cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dê
Politeismo
O pensceo grego o poñe o problema de l'origgine, da natua e do fin de l'Universo e de l'ommo e, inte l'atto into quæ o-i afronta con consciente ciareçça e coerença loggica, o formula ascì, za con l'Eracclito e-o Senoffane, a crittica radicâ da religion politeistega tradiçionâ; pù conoscendo varrie forme d'ateismo e de polemmica antireligioza (Diagora, Criççia, Tedóo de Çirene), o l'elabboa un’âta e complessa teologia co-o Platon (dotriña do Demiurgo) e con l'Aristottile (Dê comme motô inmobbile, atoalitæ piñamente realizâ e «pensceo de pensceo»). Questa teologia filtrâ atraverso o panteismo fatalistego do stoiçismo a confluisce into ciu vasto ambito da religioxitæ ellenistega, preparando coscì e vaste elaboaçioin teologgiche do neoplatonismo.
Religion e filozofia
E diferençe tra l’atezamento puamente religiozo e quello meramente filozoffico se fan evidente quande se consciddere trei problemi fondamentæ: natua de Dê, so raporti co-o mondo, so conoscibilitæ. Rispetto a-o primmo, da-o ponto de vista do pensceo raçionâ, Dê o pœu êse concepio ontologicamente comme prinçippio supremo da realtæ (e quindi ò comme puo êse ò comme caoza trascendente do mondo ò comme caoza primma e insemme finâ de l'Universo), opù da-o ponto de vista loggico (quindi comme prinçippio supremo de l'orde do mondo, da raxon inte l'ommo, da corispondença tra-o pensceo e-e cóse) ò ascì assiologicamente comme valô assoluo; o sentimento religiozo, invece, o se vóze in varri moddi a Dê comme persoña.
O problema do raporto de Dê co-o mondo o comporta inta sostança træ soluçioin: quella doalistega, ò teistega, ch'a consciddera Dê comme trascendente, distinto da-o mondo finio; quella monistega ò panteistega, ch'a-o consciddia invece comme inmanente a-o mondo; quella naturalistega che, in nomme de l'aotosuficença da realtæ naturâ, a nega a necescitæ de ricorî à Dê pe spiegâ a natua.
A propoxito do terço problema, quello da conoscibilitæ de Dê, e doe texi estreme son quella ch'a se pœu ciammâ intelettoalistega (e a-o tempo mæximo ontologgica), pi-a quæ Dê o l'è ogetto de 'n’aprenscion inmediâ de l'inteletto, e quella agnostega ò de l'inconoscibilitæ de Dê pe l’inteletto uman: de chì e corente fideisteghe ò pragmatisteghe, e scimmile, che inscistan tutte insci-ô concetto de Dê, segondo l’esprescion do Pascal, senscibbile (saiv'à dî percetibbile) «a-o cœu, no a-a raxon». A tæ corente se conliga in quarche moddo quelle che, sottoliniando no solo a transcendença de Dê, ma ascì a so âteritæ rispetto a-o mondo finio, sostegnan che l’essença e i atributi de Dê pœuan êse definii solo negativamente (via negationis ò ascì teologia negativa ò apofattega), ò sæ pensando e dindo quello ch'o no l'è. Se contrapoñe a questa l’atra tendença che, sença negâ a transcendença de Dê, a ritegne che de lê e di so atributi l’ommo o posse pensâ e parlâ poxitivamente (via affirmationis ò ascì teologia afermativa ò catafattega), conscidiando in lê i aspetti e-e forme da vitta umaña, afermæ in moddo eminente (via eminentiae), che però a l'aresta non definibbile. A queste doe poxiçioin, che pœuan êse ascì meramente inteletoalisteghe, corisponde però ascì di atezamenti religioxi despægi, pe-i quæ l’ommo o pœu sentî, denanti à Dê, sorvetutto a proppia pocheçça, ò a-a dreitua nullitæ, opù avertî in lê, into ciu profondo de l'annima, un raggio do divin savei e virtù: quella inluminaçion interiô ch'a rende poscibbile ogni conoscença, quindi quella de Dê ascì; conoscença che i primmi crestien ciammavan teopoiexi, union con lê.
A-e despægie poxiçioin tocæ se conliga, inta stoia da riflescion filozoffica e teologgica, varrie prœuve de l'existença de Dê, streitamente conesse à di presuposti loggichi-metafixichi storicamente determinæ. Queste pœuan ese clascificæ comme: a) prœuve træte da 'n’esperiença personâ diretta, meramente religioza ò ascì raçionalizzâ (prez., l’argomento ideologgico, conesso co-a dotriña de l'inluminaçion interiô, de Sant'Aostin), ò da l'universalitæ de l'esperiença religioza (argomento morâ: consenso universâ do gennere uman, ch'o no pœu ingannâse inte l'amette un prinçippio supremo); b) prœuve relative a-o momento ettico de l'idea de Dê, in quanto, pù con di attezamenti despægi, riconoscian tutte l’exigença d'afermâ l’existença de 'na lezze morale suprema e assolua, e quindi un legislatô (argomento deontologgico); c) prœuve relative a-o momento teorettico, tra-e quæ o coscì dito argomento ontologico ò a priori, ch'o l'aferma l’existença de Dê êse impliççita inte l'idea de lê comme perfeçion suprema, a prœuva cosmologgica, ch'a l'aferma a necescitæ de 'na caoza primma, e quella fixico-teologgica, pi-a quæ l’orde do mondo o dimostra l’existença de 'na possança ordenaixe assolua e de 'n fin supremo. Tra questi urtimi doi genneri de prœuve, fondæ insci-â caozalitæ, e cioè a posteriori, han avuo particolâ fortuña e ‘çinque vie’ de san Tomaxo d’Aquin, che, in base a-i prinçippi da filozofia aristotellica, o l'argomentava l’existença de Dê: a) da-o movimento (inteizo comme passaggio da-a possança a l'atto), ch'o l'exigge – inte l'ambito de 'na fixica e metafixica aristotellica – un primmo motô inmobbile; b) da-e svariæ caoze efficiente, in quanto a ‘cadeña de caoze’, segondo l'Aristottile, a no pœu êse infinia e a l'exigge quindi una Caoza primma; c) da-a contingença do mondo, in quanto, scicomme ogni cosa in questo a l'apâ condiçionâ da di atre, g'ha da existe un êse ch'o l'è invece incondiçionao e assoluo, avendo in lê a caoza do so êse e de l'êse de cose contingente; d) da-a diverscitæ di graddi de perfeçion de cose, pi-a quæ g'ha da existe l’êse ch'o l'arecœugge in lê a perfeçion assolua; e) da l'orde e da-o presuposto finalismo do mondo, che rinvian à 'n'Intelligença e à 'na Voentæ trascendente.
Lesa
Lesa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Dermatite atopica
A Dermatite atopica a l' è unn-a mouttia da pelle.
Descriçion
A se presenta in te soggetti che han avüo manifestasioin allergiche (o che vegnan da unna famiggia in te a quale seggen stæte presenti manifestasioin allergiche). L'elemento allergico o no l'è l'ünico a determinä a mouttia, essendo associou anche con cause ambientali (clima, prodotti chimici) e psicologiche. E ghiandole sebacee e sudoripare funsionen meno de o normale. In te o neonato e in te l'adülto e localizzasioin d'a dermatite atopica son differenti; i scintomi invece son i meximi (brigue e dermangiöia).
