cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1926
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Aristide Briand, Gustav Stresemann Prémio Nobel pe-a letiatûa: Grazia Deledda Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Johannes Andreas Grib Fibiger Prémio Nobel pe-a fìxica: Jean Baptiste Perrin Prémio Nobel pe-a chìmica: Theodor Svedberg
Lavena Ponte Tresa
Lavena Ponte Tresa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
212
thumb|400px|center|Tèrme de l'antiga Rómma dîte "Tèrme de [[Caracalla" (186-217), Rómma, 212-216]]
1865
thumb|250 px|center|1865. [[Camoggi, monuménto à Scimón Schiaffino]]
Giœumo De Franchi Toso (1585-1668)
miniatura|Ritræto do Giœumo De Franchi Toso Giœumo (ò Girœummo) De Franchi Toso (Zena, 6 zenâ 1585 – 1668) o l'è stæto o 111° duxe da Repubbrica de Zena, da l'8 settembre 1652 a l'8 settembre 1654, o sciscianteseieximo co-a càrega biennâ. O l'ea figgio de Federigo De Franchi Toso, nevo de Giœumo De Franchi Toso e fræ de Giacomo De Franchi Toso.
Chialamberto
Chialamberto o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
14 arvî
O 14 arvî o l'é o 104° giórno de l'ànno (105° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 261 giórni a-a fin de l'ànno.
1839
Fæti
thumb|180px|right|[[Felice Schiavoni (1803-1881), Torquato Tasso e Leonöra d'Este, 1839]]
Rocca de' Giorgi
Rocca de' Giorgi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pontinia
Pontinia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Sizzano
Sizzano' o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Sizzano, a gêxa|centro
Romano di Lombardia
Romano di Lombardia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Sormano
Sormano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Sormano, 'na casa in prîa picâ, a vìa Francesco Rosso|centro
Bestie de Marina (Ventemigliusu)
Bestie de Marina
In sta pagina sun scrî i nomi d'e Bestie de Marina int'u Dialétu Ventemigliusu
Echinodermi
thumb|250px|Aragusta, Palinurus elephas
Bestie de Scciumaira
Caichedùn de ste bestie vive â fuxe:
Naypyidaw
Naypyidaw a l'é a capitâle de Myanmar, da quæ o vêgio nomme o l'êa Birmànnia. A-o 6 de novénbre do 2005 a capitâle do Stâto a l'é cangiâ da Rangun in sciâ còsta a Naypyidaw, ch'a s'atrêuva 300 km ciù a nòrd.
Ripalta Cremasca
Ripalta Cremasca o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Ripalta Cremasca, fraçión de Zappello, a gêxa|centro
Carasco
Carasco o l'è un comune de 3.640 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna.
Stòia
O topònimo do comune o vègne da-a cräxi de pòule lìguri antighe "Car" e "Asco", oscïa "cappo" e "córso d'ægoa", un ciæo riferîse a-a posission geografica dö territöio dónde o villaggio o se sviluppòu.
E primme notissie a propòxito do territöio e provegnan da-o Medioevo, ai tempi de quando o pàise o l'ëa 'n importante scalo commerciale de merci destinæ a-a Lombardïa e a-a cianüa Padann-a.
Scin da-i tempi di Longobardi o comune o l'è stòu poscessión de l'Abbassïa de San Combàn de Bòbbio, che pròprio chì a gh'à fondòu o Monestê de Comòrga, conosciüa comme gëxa de Sant'Êufemian, int'a frassión da Val Gravegia. Pe-o IX secolo o vègne amministròu cómme priorïa colombann-a do Monestê de San Giovanni de Pavia.
A partî de l'XI secolo Caràsco a devègne féodo da famiggia "Ravaschieri", ràmmo di Conti Fieschi de Lavagna. Into XIII secolo a pàsse inte mæn da Repubrica de Zêna a quæ, co-a costrussion do Castello de Riareuja into 1132, sottoponn-e o borgo a-o capitaniòu de Ciävai. I momenti stòrici ciù scignificativi do borgo do Medioevo i vegniàn scancellæ da alluvion succescive di due riâ Stùrla e Lavagna, assemme co-a primma gëxa de San Marsiàn do XVII secolo.
