cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Léngoa lonbàrda
Grafîa modèrna
Ciù tàrdi, into 2003, o Beretta mæximo o n'à propòsto 'na nêuva versción conosciûa cómme "grafîa lonbàrda senplificâ", cangiâ de mòddo da poéila dêuviâ pe tùtti i parlæ lonbàrdi. A ògni mòddo, e ciù grénde dificoltæ a scrîve con sto scistêma chi e di problêmi d'adataménto co-o lonbàrdo de levànte, àn portòu a limitâne bén bén l'ûzo.
Grafîa bergamàsca
Tra e grafîe derivæ da-a ticinéize gh'é pöi quélla bergamàsca, svilupâ inta prìmma meitæ sécolo XX da l'asociaçión locâle Ducato di Piazza Pontida e pertànto conosciûa cómme "Grafîa do Ducâto". Sto scistêma chi o l'é stæto adatòu p'amegioâ a réiza scrîta do bergamàsco e do rèsto do lonbàrdo de levànte e, prezénpio, a-o pòsto da grafîa milanéize modèrna a prevédde l'ûzo do trætìn a-o pòsto de l'apòstrofo inti digràmmi s'c e s'g e a pronónçia da z de lóngo cómme "s sonöra" (, zét).
Grafîe sperimentâli
sinistra|miniatura|250x250px|Cartéllo bilìngoe a l'intrâ de [[Busto Arsizio|Bùsto Arsìçio, co-o nómme do comùn in parlâ bustòcco scrîto co-a grafîa milanéize modèrna]] A ògni mòddo, gh'é de tentatîvi ciù modèrni de svilupâ di scistêmi gràfichi alternatîvi e adàtti a l'ûzo pe tùtte e variànte do lonbàrdo. Tra sti chi, gh'é in particolâ o tentatîvo de svilupâ 'na grafîa unificâ (urtugrafia ünificada) che però o no l'à avûo goæi de sucèsso aprêuvo a-a sò grànde conplescitæ e a-o scistêma pöco intoîtîvo, adêuviàndo di scìnboli cómme ç pe e  ò ə pe-e vocâle àtone,  ò , óltre a l'òbrigo de marcâ a longhéssa de vocâle, scibén che gh'é l'eliminaçión di acénti in sciô prìmmo grafêma do digrâfo (dónca aa e no àa).
A partî da-o 2003 l'é stæto svilupòu a coscì dîta grafîa insóbrica unificâ (insübrica ünificada), creâ da-o giornâle La Vus de l'Insübria pî-a scritûa di parlæ lonbàrdi de ponénte. Sto scistêma chi, bazòu in sciâ grafîa ticinéize, o l'é inta pràtica pægio a-a milanéize modèrna ma co-a fàrta do caràtere ʃ pi-â. De stöie do Rudyard Kipling són stæte tradûte in lonbàrdo da-o lengoìsta Marco Tamburelli dêuviàndo, con quàrche adataménto, a grafîa insùbrica unificâ.
Vèrso a fìn di ànni 2000, pe voéi do cantoutô Lissander Brasca, l'é stæto svilupòu o scistêma polinòmico Scriver Lombard, creòu pe permétte 'na scritûa ciù unifórme a-e despæge variêtæ do lonbàrdo e co-ina raprezentaçión fonética ciù contegnûa: inte quésto scistêma l'é poscibile che o mæximo scìnbolo gràfico o l'àgge de pronónçie diferénti, in sciâ bâze da variànte parlâ. O scriver lombard o l'amîa dónca de fonçionâ cómme 'na grafîa-téito pe-e diferénti variêtæ do lonbàrdo, abandonàndo de conveçioìn lengoìstiche de derivaçión toscànn-a e ricuperàndo i ûxi tìpichi de scriptae cançelerésche de l'Etæ de Mêzo. Scibén chò-u Scriver Lombard o no gh'à de bezéugno de ségni particolæ, o sò ûzo o no l'é goæi intoîtîvo pe chi o no sàcce o scistêma e, dónca, inta pràtica quésta a grafîa a gh'à 'na difuxón limitâ a pöchi outoî , scibén che gh'é di editoî ch'àn comensòu a dêuviâla ascì.
Inte l'ànno 2020 l'é stæto propòsto 'n âtro scistême polinòmico de scritûe de tùtte e variêtæ do lonbàrdo conosciûo co-o nómme de Noeuva Ortografia Lombarda, ch'o l'é bazòu sorviatùtto in sciâ grafîa milanéize clàscica e in scê sò variànte che s'êan svilupæ inta Lonbardîa de levànte, scentàndo però prìmma da fìn do sécolo XIX.
Da-e òrìgine a-o Trexénto
miniatura|Frontespìççio de l'òpera De magnalibus urbis Mediolani do Bonvesin de la Riva, inta ristànpa do 1921 cuâ da-a câza editôa Cogliati E prìmme testimoniànse scrîte do vorgâ lonbàrdo remóntan a-o sécolo XIII. Són pi-â ciù pàrte de òpere de tîpo didascàlico-religiôzo, cómme prezénpio o Sermon Divin do Pêo da Barsegapè, ch'o cónta a pasción do Segnô :
Tra i âtri outoî, l'é stæto bén inportànte o contribûto a-a léngoa lonbàrda do Bonvesin de la Riva, ch'o l'à scrîto o Libro dre Tre Scrigiure, òpera dedicâ a l'infèrno, a-o paradîzo e a-a pasción do Segnô. Inte st'òpera chi gh'é numerôxi eleménti alegòrichi óltre a un de prìmmi ûxi leterâi da lézze do contrapàsso. Tra i scrîti do Bonvesin de la Riva gh'é ancón 'n'òpera in sciâ vìtta de l'época a Milàn, o De magnalibus urbis Mediolani e 'n lìbbro de gàibo, o De quinquaginta curialitatibus ad mensam. A ògni mòddo, a léngoa scrîta a l'época a no l'êa goæi scìmile a-o lonbàrdo parlòu, ma ànsi se destacâva da sta chi somegiàndo de ciù a-a koiné padànn-a, sàiva a dî o vorgâ erudîo latinezànte dêuviòu inte quélli ànni in Piemónte, Lonbardîa, Emìlia-Romàgna e Véneto.
A ciù antîga mençión conosciûa da léngoa lonbàrda che, fòscia, a fâva za riferiménto a-o lengoàggio gàllo-itàlico a-o pòsto da koiné, a remónta a-o 1280: inte 'n tèsto de Salimbene de Adam gh'é defæti scrîto che "[...] optime loquebatur gallice tuscice et lombardice [...]", sàiva a dî "o parlâva bén françéize, toscàn e lonbàrdo". Into còdice poêtico òcitàn Leys d'amors, do sécolo XIV, a léngoa lonbàrda a l'é minsonâ insémme a de âtre léngoe eoropêe: "[...] Apelam lengatge estranh coma frances, engles, espanhol, lombard [...]", sàiva a dî "lengoàggi forèsti cómme françéize, ingléize, spagnòllo, lonbàrdo".
Da-o Quatroçénto a-o Seiçénto
sinistra|miniatura|O [[Zâne Bresàn, outô de poêxîe satìriche in bergamàsco]] Into córso do sécolo XV a letiatûa lonbàrda a l'à visciûo o prinçìpio de l'afermaçión do toscàn leterâio, co-a progrescîva sostituçión di vorgæ padén che, scibén ch'êan za stæti infloensæ da-o fiorentìn, àivan avûo scìnn-a quéllo moménto 'n inportànte ròllo aministratîvo e giurìdico. Tra i foutoî da toscanizaçión da coltûa lonbàrda gh'é stæto pròpio o dùcca de Milàn Ludovîco o Möo che, inti ànni do sò régno, o l'àiva ciamòu a-a sò córte di òmmi de coltûa da-a Repùbrica de Firénse, cómme prezénpio o Lionàrdo da Vìnci. Inti mæximi ànni, a-a córte di Sfórsa, o Lancìn Cùrzio o l'à scrîto de òpere into parlâ milanéize.