Normalmente l'esordio in te i figgiö o se ha verso i 3-4 meixi de etæ, con a formasion de briguette vescicoloze e ümmie in sce a faccia e sotta ai cavelli; no l'è interessou a zona intorno ä bocca. Viceversa a zona periorale e i lerfi son interessæ in te i caxi de dermatite atopica che se presentan in te l'adolescente e in te l'adülto. In te questi ürtimi caxi a pelle a se presenta secca, sciüta, assottigiä e con spaccatüe (ragadi); in te a fase acüta però a diventa essudante. In te i figgiö l'è façile asciste ä guarigion spontanea con o tempo.
Madignano
Madignano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Clivio
Clivio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Galileo Galilei
thumb|right|220px|Ritræto do Galileo Galilei thumb|220px|Galileo davanti a l'inquisiçion de Romma Galileo Galilei (Pisa, 15 fevrà 1564 – Arcetri, 8 zenà 1642) o l'è stæto 'n fixico, filòsofo, astrònomo e matemàtico italian, un di ciù grendi sciençiæ de l'epoca moderna.
Vìtta
O sò nomme o l'è associòu a di importanti contribüti in ta dinamica (o prinçippio de l'inerçia, a lezze da cheita di grâvi) e in te l'astronomia (co-a scoverta da rotaçion da Tæra, de maccie soæ, de montagne inscia Lunn-a, di satelliti de Giove, e fâse de Vennie, e stelle che forman a Via Lattea) e a l'introduçion do metodo scientifico (ciamòu spesso metodo galileian).
Baterîa
A baterîa a l'é 'n instrumento muxicâle conpòsto da vàrri eleménti - piâti, catùbba, tanbûi e âtri instrumenti a percusción - ch'o l'é sunòu da 'n sôlo muxicista: o baterìsta.
L'instrumento a percusción
L'instruménto a percusción o l'é 'n instruménto muxicâle ch'o génera 'n són pe mêzo de 'na percusción ò pe-o sfregaménto de 'na menbrànn-a ò de 'n âtro materiâle.
Onano
Onano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
1943
thumb|400px|center|Bombardaménto de Rómma, 19 lùggio 1943
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Henrik Dam e Edward Adelbert Doisy Prémio Nobel pe-a fìxica: Otto Stern Prémio Nobel pe-a chìmica: George Charles de Hevesy
Vìlla Gruber De Mâi
miniatura|A Vìlla Gruber De Mâi vista da-i sò giardìn|250x250px A Vìlla Gruber De Mâi a l'é 'na vìlla de Zêna, scitoâ inta zöna conpréiza tra a crêuza de Sant'Ànna e quélla de Sàn Rochìn, into quartê de Castelétto. Tiâ sciù inta segónda meitæ do sécolo XVI da-a famìggia zenéize de lignêua di De Mâi, a conprendéiva a gêxa-abaçîa da Madònna da Sanitæ ascì. Derê a-a vílla gh'é 'na tôre de goàrdia ciù antîga, ch'a remónta a-o prinçìpio do Çinqueçénto.
A vìlla a se trêuva inte 'na poxiçión panoràmica, drénto a 'n párco che d'ancheu o l'é diventòu de propiêtæ comunâle, vegnìndo coscì avèrto a-o pùblico.
Stöia
Quésta vìlla a l'é stæta costroîa into sécolo XVI pe voéi da famìggia zenéize di De Mâi e, in particolâ, do marchéize Stêva De Mâi, bezâvo de l'òmònimo dûxe da Repùbrica de Zêna e propiêtâio ascì di terén vixìn, dónde o l'àiva fæto realizâ l'abaçîa da Madònna da Sanitæ. Ciù ò mêno 'n sécolo dòppo, co-o duxægo do sò discendénte co-o mæximo nómme, inte l'ànno 1664 sta vìlla chi a l'é stæta a rescidénsa da màscima càrega da Repùbrica de Zêna.
O cazaménto o l'é pöi stæto rimanezòu ciù vòtte co-o pasâ di sécoli e, in particolâ, o l'à pigiòu a sò fórma d'ancheu co-i travàggi da fìn do Seteçénto. A sto perîodo chi a remónta a coscì dîta "sâla de chinòlle" e a nêuva faciâta, fæta segóndo o stîle neoclàscico, ch'a prezénta di basoriliêvi e de fìnte chinòlle sormontæ da capitélli de órdine iònico. Depoî a-a faciâta gh'é 'na grànde teràssa panoràmica, colegâ a-o giardìn ciù in bàsso pe mêzo de dôe scâe scimétrîche mìsse a tenàggia.
In sciâ fìn do Neuveçénto, o Comùn de Zêna o l'à acatòu a vìlla e o gh'à alestîo a-o sò intèrno o Muzêo Americàn Federîgo Lunàrdi (pöi stramuòu into Castéllo d'Albertis), arvìndo a-o pùblico a pàrte sopravisciûa do párco, pægia a 13.500 mêtri quàddri.
D'ancheu a vìlla a l'é serâ aprêuvo a-a necescitæ de 'n'òperaçión de restàoro, scimilménte a l'arénte palasìnn-a in stîle liberty de propiêtæ do tiâtro Càrlo Felîçe, méntre o pàrco o peu ancón êse vixitòu. Inte 'na pàrte do cazaménto gh'é a staçión di Carabinê de Castelétto.
Descriçión
miniatura|250x250px|Âtra vìsta da vìlla da-i sò giardìn
150
thumb|150px|center|Falêra (òrnaménto) co-o bùsto de 'n'inperatrixe, camêo sôvia calcedònio bleu, 150 ca. (Cabinet des médailles - Pariggi)
Vìlla Gruber De Mâi
A vìlla
A vìlla a l'é formâ da 'n cazaménto prinçipâ ch'o se svilùppa in sce tréi livélli ciù un interòu. Da-o pàrco se peu intrâ inta vìlla pe mêzo de 'na scainâ monumentâle ch'a pórta a-o ciàn terén, ch'o s'avànsa a l'avèrto sôlo lóngo o fiànco meridionâle, dæto che da-e âtre pàrte o l'é ciù in bàsso do livéllo do terén. A-o prìmmo livéllo, quéllo prinçipâ, se peu arivâ co-ina scainâ ciù picìnn-a, a nòrd-òvest do cazaménto. O drénto de sto livéllo chi o l'é spartîo tra 'n grànde salón a-o sò céntro, decoròu con de pitûe, e i âtri locâli ciù picìn mìssi d'in gîo a quéllo prinçipâ.
Lóngo o fiànco de ponénte do cazaménto gh'é 'na torétta che, a diferénsa do rèsto do cazaménto, a no l'é stæta rimanezâ into sécolo XVIII. Âta doî cén in ciù rispètto a-a vìlla, da-a sò çìmma gh'é 'na bélla vìsta in sciâ çitæ de Zêna.
O pàrco
O pàrco, ch'o l'à o mæximo nómme da vìlla, o l'é stæto inandiòu "a l'ingléize" e o se svilùppa in sciô terén in pendénsa depoî a-o cazaménto. Gh'é dôe ìntræ a-i giardìn: quélla prinçipâ a l'é lóngo o sò fiànco sùd e a s'avànsa in sce Córso Solferìn, ma gh'é ascì 'n'intrâ in sciô fiànco nòrd, depoî a-a vìlla, ch'a peu êse atraversâ arivàndo da-a Montâ da Madònna da Sanitæ. O pàrco o l'é dotòu de 'n parchézzo e de 'n'àrea atrezâ con di zêughi pe-i figeu.
