cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Confêugo
A Zêna
De derê gh'êa di paizén çernûi tra quélli ciù inportànti do pòsto e tra de liâtri gh'êa i portoéi da bandêe. E bandêe mezuâvan tréi pàrmi in quàddro e gh'àivan 'n'àsta lónga quàttro pàrmi e mêzo. Into caminâ, con sta bandêa fâvan di bèlli zêughi: a fâvan no sôlo sventolâ, ma se-a fâvan gjâ in gîo a-o còllo e a-o còrpo e fìnn-a tramêzo a-e gànbe; quìndi a tiâvan sciù pe l'âia e into càzze a pigiâvan pe quélla çìmma de l'àsta ch'a l'êa inciongiâ. miniatura|300x300px|O dûxe o l'açénde o fêugo davànti a-o [[Pâxo.]] L'Abòu into camìn o l'êa scortòu da 25 granatê con baionétta in cànna e atravèrso a Pòrta Româna e a Pòrta de l'Èrco ghe vegnîva fæto i önoî militâri. O cortézzo arivòu ch'o l'êa a Pâxo o l'êa saluòu da-e goàrdie in àrmi. L'Abòu, lasciòu o «Confêugo» into cortî, o se prezentâva a-o Dûxe e con fâ conpîo o dîva e paròlle da çeimònia: «Bén trovòu Mesê ro Dûxe». Alôa o Dûxe o rispondéiva: «Bén vegnûo Mesê l'Abòu». L'Abòu, méntre o l'òfrîva a-o Dûxe 'n màsso de fiôri, o ghe aogurâva e Bónn-e Fèste e o ghe riferîva in scê condiçioìn da seu valàdda. O Dûxe o ringraçiâva e o ghe dâva 'n bigétto do Bànco de Sàn Zòrzo da 100 lîe (che alôa êan dinæ) e dopo quésto o cortézzo o se desfâva. De néutte o Dûxe e i Colêgi chinâvan a dâ fêugo a-o çéppo d'öféuggio (o «Confêugo») e pöi ghe caciâvan adòsso 'n vâzo de vìn, sùcou e confetûe e coscì a çeimònia a finîva. Quànde o çéppo o vegnîva açéizo o l'êa prezénte l'arçivéscovo ascì, ch'o parteçipâva pöi a-a çénn-a òfèrta dò-u Dûxe a Pâxo.
O pòpolo o pensâva che o gròsso çéppo bruxòu o fîse sâcro: pe quésto ògnidùn o se dâva da fâ pe pigiâsene 'n tisón, ch'o vegnîva pöi alugòu a-o segûo pensàndo ch'o l'æse di potêri màgichi. O dexidêio d'avéi unn-a de quéste brâxe o l'êa coscì fòrte che a Repùblica a l'à dovûo êse lê a dâle a-i çitadìn un pö p-éun de mòddo che no se fésan mâ.
Ma o «Confêugo» o se fa ànche a-a giornâ d'ancheu.
Doppo ben 127 anni l'asociaçion zenéize «A Compagna» a stabilìsce de consegnâ o «Confêugo» a-o prìmmo çitadìn de Zêna. O 24 de dexénbre do 1923 'na piànta d'öféuggio adórna de frexétti rósci e giànchi a vêgne soleneménte consegnâ a-o scìndico senatô Federîco Rìcci. Quésta çeimònia, «con grànde partecipaçión do pòpolo» a l'é ànche a mêgio öcaxón pe rinovâ i rapòrti che dêvan êse tegnûi tra l'aministraçión comunâle, o scìndico e i çitadìn. O l'é o moménto into quæ vêgnan scioæ tùtti i «mogógni» in scî problêmi da çitæ che no són stæti risòlti e vêgnan dæti i aregòrdi, con l'aogùrio e a sperànsa che o scìndico e l'aministraçión comunâle ne têgnan cónto. L'ùrtima çeimònia prìmma da goæra a l'é stæta quélla do dexénbre do 1937. «O Confêugo» o saiâ repigiòu chinz'ànni dòppo, con 'na vìxita aogurâle a-o scìndico Vittorio Pertusio. Dò-u 1952, a çeimònia a contìnoa de ànno in ànno de lóngo con l'òfèrta de l'öféuggio conpletâ, dò-u 1974 in avànti, da-o «tóndo de Natâle»: in tóndo de ceràmica decoròu a màn segóndo a tradiçión artìstica lìgure. Dò-u 1998 o sàbbo prìmma do giórno de Natâle a çeimònia a vén fæta in Pâxo dôve se brûxa ascì 'n scimbòlico çéppo d'öféuggio.
E rìmme do Cavàllo
O Cavàllo inte sò rìmme o scrivéiva da Zanìnn-a: E ciù viva a me pâ che n'è ro fœugo
E ciù rossa a me pâ che ra composta
E ciù bella a me pâ che ro confœugo.
Sahara Oççidentâ
thumb|right|200px|A poxiçion do Sahâra òcidentâle in sciâ carta giögràfica O Sahara Oççidentâ, dïto الصحراء الغربية - Al-Sahrā' al-Ġarbiyyah in àrabo o l'é 'n teritöio de l'Africa do nòrd disputòu tra o Maròcco e a Repubbrica Àraba Democratica do Sahara. A seu çittæ ciù grande a l'é El Aayùn.
Röa
A Röa a l'è un organo meccanico de forma çircolare, in graddo de giä attorno - ò insemme - a un asciä passante pe o sö çentro. A röa a l'é composta de un mósso ò pigna çentrale e de unna coronn-a esterna, che pöen esse unï da raggi o pöen costituï un tòcco ünico.
Descriçion
In ti veicoli a röa a permette de diminuï fortemente l'attrito, che da radente o diventa volvente. Pe diminuï anche l'attrito fra asciä e mósso se dövia solitamente cuscinetti a sfere. E röe di veicoli ferroviari son provviste de un bordin ch'o serve a evitä o deragliamento.
- A pö anche servï a trasmette un movimento, trasformando un moto çircolare continuo in te un atro moto çircolare continuo: l'è o caxo da röa dentä o de röe de friscion. - A serve pe ottegnï do lòu meccanico da l'energia çinetica de unna corrente liquida o gassosa (pe esempio comme girante de türbinna) o viçeversa pe dä energia a un fluido (es. a paa de un ventilatö). - Antigamente a röa a pae a serviva pe a propülscion de imbarcaçioin.
Walt Disney
I prìmmi anni
Walter Elias Disney o l’êa nasciûo o 5 dexénbre 1901, a-o 1249 de Tripp Avenue, inte un quartiê de Chicago, Illinos. Lê o l’êa o quarto fìggio de Elias Disney, nasciûo in Canadà da genitôri irlandéixi, e Flora Call, de discendensa tedesca e ingléize. Prìmma de Walt êan nasciûi Herbert, Raymond e Roy e sò seu Ruth a l’êa nasciûa into 1903. Quande Walt avéiva quattro anni, a seu famìggia a s’êa trasferîa a Marceline, Missouri, donde o seu barba Robert avéiva acatòu tæra.
Into 1911 i Disney êan andæti a Kansas City, donde vivêivan i sò fræ Herbert e Raymond. Li o Disney o l’à incontròu a schêua de Walter Pfeiffer, che o l’à introdûo into móndo di Vaudeville e do cîne. Walt agiutâva seu poæ co-i fræ  a distribuî i giornâli inte i barachìn, alsândose ascì a-e 4.30 do matìn. O Disney o s’êa diplomòu a-a schêua secondària de Benton l’8 zùgno 1917 e in quell’anno o s’êa iscrîto a-o córso de l’Art Institute of Chicago.