Tra i sécoli XV e XVI di leteræ toschén comm'o Loîgi Pùlci e o Benéito Dêi àn publicòu, cómme 'na spécce de parodîa, di tèsti che contêgnan di caràteri lengoìstichi do parlâ de Milàn che, a ògni mòddo, no àn goæi de valô leterâio, coscì cómme a Commedia e farse carnovalesche nei dialetti astigiano, milanese e francese misti con latino barbaro composte sul fine del sec. XV de l'astigiàn Zâne Zórzo Alión, dónde gh'é 'na pàrte scrîta inte 'n milanéize parodizòu. L'umanìsta fiorentìn Lionàrdo Salviâti, un di fondatoî de l'Académia do Brénno, o l'à publicòu a traduçión inte vàrri vorgæ (inclûzo o bergamàsco e o milanéize) de 'na stöia do Bocàccio, pe poéili paragonâ a-o toscàn, che, pe cónto sò lê, o l'êa quéllo de regìstro ciù èrto e erudîo.
A partî da-o sécolo XV gh'é stæto i prìmmi svilùppi de 'na vêa letiatûa lonbàrda. Inta pàrte de levànte s'ascìste a-a publicaçión de poêxîe satìriche do bergamàsco Zâne Bresàn e da Massera da bé, 'na frottola (sàiva a dî 'na spécce de diàlogo tiatrâle) do bresciàn Galiàsso di Òrzi. Pe cóntra, da-e tære do lonbàrdo de ponénte sciòrte i Rabisch (arabéschi), òpera de l'Académia di Fachìn da valàdda de Blênio, a l'época sott'a-a direçión do pitô manierìsta Zâne Pòulo Lomàsso. miniatura|O Meneghìn, personàggio do tiâtro milanéize diventòu pöi 'na màschera avoxâ da comédia de l'àrte Do prinçìpio do sécolo XVII gh'é e òpere do milanéize Fàbio Varéize, conosciûo da-a crìtica co-a nominâta de "poêta maledétto" ante litteram, mòrto de pèsta into 1630 e outô de poêxîe de crìtica sociâle, pàrte do rìcco filón anticlascicìsta de quélli ànni. Into 1610 l'é sciortîo o Varon milanes de la lengua de Milan, 'na spécce de diçionâio etimològico ch'o contêgne 'n çèrto nùmero de pòule milanéixi ascì, òpera de l'òsolàn Zâne Capis. De quélli ànni gh'é 'n âtro tratâto inportànte ascì, sàiva a dî o Prissian do Zâne Brêuxo Bìffi, tèsto do tùtto in milanéize dónde, pi-â prìmma vòtta, se parlâva de questioìn da pronónçia e da grafîa do vorgâ de Milàn.
Tra i ezénpi de milanéize antîgo gh'é sto tòcco chi de Il falso filosofo do 1698, a-a scêna XIV do tèrso àtto, dónde o Meneghìn, personàggio do tiâtro milanéize che ciù tàrdi o l'é diventòu 'na màschera da comédia de l'àrte, o se prezénta depoî a-o tribunâ:
Into sécolo XVII gh'é stæto l'afermaçión da figûa do dramatùrgo Càrlo Màia Màggi, personàggio da-a grànde inportànsa p'avéi normalizòu a grafîa do milanéize e p'êse stæto o creatô da màschera milanéize do Meneghìn. De ciù, se peu ancón aregordâ o Françésco De Lemêne, amîgo e corispondénte do Màggi, ch'o l'é stæto l'outô de La sposa Francesca, prìmma òpera leterâia into modèrno parlâ lödigiàn, e de 'na traduçión da Geruzalèmme liberâ. Inta Lonbardîa de levànte, sott'a-o contròllo da Repùbrica de Venéçia, gh'êa pe cóntra l'inportànte figûa do Càrlo Asònica che, co-a sò traduçión da Geruzalèmme liberâ, o l'à scrîto a ciù inportànte òpera leterâia bergamàsca do sécolo XVII. De lóngo into Seiçénto l'é stæto publicòu e prìmme bosinade, de poêxîe popolâri d'òcaxón scrîte in sce di papê volànti da atacâ inte ciàsse òpû da lêze ò cantâ in pùblico, ch'àn avûo tànto sucèsso da restâ bén bén comùn scìnn-a-i prìmmi decénni do sécolo XX.
Sèteçénto e Eutoçénto
miniatura|O [[Carlo Porta, màscimo poêta da letiatûa lonbàrda]] A letiatûa milanéize into sécolo XVIII a l'à avûo 'n fórte svilùppo: gh'é stæto di gréndi scritoî comm'o Carl'Antonio Tanzi e o Domenico Balestrieri, asociæ a 'na série de âtre figûe interesànte cómme, de lóngo da-e pàrte de Milàn, o Giuseppe Bertani, o Girolamo Birago e o Francesco Girolamo Corio; pe de ciù, l'avoxòu poêta Giuseppe Parini o l'à scrîto di conponiménti inta léngoa lonbàrda ascì. Fêua di confìn de Milàn o præve Biagio Bellotti o l'à scrîto a Mommena bustese, 'na comédia into parlâ bustòcco. A Bréscia l'êa atîvo o canònico Carlo Girelli, outô de poêxîe d'òcaxón. Tra i ciù inportànti scritoî lonbàrdi de quélli ànni, gh'é pöi stæto l'abòu Giuseppe Rota, outô de 'n gràn vocabolâio bergamàsco-toscàn-latìn inédito e de vàrie òpere poêtiche in oròbico, da lê de lóngo ciamòu "léngoa".
L'é da sto perîodo chi che coménsan a svilupâse inte 'n mòddo ciæo e caraterìstiche do lonbàrdo d'ancheu, fêua de quàrche particolaritæ fonética e da prezénsa do pasòu lontàn, che de pöco in sa o l'aviéiva comensòu a scentâ partìndo pròpio da Milàn, dónde e sò ùrtime testimoniànse remóntan a-o 1793, pe pöi càzze inte âtre çitæ, dónde coscì o s'é pèrso tra i ànni '40 e '50 de l'Eutoçénto, pe rexìste dónca sôlo inte localitæ ciù sperdûe scìnn-a-o 1875, moménto da sò ùrtima testimoniànsa e da-o quæ o l'é stæto sostitoîo da tùtte e pàrte co-o perfètto.
Giovanni Pierluigi da Palestrina
right|thumb|200px|Giovanni Pierluigi da Palestrina. Giovanni Pierluigi da Palestrina (nasciûo tra o 3 Frevâ 1525 e o 2 Frevâ 1526, e mòrto o 2 Frevâ 1594) o l'è stæto o ciû importante composcitô mûxicâ do Renascimento.
Léngoa lonbàrda
Sèteçénto e Eutoçénto
O prinçìpio do sécolo XIX o l'é caraterizòu da-a figûa do Carlo Porta, conscideròu da-i studiôxi comm'o màscimo poêta da letiatûa lonbàrda, tànto ch'o l'é inclûzo tra i ciù gréndi poêti da letiatûa toscànn-a ascì. In particolâ, inte sò òpere gh'é çèrte tra e pónte ciù èrte de l'esprescivitæ da léngoa lonbàrda, cómme se peu védde inte di conponiménti cómme La Ninetta del Verzee, Desgrazzi de Giovannin Bongee, La guerra di pret e Lament del Marchionn de gamb avert.
Mâta
Mâta (Malta in maltéize e in ingléize, prononçiòu rispetivaménte e ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Mâta (Repubblika ta' Malta in maltéize, Republic of Malta in ingléize), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do sùd.
Léngoa lonbàrda
Sèteçénto e Eutoçénto
A produçión poêtica in milanéize a l'êa coscì arivâ a 'na çèrta inportànsa tànto che, into 1815, o studiôzo Francesco Cherubini o l'à stanpòu 'n'antologîa da letiatûa lonbàrda inte quàttro volùmmi, ch'a conprénde e òpere da-o sécolo XVII scìnn-a quélle a lê contenporànie.
Nêuveçénto e ancheu
sinistra|miniatura|250x250px|O monuménto a-o Felice Musazzi e a-a màschera da Teresa a Legàn Inta prìmma pàrte do sécolo XX o raprezentànte ciù avoxòu da letiatûa lonbàrda o l'é stæto l'avocâto milanéize Delio Tessa, ch'o s'é destacòu da-a tradiçión portiànn-a dàndo a-i sò scrîti di fórti træti esprescionìsti. Into méntre, a Bèrgamo o scrivéiva o Bortolo Belotti, avocâto lê ascì óltre che stòrico, minìstro e deputòu pe ciù legislatûe.