Into pàrco, óltre chi-â Vìlla Gruber, gh'é quàttro cazaménti: vèrso ponénte gh'é a staçión di Carabinê méntre, inte 'n cazaménto ciù picìn a levànte da vìlla, gh'é 'na sêde da Crôxe Bleu de Castelétto. Gh'é pöi a za minsonâ palasìnn-a in stîle liberty, de propiêtæ pùblica e in concesción a-o tiâtro Càrlo Felîçe, scitoâ ciù ò mêno a-o céntro do pàrco e in pèscime condiçioìn de conservaçión. In sciâ fìn, da-arénte a l'intrâ sùd, gh'é 'n cazaménto picìn dêuviòu da 'n'asocaçión.
3 marso
O 3 marso o l'é o 62° giórno de l'ànno (63° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 303 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|right|Paràdda di sufragètte, [[Washington D.C., 3 marso 1913 (Library of Congress - Washington D.C.)]]
Macroscelidea
thumb|230px|right|Macroscelides proboscideus, unn-a speçie de l'ordine di Macroscelidea Taxonavigaçion
Macroscelidea
Nomme: Macroscelidea Butler 1956
Proton
miniatura|A strutûa de un proton; e træ partexelle son di [[quark]] Proton - Partexella stabile, elettricamente carega (con carega elettrica poxitiva pâ, in valô assoluo, a quella de l'elettron), de dimenscion subatomica (∿10-15 m) e massa pâ a 1,67∙10-27 kg, appartegninte a-a famiggia d'i adroin, o quæ nomme o fu coniao intorno a-o 1920 da Ernest Rutherford.
Insemme a-o neuitron, o l'è un d'i constituenti d'o nuccleo atomico, da-o quæ o ven emisso in molte reassioin nucleare. O costituisce o nuccleo do ciù leggio d'i atomi, l'idroggeno, e pertanto o coincidde co-o ione idrogeno H+: per produe di protoin liberi l'è quindi suffixente ionizzâ de l'idroggeno atomico. O numero di protoin into nuccleo de un determinao elemento o l'è o numero atomico de l'elemento mæximo.
Panamá
thumb|200 px|right|A bandêa de Panamà thumb|right|200px|A poxiçión de Panamà in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: República de Panamá. Pàize de l'America centrâle, a sêu capitâle a l'è a Çittæ do Panamá.
Descriçion e stöia
O g'ha 'na popolassiôn de 3.283.959 abitanti (stimòu a lûggio do 2006) e 'na sûperfiçie de 78.200 km2. Inte 'sta naçiôn o s'attrêuva o Canâle do Panamá, 'na via interoçeànica ch'a collega l'Atlantico e o Paçiffigo, molto ûtile pe-o comèrcio marìtimo.
Nesso (Italia)
Nesso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
1642
thumb|250px|center|[[Rubens|Peter Paul Rubens, Maria de' Medici (26 arvî 1575-3 lûggio 1642), 1622 (Museo del Prado)]]
Fæti
thumb|350px|right|Màppa do Regno de Napoli do 1642, co seu erôi
Montesegale
Montesegale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
4 marso
O 4 marso o l'é o 63° giórno de l'ànno (64° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 302 giórni a-a fin de l'ànno.
Honduras
thumb|200 px|right|A bandêa de l'Honduras thumb|right|200px|A poxiçion de l'Honduras in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: República de Honduras, pàize de l'America çentrâ, a sêu capitâ a l'è Tegucigalpa.
Atleta
Descriçion e stòia
O termine o se rifeisce anche a chi, ne l'antichitæ clascica, praticava eserçissi atletichi.
Honduras
O nomme Honduras o vêu dî literalmenti "profonditæ". O se dixe che Cristoforo Colombo, into sêu viaggio attraverso a còsta nord-òvest de 'sto Pàize, o l'agge dïto "Grassie a Dîo che semmo sciortîi de 'ste profonditæ", dòppo che e sêu nâve êan stæte vexinn-e a-o naofraggio.
Caluso
Caluso o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Fügassa con a polenta
A Fügassa con a polenta a l'è un prodotto da forno appetitoso, che a ripaga de a pasiensa che dovemmo avei aspêtando a sö lievitasion.
Preparasion
Se prepara un impasto con a fænna (mescciando e due qualitæ), a sä, l'öio e o lievito. Se lascia lievitä circa due ôe e mezza; se tia a pasta e a se mette in te un testo. Bezeugna lasciala lievitä ancon due ôe, e cöxe pe poco meno de 3/4 d'ôa in te un forno no troppo câdo.
Gino Paoli
Gino Paoli, nasciûo a Monfalcon a-i 23 de seténbre do 1934 ma cresciûo a Pêgi, o l'é 'n mûxico lìgure fra i ciû conosciûi, cantante e conpoxitô ecléttico.
O l'ha pûblicòu ciû de vìnti àlbum in quarant'anni d'ativitæ mûxicâle.
O l'à scrîto e interpretòu cansoìn famôze comme "Il cielo in una stanza", "La gatta", "Che cosa c'è", "Senza fine", "Sapore di sale" e "Una lunga storia d'amore".
Johannes Kepler
"geometrîa a l'è l'archetipo da bellessa do mondo"
- Johannes Kepler
thumb|right|250px|Keplero int'o 1610 Johannes Kepler, Zane Keplero ascì, o l'è stæto ün matemàtico e ün astrònomo tedesco. O l'ha scoverto e lezze do movimento d'i pianeti che son ciamæ appunto Lezze de Keplero, svilüppando a Teoria elioçentrica de Nichioso Copernico.
Biografia
Sò muæ ghe fe' vedde unn-a cometa do 1577 e l'eclissi lunâ do 1580 addesciândo coscì in Keplero l'interesse pe l'astronomia.
Int'o 1591 començò o stüddio de teologia a Tübingen. Int'o 1594 o vègne insegnante de matematica a Graz.
Torreblacos
Torreblacos o l'è 'n comûne spagnòllo de 24 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Johannes Kepler
Biografia
Inte l'agosto 1620 a muæ do Keplero a vègne accusâ de strionezzo dä Gexa protestante e rilasciâ solo inte l'ottobre 1621 quande a no l'amisse manco sotta tortüa e corpe de strionezzo.
Atri progètti
‎ ‎
Varsavvia
thumb|520px|Panoramma de Varsavvia Varsavvia (in polacco, Warszawa) a l'é a çitæ ciù grande da Polonia e capitâ de quello pàize da l'anno 1596.
Casanöva
Geugrafia
U teritòiu cumünàle de Casanöva u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, inta mediu-àta valà du s-ciümme Lerùn. L'ambiente natuale u l'è caraterizàu da a presensa de boschi de castagne e ascì da u(r)ìve. A quòtta ciü bàssa tucà dau cumün a l'è de 75 métri in sce u livellu du mà, vèrsu u funduvalle, inte burgàe au cunfìn cun u teritòiu de Garlenda, mentre quella ciü àta a se tröva a 600 m, inta zòna c'a curispunde au Pàssu du Ginestru, versu u cunfìn cun a Pruvinsa de Impeia.
