cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caffao
Biografia
O peizo di anni o gravava zœumoæ insci-ô vegio Caffao, o quæ no solo o l'aiva abandonao a vitta pubbrica, ma o tralasciava ascì d'atende a-a so fadiga d'annalista ófiçiâ e de dettâ e so memoie, coscì che, lê vivo, l'inseimento di Annæ into codiçe aotentico do Comun o no l'andò otra e vexende do 1154. De fæto, a partî da-o 1155, a-o nomme do Caffao ven asciancao l'esprescion "de boña memoia", sostitoia dapœu da di atre analloghe riservæ a-e persoñe defunte. Da-a rente a-o Caffao, zœumoæ in etæ avançâ, gh'ea quindi un conlaboatô, comme conferma o fæto che l'urtima parte di Annæ, da-o 1152 a-o 1163, a rivela un mutamento de stile, una varietæ de ton, un mutamento inte l'incianto mæximo do conto che no se pœu attribuî escluxivamente a-a maturitæ razonta da-o cronista. Bezœugna quindi pensâ, comme l'è stæto prospetao da l'Arnaldi, che "tra o vegio Caffao intento a compoñe i annæ, e i annæ mæximi quæ n'appan into codexo aotentico, no dovette esighe solo o diaframma rappresentao da-o pubbrico scrivan, ma ascì a mediaçion de chi, segge scrivendo direttamente sotta detatua do Caffao, segge laoando in sce 'n sboçço scrito, ò detao in precedença da lê, o l'ebbe cua d'attezzâ o testo de scingole notiççie inta forma ciu appropiâ, inquadrando o conto di fæti inte 'na cornixe chi attriboiva a-a testimoniança de l'annalista i caratteri da pubbriçitæ e de l'aotentiçitæ". Questo collaboratô o l'è zœumoæ generalmente identificao co-o zoeno scrivan Macrobio, ch'o l'è raffiguao da-a rente a-o vegio Caffao inta miniatua iniçiâ do codiçe aotentico di Annæ. Tuttavia ascì a presença de 'n conlaoao inta stezua definitiva di Annæ a no l'amerma i meiti do primmo cronista laico do mondo medievâ, aotô de 'n'œuvia d'argomento çivî ch'a no remonta a-a creaçion do mondo, ma a descrive con efficaçitæ lettiaia e obiettivitæ storica e vexende da proppia çitæ, visciue da 'n ommo averto verso de iniçiative aodaçe, animao da 'na religioxitæ pe ninte fatalistega.
A morte a cugette o Caffao into 1166 inte 'n momento into quæ o Comun zeneize o l'ea travagiao da-e primme lotte intestiñe e o traversava 'na profonda crixi polittica, tâ da indue l'ançian ommo de stato, profondamente amægao da-a scituaçion, a arrestâ a-o 1163 i Annæ, pe passâ sotta scilençio un periodo travagiao da stoia zeneize.
2017
thumb|400px|center|Palasso Tursci visto da de sotta (Zêna) [[2 arvî 2017]]
Zêuggia
thumb|250px|[[Biao Angelico Zéuggia Santa. Comenión di Apòstoli, Armâio di argénti (Museo de San Màrco-Firense)]] Zêuggia o l`è o quarto giorno da settemann-a segondo o lûnäio gregorian. Dedicòu a-o dîo Giove, o rè di dêi da religion pagann-a di romen.
Bismarck (Dakota do Nòrd)
Bismarck a l'è unn-a çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato do Dakota do Nòrd, con 61.272 abitanti (2010).
Honolulu
thumb|250 px|Tramònto e nûvie à Honolulu Honolulu a l'è unn-a çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato de Hawaii, cun 337.256 abitanti (2010).
Americhe
miniatura|250x250px|Mappa de Americhe E Americhe, ciamæ sôlo America ascì, son in gran continente, ch'o peu ese separòu in varri moddi. In genere se dixe che son formæ da America do Nòrd e America do Sud, ma se peuan dividde anche coscì:
Agugia neigra
miniatura|L'àgugia neigra Agugia neigra (Buteo buteo): ôxellu rapaxe diürnu, ben frequente.
Descriçion
U caccia apustanduse in scî ærbui o dunque rundezandu lentamente in xöu sença sbatte i ae, sfrütandu e curente ascensciunæ pe remuntâ, e caciànduse in sciâ preiza cun de cürte bulæ a mez'ae. U mangia mamifferi picìn, rettili e carogne. U fa u niu in scê ligge o in sce di ærbui izuæ.
Cornabuggia
Origanum (L., 1753), cumüneménte cunusciüo cumme Cornabuggia (in zeneise), Cärnabüggia (in savuneise) u l'è in genere de ciante arumatiche, erbacee o sub-arbüstive, ch'u appartegne a-a famiggia d'e Lamiaceae e ch'u cumprende ciü o men 40-50 spécie originarie survatüttu du Mediterraneu.
Descriçion
E due spécie ciü cunusciüe e dôviê sun a cärnabüggia (Origanum vulgare) e a persa (Origanum majorana). A carnabüggia a l'è unn-a d'e erbe arumatiche ciü dôviê in t'a cuxinn-a mediterranea pe' u sö intensu e stimulante prufümmu. Se dôvia in te inn-a rèsta de ricette insc'e-e cärni e insc'e-i pésci, in t'e insalatte e in t'a pissa. E cuxinn-e siciliann-a, napuletann-a e abrüsseize ne fan gran dôviu, bun ascì in t'a cuxinn-a Ligüre. E lärve de çerti lepidótteri, cumme a Coleophora albitarsella, i mangian e ciantinn-e de Origanum.
Helena (Montann-a)
thumb Helena a l'è 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâle do stato do Montann-a, con 28.180 abitanti (2010).
Agugia di câçotti
L'Agugia di câsotti (Buteo lagopus) a le squæxi pægia de l'agugia neigra a parte e ciümme ciü spesse inte çampe, dunde a piggia u so numme.
Musculu (mullüscu)
Mùsculu, mullüscu mæn bivalve da famiggia de mytilidae. Ottimu da mangiâ, ma ütiliscimu ascì perchè u nettezza l'ægua sturbia e u l'inrichisce l'ecuscistema.
U pö apartegnî a-a specce Mytilus edulis (originaia de l'Atlantegu), Mytilus galloprovincialis (originaia du Mediteranniu) o Mytilus trossulus (originaia du Paçifficu). Queste specce pöan incruxase l'ün l'atra e, dætu ch'a l'è 'na specce invaxiva, nu gh'han ciü ün arrea de difüxun esclüxiva.
U pö arivâ a 14çm. de lunghessa. U cû u pö ese blö scüu o muelu o marun. A cunchillia, de carbunatu de casu, a l'è de furma triangulâ cu-i bordi smussæ, liscia cu-e linnie de crescita cuncentriche.
U vive attaccòu a-i scöggi tra e linnie de ata e bassa marea. Atenti a nu tagiâve i pê se ghe caminæ adossu descaçi. U s'attacca grassie a di filamenti de bissu ch'u seçerne da 'na giàndua ch'u l'ha intu pê.
Madison (Wisconsin)
Madison a l'é 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâle do stato do Wisconsin, con 236.901 abitanti (2010).
Musculu (mullüscu)
I sessi en separæ, mascciu e femmina: pe accubbiâse i musculi lascian anâ inte l'ægua de culonne de sperma o di öve che mesccianduse a fan nasce e larve. Queste crescian e intu giu de 72 ue van a attaccase da quarche parte, puscibilmente amügiæ insemme.
