in sciô perîodo 2015-2020.
Òrganizaçión
A Europeana Foundation (Fondaçión Europeana) a l'é l'òrgano de govèrno do servìçio Europeana. I sò ménbri són i prescidénti e i diretoî de vàrie asociaçioìn pe-o patrimònio colturâle e asociaçioìn de informaçión. A Fondaçión a promêuve a colaboraçión tra i musêi, i archìvi, e coleçioìn òudiovixîve e e bibliotêche, de mòddo che i uténti de quéste instituçioìn poêsan avéi 'n'intrâ a-i pròppi contegnûi inclûza pe mézzo de Europeana e de âtri servìççi.
A Fondaçión l'é costitoîa segóndo o dirìtto olandéize cómme Stichting Europeana e a l'à a sò sêde inta Koninklijke Bibliotheek (Bibliotêca Reâ di Pàixi Bàsci), a bibliotêca naçionâle di Pàixi Bàsci. A fornìsce 'n quàddro giurìdico pi-â governance de Europeana, inpiegàndo o personâ, faxéndo de òfèrte pe finançiaménti e permetténdo a sostegnibilitæ do servìçio.
Carapelle
Carapelle o l'è 'n comûne italiàn de NaN  abitanti da provinsa de Foggia, inta Puggia.
Europeana
Progètti Europeana
A gh'é vàrri progètti, o coscì dîto grùppo Europeana (Europeana Group), che stan dàndo soluçioìn tecnològiche e contegnûi a Europeana. Quésto són gestîi da vàrie instituçioìn do patrimònio colturâle e són in pàrte finançiæ da-o progràmma eContentplus da Comisción Eoropêa e da-o progràmma de supòrto a l'Information and Communications Technologies Policy Support Programme (ICT PSP).
Carapelle
Feste e fëe
- Festa: 1° doménega d'òtôbre.
Europeana
Progètti Europeana
I progètti do grùppo Europeana són:
Finançiaménti
Europeana e i âtri progètti che fornìscian contegnûi a Europeana.eu són stæti finançiæ da-a Comisción Eoropêa sótt'a-o progràmma eContentplus, l'Information and Communications Technologies Policy Support Programme (ICT PSP) e âtri progràmmi scìmili. Pe parteçipâ inte 'na série coscì ànpia de progètti, i quæ riçéivan fóndi da-a Comisción pe 'n totâle do 50-100% di pròppi cósti, da-i quæ són però esclûze e spéize generâli, Europeana a fa 'n scignificatîvo afidaménto in scî finançiaménti proveniénti da-i ministêri de coltûa e deducaçión di Pàixi ménbri.
Poêta
O poêta o l'è 'n scritô de poêxîe, sàiva a dî de tèsti contrâi a-a pröza. O termine o derîva da-o nómme de lengoa grêga ποιέω ch'o scignifica fâ (in italiàn: fare).
Madagascar (pelìcola)
miniatura|O lögo da pelìcola.|250x250px Madagascar a l'é 'na pelìcola d'animaçión statûnitéise do 2005 prodûa da-a DreamWorks Animation e distriboîa da-a DreamWorks Pictures. In regìsti da pelìcola són stæti l'Eric Darnell e o Tom McGrath méntre a tràmma a l'é stæta scrîta da Mark Burton, Billy Frolick, o Darnell, e o McGrath. A stöia a l'é dedicâ a 'n grùppo de béstie, e quæ inta versción òriginâle àn cómme dopiatoî Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer, Jada Pinkett Smith, Sacha Baron Cohen, Cedric the Entertainer e Andy Richter, che, depoî êse scàpæ da-o zöo de Central Park, finìscian in sce l'îzoa de Madagascàr.
Trasmìssa pi-â prìmma vòtta a-i 27 de màzzo do 2005, a pelìcola a l'à riçevûo da-a crìtica di giudìççi despægi ma ògni mòddo a l'é stæta 'n gràn sucèsso econòmico, diventàndo a sèsta pelìcola con ciù incàsci in quéllo ànno. Madagascar o l'à aviòu 'n inportànte franchise ascì, o quæ o l'inclùdde e pelìcole Madagascar 2 - Vîa da l'îzoa (2008), Madagascar 3 - Riçercæ in Eoröpa (2012) e I pingoìn de Madagascar (2014), óltre che numerôze pelìcole brêvi, série a-a televixón e âtro cómme videozêughi e atraçioìn a têma inti pàrchi de demôa.
