cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Architettûa
L'architettûa a l'é l'arte de dâ forma e realizzâ di spaçi fruibili pe-e necescitæ de l'ommo. Da un ambio profescionâ tradiçionalmente circoscrito a-a sola arte do costrûe, o concetto de architettûa o l'ha progrescivamente definio e ampliao a seu specifica acceçion a l'arte de l'ideâ e progettâ arrivando a comprende tutte e modificaçioin, non casuali, fæte da l'ommo insce l'ambiente fixico e ne-e diverse scae, da quella do territoio e do paesaggio a quella d'a çittæ, a l'edilissia, a l'organizzaçion d'i interni (arredamento) e a-o design.
L'architettûa a va quindi consciderâ in connescion co-e teorie artistiche e co-i arte figurative, co-e tecniche de progettaçion e de rappresentaçion (disegno, relevo, prospettiva), co-i materiali da construçion, co-i exigense difenscive (miage, fortesse, insediamenti militari), co-o sviluppo di trasporti, con quello da tecnologia e d'i impianti (edifiçio intelligente ò architettûa intelligente: domotica), co-a tematica de l’insediamento e do territoio (urbanistega), co-e sciense d'a vitta (ecoarchitettûa, bioarchitettûa), o studio, o recuppero, o restauro di centri storichi, di monumenti e do patrimònio stòrico into sò insemme e co-o complesso da produçion culturâ.
Castiglione in Teverina
Castiglione in Teverina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Fiesco
Fiesco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
thumb|280px|Fiesco, schêua rurâle|centro
Braxî
thumb|200 px|right|A bandêa do Braxì thumb|right|200px|A poxición do Braxì in sciâ càrta giögràfica Nomme ofiçiâ: República Federativa do Brasil. Pàize de l'America do Sud, membro do Mercosur, a seu capitâ a l'é Braxilia.
Dati generâli
O l'è o ciû grande di Stati de l'America do Sud e o quinto do móndo. O g'ha confïn con quæxi tûtti i stati sûdamerichen, eccetto o Cile e l'Ecuadòr.
A seu popolassiôn a conta 188.098.127 abitanti (2006), insce 'na sûperfiçie de 8.514.877 km2.
Antiga colònia portoghéize, quella a l'è a seu léngoa ofiçiâ parlâ da-a maggiôransa da popolassiôn, scibben che ghe segge di âtre léngoe minôïtâje portæ dai immigranti comme o tedesco, l'italian, o giapponéize, o côrean, e o spagnòllo.
E prinçipæ çittæ son: São Paulo, Rio de Janeiro, Braxilia, Salvador, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Porto Alegre, Manaus, etc.
A seu economia a l'è a ciû grande de l'America Latinn-a e a dèxima d'o môndo. O l'è 'na gran potensa in agricôltûa e o g'ha 'n settô indûstriâle môlto svilûppòu, sôviatûtto in automòbili e aeronavi. O tûriximo o l'é anche cresciûo môlto, essendo a primma destinasion d'America Latinn-a.
Ratatuia
miniatura|300x300px|A Ratatuia A Ratatuia a l'è unna specie de stüfou de verdûa.
Braxî
Stöja
O primmo descrovitô do Braxî o l'è stæto Pedro Álvares Cabral, c'o l'ha visto e tære brasiliann-e pe-a primma vòtta o 21 arvî 1500 e o giôrno dòppo o l'é sbarcòu a Porto Seguro (Bahia). Svilûppando l' agricôltûa con mandêuvia scciava, Salvador o l'é diventòu a primma capitâ. O l'é diventòu indipendente da-o Pôrtôgallo into 1822, quande l'é nasciûo l'Impeo do Braxî. Into 1891 l'é nasciûa a primma repùbblica moderna do Braxî.
Ratatuia
Ingredienti
- 2 çioule; - 2 spighi de aggio; - 4 sücchin; - 3 meizanne; - öio d'oliva (circa un gotto); - ½ chillo de tomate; - sä.
Preparasion
Preparæ o sofrito con l'öio, l'aggio e a çioula. A çioula a deve esse tritä, ma l'è megio lasciä intreghi i spighi d'aggio. Quande a çioula a comença a imbiondï, levæ l'aggio e azzunzei a sä e e verdüe (tütte taggiæ a dadetti, a differensa de tomate che invece devan esse tritæ). Chi amma o piccante pö azzunze do pevionetto segondo i propri güsti, sciübben che questa spessia a no fasse parte da vegia cuxin-a zeneize.
Fæ cöxe a fögo basso pe circa trei quarti d'oa.
Monte Bego
O monte Bego (inta fransa mont Bégo) o l'é erto 2.872 m, o se trêuva inte Arpe Maritime into parco do Mercantour, inta pàrte centrâle da Valle de Màvegge, vixin a-a valle do Roja. right|miniatura|Unn-a de incixoin do Monte Bego
A montagna sacra
O Monte Bego, (coscì comme o squaexi omònimo Monte Beigua vixin a Zena), o l'ea un monte sacro pe-i antighi liguri; a montagna a piggia o nomme da-o dio Baigus venerou inte Arpe Maritime, che o saiæ unna variante do "Baigorix" pirenaico. O nomme o vegne da parolla Beg, Dê. "Béga", into ligure intemelio, o l'è in cangio quella cosa che a Zena se ciamma belin.
O monte e-e vixinne Valle de Màvegge e Fontanalba sun pin de incixoin (35.000), inti pascoli de erta montagna, e i paisan ne parlavan int'un mòddo semplice: e "maravegge"; da chì o nomme da valle.
E incixoin
Da sempre conosciûe à livello popolare. son stæte studiæ solo à partì da-a fin de l'Euttocento. E ciù antighe saiéivan do 3000 a.C. e constituiscian un di ciù importanti sciti do genere.
O pòpolo di antighi liguri o no l'à lasciou - comme se sa - nisciun documento scrito, perché pà che o no conoscesse l'ûso da scrìtûa; gente da quæ se conosce poco, e solo grasie a-i atri pòpoli, (i romain), che ghe son vegnûi in contatto, s'à 'n'idea da seu lengua, ma l'è vea che an lasciou de trasse sorprendenti, che se no peuan svelâ guæi in scì seu ûxi e costûmmi, son càrreghe de un mistero ch'o rimanda a-i tempi ciù antighi. Un de sti caxi o l'è quello do Monte Bego e da Valle de Màvegge.
Quande do '600 l'interesse pe-e cose antighe o comensa à addesciàse, o stòrico nissardo Pietro Goffredo o ne lascia unn-a de primme notiçie scrite do scito, de ròcche de diverse tinte, levigæ, che pòrtan incise un miggiâ de figûe. Ma pe arrivâ à l'iniçio de un studdio coerente e scientifico, unna catalogasion, beseugna aspetâ a fìn de l'Euttoçento e Clarence Bicknell, botanico e esperantista, un di tanti ingleixi che inte quell'epoca sentivan o fascino da Liguria. Arrivou inta valle a-a riçerca da flora arpinn-a, o Bicknell o screuve de fæto e antighe incixoin liguri, e o se n'interessa mai tanto da passàghe dozze stæ (da-o 1897 a-o 1912) fotografando, catalogando, faxendo di carchi. Ben ben de sto materiale o se peu vedde a-o Museo Bicknell de Bordighea.