Co-a dominassion franséise de Napolion Bonaparte a l'andiâ a fâ parte do Dipartimento de l'Entella da-o 2 de Dixémbre 1797, con Cappoleugo Ciävai, drénto a-a Repubrica Ligure. A comensâ do 28 d'arvî 1797 a muniçipalitæ de Caràsco a l'intre into III Cantón cómme cappoleugo da Giuristission de l'Entella e da-o 1803 çentro prinçipe do primmo Cantón de l'Entella inta mæxima Giuristission. Annessa a-o primmo Impero de Fransa, a muniçipalitæ a vegniâ inserïa into Dipartimento di Appennìn da-o 13 de zùgno 1805 scinn-a o 1814.
Into 1815 o l'è stòu inglobòu, assemme a-o resto da Liguria, a-o Regno de Sardegna, ch'o devegniâ Regno d'Italia a comensâ do 1861, coscì cómme stabilïo da-o Congresso de Vienna do 1814, compréiso into II mandamento do circondäio de Ciävai, parte de l'alantöa Provinsa de Zêna.
Caràsco a l'à fæto parte da Comunitæ Montann-a Fontann-a bonn-a (Comunità Montana Fontanabuona) da-o 1973 scinn-a fìn do 2008.
Architetüe religiôse
Caràsco a vante de'n numero conscistente de struttüe religióse, cómme:
A Priorïa de San Marsiàn, edificâ into XVIII sécolo e ampliâ into XX sécolo in sostitussion da omònima gëxa antiga. A Gëxa antiga de San Marsiàn, ch'a se treuve presso a confluensa de due scciummæe Stùrla e Lavagna, distrùta e abbandonâ dòppo e alluvion do Seiçento. Inta primma decade do duimilla e seu fondamenta l'en stæ ògetto de stùddi e scavi da-a "Soprintendenza" pê descrovîne l'impianto do Medioevo. L'Abbassia da Nòstra Scignôa da-a Miseicördia.
A Priorïa de Sant'Êufemian, inta Frassión de Gravègia, fondâ da-i moneghi colombanién de Bòbbio, pöi devegnïa propietæ di Beneittìn de Borzón e da famiggia di Ravaschê. A gëxa con l'estetica d'ancheu a vegniâ costruïa into 1866. A Gëxa da paròcchia de San Nicolò da frassión de Paggi. Lontàn un miggio e mëzo da-a gëxa se treuva a piccinn-a cappélla di Santi Alberto da Zêna, Gottardo e Bernardo, ciascun celebròu rispettivamènte a segonda Domenega de Luggio, a prìmma Domenega de màzzo e o vinti d'agosto. Lezzenda dixe che a cappélla a ségge ciù antiga da mæxima gëxa, anche se mancan documenti pê provâlo. Restaurâ do 1998 e do 2011, a contegne e figüe di tre Santi ciù quélla da Madonna, unn-a crôxe piccinn-a in sciô téito e unn-a Grande crôxe de færo battüo innalsâ pe-a primma vòtta do 1901 pê dedission di paisen de Paggi, anche se pê tempo a l'ëa fæta de legno.
A Gëxa da paròcchia di Santi Quirico e Giulietta int'a frassión de Rivareua.
Dond'è l'honò dri nostri antighi e groria
Opera letiaia in zeneise de Pòulo Fuggetta
Carasco
Architetüe religiôse
A Gëxa da paròcchia de San Pê Inta frassión omónima de San Pê de Stùrla. A Gëxa da paròcchia da Santa Maria inta Frassión da Santa Maria de Stùrla, edificâ inti anni 1690 e 1700 con modifiche verso o XIX secolo.
Architetüe Civili
O ponte vëgio, de prïa e moin, o l'arresta a testimoniansa da centralitæ de Caràsco into passòu, cómme collegamento intra Ciävai e o seu entrotaera. Dàtou scin da-a fin do XVII sècolo, vittima de alluvion do 1608 e do 1782 e sucesivaménte riedificòu.
Dond'è l'honò dri nostri antighi e groria
Dond'è l'honò dri nostri antighi e groria
Dond'è l'honò dri nostri antighi e groria? chi han sott'e sovra terra e mà buttao, perch'han ro vero honò tutti apprexao, quanto noi l'oro, pompa e vanagroria?
Carasco
Architetüe belliche
O Castello de Rivareua. Tiòu sciu do 1132 da-a Repubbrica de Zêna drénto a-o territöio fliscan cómme avampòsto strategico.
