cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
12 agosto
O 12 agosto o l'é o 224° giórno de l'ànno (225° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 141 giórni a-a fin de l'ànno.
Vigano San Martino
Vigano San Martino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Freetown (Sierra Lion)
Freetown a l'é a capitâle da Særa Lion.
A gh'à 1.050.000 abitanti (2015).
Bibliuteca Casanatense
thumb|300px|right|O drénto da Bibliuteca Casanatense; a-o céntro gh'é a statoa do cardinâ Casanate A Bibliuteca Casanatense a l'é stæta fondâ into 1701 into convénto dominicàn da Baxìlica de Santa Marîa sôvia Minerva, a Rómma, pe-a voentæ do cardinâ Girolamo Casanate (1620–1700) ch'o l'à donòu 'n primmo nùcleo de 25.000 lìbbri.
Descriçion e stöia
L'edifiçio o l'é stæto costroîo segondo 'n diségno do Antonio Maria Borioni. Into 1872, pe-a Lézze da liquidaçión di Bêni eclesiàstichi, a Bibliuteca Casanatense a l'é stæta diciarâ de propiêtæ naçionâle, ma i domenichén àn continuòu a dirìzze a Bibliuteca scìnn'a-o 1884.
17 zûgno
O 17 zûgno o l'é o 168° giórno de l'ànno (169° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 197 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|center|A Batàggia de-a fregàtta françéize "Belle Poule" cóntra a fregàtta ingléize "Aréthusa", o 17 zûgno 1778, 1789 (Musée national de la Marine)
Natalino Otto
Cariêra
O l'a incomensòu a cantâ in Ligùria ma ben fîto o l'a dovûo anâ a cantâ in scî vapöri da croxêa con, tra di âtri, o Joe Sentieri. L'êa lì che o l'aveiva descovèrto a mûxica Americann-a di anni 30. Do 1934 o l'incomensa a travaggiâ a New York pe 'na radio Italo-Americann-a e, a-o ritòrno in Italia, o canta cansoin inspiræ a-a mûxica Swing. Apreuvo a-o faeto che quelli êan i ténpi de l'outarchia, e seu cansoin no poeivan êse transmisse a-a radio naçionâle, tànto che l'EIAR a e ciamâva "barbara antimusica negra".
Scibén che e seu cansoin no pasesàn a-a radio, i seu dischi êan diventæ famôxi, coscì comme a seu colaboraçion co-o méistro Gorni Kramer, e fâvan balâ tùtta l'Italia tanto che o ciamâvan "il re del ritmo".
Cîne e Festival de Sanrémmo
O l'a reçitòu inte tante pelìcole de sucèsso inti anni 40, comme prezénpio "Tutta la citta' canta", "La casa senza tempo" e "Carosello del varietà". O l'a parteçipòu a çinque festival e o seu mêgio rizultâto o l'e stæto do 1955 co-a canson "Canto nella valle". Do mæximo anno o s'è maiòu co-a cantante Flo Sandon e insémme àn avûo unn-a figgia, Silvia.
Anni 60 e mòrte
Inte questi anni o diventa ascì produtô e o fonda l'etichétta Telerecord, co-a quæ o ri-pùblica tùtte e seu cansoin. O l'a lasciòu unn-a discogràfia inportante con ciù de 2000 cansoin tra e quæ e ciù avoxæ son "Biriei", Ho un sassolino nella scarpa, Mamma voglio anch'io la fidanzata, "Birimbo birambo", "Mister Paganini", "Polvere di stelle", Op op trotta cavallino, "Natalino studia canto", "Lungo il viale", "La classe degli asini", "No Jazz", "Fidanzatina", e "Laura".
O l'è mòrto a Milan do 1969 pe problémi de cheu.
E Cansoin in Zeneize
Inti anni 50 e 60 o l'a cantòu ascì tànte cansoin in Zeneize scrîte da-a cóbia Reverberi-Calabrese: "Zeneizinn-a", "Madænn-a" (dedicâ a-a stradda inti caroggi de Zêna), "Bæxinn-a", "A mi o me piaxe", "Ario", "Bossa figgeu", "O pescòu", "Têxo" e "Me son inamoòu de ti" son e ciù conosciûe. Son un patrimònio inportante da nòstra mûxica, léngoa e coltûa. O l'é stæto segûamente un di ciù inpòrtanti cantanti nasciûi in Ligùria.
Caréga
Caréga (Carrega Ligure in italiàn) o l'è 'n comùn da provinsa de Lisciandria.
Geògrafia
Caréga o l'è un pàize ch'o g'à sôlo 86 abitanti e o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria inte l'âta val Borbëa. 'Na fraçion de Carêga inportante pe-o turìximo a l'é Berga. Âtre fraçioìn de Carêga son Ogné, Boianca, Campassi, Ca' di Campassi, Cabanne de Carêga, Cartasegna, Casón, Ciappâ, Connio, Crêuso, Dàio, Ferrassa, Fontann-a ciûsa, Masón câda, Renêusci, San Clemente e Viêgni.
Stöia
Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto parte da Repùbbrica Lìgure, pöi scin-a a-o 1814 o l'êa parte de l'inpéro napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna inta División de Zena e inta Provinsa de Nêuve. Da-o 1859 o fa parte da Provinsa de Lisciandria.
Coltûa
A Caréga se parla ancón a lengua lìgure. A cuxìnn-a ascì a l'è prinçipalmente lìgure.
Casalmoro
Casalmoro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
1904
thumb|400px|center|Cóppa de véddro co 'n insèrto in féuggia d'öo, [[II secolo a.C ]]
Euröpa
20 zenâ - Pio X abroga, co a "Commissum Nobis", o dirìtto de veto de-i re catòlici into conclàve vèrso personn-e no gradîe: l'ùrtima vòtta o l'esto uzòu da-o cardinâ Puzyna, nómme de l'inperatô austroungarico, into o conclàve do 1903. 16 - 21 seténbre - Italia: o prìmmo sciòpero generâle.
Àzia
8 frevâ - A Goæra rùscio-giaponéize.
Oustràlia, Òceània, Pöli
22 frevâ - Antartide. L'Argentinn-a stabili a âze Orcadas, a prìmma bâze permanénte inta Antartide.
Mûxica
17 frevâ - Milàn. Tiâtro a-a Scala: va in scêna a prìmma de l'òpera Madama Butterfly de Giacomo Puccini.
Costruçión
21 lùggio - Conpleta a Ferovìa Transiberiàna.
Inovaçión
4 màzzo - Prodotta a prìmma Rolls-Royce. 27 òtôbre - New York. Inaugura a metropolitàna. 3 dexénbre - Charles Dillon Perrine descrove Imalia, 'n satèlite de Giòve.
Sport
28 frevâ - Lisbona. Fonda e socjêtæ Sport Lisboa e Sport Benfica. 21 màzzo - Pariggi. Fonda a FIFA. Canpionòu italiàn de balón 1904 (dòppo Serie A) - Zêna CFC 1° lùggio - 29 òtôbre - Stati Unïi d'America. San Lùi. A [III Olimpiade 40px|border Londra - Coppa Davis 1904. Vincitô: Regno Unïo Flag of the United Kingdom.svg
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Istituto de diritto internaçiónale Prémio Nobel pe-a letiatûa: José Echegaray y Eizaguirre, Frédéric Mistral Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Ivan Pavlov Prémio Nobel pe-a fìxica: John William Strutt Rayleigh Prémio Nobel pe-a chìmica: William Ramsay
Luanda
thumb|right|300px|Luanda, into Zûgno 2005 Luanda a l'è a capitâ de l'Angola, de 2.776.168 abitanti.