1804
thumb|260px|center|[[Edward Moran, Incéndio da fregàtta "Philadelphia" inta bâia de Tripoli (16 frevâ 1804)]]
Fæti
thumb|300px|right|[[Jacques-Louis David, Incoronaçión de Napolion Bonaparte 2 dexénbre 1804]] thumb|200px|right|Calendäio ebràico Omer in italiàn, 1804 (Jewish Museum - Londra)
Borgiallo
Borgiallo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lusciandria
Paggina d'omonimia.
Questa voxe a poeu fâ riferimento a:
1966
thumb|400px|center|Aluvión de Firense, [[4 novénbre 1966]]
Cadegliano-Viconago
Cadegliano-Viconago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
1525
Fæti
thumb|150px|right|[[Plinio o Vêgio (23-79, Naturalis Historia, ediçion M. Sessa e P. Ravani, Venessia, 1525 (Bibliotêca Malatestiann-a - Cesena)]]
Imperia
Imperia (cómme in italiàn, ò Impeia, scrîto ascì Inperia o Inpeia) a l'è 'na çitæ de 40.900 abitanti da rivëa de ponente da Región Liguria. O comûn de Imperia o l'è nasciûo do 1923 pe aggregaçión di comûn de Ineja, do Pòrto Moriçio e di ätri ciû piccìn. O nomme o vegne da-o sciûmme Impero che o sparte Ineja da-o Pòrto Moriçio.
Geògrafia
thumb|200px|left|Imperia, da o Paraxio
Parma
A çittæ, tagiâ da E a O da-a Via Emilia e da S a N da-o torrente Parma, a spæga inta cianûa uniforme. A parte d'a çittæ posta a-a drita d'o torrente a l'è dita Parma Nœuva, quella a-a scinistra Parma Vegia (o Otratorrente). L’espanscion avegnua a partî da-a Segonda guæra mondiâ a l'ha visto spægâ di nœuvi quartê inte l’Otratorrente, int'e direçioin settentrionâ e sud-orientâ, longo a Via Emilia e longo a statale d'a Cisa.
A popolaçion comunâ a l'ha subîo inti anni 1980 un netto decremento, in corrispondensa de 'n decentramento demografico e de 'n progrescivo incremento de funçioin terçiaie inti centri menoî d'o teritöio comunâ. Dòppo 'n periodo de stagnaçion demografica inti anni 1990, s'è manifestao reçentemente un lento repiggio, dovûo in màscima parte a l’aomento d'i flûsci d’immigraçion.
L'economia de Parma a l'è tradiçionalmente agricola: e campagne in gîo a-a çittæ prodûan cereali, ortaggi, giærave da sùccao, vigna, e gran parte d'e indûstrie che g'han sede (conservifiçi de tomate e frûta, mâxina di cereali, pastifiççi, indûstria caseaia, produçion de fertilizzanti, casatuifiççi, laoaçion d'i alcol e d'o papê) s'en sviluppæ in streita connescion con l'agricoltua e l'allevamento. De produçioin specializzæ son, in particolâ, quelle do xanbón de Parma e do formaggio parmexàn (che a Zena ghe dimmo "piaxentìn").
Desmostylia
I desmostylia cresceàn fin a 1.8 mètri in lunghessa e se pensa che pesassen ciù de 200 chilli. O primmo desmostylia o l'è stæto descriô da o paleontologo american Othniel Charles Marsh in to 1888.
O nomme o vegne da o grego antigo desmos = legaço e stylos = colonna.
Taxonavegaçion
†Desmostylia
Scandentia
Scandentia
Oscigenoterapia
thumb|250px|Monitoring, 2013 L' Oscigenoterapia a l'è a somministrasion de oscigeno effettuä pe diminuï o travaggio respiratoio e pe aumentä a tenscion de oscigeno in ti alveoli polmonari. Se parla de unna oscigenoterapia a erta concentrasion e de unn-a a bassa concentrasion.
Erta concentrasion: finna a o 60%
A se dövia pe di periodi brevi, essendo indicä in ti caxi de alveolite fibrosante, tromboembolia polmonare, premonia no complicä.
Bassa concentrasion: fin a o 28%
In veitæ o 28% o l'è indicou solo in te çerti caxi: a votte l'è megio no superä o 24%. A bassa concentrasion a l'è indicä pe diverse patologie, fra e quæ a broncopnoeümopatia cronica ostrüttiva. L'oscigenoterapia a richiedde sempre un dosaggio attento da concentrasion, segundo e condisioin do pasiente e o tipo de patologia. Questo perchè unna concentrasion sbagliä a pö avei conseguense graviscime, anche fatali: l'oscigeno o l'è da consciderä un farmaco, avente comme ogni atro di rischi de soviadosaggio.
Celleno
Celleno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Orio al Serio
Orio al Serio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|250px|Orio al Serio, panoràmma|centro
Repubbrica Socialista Sovietica da Georgia
A Repùbrica Socialìsta Soviética Giorgiànn-a (nómme ofiçiâ საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა in giorgiàn, Грузинская Советская Социалистическая Республика in rùscio) a l'è stæta, tra-o 1921 e o 1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
A sò capitâ a l'êa, coscì cómme inta modèrna Giòrgia, Tiblisi.
Informatica
L ' Informatica a l'é a sciensa ch'a stùddia l'elaboraçion de informaçioìn e e seu aplicaçioìn; ciù precizamente l'informatica a s'òcupa da rapresentaçion, de l'organizaçion e do tratamento aotomàtico de l'informaçion.
Descriçion e stòia
O termine informatica o derîva da-o franseize informatique (conpòsto da INFORMATion e automatIQUE, «informaçión aotomàtica») e-o l'é stæto coniòu into 1962 da Philippe Dreyfus (Pariggi, 4 novénbre 1925 - Biarritz, 30 lûggio 2018).
Charles Dickens
thumb|right|Charles Dickens Charles John Huffan Dickens (Portsmouth, 7 Frevâ 1812 – Higham, 9 Zûgno 1870) o l'è stæto 'n famozo scrittô ingleise, ûn di ciû conosciûi da lettiatûa ûniversâ, e o prinçipâ de l'eppoca vittoriann-a britànnega.
O nàsce into 1812 a Landport, ’na çitadìnn-a vixìn a Portsmouth, da ’na fàmìggia modèsta. O pàssa a sò infànçia tra fûghe contìnoe pi-â brùtta abitùdine de sò poæ de lasciâ débiti dapertùtto.
A dozz’ànni, o làscia i stùddi e o va a travagiâ in fàbrica. A dixeutt’ànni o coménsa a sò ativitæ da giornalìsta e, into 1833, o pùblica o sò prìmmo racónto. Into 1836 sciòrte “Il Circolo Pickwick” ch’o l’à sùbito ’n grànde sucèsso. Into 1844, co-a famìggia, o Dickens o vén in Itàlia. O vìxita Zêna, Firènse, Rómma e Nàpoli. O viâgia de spésso, in América ascì, e o têgne cîcli de pùbliche letûe de sò òpere e o contìnoa a scrîve lìbbri che l’àn réizo famôzo.
O mêue a 58 ànni, into 1870 e o l’é soteròu inte L’Abaçîa de Westminster.
Lomello
Lomello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Stöia
thumb|300px|Lomello, pònte Agogna, [[Anni 1910|centro]]
Vareise
Vareise a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa. A g'à 81.027 abitanti (a-i 31-12-2019).