U musculu u se çibba filtrandu l'ægua; se l'ægua a l'è brütta e sustanse inquinante s'amüggian cian cianin inta carne e inta güscia. Se capisce che quelli che crescian vexin a-u scarregu da chintan-a l'è megiu nu mangiâli, menu che menu crüi, pe nu anâ a réizegu de pigiâse u tifu, u collera o l'epatite virale.
Dætu ch'u l'é mai tantu bun da mangiâ, gh'è asci di alevamenti de musculi, specce a-a Spezza. A "mitilicurtüa" a pö ese fæta cun de corde, di pasciuin o de toe sutt'ægua.
Endegu (tenta)
U so numme u ven da-u gregu "Ἰνδικὸν φάρμακον" (indikon farmakon) che vö dî "tenta indian-a".
U l'è prudütu da-a cianta trupicale de l'Axa Indigofera tinctoria, opü da-a cianta öirupea Isatis tinctoria.
Da-a fermentasiun de fögge s'ôtén in liquidu gianu-verde ch'u l'è missu inte di tröggi a ôscidâ a l'aia; quande u cuu u vira a l'endegu, s'arecögge a pata ch'a s'é depuxitâ, a ven cötta pe bluccâ a fermentasiun, fæta sciügâ e missa in cumerciu fæta a puen.
Ancö se prudüxe anche scinteticamente.
Endegu
thumb|200px|Éndegu Éndegu, ün di sette cuî de l'ærcubalen, tra u blö e u viuvettu, cuscì ciamòu da-a tenta che se prudüxe da l ' Indigofera tinctoria.
1994
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1994 a cansón Passerà, cantâ da Aleandro Baldi.
Sport
- Lillehammer (Nòrvexa). XVII Olimpiade Invernâ. 40px|border - Canpionòu de Serie A 1993-1994 - Milan - Evgenij Berzin o goâgna o Gîo d'Italia 1994. - Mosca (çittæ) - Coppa Davis 1994. Vincitô: Svéçia - Stati Unïi d'America - Mondiâle de balón 1994. Vincitô: Naçionâ de balon do Braxî - Formula 1 (1994) - Vincitô: Michael Schumacher sôvia Benetton
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Jefferson City (Missoùri)
Jefferson City a l'è 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitàle do stato do Missouri, con 43.079 abitanti (2010).
Dominique Dussault
Dominique Dussault a l'è 'na cantante françeize. A l'è nasciua a Pariggi into 1954.
Quinzano d'Oglio
Quinzano d'Oglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
1887
thumb|450px|center|Albert Bellenger (1846-1919), "Au congrès: le scrutin pour l'élection du président de la République", incixón, Pariggi 1887
Euröpa
thumb|200px|right|Rómma, 'na sedûta a-a Càmia di Deputæ, co [[Agostino Depretis, L'Illustrazione popolare, 1887]] thumb|200px|right|Teramòtto, d'[[A Maina de Dian do 23 frevâ 1887 ]]
Thomas Jefferson
Thomas Jefferson (Shadwell, 1743- Charlottesville, 1826) o l'è stæto o terço prescidente di Stati Unïi d'America (1801-1809).
Arvier
Arvier o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Tallahassee
Tallahassee a l'è unn-a çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato da Florida, cun 181.376 abitanti (2010).
Kosovo
O Kosovo (Kosova ò Kosovë in albanéize, prononçiòu ò, Косово in sèrbo , prononçiòu ), conosciûo ofiçialménte cómme Repùbrica do Kosovo (Republika e Kosovës in albanéize, Република Косово in sèrbo ), o l'é 'n pàize a riconosciménto limitòu de l'Eoröpa sùd-òrientâle. O Kosovo o l'à diciaròu in mòddo unilaterâle a sò indipendénsa a-i 17 de frevâ do 2008 e, d'ancheu, o l'é riconosciûo cómme 'n stâto sovràn da 97 pàixi de Naçioìn Unîe.
Giögrafîa
O Kosovo o confìnn-a co-a Sèrbia a nòrd e a levànte, co-a Macedònia do Nòrd a sùd-èst, con l'Albanîa a sùd-òvest e co-o Montenéigro a ponénte. O se trêuva a-o céntro da penîzoa balcànica e o l'à 'n'àrea de 10.887 km2, pe 'na popolaçión de 1,8 milioìn de persónn-e. O teritöio do Kosovo o l'é pi-â ciù pàrte òcupòu da-e dôe cianûe da Metohija e da Ciànn-a di Mèrli; e artûe de Àrpi Albanéixi e di Mónti Šar se trêuvan, rispetivaménte, inta pàrte sùd-òcidentâle e inte quélla de sùd-èst do pàize. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Pristina.
Stöia
Inte l'etæ clàscica, o teritöio do modèrno Kosovo o l'êa abitòu sorviatùtto da-a tribù di Dardâni, i quæ àn creòu 'n pàize indipendénte conosciûo co-o nómme de Régno de Dardània into sécolo IV prìmma de Crìsto. L'àrea a l'é stæta conquistâ da l'inpêro romàn into sécolo I prìmma de Crìsto, restàndo dónca pe-o milénio a vegnî inte l'inpêro bizantìn. O domìnio di grêghi o l'é duòu scìnn-a-i sécoli VI-VII, inti quæ o contròllo do Kosovo o l'é stæto contestòu da-i pòpoli Slâvi e, pöi, da-o Prìmmo Inpêro Bùlgaro ascì. Into sécolo XIII, o Kosovo o l'é diventòu o cheu do stâto medievâle da Sèrbia, óltre che a sêde da gêxa ortodòssa sèrba a partî da-o sécolo XIV, ö sæ quànde o l'é stæto elevòu a patriarcâto. L'espansción òtomànn-a inti Balcàni tra a fìn do sécolo XIV e o prinçìpio do sécolo XV a l'à portòu a-o declìn e a-a chéita de l'inpêro sèrbo, co-a batàggia da Ciànn-a di Mèrli do 1389 ch'a l'é consciderâ un di moménti cruçiâli da stöia da Sèrbia medievâle. L'inpêro òtomàn o l'à conpletòu a conquìsta de l'àrea depoî a coscì dîta segónda batàggia do Kosovo, controlàndo coscì o pàize scìnn-a-o prinçìpio do sécolo XX.
Vèrso a fìn do sécolo XIX, o Kosovo o l'êa o céntro do moviménto naçionâle albanéize, co-o sccéuppo de dôe inportànti rivòlte into 1910 e into 1912. Co-a batòsta patîa inte goære balcàniche, i tùrchi àn çedûo a zöna a-a Sèrbia e a-o Montenéigro. Ste naçioìn chi són dónca ìntræ, depoî a Prìmma Goæra Mondiâle, inta Iogoslàvia e, dòppo 'n perîodo sott'a-o regìmme unitâio do Régno de Iogoslàvia, co-a costituçión promulgâ dòppo a Segónda Goæra Mondiâle a l'é stæta costitoîa a provìnsa socialìsta aotònoma do Kosovo e da Metohija a l'intèrno da repùbrica costitoénte iogoslâva de Sèrbia. E tenscioìn in Kosovo tra e comunitæ albanéize e sèrba se són agravæ into córso do sécolo XX, scceupàndo de vòtte in scóntri violénti ch'àn portòu in sciâ fìn a-a goæra do Kosovo, finîa co-o retîo de l'armâ iogoslâva e a creaçión de l'UNMIK da pàrte de Naçioìn Unîe. O Kosovo o l'à dónca diciaròu in mòddo unilaterâle a sò indipendénsa a-i 17 de frevâ do 2008, òtegnìndo o riconosciménto diplomàtico de 97 stâti ménbri de Naçioìn Unîe. A ògni mòddo a Sèrbia a no riconósce o Kosovo cómme 'n stâto sovràn, continoàndo a rivendicâlo cómme sò provìnsa costitoénte aotònoma do Kosovo e da Metohija, scibén ch'a riconòsce l'aotoritæ governatîva de instituçioìn do Kosovo a partî da l'acòrdio de Bruxelles do 2013.