1920-1928
sinistra|miniatura|226x226px|Un corto Laugh-O-Gram (1921) Into zenâ 1920, dæto che i goâgni di Pesmen-Rubin êan armenæ, o Disney e l’Iwerks êan stæti licençiæ. Intræ in sociêtæ, i doî son stæti contatæ dâ Kansas City Film Ad Company, do A. V. Cauger, pe realizâ cartoìn animæ publicitâi co-a técnica da cutout animation (animaçión realizâ mesciândo pessi de papê). Coscì o Disney o s’êa interesòu a l’animaçión; a ògni mòddo lê o preferîva 'n'animaçión ciù scìmile a quella de Koko the Clown ò Mutt and Jeff (sàiva a dî disegnâ in sce ciù féuggi de papê). Agiutandose co’n lìbbro in sce l’animaçión e ‘na machina fotogràfiga, o l’aiva iniçiòu a sperimentâ da câ sò.
Entròu in dezacòrdio co Cauger, o Disney o l’à fondòu un nêuvo stùdio co Fred Harman, co-o quæ o l'à fæto curtometraggi animæ pe-o Newman Theater, ciamæ “Newman’s Laugh-O-Grams”. Into mazzo do 1921, graçie a-o sucésso de “Laugh-O-Gram”, o Disney o l’à possûo fondâ o Laugh-O-Gram Studio, asuméndo ciù animatoî (tra i quæ Hugh, fræ de Barman, Rudolf Ising e l’Iwerks). A ògni mòddo, i cartoìn prodûti no ricavâvan tanto dinâ, coscì o Disney a l’à iniçiòu a prodûe “Alice’s Wonderland” ("o móndo de mävégge de Alîce"),  mesciândo ripréize da-o vîvo co l’animaçión. O córto, de 12 menûti, o l’è stæto però conpletòu troppo tardi pe sarvâ o stùdio, che o l’é falîo into 1923.
O Disney o s’é trasferîo a Hollywood into lùggio do 1923. Scibén che o centro de l’animaçión o l’êa New York, lê o l’é andæto a Los Angeles perché sò fræ Roy o l’êa lì in convalescénsa pe-a tubercolòsi. Inta California o Disney o l’é riuscîo a stipolâ ‘n contræto co Margaret J. Winkler, a distribotôa de cartoìn che a l’aiva apénn-a perso i diritti pe Out of the Inkwell e Felix the Cat e a l'aiva bezéugno d'un nêuvo produtô. I Disney àn possûo coscì prodûe ciù série de Alice's Wonderland. Fondòu insémme a Roy o Disney Brothers Studio, o Disney o l'à persoâzo o Davis a andâ a Hollywood co’n contræto da 100$ a-o méize e into zùgno do 1924 l’Iwerks ascì o l’è arivòu inta California. miniatura|'Na locandinn-a de un corto de Oswald the Lucky Rabbit A l’iniçio do 1925, o Disney o l’à asónto ‘na inciostratôa, Lillian Bounds. Lô se son spozæ into lùggio do stésso anno. O matrimònio o l’é stæto generalménte felîçe, scibén che, cómme dixe o biogràfo do Disney Neal Gabler, lê a “no acetâva façilménte e decixoìn e o status do Walt, ametténdo che sò maio o dixêa a-e personn-e che se sentîva asediòu”. Da-a sò unión o l'é nasciûo dôe figge, Diane (nasciûa into dexénbre do 1933) e Sharon (adotâ quande a l’aiva sêi setemann-e, fæto che o no l’é stæto mâi ascôzo). I Disney, sorviatûtto dapeu o rapiménto Lindbergh, êan atenti a no fâ fotografâ dai giornalisti e figêue.
Into 1926 a distribuçión di córti de Alice a l’é pasâ a-o maio da Winkler, Charles Mintz, o quæ aiva ‘n rapòrto teizo co-o Disney. Dapeu a fin da série de Alice, into 1927, o Disney o l’à decizo de prodûe ‘na série pe l’Universal Pictures bazâ in sce’n personaggio creòu da-o Disney e l’Iwerks, ciamòu Oswald the Lucky Rabbit (Oswald o conìggio fortunòu).
Into frevâ do 1928 o Disney o l’é andæto a New York pe ötegnî da-o Mintz a magiô quòta de goâgni; però o distributô, dapeu avéi persoâzo molti colêghi do Disney (tra i quæ Harman, Ising, Carman Maxwell e Friz Freleng), sapendo che i dirìtti do personaggio Oswald êan a l’Universal, ghe voéiva redûe o stipéndio, minaciândo de prodûe in propio a série a un refûo do Disney. O Disney o l’à refutòu e o l’à perso coscì tùtti i sò colaboratoî, levòu Iwerks.
1928-1933
O Disney e Iwerks, pe revaleggiâ co-i vêgi colêghi, àn svilupòu un personaggio scìmile a un ràtto antropomòrfo, fòscia inspiròu a un ratto che o Walt o tegnîva méntre louâva pe-i Laugh-O-Gram. O Disney o voléiva ciamâ a nêuva creaçión “Mortimer Mouse”, ma a Lillian pensava che foîse troppo sgoazôso, e a l’à sugerîo o nómme “Mickey”. Iwerks o l’à disegnòu o Mickey Mouse (Topolìn), mentre o Disney o l’à dopiòu o personaggio fin a-o 1947, dando – cómme ‘n inpiëgòu o l’à dîto – a sò ànima.
undefinedTopolìn o l’à fæto a sò primma apariçión inti córti Plane Crazy e The Gallopin’ Gaucho, i quæ, però, no àn trovòu un distributô. Visto o sucèsso do film The Jazz Singer (1927), o Disney o l’à decîzo de adeuviâ o són sincronizòu into sò terso córto, Steamboat Willie, pe creâ o primmo cartón sonòro. Dapeu o Disney o l’à fæto un contræto co-o vêgio dirigénte de l’Universal, Pat Powers, pe adeuviâ o scistêma de registraçión “Powers Cinephone”; Cinephone o l’è poi diventòu o nêuvo distributô di primmi cartoìn sonòri do Disney. Steamboat Willie o l’é stæto proietòu pe a primma vòlta o 18 novenbre 1928 a-o Universal's Colony Theatre de New York, ötegnendo coscì tanto sucesso da portâ o Disney a distribuî i âtri doî córti.
Into 1929, dapeu o sucesso da série do Mickey Mouse, o Disney o l’à iniçiòu, co-a sciortîa de The Skeleton Dance de l’Iwerks, a produçión de unn-a série muxicâle co l’agiùtto de Carl Stanning: E Scinfonîe alêgre. Scibén a popolaritæ di córti Disney, i fræ Disney pensâvan de no reçéive o giùsto goâgno da Powers. Into l’anno dapeu, o Disney o l’à provòu a domandâ ‘n aomênto a Powers, o quæ però o l’à refuòu e o l’à dîto che l’Iwerks aviæ louòu pe lê; pe de ciù o Stanning o s’é dimisso. O Disney o l’é cheito in depresción into l'ötôbre do 1931, prendendose ‘na pösa da-o lòu.
A-o ritórno dâ convalescénsa, o Disney o l’à firmòu ‘n contræto co-a Columbia Pictures pe-a distriboçión di cartoìn. Into 1932 o l’é stæto distriboîo a Silly Simphony Flowers and Trees, o primmo cartón che o l'à adeuviòu o Technicolor, in sciô quæ o Disney o l’à avûo l’escluxîva fin a-o 1935. Questo córto o l’à avûo tanto sucesso e o l’à fæto goägnâ a-o Disney o seu primmo Oscar into 1933. Into mæximo anno, o Disney o l’é stæto nominòu ascì pe-o córto Mickey’s Orphans e o l’à goägnòu ‘n Oscar önöâio “pe a creaçión do personaggio de Topolìn”.