Borgofranco d'Ivrea
Borgofranco d'Ivrea o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Cadrezzate con Osmate
Cadrezzate con Osmate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Cellere
Cellere o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Formigara
Formigara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Giögrafîa
thumb|300px|Formigara, l'[[Adda|centro]]
Lengue Trans-Neuva Guinea
Clasificaçión
Diversci studioxi han trattoö in scia costion, tanto che ghe son doe despægie clascificaçioin da famiggia:
Clascificaçion do Wurm
O Wurm o l'identifica e suddivixoin de lengue in: famigge, ramme e phyla, e lengue da Trans-Neuva Guinea o l'ha clascificæ comme un phylum, sensa relaçioin con ogni ätra famiggia.
Classificaçion do Ross
Trans–New Guinea phylum Oççidentâ
Luisago
Luisago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Anton Cekhov
thumb|right|Anton Cekhov Anton Pavlovič Čekhov (in rûsso Анто́н Па́влович Че́хов) (Taganrog, Rûscia, 29 Zenâ 1860 – Badenweiler, Germania 15 Lûggio 1904) o l'è stæto 'n scrittô e mëgo rûsso.
Biografìa
Rapprezentante do natûraliximo letterâjo, o l'è stæto 'n mèistro do racconto curto.
Loureòu in mëxinn-a, o travaggiâva comme mëgo de giorno e de nêutte o scriveiva novelle.
Tra e sêu êuvie ghe son:
543
thumb|250px|center|Pilàstro da gigantésca baxìlica Néa (Santa Marìa nêuva) tià sciù pe l'önô de-a Vèrgine da [[Giustiniano I into 543 (Gerusalemme)]]
Gustave Flaubert
destra|thumbnail|Gustave Flaubert Gustave Flaubert (Rouen, Haute-Normandie, 12 Dexembre 1821 - Croisset, Basse-Normandie, 8 Mazzo 1880) o l'é stæto 'n scrittô françeise, conscideròu comme ûn di ciû grendi novellisti oçidentæ.
Biografìa
O l'è famozo prinçipalmente pe o sêu primmo romanzo publicòu, Madame Bovary, e pe a seu devoçion a-a seu arte e stile, dimostrâ inta costante riçerca da mot juste (a paròlla giusta/preçiza).
Löa
Löa (scritu ascì Leua, Loano in italian) u l'è in cumün da pruvinsa de Sann-a, in Ligüria, ch'u g'ha 10.758 abitanti e u l'è pe pupulasiùn u quartu cumün da pruvinsa.
Geugrafîa
Löa u se tröva int'a pruvinsa de Sann-a, int'a Rivea de Palme (Rivea de Punènte); a cunfinn-a cun: Bardenei, Buisan, U Burghettu, Giüstexine, A Prìa. A g'ha ina frasiùn ascì: Verzi de Löa.
Ornica
Ornica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|250px|Ornica, panoràmma|centro
775 a.C.
thumb|300px|center|Pìside co cavàllo, 800 a.C.-775 a.C, (Kerameikos Archaeological Museum - [[Atene)]]
O Castê
O Castê o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Imperia.
Boggiasco
Boggiasco (o Bogiasco, scrîto ascì Bugiascu, Bogliasco in italian) o l'è un comûne de 4.565 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zena.
O Castê
Pòsti de interesse
thumb|right|180px|In caróggio do Castê
Boggiasco
Pòsti de interessu
A Boggiasco gh'é 'na gêxa antiga do 1403 dedicâ a Santa Ciænn-a.
Primates
thumb|230px|right|Gorilla beringei (Gorilla di mònti), unn-a speçie de l'ordine Primates (Primati).
Taxonavigaçion
Primates (Primati)
Nomme: Primates Linnaeus 1758
Agricoltûa
Agricoltua a l'é l'arte e a prattica de cortivâ a tæra, co-o scopo de ottegnîne di produti utili a l'alimentassion de l'ommo e di animæ e de mateie primme indispensabile pe de numerose industrie (coton, lin, semense œuiose ecc.).
In senso lato a l'includde ascì l'allevamento do bestiame e a scirvicortua.
Sciensa
miniatura|300x300px|A [[cronologîa de l'Univèrso segóndo a teorîa do Big Bang, a ciù difûza, elaborâ gràçie a-a scénsa e a-e conoscénse òtegnûe]] A scénsa a l'é o sfòrso scistemàtico ch'o costruìsce e ch'o l'inàndia a conoscénsa inta fórma de spiegaçioìn e prediçioìn in sce l'Univèrso chi se pòssen verificâ.
Vessan
Vessan (V'zan 'nt'a variante locale, Vesàn en żenéṡe, Vezzano Ligure en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 7.272 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Sìndici de Vessan
miniatura|Er palassio der Comǜn
Cairate
Cairate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Cureggio
Cureggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Perscia
miniatura|350x350px|Scîto archiològîco de [[Persepolis, o palàçio de Tachara]] Perscia - Nomme co-o quæ s'è tradissionalmente indicao in Ocidente l'Iran d'a giornaa d'ancœu e in serti caxi l'intrega region iranica.
Descriçion e stòia
Con rifeimento a-o Stato, o nomme Perscia o l'è stæto deiviao scin a-o 1935, quande fu adottao ofiçialmente Iran.
Lungavilla
Lungavilla o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Architetûe civîli
thumb|270px|Lungavilla, a Vìlla Grattoni, xilografîa de Barberis, 1890|centro
L'Aigheuja
L'Aigheuja (Laiguéa in arascìn, Lengoéggia in zeneize, Laigueglia in italiàn) o l'é 'n comûne ch'o se trêuva inta Provinsa de Sann-a
Primati
Primati o l'è o nomme ligure de l' ordine Primates, in ta clascificaçion tascionomega. O nomme vegne da o latin primus = primmo. In ti primati ghe son tutte e scimmie, i gorilla, i lemuri e i ommi ascì.
A maggior parte di primati non umàni a vïve in America do Sud, Africa e Asia, prevalentemente i climi câdi o temperæ.
AMT
A AMT (Azienda Mobilità e Trasporti) a l'é unn-a socjêtæ pe açioìn zenéize, ch'a gestìsce i traspòrti pùblichi do Comùn de Zêna e da sò çitæ metropolitànn-a.
Stöia
miniatura|280x280px|A [[ræ di tranvài de Zêna into 1901]]
Propiêtæ
A-i 31 de dexénbre do 2022, o capitâle da socjêtæ o l'êa spartîo inte sta manêa chi :
Servìçi e inpiànti gestìi
miniatura|280x280px|Filobus inta [[Ciássa da Nonsiâ (Zêna)|Ciássa da Nonsiâ, Zêna]] A-a giornâ d'ancheu a AMT a gestìsce :
117
thumb|200px|center|[[Publio Elio Traian Adrian|Adrian (76-138), camêo co cornîxe d'öo da fìn do XVII secolo (Cabinet des médailles - Pariggi) ]]
Gazaia
Gazàia o l'é 'n nómme d'òrìgine medievâle ch'o ne vén da-a paròlla "Cazàia" co-a quæ êan ciamæ e colònie chi-â Repùblica de Zȇna a l'à avûo in Crimȇa da l'ànno 1266 a-o 1475. L'inportànsa comerciâle da colònia a l'ȇa dovûa a-o fæto ch'a controlâva unn-a de estremitæ òcidentâli (quélla ciù a setentrión) da stràdda da sæa.
Stöia
A premìssa polìtica pe stabilî de colònie a Gazàia o l'ȇa stæto o Tratâto do Ninfȇo de l'ànno 1261, co-o quæ l'inperatô de Nicȇa (Ninfȇa ancheu Nàffo) o dâva a-i zenéixi l’escluxîva do Comèrcio into "Mare Maius" (Mâ Néigro) la dónde prìmma gh'ȇa i Veneçién.