Economîa e polìtica
O Kosovo o l'é 'n pàize in vîa de svilùppo, co-în'economîa a rédito médio-âto. A naçión a l'à avûo 'na fórte cresciànsa econòmica a partî da-a sò indipendénsa, aomentàndo o sò PIL pe tùtti i ànni fêua de quélli da crîxi finançiâia do 2007-2008. A sò monæa ofiçiâ a l'é, de facto, l'éoro, scibén ch'o Kosovo o no fa pàrte de l'Unión econòmica e monetâia de l'Unión Eoropêa.
O Kosovo o l'é un di ménbri do Fóndo Monetâio Internaçionâle e da Bànca Mondiâle, pe de ciù o l'é in córso o procèsso pe l'adexón a l'Interpol e o l'é un di pàixi òservatoî de l'Òrganizaçión da Coperaçión Islàmica.
Africa
thumb|right|200px|Poxiçion de l'Africa into mondo right|thumb|300px|Carta de l'Africa L'Africa a l'è 'n continente do mondo a süd de l'Euròpa de ciù de 800 milioìn de abitanti.
Sauze d'Oulx
Sauze d'Oulx (ciamòu anche Salice d'Ulzio durante o fascismo) o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Cuggiæn
Geugrafia
thumb|250 px|U campanìn de Cüggiæn de nötte|sinistra U cumüne u se truva int'u drentutèra de Sann-a e de Vuè, in scia-a riva mancinn-a d'u sciümme omónimu. U sö territóiu u l'è pärte d'a Cumünitæ Muntann-a du Zovu. U se truva ciü o ménu a 7 km da-u cappulögu d'a pruvicia. Int'u 2006 u cumüne u l'è stetu insignìu d'a Bandéa Vèrde da Legambiente. Insc'ou territóiu d'u comüne de Cüggiæn se trövan scìa e Älpi Ligüri che i Appennìn, inscistìndughe a-u Cólle de Cadebunn-a. U sciümme Cüggiæn u nàsce da-a cunfluença du Dané e du Trexenda. U sö aflüente ciü impurtante u l'è u rian d'i Tecci; tra i ätri ghe sun u rian d'i Ciattùi, u Rian de Ciasö e u rian Lüssu, ch'u se cacia int'u Cüggiæn apenn-a primma d'a sö fuxe.
Stoja
Ciamä antîgamente Aquilianum a vegne cumpreisa int'u X seculu int'a Märca Aleramica e int'u 1091 a diventa duminiu de Bunifaçiu d'u Vasto. Ereditä poi da-i marcheizi D'u Carrettu a l'è cedüa, int'u 1192, a-u cumüne de Sann-a, ch'u crea in feudu scibén picìn int'i sö própri cunfìn terituriäli. Sulu int'u 1407 a riêsce a elêze in sö puistæ lucäle e avèi da-u cumüne savuneize statüti e benefiçi lucäli. Int'u 1523 a Repübbrica de Zena a óccüpa 'stu feudu chi, provucandu peró a reaçiùn de Sann-a e rivandu a na divixùn d'u territóiu chiggianèize in due pärte separæ. Int'u 1528, annu d'a cöita de Sann-a, u feudu u l'è separö in dui blócchi, ün primmu de aministraçiùn savuneize, u segundu a-a repübbrica zeneise. In tütti e dui i territói u existèiva in puistæ. Sulu int'u XVIII seculu i dui territói i sun riunìi inte in'ünica muniçipalitæ autónuma ch'a intra primma int'u Rêgnu de Sardégna e pói int'u Rêgnu d'Italia. A Cüggiæn, pe via de Sandro Pertini, u se ascunde brevemente Filippo Turati int'a sö füga da-a dittatüa fascista.
Minorànse furèste
Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixenbre 2017, a Cuggiæn ghe sun 296 rexidenti furèsti
Curtüa
Tiätru növu de Valleggia.
Müsei
Müseu All About Apple, u ciü impurtante müseu italliàn de prudótti "Apple", inaugurö a mazzu 2005.
Ecunumia
Int'e l'ingìu d'u pàise l'agricurtüa a resta l'attivitæ ciü impurtante, cun frûta e verdûa. Discreta a pruduçiùn de öju e vin ascì.
Stradde e autustradde
U cumüne u nu l'è razunzibile direttamente da l'autustradda e dunca da-u casellu autustradäle de Sann-a-Vuè sciü l'Autustradda A10 a l'è a sciurtìa cunsegiä pe zunze a destinaçiùn.
Lignie fêruviarie
A staçiùn fêruviaria ciü vixìnn-a a l'è quella de Cüggiæn-Vuè, ch'a serve Vuè ascì, in scia-a lignia fêruviaria Vintimiggia–Zena, int'u trêtu lucäle cumpreisu tra Sann-a e Zena.
Binelaggi
Cüggiæn a l'è abinellä cun:
1888
thumb|250px|center|[[Vincent van Gogh, I gjâsôi drénto o vâzo, Arles agósto 1888 (Neue Pinakothek - Monego de Bavèa)]]
Rina Gaioni
Rina Gaioni (Milan, 1889 – Zena, 8 agosto 1984), a l' è stæta un'attrice teatrale. Rina Gaioni o l'ea un nomme d'arte; a l'anagrafe a l'ea Caterina Franchi; conosciüa anche con o nomme da maîä Rina Govi e con o pseudonimo de Gigia Gaioni; a l' ea dîta anche Sciâ Rina.
1888
Fæti
thumb|300px|right|[[Bonesàire, E bugàixe a-o Rio de a Plata, 1888]]
Rina Gaioni
Biografia
Poco doppo o matrimonio Rina Gaioni a l'intrava in to mondo do teatro exibindose con a compagnia dialettale de Govi, recitando in tütte e commedie con sö maio: I manezzi pe majâ na figgia, Pignasecca e Pignaverde, Colpi di timone, Quello buonanima, Gildo Peragallo, ingegnere, I Guastavino ed i Passalacqua e Sotto a chi tocca. A l'ha parteçipou anche ae registraçioin de commedie goviane che a RAI a l'ha effettuou ä fin di anni 50. Inoltre a l'ha interpretou o ruolo da vêgia in Schêuggio Campann-a de Canesi.
Doppo a morte do maio in to 1966 a s'ea retiä da-e scene e dä vitta pübblica in ta sö casa de ciassa da Vittoia. A l'è morta in to 1984, a 95 anni in ta clinica Montallegro, doppo che e sö condizioin de salüte se ean aggravæ a causa de complicaçioin de un intervento doppo a rottüa do femore. A riposa in ta tomba da famiggia Govi ao çimiteio de Stagen. Dui giorni doppo a sö morte a compagnia stabile do teatro dialettale zeneize a Milan Sotta a Lanterna a l'ha istituio in sö memoia o premio "Rina Govi".
In to 2007 l'è stæto intitolou in sö onore o teatro Rina e Gilberto Govi in via C. Reta, a Bôzaneo.
Bancâ (crustaçeu)
Bancâ, crustaçeu terestre da specce Armadillidium vulgare, ditu ascì avemaria (pe via da sümeggiansa cu-e gran-e du rusaiu) o purchettu. U l'è diffüzu in tütta Eüropa.
U pö arivâ a 18mm. de lunghessa. U g'ha ün exu-schelletru de cunchillia fætu a bande surveposte ch'u ghe cunsente de aballuttase in puxissiun de difeiza. U l'è squæxi pægiu da Glomeris marginata, un'atru artroppude ch'u s'abalotta lê ascì, che però u nu l'è ün crustaççiu, ma ün miriappude, cumme i çentugambe.