Rivêa de Ponénte
"ivee, basta pochi stocchi d'erbaspaa penduli da 'na liggia isce-o delirio do mâ o doe camelie fute inti giardin deserti, e un eucalipto biondo ch'o se bolle tra foi e matti xoeui inta luxe[...]"
A Rivêa de Ponénte a l'è a pàrte de còsta da Ligùria, che inta sò totalitæ a l'è ciamâ senpliceménte Rivêa, ch'a va da Zêna scìnn-a pöco óltre o confìn françéize, in proscimitæ da çitæ de Vintimìggia.
Giögrafîa fìxica
miniatura|300x300px|Vìsta panoràmica da-o [[Còu da Crâvasóppa (Finâ) do górfo de Lêua e, ciù lontàn, da ciànn-a d'Arbénga e de l'Îzoa Galinæa.]] A Rivêa de Ponénte a l'è a pàrte de còsta in sciô Mâ Lìgure conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù setentrionâle de quésto mâ e a sò fìn vèrso òvest. In particolâ a l'è dónca conpréiza tra-a fôxe do torénte Cerûza, ch'o se caciâ into mâ a l'altéssa da localitæ de Ôtri, ancón into teritöio do comùn de Zêna, e, in Frànsa, o promontöio de Cap Martìn, ciù ò mêno 5 chilòmetri a òvest do pàize de Mentón, into teritöio do comùn da Ròcca.
Pe de ciù, a Rivêa de Ponénte a l'è convençionalménte divîza inte dôe pàrte:
Còsta
A còsta da Rivêa de Ponénte a l'è, cómme o rèsto da Rivêa lìgure, pe-a ciù pàrte âta e giasciugâ ma a ògni mòddo in mezûa bén bén minô da pàrte de Levànte. Defæti a prezenta vàrri górfi e insenatûe con de mænn-e, gràçie a l'intervénto umâno ascì, abàsta grénde. Inta Rivêa de Ponénte sòn conpréizi vàrri còi, i quæ de spésso segnan o confìn tra i vàrri comuîn. Tra quésti gh'è prezénpio, in órdine da Zêna vèrso òvest, i segoénti: o Còu Sàn Martìn (a Rensén), Pónta de l'Órmo (a Çélle), Pónta da Madonétta (Çélle), Còu de Voæ (con fâro, a Voæ), Pónta Predani (a Berzézzi), Pónta do Maiolo (a Berzézzi), Còu Nöi (a Nöi), Pónta Crénn-a (a Finâ), Còu Sàn Donòu (a Finâ), Còu da Crâvasóppa (a Finâ), Còu d'Anzio (a-o Borghétto), Còu Lena (Arbénga), Pónta Moénn-a (a Aràsce), Còu de Méie (con fâro, a Leighéuia), Còu Mimôza (a Andöra), Còu Berta (a Diàn), Còu Vèrde (ò Pónta de l'Àrma, con fâro, a Àrma de Tàggia), Còu Néigro (a Sanrémmo), Còu Sànt'Anpêgi (a Bordighêa), Còu Mórtora (a Vintimìggia) e Cap Martìn (a Ròcca).
Îzoe
miniatura|300x300px|Vìsta de l'[[Ìsua de Berzezzi|Îzoa de Berzézzi e da Pónta do Maiolo.]] Lóngo a Rivêa de Ponénte se trêuvan sôlo dôe îzoe prinçipæ, ciù quàrche schéuggio de picìnn-e dimenscioîn, òscîa l'Îzoa Galinæa e l'Îzoa de Berzézzi, l’ina e l’âtra atoalménte dizabitæ scibén che prezentan vàrrie costruçioîn.