Into 1933 o Disney o l’à prodûto “The Three Little Pigs” (I trei porchettin), corto che o l’à goagnòu  l’Academy Award pe-o mêgio cortometraggio animòu; pe de ciù, a-a fin do 1933, o staff do studio o l’êa aomentòu a 200 personn-e.
1934-1941
sinistra|miniatura|243x243px|Walt Disney into trailer de Giancanéie (1937) Into zùgno do 1934 o Walt o l’à anonçiòu a-o The New York Times a produçión do primmo film animòu da stöia, intitolòu Giancanéie e I sette nâni. A Hollywood gh’êa pöca fidùccia into progetto, ciamòu baifardaménte “Matô Disney”, e scinn-a sò mogê e sò fræ l’àn consegiòu de molâ; o Disney, a ògni mòddo, o s’é dedicòu co determinaçión a-a realizaçión do film. Pe-o magiô realismo into disegno, infæti, o l’à asónto di atoî, e adreitûa o l’à portòu di animali inti stûdi, di quæ i disegnatoî potean studiâ i moviménti. I ténici Disney, pe de ciù, àn svilupòu ‘na càmera multiciàn capâçe de dâ magiô profonditæ a-e scêne (adeuviâ a primma vòtta into corto goagnatô de un premmio Oscar “The Old Mill”).
Giancanéie, costòu a-a fin 1.500.000 dòllari (séi vòtte tanto o budget iniçiâle), o l’é stæto mostròu in anteprìmma into dexénbre do 1937 e distriboîo inti cîni americhen into fevrâ do 1938. O film o l’é stæto un sucèsso: a-o mazzo do 1939 eân stæti goägnæ 6.500.000 dòllari, diventândo a pelìcola de ciù sucèsso da stöia primma da sciortîa de "Vîa co-o vénto". Giancanéie o l’é stæto nominòu a-i Oscar pe-a mêgio colònna sonöra e o Disney o l’à goägnòu ‘n Oscar önöâio pe-a realizaçion do film, formòu da ‘na statoétta e sétte statoetinn-e. Graçie a-i goâgni do film, o Disney o l’à possûo costroî a nêuva sêde di studios a Burbank (California), avèrti into dexénbre do 1939.
Into 1938 a l’é stæta iniçiâ a produçion de dôe nêuve pelìcole: Pinocchio e Fantaxîa. Tutti doî i film son stæti distriboîi into 1940 e, sciben a strabónn-a acoliénsa da critica e do pùblico, i son stæti di insucessi comerciâli a caoza de o serâ do mercòu europêo pe-a guæra. O studio o s'é ritrovòu pin de débiti e ghe son stæti di taggi a-i salâi, caozândo into 1941 un sciòpero di animatoî inta produçion de Dumbo, che o l’é duòu çinque setemann-e. Senpre into 1941 o Disney o l’à fæto ‘n viaggio in America latinn-a pe cónto do governo american.
1941-1950
Inta seconda meitæ di anni '40 o Disney, trasferîose a Holmby Hills (Los Angeles), o l’à fæto costroî ‘na locomotîva pe-a ferovîa do sò giardin, ciamâ dapeu in önô de sò mogê Lilly Belle.
1950-1966
Into 1954, in sce conseggio do Roy, a l’é stæta caciâ in scia ræ televixîva ABC a trasmiscion Walt Disney’s Disneyland, condûa da-o mæximo Disney. Into l’anno dapeu, o l’è stæto realizòu The Mickey Mouse Club, dedicòu a-i picini; pe de ciù, son stæti prodûi tanti film pe-a televixon e, into 1956, a l'é stæta fondâ a câza discogràfica Disneyland Records.
Into 1959 o Disney o l'è stæto consulente pe l'Espoxiçión Naçionâle Americann-a de Mösca, pe-a quæ o l'à realizòu un corto a 360° de 19 minûti ciamòu America the Beautiful. L'anno dapeu o l'è stæto prexidénte do comitâto çerimoniâle pe-i Zêughi Ölìnpici Invernâli de Squaw Valley, in California. A-a fin di anni ’50 ghe son stæte varri cangiamenti inta produçion di lungometraggi animæ: Lilli e o pelandron (do 1955) o l’é stæto o primmo film animòu in CinemaScope, A bella adormîa (do 1959) o primmo in Technirama 70 mm e 101 dalmati (do 1961) o primmo animòu co-a cserografîa.
Into 1964 o l’é stæto distriboîo Mary Poppins, film bazòu in sce l’omònimo lìbbro de P.L.Travers (a quæ però a l’è stæta insodisfâ da-o rizultâto) de maggiô sucesso de tùtto o deçennio. Senpre inti anni ’60 o Disney o l’à sponciòu pe a realizaçion de animatronic, comme Great Moments with Mr. Lincoln, ‘n’animatronic che interpeâva o prexidente Abraham Lincoln.
A-a fin do 1965 o Disney o l’à iniçiòu a progetaçion d’un nêuvo parco de divertimenti in Flòrida, ciamòu Disney World, o quæ o l'avieiva dovûo avéi a-o seu interno ‘na verscion de Disneyland ciù grande, ciamâ Magic Kingdom.
A mòrte
O Disney, za da grande goæra, o s'êa dimostròu un ascidoo fumatô e into novenbre do 1966 o gh'é stæto diagnosticòu un càncou a-o pormón. Pöco tenpo dapeu, into 15 de dexénbre, o Disney o l'é mòrto pe 'n colasso circolatöio, a l'etæ de 65 anni. Into commentâ a sò scomparsa, l'alôa governatô da Califòrnia, Ronald Reagan, o l'à dîto che «da ancheu o mondo o l'é ciù pövio». O sò còrpo o l'é stæto cremòu e e çénie pòste into Forest Lawn Cemetery, a Los Angeles.
Prémmi e riconosciménti
miniatura|405x405px|A teca co-i Oscar che o Disney o l'à goägnòu (Walt Disney Family Museum) Inta tùtta a sò vìtta, Walt Disney o l'à vinto molti prémmi. O l'é a personn-a c'a l'é stæta nominâ pe-o magiô nùmero de òtte a-i Prémmi Oscar inta stöia (59) e c'a l'à vinto o magiô nùmero di sti prémmi(26)
Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle
A Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle a gh'à 121 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lassio in Italia.
Stati de l'America do Nòrd e Çentrâ
L'America do Nòrd a l'è politicaménte spartîa tra 23 stâti sovrén, di quæ tréi (Canada, Stati Unïi e Méscico) fan pàrte de l'America Setentrionâ e i âtri 20 de l'America Çentrâ. 13 sòn i stâti-îzoa do Mâ di Caràibi e un, Panama, o se trêuva in pàrte inte l'America do Sùd.
Stati indipendenti
Tra parentexi a capitâ
Domïni d'ätri paixi, territöi sensa indipendença
Tra parentexi a naçion da-a quæ dipéndan
Usseglio
Usseglio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe civîli
thumb|260px|Usseglio|centro
San Domenego
Domenego (o Domennego) de Guzmán, santo, fondatô de l'Orde di fræ predicatoî, patrono di astronnomi, se festezza l'8 de agosto.
Vìtta
O nascette o 24 zugno 1170 da-i nobili Feliçe de Guzmán e Zana de Aza, in Caleruega (vegia Castiggia), e o fu o minô de trei fræ. A nascita do Domenego a fu precedua da 'na vixon da moæ, a-a quæ parse de dovei apartoî un can, che co' ina fraxella açeiza o metteiva fœugo into mondo, e a-a mamma ghe parse vedde una stella sorvi-a fronte de lê, dementre ch'o l'ea portao a-o battezzo. A 7 anni o fu afiao in educaçion a l'arçipræve de Gumiel de Izán so barba, a 15 o començò a frequentâ e çellebre scœue de Palencia.