U l'è ciamòu "bancâ" perchè u vive intu legnu marsu. U se çibba de mateia in decunpuxiçiun.
U vive inte zone custêe, specce intu Mediteranniu e l'Inghiltæra du süd, ma u l'è ariesciu a emigrâ inte l'Amerrica du nord ascì.
Lui̍ Primu de Mu̍negu (signu̍)
Lui̍ Primu (Mu̍negu, 13?? - 5 de nuvembre d'u 1402) e̍ stau signu̍ de Mu̍negu de zena̍ d'u 1395 au 19 de deçembre d'u 1395 e d'u 11 de ma̍giu d'u 1397 â soa morte, 5 de nuvembre d'u 1402. È fiyu de Carlu Primu e de Lucchinn-a Spinoa.
Bancâ (crustaçeu)
Tra i sö nemixi gh'è u rattu, u müsangun, u rissö, u scurpiun, a scixella, a ræna, u baggiu, in müggiu d'ôxélli e d'i âgni e di baguin ascì.
Ghe n'è che se-i têgnan in casa cumme animali da cumpagnia.
Insalatta nissarda
thumb|300px|Insalatta nissarda L ' Insalatta nissarda a l'è unna riçetta pe çerti versci imparentä con unn'atro mangiä tipico de Nissa, o pan bagnat.
Austin (Texas)
Austin a l'è unn-a çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato do Texas, con 790.390 abitanti (2010).
Insalatta nissarda
Preparasion
Fä boggï i faxiolin pe 10 menüti; scôali e taggiali a tocchettin. Fä boggï anche e öve figna a quande no vegnan düe, lasciale refreidä, affettale e azzunzile ai faxiolin in te un grilletto. Azzunze e tomate e a çioula a fettinne, o tonno, e olive e e anciue taggië a tocchetti piccin. Pe condï preparä unna emulscion sbattegando sä, axiou, öio, peive e o spigo d' aggio tritou.
Mezzana Mortigliengo
Mezzana Mortigliengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Lengua romenn-a
O Romêno (Română), a l'è 'na léngoa do grùppo lengoìstico italico òrientâle. Léngoa ofiçiâ de Romanîa e Moldàvia, a l'è parlâ in Ungherîa, Ucraìnn-a, Sérbia e Rùscia ascì, óltre che da divèrsce comunitæ de emigræ in âtri pàizi eoropêi, inti Stâti Unîi e in Canada.
Descriçión e stöia
sinistra|miniatura|412x412px|Arfabêto cirìllico pe-a léngoa romêna, adêuviòu a-a giornâ d’ancheu sôlo inta región ungheréize da Valacchia.
Laverda 750 SFC
A Laverda 750 SFC a l'è stæta unna moto sportiva prodotta a partî da o 1971. A produçion a l'è arrivä ao 1976, pe un totale de 549 esemplari. thumb|250px|Laverda 750 Sport 750cc, 24H, Montjuic, 1971
Descriçion e stöia
Se tratta de un modello molto famoso, tanto che ne circola adreitüa di esemplari fâsci, ottegnüi trasformando di modelli da meno performante 750 SF. A sigla SFC a scignifica Super Freni Competizione. Clascico pe i tempi (almeno in sce-e moto italianne e ingleixi) o pedale do cangio in sce a drita con a primma in erto.
Træ serie
A moto a l'è stæta prodotta in træ serie successive. De seguito demmo e caratteristiche tecniche da tersa serie:
Venardì
thumb|300px|A procesción do Venardì Sànto a [[Sann-a, A depoxiçión into Sepùrto]] Venardì o l`è o quinto giorno da settemann-a segondo o lûnäio gregorian. Dedicòu a-a dêa Vénere, a dêa da bellessa da religion pagann-a di romen.
Asia
thumb|right|200px|Posiçion de l'Asia into mondo 300px|right Asia o Axia a l'è un continente do mondo a levante de l'Euròpa con 3.902.404.193 de abitanti.
Isoe Midway
thumb|right|300px|Carta giögràfica de Isoe Midway
E Isoe Midway, (dïte Pihemanu in hawaïan) son de isoe de l'Oçeano Paxiffego, parte di territöi di Stati Unïi d'America. thumb|300px|Pile of derelict fishing gear and plastic debris collected during a 21-day mission at Midway Atoll|Atresatûa da pesca, tòcchi de plastica e atra rumenta arecugeita durante 'n'açion a l'atòllo Midway o [[18 arvî 2012]]
Psicoanalixi
O poæ da psicoanalixi o l'è stæto Sigmund Freud.
Persa
Origanum majorana (L., 1753), cumüneménte cunusciüa cumme persa (pèrsa segundu a grafîa ofiçiâ, pèrsiga in savoneize, pèrsa in vintimigiôzo, persa in monegasco), a l'è inn-a cianta erbacea perénne da famiggia d'e Lamiaceae , originaria de l'Africa settentriunäle; in Európa e in Itallia a l'è diffüsa cumme cianta arumatica. In t'è zone frèide a l'è curtivä cumme annuäle.
Curtivasiùn
Pö prupagäse pe' sémina (in t'a prümma) o pe' divixiùn d'e ciante assestìe (in t'a prümma o doppu a sciuitüa).
Cumme chögge e cunservä
Chögge e föggie e e punte fiûrìe a l'inprinçipiu d'a sciuitüa. Fä seccä a l'umbra e a u fréscu.
Cumme dôviäla pe' fä da mangiä e e sö prupriêtae terapeutiche
Dôviä suvente pe' arumatizä cärne in ümidu, funzi, legümmi, särse, insalatte de tumäta, ea. Intra in t'a cumpusisiùn de vermouth e liqûri a bäse de èrbe. U prûfümmu d'a pèrsega u l'è ciü dûçe e speçiö de quéllu d'a cärnabüggia, ch'u punze de ciü e l'è ciü fréscu. Prupriêtae terapeutiche: sedative, antispasmódiche, tonicu-stimulanti, diafuretiche. Pe' döviu esteriure, se ghe fan ascì friçiuìn antireumatiche.
Indianapolis
Indianapolis a l'è unn-a çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato de l'Indiann-a, con 887.642 abitanti (2020).
Vàise
Vàise (in lengua locale: Vaéise, Varese Ligure in italian) o l'è un comune de 1.882 abitanti da provinsa dea Spèza.
Monegia
thumb|300px|Panoràmma de Monégia Monegia (it: Moneglia) o l'è 'n comùn into Provinsa de Zena de 2.713 abitanti.
Carson City
Carson City a l'è unna çittæ di Stati Unïi d'America e a capità du statu du Nevadda, cun 55.274 abitanti (2010).
Fotografia digitale
A Fotografia digitale a l'è unna tecnologia che a permette de registrä de inmagine pe mezzo de sensori elettronici.
Differensa fra fotografia digitâle e fotografia tradisionâle
Inta fotografia tradisionâle existe un elemento senscibile rapprezentou dä pellicola. Inte a foto digitâle no existe de pelìcola, e a-o sö posto gh'è un atro elemento che o regögge e o trattegne l'inmagine: questo elemento o l'è o CCD (acronimo pe e parolle ingleixi Charge Coupled Device). In ta pellicola i alogenuri unna votta imprescionæ no son in graddo de tornä ao stato inisiale, mentre i elementi senscibili do CCD pöan ritornä in te un stato de no-eccitasion, e esse in graddo de registrä de növe inmagine.