Giovanni Pierluigi da Palestrina
Vìtta
Nasciûo a Palestrina, 'n comûn a 35 km a est da Roma, o l'è stæto o ciû famoso rappresentante da Schêua Romann-a de composcission into seccolo sezéximo.
Mâta
Giögrafîa
Mâta a l'é formâ da 'n arçipélago scitoòu a-o céntro do Mâ Mediterànio, inta región de l'Eoröpa do sùd. A se trêuva ciù ò mêno 80 km a sùd de l'îzoa da Sicìlia, 284 km a levànte da-e còste da Tunixîa e 333 km a nòrd da Lìbia. Co-ina popolaçión de 516.000 abitànti e 'n'àrea de 316 km2 a l'é a dêxima naçión ciù picìnn-a pe estensción e a quàrta co-a ciù âta denscitæ de popolaçión a-o móndo.
Giovanni Pierluigi da Palestrina
Vìtta
O l'ha avûo 'na grande influensa into svilûppo da mûxica da gexa cattòlica e e sêu êuvie son 'n compendio de tûtta a polifonîa renascimentâ.
Léngoa lonbàrda
Nêuveçénto e ancheu
Tra i personàggi de sto perîodo chi se peu ancón aregordâ o Speri Della Chiesa Jemoli, de Varéize, e o Gian Stefano Cremaschi, de Lödi. Gh'êa pöi o Franco Loi che, destacàndose pe têmi e grafîa da-a tradiçión leterâia milanéize o l'é ariêscîo a êse un di outoî ciù òriginâli da segónda meitæ do Nêuveçénto. Da-o Cantón Ticìn gh'é e òpere de Giovanni Orelli, ch'o l'à scrîto into sò parlâ, tìpico da Valàdda Leventìnn-a. De sto sécolo chi gh'é ancón e òpere d'outoî ch'àn dêuviòu o lonbàrdo pe òcaxoìn e ûxi ciù despægi, cómme l'Enzo Jannacci, o Giorgio Gaber, o Nanni Svampa e o Dario Fo, ch'o l'à goâgnòu o prémmio Nobel pi-â letiatûa into 1997.
Mâta
Giögrafîa
A sò capitâle a l'é A Valétta, a quæ a l'é a çitæ capitâle ciù picìnn-a tra quélle di pàixi de l'Unión Eoropêa ségge pe àrea che pe popolaçión. A ògni mòddo a l'à 'n'estéiza àrea metropolitànn-a che, segóndo i dæti de l'Eurostat do 2020, a crovîva l'îzoa intrêga, pe 'na popolaçión de 480.134 persónn-e. Defæti, pe-e Naçioìn Unîe, l'ESPON e a Comisción Eoropêa, l'îzoa a peu êse consciderâ cómme 'n'ùnica región urbâna, tànto che de spésso a l'é indicâ cómme 'na çitæ-stâto. Insémme a Cîpro a l'é un di doî stâti-îzoa scitoæ into Mediterànio.
A popolaçión de l'îzoa a l'é de lóngo stæta de religión crestiànn-a, e, scibén ch'o l'é probàbile che inti sécoli do domìnio àrabo a ciù pàrte di abitànti a l'êa de religión mosulmànn-a, inte 'sto perîodo chi e âtre confescioìn vegnîvan toleræ. D'ancheu, o catolicêximo o l'é stæto diciaròu religión de stâto, co-a Costituçión de Mâta che a ògni mòddo a tutêla a libertæ de conscénsa e de religión. E léngoe ofiçiæ són o maltéize e l'ingléize; pe de ciù gh'é 'na çèrta difuxión de l'italiàn ascì.
Léngoa lonbàrda
Nêuveçénto e ancheu
D'ancheu, a léngoa lonbàrda a l'é conosciûa de fêua di sò confìn lengoìstichi gràçie a I Legnanesi ascì, 'na conpagnîa de tiâtro ch'a raprezénta de comédie into parlâ legnanéize e ch'a l'é l'ezénpio ciù avoxòu do tiâtro en travesti inta penîzoa. Defæti a conpagnîa, fondâ a Legnàn into 1949 da-o Felice Musazzi, o Tony Barlocco e o Luigi Cavalleri, a l'é tra e ciù conosciûe into panoràmma do tiâtro eoropêo de léngoe regionâli. Inte sò raprezentaçioìn còmiche i comediànti de I Legnanesi propónn-an a-o pùblico de figûe satìriche da tìpica córte lonbàrda.
Co-o prinçìpio do sécolo XXI l'é comensòu l'ûzo do lonbàrdo inta mûxica contenporània ascì, co-i péssi do Davide Van De Sfroos e-e traduçioìn in lonbàrdo de òpere do Bob Dylan. Gh'é pöi e clàsciche traduçioìn, ciù ò mêno lìbere, di gréndi scrîti da letiatûa mondiâle, con vàrie verscioìn lonbàrde de òpere cómme Pinòchio, I Spozoéi Inpromìssi, O prìnçipe picìn, a Divìnn-a Comédia e, pi-â letiatûa religiôza, i Evangêi ascì.
Mâta
Stöia
Inte l'arçipélago maltéize a l'é testimoniâ a prezénsa de l'òmmo scìnn-a da l'ànno 5.900 prìmma de Crìsto. Defæti a sò poxiçión a-o céntro do Mediterànio a l'à fæto scîe che l'îzoa a l'àgge 'na grandìscima inportànsa stratégica a livéllo navâle, raxón pi-â quæ o sò domìnio o l'é stæto contéizo da 'n gràn nùmero de stâti. Inte l'órdine, Mâta a l'é stæta controlâ da Fenìcci, antîghi Grêghi, Cartaginéixi, Romén, Àrabi, Normànni, Aragonéixi, Cavagêi de Sàn Zâne, Françéixi e Ingléixi, con ciaschedùn de 'sti pòpoli chi che in quàrche mòddo a l'à infloensòu e modelòu a milenâia identitæ colturâle da naçión.
Urago d'Oglio
Urago d'Oglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Mâta
Stöia
Inte l'ànno 1813, a sovranitæ in sce l'îzoa a l'é pasâ a-i ingléixi, da-i quæ a l'é stæta dêuviâ sorviatùtto cómme bâze navâle e de comàndo pi-â pròpia Mediterranean Fleet. Asediâ da-e poténse da l'Àsse inta Segónda Goæra Mondiâle, a l'é stæta 'n céntro cruçiâle pe-e òperaçioìn di Alæe inte l'Àfrica do Nòrd e into Mediterànio. Finîa a goæra, into 1964, o parlaménto do Régno Unîo o l'à aprovòu l'àtto de indipendénsa de l'îzoa, a quæ a l'é dónca diventâ 'na naçión indipendénte co-o nómme de Stâto de Mâta e con l'Elizabétta II cómme sò càppo de stâto. Da-o 1974 a naçión a s'é a-a fìn trasformâ inte 'na repùbrica parlamentâre.
Léngoa lonbàrda
Nòtte
<references group="n." responsive="" />
Mâta
Economîa e polìtica
Mâta a l'é 'na popolâre destinaçión turìstica aprêuvo a-o sò clìmma câdo, a-i vàrri lêughi de demôa e a-i sò monuménti stòrichi, inclûxi tréi scîti diciaræ patrimònio de l'umanitæ da l'UNESCO: l'Hypogeum de Ħal Saflieni, a çitæ da Valétta e i sètte ténpi megalìtichi de l'îzoa, tra i quæ gh'é çèrte de ciù antîghe strutûe do móndo ancón in pê.
A naçión a l'é, scìnn-a da-a sò indipendénsa, un di ménbri do Commonwealth e de Naçioìn Unîe e, inte l'ànno 2004, a l'é intrâ inte l'Unión Eoropêa. Da-o 2008 a l'à adotòu l'éoro, intràndo dónca inte l'Eorozöna ascì.
Léngoa lonbàrda
Bibliografîa
Diçionâi, gramàtiche e séncie variànte
Âtro
Ágreda
Ágreda o l'è 'n comûne spagnòllo de 3 026 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Cexi
thumb|270px|right|Cexi Cexi (Cesio in Italian) l'è un comüne da Liguria con 'na popolassion de 281 abitanti (2011).