L'ea stæto poco avanti stabilio a vitta comuña segondo a reggola de Sant'Aostin into capittolo da cattedrâ de Osma, dove l'ea vesco don Diego de Acevedo. Ordinao sacerdote, o Domenego o fu membro de quello capitolo de canonneghi regolæ, e fito o ne fu nominao sottopriô. A don Diego fu afidao into 1203 'na delicâ miscion da l'Arfonso IX re de Castiggia, ch'o voeiva maiâ so figgio Ferdinando à 'na prinçipessa reâ de Danemarca. O Diego o partì e o condusse con lê o Domenego, ma seppan pe via chi-a prinçipessa acordâ a l'ea morta. O passaggio pi-a Lenguadoca o rivelò a-i doi viagiatoî i tristi effetti che l'erexia di Arbixeixi a produxeiva inte quelle regioin.
Li o Domenego o ghe vidde un campo d'açion pe lê, e o ghe travagiò con ardô incredibile, daprimma insemme co-o vesco, dapœu da solo, essendo questo tornao a-a so sede. Sciben che no ghe manchesse di agiutti, comme in Toloza da-o conte de Montfort, e da-o Forco, za alegro trovadô, da pœu monnego çisterçense e infin vesco de Toloza, pù i nemixi ean forti e paivan invinçibili. L'erexia arbixeize a l'aiva trovao ottimo teren presso e donne; e pe controbatte a peigoza propaganda o Domenego o l'arecugette sotta boña ghia in gio a-o santoaio de S. M. de Prouille e zoenette, specce nobbile, molte de quæ se consacron a Cristo. Coscì sorzette un primmo convento de sœu domenegañe, che professon a regola de S. Aostin. Into mæximo tempo di ommi valenti inte lettie e inte sciençe, e fornii de sollida pietæ, s'unin a-o Domenego; Peo Cellan o fu o primmo, e o ghe donò a so caza in Toloza.
Ma o Domenego o se sentiva atræto verso Romma. Sei votte o varcò i Arpe. Un primmo viægio o-o feççe con Diego a Romma presso Innoçençio III, ch'o conobbe e o l'incoragì a so œuvia inta Lenguadoca. Un segondo viægio o-o compì co-o vesco Forco, ch'o gh'anò pe-o Conçillio Lateranense. O Domenego o parlò a-o pappa Innoçençio e o l'ótègne da lê di favoî pi-a caza de Prouille; ma pi-a fondaçion de 'n nœuvo orde de religioxi o no l'ótègne pi aloa l'assenso. Tuttavia çelesti segni riferii da-i storreghi, fra i quæ l'avei o pappa visto o Lateran cazente ch'o vegniva sorezuo da-o Domenego, indussan Innoçençio à acordâ a-i nœuvi religioxi un periodo d'esperimento; fratanto lê mæximo o ghe dette o nomme de "fræ pricoei". A questo segondo viægio assegna i storrichi l'incontro do Domenego con S. Françesco d'Ascixi.
Un terço viægio o fu presso Onoio III, ch'o l'aprovò o nœuvo orde o 22 dexembre 1216. Fu questo pappa ch'a-o Domenego o dette l'ófiççio de "meistro do sacro palaççio", ocupao scin à ancœu delongo da 'n religiozo domenegan. O nœuvo orde o se stabilì in Romma primma à San Scisto, dapœu à Santa Saviña vexin a-o palaççio do pappa (Savelli), e a S. Scisto fu averto a primma comunitæ de monneghe sotta a guidda d'arcuñe sœu vegnue da Prouille. Intanto l'orde o s'estendeiva grandemente in França, Spagna e Germannia; l'Itallia, doppo o convento de Bologna fondao into 1218, a l'ebbe de case di domeneghen inte tutte e çitæ che possedeivan di universcitæ ò ean centri fiorenti de studdi. Inti capittoli generali, di quæ i primmi doi, into 1220 e into 1221, fun tegnui a Bologna, fu dæto a-i conventi, che za viveivan sotta a regola de S. Aostin adotâ fin da prinçippio, de nœuve norme ò "constituçioin", e stabilio di oservançe pe-i studdi e a regolâ discipriña vixente ancon a-i giorni nostri.
O Domenego o moì in Bologna, apeña çinquantenne, o 6 agosto 1221; a so tomba, inta gexa de S. Domenego in dita çitæ, a l'è un di tezoi ciu belli de l'arte italiaña. O fu elevao a-i onoi di artæ in Rieti da-o Grigœu IX, o 3 luggio do 1234. A S. Domenego se deve l'instituçion do Rozaio.
Tavernole sul Mella
Tavernole sul Mella o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
San Domenego
Nòtta
Into 1963, Soeur Sourire, a cantante monega domenegaña belga, a razonse o primmo posto da hit parade di Stati Unii co-a cançon "Dominique", sciu san Domenego.
Sô
thumb|right|250px|O Sô O Sô (scìnbolo: ) o l'è a stella ciù vexinn-a a-a tæra e o centro do scistema de pianeti donde se troeuva a Tæra. O Sô a l'è a stella moæ do Scistema Soâ (do quæ a costituisce o 99,8% da massa), in gio a-a quæ orbita i oeutto pianeti prinçipæ, i pianeti nàni Çee, Pluton e Eris e i atri corpi ciù piccin, tra cui i asteròidi, molti meteoriti, e e comete, e a povie diffusa int'o spaçio. L'energia soâ, emanâ sotto forma de radiaçioin elettromagnètiche (luxe), a consente a vitta inscio nostro pianeta (sensa a luxe soâ no saiæ poscibile a fotoscintexi clorofilliann-a, ch'a produxe l'oscigeno necessaio pe a gran parte di ései viventi) e a detèrmina i fenomeni climatichi.
Rainie̍ Segundu de Mu̍negu
Rainie̍ Segundu (Mu̍negu, 1350 - 1407) e̍ stau signu̍ de Mu̍negu, ammiraglio d'u Linguadoca, Siniscalco d'u Piemonte.
Texas
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unîi d'América thumb|right|200px|A bandêa do Texas thumb|right|200px|A poxiçión do Texas in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: State of Texas. O Texas o l'è stæto 'na repùbbrica indipendente (Repubbrica do Texas) da-a separaçion da-o Méscico into 1836 a-o 1845, quande o l'è divegnûo o 28-eximo stato di Stati Unïi d'America.
O Texas o l'è stæto un di stati a separâse da l'Union e a fondâ i Stati Confederæ d'America, e o l'è stæto ri-ammisso inte l'union dòppo a guæra çivî into 1870. A sò capitâle a l'è Austin.
Pappagaggio
Pappagaggio dïto in zeneise pappagallo ascì.
Nihònio
thumb||A strutûa de 'n atòmo de nihònio Inta scénsa o nihònio (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de unùntrio ò eka-tàllio ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo Nh e o nùmero atòmico 113. O nihònio o gh'à 'n péizo atòmico de 284 u.
Introd
Introd o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Costa Serina
Costa Serina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Òca
Òca l'è o nomme de vari oxelli dell'Ordine Anseres, famiggia de Anatidae.
Descriçion
O genere prinçipä da famiggia o l'è l ' Anser, caratterizzou da becco grosso e erto ä base, ae lunghe e dä punta appuntia, coa cürta.
E òche sarveghe se tröven in Italia solo de passaggio; çitemmo fra queste l'oca çenenn-a (Anser Anser) e l'òca Anser Fabalis. 300px|right|Òca dumestega
Òche domesteghe
A ciu gran parte de specie domesteghe deriven da l'oca çenenn-a. Sun fra i ciü grosci oxelli domesteghi; o peizo medio o l'è de 4 o 5 kg ma o pö esse süperou da çerte specie seleçionæ. Dopo a fecondaçion dell'övo i embriuin se sviluppen inte 31 giorni. In ti paperi neonati se nota o fenomeno de l'Imprinting.