Fondòu into 1576 dai portogheixi co-o nomme de São Paulo de Luanda, o l'è 'n attivo porto con fabbriche d'alimenti, papê, legno e tesciûi, e raffinerie de petròllio.
A provinsa vexinn-a, ciammâ anche Luanda, a prodûxe caffè, coton e prodotti de palme.
Eugenio Montale
Eugenio Montale (Zena 12 otôbre 1896 - Milan 12 seténbre 1981) o l 'é stæto poêta, scritô e senatô a vìtta. O l'à riçevûo o premmio Nobel pe-a letiatûa into 1975.
A Primma Goæra Mondiâ e o fascìsmo
Co o gràddo do sototenénte de fanterîa a arvî 1917 conbàtte a Vallarsa e o 3 novénbre 1918 termina a goæra, a Rovereto. Montale no soportâ o fascìsmo e sotoscrîve, into 1925, o Manifesto di intellettuali antifascisti do Benedetto Croce.
Sogiórno a Firénse e a Milàn
Into 1929 o dirìzze o Gabinetto Vieusseux e colabora a-a revìsta Solaria. O l'è redatô e crìtico muxicâle do Corriere della Sera e diventa o responsabile da Terza Pagina do giornâle. Into 1964 o l'è a-o ségoito do pelegrinàggio do Paolo VI inta Tæra Santa. O 23 lûggio 1962 o se mâia co Drusilla Tanzi co o co rîto religiôzo.
Evangêio
I Evangêi (ma se dîxe ciù senpliceménte Evangêio) són di lìbbri asæ antîghi che cóntan a vìtta e a predicaçión do Gêxù de Nàzaret. L'é in sce sti chi ch'o se bâza o Crestianêximo.
Descriçion e stöia
Inti prìmmi sécoli de vìtta da comunitæ crestiànn-a són stæte scrîte asæ òpere ciamæ evangêi.
Dötræ de lô se són pèrse, ma ne són stæte trovæ de âtre gràçie a-e scovèrte archiològiche a partî da-o sécolo decimonöno. Fra i Evangêi sopravisciûi scìnn-a-a giornâ d'ancheu, i quàttro ciù antîghi, che cóntan a vìtta, a mòrte e a resureçión do Gêxù Crìsto, l'Evangêio segóndo o Matê (40-50 d.C.), l'Evangêio segóndo o Màrco (65 d.C), l'Evangêio segóndo o Lùcco (65-70 d.C.), l'Evangêio segóndo o Gioâne (100 d.C.) són conscideræ canònichi da-e comunitæ crestiànn-e, che conscìderan no viâxi tùtti i âtri Evangêi.
Sto génere leterâio o se distìngoe da quéllo de biografîe: a raxón de ste chi a l'é quélla de fornî 'n'informaçión conplêta in sciâ vìtta de 'na persónn-a; in càngio, inti evangêi a raxón finâle a l'é quélla de trasmétte a predicaçión da Gêxa di ténpi apostòlichi ch'a rigoàrda Quéllo ch'o l'é conscideròu o sò Segnô e o sò Mescîa, o Gêxù de Nàzaret, incarnòu, mòrto e resuscitòu pe-a sarvéssa de l'umanitæ.
Grêcia
A Grêcia (Ελλάδα in grêgo, trasliteròu in Elláda, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica Elénica (Ελληνική Δημοκρατία in grêgo, trasliteròu in Elliniki Dimokratia, prononçiòu ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle.
Giögrafîa
A Grêcia a se trêuva a l'estremitæ meridionâle da penîzoa balcànica, a-a croxêa tra Eoröpa, Àzia e Àfrica. A confìnn-a con l'Albanîa a nòrd-òvest, co-a Maçedònia do Nòrd e a Bulgarîa a nòrd e co-a Turchîa a nòrd-èst. A l'é bagnâ a levànte da-o Mâ Egêo, a ponénte da-o Mâ Iònio e a sùd da-o Mâ de Crêta e da-o Mâ Mediterànio. A Repùbrica Elénica a l'é a naçión co-a còsta ciù lónga in sciô bacìn do Mediterànio, a quæ a l'inclùdde migiæa de îzoe. O stâto o l'é tradiçionalménte spartîo inte nêuve regioìn e o l'à 'na popolaçión de ciù ò mêno 10,7 milioìn de abitànti. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Atêne, segoîa da Salonìcco.
Stöia
A Grêcia a l'é consciderâ cómme a chìnn-a da civiltæ òcidentâle, in quànto lêugo de nàscita da democraçîa, da filozofîa e da letiatûa òcidentâle, da stöiografîa e da scénsa polìtica, de inportantìscimi prinçìppi scentìfichi e matemàtichi, do tiâtro e di Zêughi Òlìnpichi. A partî da-o sécolo VIII prìmma de Crìsto, a Grêcia a l'êa òrganizâ inte vàrie çitæ-stâto indipendénti dîte poleis (polis a-o scingolâre), spanteghæ pe tùtto o Mediterànio e o Mâ Néigro ascì. O Féipo II de Macedònia o l'à unîo a ciù pàrte da Grêcia modèrna into sécolo IV prìmma de Crìsto, co-o sò fìggio Lusciàndro Màgno ch'o l'à fîto conquistòu a ciù pàrte do móndo antîgo, da-o Mediterànio òrientâle scìnn-a l'Ìndia. O sucesîvo perîodo elenìstico o l'é stæto o moménto de màscimo splendô da coltûa grêga e da sò ciù grànde infloénsa in sciô móndo conosciûo. A Grêcia a l'é stæta conquistâ da Rómma into sécolo II prìmma de Crìsto, diventàndo 'na pàrte inportànte de l'inpêro romàn e do sò sucesô, l'inpêro bizantìn, o quæ o l'êa 'n Stâto de coltûa e léngoa pi-â ciù pàrte grêga.
A gêxa grêgo-ortodòssa, emèrsa into sécolo I dòppo de Crìsto, a l'à contriboîo a formâ a modèrna identitæ grêga e a trasmétte e sò tradiçioìn a-o ciù grànde móndo ortodòsso. Depoî a-a sò chéita sott'a-o contròllo de l'inpêro òtomàn into sécolo XV, a Grêcia a s'é trasformâ inte 'n modèrno Stâto naçionâle into 1830, aprêuvo a-a vitöia inta sò goæra d'indipendénsa. L'inportantìscima ereditæ stòrica do pàize a l'emèrge in pàrte da-i 18 patrimònni de l'umanitæ UNESCO chi scitoæ.
Economîa e polìtica
A Grêcia a l'é 'na repùbrica parlamentâre unitâia e 'n pàize svilupòu, co-în'economîa a âto rédito e 'n'âta qualitæ da vìtta, a-o 32° pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A sò economîa a l'é a ciù svilupâ inta región balcànica, dónde a l'é 'n inportànte investitô regionâle ascì. Ménbro fondatô de Naçioìn Unîe, a Grêcia a l'é stæta o dêxén ménbro a intrâ inte Comunitæ Eoropêe (predecesoî de l'Unión Eoropêa) e a fa pàrte de l'Eorozöna scìnn-a da-o 2001. A l'é 'n ménbro de âtre òrganizaçioìn internaçionâli ascì, cómme o Conséggio d'Eoröpa, a NATO, l'OCSE, a WTO e l'OSCE.