O Castello de Paggi. Eretto into X sécolo da-a famiggia di Fieschi pe-a posission strategica ofèrta da-o pàise. O vegniâ demolìo into 1111, tiòu sciù torna do 1133 pê pöi ëse cacciòu zù pê'n ùrtima vòtta e mai ciù riedificòu.
Dond'è l'honò dri nostri antighi e groria
Dond'è l'honò dri nostri antighi e groria
Cose dé dì messé Paganin Doria chi era fragello dri paghen ciamao? Cose dé dì messè Giaxo Axerao, e ri atri antighi degni de memoria?
Che paraxi da Re chì fà ne ven puoe da un nostro vassallo, e da corsè, batte ne ven per che garie n'hemo.
Ch'oura da Duchi tutti stà voggiemo, ma quelli chi ro mondo tremà fen, a Zena stavan da citten privè,
senza paraxi ornè. Ma se ben vivi in gran paraxi stemo in streita fossa morti allogieremo,
nì ciù mentè saremo; donca come i antighi femo noì, se morti e vivi havei voggiemo honoì.
Che son monto meggioì, per fane honò, ri legni dre garìe che re poise de cangi e pompe e prie
Anni 1860
thumb|800px|center|[[Macao, anni 1860 ca.]]
Euröpa
thumb|350 px|right|1860 - Blazòni, editô Bouasse-Lebel
D'äto d'Arbisseua
D'äto d'Arbisseua (D’âto d’Arbisêua in zeneize, Albisola Superiore in italian) u l'è ün comüne de 10.370 abitanti int'a pruvincia de Sann-a.
Architetüe religiuse
Céntru
Luxéi
Arbisseua Cavo
Minuranse furèste
Segundu l'ISTAT, a-i 31 dixenbre 2017, a D'äto d'Arbisseua ghe sun 557 rexidenti furèsti.
Persunalitè lighè a D'äto d'Arbisseua
miniatura|299x299px|[[Raffaello Sansio, Ritræto de Giulio II, 1511, öju sciü toua, 108,7×81 cm, National Gallery, Londra]]
Cumunicaçiùn
miniatura|A staçiùn fêruviaria de D'äto d'Arbisseua|250x250px
Stradde
D'äto d'Arbisseua u se tröva insc'ä Stradda Statäle n° 1 Aurelia, ch'u culega cun A Moenn-a d'Arbisseua a punente e cun Çelle a levante. A se pö razzunze ascì da l'autustradda A10, sciurtindu a-u sö casellu.
Fêruvia
A D'äto d'Arbisseua a gh'è na staçiùn fêruviaria insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia.
Chianocco
Chianocco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Cicagna
Cicagna o l'è un comûne de 2.558 abitanti ch'o se trêuva inta çitæ metropolitann-a de Zêna.
Stöia
Pa che o pàize o segge de epoca romana quande o se ciamava Plicània (poi vegnîu Chicaglia).
Bargaggi
Geògrafia
Bargaggi o l'é distante da Zêna 12 km, o s'atreuva inte l'âta Val Besagno, o l'è atraversòu da-o torénte Besagno. O monte ciù èrto do pàise o l'è o monte Croxe di Fo'
Stöia
Dötræ tràcce de çiviltæ fàn pensâ che e primme instalaçioìn inte l'àrea de Bargaggi rêmontan a l'época romann-a. Co-o passâ di anni o borgo o l'è diventòu inportante parché o faxeiva pàrte da Via do Sâ tra Zêna e Piaxensa. O nomme o vegne da-o monte donde o s'acàscia o comûne de Bargaggi, e sto nomme o vegne çitou pe a primma vòtta into 916. Into 1797 inta neuva dominaçion françéize do Napolion Bonn-aparte Bargaggi o l'ha torna fæto pàrte do Dìpartimento da Val Besagno inta Repûbrica Ligûre. L'anno dòppo Bargaggi o l'è divegnûo capoleugo do V canton do Besagno, into 1805 o l'è stæto anésso a l'Impêro Françéize. Into 1815 o l'è stæto inglobòu into Regno de Sardégna e da-o 1861 o fà pàrte do Regno d'Italia (Repûbrica Italiann-a da-o 1946).