Geògrafia
Inta Provinsa de Imperia.
Bellagio
Bellagio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
431
thumb|300px|center|O Concìlio d'Efeso ([[Turchia), 22 zûgno-31 lûggio 431 ]]
Sarajêvo
thumb|350px|Sarajevo City Panorama|Panoràmma de Sarajêvo Sarajêvo a l'é a capitâle da Bòsnia-Erçegòvina. A gh'à 291.422 abitanti (2013)
Vaccinaçion anticolerica
A Vaccinaçion anticolerica a vegne preferibilmente compìa pe bocca, dæto che a forma iniettabile a no fornisce unna proteçion valida.
Caratteristiche
O vaccin o l'è composto dai çeppi Inaba e Ogawa do Vibrio cholerae, sierotipo 01, e dä sub-unitæ B ricombinante da toscinna colerica prodotta sempre dao çeppo Inaba, sierotipo 01. L'è importante savei che a vaccinaçion a no da unna proteçion assolüa: chi viaggia in te naçioin a rischio o deve comunque ricordase ben de stä attento all'ægua che o beive, ao mangiä e all'igiene in generale. O vaccin o pö esse somministrou anche ai figgiö, se han zà compìo dui anni. A vaccinaçion a deve esse fæta unna setimanna primma da potençiale espoziçion all'agente patogeno.
Effetti indexideræ
Gh'è poi e controindicaçioin generali, che vaen pe tütti i vaccin: allergia ai eccipienti, paçiente in immunodeprescion, mouttie acüte in corso.
Bazzann-a
Vicia faba (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme bazzann-a ò fâva (bazànn-a segóndo a grafîa ofiçiâ, fäva ò bazann-a in savonéize, fava in vintimigiôzo e in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Fabaceae.
O sò frûto o gh'a o mæximo nómme méntre, quànde o vêgne sciugòu, o l'è ciamòu bacillo.
Verbania
Verbania (Verbania in lonbàrdo, piemontéize e in italiàn) o l'é 'n comûn italiàn de 30 391 abitanti, capolêugo da Provinsa do Verban Cusio Òssola in Piemónte.
Stöia
O comûn de Verbània o l'é nasciûo a-i 4 d'arvì do 1939 pe voentæ do Benito Mussolini, co-o Regio decrêto n. 702, da l'unión di doî comûn de Intra e de Pallanza.
Isoa de Rhode
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa de l'Isoa de Rhode thumb|right|200px|A poxiçion de l'Isoa de Rhode in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: The State of Rhode Island and Providence Plantations (Stato de l'isoa de Rhode e de Ciantaxoin da Providença).
Descriçion e stöia
O Stato de l'Isoa de Rhode o l'ea ûnn-a de trezze colònie americann-e che se son rebellæ a-a dominaçion ingleize e han inçòu a Rivoluçion American-a ch'a l'ha portòu a-a deciaraçion d'indipendença do 1776.
A sò capitâ a l'è Providence.
O Stato de l'Isoa de Rhode o l'è o ciù piccìn di Stati Unïi con 3.144 km² de seu.
Scîo
miniatura|326x326px|L'îzoa de Scîo inte 'n'inmàgine fæta da-o satèlite [[Sentinel-2.]] Scîo, dîta Chîo ascì, (in grêgo modèrno: Χίος; Chíos) a l'é 'n'îzoa da Grêcia, a quìnta pe estensción, ch'a se trêuva inta pàrte ciù a levànte do Mâ Egêo, separâ da-a Turchîa da-o Stréito de Scîo.
L'îzoa a l'é stæta pe vàrri sécoli 'na colònia zenéize, fòscia unn-a de ciù inportànti, controlâ pe mêzo da Maónn-a de Scîo e de Focêa da-a famìggia di Giustinién.
Etimologîa
O giögrafo grêgo Paosània o l'à scrîto che, segóndo o poêta Ión de Scîo, l'îzoa a l'à pigiòu o sò nómme da Chios, fìggio de Pozeidón e de 'na nìnfa do pòsto nasciûo into mêzo de 'na nevàdda, in grêgo antîgo χιών, chiōn. Antigaménte ciamâ Ophioússa (Οφιούσσα, "îzoa di serpénti") e Pityoússa (Πιτυούσσα, "îzoa di pìn"), a partî da l'etæ de mêzo a l'à riçevûo vàrri nómmi, aprêuvo a-e dominaçioìn de âtri pàixi: da-o perîodo do contròllo zenéize o vêgne o nómme Scîo, diventòu Chio in italiàn, méntre da-i tùrchi l'îzoa a vên ciamâ Sakız (صاقيز).
A capitâle de l'îzoa, d'ancheu Chios, into pasòu a l'êa de spésso ciamâ senpliceménte Kastron (Κάστρον, "castéllo"). In particolâ, inti ànni do domìnio zenéize, a pàrte da çitæ drénto a-o castéllo a l'êa ciamâ Civitas Chii, méntre quélla de fêua de miâge a l'êa dîta "burghi".
Giögrafîa
miniatura|250x250px|O Mónte Pelineon d'invèrno. L'îzoa de Scîo, da-a fórma a crescénte, a l'é lónga ciù ò mêno 50 km in direçión nòrd-sùd e, into sò pónto ciù ànpio, a mezûa 29 km in larghéssa, pe 'n'àrea totâle de 842,289 km2. O sò teritöio o l'é montagnôzo e pi-â ciù pàrte arsoîo, atraversòu da 'na cadénn-a de mónti ch'a và aprêuvo a-o profî de l'îzoa. E dôe çìmme ciù inportànti, o Mónte Pelineon (1.297 m) e l'Epos (1.188 m), se trêuvan inta pàrte setentrionâle de l'îzoa. O sò céntro o l'é divîzo verticalménte da 'na série de mónti ciù picìn, ciàmæ Provatas.
Clìmma
O clìmma de l'îzoa o l'é câdo e tenpiòu, do tîpo ciamòu "Mediterànio", con variaçioìn picìnn-e tra i vàrri méixi de l'ànno gràçie a l'efètto regolatô do mâ. E tenperatûe médie vàn da 'n mascìmo de 30 °C de stæ a-o mìnimo, into méize de zenâ, de 7 °C, scibén che s'é registròu de tenperatûe ciù âte de 40 °C ò sotozêro ascì.
Preistöia
A British School a Atêne, sott'a-a direçión do Sinclair Hood, a l'à efetoòu di scâvi d'in gîo a-o pàize de Emporeios inti ànni 1952-1955, coscì cómme o Servìçio Archiològîco Grêgo a partî da-i ànni setànta. Quésti stùddi àn portòu a 'na mêgio conoscénsa da stöia de l'îzoa, scibén che no tùtto o travàggio fæto o l'é za stæto publicòu. miniatura|250x250px|O scîto archiològîco de Emporeios. Aprêuvo a-a grànde uniformitæ inte dimenscioìn de câze de l'antîgo Emporeios, l'é stæto ipotizòu da çèrti studiôxi che into Neolitìco no gh'êa de grénde diferénse sociâli tra e génte de l'îzoa, che se òcupâvan sorviatùtto de agricoltûa e alevaménto. A l'é 'na teorîa difûza tra i studiôxi quélla segóndo a quæ, inti ànni sucesîvi a-a Média Etæ do Brónzo (2300-1600 prìmma do Crìsto), inte l'îzoa no gh'êa ciù di abitànti; a ògni mòddo l'é poscìbile chi-â mancànsa de repèrti de quélli ànni a ségge dovûa a-o fæto che no gh'é stæto abàsta stùddi e scâvi inta región de l'Egêo setentrionâle.
Into sécolo XI prìmma de Crìsto l'îzoa a l'êa pe cóntra aministrâ da 'na monarchîa, co-ina sucesîva tranxiçión a 'na fórma de govèrno aristocràtica (fòscia con di tirànni ascì) ch'a s'é verificâ inti quàttro sécoli dòppo. Purtròppo e informaçioìn in sce sto perîodo chi no són goæi ciæe, e dónca saiàn necesâi di âtri scâvi pe descrovî quarcösa de ciù. De segûo, into sécolo IX prìmma de Crìsto, inte l'îzoa gh'êa a prezénsa de génte da Neigropónte (ò Eobêa) e de Cîpro, testimoniâ da-a scovèrta de ceràmiche che vêgnan da quélli pòsti. A Erìtre, çitæ de l'Àzia Minô che pe tànto ténpo a l'é stæta in conpetiçión con Scîo, gh'é pe cóntra de testimoniànse de tràfeghi comerciâli co-i Fenîci.