Frasiùi
U cumün u ricunusce sinque frasiùi prinsipàli: Bassanegu, Bòscu, Degna, Marmö e Vellegu, ciü a frasiùn de Burgu, dunde u se tröva u palassu cumünale.
A ste chi i vàn zunti i àtri nuclei chi i furman u paìse, che e sun Cardùna, Cascîna, Ca', Raimundi, Castella(r)u, Cumpa(r)ài, Ruvei(r)a, Ma(r)ému de Sutta, Ma(r)emu de Surva, Pözzu, Ràncu, Còsta, Trévu, Ca' Supràne, Segua, Cardùi, Cesii e Fussàu.
Cunfìn
U cumün u cunfìna a nord cun Utuê, Unsu e Ransu, a nord ovest u cunfìna cun Vesargu (IM) e U Burghettu (IM), a punente se incuntra poi u cumün de Céxi (IM), a sud quellu de Testegu e quellu de Stelanelu (ciü versu punente) e a levante ascì cun Villanöva e Garlenda.
Stoia
Casanöva a vegne mensciunà cumme sentru ruràle pé a primma vòtta sutta au cuscì dìtu Cumitàu de Arbenga, cunfluìu poi sutta a a Marca Aleramica du X Seculu. Inte l'ànnu 1091 a passa sutta ai dumini de Bunifassiu du Vàstu. Cun a spartisiùn di sti dumini u vegne ereditàu primma dai marchési du Carettu, che i cistruìscian ina seie de furtificasiùi inte l'udièrna zòna de Ma(r)ému. Sun pòi velli chi vendan u paìse ai inissi du XIII seculu, e cuscì u feudu u pàssa sutta i dumini di Clavesana.
Cun a mòrte de sti chi, avegnüa inte l'ànnu 1250 u teritòiu de l'àta valà du Lerùn u và a finì inti dumìni da Repübbrica de Zena, sutta au cuntròllu de l'impurtante famìa di Dôia. De quarche tempu dòppu u l'è l'infeudamentu di cunti arbenganesi Lengueia e ascì di Negroni, rispettivamènte a partì dau 1443 e dau 1663. Cun u sucescìvu cuntròllu zenese a cumensa ina lunga séie de rivòlte, c'a düa fra u 1763 e u 1764 purtàe avanti da a pupulasiùn pé e tàsce tròppu elevàe.
A resta dunca in màn repübbricàna fin a l'arìvu de Napuleun e di fransesi, a partì dau 1797. U paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
I ürtimi cangiamènti terituiàli i sun da rintracià intu 1929, quande u vegne suprèssu u cumün de Vellegu, istituìu sutta a duminasiùn fransese. A véia entitài aministratìva a vegne trasfurmà in frasiùn de Casanöva, mentre a lucalitài du Ginèstru a vegne atacà au teritòiu cumünàle de Testegu. Du 1863 a l'è invece a növa denuminasiùn italiàna "Casanova Lerrone", pé distingue u pàise cun i àtri cun u numme paéggiu.
Architetüe religiuse
U cumün de Casanöva u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca e ghe sùn sinque diferenti parocchie: de Sant' Antunin (inta lucalitài du Burgu) quella de San Giuvanni Batìsta (inta frasiùn de Bassanicu), San Luca (pé Degna), San Péu e San Paulu (pé a frasiùn de Marmö), Sant'Antòniu e Giuliàn (Vellegu).
Géxe au Burgu
• Géxa da parocchia de Sant'Antunìn, a prezenta in strütüa de stìle baoccu, e a cunserva ascì ina pàa d'atà atribuìa aa scöa de pitùi di Brea, databile atùrnu au 1552, a se tröva inta ciàssa du paìse.
• Uatòiu da géxa de Sant'Antunìn, u se tröva inta ciàssa da frasiùn Burgu, in fàccia aa géxa paruchiàle, resentemente restauràu.
Géxe de àtre frasiùi
• Géxa de San Matteu, a se tröva a Bòscu, burgu du 1400, famùza pé u campanì svetànte e apuntìu. U purtà da géxa u prezenta ascì ina scultüa a bassurilievu rafigüante u sàntu.
• Uatòiu da géxa de San Matteu, u l'è l'uatòiu du paìse, se tröva ascì stu lì intu burgu da frasiùn de Bòscu.
• Géxa da Parocchia di Santi Antòniu e Giuliàn, a se tröva a Vellegu, intu burgu du paìse, custruìa intu 1500 pé andà a sustituì a presedente capeletta de San Giuliàn, föa du burgu. L'udierna strutüa a g'axeva inissialmente ina funsiun prinsipalmente de uatòiu, poi restruttüà e ingrandìa pé urdine de Luca Fieschi, véscu de Arbenga, che intu 1607 a fa diventà a növa paruchiàle, cunsacrà intu 1864 e dedicà ascì a Sant'Antòniu. Au sò internu u l'è cunservàu in impurtante organu, datàu 1882, opéa de l'urganista Angelo Dessiglioli, uiginàiu de San Bertumê.
• Santuàiu da Madonna da Vixitasiùn, u se tröva a Degna, u l'è stàu edificàu intu XVII seculu dunde a Madònna a l'è apàrsa a ina zuena surdu-mütta c'a stàva purtandu e bestie au pasculu, turnandu a pué parlà doppu l'aparisiùn in mòddu mi(r)aculùsu. A géxa d'ancöi a l'è stà custruìa fra u 1616 e u 1618, in sce a bàze de ina capeletta presedente, custruìa doppu u mi(r)aculu. Pregià a stattua in légnu culucà in sce l'atà, atribuìa a Antòniu Brìlla, datà 1853, ciü in àtru gruppu atribuìu a Antòniu Ma(r)ìa Maragliano.
• Capeletta de San Ròccu: a se tröva intu sentru da frasiùn de Bassanegu.
• Géxa di Santi Pé e Paulu, a l'è a géxa da frasiùn de Marmö, cun ascì li vixìn l'uatòiu, de stìle baòccu.
Bahamas
200 px|thumb|right|A bandêa de Bahamas thumb|right|200px|A poxiçión de Bahamas in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Commonwealth of the Bahamas, pàize de l'America çentrâ, a sò capitâle a l'é Nassau, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1973. O l'é in Stâto ch'o l'é formòu da 700 îzoe, de quæ sôlo 30 son popolæ.
Casanöva
Architetüe militàri
• Castéllu de Pugiòlu: in frasiùn Bassanegu, u l'è u méiu cunservàu de quelli de Casanöva, u l'è stàu edificàu dai cunti Lengueglia düante u sò duminiu, pé  cuntrulà l'ünica stràdda percurìbile c'a purtava versu Testegu inti tempi antìghi. Ancöi prupietài privà u cuntegne impurtanti mòbili datài XVII seculu.
• Castéllu di Dôia, u l'è stàu erèttu daa famìa zenese düante a sò duminasiùn. Ancöi sustansialmènte derucàu u se tröva inta frasiun de Burgu.
• Furtessa di Lengueglia, custruìa daa famìa Lengueglia cun fìn de diféza, a se tröva surva l'abitàu de Ma(r)ému.
Architetüe sivìli
'• Munumentu a U Mégu: inta frasiùn de Marmö a se tröva a scultüa in prìa de Finâde l'artìsta tedéscu Rainer Kriester ciamà Sentinella della Pace, inauguràu intu 2003 u và a cummemu(r)à e asiùi de Rexisténsa purtàe avànti dai partigiài liguri e, prinsipalmente, da Felixe Casciùn, numinàu ascì cumme "U Mégu".