L'òca a l'è allevä pe a carne, pe i öve, e pe o ciümin ch'o l'è döviou pe imbottï coverte e indumenti. O famoso patè de foie gras o se ottegne da o figaito de òche sottoposte a alimentazion forsä.
1984
thumb|250px|center|Tôre Olìnpica a [[Sarajêvo, 1984 (Bosnia-Erçegovina)]]
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1984 a cansón Ci sarà, cantâ da Al Bano e Romina Power.
Sport
- Canpionòu de Serie A 1983-1984 - Juventus - Francesco Moser o goâgna o Gîo d'Italia 1984. - Gothenburg - Coppa Davis 1984. Vincitô: Svéçia - Formula 1 (1984) - Vincitô: Niki Lauda sôvia McLaren - Los Angeles. XXIII Olimpiade. 40px|border - Saraièvo. XIV Olimpiade Invernâ. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Carlo Rubbia e Simon van der Meer Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Fleròvio
thumb|A strutûa de 'n atòmo de fleròvio Inta scénsa o fleròvio (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de ununquàdio ò eka-cióngio ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo Fl e o nùmero atòmico 114. O fleròvio o gh'à 'n péizo atòmico de 289 u.
412
thumb|230px|center|[[Proclus Lycaeus (8 frevâ 412-17 arvî 485), Procli Diadochi ... In primum Euclidis Elementorum librum, 1560]]
Belgioioso
Belgioioso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Sostegno (Italia)
Sostegno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Erevan
Erevan ò Yerevan (in armêno: Երևան) a l'é a capitâle de l'Armenia.
Cerere
Cerere (in latin Ceres) a l'è unna divinitæ mitologica romana associä ä vegetaçion e ai raccolti. O sö nomme o pö, pe questo, esse döviou pe indicä in senso figüou o gran o anche o pan.
Descriçion
Cerere a presenta sômeggianse con Tellure, che a l'è a personificaçion da tæra louä. E due divinitæ ean anche associæ in to cülto. In ti tempi ciü antighi Cerere a l'aveiva un compagnno masccio, Cerus.
Aumentando i scangi e i contatti fra Romma e o mondo greco Cerere a vegniva identificä con a greca Demetra. Demetra a formava unna triade con Dioniso e Core; a questi dui dei, in ta religion romana s'ea fæto corrisponde Libero e Libera.
Moscòvio
thumb||A strutûa de 'n atòmo de moscòvio Inta scénsa o moscòvio (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de ununpéntio ò eka-bismûo ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo Mc e o nùmero atòmico 115. O moscòvio o gh'à 'n péizo atòmico de 289 u.
Repubbrica Àraba Democratica do Sahara
thumb|right|200px|A poxiçión giögràfica do Sahara Òcidentâle A Repubbrica Àraba Democratica do Sahara o الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية - Al-Jumhūrīyya al-`Arabīyya as-Saharāwīyya ad-Dīmuqrātīyya, a seu capitâ tenporânea a l'é El Aaiún. A RÀDS (conosciûa internaçionalmente comme SADR) a l'é un stato de facto, reconosciûo ofiçialmente sôlo da pöchi pàixi do mondo, scibén c'o fâ parte de l'Union African-a. O teritöio reclamòu da-a RÀDS o l'è conosciûo comme Sahara Òcidentâle. A-a giornâ d'ancheu l'ex Sahara spagnòllo o l'é pe-o 75% òcupòu da-o Maròcco, e 'na miâgia a dividde questo teritöio da-o pòpolo Sahrawi, raprezentòu da-o Frónte Polizârio
Ammido
miniatura|Strutua da moleccola de l'amilopectiña Ammido, prinçipâ carboidrato de riserva de ciante (C6H10O5)n, con n pâ a 20 ò ciu; o costituisce pe l’ommo a ciu conspicoa parte di carboidrati alimentæ.
Descriçion
O se forma inte parte verde de ciante pe fotoscintexi da ægoa e anidride carbonica e o s'accummula inte reixe, inti tuberi e inta sumença in forma de granuli. S'estrae maxinando i cereæ ò raspando e patatte, sospendendo in ægoa a fæña ótegnua e separando da pœu meccanicamente, pe decantaçion, i granuli de ammido, ciu pezanti, da-i âtri costituenti de çellule vegetæ. O se presenta sotta forma de povie gianca i grannuli da quæ a-o microscoppio mostran aspetti caratteristeghi pe ogni scingola specie vegetâ. miniatura|Struttua da moleccola de amiloxo In natua, o l'è prezente in doe forme: l'amiloxio, pe circa o 27%, solubile in ægoa surrescâdâ, e l’amilopectiña, pe circa o 73%, insolubile. L’amiloxio, o costituisce a parte interna do granulo e o l'è formao da de molecole de glucoxio unie con ligamme α-1,4-glicoxidego, in longhe cadeñe no ramificæ de 300-400 unitæ. L’amilopectiña, ò amilon, a forma invece a parte esterna e a l'è âtamente ramificâ; inti ponti de ramificaçion, e moleccole de glucoxio son unie con ligammo α-1,6-glicoxidico. O peizo molecolâ de l'ammido o pœu razonze i 100 mioin.
Sciben che l’ammido nativo o trœuve nomioxi impieghi, o mao interesse industriâ o l'è votto a-i coscì díti ammidi modificæ, ótegnui sottoponendo l’ammido a di trattamenti chimichi e fixichi quæ oscidaçion e esterificaçion, e a-e destriñe ótegnue pe degradaçion parçiâ da moleccola in prezença de calô, acidi ò enzimmi. L’ammido s'adœuvia inte l'industria alimentâ, inta produçion de doscificanti quæ mâtitolo e sciorbitolo, inte l'aprettatua do papê, di tesciui, inta preparaçion di adexivi, di deterscivi e di materiæ de imballaggio.
Di studdi in sce-a genettica di vegetæ da-a quæ s'ótégne l’ammido (granón, pe l'80% circa, patatta, gran, manioca, rizo) han conduto a-a produçion de ciante geneticamente modificæ capaxe de scintetizzâ de l'ammido con de caratteristeghe particolæ. Into granón l'è stæto osservao varrie mutaçioin naturæ che alteran e caratteristeghe de l'ammido: a mancança de l'enzimma amidoscintetaxi associao a-i grannuli a porta a-a formaçion de ammido praticamente privo de amiloxio, mentre a mancança de izoforme de l'enzimma de ramificaçion a l'accresce o contegnúo relativo de tâ componente. Questo tipo de produçion o l'è assæ controverso segge pe o timô de de ripercuscioin negative in sce l'ambiente e (into caxo de di uxi alimentæ) in sce i ommi e i animæ, segge perché o pœu comportâ una contraçion da reiza di racolti.
A ciu gran parte de ciante transgeniche che produan ammido son de patatte. In tæ ciante o gene glgC do batteio Escherichia coli o codifica l’enzimma ADP-glucoxiopirofosforilaxi (AGPaxi) con de proprietæ allosteriche alteræ, produxendo di tuberi contegninti una quantitæ de ammido pâ a-o 50% de ciu do normâ. Inibindo un’izoforma de l'enzimma amidoscintetaxi associao a-i granuli con l’uzo de un construto antisenso, s'è ótegnúo de l'ammido completamente privo de amiloxio. Un âtro mutante o l'è stæto ótegnúo introduxendo inta patatta un gene chimeego formao da-e regioin geniche che codifican doe proteiñe da patatta e da-o gene glgA de Escherichia coli, ch'o codifica l’enzimma glicogenoscintetaxi (coinvotto inta scintexi do glicogeno). I tuberi ótegnui da queste ciante mostran un redúto accumulo de ammido, un aomento di çuccai solubili, una riduçion da dimenscion di grannuli, un asbasciamento do rapporto amiloxio/amilopectiña e do contegnúo de fosforo e un aomento do grao de ramificaçion de l'amilopectiña.