Grêcia antîga e clàscica
miniatura|250x250px|Scîo, 550 a.C., elétro, statêre, 13,99 g O Ferecide, òriginâio de Lêro, tæra a sùd de Scîo, o l'à scrîto de cómme l'îzoa a foîse stæta conquistâ da-i Lèleghi, 'na popolaçión pre-grêga sott'a-o contròllo da civiltæ minòica de Crêta, pöi scaciâ into perîodo de l'invaxón di Iöni.
Scîo a l'é stæta unn-a de dózze çitæ che se són unîe inta Lîga Iònica e, za da-a fìn do sécolo VII prìmma de Crìsto, a l'é stæta unn-a de prìmme çitæ a coniâ 'na pròpia monæa, dêuviàndo cómme scìnbolo 'na sfìnge. Da quéllo moménto, a sécca de Scîo a continoiâ a pròpia ativitæ pe ciù de nêuveçénto ànni.
Into sécolo VI prìmma de Crìsto o govèrno de Scîo o l'à adotòu 'na spécce de costituçión scìmile a quélla svilupâ da-o Solón a Atêne, co-o scistêma de govèrno ch'o l'é diventòu de manimàn ciù democràtico, con l'instituçión de 'n'asenblêa pe-e votaçioìn e di magistrâti popolâri ciàmæ damarchoi.
Inte l'ànno 546 prìmma de Crìsto, Scîo a l'é stæta conquistâ da l'Inpêro Persiàn, parteçipàno dónca, into 499 a.C., a-a Rivòlta iònica. A poténsa navâle de Scîo in quélli ànni a l'êa asæ inportànte, cómme testimoniòu da-o fæto chi-â sò flòtta a l'êa a ciù grànde (formâ da ciù ò mêno 100 bàrchi) tra quélle de çitæ iòniche ch'àn parteçipòu a-a batàggia de Lade do 494 a.C. Chi, a flòtta de Scîo a l'à continoòu a conbàtte i persién ascì dòppo a ritirâta de flòtte de Sâmo e de âtre çitæ ma, a-a fìn, a l'é stæta òbligâ a retiâse e a patî tórna l'òcupaçión persiànn-a. A ògni mòddo a batòsta subîa da-a Pèrsia inta batàggia de Micale do 479 a.C. a l'à permìsso a Scîo de liberâse da-o contròllo persiàn.
Atti di Apòstoli
I Àtti di Apòstoli (in grego: Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Práxeis tôn Apostólōn; in latin: Actūs Apostolōrum) o l'é 'n tèsto contegnûo into Nêuvo Testaménto, scrîto in léngoa grêga.
Scîo
Grêcia antîga e clàscica
A-a creaçión da pàrte de Atêne da Lîga de Dêlo, Scîo a l'é stæta unn-a de pöche çitæ ménbro ch'a no dovéiva pagâ 'n tribûto a quésta, dæto ch'a garantîva in càngio i servìççi de pròpie galêe a l'aleànsa. Tra i sécoli V e IV prìmma de Crìsto l'îzoa a l'êa cresciûa, segóndo de stìmme fæte in sciâ bâze do grànde canposànto da çitæ prinçipâ, a 'na popolaçión de ciù de 120.000 persónn-e (squæxi træ vòtte quélla d'ancheu), concentrâ pi-â ciù pàrte inta sò capitâle.
Estetica
O significou originale do termine Estetica o l'ea quello dæto dä sö etimologia: dottrinna da conoscensa senscibile. A partï da o Setteçento - a opera, pe o primmo, de Baumgarten - però s'è començou a ciammä con questo nomme a dottrinna de l'arte, sciübben che quarche filosofo, comme Kant, o l'agge ancun döviou o termine estetica con l'antigo scignificou.
Scîo
Grêcia antîga e clàscica
Inte l'ànno 412 prìmma de Crìsto, into perîodo da Goæra do Peloponêzo, Scîo a s'é ribelâ a-o contròllo de Atêne, co-i ateniéixi ch'àn dónca decîzo de asediâla. Però, l'ànno dòppo, són arivæ in agiùtto de trùppe da Spàrta, fæto ch'o l'à permìsso a l'îzoa de vìnçe a batàggia. Into sècolo IV prìmma de Crìsto, l'îzoa a l'à fæto pàrte da Segónda Lîga de Dêlo, pe pöi rivoltâse tórna cóntra Atêne inti ànni da Goæra Sociâle do 357-355 a.C., con Scîo ch'a l'é tornâ indipendénte scìnn-a l'espansción do Régno de Macedònia.
Atti di Apòstoli
A sò redaçión definitîva a l'é con tùtta probabilitæ di ànni fra l'80 e o 90 dòppo Crìsto. A tradiçión crestiànn-a a l'atriboìsce a-o Lùcco, stòrico, aotô do tèrso Evangêio e colaboratô do San Pòulo. E o Lùcco o-o dédica a quéllo Teòfilo a-o quæ l'é za destinòu o sò Evangêio.
Estetica
A conceçion do bello in Platon
Segundo Platon, o bello o l'è unna idea in sè e o l'è collegou a l'idea do ben: l'arte a l'è do tütto staccä dao bello, dæto ch'a no riescie a razzunze l'imitasion de l'idea, ma a pö solo imitä a cösa (materiale). L'òmmo, seguindo l'arte, o l'è in errô, coscì comme l' è in errô chi se fia da conoscensa senscibile.
Scîo
Grêcia elenìstica
miniatura|250x250px|Scîo, 380-350 a.C. ca., AR, Têtradracma, 15,32 g Inte sti ànni chi, l'îzoa a l'êa diventâ un di ciù inportànti produtoî grêghi de vìn, co-o vìn de Scîo ch'o l'êa conscideròu de qualitæ milîa e ch'o vegnîva esportòu inte tùtto o Mediterànio. Defæti e giâre fæte inte l'îzoa, màrcæ co-a clàscica sfìnge e con di ràppi d'ûga, són stæte atrovæ in squæxi ògni pàize ch'o l'avésse de relaçioìn comerciâli co-i antîghi grêghi. Tra quésti se peu prezénpio aregordâ a Gàllia, l'Âto Egìtto e a Rùscia Meridionâle.
Atti di Apòstoli
O tèsto di Àtti o l'é conpòsto de 28 capìtoli e o conta a stöia da comunitæ crestiànn-a da l'Ascensción do Gexù (1,6-11) scìnn-a l'arîvo do Pòulo a Rómma (26, 16), e o crêuve 'n perìodo de ténpo ch'o va ciù ò mêno da l'ànno 30 a-o 63 d.C. Óltre che in San Pòulo, l'òpera a se sofèrma asæ spésso in sce l'òpera de l'apòstolo San Pêo ascì.
Scîo
Grêcia elenìstica
Òriginâi de l'îzoa, into 333 a.C. són tornæ a Scîo di ézuli, tra i quæ gh'êa o Teopònpo, aprêuvo a l'invaxón do Lusciàndro Màgno de l'Àzia Minô, co-a liberaçión da-o contròllo da Pèrsia, e a-o sò decrétto ch'o ne permetéiva o ritórno, co-o tèsto de quésto ch'o s'é conservòu scìnn-a-a giornâ d'ancheu. Pe cóntra, quélli che êan favorévoli a-o domìnio persiàn són stæti exiliæ. A ògni mòddo o Teopònpo o l'é stæto tórna exiliòu dòppo a mòrte do Lusciàndro, dovéndose dónca refugiâ in Egìtto.
Estetica
Dä cösa a-o spirito
Con Leibniz e Baumgarten l'estetica a se modernizza passando da l'interesse pe a cosa a quello pe o spirito: oscia nasce i concetti de genio, fantaxia, sentimento, immaginativa. L'arte a l'è unna forma de cognision e a stà a meitæ fra o senso e l ' intelletto. L'arte a l'è a perfesion da conoscensa senscibile. Giambattista Vico o vedde nasce l' arte da-a pascion, in to momento da fanciülessa do spirito umano.