O sò grànde patrimònio colturâle, l'inportànte setô turìstico e do traspòrto marìtimo e a sò poxiçión giögràfica stratégica fan consciderâ a Grêcia tra e médie poténse globâli.
Pons Rebuffel
Pons Rebuffel (Escragnolles, sécolo XIX - ?1914), poêta e coltivatô françéize, o l'é l’ùnico scritô che conoscémmo ch'o l'à dêuviòu o dialétto figón.
Biografîa
O sò nómme Pons (ch’o ne vêgne da-o latìn pons-pontis) ancheu o l'é insòlito; ma into sécolo XIX o l’êa bén bén dêuviòu, in particolâre into nòrd da Provénsa. O l'é o nómme de'n pàize - Saint-Pons - e o l'é deventòu 'n cognómme ascì. Do Pons Rebuffel no sémmo nìnte, fêua ch'o l'êa 'n contadìn (comm'o l'à dîto lê mæximo), ch'o vivéiva inte 'n pàize izolòu inte Àrpi Marìtime e ch'o scrivéiva poexîe in françéize, in dialétto provensâ e in dialétto figón. O sò poemétto - intitolòu La Siagne: Poème Lyrique, fæto de dêxe cànti, di quæ sêi in françéize, doî in provensâ e i ùrtimi doî in dialétto figón (Quantou moundou que tenen e Siagne de Mons), tùtti con de sò nòtte esplicatîve, stòriche e lengoìstiche - o l'é stæto stanpòu into 1874, quànde lê o l'àiva squæxi vint’ànni. L'ezenplâre conservòu a Parìggi, inta Bibliotêca naçionâle françéize, o l'é fòscia l’ùnico restòu e into 2018 n'àn fæto 'n'ediçión in fac-scìmile. Sto librétto de 98 pàgine e o l'é stæto mìsso inta lìsta di lìbbri da Conservation patrimoniale de la Littérature Française. thumb|200px|right|Siagne thumb|250px|right|Siagne a St-Martin, "Route Napoléon" - Escragnolles
Escragolles, a Siagne e Napolión I
A Escragolles, inte l'Eutoçénto gh'êa 'n moìn e-existéivan (e-exìstan ancón) antîghe costruçioìn de prîa a sécco: cabànn-e, stàlle da pêgoe, cistèrne, fórni a câsìnn-a e peu chêuxe o mangiâ, miagétte. A popolaçión do pàize a l'êa stæta dezentegâ da-a pèsta into 1420 e alôa s'é dovûo trasferî into pàize de famìgge lìguri, che ne vegnîvan da l'entrotæra de Vintimìggia: i Figùnni, coscì dîti perché se nutrîvan (pascéivan) e comerciâvan fîghe. A scàrsa e pövia popolaçión, into sécolo XIX a se dedicâva a-a coltivaçión d'òrtàggi e de meioìn e a l’arecugéita de réixe e de tùberi. A conservâva o sò dialétto òriginâio, con l'azónta de quàrche paròlla françéize e provensâ.
A 633 mêtri d'artéssa nàsce a Siagne che da prinçìpio a l'é sôlo 'n torènte con pöca ægoa; dòppo o l'arechéugge ægoa da di afloénti e dòppo 44,3 chilòmetri o finìsce in mâ no distànte da Cannes. A prìmma pàrte do sò camìn – Siagne d’Escragnolles – a l'é ciamâ sciùmme de ægoe néigre e a pàssa inte 'na gôa incasciâ tra e prîe: in torénte ch'ancheu o fa a feliçitæ di amànti do canyoning: Antigaménte o sciùmme o l'êa ciamòu Lérida, ma i Români l'àn ciamòu Siagna, pò-u bordèllo che-e ægoe fàn picàndo cóntra e ròcche.
Dòppo êse sbarcòu a Vallauris, a-i 10 de màrso do 1815, co-in modèsto ezèrcito de 1.200 òmmi, o Napolión Bonapàrte o l'à çernûo a stràdda intèrna vèrso Grasse, p'arivâ a-e Àrpi travèrso a valàdda da Durance e o l'é pascò ascì da Escragnolles. Sta stràdda chi a l'é dîta a Route de Napoléon.
Adrién Guébhard
Svìsero d'òrigine, l'Adrien Guébhard – mêgo, stòrico e speòlogo – o çercâva de tràcce preistòriche e niolìtiche, de fortificaçioìn e de stràdde române e do medioêvo into teritöio de quéllo ch'ancheu o l'é o Dipartiménto de Var. O l'à scovèrto di dolmen e o l'à colaboròu, co-i riliêvi da zöna de Grasse, a-a stezûa da Càrta Giològica da Frànsa. O l'à fondòu a revìsta Cri du Peuple e a Société préhistorique française. Inte sò esploraçioìn o l'à conosciûo o Pons Rebuffel, o l'à avûo o sò lìbbro de poexîe e o l'à domandòu di nêuvi vèrsci a-o poêta-coltivatô. O Pons Rebuffel o gh'à dæto a cansón E doue Bessoune (E dôe Binélle) ch'a pàrla di doî prìmmi tòcchi da Siagne che s'unìscian into teritöio de Escragnolles e o i paragónn-a a dôe mitològiche binélle. L'Adrien Guébhard o l'à lezûo sti vèrsci chi inte 'na rionión de scensiâti e o cùrto poêma o l'é stæto publicòu into 1899 da-i Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes Maritimes.
1901
thumb|200px|center|[[Gustav Klimt, Judith I, 1901 (Österreichische Galerie Belvedere)]]
Fæti
thumb|300px|[[Paul Groussac a-a Biblioteca naçionâle de Argentinn-a, Buenos Aires, 1901]] thumb|250px|1901, [[Istanbul, bazàr]] thumb|150px|right|[[Eleonora Duse into Francesca da Rimini de Gabriele d'Annunzio, 1901]] thumb|150px|right|[[Franz Laskoff, stànpa dedicâ a-o giornâle zenéize "O Càfaro"]]
América
14 seténbre - O prescidénte USA William McKinley o meue pe 'n atentâto e o viceprescidénte Theodore Roosevelt o diventa prescidénte.
Oustràlia, Òceània, Pöli
1° zenâ. L'Oustràlia a l'é unn-a confederaçión de l'Impeo Britannego.
Inovaçioìn
10 zenâ - Beaumont (Texas-USA). Scovèrto o prìmmo petròlio do Texas.
Sport
27 arvî - Da Turin o prìmmo gîo aotomobilìstico d'Italia, òrganizòu da-o Corriere della Sera. Canpionòu italiàn de balón 1901 (dòppo Serie A) - F C Milan
Loranzè
Loranzè o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Vedano Olona
Vedano Olona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
18 zûgno
O 18 zûgno o l'é o 169° giórno de l'ànno (170° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 196 giórni a-a fin de l'ànno.
Desana
Desana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Merate
Merate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Vigolo
Vigolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Casella
Cazélla (Casella in Italian) o l'é 'n comûne da Liguria con 'na popolaçion de 3.136 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2017).