Colegòu a l'ammido o l'é o sugo. O sugo a l'è 'na soluçion de ammido in ægoa da dâ a giancaja primma de stiâla pe fâla arestâ ciu reddena e luxente. O sugo d'ammido s'adœuvia ascì inta chimica analitega come indicatô in iodometria, in quante o dà coloraçion blœu co-o ioddio.
Vaie
Vaie o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Coltûa
thumb|260px|Vaie, Museo|centro
Virginnia
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa da Virginnia thumb|right|200px|A mappa da Virginnia
A Virginnia o l'è stæto un di stati a separase da l'union e a fondâ i Stati Confederæ d'America, a l'è stæta riammessa inte l' union doppo a guæra çivî int'o 1870.
A sö capitâ a l'è Richmond. Alexandria a l'é ascì 'na çitæ inportante da Virgìnnia.
Imprinting
L ' Imprinting o l'è un fenomeno che o se nota in to comportamento de varie speçie de oxelli, comme l ' òca o l ' annia.
Descriçion e stöia
O l'è stæto stüdiou dao famoso etologo Konrad Lorenz e, primma de lê, da Heinroth. thumb|200px|right|Konrad Lorenz Quande scciuisce l'övo, o nidiaceo appenn-a sciortio o tende a andä aprövo ao primmo oggetto in movimento ch'o perçepisce, che de regola a l' è a muæ. In seguito o tendiä, pe lungo tempo, a mantegnï una dipendensa da questo oggetto.
Caffè
thumb|right|'Na tassa de cafè O Caffè ò Cafè o l' è unn-a bevànda òtegnûa da-e grànn-e contegnûe in to früto (drupa) d'a ciànta omònnima, che a l'exìste a-o stâto sarvégo in Etiopia. O zennie Coffea, da famìggia de Rubiacee, o comprénde 40 speçie. Fra queste, a Coffea arabica a da o 40% da produçion mondiàle.
Descriçion e stöia
A coltivaçion a-o stâto domestego a l'è estéisa a varie regioin de Africa, Arabia, Indie, America Centrale e Meridionale.
A bén nòta açion eççitante do caffè a l'è dovûa a-a caffeinna (chimicaménte parlàndo a caffeìnna a l'é 1,3,7 trimetilxantina).
Torrefaçion
Pe êse bevûo comme bevànda, o caffè o va brustolîo (= torrefæto), ségge pe svilppâ l'aröma che pe rénde sölobili çerti conponénti. O cafè brustolîo (= tostæto) o diventa de cô marròn (o gran crüo o l'è verde), o diminuisce de peiso da-o 15 a-o 20% e o l'aumenta de volümme. L'aspetto de in bon cafè brustolîo (= torrefæto) o deve êse brilànte, a conscisténsa dûa; e grànn-e remesciæte dévan êse "sonöre".
Tîpi de cafè
I tîpi de cafè pìggian o nómme da-e localitæ de proveniença. I mægio son quélli etiòpichi, seguï da-o Moka coltivòu specialménte in Arabia. De òrìgine aziàtica l'è: Malabar, Borneo, Giava; in America o paise  produtô prinçipâ l'è o Braxî da-o quæ vêgne o Rio, o Santos, o Parà, o Bahia e vari âtri.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
A ferovîa Prìnçipe-Granaieu (de vòtte ciamâ inpropiaménte tranvìa ò funicolâre, aprêuvo a-e sò caraterìstiche costrutîve ) a l'é 'na ferovîa a cremaliêra da çitæ de Zêna ch'a colêga a Stràdda do Lagàsso, da-arénte a-a staçión feroviâria de Zêna Prìnçipe, a-e artûe do quartê de Granaieu. A l'é gestîa da l'AMT cómme 'n inpiànto speçiâle.
Stöia
Dæta in concesción a træta, into 1896, a-a Socjêtæ Anònima Zenéize pe-e ferovîe de Montàgna, costitoîa a-i 4 de seténbre de quéllo ànno , a lìnia a l'é stæta costroîa tra o 1898 e o 1900, in sciâ bâze de 'n progètto di inzegnê Ràtti e Saligêri , intràndo dónca in servìçio o 1° de zenâ do 1901 co-in percórso formòu da sôlo træ staçioìn: quélla de Prìnçipe, quélla de Cangiâxo e quélla de Granaieu. Un di òbietîvi da realizaçión da ferovîa o l'êa quéllo d'aomentâ o valô di terén in scê colìnn-e de Granaieu, spartîi in tòcchi in quélli ànni.
Za da-a sò realizaçión a lìnia a l'à però avûo 'na stöia tribolâ, defæti a sò inaogoraçión a l'êa prevìsta pe-o 1899 ma a l'é pöi stæta rimandâ de doî ànni aprêuvo a 'n grâve incidénte a-o moménto da colaodaçión, o quæ o l'à caxonóu a mòrte de çèrti técnichi ascì. Za into 1902 a socjêtæ ch'a l'avéiva in concesción a lìnia a l'é stæta però mìssa in liquidaçión aprêuvo a de pascivitæ de bilàncio, co-a ferovîa ch'a l'é dónca pasâ a l'inpréiza De Bernardi & C., desfâ fîto into 1907.
A gestión da lìnia a l'é coscì pasâ a-o Loîgi Parödi, un di sòcci de prìmme dôe inpréize, o quæ o l'à conservòu sto ròllo chi scìnn-a-a sò mòrte into 1918. Da quéllo moménto a ferovîa a l'é stæta serâ pe quàttro ànni, ö sæ scìnn-a-o moménto into quæ, con l'acàtto de quésta da pàrte do Comùn de Zêna, a l'é stæta afidâ a-o Consòrçio Naçionâle Coperatîve Conbaténti. L'inpiànto o l'à coscì avèrto tórna a-i 5 de màzzo do 1923, òcaxón inta quæ o l'é stæto realizòu 'n nêuvo fabricâto viâgiatoî inta staçión de Prìnçipe e a l'é stæta avèrta 'na nêuva fermâta in corispondénsa de Vîa Nàpoli.
Into 1929, aprêuvo a 'n âtro incidénte, e dôe vetûe són stæte ricostroîe e rimodernæ da-a Piàggio de Séstri Ponénte e mìsse tórna in servìçio. Çìnque ànni dòppo a concesción a l'é pasâ a l'Inpréiza Outònoma Coriêre (Azienda Autonoma Autobus) e, into 1935, a l'UITE (Unione Italiana Tramways Elettrici), a quæ a controlâva za i tranvài da çitæ.
Inte l'ànno 1950 a l'é stæta ricostroîa a staçión de Granaieu inte 'na poxiçión scitoâ ciù ò mêno 20 mêtri ciù in âto.
Into 1964 a socjêtæ UITE a l'é stæta acatâ da-o Comùn, cangiàndo o sò nómme in AMT, e, da l'ànno dòppo, a l'à incomensòu a gestî sta lìnia chi ascì. Inti ànni '70 a ferovîa a l'é stæta bén bén amodernâ, co-a sostituçión de lìnie pe l'alimentaçión e da sotostaçión elétrica into 1971 e, into 1976, co-a pösa de nêuve colìsse (fêua de quélla dentâ) e di amodernaménti a-e vetûe. In quélli ànni són stæte costroîe e dôe staçioìn de Çenturión e de Chiasaiêua méntre quélla de Vîa Nàpoli, refæta do tùtto, a l'à cangiòu o sò nómme in quéllo d'ancheu, ö sæ "Vîa Bâri".
Inti prìmmi méixi do 1993 a lìnia a l'é stæta tenporaniaménte serâ aprêuvo a di intervénti in scê vetûe, mìsse tórna in servìçio inta primavéia de quéllo ànno.