Atti di Apòstoli
O lìbbro o descrîve o spedîo svilùppo, l'espansción e l'òrganizaçión da comunitæ crestiànn-a, dónde a testimoniànsa da vìtta do Gexù a vêgne trasmìssa prìmma fra i Ebrêi e dòppo a-i òmmi d'ògni naçión.
Scîo
Grêcia romànn-a
Inta Tèrsa Goæra Macédone, 'na flòtta formâ da trentaçìnque bàrchi aliæ de Rómma, che portâvan ciù ò mêno 1.000 trùppe gàlate e vàrri cavàlli, a l'é stæta mandâ da l'Eomêne II a-o sò fræ Attàlo. Partìndo da Elaea, pensâvan de desbarcâ into pòrto de Phanae, a l'estremitæ meridionâle de l'îzoa, ma l'amiràlio do Persêo de Macedònia, Antenòre, o l'é ariêscîo a intercetâ a flòtta nemîga into stréito tra Erìtre, scitoâ in sciâ còsta de l'Àzia Minô, e Scîo.
Estetica
Estetica kantianna e hegelianna
Inta Critica do giüdisio Kant o tratta o tema do bello (emmo visto a l'inizio ch'o no ciammava con o termine estetica questo argomento). Pe o filosofo de Königsberg l'interesse pe o bello o l'è visto comme un piaxei contemplativo, sensa nisciün interesse reale in te l'azion: a contemplasion estetica a l'ha carattere misterioso. Pe Hegel o bello o l'è l'apparision senscibile do Vero o de l'Idea; ma l'arte a l'è a un livello infeiô rispetto ä religion e ä filosofia.
Atti di Apòstoli
A tradiçión da Gêxa antîga a l'é concòrde inte l'atriboî a-o Lùcco ségge l'Evangêio segóndo o Lùcco che I Àtti.
Scîo
Grêcia romànn-a
Segóndo o Tîto Lìvio i òmmi de l'Eomêne són stæti pigiæ de sorpréiza, dæto che iniçialménte i ofiçiæ da flòtta credéivan d'avéi incontròu 'na squàddra de romén. A-a scovèrta de l'atàcco a sorpréiza da flòtta macédone, çèrti mainæ àn abandonòu i pròppi bàrchi, amiàndo d'arivâ a Erìtre a nêuo, méntre âtri són sbàrcæ a Scîo, con l'òbietîvo d'intrâ in çitæ. I chiòtichi àn però seròu e pòrte da pròpia çitæ, méntre i macédoni, a ògni mòddo, êan ariêscîi a desbarcâ tra i doî schieraménti, blocàndo e trùppe grêghe fêua da-e miâge. Di 1.000 òmmi de quélla spediçión, 800 són stæti amasæ e i âtri 200 fæti prexonê.
Atti di Apòstoli
O Lùcco o saiéiva alôa da inténdise cómme o mêgo çitòu ciù vòtte inte létere do Pòulo.
Scîo
Grêcia romànn-a
Dòppo a conquìsta romànn-a de l'îzoa, Scîo a l'é stæta mìssa intra provìnsa d'Àzia.
Atti di Apòstoli
L'atribuçión di Àtti a-o Lùcco a trêuva riscóntro ascì inti indìççi contegnûi inte l'òpera: són scignificatîvi, in particolâ, dötréi pasàggi scrîti inta prìmma persónn-a plurâle, che són probabilménte apónti pigiæ da l'aotô intànto ch'o l'aconpagnâva o Pòulo.
Scîo
Grêcia romànn-a
O Plîno o Vêgio o scrîve de l'ûzo che i abitànti de l'îzoa fâvan do màrmo colorîo inte pròpie costruçioìn, e do sò apresaménto pe quéste prîe inte decoraçioìn de miâge e de âtre costruçioìn.
1612
Fæti
thumb|140px|right|Antonio Neri, L'arte vetraria distinta in libri sette, 1612
Scîo
Grêcia romànn-a
Segóndo i Àtti di Apòstoli, Lùcco l'Evangelìsta, Pòulo l'Apòstolo e i sò conpàgni són pasæ pe Scîo into tèrso viâgio miscionâio de Pòulo, méntre anâvan da Lésbo a Sâmo.
Perîodo bizantìn
miniatura|250x250px|O Nea Moni, constrûto into sécolo XI. Co-a divixón definitîva de l'Inpêro Romàn into 395 d.C., Scîo a l'à comensòu a fâ pàrte de l'Inpêro bizantìn, into quæ a l'arestiâ pe ciù de sêi sécoli. Dominaçión, quélla bizantìnn-a, ch'a s'é però interótta inti ànni tra o 1090 e o 1097, ö sæ quànde o Tzachas, 'n bey tùrco da región de Smirne, inti ànni da prìmma espansción di mosulmén vèrso a còsta do Mâ Egêo, o l'à òcupòu l'îzoa. A ògni mòddo, con l'agiùtto di cavaliêri da Prìmma Croxâ, i bizantìn són ariescîi a scaciâ i nemîxi da l'àrea, co-o contròllo de Costantinòpoli in sce l'îzoa ch'o l'é stæto ristabilîo da l'amiràlio Costantìn Dalasén.
O perîodo de relatîva pâxe pe l'îzoa o l'é finîo aprêuvo a-o sachézzo de Costantinòpoli do 1204 inta Quàrta Croxâ, co-a propiêtæ de Scîo che, tra i remésci do sécolo XIII, a l'êa infloensâ da-i vàrri potêri regionâli. Co-a divixón de l'inpêro bizantìn, aprêuvo a-a creaçión de l'Inpêro Latìn de Costantinòpoli caxonâ da-a Quàrta Croxâ, Scîo a l'êa diventâ, in teorîa, 'n domìnio da Repùbrica de Venéçia. A ògni mòddo a chéita de l'inpêro latìn a l'à permìsso a-i bizantìn d'òcupâ tórna Scîo into 1225.
Perîodo zenéize
miniatura|250x250px|O [[castéllo de Scîo, comensòu into 1328 pe voentæ do Martìn Zacàia .]] O nêuvo contròllo di bizantìn in sce l'îzoa o no l'êa però goæi stàbile e coscì, pe mêzo do Pàtto do Ninfêo do 1261, a Repùbrica de Zêna a l'é ariescîa a òtegnî a sovranitæ in sce l'îzoa. A ògni mòddo, inte quélli ànni no gh'êa 'n'aministraçión dirètta da colònia, a quæ a l'êa de spésso sotopòsta a di sachézzi da pàrte di piràti e, tra o 1302 e o 1303 a di atàcchi da flòtta tùrca ascì.
Pe contegnî l'espansción tùrca, co-o benestâ de l'inperatô bizantìn Andronìco II Paleologo, l'îzoa a l'é stæta riconquistâ (into 1304) e òtegnûa in concesción da-o capitànio zenéize Benéito I Zacàia, o quæ o l'êa amiràlio generâle da flòtta do Féipo IV de Frànsa. O Zacàia o s'é dónca stabilîo in sce l'îzoa, creàndo a coscì dîta Scignorîa de Scîo. O sò domìnio o no l'êa però particolarménte stréito, co-o contròllo da ciù pàrte de ativitæ de l'îzoa ch'o l'êa restòu inte moén di grêghi ciù rìcchi. A-o Benéito són sucedûi i âtri ménbri da sò famìggia, prìmma o fìggio Paleologo e pöi i nêvi Benéito II e Martìn. In particolâ, o Benéito II e o Martìn àn çercòu de liberâse da-o contròllo bizantìn, astrenzéndo i ligàmmi co-i pàixi latìn e co-o pàppa, ma a ciù pàrte da popolaçión a l'êa ancón leâle a l'Inpêro. Contàndo in sce l'arénbo da génte do pòsto, o nêuvo inperatô Andronìco III o l'à mandòu 'na flòtta cóntra l'îzoa, ricuperàndone o contròllo inte l'ànno 1329. miniatura|333x333px|O [[Palàçio Giustiniàn (Scîo)|palàçio Giustiniàn, into castéllo de Scîo.]] A ògni mòddo l'îzoa a l'é tornâ a-i zenéixi za into 1346, co-ina spediçión òrganizâ da 'n consòrçio de vàrie famìgge da nobiltæ lìgure (ciamòu Maónn-a "vêgia") e goidâ da-o Scimón Vignôzo, ch'o ricuperiâ o contròllo da çitæ e de dôe Fêugge ascì. In particolâ, a 'n prìmmo refûo de métise sott'a-a proteçión di zenéixi, o conquistiâ Scîo into méize de zùgno e, òtegnûa a réiza da çitadélla a-i 12 de seténbre, o Vignôzo o l'à inandiòu l'òrganizaçión de l'îzoa de mòddo da garantîse l'arénbo da popolaçión a-o nêuvo govèrno, rispetàndo i privilêgi di nòbili locâli e creàndo de tutêle pò-u rèsto di paizén. A despêto de 'n tentatîvo d'òcupaçión de Scîo da pàrte de 'n grùppo de grêghi e de 'n atàcco, falîo, di veneçién into 1352 (co-i zenéixi che respondiàn mandàndo o Féipo Döia a sachezâ Neigropónte) l'îzoa a l'êa òrmâi sott'a-o contròllo stàbile da maónn-a locâle, a coscì dîta Maónn-a "nêuva" de Scîo, ò Maónn-a-Giustiniàn, a-a quæ a l'êa dæta in apàlto a gestión da colònia.