Geògrafia
Cazélla o l'é 'n comûne de 3.226 abitanti inta provinsa de Zena. L'é famôzo po-u Trenìn de Cazélla, ch'o colêga questo pàize a-a çitæ de Zena.
Economîa
Into sécolo dixinêuve Cazélla a l'êa ciamâ "a piccola Svissera" pe-o grande svilùppo turistego, sorvetùtto da pârte da borghexîa zenéize.
Guarcino
Guarcino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Kabul
A s'attrêuva a 1.800 metri in scio livello do mâ, inte 'na valle d'i Hindu Kush, vexinn-a a-o sciûmme Kabul.
A gh'à 'na stöja de ciû de 3000 anni.
19 zûgno
O 19 zûgno o l'é o 170° giórno de l'ànno (171° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 195 giórni a-a fin de l'ànno.
Canberra
thumb|350px|Canberra (AU), o Parlaménto Canberra a l'è a capitâ d'Australia. Con 'na popolassion de ciû de 332.000 abitanti, a l'è a ciû importante çittæ de l'entrotæra do Pàize.
A s'attrêuva into nòrd de l'Australian Capital Territory, 280 km a-o sûd-òvest de Sydney, e 650 km a-o nòrd-èst de Melbourne.
13 agosto
O 13 agosto o l'é o 225° giórno de l'ànno (226° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 140 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|right|Sant'Ippòlito da Rómma (170-235), festa: 13 agosto (Gêxa de Karlstetten - [[Austria)]]
Canberra
Descriçion e stöia
'Sto scïto o l'è stæto scelto pe a construssiôn da capitâ naçionâ into 1908, comme compromisso tra Sydney e Melbourne, e dôe çittæ oustraliann-e ciû importanti.
Missaglia
Missaglia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Villa d'Adda
Villa d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Luserna San Giovanni
Luserna San Giovanni o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Vellezzo Bellini
Vellezzo Bellini o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Isola del Liri
Isola del Liri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Zenâ
Zenâ (âtra grafîa: Zennâ) o l'é o primmo meize de l'anno segondo o lûnäio gregorian, o g'ha 31 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Venegono Inferiore
Venegono Inferiore o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Moggio (Italia)
Moggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Fobello
Fobello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Architetûe civîli
thumb|300px|Fobello - Villa Lancia e Lâgo Baranca|centro
Che sarà/...ma la mia strada sarà breve
Che sarà/...ma la mia strada sarà breve (in ligure: Cöse a capitiâ/...ma a mæ stradda a saiâ brêve) o l'é 'n scìngolo muxicâle di Ricchi e Poveri, publicòu into 1971.
Verretto
Verretto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
20 zûgno
O 20 zûgno o l'é o 171° giórno de l'ànno (172° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 194 giórni a-a fin de l'ànno.
Busalla
Bûsàlla o l'è un comûne de 5.883 abitanti da çittæ metropolitann-a de Zena.
Geògrafia
Bûsàlla o se trêuva in ta val Scrivia in sci monti de l'Apennìn ligûre.
Casalromano
Casalromano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Venegono Superiore
Venegono Superiore o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Maseru
Descriçion e stöia
Scituâ in sciô sciûmme Mohokare, vexinn-a a-o confin co-o Sudafrica, a l'é l'ûnica çittæ importante do Pàize, con 'na popolassion de çirca 330.760 abitanti (2016).
Thimphu
thumb|300px|A çitæ de Thimphu vista da Sangey Gang Thimphu (in tibetàn, ཐིམ་ཕུག།) a l'é a capitâle do Bhutan, e o nomme da valle vexinn-a.
A 'n'artûa de 2320 metri in sciô livello do mâ, con 'na popolasion de 98.676 abitanti (2005), a l'é o çentro ûrbàn ciû grande do Pàize.
Villa d'Almè
Villa d'Almè o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Dhaka
thumb|250px|right|A fortessa de Lalbagh, costrûta into seccolo XVII da Shaista Khan thumb|250x250px|Shahid Sriti Stombho - S Sohrawardy Uddan. Dhaka (primma dïta Dacca; in bengali, ঢাকা) a l'è a capitâ do Bangladesh e prinçipâ çittæ do distritto de Dhaka.
Scituâ inscio sciûmme Buriganga, Dhaka, insemme a-a sêu area metropolitann-a, a g'ha 'na popolassion de 11 millioin de personn-e, o quæ a fa diventâ a ciû grande çittæ do Bangladesh e ascì ûnna de-e ciû popolæ de tùtto o mondo.
Frevâ
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Marso
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Lengua lussemburgheise
O Lussemburgheise (Lëtzebuergesch), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ. Unn-a de træ lengue offiçiæ do Lussemburgo o l'è parloö in Belgio, Fransa e Germania.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|338x338px|Difuxón de léngoe do grùppo do francone da Mosella.
21 zûgno
O 21 zûgno o l'é o 172° giórno de l'ànno (173° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 193 giórni a-a fin de l'ànno.
Arvî
Arvî o l'è o quarto meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 30 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Bujumbura
thumb|300px|Bujumbura a g'ha e ciû belle spiagge inscio lago Tanganica Bujumbura (dïta antigamente Usumbura) a l'è a capitâ de Burundi.
A g'ha 'na popolassion de çirca 497.000 (2008), e a s'attrêuva inscia riva nòrd-oçidentâ do lago Tanganica, essendo a çittæ ciû grande de Burundi e o sêu çentro amministrativo, econommico e de comûnicassioîn.
Descriçion e stöia
E prinçipâli attivitæ indûstriæ son i tesciûi, o çemento e o savôn. O l'è o ciû attivo porto do Pàize, da dove sciorte quæxi a totalitæ de l'esportassioîn.
Mazzo
Mazzo o l'è o quinto meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 31 giorni.
Joachim von Sandrart
Joachim von Sandrart (Francoforte in scio Men, 12 mazzo 1606 – Norimberga, 14 ottobre 1688) o l'é stæto 'n pitô tedésco e stòrico de l'arte ascì do perìodo baròcco.
Biografia
Amiratô de Rubens, Joachim von Sandrart o l'é stæto 'n aliêvo do Gerard van Honthorst a Utrecht, da-o 1623 a-o 1627. Da-o 1633 a-o 1635 o l'à curòu a coleçión d'àrte do marchéize Vinçenso Giustinién e into 1635 o l'à pubricòu 'n repertöio de òpere d'àrte de Palaçio Giustinién, a Romma, ilustràndolo con di diségni de stàtoe ciù conosciûe e preçiôze. Probabilménte o l'è outô do dipìnto post-caravaggesco, Crocifisción de San Pêo, ch'o vêgne da-a coleçión Giustinién e, a-a giornâ d'ancheu, conservâ a l'Hermitage. Von Sandrart o no l'êa sôlo 'n pitô, o l'é stæto ascì 'n inportante stòrico de l'arte do seu ténpo.
Lusernetta
Lusernetta o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
15 agosto
O 15 agosto o l'é o 227° giórno de l'ànno (228° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 138 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|[[Simon Bening (1483-1561), Asonçión da Vèrgine, Lìbbro de-e ôe d'Alberto de Brandebûrgo, 1522 (Museo Fitzwilliam-Cambridge)]]
Fèste e ricorénse
Fèsta de l'Asonçión de Màia (Feragósto)
Molteno
Molteno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Fiacon
Fiacón (Franconalto in italiàn) o l'è 'n pàize ch'o gh'à 302 abitanti e o s'atrêuva inta Provinsa de Lisciandria.