• I Lavaùi: sparsci pé e frasiùi e e burgàe i l'hàn raprezentàu ina vòtta a sucialitài intu paìse, de tradisiùn cuntadìna. Ün di ciü cunusciüi u l'è quellu de Véllegu, ancùa aù vixìbile a l'ingrèssu du paìse rivàndu da Degna.
Ìsua de Berzezzi
L'ìsua de Berzezzi o ascì de Sant'Eugeniu (îzoa de Berzezzi in zeneise, Isola di Bergeggi in italian, Insula Liguriae in latin) a l'è in ìsua scitüâ vixin a a còsta ligüre da Rivea de Punènte, de 'rinpèttu au cumün de Berzezzi in ta Provinsa de Sann-a.
Casanöva
Ecunumìa
L'ecunumia a l'è prinsipalmente bazà in sce l'ativitài agricula, cun a cultivasiùn de vigne e de uìve. Inte zòne du funduvàlle ciü prezenti e cultivasiùi de früta e verdüa vària. U turismu l'è in fòrte crescita, ascì dai àtri stàti de l'Euròpa, cun a presensa de diferenti agriturismi.
Ìsua de Berzezzi
Giögrafìa e anbiènte
L'ìsua, che a fà parte da a Riserva natürale regiunale de Berezzi, a l'ha ina còsta ruciùsa méddiu-àta, c'a se inàlsa in sce u mâ fin a 53 metri de artézza màscima, e a cùnta 0,03 km2 de superficcie, pé quéstu a l'è quarta ìsua ligüre pé estensciùn doppu A Parmæa, A Gainâa e l'ìsua du Tìn. L'anbiènte natürale u l'includde framènti de màccia mediteranea. In sce rocche bagnàe da e ùnde se trövàn u fénùggiu de mâ e u Limonium cordatum, ascì assèmme a de àtre spéce cumme a Campanula sabatia e l'Euphorbia dendroides.
Casanöva
Dialettu de Casanöva
U dialettu parlàu a Casanöva u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de A(r)àsce.
Ìsua de Berzezzi
Giögrafìa e anbiènte
Ascì i fundàli aturnu a a l'ìsua i g'han carateristiche puxitìve da u puntu de vìsta biulògicu.
Casanöva
A Lescìa
Tipica de sta realtài cuntadìna a l'è a lescìa, in metudu cuntadìn duveàu pé lavà i lensöi, c'u g'ha cumme elementu fundamentàle a sénne da stìva, ütile pé s-giancà i pànni. Difatti tütte e dònne antigamènte e cunservàvan in ca' u cuscì dìtu tinéllu, o u bidun da lescìa, cun in particulàre rubinettu in sce u fùndu. Inte stu chi se ghe metìva a giancheìa da pulì, ben cegà, e a intervàlli regulàri se ghe versàva l'àiva càda cua sénne. Sulu dòppu, quande st'ürtima a l'axeva cumpletàu a sò asiùn se 'naivàvan i lensöi intu lavaù.
Ìsua de Berzezzi
Giögrafìa e anbiènte
Pé 'sta mutivasiùn chi a zona de mâ c'a a se tröva atùrnu a l'ìsua a l'è cunscideà àiaamân-ina prutètta da l'annu 2007.
Repubbriche mainæ
miniatura|296x296px|Mappa co-a poxiçion e i stemmi de repubbriche mainæ A definiçion de repùbbriche mainæ (repùbbriche marén ascì; in italiàn: repubbliche marinare), esprescion nasciûa in italiàn into XIX sécolo, indica dötræ çittæ de mâ italiann-e (gïograficalménte ò cultüalménte) che, inta bassa Etæ de mêzo, àn avûo 'na grande espançion comerciâle e econòmiga e indipendensa politica.
Ìsua de Berzezzi
Giögrafìa e anbiènte
A-a giurnà d'ancöi a situasiùn de l'ìsua a nu a l'è stabile. A pupulasiùn di gabbièn a l'è aumentâ in mòddu sprupuxitòu e quest'aumèntu u se riflètte in sce e carateristiche chimicu-fixiche du terén e in sce a vegetasiùn chi presènte. Cumensàndu da di datti stoìci du 1907, u s'è pusciüu cunstatà che a biudiverscitæ, specialmènte fra e sciüe a l'ha duvüu cuntà ina pèrdita du ciü du 60%.
Casanöva
Feste e fée
• Festa du bùn mangià: a l'è a sagra prinsipale intu Burgu, urganisà dau cumün de Casanöva asemme aa pro-loco lucàle. Düante sta chi i se pònan tastà ascì diferenti pietànse da tradusiùn lucàle, cumme a sìmma aa casanuvese, a sasìssa, a trìppa e u chinghiàle ascì.
Repubbriche mainæ
E quattro prinçipæ, i quæ stemmi son rafiguæ da-o 1947 inte l'emblema da Marinn-a militâre e mercantile italiann-a, son stæti Zêna, Veneçia, Piza e Amalfi. Oltre a queste, son ritenûe "repùbbriche mainæ" Anconn-a, Gaeta, Nöi e Raguza.
Casanöva
Feste e fée
• Festa patrunàle de Sant'Antunìn: a se tegne u 2 de setembre cu'a selebrasiùn religiùsa intu Burgu e ascì u relatìvu rinfrescu.
Ìsua de Berzezzi
A tùre
Ciamâ zà da l'epuca rumàna cumme Insula Liguriae, prubabilmènte a l'éa in apròddu lòngu a-a tràtta de navigasiùn che da l'estrémmu punènte ligüre a-a l'andàva fin au pòrtu de Vada Sabatia (aù Vuè); quésta puscibilitæ a pà cunfermâ da i rèsti de ina tùre réunda, da a magiurànsa di studiùxi interpretâ cumme in genere cumme fætu de segnalasiùn pé u vixin sèntru de mâin. A natüa de questu fætu a l'è in ciù caxi stâ ascì funte de dibàtitu, sciccumme a strutüa a saiéiva indicâ cumme de custrusiùn tàrdu antìga. Scibén questu a tùre a nu a l'è stæta ancù investigâ da u làttu archeulogicu.
Casanöva
Feste e fée
• Festa de San Giuliàn: a se tegne aa fìn d'austu e a l'è a festa patrunàle de Vellegu. Dai ànni '90 u l'è tradisiùn fà u "rinfrescu" au termine da prucesciùn pé i carùggi du paìse, pavimentài cu'i tìpici rissöi. Inti ürtimi ànni ghe sun stài ascì di spetàculi teatràli dialetàli, ma nu sùlu, dunca l'ingrandimentu da manifestasiùn u l'ha purtàu u spustamentu da festa inta cuscì dìta "Ciàssa Giardìn", ciü adatta a livellu lugisticu.
Ìsua de Berzezzi
A tùre
'Sta tùre l'è custituìa da tréi corpi divèrsi: in résìntu triangulàre, in prïe picìne regulàri mìsse in sci filæ urizuntàli, ina strutüa da a bàze réùnda, dréntu au resìntu, in tu scitémma de l'opus quadratum, fundà insce a roccia, e a-a fìn in àtra custrusiùn da a ciànta quadràta de l'epuca medievale, inpustâ in sce l'antiga tùre sirculàre, custituìa da grossi blòcchi de prïa, quarcün de questi de evidènte reimpiégu e prubabilmènte repìau da u suttastànte ciàn a Nord-Est dunde se trövàn i rèsti de a gexetta paleucristiann-a.