Sciùmmi
miniatura|300x300px|O pónto da confloénsa di torénti [[Aróscia e Nêva.]] Dæte e caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure sòn davéi pöchi i córsi d'ægoa a avéi 'n regìmme squæxi perénne, con quélli da Rivêa de Ponénte che no fan eceçión. I doî torénti prinçipæ, che se pêuan consciderâ di sciùmmi ascì, sòn o Röia e o Çénta:
I âtri rién de 'na çèrta inportànsa àn in tùtti i câxi 'n regìmme da torénti e dónca estremaménte variàbile, con fòrti pìnn-e tra l'ötùnno e a primavéia e vàrri méizi de sécca de stæ. I prinçipæ rién che, da Zêna vèrso òvest, sfocian into Mâ Lìgure sòn: a Cerûza (a Ôtri, pónto d'inìçio da Rivêa de Ponénte), o Lerón (tra Rensén e Coghêuo), l'Arrestra (tra Coghêuo e Vâze), o Teiro (a Vâze), a Sansobbia (a-a Mænn-a d’Arbisêua), o Letimbro (a Sànn-a), o Cugén (tra Sànn-a e Voæ), o Ségno (a Voæ), a Susà (a Finâ), a Pora (a Finâ), a Marémoa (a-a Prîa), a Varatèlla (a-o Borghétto), o Çénta (a Arbénga), a Merula (a Andöra), l'Inpêro (a Inpéria), o Prino (a Inpéria), l'Argentìnn-a (tra Tàggia e Rîva), l'Armea (a Sanrémmo), a Nèrvia (tra Canporósso e Vintimìggia) e a Röia (a Vintimìggia).
Antighitæ
miniatura|300x300px|Màppa da Regio IX Liguria. A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remonta a ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i vàrri ritrovaménti archiològîci in tùtta a Rivêa. Tra-i ciù inportànti gh'è, prezénpio, i scîti di Bàussi Russi, a Vintimìggia, quéllo de Gròtte de Toiàn e a Cavèrna de Ænn-e Càndide, ò Armassa, a Finâ, con di rèsti vêgi ciù de 25.000 ànni.
E prìmme popolaçioîn de quæ se àn ciù notìçie sòn però quélle di Antîghi Lìguri che, in particolâ, se spartîvan o teritöio da Rivêa tra-e lô quàttro tribù di Lìguri Docilii (che stâvan inta zöna tra Arbisêua e Vâze), Sabazi (a Sànn-a e inti pàizi vixìn), Ingòuni (da Diàn scìnn-a-o Còu da Crâvasóppa) e Intermeli (a l'estremitæ òcidentâle da Lìguria). A quéste tribù a l'è dovûa a fondaçión di prìmmi insediaménti, pöi anpliæ da-i români, cómme Albintimilium (d'ancheu Vintimìggia), Villa Matutiæ (Sanrémmo), Albingaunum (Arbénga), Savo (Sànn-a), Alba Docilia (Arbisêua) e Ad Navalia (Vâze). Conquìsta, quélla di români, che a avegniâ tra-o III e o II sécolo a.C., aprêuvo a-a sconfìtta di cartaginéizi inta segónda goæra punìca, naçión co-a quæ êan aleæ e tribù di Lìguri da Rivêa de Ponénte (quélla de Levànte a l'êa za sótta a-i români). In particolâ into 181 a.C. a ghe saiâ a chéita da çitæ de Albingaunum, capitâle di Ingòuni, conquistâ da-o procónsole Lucio Emilio Paolo, óltre che de Savo into mæximo perîodo. L'ùrtimo céntro di Lìguri ancón indipendénte a êse conquistòu o saiâ Albintimilium, capitâle di Intermeli, préiza a-a fìn do II sécolo a.C.
Inte l'etæ româna o Ponénte, coscì cómme o rèsto da Lìguria, o vêgne iniçialménte inclûzo inta provìnsa da Gallia Cisalpina e, co-a rifórma do 7|7 d.C. vosciûa da l'inperatô Cézare Ougùsto, inta Regio IX Liguria. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'è quélla da Via Julia Augusta, costroîa dòppo a conquìsta da Provénsa da pàrte de Giùlio Cézare pe colegâ Piacentia (Piaxénsa) con Arelate (Arles) e ancón vixìbile a-a giornâ d’ancheu, sorviatùtto into sò træto tra Arbénga e Aràsce.