Funsionamento
O CCD o l'è composto da milioin de elementi che, razzunti dä lüxe, reagiscen. Questi elementi son pozisionæ in moddo da componne unna griglia rettangolare. A lüxe a passa attraverso l' obiettivo de l'apparecchio fotografico e a razzunze o CCD, che o a converte in càreghe elettriche. A segunda de l'intensitæ dä lüxe queste càreghe varien o potensiale. I elementi do Ccd son in siliçio e se pöen paragonä ai alogenuri d'argento da pelicola tradisionale. Ao momento do scatto da fotografia e càreghe presenti in sce o CCD vegnen trasmisse a un convertitô analogico-digitale che o trasforma i segnali in nümeri (dati digitali) e o i spedisce a unna memoia RAM (Random Access Memory). Da questa memoia i dati se pöen inviä in sce un supporto (scheda, hard disk, ecc.) e pöen esse convertî in inmagine zà in scio schermo (display) da macchina fotografica.
Vuè
Vuè (Voæ in zeneize, Vado Ligure in italian) u l'è ün cumün de 7.978 abitanti int'a pruvincia de Sann-a.
Geugrafìa
sinistra|miniatura|250x250px|A fuxe d'a sciumèa Segnu U cumün u se tröva int'a Rivea de Punente, a-u punente d'u cappulögu d'a sö pruvincia. E duì fraçiuìn de Sant'Ermu e d'U Segnu sun a munte d'u paize, sciü p'â valle percursa da-a sciumèa Segnu insc'ou versante meridionäle d'a Rocca d'i Crôi a 792 m insc'ou livellu d'u mä.
Vuè u cunfinn-a cun Sann-a e Cüggèn a nord, Vessi a punente e Spoturnu e Berzezzi a süd.
Stoja
L'antigu paize de Vuè, ciamóu a l'épuca d'i rumäni Vada Sabatia, u se svilüppa int'u II seculu primma de Cristu in gìu a ün canpu militäre inperiäle, ün d'i primmi d'a culunizzaçiùn rumäna in Liguria.
Divegnüu dunca municipium de l'inperu de Rumma e inpurtante nódu viariu e mercantile p'ou cunzunzise d'e stradde cunsuläri pruvegnenti da Zena, Turtunn-a (Derthona) e da-a cósta punentinn-a. U vegne poi destrütu da-i Lungubärdi d'u 641, ma sutt'a-u duminiu d'i Franchi u riesce a retiäse sciü e a divegnì poi sede vescuvile da-u VII a-u IX seculu.
1º dexénbre
O 1º dexénbre o l'é o 335° giórno de l'ànno (336° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 30 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|Restauraçión de l'Indepença do [[Portogallo, 1° dexénbre 1640, azulejo, XIX secolo (Palasso da Rosa, Lisbonn-a)]]
Vuè
Stoja
Int'u XX seculu, Vuè a cunusce ün svilüppu p'ou ciü indüstriäle. Int'i anni çinquanta e sciuscianta i se inciantan int'a zona benbén de stabilimenti, scinn'ai anni settanta cu'a centräle termuelettrica de l'ex Enel, cu'e sö due çiminee de 200 metri ch'i l'éan u scinbulu d'u paize.
Minuranse furèste
Segundu l'ISTAT, a-i 31 dixenbre 2017, a Vuè ghe sun 563 rexidenti furèsti.
Persunalitè lighè a Vuè
miniatura|250x250px|L'inperatù rumàn Pertinace
Ecunumìa
A tradiçiùn indüstriäle de 'stu cumün chi a l'ha reixe int'i anni d'u boom ecunómicu, quande Vuè u l'ha visciüu na forte crescita ecunómica divegnindu poi pe lungu tenpu u paize a ciü äta cuncentraçiùn indüstriäle d'Európa, ch'a se cuntrapugnìva a-a vexinn-a e ciü gróssa Sann-a che int'u mêximu periudu a l'éa cunsciderä ünanimemente a piccola Manchester p'â sö forte indüstria, tra e ciü flóride d'Európa. In Vuè u se trûväva ascì in stabilimentu d'a FIAT p'â custruçiùn de pigniuin e pärti meccaniche in genere (1200 dipendenti). U l'ha serô int'u 1984 cu'u ricullucamentu de 600 lavuratûri in 3 növe ditte picinn-e. Incö u cumün de Vuè u l'è pärte fundamentäle d'a mägra ecunumìa savuneize. U sö portu u l'è amministróu da l'auturitè portuäle de Sann-a.
A l'éa in prugettu a realizaçiùn de na enurme ciattafurma cuntainer ch'a cangià cumpletamente a zona de Portu-Vuè, e a fuxe d'u turente Segnu, ch'a l'è steta da pocu finìa, cu'a sö inauguraçiùn a-i 12 de dixenbre d'u 2019.
Stradde e autustradde
Vuè a se tröva insc'ä Stradda Pruvinciäle 1 Aurelia (de lungu Stradda Statäle n° 1). A se pö razzunze ascì da l'autustradda A10 sciurtindu a-u vixìn cazellu de Sann-a.
Liĝn̂e feruviarie
Vuè a dövia a staçiùn insc'ou térritóiu d'u cumün de Cüggèn denuminä Quiliano-Vado, insc'ä liĝn̂a feruviaria Zena-Vintimìggia, in particulä int'u tretu lucäle cunpreizu tra Sann-a e Inperia.
Scìndichi de Vuè
miniatura|250x250px|U palassiu d'u Cumün
Binelaggi
Vuè a l'è abinellä cun:
Lengua corsa
O Còrso (in còrso: corsu; IPA:) a l'è unn-a lengua romansa do gruppo lengoìstego itàlico orientâ parlâ inta l'îzoa françeise da Còrsega, inta Gallua, pè alcunn-e analisi inta variante turritann-a a-o nord da-a Provinça de Sassari (Sardegna) e inta Toscann-a.
Vuè
Futbàll
A Vuè a gh'è a squaddra d'u F.C. Vado 1913, ch'a l'ha guagnóu a primma Coppa Italia de balùn, d'u 1922.
Lengua corsa
Legâ streita a o toscàn do medioevo, utilizzâ comme dialetto vixìn do italìan, officià inta Còrsega comme lengua fin o 1859, l'èa a lengua de l'îzoa de Capraìa fin o XX sècolo.
Dovve se parle o Còrso
O còrso se parle ancô inta Còrsega in differenti varietæ, levâ a cittæ de Bunifazzio, dovve a l'è parleta (da un nummio sempre ciù piccin de persunn-e) unn-a variante do ligure, dito bonifassin. Unn-a vòtta l'èa o megimo a Calvi, abitâ cumme Bunifazzio da zeneizi, ma ancô no se parle ciù. A Cargese, unn-a cittæ do sud da Còrsega, se parle ùn Còrso che o l'a ereditèto alcunn-e paròlle greche. Ancô o Greco se ùse solamente int'a geixa. Vegnî da a Maina, penisula do Peloponnèso, lasseta a tèra natìa occupâ da i Ottumann-i, da o 1663 çercavan de trovâ unn-a nœva pattria, quande o vèscovo Partenios Calcandis arvì e trattative con o governo da Repùbblica de Zena pè ottegnî unn-a tèra da colonizzâ.
Sigmund Freud
Sigmund Freud (Freiberg, 6 mazzo 1856 - Londra, 23 setenbre 1939), nomme intrego Sigismund Schlomo Freud, o l'è conscideròu o fondatô da psicoanalixi. A-a seu scheua àn impreiso Carl Gustav Jung e i ätri grendi da psicoanàlixi.
Goæra di çent'anni
300px|miniatura|A [[battaggia da Ciuza 1340]]
Goæra di çent'anni, conflito che tra o 1339 e o 1453 o l'impegnò Inghiltæra e França. O constituì l’urtima faze da lotta intrapreiza da-i Plantageneti contra a monarchia françeize fin da-o XII seccolo.