De consegoénsa inte l'ànno 1266 l'é stæto dæto a Zȇna a çitæ de Càffa ch'a l'é dòppo diventâ a capitâle di posediménti da Gazàia.
Inte l'ànno 1308 i Móngoli da Strèuppa d'öo comandæ da-o Khan Tòqtâi, dòppo 'n legendâio asédio, àn pigiòu Càffa. Çìnque ànni dòppo, a tùtti i mòddi, i Zenéixi àn tórna avûo a sò colònia da-o sucesô do Tòqtâi, o Uzbèk, ch'o l'ȇa interesòu a ristabilî e relaçioìn comerciâli.
Inte l'ànno 1313, avûo tórna o posèsso da çitæ, a Compagna Communis a l'à òrganizòu inte 'n mòddo ciù ordinòu l'aministraçión da colònia. O potȇre de fâ e lézze o l'ȇa atriboîo a l'Officium Gazarie, formòu da éutto magistrâti che stâvan in càrega sôlo sȇi méixi e dòppo nominâvan lô mæximi i sò sucesoî. Quésti, dæta a distànsa da colònia da-a madrepàtria, àivan 'na grànde outonomîa. O potȇre ezecutîvo o l'ȇa afidòu a-o Cónsole de Càffa, ch'o stâva in càrega pe 'n ànno, agiutòu da 'n scrivàn ò cançelȇ, tùtti doî nominæ da-o govèrno zenéize. In càngio, l'ȇa elètto o conséggio de 24 sòcci (ch'o duâva lȇ ascì 'n ànno) di quæ meitæ ȇan nòbili e meitæ mercànti ò artexén. De quésti ùrtimi, quàttro poéivan ȇse génte do pòsto ch'àivan òtegnûo a çitadinànsa zenéize. In sciâ fìn, o conséggio o l'elezéiva 'n conséggio ciù picìn formòu da sȇi sòcci estèrni a quéllo di 24. E âtre çitæ da colònia gh'àivan aministraçioìn scìmili che dipendéivan da quélla de Càffa.
Inte l'ànno 1341 e lézze che vàivan inta Gazàia zenéize són stæte arecugéite into Liber Gazarie, ancheu costodîo inte l'Archìvio de Stâto de Zȇna. L'acugéita a l'é stæta dòppo agiornâ inte l'ànno 1441 co-o nómme de Statuta Gazarie.
Inte l'ànno 1347 a Stréuppa d'öo, sta vòtta chi goidâ da-o Ganī Bek, a l'à asediòu tórna Càffa. A crònaca anònima, ma atriboîa a-o fràtte françescàn, o Michȇ da Ciàssa , a cónta che pàiva che-i asediànti avésan caciòu con de catapùrte drénto a-e miâge da çitæ i cadàveri di sò conpàgni mòrti de 'na moutîa vegnûa da-o Levànte, a pèsta néigra. Pâ che i abitànti de Càffa avésan caciòu sùbito i cadàveri in mâ, ma-a pèsta a l'ȇa òrmâi intrâ inta çitæ. Da Càffa, a pèsta a l'é intrâ inta ræ comerciâle di zenéixi ch'a crovîva tùtto o Mediterànio. A bòrdo di bàrchi comerciâli che partîvan da Càffa inte l'ötùnno do 1347, a pèsta a l'é arivâ a Costantinòpoli, prìmma çitæ ouropȇa contagiâ, dòppo a l'é arivâ a Mescìnn-a e da li a s'é spantegâ pe tùtta l'Ouröpa.
A sécca de Càffa a batéiva àspri d'argénto. E intrâte fiscâli da Gazàia ȇan stæte asegnæ a-a "Compera di Gazaria" (Inpréstito de Gazàia), a societæ di creditoî do Stâto ch'a l'àiva inprestòu e palànche pe-e spéize pe-a diféiza da colònia. Ma a "Compera" (l'Inpréstito) a l'ȇa do Bànco Sàn Zòrzo e coscì o l'ȇa quésto ch'o l'aministrâva e tàsce da Gazàia.
Dòppo a chéita de Costantinòpoli, inte l'ànno 1453, a Compagna Communis a l'à cedûo a-o Bànco de Sàn Zòrzo a sovranitæ in sciâ Gazàia, perché o l'ȇa l'ùnico ch'o poéiva òrganizâ a rexisténsa cóntra i Tùrchi. Ma ste colònie chi són stæte in sciâ fìn conquistæ da l'Inpȇro Tùrco inte l'ànno 1474.
Colegaménti estèrni
‎
Cantello
Cantello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Lurago Marinone
Lurago Marinone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Quiñonería
Quiñonería o l'è 'n comûne spagnòllo de 9 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Gabbioneta-Binanuova
Gabbioneta-Binanuova o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Giögrafîa
thumb|280px|Gabbioneta-Binanuova, o sciùmme [[Oglio|centro]]
E doue Bessoune
E doue Bessoune (in zeneize: E dôe binelle; in italiàn Le due gemelle) a l'é 'na compoxiçion poética, pe mûxica, scrîta da Pons Rebuffel in ligure figon e publicâ into XIX sécolo. A l'é dedicâ a-o Siagne, in sciùmme da Provença co dôe vivagne.
Rodentia
thumb|230px|right|Hydrochoerus hydrochaeris , unn-a speçie de l'ordine di Rodentia ([[Roditoï).]]
Taxonavigaçion
Rodentia (Roditoï)
Nomme: Rodentia Bowdich 1821
1828
thumb|400px|center|O mercòu da frûta a Napoli pe-o Denâ, 1828 thumb|180px|right|[[Joseph Karl Stieler Ritræto de Johann Wolfgang von Goethe, 1828 (Neue Pinakothek- Monego de Bavèa)]]
Civita Castellana
Civita Castellana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Civita Castellana, panoràmma|centro
Föa do Bestento
A Föa do Bestento a l'è unn'antiga filastrocca zeneize che i genitoî dixan a-i figgeu pe fâli demoâ.
Comunicaçion
Comunicaçion - Ògni processo conscistente into scangio de messaggi, a traverso un canâ e segondo un codiçe, tra un scistema (animale, ommo, macchina ecc.) e un atro d'a mæxima natûa ò de natûa despægia.
Föa do Bestento
Föa do Bestento
A verscion ciù avvoxâ da föa, che assomiggia à ben ben di poexie e cansoin de tutto o mondo, a l'è coscì:
Se o figgeu o ghe dixe de scì, o grande o ghe risponde:
Se a risposta do figgeu a l'è negativa, aloa o ghe rispondian:
E delongo coscì, fiña che o figgeu (ò o grande) ghe n'a quæ.
Proverbio
Pe-o fæto ch'a segge unna filastrocca infinîa, quande quarchedun o dixe delongo a mæxima cösa, se ghe dixe ch ' o fa a föa do Bestento.
Caravate
Caravate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Magherno
Magherno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Borgone Susa
Borgone Susa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Divignano
Divignano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
1596
Fæti
thumb|170px|right|[[Virgilio, Opera, G. Cornetti, Venessia, 1596 (Bibliotêca Malatestiann-a - Cesena)]]
Senn-a
Siena a l'è 'n comûn da Toscann-a çentrâ, capolêugo da provinsa de Siena.