Giögrafîa
Ciù precisamente, Fiacon o l'è inta región stòrica d'Otrazôvo, che 'na vòtta a l'êa "Äta Ligûria" e anchêu a l'è ciamâ "basso Piemonte".
Stöia
Da-o sécolo XVII (decimosètimo) o pàize o l'é stæto sott’a-o comàndo do Capitànio de Nêuve, che into 1708 a Repùblica de Zêna a l'à nominòu governatô. Into 1797, co-a creaçión da Repùblica Lìgure, o l'é intròu a fâ pàrte do Dipartimento do Lémme con capolêugo Gâvi, e do comùn de Voltàggio, scinn’a-o 1805.
Fontanetto Po
Fontanetto Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Fiacon
Stöia
Into 1908 e into 1938 o Comùn o l'à domandòu, sénsa éxito, de tornâ sott'a-a Provìnsa de Zêna. Into 1927 Fiacón o l'à cangiòu nomme in italiàn da "Fiaccone" a "Fraconalto".
Coltûa
Insemme a Otaggio e Gâvi questo pàize o l'é fra i comùn "ciù lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pi-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli.
Campo
Campo (Campo Ligure in italian) o l'è un comûne de 3.033 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna, o paise o l'êa dîto Campofreido a-i tempi d'accai.
Microsoft
Microsoft Corporation, (primma nòtta comme Micro-soft Company e Microsoft Inc., mêgio conosciûa comme Microsoft) a l'é 'n'azienda informatica con sêde a Redmond into Stato de Washington (USA). Creâ da Bill Gates e Paul Allen a-i 4 d'arvî do 1975.
A l'é unn-a de aziende ciù inportante do setô, e de ciù unn-a de ciù grandi produtrixi de software do mondo pe faturòu, e anche unn-a de magiô aziende pe-a capitalizaçion açionâia, ciù de 700 miliardi de dòlari into 2017. Oua a svilùppa, produxe, sopòrta e vende, ò dâ in licensa software pe computer, eletrònica de consùmmo, personal computer e serviççi. I seu prodûti software ciù nòtti en a linia de scistêmi òperatîvi Microsoft Windows, a suite de produtivitæ personâ Microsoft Office e-i navegatoî Internet Explorer e Edge. Pe quanto rigoarda l'hardware i seu prodûti ciù conosciûi en a consòle Xbox e a famiggia de prodûti Microsoft Surface.
14 agosto
O 14 agosto o l'é o 226° giórno de l'ànno (227° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 139 giórni a-a fin de l'ànno.
Fæti
2018 A Zêna, inta Valàdda do Ponçeivia, o Pónte Moràndi o l'é deruòu inte 'na pàrte da sò strutûa. Sto fæto o l'à portòu a-a mòrte de 43 persónn-e.
Mòrti
Vìtime do derûo do Pónte Moràndi
Morolo
Morolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Villa d'Ogna
Villa d'Ogna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Verrua Po
Verrua Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Monte Marenzo
Monte Marenzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
17 agosto
O 17 agosto o l'é o 229° giórno de l'ànno (230° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 136 giórni a-a fin de l'ànno.
16 agosto
O 16 agosto o l'é o 228° giórno de l'ànno (229° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 137 giórni a-a fin de l'ànno.
22 zûgno
O 22 zûgno o l'é o 173° giórno de l'ànno (174° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 192 giórni a-a fin de l'ànno.
Vergiate
Vergiate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Castel d'Ario
Castel d'Ario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Formigliana
Formigliana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Unsu
Ùnsu (ascì ciamàu in zenese Ònso o Onsu, in italian Onzo, in urmeàscu Unzu ) l'è 'n cumün c'u se tröva inta Pruvinsa de Savuna e u gh'à 219 abitanti (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa
U territòiu de Ùnsu u l'è scitüau in ta meddia valà de l'Aroscia, se tröva a 410 m in sce u livellu du mâ, in te u versante meridiunale du munte de Castel'Èrmu, ascì dìtu "Pezu Grànde" (1092 m). Se cunfurma cumme cumün sparsu: u prinsipale sentru stòicu l'è in te l'agglumeràu de Capitulu ("Capìtu" ascì, intu dialettu lucàle).
Vixin a u sentru abitàu de Menezzu u l'è présènte in bàcin artifisiale, a quaxi 600 m in sce u livellu du mà, ben ben frequentàu pe turismu e pesca spurtiva, funsiùna ascì pé riserva idrica pe inaivà i campi da zona.
Cunfin
U teritòiu de Ùnsu u cunfìna a Nord cun Naxin, a nord est cun Castregiancu, a levante u cunfìna cun Utuvè e Vendun, mèntre a sud cun Casanöva, a punente invece cun Aquila d'Aròscia (IM) e Ransu (IM).
Frasiùi
I nuclei custitutìvi du cumün de Ùnsu i sùn Capitu, A Costa, Menezzu, Ponteruttu, Va(r)avu de Surva e Va(r)avu de Sutta.
Cun ste chi u teritòiu cumünàle u và a cruvì 8,23 chilometri quàddri (km2) tutàli.
Stòia
U cumün de Unsu u vegne mensciunàu pé a primma vòtta inte l'ànnu 1000, zà inseìu inti dumini de Bunifassiu du Vastu, u l'acquista impurtansa sutta ai marchesi de Clavesana, custrutùi du castéllu lucàle. Saiàn sti chi a infeudà i Cepolla de Arbenga, poi padrui ascì de àtre lucalitài vixìne, cumme Àutu e Cravaüna. U numme i deiveéa dunca da Onze ("unze"), scicumme che u l'éa u cumün nüméu unze a furmà u cuntàdu sutta au duminiu di Clavesana.
A partì dau 1393 u feudu lucàle u vegne vendüu dai marchesi a a Repübbrica de Zena, pé cangià duminasiùn intu 1402, cun l'arìvu di Del Carretto de Finà, che poi i vendàn u paìse au Marchesàu de Süccaellu. U duminiu in sce Unsu di Del Carretto u nu düa, perché a Repübbrica Zenese a catta turna u feudu, inseéndulu sutta a giurisdisiùn da Cêve, intu 1581. U duminiu Zenese u nu u pòrta a gròssi vantàggi pé a pupulasiùn lucàle, che dunca a decidde de autuguvernàse, pagandu esattamente e palànche versàe dai zenesi pé pià u feudu dai marchesi de Süccaellu.
Inte stu mòddu Ùnsu u se pruclàma libéa cumüna, tantu che u vegne firmàu in grùppu de editti, dunde u paìse u cumpaìsce cumme Repübbrica de Ùnsu. Düante stu periudu chi i nu mancan i forti cuntatti cun u capitanàu cevése, grassie ai consoli lucàli, scicumme che l'aministrasiùn giudissiària a rèsta in màn ai zenesi, chi dumandan dunca 200 scüddi pé ànnu. A duminasiùn demucratica autonoma a düa pé quaxi dui seculi, fin a l'arìvu de e truppe fransesi guidàe da Napuleùn Bunaparte. Cun a furmasiùn da növa Repübbrica Ligüe u fenisce inta giurisdissiùn da Sènta, cun capitàle Arbenga, divenèndu sede du cantùn lucàle, cumprendente ascì i cumüi vixin (Vendùn, Pûi, Basé(r)ega, Ce(r)érsa, Àquila e Salìn), cun quarchedün de quésti c'u pàssa au cantun de Rànsu.