A maónn-a nêuva a l'é nasciûa ofiçialménte a-i 14 de novémbre do 1362, cómme acòrdio tra dózze nòbili zenéixi che, a diferénsa de quélli da vêgia socjêtæ, pi-â ciù pàrte stâvan a Scîo, ezercitàndo diretaménte o contròllo de l'îzoa. I "Mahonenses", i quæ àivan decîzo de creâ 'n stréito ligàmme fra de lô, costitoìndose in Albèrgo e pigiàndo o cognómme comùn de "Giustiniàn" ascì, êan Nichiôzo de Canétto de Lavàgna, Zâne Cànpo, Françésco Aràngio, Nichiôzo de Sàn Teodöo, Gabriælo Adórno, Pòulo Bànca, Tomâxo Lòngo, Andriöo Cànpo, Rafè de Fornêto, Luchìn Néigro, Pêo Oivê e Françésco Gaibâdo, nominæ consocii ac conductores et emptores insule Syi et Folie Nove et aliorum locorum dependencium.
Into 1367, a-o moménto da sò màscìma espansción, a maónn-a a controlâva e Fêugge nêuve e vêge, Sâmo, Enùssa (d'ancheu Oinousses), Psara e Nicàia (d'ancheu Ikaria) e, pagàndo 'n tribûto de 500 hyperpyra, a l'àiva òtegnûo da l'inperatô o dirìtto de coniâ a sò monæa ascì. A richéssa de l'îzoa a l'êa tànto inportànte che, inte 'na relaçión a-o Galiàsso Màia Sfòrsa, o poistæ de Scîo, l'Antönio Montâdo, o scrivéiva :
miniatura|281x281px|Màppa de Scîo fæta into [[1547, òpera do Benéito Bordón.]] Inti doî sécoli da sò dominaçión de l'îzoa, a maónn-a di Giustinién a l'à governòu co-in scistêma relativaménte liberâle dæto che, scibén che e ciù âte càreghe êan riservæ a-i pròppi sòcci, i grêghi e i ebrêi êan lìberi (óltre che de celebrâ a pròpia religión) de comerciâ e continoâ e pròpie ativitæ, derê a-o pagaménto de 'na tàscia ch'a l'êa pöi dêuviâ pe pagâ i tribûti, a-i bizantìn prìmma e a-i tùrchi pöi, ch'àn tutelòu pe tànto ténpo l'indipendénsa de l'îzoa. Inta prìmma meitæ do XV sécolo, a popolaçión de l'îzoa a l'êa arivâ a squæxi 120.000 persónn-e (ciù de dôe vòtte quélla d'ancheu), co-in 10% ch'o l'é formòu da latìn, pi-â ciù pàrte zenéixi e discendénti di prìmmi maonéixi.
Però, a poxiçión asæ precâia da ciù inportànte colònia zenéize into Levànte a l'é ancón ciù pezoâ dòppo o 1453, aprêuvo a-a chéita de Costantinòpoli e a-a voentæ di sultén de scaciâ do tùtto i latìn da-o Mâ Egêo, comensàndo a òcupâ i ùrtimi teritöi sott'a-o contròllo de Zêna, de Venéçia e di Cavaliêri de Mâta. Scibén ch'a rexìstiâ (prinçipalménte gràçie a-o delicatìscimo insémme de relaçioìn diplomàtiche tesciûe da-i maonéixi) pe ciù ténpo de tùtte e âtre colònie zenéixi da zöna, Scîo a se trovâva inte 'na scitoaçión crìtica. A despêto de tùtto, a l'à però rexistîo, praticaménte da sôla, ancón pe 'n âtro sécolo, frontezàndo con sucèsso 'n atàcco di veneçién into 1471 ascì.
A ògni mòddo, a deboléssa da Repùbrica de Zêna, co-e sò lòtte intèrne, a pèrdia de colònie in sciô Mâ Néigro (a coscì dîta Gazâia), i contìnoi atàcchi di pirâti tùrchi, o montâ do tribûto domandòu da-o sultàn e a fûga de numerôxi prexonê e scciâvi crestién pasàndo pe l'îzoa, àn pregiudicòu o futûro de Scîo, a-o quæ o córpo de gràçia o l'é stæto dæto da Zêna mæxima, aprêuvo a-a decixón de l'Andrîa Döia de ronpî, into 1528, l'aleànsa co-o Régno de Frànsa, schieràndose co-o Càrlo V, o quæ o l'êa però 'n nemîgo dirètto di òtomàn. I tùrchi àn coscì comensòu a inandiâ l'atàcco, arivàndo a-a conquìsta definitîva de l'îzoa, atracàndo a tradiménto into pòrto da çitæ, tra i 14 e i 17 d'arvî do 1566. A despæto da réiza pacìfica di maonéixi, tùtta l'îzoa a l'é stæta duaménte sachezâ, co-i sò governànti che són stæti amasæ ò torturæ. Tra de lô se pêuan aregordâ i dixéutto figeu, fìggi di maonéixi, màrtiri beatificæ a-i quæ a l'é dedicâ 'na stràdda a Pêgi e vàrri quàddri. centro|miniatura|1250x1250px|Vìsta de Scîo disegnâ da-o [[Vinçénso Coronelli inte l'òcaxón da brêve conquìsta veneçiànn-a de l'îzoa into 1689.]]
Etæ modèrna
miniatura|420x420px|[[Françésco Solimena, O Masâcro di Giustinién a Scîo, prìmma meitæ do XVIII sécolo .]] Cómme sórvia minsonòu, inte l'ànno 1566 l'amiràlio òtomàn Piali Pasha o l'à conquistòu Scîo, segnàndo a fìn domìnio zenéize in sce l'îzoa. A ògni mòddo, a-o mêno iniçialménte, o govèrno e l'arecugéita de tàsce de l'îzoa o l'êa restòu inte moén da popolaçión grêga, co-a goarnixón tùrca ch'a l'êa asæ picìnn-a.
Lusaka
Lusaka a l'é a capitâle e çitæ ciù grande do Zambia.
Scîo
Etæ modèrna
Óltre che l'infloénsa da-o móndo latìn e quéllo tùrco, a l'é docomentâ a prezénsa de 'na comunitæ ebràica za a partî da l'ànno 1049. A l'òriginâle comunitæ d'Ebrêi Grêghi, i coscì dîti "Romaniöti" (di quæ se dîxe che séggian arivæ inte l'îzoa a l'época di romén) s'é ciù tàrdi azónto 'na comunitæ de ebrêi sefardîti, arivâ a Scîo dòppo a-a sò espulsción da-o Régno de Spàgna into sécolo XV.
In quélli ànni a ciù inportànte vivàgna de richéssa pe l'îzoa a l'êa ancón a coltivaçión do màstice, con Scîo che, a despêto de 'n amontâ di tribûti ch'o no l'êa particolarménte elevòu, a dâva 'n contribûto asæ rilevànte a-e càsce do tezöo inperiâle. Defæti l'îzoa a l'êa consciderâ da-o govèrno òtomàn cómme un di teritöi ciù rìcchi de l'inpêro.