"Nella Piazza del Campo / ci nasce la verbena viva la nostra Siena / viva la nostra Siena nella Piazza del Campo / ci nasce la verbena viva la nostra Siena / la più bella delle città!"
Stöia
'Sta çittæ a l'è ûniversalmente conosciûa pe o sêu patrimonnio artistego e pe l'ûnitæ stilistega di sêu ediffiçi medievâli. A l'è stæta diciarâa da l'UNESCO comme Patrimonnio de l'Ûmanitæ.
Lurago d'Erba
Lurago d'Erba o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Albert Einstein
thumb|right|80px| Nobel pe a fixica into 1921. Albert Einstein (14 màrso 1879 - 18 arvî 1955), o l'è stæto 'n fixico tedesco natûralizòu statûnitense. O l'è conscideròu comme ûn di scensiati ciû importanti do secolo vinteximo.
Vitta
Into 1905, quande o travaggiâva a Berna (Svissea), o l'ha pûbbricòu 'n'êuvia fondamentâ pe-a fixica moderna, a Teorîa da Relativitæ speçiâle. Into 1916 o l'ha presentòu a Teorîa da Relativitæ generâle, inta quæ o l'ha reformûlòu completamente o conçetto de gravitæ.
Gh'han dæto o premmio Nobel pe-a Fixica into 1921 pe-a spiegassion ch'o l'aiva fæto in sce l'effetto fotoelettrico e âtre contribûssioîn a-a fixica teòrica.
Osio Sopra
Osio Sopra' o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Gadesco-Pieve Delmona
Gadesco-Pieve Delmona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Osio Sopra
Architetûe civîli
thumb|230px|Osio Sopra, monicìpio|centro
Civitella d'Agliano
Civitella d'Agliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Osio Sotto
Osio Sotto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
A Croxe
A Croxe (Crocefieschi in italian) o l'é 'n comûne de 558 abitanti da çittæ metropolitann-a de Zena.
Giögrafîa
O Comùn o se trêuva into mêzo da Vàlle Scréivia, a nòrd-èst de Zêna, fra e valàdde de sciumæe Seminélla, Vóbia e Brevénna, tùtti afloénti do Scréivia. O céntro stòrico do pàize o l'é in sciâ crésta fra e valàdde de sciumæe Seminélla e Vóbia.
O fa pàrte do Pàrco Naturâle Regionâle de l'Àntoa. Vexìn a-a Croxe gh'é a famôza Carêga do Diao, 'na formaçion rociôza ch'a se peu scalâ pe mêzo de 'na via ferâ.
Lagomorpha
Taxonavigaçion
Lagomorpha
Nomme: Lagomorpha Brandt 1855
Zignægo
Zignægo (Zignaigu 'nt'a variante locale, Zignægo en żenéṡe, Zignago en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 491 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2014, a Zignægo i ghe son 15 sitadìn forèsti.
Roditoì
Roditoì o l'é o nómme ligure de l'ordine di Rodentia, inta clascificaçion taxonomega.
L'ordine di roditoì o l'é o ciù grande pe nùmmero de speçie di mammifeï, con çirca o 40% de speçie. A gran estenscion di roditoì probabilmente a deriä da-a lô dimensción picinn-a, da-o curto ciclo de reproduçion e da-a seu capaçitæ de mangiâ diversci çibbi.
Descriçion
Gh'è tra e 2000 e e 3000 speçie de roditoì inte tùtti i continenti (levâ l'Antartide).
Retortillo de Soria
Retortillo de Soria o l'è 'n comûne spagnòllo de 156 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
San Salvador de Jujuy (Argentinn-a)
San Salvador de Jujuy a l'è 'na çittæ argentinn-a, inscia conflûensa d'i sciûmmi Grande e Xibi Xibi, capolêugo da provinsa de Jujuy, inte l'estremo nòrd-òvest do Pàize.
Ceuta
Ceuta (in spagnòllo prononçiòu, nómme ofiçiâ Ciudad Autónoma de Ceuta) a l'é 'na çitæ outònoma da Spàgna de 85.144 abitànti. A l'é scitoâ in sciâ còsta africànn-a do stréito de Gibiltæra, circondâ da teritöi a sovranitæ marochìnn-a.
San Salvador de Jujuy (Argentinn-a)
A g'ha 'na popolassion de 237.751 abitanti (2001) e s'attrêuva a 1643 km. da capitâ naçionâ, Buenos Aires.
Ceuta
Giögrafîa
centro|miniatura|600x600px|Vìsta de Ceuta
San Salvador de Jujuy (Argentinn-a)
I sêu abitanti, comme quelli da provinsa, vegnan ciammæ jujeños.
Ceuta
Stöia
L'é probàbile chi-â çitæ de Ceuta a ségge stæta fondâ da-i cartaginéixi into sécolo V prìmma de Crìsto e a l'é stæta conquistâ da-i români inte l'ànno 42 d.C. Ciù tàrdi, a l'é pasâ sott'a-o contròllo vixigöto, àrabo, portoghéize e, in sciâ fìn, spagnòllo a partî da-o 1668.
Traspòrti pùblichi
A çitæ de Ceuta a l'é servîa da 9 lìnie de coriêre.
Traspòrti marìtimi
Ceuta a l'é conligâ a l'Eoröpa pe mêzo de 'n servìçio de traghétti ch'o garantìsce 15-20 traversàdde a-o giórno vèrso o pòrto de Algeciras.
San Salvador de Jujuy (Argentinn-a)
A l'è vexinn-a a-a famoza Quebrada de Humahuaca, profondo valle de grande richessa de paisaggio e d'importansa tûristega natûrâle.
Cirixöa
Ci(r)ixöa (de suvente prununsià cumme Ciixöa o Cîxöa, scriccia ascì cumme Ciȓixeua segundu a grafìa de Vincenzo Bolia, in garescìn Cerjöra, in urmeàscu Zirisciōēra o Ciriscēūra, in italiàn Cerisola), a l'è 'na frasiùn de 50 abitanti (dàtti agiurnài au 2007) du cumüne de Garesce, in Piemunte.
Geugrafìa
A frasiùn a se tröva sircundà dai munti de Àrpi ligü(r)i, truvanduse ai péi da Colla de San Benàrdu (957m), au "de sà" da divixun fra l'ambiente padàn e chê ligü(r)e; vixìn ascì u Briccu du S-ciàvu, e au scistemma du munte Galé (1708m) che u segna propiu u cunfìn cun u cumün de Naxìn.
U paìse u l'è traversàu dau s-ciümme Néva, c'u nasce pocu surva a l'abitàu, in sce a pùnta du mùnte "Ciàn de Siù(r)e" (948m) e dau sò bacìn, che u cumprènde diferenti fùnti, cumme u riàn de Vòte (u(r)iginàu da a fùnte Battaija e da a Cerasa), chéllu da Rundu(r)ai(r)a e da Vèrsa, i primmi a caciàse intu Néva assèmme a a giai(r)a da Cula(r)ea, che a se ghe càccia asemme au riàn de Gazzu inta lucalitài erlese cun u stéssu nùmme.
A cunfìna cun l'àtra lucalitài geugraficaménte ligü(r)e du cumün E Vòte a nord (c'a se tröva de rinpettu, razunzibile da l'àtru làttu da stradda nasiunàle), a est a cunfìna cun a frasiùn de Gazzu d'Èrli, mentre versu sud est se trövan i Berriöi e Busu(r)àscu, faxenti sempre parte de Erli.