Medioêvo
miniatura|300x300px|Vìsta de Castél Gavone, prìmma rescidénsa di marchéizi de Finâ. Co-a chéita de l'inpêro româno l'àrea a pasiâ sótta a-o contròllo do régno ostrogòto scìnn-a quànde, into 538, co-a goæra cóntra i gòti vosciûa da l'inpeatô Giusiniàn I, a pasiâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucesîvo arîvo di longobàrdi do 568 a Ligùria bizantìnn-a, ciamâ a l'época Provincia Maritima Italorum, a rexìstiâ a l'invaxón di bàrbari pe squæxi 'n sécolo de ciù, eséndo conquistâ da quésti sôlo co-o rè Rotari, inti ànni quarànta do VII sécolo, pe pöi pasâ sótta a l'inpêro di Frànchi de Càrlo Màgno into 774.
Dòppo i ànni ciù scûi de l'Âto Medioêvo, inti quæ i pàizi da Rivêa saiàn sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza l'àrea a saiâ spartîa da-o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea tra-e dôe màrche Aleramica e Arduinica, co-a prìmma ch'a conprendéiva Sànn-a e o Monferòu, e co-o rèsto da còsta sótta a-a segónda.
Co-o progresîvo indebolîse de l'outoritæ inperiâle, a-o pòsto de quéste dôe màrche nasciàn vàrri stâti e lìberi comuîn, tra-i quæ se pêuan aregordâ o lìbero comùn de Arbénga, a Contêa de Vintimìggia e quélla de Lêua, a Màrca de Sànn-a (creâ into 1085, pöi divegnûa lìbero comùn) e o Marchexâto de Finâ (creòu into 1162). A ògni mòddo tùtti sti teritöi chi pasiàn progresivaménte sótta a-o contròllo da nêuva poténsa regionâle, òscîa a Repùbrica de Zêna, a quæ, dòppo avéi conquistòu a Rivêa de Levànte, a incomensiâ l'unificaçión de l'âtra meitæ da Ligùria. In particolâ ghe saiàn fòrti scóntri tra quésta e o comùn de Sànn-a, o quæ o l'êa in gràddo de fâ concorénsa a-o pòrto de Zêna, a-a fìn sotomìsso into 1528. Âtre conquìste inportànti saiàn quélla de Arbénga, sotomìssa into 1251, de Tàggia, into 1228, e de Vintimìggia, conquistâ into 1221. Pe cóntra o Marchexâto de Finâ o ariêsciâ a conservâ a pròpia indipendénsa scìnn-a-o XVIII sécolo.
Etæ modèrna e contenporània
miniatura|300x300px|[[Hippolyte Bellangé, A batàggia de Lêua]] A Rivêa de Ponénte a restîa pe-a ciù pàrte, con l'escluxón do bórgo de Inêia (òcupòu da-i Savöia into 1576), pe vàrri sécoli ancón sótta a-a Repùbrica de Zêna, benché a saiâ invâza da-i oustrìaci into 1746 e ciù vòtte da-e trùppe piemontéizi. Aprêuvo a-a rivoluçión françéize e a-a consegoénte goæra da prìmma coaliçión, a rivêa a saiâ o tiâtro de fòrti scóntri tra-e armæ oustro-piemontéizi e quélle françéizi (tra-i ciù inportànti o gh'è quéllo da batàggia de Lêua, into 1795), scitoaçión ch'a cangiâ con l'arîvo do zóveno generâle còrso Napolión Bonaparte, vitoriôzo inta sò canpàgna d'Itàlia.
Into 1815, dòppo a brêve esperiénsa da Repùbrica Zenéize, a Rivêa de Ponénte (e tùtta a Ligùria ascì) saiâ dæta a-i Savöia con decixón do Congrèsso de Viénna e dónca inclûza inte dôe provìnse de Zêna e de Pòrto Maorìçio. Da-a prìmma provìnsa, into 1927, saiàn separæ i dôi circondâi de Sànn-a e d'Arbénga pe creâ a nêuva provìnsa de Sànn-a. In ògni mòddo, da-o moménto da forsâ anesción a-o nêuvo stâto, a Rivêa e o rèsto da Ligùria andiàn aprêuvo a-a sò stöia, partéçipi in vàrrie manêe a-i inportànti avegniménti do XX sécolo.
Architetûe civîli
miniatura|300x300px|O pónte romànico de Tàggia.
Architetûe militâri
miniatura|300x300px|O [[Priamâ a Sànn-a.]]