Pòsti de interesse
Gêxa plebann-a parochiâle de Sànta Màia Sònta
Ötöio Sàn Frutôzo
Prezépio de Vigàneno
Economia
L'economia de Bargaggi a se bâza in sce l'agricoltûa, in sce l'abæn e in sce de ativitæ tèscili.
Lusciandro Spinnoa
miniatura|Ritræto do Lusciandro Spinnoa miniatura|128x128px|O stemma da famiggia Spinnoa Lusciandro Spinnoa ò Alessandro Spinnora (Zena, 1589 - 1665) o l'è stæto o 112° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 9 ottobre 1654 a-o 9 ottobre 1656, o scûsciantesettêximo co-a càrega biennâ.
15 arvî
O 15 arvî o l'é o 105° giórno de l'ànno (106° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 260 giórni a-a fin de l'ànno.
Provinsa do Sùd Sardegna
A Provìnsa do Sùd Sardégna (Provincia del Sud Sardegna in italian provìntzia de sa Sardigna de su Sud in sardo, provinsa de Sud Sardegna in tabarchin) a l'é 'na provìnsa italiànn-a da Sardegna ch'a conprende e ecs provìnse de Carbònia-Iglésias e Médio Campidàno e o capolêugo provizöio o l'é Carbònia, o comùn ciù popolôzo da provìnsa.
A provìnsa e a léngoa lìgure
miniatura|350px|O panoràmma de Carlofòrte Gh'é doî céntri inta provìnsa do Sùd Sardégna che pàrlan o tabarchìn (tabarkin), in antîgo dialètto lìgure zenéize:
Balenn-a/VE
__EXPECTED_UNCONNECTED_PAGE__ Baléna: nome ventemigliusu do latin Balaenopterus physalus (a balenottera comune in itaglian), a l'è ina bestia de marina a sanghe caudu, cume u cavudöiu e i derfin, ch'a l'apartegne â famiglia Balaenopteridae.
Stazzona (Italia)
Stazzona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Palëre
Palêre o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta Provinsa de Sann-a.
1841
thumb|450px|center|[[New Orleans e o Mississippi, 1841]]
Laveno-Mombello
Laveno-Mombello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ponza
Ponza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Soriso
Soriso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Se duoe de Zena
Opera letiaia in zeneise de Pòulo Fuggetta
Se duoe de Zena
Se duoe de Zena ra Rivera assè perchè chiù da guardara a n'ha garie, nì chiù s'ode in Rivera ca stromie e tamborin sunnà pe ri corsè. Ni re gente de nuoette dorman moè che ghe fan turchi e mori scorrarie, e se personne son troppo adormie lighè se troevan prima che dessè. E streiti in brasso da ri corsè presto in fusta son portè figgie e figgiuoe, si fan là dentro de tutt'erba un fassio, che boettan i homi, e donne à catafassio, e inseme si ben strenzan quello, e questo, che spesso fan buttaghe ro sciao fuoe. Ni ghe va di da cuoe: Ohimè che moero, ohimè che vegno a men, che ri lascian morì perchè son chen. E ben mennan re moen, che onde feran con ta furia van, che sempre ro segnà restà ghe fan. E ro sangue ne tran: sin che Zena no fa legni armà ghe conven ra Rivera abandonà.
846 a.C.
Mòrti
Giosafat ò Giosafatte (870 a.C.–846 a.C.) quarto rè de Giuda.
Fauna de mâ in zeneise
Ciclostomi
thumb|250px|Sardina pilchardus
Fredericton
Fredericton a l'é a capitâle da provinsa canadeize do Neuvo Brunswick.
A gh'à 58.220 abitanti.
Rognano
Rognano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Lilongwe
O svilùppo da çitæ o l'é stæto pianificòu a-a töa da diségno.
A g'à 986.000 abitanti (censimento do 2017).
1872
Fæti
thumb|180px|right|[[Giovanni Muzzioli, Torquato Tasso inte l'uspiâ de Santa Nétta, 1872 (Museo cîvico de Modena)]]
Cogorno
Cogorno o l'è un comun de 5.389 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna.
Ripalta Guerina
Ripalta Guerina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
16 arvî
O 16 arvî o l'é o 106° giórno de l'ànno (107° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 259 giórni a-a fin de l'ànno.