U(r)igine du nùmme
Ci(r)ixöa a pieéa u nùmme da a presénsa de e ci(r)éxe, che ina vòta e raprezentàvan a magiurànsa de cultivasiùi lucàli.
Fra u paleuliticu e i Rumài
E primme testimunianse lasciàe da l'òmmu inta zona da valà du Neva e sun ricunducibili a l'épuca paleulitica, cumme u ne testimonia a gròtta de Arma Veirana (ciamà ascì Arma da Còsta de Ci(r)ixöa), ai cunfin cun Èrli, dunde i sun stài ritruvài resti de òmmi de 44 milla àgni fa. Pé vegghe peò in primmu insediamentu inte l'udièrna zona de l'abitàu u bezögna aténde di seculi, fin a rivà a l'etài di Rumài.
Da l'Etài de mézzu au Növesentu
Ci(r)ixöa a vegne peò mensciunà sulu doppu, inte l'etài de mézzu, cumme ün di abitài periferici du teritòiu de Garesce, a l'épuca asugetàu ai dumini de l'àbascìa de San Pé(r)u da Valà du Va(r)atella, inte l'udiernu cumün de Tui(r)àn, zà presedenteménte u ligàmme cun a géxa u l'é(r)a forte, scicumme che u pàppa Lisciandru III, intu 1165, u cuncedde i teritòi da valà du Me(r)ula (Andöa) e chélli du cuscì dicciu castéllu de Ci(r)ixöa ai muneghi de l'Ìsu(r)a Gainài(r)a pé l'agiüttu risevüu.
Inte epuche sucescìve u se pò nutà cumme u duminiu lucàle u l'é(r)a passàu de màn da a regiùn ligü(r)e a chélla piemuntese cun a custitusiùn du marchesàu de Séva: difatti Garesce e i abitànti de e sòe frasiùi i vegnìvan aministrài da di podestà, infeudài e incaregài dai marchexi.
Du 1216 u l'è l'acòrdiu fra u libbé(r)u cumün de Arbenga e i aministratùi de Cixàn, Sücca(r)è e Garesce pé u cumerciu fra a ciàna e a valà du Tàna(r)u, c'a prevedeva ascì l'impegnu de manutensiùn da vìa de cumunicasiùn, pòi rinuvàu intu 1288 e intu 1350.
U se segnalla ascì u passàggiu pé u burgu du cùnte Catalano de Castreveiju, àtra lucalitài strêtaménte culegâ cun Ci(r)ixöa, c'u scappa dau castéllu intu 1672 a causa de 'na se(r)ie de rivolte purtàe avanti dai zenexi avegnüe in te stu paìse lì, scicumme che u feudu u l'é(r)a stàu cattàu dai Savoia.
Fin au 1804 a frasiùn a l'é(r)a parte da diocexi de Arbenga, poi a pàssa cun a diocexi de Munduì, au stessu mòddu de quantu accadüu cun Cravaüna, Àutu e Naxìn. Cun a campàgna in Italia de Napuleùn Bunaparte l'intrega valà du Néva a vegne interessà da l'ucupasiùn fransese, cun l'atàccu du gene(r)àle François Roguet au Sàn Benàrdu, culegàu ai fàtti da battaija de Löa du 1795.
A frasiùn a vegne cuscì anéssa cun u teritòiu cumünàle de Garesce a l'Impéu Fransese, ma cun a Restaurasiùn di àgni 1814-1815 a tùrna sutta au Regnu de Sardegna, poi Regnu d'Italia e, dau 1946, Repübbrica Italiana.
Dü(r)ante a fìn du XIX seculu e i primmi àgni du XX seculu a vegghe i primmi segni de l'emigrasiùn versu e americhe, cun in relatìvu spupulamèntu de e burgàe, au stessu moddu de quantu avegnüu inti paixi vixìn.
Abitanti
A frasiùn a cunta ina sinquanténa de rexidenti, spartìi fra e tré burgàe: A Ruà (a l'è a primma parte du burgu c'a se incuntra partendu da Arbenga), A Crùxe (chélla de mézzu) e A Géxa (u nücleu du burgu, custruìu d'in gì(r)u a a géxa dedicà a San Pé(r)u). A questi nüclei u và asunciu chellu in scia stradda nasiunàle: E Baracche (ascì diccia A Baracca), ancöi disabitàu, ai cunfìn cun a frasiùn de E Vòte. Àtri ragrupaménti minù(r)i i sùn San Bastian (aturnu a capeletta dedicà au santu, a Roà), U Cantun (burgà da Géxa) e àtre cascìne, cumme chélla du Tajé, A Petia e Tubertu.
Dandu amentu ae funti stò(r)iche u primmu censiméntu cumpiüu inta frasiùn u saieva rizalènte au 1555, quande i gh'é(r)an 54 abitànti, cun bén 122 fabbricài. Da chì àtre stìmme da cumüna de Garesce e rintràccian intu 1951 319 abitànti, ridòtti a 250 intu 1961, pe fenì déxe àgni dòppu cun 212 persùne. Cun u 1981 i abitànti i cà(r)an ancù, 'rivàndu a 115. E stìmme ciü resenti (2007) e cùntan 50 abitànti, nüme(r)u c'u munta cumunque in estài, cun e segunde ca'.
Architetüe religiuse
A livéllu de e géxe a Ci(r)ixöa a gh'è ina parocchia indipendénte, posta sùtta l'aministrasiùn da diocexi de Munduvì dau 1804. Cun a növa riurganisasiùn da diocexi, vusciüa intu 2019 dau véscu Egidio Miragoli, a fenisce inte l'Uniun pasturàle da valà du Tàna(r)u.
Géxe
• Géxa da parocchia de San Pé(r)u e San Paulu, a l'è stà custruìa intu 1675, cun a primma préa pusà u 7 de màzzu de chéll'ànnu, a l'é(r)a poi stà cunsacrà ai apostuli dui àgni doppu.
E decurasiùi da géxa, fra cui trézze tòcchi de afreschi i sun stài restau(r)ài intu 1974, grassie a l'opé(r)a du prufesù Aramengo. Ancöi sti lì i sun vixitàbili in te ina apòxita sesciùn espuxitìva intu palàssu cumünàle de Garesce.
• Géxa de San Benedettu, a l'é(r)a in tempi antighi a géxa ciü impurtante du paìse, tantu c'a l'axéa cuvèrtu a pusisiùn de paruchiàle fra u 1594 e u 1645. Difatti primma de chélli periudi Ci(r)ixöa a l'é(r)a dipendènte da a Castreveiju, sulu cun u véscu d'Arbenga Luca Fieschi sta lì a vegne réza autonoma, vista a forte crescita e l'impurtansa de l'abitàu inte 'sti periudi.
• Capeletta da Nativitài da Vergine Ma(r)ia, a se tröva intu burgu du paìse.
• Capeletta da Nativitài de San Zanne Batìsta, a se tröva intu paìse.
• Capeletta de l'Invensciùn de Sànta Crùxe, a dà u nùmme a a burgà da Crùxe.
• Capeletta de San 'Bastiàn, c'a se tröva intu burgu du paìse.
Architetüe sivìli
• U pùnte da Ciànca, restau(r)au intu 2004 u l'è in pònte rumàn che u travèrsa ün di afluènti du Néva, lùngu a a "Vìa da Sâ", che a culéga a burgà da Géxa cun Èrli, cun ina vé(r)a e propia réa de sentê, cun a quale poi u se pö razunze u colle de Sàn Benàrdu, passàndu pé u Ciàn de sciùe e pe e cascìne ancöi abandunàe di Lisotti e di Nanìn.