Inte l'ànno 2003 o servìçio o l'é stæto pe cóntra limitòu a-o sôlo tòcco tra e staçioìn de Prìnçipe e de Vîa Bâri aprêuvo a di cediménti a-e miâge lóngo a pàrte ciù âta da lìnia. Depoî vàrri ànni, gràçie a 'n finançiaménto da Región, into màrso do 2011 són stæti fæti di inportànti travàggi de consolidaménto da pàrte âta da ferovîa, i quæ àn portòu a-a refæta de miâge, a-a sostituçión de l'intrêgo armaménto e da lìnia aéria de contàtto. Into méntre són stæte realizæ ànche e træ nêuve staçioìn da Montâ de Sàn Ròcco, da Montâ de Granaieu e de Vîa Giànco, pe cóntra quélla za existénti són stæte amodernæ pe façilitâne l'ûzo a-e persónn-e con mobilitæ ridûta. In quélli ànni a l'é stæta sostitoîa a cremaliêra ascì, pasàndo da quélla òriginâia do 1898, de tîpo Riggenbach, a 'n'âtra de tîpo Von Roll, fæto ch'o l'à portòu a-a necescitæ de çèrti agiornaménti in sce vetûe ascì, con sôlo a nùmero 1 ch'a l'é intrâ sùbito in servìçio. Finîi tùtti sti travàggi chi, a-i 13 de novénbre do 2012 a lìnia a l'avèrto tórna pe tùtta a sò longhéssa, incomensàndo a avéi 'n'inportànte vocaçión turìstica ascì.
Però, za da quéllo ànno s'é vìsto cómme i intervénti fæti a-a vetûa 1 no foîsan goæi boìn da-o pónto de vìsta técnico e, into 2018, s'é dovûo realizâ 'n'inportànte òpera de manutençión a-o tiâ e a-i asciæ, a-a quæ a l'é segoîa 'na lónga fâze de prêuve. Into méntre a vetûa 2, a quæ a dovéiva êse restaorâ insémme a-a nùmero 1, a l'à patîo e consegoénse do faliménto de Òficìnn-e de Arquâ insémme a-a motrîce A4 da ferovîa Zêna-Cazélla, ch'a l'é pöi stæta in pàrte smantelâ. Pe fortùnn-a dòppo doî ànni a scitoaçión a s'é sblocâ, co-o nêuvo apàlto ch'o l'é stæto goagnòu da l'inpréiza De Luca S.p.A., co-a quæ o l'é stæto decîzo 'n restàoro bén bén ciù inportànte, ch'o l'à portòu a l'instalaçión de scistêmi eletrònichi ciù modèrni e segûi.
Volùmme
miniatura|Scultûa ch'a raprezénta 'n volùmme de in mêtro cùbbo. O volùmme o l'é a quantitæ ch'a mezûa o spàçio tridimenscionâle contegnûo drénto a 'na superfìcce serâ, cómme o spàçio òcupòu da 'n ògètto ò da 'n lìquido a l'intèrno de 'n contegnitô.
Pe definiçión, inte 'n spàçio tridimenscionâle, tùtte e figûe de unn-a ò dôe dimenscioìn àn 'n volùmme pægio a zêro.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Stöia
A-i 12 de màrso do 2019 a vetûa 2 a l'é arivâ a Zêna co-in traspòrto eceçionâle e, inta néutte tra o 14 e o 15 arvî a l'é stæta mìssa in scê colìsse co-în'aotogru. A-a matìnn-a do giórno dòppo a l'é stæta trasferîa inte l'òficìnn-a de Granaieu, dónde són posciûi incomensâ i intervénti pi-â mìssa a pónto da vetûa. A-a fìn de zùgno de quéllo ànno són incomensæ ànche i travàggi de ristruturaçión da staçión de Granaieu, co-a mìssa a nêuvo di locâli técnichi, l'alargaménto de l'òficìnn-a e a refæta de faciâte estèrne. Scimilménte, into màzzo do 2021 a l'é stæta tenporaniaménte serâ a staçión de Prìnçipe ascì (limitàndo a circolaçión a-o tòcco Montâ de Sàn Ròcco-Granaieu) pe consentî di intervénti ch'àn portòu a l'eliminaçión de bârêe architetòniche.
Belgio
O Bèlgio, conosciûo ofiçialménte cómme Régno do Bèlgio , o l'é 'n pàize de l'Eoröpa nòrd-òcidentâle.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Stöia
Méntre a staçión de Prìnçipe a l'êa ancón serâ, into zùgno do 2021 l'AMT a l'à inandiòu i cantê pe l'intrêgo tòcco ciù bàsso da lìnia, ch'o l'avéiva bezéugno de inportànti travàggi de manutençión, ciù 'n rinpiàsso parçiâle de colìsse e de l'armaménto (portàndo a-a serâ do tòcco ciù in bàsso da staçión de Vîa Bâri). Sti intervénti chi, dæti in apàlto a agósto e incomensæ con doî méixi de ritàrdo, àn avûo 'n cósto conplescîvo de 490.000 éori, finançiæ da-a Región e da l'Unión Eoropêa.
Inte l'arvî de quéllo ànno o l'é stæto comunicòu de cómme a vetûa nùmero 2, mìssa in depòxito da ciù de doî ànni, a l'avésse riscontròu di problêmi de mìssa a pónto inta pàrte eletrònica e inti frén a contrapéizo, raxón pi-â quæ a l'é stæta provâ ciù de 1.000 vòtte de néutte lóngo a lìnia.
Volùmme
Scistêma internaçionâle
Coscì cómme pe-e unitæ de mezûa de l'àrea, quélle do volùmme són corispóndenti a-e relatîve unitæ de mezûa da longhéssa: ògni volùmme de grandéssa unitâia o l'é determinòu da 'n cùbbo ch'o l'à di lâti de longhéssa unitâia (cómme e sò fàcce ascì, ch'aviàn 'n'àrea unitâia).
Belgio
Giögrafîa
A naçión a l'é formâ da dôe diferénti comunitæ lengoìstiche; ö sæ a comunitæ fiamìnga, a quæ a pàrla a léngoa olandéize e a l'é ciù ò mêno o 60% do totâle, e a comunitæ françéize, ch'a fórma l'âtro 40% da popolaçión. Gh'é 'na comunitæ picìnn-a ch'a pàrla o tedésco ascì, pægia a l'un perçénto do totâle, ch'a sta inti cantoìn ciù de levànte. A región da capitâle do Bèlgio a l'é ofiçalménte bilìngoe (françéize e olandéize), scibén che o françéize o l'é a léngoa ciù comùn inta zöna. A diverscitæ lengoìstica do Bèlgio a l'à portòu a di fórti conflìtti polìtichi, raxón pi-â quæ a naçión a l'à d'ancheu 'n scistêma de govèrno asæ conplicòu, formòu da sêi aministraçioìn paralêle.
Volùmme
Scistêma internaçionâle
L'unitæ de mezûa fondamentâle a l'é o mêtro cùbbo, çernûa da-o scistêma internaçionâle de unitæ de mezûa e derivâ da-o mêtro, unn-a de 7 unitæ de bâze. E âtre unitæ inportànti són riportæ inta tabélla chi de sótta: Into scistêma internaçionâle, l'é acetòu cómme unitæ de mezûa o lîtro ascì, scibén che quésto o no l'é 'n'unitæ derivâ da quélle de bâze. A ògni mòddo, no l'é difìçile fâ a conversción inte mêtri cùbbi: defæti in lîtro o l'é pægio a in dexímetro cùbbo, ö sæ a 0,001 m3 ò a 1/1000 m3.