Stu chi u vegne poi destaccàu da l'àia ingàuna, pé entrà a fa parte da giurisdisiùn de Inéia, fin a l'Impeu Fransese, quandu u teritòiu lucàle u vegne purtàu sutta au Dipartimentu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Arbenga, poi de Savùna. Doppu u segundu cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e u 2008 u l'ha fau parte da Comunitài muntàna Ingauna e, fin au 2011 de quella du Punente Savunese, quande sti enti chi i sun stài suprèssi.
Minuànse furèste
Segundu u ISTAT, au 31 de dixembre du 2014, a Ùnsu i ghe sun 21 rexidenti furèsti.
Cugnòmmi ciü difuzi
I cugnommi ciü difuzi a Unsu i sun: Vignola, Ferrari, Arnaldi, Bronda e Gagliolo.
Architetüe Religiùse
A livéllu religiùsu Unsu u fà parte da diocexi de Arbenga e Impéia, u g'ha ina sula parocchia c'a cröve tüttu u cumün.
• Gexa paruchiàle de San Martin 'n ta lucalità de Capitolo. Cun furme ba(r)ocche, a conserva due stàtue de l'artista zenese Anton Maria Maragliano.
• Capeletta de San Calòcciu in sce a vétta de Castél'Ermo, ai cunfin amministratìvi cun Vendùn.
• Capeletta da Madonna de e Grassie vixin au lagu de Menezzu, in te l'umònima lucalitai.
Architetüe militari
• Rèsti du castellu di Clavesana surva a lucalitài de Capitu. U serviva cumme pustasiùn difensciva, grassie ascì a e dui tùri, a primma a bàze reunda e a segunda öttagunale.
Dialettu de Ùnsu
U dialettu parlàu a Unsu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.
Moddi de dì
"Sempre a ciòn"
Stu chi u l'è in di mòddi de dì tipici de Unsu, u vö dì andà velùxe, scimile au dìtu italian "andare a tavoletta", dunde peò se duvéa u termine "ciòn", che u l'è de derivasiùn imperiese, e u se tradüxe cun l'arbenganese "ciòddu" (ciöo in zenese).
Feste e fée
• Festa de San Martin: a prinsipale festa du paìse a se tegne pé festezà u santu du paìse, cun a celebrasiùn religiùsa e a prucesciùn pé e vie du burgu.
1900
thumb|450px|center|[[Jules Chéret (1836-1932), Pierrö e Colombinn-a - Scipâio do Tiâtro do Museo Grévin, 1900 ]]
Fæti
thumb|250px|right|Siòpero 1900. Blòcco de 'n incrôxo tra a Fifteenth Street e a Franklin Avenue thumb|250px|right|Incidénte feroviàrio a [[Castel Giubileo, 13 agósto 1900]] thumb|150px|right|E inondaçioìn in Rivêa 'n sarvatàggio a [[Lavagnola vixìn Sann-a ]]
Unsu
Feste e fée
• Festa da Madonna da Misericòrdia, urganisà da paròcchia, cun a celebrasiùn religiùsa inta capeletta da Madonna de Grassie. Düante sta manifestasiùn, c'a se tegne au mése de màrsu inte tütte e ca' de Unsu u vegne sézu in lumìn, dìtu ascì balunéttu, tradisiùn ascì riscuntrà a Vendun, vistu che a capeletta a se tröva ai cunfin ascì cun stu cumün chi.
1900
Euröpa
O rè d'Italia Unbèrto I de Savoia o l'é asascinòu da Gaetano Bresci. O neuvo rè o l'é Vitöio Manoælo III de Savoia.
Unsu
Vie de Cumünicasiùn
U teritòiu de Unsu u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsàle 35, che culega u paìse cun Vendun e Arnascu, mèntre a gh'è ascì a Stradda Pruvinsàle 20, che a permette u culegamentu stradale fra A Còsta e Ponteruttu, passàndu pé Utuvé a sud du paìse. A Stradda Pruvinsàle 78 a culéga Unsu cun a pruvinsa de Impéia, rivàndu a Costa Base(r)ega, frasiùn de Rànsu.
1900
Inovaçión
2 lûggio. A Friedrichshafen (Germania) xeua o prìmmo dirigìbile modèrno: o Zeppelin.
Sport
- 9 zenâ - Romma. Nasce a Lassio. - Canpionòu italiàn de balón 1900 (dòppo Serie A) - Zêna CFC - Pariggi. II Olimpiade. 40px|border - Boston - Coppa Davis 1900. Vincitô: Stati Unïi d'America
1476
thumb|250px|center|Batàggia de Morat, 1476, miniatùa, Mss. Hist. Helv. I.3, S. 757 (Burgerbibliothek- [[Berna)]]
Lusigliè
Architetûe religiôze
thumb|200px|Lusigliè, Gêxa de San Zòrzo|centro
Ouagadougou
E sêu prinçipâli attivitæ econommiche son l'indûstria di tesciûi (coton e tapeti), de l'êujo, do savôn, e l'artexanato.
A l'è a sede de l'Ûniverscitæ de Ouagadougou, a g'ha 'n aeroporto internaçionâ, e a l'è collegâa co-o porto d'Abidjan inta Costa d'Avoio pe mëzo de ferrovie.
Montevecchia
Montevecchia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Zûgno
Zûgno o l'è o sesto meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 30 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Lûggio
Lûggio o l'e o settimo meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 31 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Paliano
Paliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Sandöia
A Sandöia a l'è unn-a de doe prinçipæ squaddre de ballon da çittæ de Zena. A zeuga inta Serie B, dòppo a sò retrocesción da-a Serie A into 2023. A ciù grande rivalitæ a l'è co-o Zena.
Fondâ o 12 d'agosto do 1946 da-a fuxón de dôe squaddre zeneixi, a Sanpedæneize e o Döia, a Sandöia inta seu stòia a l'ha guagnòu 1 campionato (into 1991), 4 Coppe Italia, 1 Coppa de Coppe e 1 Supercoppa Italiann-a.
23 zûgno
O 23 zûgno o l'é o 174° giórno de l'ànno (175° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 191 giórni a-a fin de l'ànno.
Villa di Serio
Villa di Serio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
18 agosto
O 18 agosto o l'é o 230° giórno de l'ànno (231° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 135 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|150 px|[[Sant'Élena, XIX secolo (Museum of Russian Icons - Clinton MA)]]
Grundùnn-a
Grundùnn-a (Grondónn-a in zenàize, Grondona in italiàn) l'é 'n paìze ch'u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisàndria. U gh'à 469 abitanti (a-i 31 id mòzu d'l'ònu 2023).
Geugrafîa
Grundùnn-a l'é inta Val Spinti, dan ch'u scura u turainte Spinti.
Pòsti d'interesse
A frasión id Lemmi l'é particularmainte interesante.
Cultüa
A Grundùnn-a u s' pòrla incù a lingua lìgüre inta variante nuvàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre.