Ecunumìa
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de castagne e ciànte da frütu) e furestale. Poche e sun e ativitài cumerciàli, ma u l'è difüzu u turismu stagiunàle d'estài.
U dialéttu de Ci(r)ixöa
I abitanti du paìse i parlan in dialettu de stampu ingàunu, dunca diferente rispettu a chéllu garescìn, scimile a a parlà d'Èrli, anche se cun de carateristiche diferenti.
A pulénta giànca
Tipica da valà a l'è a pulenta giànca, scimile a chélla de Èrli, anche se cun a pulénta saracena, cumme a Garesce. Inta variànte lucàle a vegne accumpagnà cun u "sciügu giàncu", cumpostu da pòrri, fùnzi, nùxi e da a pànna.
Asuciasiùi
Dau 1975 a l'è atìva a Pro loco de Ci(r)ixöa, che da l'ànnu 2000 a s'è affilià a l'ACLI, divenedune sòccia. Questa asuciasiùn a se occupa di eventi e de e feste lucàli, grassie ascì a a séde a l'avèrtu inta burga da Géxa, in culaburasiùn cùn a parocchia de San Péu e a diocexi. A parocchia a gestisce ascì u prugettu di "Oriundi de Ci(r)ixöa", c'u u vö metì l'atensiùn di abitànti in sce a stòija du burgu, vuxèndu ascì rinfursà i legàmmi cun chi dau paìse u l'è emigràu inti àgni.
Feste e fé(r)e
E feste intu paìse e sun prinsipalmènte ligàe a e asuciasiùi lucàli e aa parocchia. A festa patrunàle a l'è au 29 de zügnu, cun a méssa de San Péu e u relatìvu rinfrescu inta zòna li vixìn, stessa còsa che a sucedde pé a festa da Madonna da Neve, ben sentìa da a pupulasiùn lucale. L'11 de lüiju a se celebra ascì a festa Priöa, ma nu mancan pòi i festezzaménti pé Mèzz-aùstu (cun i zöghi pé i fiöi) e, in estai, i incontri de e moto e ascì e scampagnàe pé i senté, spessu in culaburasiùn cui Arpìn de Garesce e cun a pro loco de Èrli.
Tu, omo chi vai per via
Opera letiaia in zeneize antigo de l'Anònimo Zeneize, tra o XIII secolo e o XIV secolo.
Tu, omo, chi vai per via
san e zovem e fresco e forte non andar per vie torte como nave senza guia.
no te ingane ni conforte; ni re' vento alcun te porte, donde inderé alcun no sia.
anti ca l'ora te straporte, donde no se po' dar storte, ni aver alcuna aìa.
"poi che seràm serrae le porte, zà no serà chi te reporte a remendar chi marvaxia".
chi vanamenti te conorte: se poi tornam gente morte quelli chi sum passai ne spia.
Amen.
Statistega
miniatura|250x250px|O dataset pe-a clasificassion de træ spêce de [[Iris.]] A statistega a l'è a sciensa ch'a l'ha pe oggetto o studio di fenommeni collettivi suscettibili de mezua e de descrission quantitativa.
Basandose insce l'areccugeita de un gran numero de dæti inerenti a-i fenomeni in examme, e partindo da de ipottexi ciù o meno direttamente suggerie da l’esperiensa o da di analogie con di atri fenomeni za noti, mediante l’appricassion di mettodi matematichi fondæ insce-o carcolo d'e probabilitæ, se pervegne a-a formulassion de lezze de media che governan tæ fenomeni, dite lezze statisteghe. Soventi l'areccugeita di dæti a ven limitaa a un campion ciù restreito, oportunamente predeterminao in moddo da rapresentâ fedelmente e caratteristeghe generale.
Concepia da prinçippio comme attivitæ descrittiva de çerti fæti sociali e in particolâ comme attivitæ amministrativa d'o Stato, a statistega a l'ha de man in man ampliao i seu confin, scin a deventâ una vea e proppia "sciensa do collettivo", disciplin-a con de finalitæ non solo descrittive di fenomeni sociali e naturali, ma ascì orientaa a de finalitæ de riçerca inti vari ambiti scientifichi.
Costantinopoli
miniatura|L'asédio de Costantinòpoli into 1453 Costantinopoli (in grêgo: Κωνσταντινούπολις): çitæ fondâ da l’imperatô Costantin in scio scîto de l'antîga Bizançio into 330.
Descriçion e stöia
Capitâ de l'Impeo bizantin scin' a-o 1453, quande a l'é stæta conquistâ da-i Tûrchi; da alôa se ûza o nomme Istanbul. A Nòrd de Costantinòpoli, a ciù o mêno 400 mêtri de distansa e separâ da-o stréito de mâ dîto Còrno d'Òu, gh'êa a colònia zenéize de Galata. thumb|250px|left|[[Cristoforo Buondelmonte, Màppa de Costantinopoli, 1422 ]]
Cardano al Campo
Cardano al Campo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
1451
thumb|300px|center|[[Fatih II Mehmet]]
1801
thumb|300px|center|[[Jacques-Louis David (1748-1825), Napolion Bonaparte atraversa e Àrpi, 1801 (Malmaison)]]
Fæti
thumb|200px|right|[[Tancredi Scarpelli (1866-1937), Gioacchin Murat a Florence, 19 zenâ 1801]]
Argentinn-a
thumb|Argentinn-a thumb|A bandêa de l'Argentinn-a L'Argentinn-a (Nomme ofiçiâ: República Argentina), o l'è 'n pàize de l'America do Sud. A sêu capitâle a l'è Buenos Aires (in zenéize: Bonesàire).
Dati geogràffici e polittici
thumb|Mappa co-i nommi de provinse argentinn-e A gh'à 'n teritöjo continentâ de 2.780.403 km², ch'o confinn-a con Bolivia e Paraguay a nòrd, Uruguay e l'Oçeano Atlantico a est, Cile a òvest e sud, e o Braxî a nòrd-est. A gh'à ascì 965.597 km² de tære inte l'Antartide e a reclamma e ìzoe Falkland (Islas Malvinas), parte do teritöjo argentin, amministræ da l'Inghiltæra.
Pe-a sêu estenscion a l'è o segondo stato de l'America do Sud e l'ottavo do mondo.
O stato o l'è ordenòu comme repùbbrica federâle prescidensiâle, indipendente da a Spagna da o 9 Lûggio 1816. O comprende 23 provinse e 'na çittæ outònoma oppûre Capolêugo Federâle, ch'a l'è a çittæ de Buenos Aires. Âtre çittæ d'importansa son Córdoba, Rosaio, Santa Fe, Mendoza, La Plata, San Miguel de Tucumán e Mar del Plata.
A l'è membro do Mercosur, OAS, ONU, OEA, G15 e WTO.
Popolassion
Se stimma ch'a sêu popolassiôn a l'è de 37.355.000 abitanti (2004), con unna denscitæ de 13 ab/km². thumb|Reginn-a d'Italia, inta Festa de l'Immigrante. [[Oberá, provinsa de Misiones.]] O 90% o l'è de rassa gianca, con un 85% de discendenti d'ouropei. A popolassion indigena pûa a l'è solo do 0,5% do totâle.
L'urbanissasion a riva a-o 89,3% da popolassion totâle e Buenos Aires a conçentra ûn terso di abitanti da naçion.