Chiaverano
Chiaverano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Rùscia
thumbnail|destra|200px|A bandêa da Rùscia thumbnail|destra|200px|A poxiçión da Rùscia in sciâ càrta giögràfica A Rùscia (Росси́йская Федера́ция / Rossìyskaya Federàtsiya in rùscio), a l'è 'n pàize scituòu tra l'Euròpa e l'Axia. A sêu capitâle a l'é Mosca.
Con 17.075.400 km2, a Rùscia a l'é a ciù grande naçion do mondo pe superfìcce.
A gh'à 37.653 km de còste in sce l'Oçeano Àrtego, l'Oçeano Paciffego Settentrionâ, o Mâ Bàrtego, o Mâ Caspio e o Mâ Neigro.
A gh'à 'na popolasion de 141.377.750 abitanti (2007).
Cengë
thumb|300px|Cengë Cengë (Cengio in Italian) l'è un comüne da Liguria con 'na popolassion de 3.676 abitanti (2011).
Geògrafia
Inta Provinsa de Sann-a
Spescimetrô
Ô spescimetrô ô l'è un strümentô de mezüa in graddô de mezüä i spessôi, che ô vegne dövioô in te l'industria e in ta tecnologia meccanica. Ô termine ô vegne üzoô pe indicä tipologie de strümenti anche ben ben differenti: seggie quelli destinæ a mezüe de spessôre esternô (es. lastre, lamë), seggie quelli destinæ a mezüe de spessôre internô (es. cave, fessüe).
Spescimetri a lamine
Ô spescimetrô a lamine ô l'è un calibrô fissô costituiô da una lamina de metallô, realizzä con accuratezza in te un precisô spessôre (spessôre nominale). Normalmente vegne realizzoô de lamine con spessôre nominale compreiso tra 0.05 e 1 mm.
A precixiôn de questi strümenti a nô l'è môltô elevä (raramente megiô de 0,01 mm) e l'è façile aruinali pe abraxiôn o pe ceigatüa. Questô spescimetro ô vegne dövioô:
- côme riferimentô de spessô noto (es. pe a regôlaziôn de zöghi meccanici); - pe mezüä ô spessô de quote interne piccinne (es. cave e fessüe).
Cômme pe i blocchetti pianparalleli, raramente se dövien singôlarmente, ma vegnen fôrnï e utilizzæ in serie ciü o meno nümerôse, côstituie da lamine de diversô spessô, con prôgresciôn aritmetiche che permetten de crövï l'ambitô ciü largô pôscibile. Cômme per i blocchetti, pöen esse combinæ pe realizzä calibri de spessô nô presente inta serie.
E serie vegnen normalmente cônfeziônæ in pacchetti, costituï da unna pilla de lamine serræ inte unn-a custodia rigida; sôn incernieræ a un estremô de questa custodia. Giandô, a lamina a sciorte dä custodia, rendendôse dispônibile a esse döviä. In commerciô sôn dispônibili seggie serie côn spessôi nominali metrici, che serie in ünitæ imperiali britanniche.
Struttüa
E lamine vegnen realizzæ attraversô möatüa, e sôn in aççä de erta qualitæ particôlarmente flescibile (pe pôei esse façilmente accôbiæ anche quande confezionæ in pacchetti). Pe ridüine l'uzüa, e lamine vegnen preventivamente tempræ o subiscen di trattamenti superficiali de indüimentô (es. carbüraziôn).
Existen in commerciô anche lamine in lattôn, che vegnen utilizzæ quande l'è necessaiæ döviä do materiale no magneticô (per esempio in ta regôlaziôn dô pôziçiônamentô di sensôi magnetici). L'è neçessaiô però tegnï presente che questi spescimetri tenden a rôinase façilmente.
Aô spescimetrô vegne spessô dæta unna sagoma rastremä e arrôtôndä a unn-a estremitæ pe façilitä l'intrôdusiôn in te fessüe streite.
Spescimetri a quadrante
Ô spescimetrô a quadrante ô l'è un strümentô destinoô ä lettüa de quote esterne, o ä mezüa de tocchi de piccôle dimensciôn o ä lettüa dô spessô de lastre o lamë. Raramente questi strümenti eseguen lettüe de spessôi superiôri a 10 mm e con risoluçiôin superiôri a 0,01 mm. De struttüa, questi spescimetri s'assômegian a un micrometro, però ô dispoxitivô de lettüa a vie/tambüô ô l'è sôstituiô da un ciü pratico cômparatô. Ô quadrante o l'è calibroô pe indicä zerô quande i tastatôri sôn a côntattô.