U munasté de Sant'Eugeniu
Ina legénda, populàre fra i abitànti du paìze de Nûi a 'cunta che l'ìsua a sécce 'rivà de frùnte a-a còsta traghetàndu in sce u sò prumuntòiu i santi Eugeniu e Vendemiale, chi i scapàvan da e persecusiùi di Vandali. Sant'Eugeniu u l'éa difatti u véscuvu de Cartaxine e u restià in sce l'ìsua fin a a sò mòrte, mèntre San Vendemiale u ripartìa poi pe a Corsega. A sàrma de sant'Eugeniu a a l'è stâ traslà in ta vixinn-a Nûi, dunde poi véllu u l'è divegnüu ascì u sàntu patrón. In àtra legènda a racùnta cumme ànni dòppu queste e secciàn turnàe misteriusamènte in sce l'ìsua.
A cunfermà a nascita de in cùlto aturnu a questa sepultüa du santu, a resta a gexa cun a navà ünica, fundà a partì da u V-VI seculu da di muneghi ermìtti. Questu u l'è bazòu in sce in ciàn ruciùsu a pìccu in sce u mâ, ancöi nu ciü fasilmènte identificabile, scicumme u l'è imèrsu in ta vegetasiùn e ascì a càusa du sò prugrescìvu smantéllamèntu, che in te sucescive épùche u l'ha culpìu suviatüttu i rèsti de e müagne de l'étæ de mézzu, duvéæ pé custruì dòppu di növi edifissi. Ancù aù e sùn cunservàe de sepurtüe specialmènte in te e zone au meridiùn da gexa, dunde e sùn stàe truvàe giâre rumàne (ànfue), prubabilmènte de creasiùn mediu-urientàle, ritruvamènti chi i cunfèrman l'urigine e a dattasiùn de questu cunplèssu.
A növa gexa, legâ questa vòtta au munasté dedicòu au sàntu a vegne fundà da di muneghi sénubìi questa a vegne ducumentâ pé a primma vòtta u 3 de marso de l'annu 992, quande u véscuvu de Sann-a, Bernardo, u dòtta u sénobiu dunandulu ai muneghi de l'abassìa de Lerino, de rinpèttu a Cannes, in te l'udièrna Còsta Azùrra, a a fìn de custudì i rèsti du sàntu e pé custruì u munasté vixin a a gexa. Au növu sénobiu sun atribuìe l'ìsua e ascì l'antigu feudo de Berzezzi, cun e rèndite culegàe, assèmme a a zona de L'Atè, a gexa da parocchia de sant'Eugeniu, sènpre in tu mèximu paìse, a gexa de Sant'Ermete in te umònima frasiùn du cumün de Vuè e u munasté de San Spirtu in Zinola a Sann-a.
E ruvìne da prìmma gexa paleucristiann-a e du cunplèssu munàstégu e e sùn ancùa vixibili aù.
In tu 1162, quande u se truvàva in esiliu in Fransa u pappa Alessandro III u l'avéiva vixitòu l'ìsua e in quélla ucaxiùn l'avéiva ascì dìtu a méssa pasquàle in ta picìna abasìa.
Növi prupriétàri e residènsa privà
In tu cùrsu di seculi l'isua l'ha avüu diferénti prupiétàri, ün di ciü inpurtànti u l'è stætu Alessandro Millelire Albini, in ti prìmmi anni du XX seculu avucàttu, òmmu de pulitica e cunsegé a l'intèrnu de l'aministrasiùn de l'Ansaldo a Zena.
In tènpi ciü resènti in sce l'ìsua a l'è stâ ascì custruìa ina residènsa privâ, che a a giurnà d'ancöi a se tröva in stàtu de abandùn. In te u 1958 in sce a pùnta usidèntàle a l'è stâ culucà 'na scultüa in fèru sardòu che a a rapresènta in òmmu séttòu c'u-u stà sunàndu u clarìn, quest'opéa a l'è de Giuseppe Consoli, in artista siciliàn c'u l'ha abitòu in Ligüria a-a fìn di ànni '50.
Quéstu "piferà", segundu quarchedün u rapresènta in pastù che, sunàndu quéstu struméntu muxicale, u ciàmiéva ina cravétta, prezènte in sce u mùnte de frùnte a l'ìsua, ciàmau Tùre d'Ere, in ta parte ciü àta da frasiùn de Tùre du Mâ de Berzezzi; ascì sta stàtua chi a l'è stâ prudòtta da u mèximu artìsta, sènpre cun u fèru e a gràndessa natürale. Ancöi se pònan vegghe ancù tütte e dùi e stàttue, pasàndu in sce l'ànpiu lùngumâ grassie ai mudèrni binòcoli, scibén che u pastù u nu prezènta ciü u clarìn, c'u s'è déstaccòu e u l'è cazüu in mâ.
Ativitæ sutt’ègua
In te vixinànse de l'ìsua e in ti sò fundàli se trövan diferènti punti adàtti a l'immersciùn, cunpréixi fra e prisipàli zone de interèsse du SIC (Scìtu de intérèsse cumunitàriu), de quàle i fàn pàrte ascì i tòcchi de mâ fra e sitæ de Nûi e Berzezzi.
U Piferà
U Piferà u l'è pùntu de immèrsciùn ciü cunusciüu e u se ciàmma cuscì pé vìa da stàttua du mèximu nòmme scitüâ inte vixinanse da vìlla, a l'è custituìa da 'na müagna ruciùsa che a pàrte da a superficcie fin sùtta a quésta tucàndu a prufunditæ c'a và dai 15 ai 18 métri. Fra e diférènti speccie mâine che se pònan vegghe suviatüttu sâgai, trégge e pùrpi pìcin.
A Franâ
A Franâ a l'è in àtra lucalitæ de immèrsciùn in sce l'ìsua, a se tröva in te u làttu de punènte, cùn ina pendènsa ciù dùse du Canalun. A g'ha 'na prufunditæ màscima de 30 métri. Chi i se trövan ascì Cerianthus, anémuni, déntexi e atre speccie de pésci.
U Canalùn
U Canalùn u se tröva ciü a levànte da-a Franâ e a presènta ina prufunditæ méddia c'a và dai 20 ai 30 métri, u l'è pé questu l'àia ciü prufunda. Chi i se pònan vegghe sâgai, müéne e ascì ràine pescatrìxi.
O fiore into gòtto
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo
Gh'ëa un çê freido e lontan
de d'äto a-o bòsco instecchïo,
ma inti cianelli zà verdi
s'arviva i còlchici lilla;
a-i pê de qualche muagetta
spontava a primma viovetta.
Campann-e vegnìvan à sciammi
da-e lontananse di monti,
da-i orizzonti di anni,
quande me paiva che o mondo
nasciùo o fosse con mi.
Ægue de primmaveia
sott'a-e rammette fiorïe,
comme me paiva che allöa
cantasci solo pe mi!
Oh, carovane de nuvie
calme a-i tramonti in sciô mâ
e contemplæ dietro a-i veddri,
quanto m'æi fæto pensâ!
Malinconia,
comme ciù fïto do tempo
ti desfi e cöse do mondo!
che mentre o meue cianin
o se repiggia un pittin.