Léngoa
A léngoa ofiçiâ a l'è o spagnòllo, con predominnio da varietæ rioplatense, parlâ da-a maggioransa da popolassion.
Son parlæ ascì diverse léngoe minoritâje indigene comme o guaranì (co-ofiçiâ inta provinsa de Corrientes), o quechua e âtre.
Tra çerti grùppi se pârla molte léngoe di foestê immigræ da-o 1860 scinn-a çirca 1960, comme o zeneize, o veneto, o siçilian, l'italian (e tante parlæ locâli italiann-e), o franséize, o tedesco, o rûsso, l'yiddish, ebraico, galissian e catalan, o polacco, l'ingleise, ecc.
Bandêa
A bandêa argentinn-a a l'è stæta creâ da Manuel Belgrano into 1812, un intelettuâle argentin de famiggia ligure (da Ineja), o quæ o l'à dizegnòu co-i coî da coccarda (escarapela) naçionâle, çeleste e gianca, mentre o stâva inscie rive do sciumme Paraná.
A l'è stæta isâ pe a primma vòtta o 27 frevâ 1812 inta çittæ de Rosaio. Into çentro a gh'à l'emblema do sô (dîto Sol de Mayo, o Sô de Mazzo, meize da revolusion do Primmo Governo Patriòtico).
Stöja
thumb|I gauchos, paizen allevatoî de bestiamme de l'entrotæra argentin Primma da conquista spagnòlla o teritöjo argentin o l'êa popolòu da diverse tribù indigene e occupòu into nòrd da l'Impeo Inca.
Zà sotta a coronn-a spagnòlla, l'attuâle Argentinn-a a fâva in prinçìpio parte do Virreynato del Perú, amministròu da-a çittæ de Lìmma, ma into 1776 o l'è stæto fondòu o Virreynato del Río de la Plata, con capitâle Buenos Aires.
Çerte parte de l'attuâle teritöjo, comme o sud dîto Patagonia, no sajeivan stæte occupæ e dominæ completamente scin a çirca o 1880.
L'origgine do nomme "Argentina" a gh'à relassion co-a lezzenda da Sierra del Plata (di monti pìn d'argento), comùn tra i primmi conquistatoî do Sudamerica, portogheixi e spagnòlli, i quæ, rivando a-o Río de la Plata, o ciù lârgo do mondo, scoverto into 1516, l'aivan ciammòu in quello mòddo.
Into 1810, o popolo de Buenos Aires o l'à comensòu a Revolución de Mayo, faxendo sciortî da-a çittæ o virrey (o viçerè, delegòu da coronn-a), formando un nêuvo grùppo de governo integròu da nativi criollos e dando iniçio a-a Guæra d'Indipendensa d'e Provinse Unîe do Río de la Plata (Provincias Unidas del Río de la Plata) contro a Spagna coloniâle (1810-1824).
O 9 Lûggio 1816, inta çittæ de San Miguel de Tucumán, un congresso de deputæ d'e provinse do nòrd-òvest e çentro-òvest do pàize, insemme a di deputæ in exilio da l'attuâle Bolivia, àn deciaròu l'indipendensa d'e "Provincias Unidas en Sud América".
Dòpo o periodo coloniâle n'è comensòu ûn de lotta interna pe l'amministrassion do teritöjo e scin a-o 1861 no gh'è stæta 'na naçion unîa.
Inta segonda meitæ de l'Euttoçento s'iniçia un periodo de prosperitæ ch'o finià çent'anni ciù târdi, caratterizzòu da-i fòrti investimenti in educassion e into svilùppo de l'agricoltûa e da produssion de carne e gran pe o mercòu ouropeo, un fattô ch'o l'attivià l'immigrassion ouropea, prinçipalmente italiann-a e spagnòlla, oumentandoghe a popolassion de vari milioìn. L'Argentinn-a a l'êa conosciûa in quelli tempi comme el granero del mundo (o granâ do mondo).
Quella prosperitæ a l'à condûto a vàrie reforme inta politica, inta soçietæ e anche inte l'universcitæ, comme l'institussion da lezze de voto e o svilùppo da classe mezan-a. thumb|A Casa Rosada (Cà Rozà) a Buenos Aires, prescidensa da naçion. O governo d'Hipólito Yrigoyen o l'à incorporòu a-a naçion i figgi di immigræ; Juan Domingo Perón (prescidente da-o 1946 a-o 1955, e ciù târdi da-o 1973 a-a sêu morte l'anno succescivo), insemme a sêu moggê Eva Duarte de Perón (dîta Evita), o l'à travaggiòu pe a giustìçia soçiâle e institûio o voto da dònna.
Into mêzo de 'na scituassion de violensa politica e de lòtte interne lasciæ da-o peronismo, àn piggiòu o poei i militâri inte l'anno 1976. 'Sto periodo de convolscion o l'à lasciòu 30.000 personn-e sparîe (nùmmero molto questionòu scinn-a anchêu) ma o l'è finîo into 1983, un anno dòppo a guæra de Malvinas contro l'Inghiltæra, ch'a l'à sconfito l'Argentinn-a recuperando o contròllo de ìsoe Falkland.
Za inta democraçia, into 1991 o prescidente Carlos Menem o l'à taggiòu l'instabilitæ econommica co-a lezze de convertibilitæ, ch'a fâva ûn peso pâ a ûn dòllaro, deuviâ scinn-a fin de l'anno 2001, dòppo o scciuppâ da crîxi econommica do governo do prescidente De La Rúa.
Turiximo
thumb|L'imprescionante paizaggio de Cascæ de l'Iguazú, inta provinsa de Misiones, a-o confin co-o [[Brasî.]] thumb|[[Salta (Argentinn-a)|Salta.]]
L'Argentinn-a, pe l'estension do sêu teritöjo, a gh'à 'na vasta diverscitæ d'ambienti, con gran richessa naturâle e importante reserve ìddriche, ch'a fan diventâ 'n pòsto molto attivo pe o turiximo, sviluppòu ciù fortemente inti ûrtimi anni.
I turisti rivan soviatûtto da-i Stati Unîi, da l'Ouròpa e da-o resto do Sudamerica, e çérnan l'Argentinn-a comme pàize sensa conflitti de terorìximo, sensa emergense sanitâje, con 'na mävegiosa gastronomìa, di belliscimi paizaggi e ascì òttimi prêxi.
E destìnassioin preferîe son: Buenos Aires coi sêu monumenti, a sêu richessa colturâle, e sêu sejann-e attive e a mûxica do tango; l'Iguazú co-e cascæ e a selva; o giassâ Perito Moreno e o Lago Argentin inte l'estremo sud de Ande da Patagonia; l'avvistamento de balenn-e a Puerto Madryn; o lago Nahuel Huapi e a neive de Bariloche; i vin de Mendoza; e âtre çittæ comme Salta, Jujuy (vexin a-a dîta Quebrada de Humahuaca) e Córdoba.
Argentinn-a e a Liguria
In Argentinn-a gh'è a ciù grande comunitæ d'emigræ lìguri e ciù de tùtto zenéixi. Testimoniansa de questo a s'attrêuva anche inte cöse piccinn-e, comme a magetta da squaddra de ballón do Boca Juniors co-o sêu scrîo Xeneizes.
Di cognommi lìguri ghe n'è tantìscimi in Argentinn-a, soviatùtto inta çittæ de Buenos Aires e dintorni.
O quartê de "La Boca", inscio pòrto de Buenos Aires, o l'è o pòsto prinçipâle d'influensa ligure.