Seténbre
Settembre o l'è o nöno meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian. O g'ha 30 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Ænn-a
L'ænn-a (da-o latin arēna ò harēna), dita ainn-a a Sann-a, dita ascì sàbia, a l'é 'na rocca sedimentaia clastica desfæta, proveniente da l'eroxon d'atre rocche tramezo e quæ a gh'é l'arenaria (rocca sedimentaia). L'ænn-a a l'é formâ da granìn de dimenscioìn conpreize tra i 2 e i 0,063 milimetri, e a l'é 'n clascico ezenpio de materiale granulare.
Quande se depòxita, l'ænn-a a crea forme tipiche comme a dunn-a (se a l'é trasportâ da-o vento), a bara (se a l'é trasportâ da-a corente do mâ) e a mænn-a (se a l'é trasportâ da-o movimento de onde do mâ).
Agosto
Agosto (o Gosto) o l'è l'ottavo meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 31 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Etæ do færo
L ' etæ do færo ìndica in perîodo da preistöia o protostöia eoropêa caraterizâ da l'ûzo da metalurgîa do færo, sorviatùtto pe-a fabricaçión de àrmi e uténscili, e che o conprénde in perîodo ch'o va ciù ò mêno da-a fìn do II milénio a tùtto o I milénio a.C. (o coménsa in gîo a-o XII sécolo a.C. into móndo mediterànio e into Vixìn Levànte; tra o IX e o VIII sécolo a.C. inte l'Eoröpa setentrionâle. L'ûzo de sto nêuvo materiâle o coincìdde spésso co âtri cangiaménti inta socjetæ, tramêzo a-i quæ divèrse pràtiche agrìcole, credénse religiôze e stîli d'àrte.
Vixón generâle
L'etæ do færo a l'é l'ùrtimo di perîodi principâli into scistêma a træ pàrte adêuviòu pe-a clasificaçión de socjetæ preistöiche. In Eoröpa e into Vixìn Levànte a végne dòppo l'etæ do brónzo.
Cómme pe-i âtri perîodi da preistöia, i seu lìmiti cronològichi càngian asæ a segónda do contèsto giögràfico e colturâle. Çèrtidùn civilizaçioìn no àn mâi conosciûo l'etæ do færo, scibèn ch'àn in svilùppo sociâle e/ò técnico notévole, cómme prezénpio e civiltæ precolonbiànn-e.
A-a giornâ d'ancheu, o tèrmine no ìndica 'na fâze cronològica ò in stàdio evolutîvo, benscì a prezénsa de 'na técnica ch'a l'avéiva infloensòu a civiltæ de çèrtidùn coltûe, spécce in Eoröpa, inte 'n mòddo profóndo e de duâta. In particolâ, tramêzo a-e civiltæ ch'àn conosciûo l'etæ do færo, ghe són:
Irlànda
L'Irlànda (Éire in irlandéize, Ireland in ingléize), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica d'Irlànda (Poblacht na hÉireann in irlandéize, Republic of Ireland in ingléize) , a l'é 'n pàize de l'Eoröpa nòrd-òcidentâle.
Giögrafîa
L'Irlànda a l'é formâ da 26 de tradiçionâli 32 contêe inte quæ a l'é spartîa l'îzoa irlandéize. A naçión a confìnn-a pe tæra sôlo con l'Irlànda do Nòrd, a quæ a l'é pàrte do Régno Unîo. Inte âtre direçioìn a l'é bagnâ da l'Òcéano Atlàntico e, in particolâ, da-o Mâ Cèltico a sùd, da-o Canâ de Sàn Zórzo a sùd-èst e da-o Mâ d'Irlànda a levànte.
A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Dublìn, scitoâ in sciâ rîva de levànte de l'îzoa. Ciù ò mêno o 40% di 5 milioìn d'irlandéixi o stà inte l'àrea metropolitànn-a da capitâle, conosciûa co-o nómme de Greater Dublin. E âtre çitæ ciù grénde són, inte l'órdine, Cork, Limerick, Galway e Waterford.
Stöia
O Stâto Lìbero d'Irlànda o l'é stæto creòu, cómme Dominion, into 1922 aprêuvo a-o coscì dîto Tratâto anglo-irlandéize. Inte l'ànno 1937 a l'é stæta adotâ 'na nêuva costituçión, cangiàndo o nómme do pàize in Irlànda e trasformàndolo inte 'na repùbrica co-in prescidénte no esecutîvo votòu a eleçión dirètta. 'Sta rifórma chi a l'é stæta formalizâ into 1948 co-o coscì dîto Republic of Ireland Act. Into dexénbre do 1955 l'Irlànda a l'é intrâ inte Naçioìn Unîe e, into 1973, inte Comunitæ Eoropêe ascì.
O stâto irlandéize o no l'à avûo de relaçioìn formâli con l'Irlànda do Nòrd pi-â ciù pàrte do sécolo XX ma, tra i ànni '80 e '90, a l'é incomensâ 'na colaboraçión co-o Régno Unîo pe atrovâ 'na soluçión a-i coscì dîti "Troubles". A partî da-a fìrma de l'Acòrdio do Venardì Sànto do 1998 o govèrno irlandéize e l'esecutîvo de l'Irlànda do Nòrd àn comensòu a colaborâ in sce 'na série de polìtiche sótt'a-o conséggio ministeriâle nòrd/sùd creòu pròpio con quéllo acòrdio.
Economîa e polìtica
Co-în inportantìscimo céntro finançiâio scitoòu inta çitæ de Dublìn, l'Irlànda a l'é unn-a de dêxe naçioìn co-o PIL pro capite ciù âto do móndo, scibén che 'sto fæto chi o l'é in pàrte dovûo a-a pratica de tax inversion òperâ da vàrie inpréize multinaçionâli ch'àn stabilîo chi a pròpia sêde. Dónca, a partî da-o 2017, a Bànca Centrâle d'Irlànda a fornìsce di dæti agiustæ segóndo çèrti paràmetri (in sìgla GNI*) aprêuvo a-a distorçión asæ rilevànte caxonâ da-o càlcolo co-a deviaçión stàndard. Depoî a sò intrâ inte Comunitæ Eoropêe, o govèrno o l'à adotòu 'na série de polìtiche econòmiche liberâli ch'àn portòu, tra o 1995 e o 2007, a-o grànde perîodo de svilùppo da coscì dîta "tîgre cèltica", finîo pöi into 2008 aprêuvo a-o sccéuppo da crîxi finançiâia in quéllo ànno.
L'Irlànda a l'é òrganizâ cómme 'na repùbrica parlamentâre unitâia. O parlaménto, ciamòu Oireachtas, o l'é formòu da 'na càmia bàssa, a Dáil Éireann, e 'na càmia âta, o Seanad Éireann. O prescidénte da repùbrica, ciamòu Uachtarán, o l'é elezûo diretaménte da-i çitadìn e o l'à pi-â ciù pàrte de fonçioìn çeimoniâli da càppo de stâto; a ògni mòddo o l'à çèrti inportànti potêri e cónpiti ascì. O càppo de govèrno, ö sæ o prìmmo minìstro, o l'é ciamòu Taoiseach e o vêgne elezûo da-a càmia bàssa, intràndo in càrega dòppo a nòmina da pàrte do prescidénte; o l'à o cónpito de nominâ i âtri minìstri.