Lusaka
A gh'à 'na popolaçion de 1.747.152 abitanti.
Scîo
Perîodo òtomàn
miniatura|294x294px|[[Eugène Delacroix, O Masâcro de Scîo, 1824.]] Into moménto do sccéuppo da goæra d'indipendénsa grêga i vàrri càppi de l'îzoa no êan tànto segûi de parteçipâ a-a rivoluçión, pi-â poîa de pèrde a pròpia seguéssa e prosperitæ. A ògni mòddo, into màrso do 1822, çentanæ de rivoltôxi da-a vixìnn-a îzoa de Sâmo són sbàrcæ a Scîo, proclamàndo a rivoluçión e atacàndo e trùppe tùrche, co-o rèsto da popolaçión ch'o l'à coscì decîzo de parteçipâ a-a lòtta.
I òtomàn àn dónca mandòu a Scîo 'na grànde armâ, con l'òbietîvo de sofocâ a rivòlta, ch'a l'à portòu a 'na pezantìscima represción conosciûa cómme o "Masâcro de Scîo", con l'amasaménto, l'espulsción e a mìssa in scciavitù de migiæ d'abitànti de l'îzoa. Són stæti colpîi in mòddo particolâ i vilàggi da zöna da Mastichochoria, e tære dónde o l'êa coltivòu màstice, inta pàrte meridionâle de l'îzoa. Quésto grâve fæto o l'à portòu a de fòrte reaçioìn inti pàixi de l'Eoröpa òcidentâle, ànche pe mêzo do famôzo quàddro de Eugène Delacroix e di scrîti de Lord Byron e Victor Hugo. Into 1825 o Thomas Barker de Bath o l'à dipìnto 'n afrésco in sciô Masâcro de Scîo in scê miâge da Câza Dòrica, a Bath. A ògni mòddo, a-a fìn da goæra, Scîo a no fâva ancón pàrte da Grêcia modèrna, restàndo sott'a-o contròllo òtomàn pe ciù ò mêno 'n âtro sécolo.
Grêcia modèrna
Scîo a l'é stæta unîa a-o rèsto da Grêcia indipendénte dòppo a Prìmma Goæra Balcànica, into 1912. A marìnn-a grêga a l'à liberòu l'îzoa into méize de novénbre de quéllo ànno, pe mêzo de 'na cùrta ma conbatûa òperaçión anfìbia. L'anesción de Scîo e de âtre îzoe do Mâ Egêo a l'é stæta riconosciûa da l'Inpêro òtomàn co-o Tratâto de Lóndra do 1913.
Scibén che, inta Prìmma Goæra Mondiâle, a Grêcia a l'êa ofiçialménte neotrâle, a-i 17 de frevâ do 1916 l'îzoa a l'é stæta òcupâ da-e trùppe britàniche, fòscia pi-â sò inportànsa stratégica, da-arénte a-e còste de l'Inpêro òtomàn e a-a çitæ de Smìrne in particolâ.
Dòppo a goæra grêgo-tùrca do 1919-1922, segóndo a polìtica de scàngio de popolaçioìn, 'n çèrto nùmero de rifugiæ grêghi o l'é arivòu a Scîo, anàndo a stâ into quartê de Kastro, ch'o l'êa iniçialménte abitòu da persónn-e d'etnîa tùrca, óltre che in de nêuve costruçioìn realizæ pe l'òcaxón inta zöna a sùd da çitæ de Scîo.
Inti ànni da goæra civîle grêga gh'é stæto di scóntri tra divèrsci quartê da çitæ, finîi co-a catûa e l'amasaménto de l'ùrtima bànda de ribèlli comunìsti, foxilæ inti frutêti de Kampos e co-i sò còrpi che són stæti portæ d'in gîo pi-â çitæ in sciô casción de 'n càmio. Into màrso do 1948 in sce l'îzoa l'é stæto avèrto 'n cànpo de prexonîa pe detegnûi polìtichi de sèsso feminìn (ségge pe comunìsti che pe parénti pròscimi di goerigê) e i sò figeu, i quæ êan internæ in de cazèrme militâri da-arénte a-a çitæ. Chi ghe stâvan scìnn-a 1300 dònne e 50 figeu, òspitæ in de condiçioìn pèscime, e a-a fìn trasferîi into màrso do 1949 a Trikeri, aprêuvo a-a serâ do cànpo.
Inte l'agósto do 2012 l'é scciupòu 'n grànde incéndio inta pàrte meridionâle de l'îzoa, o quæ o l'à caxonòu vàrri dànni a-e coltivaçioìn de màstice ascì.
Da-o 2015 l'îzoa de Scîo a l'é diventâ 'n pónto inportànte pò-u trànxito de rifugiæ e richiedénti azîlo inte l'Unión Eoropêa da-a Turchîa. L'é stæto dónca creòu 'n céntro de identificaçión da-arénte a-o vilàggio de Chalkeio, ch'o l'é stæto però seròu con l'avertûa do nêuvo céntro a Akra Pachy, 'na localitæ ciù izolâ vixìn a Pantoukios.
Architetûe militâri
A ògni mòddo, into perîodo zenéize l'é stæto realizòu 'n inportànte scistêma de diféiza inte tùtta l'îzoa, formòu da vàrri castélli (cómme quélli de Valìsso, Armòlia, Cardamìlla e Oria), tôre fortificæ (cómme a Tôre de Dòtia e a Tôre do Màrco) e de òservaçión, pe 'n totâle de 36 fortificaçioìn, de quæ chìnze êan castélli.
Economîa
O prodûto ciù inportànte e conosciûo de l'îzoa o l'é de segûo o màstice de Scîo, 'na rexìnn-a vegetâle òtegnûa da-a ciànta do lentìsco. A sò produçión a l'é de grànde de inportànsa e praticâ za da-i ténpi di romén, óltre che inportànte vivàgna de richéssa pi-â dominaçión zenéize, tànto che Scîo a l'é sorvenominâ "l'îzoa do màstice". O màstice o l'é dêuviòu in vàrri piâti da cuxìnn-a do pósto e inta produçión de çèrte bevànde e licôri tìpichi de l'îzoa ascì.
A ògni mòddo són coltivæ e esportæ âtri prodûti agrìcoli ascì, cómme oîve, fîghi, mandarìn e çêxe, óltre che êsighe 'na discrêta produçión de vìn.
Into pasòu, spécce tra o sécolo XIX e i ànni çinquànta do XX, gh'êa de minêe de antimònio inta zöna de Keramos, d'ancheu seræ.
Coltûa
A Rouketopolemos (ö sæ "a goæra di furgoéi") de Vrontados; tradiçión de Pàsqua do tùtto particolâ de l'îzoa, a conscìste inte 'na spécce de batàggia tra dôe squàddre de artifiçê. Quésti, chi fàn pàrte de paròcchie "rivâli" de Sàn Màrco (Αγίου Μάρκου) e de Panagia Ereithiani (Παναγία Ερειθιανή), scitoæ in sce dôe colìnn-e promê l'unn-a a l'âtra, tîan çentanæ de furgoéi con l'òbietîvo de corpî o canpanìn de l'âtra gêxa.
A Scîo gh'é 'n'inportànte tradiçión inti festezaménti pò-u carlevâ ascì, in particolâ into bórgo de Timiànn-a dónde a coscì dîta "Mostra" a remónta, segóndo a tradiçión, scìnn-a l'etæ de mêzo. I màscheri e-e raprezentaçioìn inte quésto carlevâ aregórdan e lòtte tra i paizén e i pirâti tùrchi, ch'àn segnòu pe sécoli a stöia de l'îzoa.
A cuxìnn-a de l'îzoa a repìggia numerôze pitànse de quélla grêga ma gh'é de riçètte tìpiche de Scîo ascì, cómme quélle a bâze do màstice. Prezénpio gh'é a Kordelia e i Valanes, doî tîpi de pàsta, o Mastello ('n formàggio pöco asaxonòu), 'na spécce de omelette dîta Sfougato, e vàrri dôsci cómme a Malathropita, a Neratzopita, a Mamoulia e a Masourakia. Tra e cöse da béive ciù famôze fæte inte l'îzoa, gh'é de segûo a Mastícha 'n licôre fæto co-o màstice, e a Souma, licôre a bâze de fîghi.