Belgio
Stöia
A modèrna naçión bèlga a l'é stæta creâ aprêuvo a-a rivoluçión do 1830, co-a sò secesción da-i Régno Unîo di Pàixi Bàsci, o quæ o l'êa stæto fondòu sôlo chìnz'ànni prìmma. O nómme çernûo pe-o nêuvo stâto o vêgne da-a pòula latìnn-a Belgium, dêuviâ da-o Giùlio Cézare into sò De Bello Gallico pe indicâ a zöna za inte l'ànno 55 prìmma de Crìsto. O Bèlgio o fa pàrte da región stòrica conosciûa cómme "Pàixi Bàsci", ciù grànde de atoâli naçioìn do Benelux in quànto a l'inclùdde de pàrte da Frànsa do nòrd ascì. Za inte l'etæ de mêzo, aprêuvo a-a sò poxiçión centrâle e da-arénte a vàrri sciùmmi, l'àrea a l'êa asæ rìcca, colegâ da tràfeghi comerciâli e politicaménte a-i sò ciù gréndi vexìn. Pe 'ste raxoìn chi, into teritöio bèlga són stæte conbatûe numerôze goære, fæto ch'o l'à portòu o pàize a vegnî sorvenominòu "o cànpo da batàggia de l'Eoröpa" , 'na reputaçión confermâ da-i fæti do sécolo XX ascì.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Stöia
Depoî sêi méixi de travàggio a pàrte ciù bàssa da ferovîa a l'é stæta avérta tórna, portànto a l'ativaçión de l'intrêgo percórso a-o 1° de dexénbre do 2021. O giórno dòppo, a zùnta da Región a l'à aprovòu o pagaménto de 7,6 milioìn de éori pi-â mìssa in seguéssa de l'inpiànto, con di amodernaménti lóngo o tòcco Prìnçipe-Bâri e l'instalaçión de 'n scistêma de sorvegiànsa. Pe de ciù, con 3,5 milioìn de sto finançiaménto chi, a saiâ acatâ 'na tèrsa vetûa.
Volùmme
Âtri pàixi
Inti çèrtidùn pàixi, cómme i Stâti Unîi d’América, a Libeîa e o Myanmar, óltre che parçialménte into Régno Unîo e Cànada, s'adêuvia pe cóntra o scistêma inperiâle. E unitæ de mezûa de volùmme prinçipæ into quésto scistêma són : miniatura|199x199px|'Na barî
Belgio
Stöia
A segónda meitæ do sécolo XX a l'é stæta caraterizâ da tenscioìn crescénti tra a comunitæ olandéize e quélla françéize, agravæ da-e diferénse lengoìstiche e colturâli, e caxonæ da-o despægio svilùppo econòmico tra e dôe regioìn. Dónca, con vàrie rifórme tra o 1970 e o 1993, gh'é stæta 'na progresîva tranxiçión da 'n govèrno unitâio a 'n modéllo federâle. A despæto de 'ste rifórme chi e tenscioìn no se són amermæ, co-in fórte moviménto separatìsta ch'o s'é svilupòu inte Fiàndre e 'n'instabilitæ polìtica scinbolezâ da-i 18 méixi necesâi pi-â formaçión de 'n govèrno de coaliçión depoî e eleçioìn federâli do zùgno do 2010. Pe de ciù, a dizocupaçión inta Valònia a l'é ciù do dóggio che inte Fiàndre.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Stöia
A-i 4 de zenâ do 2022, depoî dixéutt'ànni de fèrmo, a l'é stæta mìssa tórna in servìçio a vetûa nùmero 2, in rinpiàsso da nùmero 1 ch'a l'à avûo 'n goàsto a-i frén.
Tango
O tango o l'é 'n stîle muxicâle e 'na dansa do Río de la Plata, caraterìstica da çittæ de Bonesaire, ma ascì de Rosario e Montevideo, de òrìgine urbànn-a e famôso in tutto o mondo.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Percórso
A lìnia a l'é formâ da 'na sôla colìssa a scartaménto ridûto da 1.200 mm, co-in radópio a-a meitæ do percórso de mòddo da permétte i incrôxi, scibén che a-a giornâ d'ancheu o servìçio o l'é efetoòu da 'na sôla vetûa.
Belgio
Economîa e polìtica
O Bèlgio o l'é 'n pàize svilupòu, co-în'economîa avansâ e a âto rédito. O l'à 'n âto livéllo de qualitæ de vìtta, de ascisténsa sanitâia , d'educaçión e de svilùppo umâno in generâle. Pe de ciù, o l'é un di pàixi ciù segûi e pacìfichi do móndo.
Tango
A seu mûxica a l'é marcâ inte doî tenpi, con 'na strutûa armònica tipicaménte italiànn-a, sunâ da 'n òrchèsta tìpica co-o bandoneon comme strùmento prinçipâle.
Volùmme
Figûe sòlide nòtte
A tabélla chi de sótta a contêgne e fórmole pe-o càlcolo do volùmme de figûe sòlide prinçipæ :
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Percórso
A ferovîa a mónta pe 'n'altéssa de 194 mêtri, covèrta in sce 'n percórso de 1,136 km e che dónca o l'à 'na pendénsa média do 16%, ch'a l'arîva a 'n màscimo do 21,4%. A velocitæ d'ezercìçio a l'é de 2 m/s, ö sæ 7 km/h, e a portâ do veìcolo a l'é de 45 pasagê in tùtto. A cremaliêra, in prinçìpio de tîpo Riggenbach, da-o 2012 a l'é stæta sostitoîa da 'n modéllo Van Roll. L'alimentaçión in corénte contìnoa a-a tensción de 600 V a vêgne efetoâ pe mêzo de 'na lìnia aéria de contàtto.
Tango
A dansa a se fâ in bâze a l'abràsso da cobbia, molto sensoâle e conplèssa.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Staçioìn
In sciâ lìnia Prìnçipe-Granaieu se trêuvan nêuve fermâte:
Tango
I tèsti son conpòsti con çèrte paròlle de 'na parlâ locâle ciamâ lunfardo, e de sovente pàrlan de magoìn, speçialmente inte "cose de l'amô", sentîe da-a gente comùn, aspètto cò-o relasionn-a co-o blues.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Staçioìn
O capolìnia sotàn o se trêuva a 'na quöta de 25 mêtri s.l.m., quéllo sopràn o l'é pe cóntra a 'n'altitùdine de 220 mêtri s.l.m., co-e pendénse màscime che se trêuvan da-arénte a-e staçioìn da Montâ de Sàn Ròcco e de quélla de Granaieu.
Belgio
Economîa e polìtica
O Bèlgio o l'é 'n stâto sovràn struturòu cómme 'na monarchîa costituçionâle federâle, governâ da 'n scistêma parlamentâre, co-a sò òrganizaçión instituçionâle ch'a l'é asæ conplèssa e ripartîa ségge a livéllo regionâle che lengoìstico. A naçión a l'é divîza inte træ regioìn co-în'âto livéllo de aotonomîa: ö sæ a región fiamìnga a nòrd, a región valònn-a a sùd e, into mêzo, a región de Bruxelles-capitâle. L'ùrtima a l'é a ciù picìnn-a pe estensción ma a l'à a ciù âta denscitæ de popolaçión do pàize e a l'é a ciù rìcca pe PIL pro capite.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Tràfego
E dôe vetûe in servìçio in sciâ lìnia són ancón e mæxime do moménto da sò realizaçión, costroîe into 1901 da l'inpréiza Diatto de Torìn cómme vetûe derivæ da-i tranvài. Defæti, a càscia estèrna a l'êa asæ scìmile a quélla de 'n tranvài, sénsa pòrte ò barconétti, scibén che, co-o pasâ di ànni, a l'à subîo numerôze modìfiche e intervénti de restàoro.
Albavilla
Albavilla o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.