Maggiora
Maggiora o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Sanfornia
Sanfòrnia (da-o latin sumpònia ), strumento idioffono (ò lamelloffono) à peçigo.
Descriçion
A se sœunna arembando e doe branche a-a superfiççie esterna di denti incixivi e metendo in vibraçion a lengoetta co-in dio. No se deve adentâ e branche e bezœugna tegnî i denti imbágiǽ pe lasciâ passâ a lengoetta. A cavitæ orale do sunao a serve da cascia de ressonança. Cangiando a poxiçion da lengoa inta bocca (saiv'a dî, cangiando a forma do crœuzo da bocca) se pœu produe de notte despæge. Inspiando e bofando se pœu amplificâ o son.
A l'è un di strumenti muxicæ ciu antighi che ghe segge, za conosciua a-i tempi di Romoen.
A l'è difuza inte squæxi tutto o mondo, sciben che-i varri modelli pœuan diferî benben pe forma e materiæ.
O compoxitô aostriaco Zanzorzo Albrechtsberger inta segonda meitæ do '700 o scrisse doi conçerti pe sanfornia, amandoin e orchestra.
Atri scignificæ
In zeneize o terme "sanfornia" o l'è dœuviao pe indicâ ascì l'organo sessoâ feminin. Da chì o l'è passao a scignificâ "donna" in termi desprexativi, ópù "bóxía".
Cocquio-Trevisago
Cocquio-Trevisago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Sport
Spòrt (ò dipòrto, antig. deporto; da l'ingleize sport; da l'ant. disport; da-o franseize antigo desport), o l'é un' attivitæ inteisa a sviluppâ e capaçitæ fixiche e insemme psichiche, e o complesso di exerçissi e de manifestassioin, soviatûtto agonistiche, into quæ questa attivitæ a se realizza.
Stati Unïi d'America
I Stati Unïi d'America (United States of America in ingleize, prononçiòu ) son in paize de l'América do nòrd, a seu capitâ a l'è Washington. I Stati Unîi d'América son de spesso dîti Stati Unîi, U.S.A., The States ò America ascì.
L'influensa militâre, econòmica, colturâle e polìtica di Stati Unîi a l'è cresciûa senpre ciù into deximonòno e vintêximo sécolo. Dappeu a fìn de l'Union Sovietica e da Guæra Freida, i Stati Unîi son restæ l'ùnica superpossansa mondiâle.
I Stati di Stati Unîi d'América son ménbri de diverse òrganizaçioìn polìtiche e econòmiche mondiâli.
Stòia
Into 1776 i Stati Unïi d'America son stæti fondæ da un gruppo de separaçionisti de colonie britanneghe da costa atlantega. A Boston into 1775 arcun rivoluçionaï, travestiï da indien, han cacciòu in mâ arcunn-e casce de tè pe demostrâ a so protesta contra e tasce imposte da-o governo ingleise. Da lì a l'è partïa a Rivoluçion Americann-a ch'a l'ha portòu, a-a formaçion di Stati Unïi da e 13 colonie britanenghe. Into 1846 i Stati Unïi han combattùo unn-a guæra contra o Mescico e han coscì conquistòu o Texas.
Montenéigro
O Montenéigro (Црна Гора in monteneigrìn, trasliteròu in Crna Gora, prononçiòu ) o l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle.
Stati Unïi d'America
Stòia
Into XX Secolo han combattùo tutte e doe guære mondiæe, a Guæra de Corea e do Vietnam e dappeu inta segonda meitæ do Secolo son stæti in te 'n stæto de tenscion permanente co l'Union Sovietica dïto Guæra Freida. Ancheu i Stati Unïi occupan militarmente l'Iraq inte un conflitto ch'o l'è criticòu da diversci stati e da ben ben de Americhen ascì. Ancheu i Stati Unïi son a ciù grande potensa econòmica mondiâ, in concorénsa co-a Cinn-a.
Montenéigro
Giögrafîa
O Montenéigro o se trêuva inta penîzoa balcànica, afaciòu in sciô Mâ Adriàtico. O confìnn-a co-a Sèrbia a nòrd-èst, co-a Bòsnia-Erçegòvina a nòrd e a ponénte, co-o Kosovo a levànte, con l'Albanîa a sùd-èst e co-a Croàçia a sùd-òvest, direçión inta quæ o l'é bagnòu da l'Adriàtico ascì. Pe mêzo do 'sto mâ chi, a naçión a l'à ànche 'n confìn marìtimo con l'Itàlia.
Stati Unïi d'America
Geögrafîa
I Stati Unïi comprendan, passa ai 48 stati continentæ, l'Alaska (o ciù grande di stati), e Hawaii e varri teritöi inte l'Oçeano Paçiffigo e inti Caraibi, compreiso Pòrto Rico.
Montenéigro
Giögrafîa
A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Podgorica, a quæ, ch'a l'òcupa o 10,4% di 13.812 km2 do teritöio montenegrìn, a l'é a câza de ciù ò mêno o 30% da popolaçión totâle do pàize, pægia a 621.000 persónn-e.
Stati Unïi d'America
Geögrafîa
I Stati Unïi son sovente divïxi in:
Montenéigro
Stöia
Depoî a conquìsta òtomànn-a, o Montenéigro o l'é diventòu tórna 'na naçión indipendénte inte l'ànno 1696 sótt'a-o contròllo da cazàdda di Petrović-Njegoš, prìmma cómme 'na teocraçîa e pöi cómme 'n prinçipâto secolâ. L'indipendénsa do Montenéigro a l'é stæta riconosciûa da-e grénde poténse a-o Congrèsso de Berlìn do 1878. Inte l'ànno 1910 a naçión a l'é diventâ 'n régno.
Depoî a Prìmma Goæra Mondiâle, o régno o l'é diventòu pàrte da Iogoslàvia e, co-a sò roìnn-a, e dôe Repùbriche de Sèrbia e de Montenéigro àn proclamòu a nascìta de 'na federaçión. Aprêuvo a l'éxito do referendum do màzzo 2006, o Montenéigro o l'à diciaròu a sò indipendénsa e a confederaçión a s'é desfâ in mòddo pacìfico.
Stati Unïi d'America
Geögrafîa
Da nòrd a sud: Maine, Neuvo Hampshire, Vermont, Massachusetts, Isoa de Rhode (o ciù piccin di stati), Connecticut, Neuvo York, Pennsylvannia, Neuvo Jersey, Delaware, Maryland, Virginnia, Carolinn-a do Nòrd, Carolinn-a do Sud, Georgia, Florida.
Montenéigro
Economîa e polìtica
O Montenéigro o l'à 'n'economîa a rédito médio-âto e o se trêuva a-o 48° pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A sò monæa ofiçiâ a l'é, de facto, l'éoro, scibén ch'o Montenéigro o no fa pàrte de l'Unión econòmica e monetâia de l'Unión Eoropêa.
O l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, da NATO, da WTO, de l'OSCE e do CEFTA. O l'é ànche un di ménbri fondatoî de l'Unión pe-o Mediterànio. O l'é in córso o procèsso pe l'adexón a l'Unión Eoropêa.
Stati Unïi d'America
Geögrafîa
Questa zöna a comprende a pàrte meridionâ (e e çimme ciù elevæ) di Appalachi, e ciù a ponente e montagne Ozark. I sciummi comprendan e foxe do Misciscippi e dö Río Grande. A ciù grande influença climatega a vegne do Gorfo do Mescico, e a conpòrta inverni miti, umiditæ, e de tanto in tanto di uraghen.