Flöra
miniatura|300x300px|O longomâ de [[Rensén con di ezenplâri de pàrma de Canaîe (a scinìstra) e de pàrma nâna do Mediterànio (o pàrma de Sàn Pé, a drîta).]] A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, ségge in quélla de Ponénte che a Levànte, a l'è sorviatùtto de tîpo mediterànio, scibén che gh'è tànte spêce che sòn stæte introdûte da l'òmmo ascì, óltre a-e vàrrie ciànte domèstegæ za prezénti inta zöna ch'àn coscì avûo 'n'inportànte difuxón, cómme o castàgno, o pìn domèstego e l'oîvo. Pe quànte o rigoarda e spêce coltivæ ciù difûze quéste sòn prinçipalménte i oîvi, i èrboi da frûta e a vìgna, óltre che, ciù de ræo, i agrùmmi, sorviatùtto limoîn e 'n di prodûti tìpici da Rivêa de Pàrme, òscîa o chinòtto de Sànn-a. Inta Rivêa de Scioî a l'è asæ inportànte a coltivaçión di vàrrie spêce de ciànte da sciô, fæto da-o quæ a còsta da provìnsa de Inpéria a prende pròpio o sò nómme.
A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza aprêuvo a l'inténsa urbanizaçión da Rivêa, a l'è conpòsta da vàrrie ciànte tìpiche da màccia mediterània cómme e zenèstre, o latèrno, o lentìsco, o mortìn, l'armón e l'èrxo, èrbo che into pasòu o formâva gréndi forèste che andâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m d'altéssa. Ciù râre sòn e asociaçioîn vegetâli, prezénti sorviatùtto inte pàrte ciù câde e arsoîe, formæ da l'olivàstro (òscîa a variêtæ sarvæga de l'oîvo) ò da-o caróbbo, a-i quæ a l'è de vòtte asociâ l'eofòrbia arbòrea. Tra-i arbùsti e e ciànte aromàtiche gh'è in particolâ o tùmou, l'öféuggio e o romanìn, ciànte che, insémme a âtri arbùsti, forman a sôla vegetaçión di lêughi ciù espòsti a-o vénto, creando a coscì dîta garîga, 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da l'asénsa di ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comuîn sòn sorviatùtto o pìn marìtimo e, ciù de ræo, o pìn d'Aléppo ascì.
In ògni mòddo, dæto o fòrte inpàtto de l'òmmo in sce l'àrea costêa, se pêuan atrêuvâ chi vàrrie spêce de ciànte òrnamentâli inportæ, a partî da-o XIX sécolo, da-o Nordàfrica e da-e regioîn subtropicâli de América setentrionâle, Àzia e Òceània. Se pêuan aregordâ sorviatùtto e vàrrie spêce de pàrme, prinçipalménte a pàrma da dàtai e a pàrma de Canaîe, e quæ sòn diventæ 'n di scìnboli da pàrte da Rivêa conpréiza inta provìnsa de Sànn-a, defæti conosciûa pròpio cómme a Rivêa de Pàrme. Âtre ciànte arivæ de fêua e a-a giornâ d’ancheu comuîn inta Rivêa lìgure sòn a magnòlia, òriginâia de l'Àzia, e o fîgo d'Ìndia, proveniénte da-o Méscico.
Fàona
miniatura|300x300px|Ezenplâre de [[Malpolon monspessulanus.]] A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a ségge sotopòsta a 'na fòrte presción da l'ativitæ umâna, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, co-a difuxón di çèrtidùn animæ ànche endémici da zöna, co-in areâle che de sòlito o va da-a Rivêa de Ponénte a-a Provénsa. Tra quésti i câxi ciù notévoli sòn de segûo quéllo da bìscia lacertìnn-a (Malpolon monspessulanus (Hermann, 1804) ), difûza in tùtta a Ligùria òcidentâle (a se peu trêuvâ in sciâ l'Îzoa Galinæa ascì) e into Nisàrdo, ch'a l'è o ciù grànde serpénte d'Eoröpa. Sta spêce chi a peu defæti arivâ a-i 220 cm de longhéssa, co-i màscci bén bén ciù gràndi di ezenplâri fémina, e a l'è velenôza, ànche se o sò venìn o l'è relativaménte débole pe l'òmmo. De serpénti inta Rivêa se pêuan trêuvâ vàrrie spêce de bìsce ascì, cómme Coronella girondica (Daudin, 1803) e Hierophis viridiflavus (Daudin, 1803), óltre che di apartenénte a-o génere de vìpere. Tra-i rètili, 'n'âtra spêce endémica de l'àrea a l'è a coscì dîta grîgoa ocellata (Timon lepidus (Daudin, 1802)), grîgoa da-a caraterìstica livrêa vèrde con de strìsce e de màccie néigre, i coscì dîti ocelli.