L'Irlànda a l'é 'n pàize svilupòu, co-ina qualitæ de vìtta ch'a l'é tra e ciù âte do móndo. A naçión a l'à 'n bón livéllo de ascisténsa sanitâia, libertæ econòmica e de stànpa, óltre che de svilùppo umâno in generâle. A l'é un di ménbri de l'Unión Eoropêa e tra i fondatoî do Conséggio d'Eoröpa e de l'OECD. O govèrno irlandéize o l'é anæto aprêuvo a 'na polìtica de neotralitæ militâre scìnn-a da-a fìn da Segónda Goæra Mondiâle, refuàndo dónca l'intrâ inta NATO. A ògni mòddo a l'é un di ménbri do PfP e, in pàrte, da PESCO.
Mungiardéin
thumb|300px|Mongiardino Ligure-panorama da provinciale|Vedüta 'd Mungiardéin Mungiardéin (it: Mongiardino Ligure) l'é 'n cumüne 'd lingua e tradiçión-i lìguri ch'u s'tröva inta Provéincia 'd Lisandria, e precisamainte inta Val Burbàia.
Pósti d'interesse
Int'ei cumüne 'd Mungiardéin gh'é a frasión abandunò d'Òvi. Tra i fraçion abitè gh'é Srendé, Gùrdena e Cazâbuzón.
Ecunumìa
A Mungiardéin gh'é a prudusión de 'n frumagiu tipicu da Val Burbàia: ei Muntébore.
Çittæ do Vatican
A Çittæ do Vatican (Latin: Status Civitatis Vaticanæ) o l'è un stato indipendente eoropêo pòsto sotta l'aotoritæ do Pàppa da Gêxa cattolica, ch'o ve eserçita i poéi de un monarca assolüo, anche se e prinçipæ açioin de governo son fæte da-o Cardinâ Segretaio de Stato.
G8
thumb|350px|I Pàixi do G8
Çittæ do Vatican
Descriçion e stöia
Con 'na superfiçie de appenn-a 0,44 km2, inserïa into tesciüo urban de Rumma, in sciâ riva drïta do Teivie, o Vatican o l'è o ciû picìn stato indipendente do mondo.
G8
O Grùppo di eutto (G8) o l'è fæto da i eutto stati ciù ricchi do mondo. Insemme rapresentan o 65% de l' economia mondiâ. A caratteristica prinçipâ do G8 a l'è a rotassion da prescidensa e a riunion annuâ ch'a se tegne inte 'na çittæ do stato prescidente, tra i cappi de stato di eutto paixi e diversci rappresentanti de l'economia e da politica mondiâ, comme o prescidente da Comunitæ Europea ò quello do Fondo Monetaïo Internaçionâ.
Çittæ do Vatican
Descriçion e stöia
A Çittæ do Vatican a l'è 'n'enclave into territöio da Repubbrica Italian-a, inseîa ne-o tesciûo urban da çittæ de Romma. Into Stato vixe un regìmme de monarchia assolûa elettiva de tipo patrimoniâ con a cappo o pappa da Gexa Catòllica. A lengua ofiçiâ do Stato da Çittæ do Vatican a l'è l'italian, mentre o latin o l'è a lengua ofiçiâ da Santa Sede.
G8
Purtroppo e riunioin do G8 son stæte de longo anche tiatro de scontri e violense, comme a Zena in to 2001 da e traggiche conseguense.
Stöia
E riunioin do G8 han a lô origgine inta crixi econòmica do 1973 e a seguente recescion globâ. Questi avvenimenti han spunciòu i Stati Unïi a formâ o Library Group, unna squaddra de esperti d'economia americhen, europei e giapponeixi pe discùtte i problemi econòmici.
Into 1975 o prescidente da Fransa Valéry Giscard d'Estaing o l'ha invitòu i cappi de stato di sei paixi democratteghi ciù industrialisæ a un summit a Rambouillet e o l'ha proposto unna serie de riunioin regolæ. I parteçipanti se son missi d'acòrdio pe de riunioin annuæ e unna rotassion da prescidensa, formando coscì o Gruppo di Sei (G6):
A Comunitæ Europea a parteçipa da-o 1977 quando a l'è stæta invitâ da-o Regno Unïo. .
Parteçipaçion da Rùscia e formaçion do G8
Into 1991, doppo a cheita da Miâgia de Berlin e a fin da Guæra Freida, l'Union Sovietica, diventâ Ruscia, a l'inissia a incontrase co-o G7 a-a fin da riunion formâ. O grùppo o vegne coscì o G7 ciù 1 da-a riunion de Nappoli do 1994. Da-o 1997 a Rùscia a parteçipa regolarmente comme membro do G8, ma no a-e riunioin di ministri de finanse di sette paixi do G7 originâ, perchè a sò economia a no l'è fòrte assæ.
Vidigulfo
Vidigulfo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Viggiù
Viggiù o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Castelbelforte
Castelbelforte o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
19 agosto
O 19 agosto o l'é o 231° giórno de l'ànno (232° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 134 giórni a-a fin de l'ànno.
Monticello Brianza
Monticello Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Giulia Petracco Sicardi
Vìtta
A l'é nasciûa inte 'na famìggia òriginâia de Pigna (Provinsa de Imperia). Lòurea in Létie, into 1944, a l'Universcitæ Catòlica de Milan. A l'a insegnòu Glottologîa pe-o córso de Lòurea in Lengue a-a Facoltæ de Létie e Filosofîa de l'Universcitæ de Zena.
Corea do Nord
Nomme ofiçiâ: 조선민주주의인민공화국 - 朝鮮民主主義人民共和國 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk (Repùbbrica Popolâ Democràttega da Corea), stato de l'Asia orientâ, a seu capitâ a l'é Pyòngyang. A l'é divîza da-a Corea do Sud scin da-o 1953. O confìn o passa a-o 38° paralêlo e o l'é controlòu da-e Naçioìn Unîe.
Òtôbre
Ottobre o l'e o deximo meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 31 giorni.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
thumb|150px|left|Calendäio Òtôbre [[1904]]
Villongo
Villongo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Lengua françéise
O Françéize (fr: français) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstego itàlico oçidentâ, parlâ da çirca 80 millioin de persónn-e into móndo cómme léngoa moæ e da çìrca 190 millioin cómme segónda léngoa, eséndo unn-a de léngoe romançe ciù difûze.
Descriçión e stòia
sinistra|miniatura|300x300px|Difuxón globâle da léngoa françéize. thumb|300px|Lengua françèise|sinistra
Vizzola Ticino
Vizzola Ticino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ròcavignâ
thumb|O cazamento do comun|250x250px Ròcavignâ (Roccavignale in italian) o l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a.
Pastena
Pòsti de interèsse
centro|miniatura|250x250px|E gròtte de Pastena
A Steja
thumb|500px|center|A Steja, panoràmma A Steja a l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a.
20 agosto
O 20 agosto o l'é o 232° giórno de l'ànno (233° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 133 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|[[Stoccolma, 20 agosto 2007]]
Villa Biscossi
Villa Biscossi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Mitologia
A Mitologia a l'è o stùddio de religioin antighe (miti).
O nomme o deriva da o grego antigo μυθολογία, formòu da μυθος, mythos (= unn-a "stöia" ò "legenda") e da λόγος, lògos (= in to senso de "stùddio").