Ohio, Michigan, Indiann-a, Wisconsin, Illinois, Missouri, Minnesota, Iowa, Dakota do Nòrd, Dakota do Sud, Nebraska e Kansas. Son in gran parte stati agricoli e industriæ (compreisa a "rust belt", a zona industriâ "inruzzenïa" inti anni settanta e ottanta da-a concorrensa, sorvetutto giapponeise), o climma o l'è estremmo: freido d'inverno, cädo de stæ, maccaia a lèvante e secco a ponente. O Midwest o l'incarna i valôi tradiçionæ di Stati Unïi: lòu, cà, famiggia e religion.
I stæti da zöna çentrâ ò montann-a son: Montann-a, Idaho, Wyoming, Nevadda, Utah, Colorado, Arizona, Neuvo Mescico. Questa a l'è a zöna meno abitâ do paize, e l'è dovve s'attreuvan tante mete turisteghe comme o Grand Canyon (Arizona) e Yellowstone (Wyoming).
Washington, Oregon, California comprendan montagne ærte (comme a Sierra Nevadda), deserti (a Death Valley), e zöne ben ben ùmie (a costa).
Suddivixoin di Stati Unïi
I Stati Unïi d'America son (tra parentexi l'anno de l'intrâ inta confederaçion):
Statï
In distreito separòu, sotta a giurisdiçion do congresso, o l'è o Distreito de Combia, donde gh'é a çitæ de Washington, capitâ da naçion.
Teritöi
Teritöi di Stati Unïi son anche arcunn-e isoe do mâ di Caraibi e de l'Oçeano Paçiffigo:
Teritöi in franca assoçiaçion
De naçioin indipendenti son in franca assoçiaçion co-i Stati Unïi d'America:
Söi
Söi (Sori, in italian) l'è un comûne d 4.336 abitanti inta Çitæ metropolitann-a de Zena.
Geògrafia
O borgo de Söi se afàccia in-scio mà do Golfo Paradiso int'a Rivèa de Levante, e o territorìo comunäle o se protende int'e entroterra in-scia valle d'o omonimo törrente fino a razzunze o spartiacque con a Val Fontanabuona. Pe tale mutivo o comüne de Söi fa parte da Comunitè Montana Fontanabuona con artri sesse comüni liguri.
Pedrengo
Pedrengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|280px|right|A Roggia Borgogna, Scanzo-Pedrengo
Malagnino
Malagnino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|200px|A Gêxa de San Michè a Malagnino|centro
Nha Trang
Nha Trang a l'è unn-a cittæ in ta provinsa de Khanh Hoa, Nam Trung Bo, Vietnam.
1564
thumb|500px|center|Vincenzo Luchino, A Marca d'Ancona, Romma 1564
1º zenâ
O prìmmo zenâ o l'é o primmo giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 364 giórni a-a fin de l'ànno (365 inti ànni bizestîli) thumb|300px|center|Eclìsce solâre, 1º zenâ [[1805]]
Oriolo Romano
Oriolo Romano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Tórshavn
Tórshavn (in daneize Thorshavn) a l'é a capitâle di Îzoe Færøerne.
Barbados
thumb|200 px|right|A bandêa de Barbados thumb|right|200px|A poxiçion de Barbados in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Barbados, Pàize de l'América centrâle, a seu capitâle a l'é Bridgetown, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1966.
A-i 30 de novénbre do 2021 Barbados a l'é deventâ 'na repùblica, sàiva a dì che a reginn-a Elizabetta II a no l'é ciù o seu cappo de Stâto. O neuvo cappo de Stâto o l'é òua a prescidente Sandra Mason
Paciugo e Paciuga
miniatura|E stâtue do Paciûgo e da Paciûga into Santuâio de Sànta Màia e San Michê Arcàngiou a Cônâ O Paciûgo e a Paciûga son dôe figûe ligæ a ûnn-a de ciù antîghe legénde zenéixi co-in reciàmmo a-a religión.
E stâtue do Paciûgo e da Paciûga se pêuan atreuvâ inte 'na capeléta do Santuâio de Sànta Màia e San Michê Arcangelo a Cônâ, a Cornigén.
A stöia do Paciûgo e da Paciûga
A sò mogê a pensâva sôlo a lê e tùtti i sàbbi a l'andâva a-o Santuâio da Madònna de Cônâ e pe lê o pregâva con fervô, de mòddo che o mâio o fésse ritórno a câza. Ma a génte, ch'a-a vedéiva sciortî tùtti i sàbbi, a comensâva a pensâ mâ e dónca a inandiâ di ciæti.
In giórno, a-a chéita, o Paciûgo o l'ariêsce a scapâ e a ritornâ a Zêna. O giórno do sò ritórno o l'êa pròprio sàbbo, dónca a sò mogê a l'êa andæta a-o Santuâio de Cônâ e a no gh'êa in câza. Quànde o Paciûgo o l'arîva e o no atrêuva a sò mogê, o domànda informaçioìn a-i vêxin, çercàndo de no fâse riconósce. Ma 'na vegêtta, ch'a l'àiva acapîo che quéllo o l'êa o Paciûgo e ch'a l'êa stæta de lóngo giöza di doî spozoéi, o ghe rispónde che tùtti i sàbbi, co-a scûza d'andâ a Côna, a Paciûga a l'andâva a incontrâse co-in òmmo.
Coscì o mainâ, pigiòu da 'na gràn giöxîa o s'avîa vèrso Cônâ. Quànde o l'arîva a-a meitæ da stràdda o l'incóntra a sò mogê che quànde o l'amîa o riconósce sùbito e o l'abrâsa. A Paciûga, dòppo avéi ciànto de feliçitæ, a ringràçia a Madònna ch'a l'àiva dæto inportànça a-e sò òraçioìn. Coscì, pe ringraçiâla ancón mêgio, a saiéiva andæta tórna a-o Santuâio co-o Paciûgo o sàbbo dòppo.
O Paciûgo in ògni mòddo o l'êa ancón giözo e coscì, o giórno dòppo, o propónn-e a-a sò mogê d'andâ a fâ 'na gîta in bàrca a Cornigén e quànde êan lontàn da-a mænn-a o Paciûgo o domànda a-a sò mogê de spiegaçioìn in sciô prezónto tradiménto. A Paciûga, ch'a no pensâva che o sò mâio o ghe domandésse 'na cösa coscì, a résta 'n momento in silénçio e o mâio, fêua de sæximo, pensàndo che o silénçio o fîse o ségno da sò córpa o ghe dâ 'na cotelâ e a càcia in mâ.
Dòppo sto gèsto o Paciûgo o vôga vèrso a rîva e o lêva da bàrca a Sàn Pê d’Ænn-a, ma o dispiâxéi pe quéllo ch'o l'àiva fæto pöco prìmma o prinçìpia a persegoitâlo, coscì, destrûto, o vâ vèrso o Santuâio de Conâ pe domandâ perdón a-a Madònna.
Quànde o l'ìntra inta gêxa o no pêu crédde a-i sò éuggi, a Paciûga a l'êa lîe, inzenogiâ in fàccia a l'artâ ch'a l'êa aprêuvo a pregâ.
Coscì o Paciûgo o l'abrâsa a Paciûga con tùtto o sò amô e da lê o l'achéugge o perdón.