Descriçion e stòia
L'Edoardo III, re d’Inghiltæra e ducca d’Aquitannia, nevo do Feipo o Bello, o proclamò o so drito a-a coroña françeize (1336), o l'assonse o titolo de re de França (1337) e o dette començo a-i ostilitæ ascidiando Cambrai (1339). Doppo una tregoa tra o 1343 e o 1345, i Ingreixi conseguin doe importante vittoie: into 1346 a Crécy e into 1356 à Poitiers, devaston o sœu françeize e catturon o Zane II, re de França. Seguì a Paxe de Brétigny (1360) co-a quæ l'Edoardo III, renonçiando a-i driti ereditai in sce-a França, o preteize però o dominnio de tutta l’Aquitannia e de Calais. Se concruze coscì a primma faze da guæra a-a quæ vègne aprœuvo una ripreiza di Françeixi a œuvia do Carlo V, ch'o riconquistò o teritoio ocupao da-i Ingreixi (1368-1380).
A segonda fase da guæra a sccioì da de vexende interne da França. Co-a sucescion do Carlo VI o paize o fu strascinao inte di gravi dezordi politichi che curminon, a partî da-o 1407, inta guæra civî fra Borgognoin e Armagnacchi. O Zane sença Poiia, figgio do ducca de Borgogna Feipo l'Ardio, o s'aliò co-i Ingreixi, che con l'Enrico V repigion a guæra (1415), impadronindose do Nord-Ovest do regno. Into 1420, comme zenne do Carlo VI de França, l'Enrico V o vègne riconosciúo so erede co-a Paxe de Troyes. I Ingleixi, ocupao Pariggi, se sponcion fin a-a Loira e ascidion Orléans (1428-29).
Fu aloa che, essendo re d’Inghiltæra l'Enrico VI e re de França o Carlo VII, divampò a rescœussa naçionâ françeize co-a Zana d'Ærco, a quæ a condusse i Françeixi a-a vittoia, levando l’assedio a Orléans e espugnando Reims, dove o Carlo VII o fu incoonao re de França segondo a tradiçion. A guæra a proseguì a favô do Carlo VII, ch'o se riapaxentò co-o ducca de Borgogna (Paxe de Arras, 1435). Da-o 1436 a-o 1453 i Françeixi recuperon Pariggi, Rouen, a Normandia, o Cotentin, a Guienna e Bordeaux.
A guæra a finì sença che vegnisse firmao arcun trattao de paxe.
Sabbo
thumb|250px|O Segnô se ripoza de sabbo, [[Monreale, mozàico do XII secolo]] Sabbo o l`è o sesto giorno da settemann-a segondo o lûnäio gregorian. O sò nomme o deriva da l'ebraico shabbath, giorno dedicòu a-o repöso.
San Nichioso
miniatura|'N'inmàgine do San Nichioso
San Nichioso de Mira (primma do XIX sec. San Nicheroso).
Santo protetô di mainæ, pescoei, mercanti, speçiæ, profumê, bottæ, figgiœu, figge da maio, scolai, avvocati nonché de vittime di erroî giudiçiai.
A so festa a cazze o 6 de dexembre.
Nativo de Patara inta Liçia, o fu vesco de Mira into sec. IV. O moì verso o 350. De fronte a queste scarse notiççie storiche, a lezendia a l'ha inricchio con di particolæ maaveggioxi a so vitta e a l'ha fæto de questo santo o taomaturgo pe eccellença, segge de l'Oriente grego e slavo, che de l'Occidente latin.
Segondo a lezendia, caitateive fin da-a zoeneçça, o l'aviæ d'arescoso provisto a dœutta pe træ foente che se donque saieivan stæte inandiæ a-a prostituçion (cfr. Dante, Purg., XX, 31-33), ço ch'o l'ha reizo protettô di figgiœu, a-i quæ o porta d'arescoso i regalli a vigilia da so festa; o l'aviæ scciaffezao Ario in pin concilio de Nicea (ma da-e liste superstite no risurta o so nomme tra quelli di veschi presenti); o l'aviæ sedao a tempesta durante un so viægio a-i lœughi santi, ço ch'o l'ha fæto patrono da navegaçion, successô di Diòscui e Poxidon di crestien (ὁ Ποσειδῶν τῶν χριστιανῶν); o l'aviæ risciuscitao trei zoenetti fæti a tocchi e missi in sarmoiia da un perfido albergatô.
Di mercanti de Bari rapin into 1087 da Mira o so corpo trasportandolo inta lô patria, donde fu eretto in so onô a famoza baxilica, meta de pii pellegrinaggi da-e tære d'Oriente e d'Occidente. Da-e so osse i canonneghi do santuaio arecœuggian cotidianamente un liquido œuiozo, dîto "manna de San Nichioso", da quæ ben se zova i devotti.
Dex'anni doppo, into 1099, a-i tempi d'a primma croxâ i Veneçien, raoxi pe ese stæti precedui dai Bareixi into furto de reliquie, passon da Mira liatri ascì pe vedde se ghe foise stæto ciu ninte da portâ via, e ghe trovon e reliquie de San Tedoo, de San Nichioso de Pinara e de un atro San Nichioso barba de quest'urtimo. Otr'a queste ghe trovon ancon meitæ de osse do San Nichioso "o grande" che i Bareixi gh'aivan lasciao e i Mireixi aivan torna ascozo. Quindi ancœu l'atra meitæ di osse do santo son a Veneçia inta gexa de San Nicoleto a-o Lido.
In Occidente o so culto o penetra a-o tempo de Otton II, aprœuvo a-o fæto che che so moggê a l'ea a bizantiña Teofano, e o se diffonde specce in Loreña (Saint-Nicolas-de-Port), in Sviççera (a Friburgo), in Olanda (a Campen), in Belgio (a Liegi). A Romma ascì San Nichioso o fu popolariscimo comme attesta o numero de gexe ò otoi ò cappelle a lê dedicæ (una sciuscianteña) e quello de superstite (S. Nichioso in prexon, S. Nichioso di prefetti, S. Nichioso di Loreneixi, S. Nichioso di Incoronæ).
miniatura|O Sinterklaas olandeize Into folklô american e di paixi transarpin San Nichioso o l'è vegnúo Santa Claus (da Sanctus Nicolaus), "Poæ Dênâ", ch'o l'è o vegio benefico da-a barba gianca e da-a sporta piña de regalli, ch'o passa a distribuî a-i figgiœu inta nœutte de Dênâ. Into Medioevo o giorno 6 dexembre l'ea d'uzo elezze tra i figgiœu l' episcopus puerorum (ò scholariorum), o quæ o rivestiva de solenne insegne episcopæ, circondao da una piccena corte de coetanei, e o-e conservava fin a-o giorno di Innoxenti (28 dexembre).
Barboutu
miniatura|300px
San Nichioso
Iconografia
Inte l'arte grega e latiña S. Nichioso o l'è de longo rappresentao con di attribuii episcopæ. E so caratteristeghe son: træ balle d'óo ò træ borse ò trei figgiœu, távotta inte 'na vasca; l'àncoa ò a nave. E ciu comuñe figuraçioin da so lezendia derivan da-a verscion de Iacopo da Vaaze: o santo o caccia furtivamente e borse de dinæ inta cammia de træ sœu; o viægio pe mâ in Tærasanta e a tempesta; a proteçion miacooza di naveganti in peigo de naofraggio; trei figgiœu resciuscitæ; o sarvamento di trei condannæ a morte.
Montgomery (Alabama)
Montgomery a l'è unn-a çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato de l'Alabama, con 199.518 abitanti (2017).