Bén bén ciù comuìn sòn pe cóntra i öxélli, sorviatùtto o mèrlo, o frengoéllo, a sîa e o pecétto, di quæ o gh'è 'n grànde nùmero di ezenplâri, óltre che e òniprezénti öchìn de mâ e i picioîn. Âtri öxélli chi prezénti sòn a pàsoa solitâia, l'éuggiochéutto, a sterpassolinn-a, o picónso, o pitaformîgoe, o cùcco e o codirossòn. Gh'è vàrrie spêce de béstie da rapìnn-a ascì, ségge notùrne (cómme l'alochétto, a çivétta, a barbanèlla, l'alòcco, a tésta de gàtto e o dûgo) che diùrne (cómme l'àgogia, l'àgogia néigra, o farchétto, o nìbio e o fàrco).
Pe-i anfìbbi in di ciù caraterìstici a l'è de segûo o scilvèstro (Salamandra salamandra ( Linnaeus, 1804) ), néigro e a màccie giâne, animâ ch'o se peu trêuvâ sorviatùtto inte gròtte e in lêughi ùmidi.
Primâio
miniatura|300x300px|Vìsta da [[ciànn-a d'Arbénga, covèrta da-e sære.]] Óltre a-o turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Ponénte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'è de lóngo stæta l'agricoltûa. A-a giornâ d’ancheu e dôe coltûe prinçipæ sòn quélla de scioî, inte l'estrêmo ponénte lìgure, e e vàrrie produçioîn do pölo agrìcolo da ciànn-a d'Arbénga, o ciù inportànte da región, specializòu in òrtàggi e ciànte in vâzo. Inta rivêa sòn prezénti divèrsce coltûe tìpiche, sorviatùtto inta zöna d'Arbénga, ma ghe n'è de tradiçionâli de âtri pàizi ascì. Tra quésti prodûti gh'é prezénpio i coscì dîti "quàttro d'Arbénga" (òscîa l'articiòcca spinôza de Arbénga, o spægo viovétto d'Arbénga, o suchìn tronbétta e a tomâta cheu de beu),l'armognìn Valézza e o chinòtto a Sànn-a, a Méia Càrlo (ò "Finarìn-a") de Finâ e tànte âtre.
Dæta a vocaçión marìtima da zöna a l'è inportànte a pésca ascì, con de bàrche di pescoéi prezénti ciù ò mêno in tùtti i pòrti da rivêa.
Tersiâio
A-a giornâ d’ancheu ina de ativitæ econòmiche centrâli pe-a Rivêa de Ponénte a l'è sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge di italién che de vixitatoî internaçionâli, scibén che in mezûa minô rispètto a l'âtra còsta lìgure.
Clasificaçión climàtica di comùn italién
miniatura|250x250px|Màppa de sêi zöne climàtiche italiànn-e: {{Legend|#C1272D|Zöna A}} {{Legend|#EB8D04|Zöna B}} {{Legend|#F7C106|Zöna C}} {{Legend|#82CFEE|Zöna D}} {{Legend|#019DDF|Zöna E}} {{Legend|#046F9E|Zöna F}} A clasificaçión climàtica di comùn italién a l'é stæta introdûta co-o Decrétto do Prescidénte da Repùbrica do 26 de agósto do 1993, n. 412. 'Sto decrétto chi o régola a progetaçión, l'instalaçión, l'ezercìçio e a manutençión di inpiànti tèrmichi di cazaménti, con l'òbietîvo de limitâ i consùmmi de energîa, in atoaçión de l'artìcolo 4, còmma 4, da Lézze 9 zenâ 1991, n. 10.