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
De sancto Nicholao
Barboutu
Barboutu o sbiru (apus apus) oxellu migratû, in po scimmile a-a rondanin-a, tüttu neigru, lungo 15–18 cm, cu-e ae a furma de messuiia e n'avertüa de 35–40 cm.
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
San Nicheroso confesor
Esperànto
250px|miniatura|A bandêa de l'Esperànto L'esperànto o l’é ‘na léngoa pianificâ, internaçionâle, aoxiliâre, léngoa artifiçiâle concepîa tra i ànni 1872 e o 1887 da Ludwik Lejzer Zamenhof, mêgo oftalmologo nasciûo in to 1859 in ta çitæ de Bialystok, ancheu in teritöio polacco e vixìnn-a a-o confìn co-a Bielorùscia, ma alantôa, pe efètto de tùtte e spartiçioìn subîe da-a Polònia a partî da-o 1772, sotomìssa a-o domìnio inperiâle zarìsta. A Bialystok vivéiva polàcchi, rùsci, tedéschi e ebrêi, e ògnidùnn-a de quéste etnîe a parlâva a seu léngoa con consegoénti problêmi de reçìproca conprensción e coexisténsa, tànto ciù che intórno a-a meitæ di ànni Sciusciànta de l’Éuttoçénto o procèsso de ruscificaçión forsâ do pàize o l’êa arivòu a esclùdde da l’insegnaménto a léngoa polàcca. O zoveno Zamenhof o l’avéiva visciûo in mainêa traomàtica quélle esperiénse de figeu e o ne avéiva recavòu l'idêa de ‘na léngoa neotrâle che a poêse êse patrimònio de tùtti sénsa êse propietæ de nisciùn.
Barboutu
U migra in Eüropa de primaveja pe fâ u niu, mentre u passa l'invernu in Affrica o-u süd de l'equatû.
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
chi sei pin de pietae
Esperànto
In to 1887 o l'avéiva coscì publicòu a prìmma gramàtica de l’Esperànto, Internacia lingvo (Léngoa internaçionâle), librétto de quarànta pàgine firmòu co-o pseodònimo Doktoro Esperanto. Âtre publicaçioìn i l’êan dapeu vegnûe in ti ànni sucescîvi e o prìmmo de seténbre do 1889 l’êa sciortîo a Norimberga o giornâle La Esperantisto, publicòu scin a-o 1895, ànno da seu sopresción da pàrte da censûa zarìsta. Sénpre in te quéllo perìodo sciortîva i lìbbri fondamentâli de l’Esperànto: Universala vortaro (Diçionâio universâle, 1894), Ekzercaro (Arecugéita de ezercìççi, 1894), Fundamenta krestomatio (Antològîa fondamentâle, 1903), Fundamento de Esperanto (Fondaménto de l’Esperànto, 1905), tèsto definitîvo pe quànte rigoàrda a fórma gramaticâle da léngoa. A l’inìçio do Nêuveçénto s’êa comensòu a tegnî incóntri (Calais, 1904) e congrèsci internaçionâli (Boulogne-sur-Mer, 1905), tradiçión anoâle che ancón a dûa, e ancheu l’Esperànto o l’é ‘na léngoa vîva parlâ in tùtto o móndo e sostegnûa da ‘na quantitæ de asociaçioìn esperantìste de ògni ménn-a.
Potensa (fixica)
miniatura|250x250px|Rappresentaçion da potensa de un [[Cavàllo vapô|cavallo vapô]] In te un travaggio, se ciamma potensa o rapporto fra o travaggio eseguìo e o tempo impiegou.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
L’Esperànto o l’é ‘na léngoa regolâre: fonética, òrtografîa e gramàtica i no prezéntan eceçioìn e sézze régole fondamentâli e definìscian o seu quàddro generâle. Chi de ségoito se ne veu dâ ‘na velôxe spiegaçión.
Concord (Neuvo Hampshire)
Concord a l'é 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato do Neuvo Hampshire, con 42.695 abitanti (2010).
Barboutu
U fa u niu inte di pertüxi inte miage o inte rocce o inti ærbui, de dunde u pö sâtâ zü pe pigiâ u xöu.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
L’arfabêto co-e seu vìntéutto léttie:
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
e aprestao secorreor
Barboutu
U se çibba d'insetti.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
en ogni neccessitae
Potensa (fixica)
Formula
P = W / t
Barboutu
Moddu de dî
Ese per l'aia comme l'annima di sbiri (ese ramengu).
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
O l’é caraterizòu da ‘na rigorôza corispondénsa tra ségno e són: a ògni léttia corispónde sôlo ‘n són e a ògni són sôlo ‘na léttia; a-o contrâio, in Zenéize cómme in ti âtre léngoe i fenòmeni de òmofonîa, cómme quélli de òmografîa, i són bén bén difûxi. In ta pronónçia, o són de ‘na léttia o l’arèsta sénpre bén distingoìbile in mòddo indipendénte da-e léttie che in ta paròlla e pêuan precêdila ò segoîla: quésto o l’esclùdde ògni anbigoitæ fonética, cóbie de consonànti cómme gl, gn, sc i no l'àn in Esperànto o dùplice són do Zenéize ò de l’italiàn. A mæxima consonànte h precedûa da ‘n’âtra consonànte e segoîa da ‘na vocâle, cómme a se peu atrovâ in te paròlle conpòste, a va prononçiâ in mòddo da fâ sentî a necesâia aspiraçión.
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
a mi malvaxe peccaor
Potensa (fixica)
Formula
dove:
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
E çìnque vocâle i se pronónçian cómme in italiàn, sénsa nisciùn particolâre són avèrto ò seròu, lóngo ò cùrto, a-o contrâio de quànte sucêde in ta pronónçia zenéize. E léttie che a paragón do Zenéize i l’àn bezêugno de quàrche anotaçión i són quéste:
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
tuto pin de iniquitae
Potensa (fixica)
Formula
Notä a W corsiva indicante o travaggio, da no confonde con a W stampatella (veddi paragrafi seguenti) che a significa Watt.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
c scìmile a ‘ts’ ò a-a ‘z’ in ta paròlla italiànn-a ‘marzo’
Patto do Ninfeo
Co-o nómme de Tratâto do Ninfêo (ciamòu ascì Patto do Ninfêo) vén aregordâ a convençión firmâ a-i 13 de màrso do 1261 a Nàffo, inte l'Àzia Minô, da Zêna, goidâ da-o sò prìmmo Capitànio do Pòpolo, o Ghigèrmo Bocanéigra, e da l'Inperatô bizantìn Michê VIII Paleòlogo (1259-1281).
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
ĉ dôçe cómme in ‘céive’
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
semper seai consolaor
Patto do Ninfeo
O Tratâto o prevedéiva l'arénbo zenéize a Costantinòpoli co-îna flòtta òrmezâ into pòrto da capitâle bizantìnn-a, p'evitâ incurscioìn veneçiànn-e da-o mâ, e o sucescîvo inpégno da pàrte di Zenéixi de provédde a-a diféiza marìtima do ricostroîo inpêro. Da pàrte do Paleòlogo gh'êa l'inpégno de mandâ vîa i nemîxi di Zenéixi da-o sò teritöio e de concêde a-i Zenéixi l'escluxîva pe-i comèrci into Mâ Néigro. Zêna a l'òtêgne ascì quartê inte çitæ de Smìrne, Salonìcco, Casàndra e in scê îzoe de Scîo, Crêta e Neigropónte.
Potensa (fixica)
Unna spiegaçion pratica
Immaginemmo de duveï effettuä un çerto travaggio: pe esempio portä un peiso de 10 kg a unna distansa de 2 km. Puemmo portalo in sce a spalla de un ommo oppure in sce o portapacchi de unna moto. In te i dui caxi o travaggio effettuou o saiä o mæximo (ricordemmo a definiçion fixica de travaggio: forsa x spostamento). L'ommo o trasporta i 10 kg lentamente, a moto veloçemente: pe questo o motore da moto o l'ha ciù potensa de l'ommo.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
g dûa cómme in ‘gànba’
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
in ognunchana aversitae.
Remedello
Remedello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
San Nichioso
Rimma de l'Anonnimo Zeneize
Anonnimo zeneize (1300 ca.), rimma X.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
ĝ dôçe cómme in ‘giànco’
Potensa (fixica)
Ünitæ de mezüa
In to Scistema Internaçionale l'ünitæ de mezûa da potensa o l'è o Watt (W), oscia a potensa svilüppä quande se fa in te un segundo o travaggio de un joule.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
h aspirâ cómme in te l’ingléize ‘house’ ò in to tedésco ‘haben’
Patto do Ninfeo
L'Inpêro Bizantìn o l'é restòu coscì, scinn'a-a sò chéita into 1453, aleòu di Zenéixi che n'àn controlòu e sciòrte pe quæxi doî sécoli.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
ĥ guturâle cómme ‘ch’ in to tedésco ‘Bach’ ò ‘j’ in to spagnòllo ‘trabajo’
Potensa (fixica)
Ünitæ de mezüa
In to Scistema C.G.S. a potensa a se mezüa in erg ao segundo (erg/s).
Jackson (Misciscippi)
Jackson a l'è 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâle do Stâto americàn do Misciscippi. A gh'à 173.514 abitanti.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
j cómme a vocâle ‘i’, ma sénsa mâi poéi arêze l’acénto
Oê
Oê (Orero in italian) o l'è un comune de 569 abitanti inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
k dûa cómme a ‘c’ in ‘câza’
Rundun
300px|miniatura|Tachymarptis melba Rundun (Tachymarptis melba), oxellu migratû squæxi pægiu du barboutu, a parte ch'u l'e in po ciü grossu, e u gh'ha u petu e a gua gianchi.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
n sénpre dentâle, cómme a ‘n’ in ‘nàtta’, mâi nazâle
s cómme a ‘s’ sórda in ‘sàbbo’ ò a ‘ç’ in ‘çénn-a’
Rundun
Descriçion
U l'e lungu 20-23 cm e u gh'ha un'avertüa di ae de 51-58 cm.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
ŝ cómme ‘sc’ in ‘sciâ’ ò ‘scjâ’
Rundun
Descriçion
In Ligürria u s'avista ben de ræu, de passaggiu, quande gh'e forte ventu de mâ.
Esperànto
Régole sénsa eceçioìn
ŭ cómme ‘na bréve ‘u’ italiànn-a, sénsa mâi arêze l’acénto
z cómme a ‘z’ in ‘Zêna’
Ògni léttia a l’à o seu nómme: e vocâli i són ciamæ co-o seu mæximo són, consonànti e semivocâli co-o són segoîo da-a vocâle o (a, bo, co, ĉo, …). In ta scrîtûa de l’Esperànto mànca e léttie q, w, x, y che a ògni mòddo i pêuan êse prezénti in te fórmole matemàtiche ò scentìfiche; e seu denominaçioìn i són: kvo, duobla vo, ikso, ipsilono.
A confuxón, l’anbigoitæ semàntica ascì i vêgnan evitæ perché a scignificâto divèrso corispónde de sòlito paròlla divèrsa. Prezénpio, a paròlla homo a l’à o scignificâto de òmmo in to sénso da spêce umànn-a, e pe cóntra viro a o l’à in to sénso de màsccio, de persónn-a de sèsso maschîle; òpûre i vèrbi peti e demandi i vêuan dî tùtti doî domandâ, ma o prìmmo domandâ pe avéi e l’âtro pe savéi. Quésto veu dî che in to parlâ ò in to scrîve in Esperànto de spésso mîa tradûe no a paròlla çercàndo o seu equivalénte leterâle, ma o concétto che quélla paròlla a l’esprìmme.
Pronónçia
In ta pronónçia de l’Esperànto l’acénto o càzze sénpre in sce-a penùrtima vocâle e se dêve tegnî da cónto o fæto che e léttie j e ŭ, dôe semivocâli, i no o pêuan mâi arêze. Dónca, in te ‘na paròlla cómme peu êse viro (pl. viroj), a terminaçión gramaticâle -j che a distìngoe o plurâle do nómme, de l’agetîvo e do pronómme a no méscia l’acentaçión da-a vocâle i, ò in daŭro (duâta) l’acénto o càzze in sce-a vocâle a. A-o contrâio in virino (dònna) l’inseriménto do sufìsso -in- tra a réixe vir- e a terminaçión -o do sostantîvo o méscia l’acénto da-a prìmma a-a segónda vocâle i. L’acénto o l’arèsta invariòu in sce-a penùrtima vocâle ascì quànde, specce in poêxîa pe di motîvi de métrica e cómme prevìsto da-a régola gramaticâle, o sostantîvo o pèrde a terminaçión -o.
Morfologia
E paròlle i són recavæ da réixe lescicâli che in gràn pàrte i vêgnan da-e léngoe parlæ in Eoròpa in antîgo (latin, grego) e ancheu (léngoe neolatìnn-e, anglosàssoni, slâve). Scibén che exìste de paròlle aotònome, no réixe e mànco derivæ, cómme conzonçioìn, prepoxiçioìn, i avèrbi òriginâi, e interieçioìn ò l’artìcolo la, ùnico pe scingolâre e plurâle, maschîle e feminîle (no l’exìste i artìcoli indeterminatîvi "un" e "unn-a"), de sòlito e in ta fórma ciù sénplice a ‘na réixe se unìsce ‘na terminaçión ch'a càngia a segónda da natûa gramaticâle da paròlla che se dêve derivâ:
-o pe-o sostantîvo a-o scingolâre (-oj a-o plurâle): lumo / lûxe; lumoj / lûxi
-a pe l’agetîvo a-o scingolâre (-aj a-o plurâle): luma / luminôzo, luminôza; lumaj / luminôxi, luminôze
-e pe-i avèrbi derivæ: lume / luminozaménte, in mòddo luminôzo
-i pe-o vèrbo a l’infinîo: lumi / luxî
L’Esperànto o l’é ‘na léngoa aglutinànte, scìmile in quésto a çèrte léngoe de l’Òriénte; e paròlle i pêuan coscì êse conpòste con l’unión de réixe divèrse dónde l’ùrtima a l’é caraterizâ da quélla (o da quélle) che i a precêdan: vaporŝipo (bàrco a vapôre); skribmaŝino (màchina pe scrîve); skribotablo (töa da scrîtûa, scrivanîa). In ta térsa paròlla a vocâle "o" inserîa tra e dôe réixe a l’à a fonçión eofònica de evitâ l’incóntro de dôe consonànti de no fàçile pronónçia consecutîva.
In mainêa ciù conplèssa, e paròlle i l’àn òrìgine da-a concadenaçión de ciù eleménti e tra quésti i quarànta e ciù tra prefìssi e sufìssi (sénsa contâ quélli internaçionâli uzæ in ànbito técnico e scentìfico) che i pêuan intrâ in ta formaçión di vocàboli e modificâ o seu sénso. Prezénpio, s’é za vìsto prìmma -in-, o sufìsso che in ti sostantîvi che i se riferìscian a persónn-e e béstie o permétte de recavâ o feminîle da-o maschîle:
viro (òmmo, màsccio), virino (dònna); kato (gàtto), katino (gàtta)