Ô spescimetrô ô vegne completoô da un leverixmô che ô permette all'operatô de mesciä façilmente ô tastatô mobile.
Spescimetri a ultrasönni
Ô spescimetro a ultrasönni ô l'è un strümentô che ô serve pe a lettüa dô spessô de un toccô realizzoô in materiale ünifôrme. Questi strümenti pöen eseguï lettüe de spessôi cômpreixi tra 0,01 e 200 mm e con risoluçiôin superiori a 0,01 mm. Questô tipô de spescimetrô ô l'è particôlarmente ütile:
- quande se deve mezüä ô spessô in te di punti distanti da ô bordô dô toccô; - quande gh'è bezögnô de mezüä ô spessiô in te di punti dove no l'è poscibile arrivä a tutte e due süperfiçie esterne dô toccô.
I spescimetri a ultrasönni son fæti de due parti:
1. Apparecchiatüa de lettüa', che a cômprende almenô: - ô generatô de ultrasönni; - ô condizionatô de segnale pe ô trasduttô; - l'elaboratô da mezüa; 2. Trasduttô ultrasonico, una testinna che a côntegne almenô un cristallô piezoelettricô pe a generaziôn e a lettüa di ultrasönni.
Principiô de funsionamentô
Ô principiô de funsiônamentô de questô tipô de spescimetrô ô l'è ô mæximô dô Sonar: vegne emissô un fû ultrasönicô e se rileva ô ritardô dell'eco de ritôrnô; conoscendo a velocitæ dô sönnô in tô mezzô, se pö calcôlä a distansa dä superfiçie che a l'ha riflessô l'impulsô sonoro. In tô caxô speçifico ô spescimetrô ô rilevva l'eco de ritôrnô generä dä superfiçie opposta, rispetto a dônde l'è stætô pôsiziônoô ô trasduttô ultrasönicô.
Cônscideraçiôin pe l'utilizzô
Un aspettô diffiçile in te l'utilizzô dô spescimetrô a ultrasönni a l'è a definiçiôn da velôçitæ dô fô in tô materiale dô toccô da mezüä. Defæti ogni materiale ô l'ha una sö speçifica velocitæ de propagaçiôn dô fô (pe i metalli a pö esse cômpreiza tra 1500-6000 m/s). Errôi in ta definiçiôn de questa velocitæ se trasferiscen direttamente in ta precixiôn da mezüa.
De cônseguensa gh'è due mainë de döviä ô strümentô: - Cônôsce da primma a velocitæ de propagaçiôn dô fô (certificä da chi fôrnisce ô materiale). In te questô caxô l'è sufficiente impostä côrrettamente ô strümentô. - Calibrä sperimentalmente ô strümentô in sce ô toccô meximô da mezüä. Defæti, avendô a dispôxiçiôn un bordô liberô in sce ô toccô, l'è pôscibile regôlä ô strümento in sce quellô, avendô preventivamente eseguiô a mezüa con un strümentô tradiçiônale (es. un micrometrô).
Tavernerio
Tavernerio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Giulio Saolo
miniatura|Ritræto do Giulio Saolo Giulio Saolo (Zena, 1589 - 1665) o l'è stæto o 113° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 12 ottobre 1656 a-o 12 ottobre 1658, o scisciantœutteximo co-a càrega biennâ.
Roncobello
Roncobello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
1842
thumb|300px|center|Romma, [[Palasso Braschi Pòrto de Ripa Grande, pàppa Gregorio XVI e i prìmmi 3 batélli a vapô ingléixi (pitô ignöto, 1842)]]
San Tomè
San Tomè (in portoghéize: São Tomé) a l'é a capitâle de l'îzoa-stâto de San Tomè e Prinçipe (São Tomé e Príncipe) e do distréito de Água Grande. A g'à 53.300 abitanti e a l'é ciamâ coscì segondo l'apòstolo Tomâxo. A léngoa ofiçiâle de l'îzoa a l'é o portoghéize.
Priverno
Priverno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
1925
thumb|400px|center|O diplöma de Grand Prix de l ' Espoxiçión Universâle de Arte Decorative e Industriâli Moderne de Pariggi, 1925 (Manifattura Fornaci Chinni) Venessia
Fæti
thumb|250px|right|[[Alfonso XIII de Spagna, a reginn-a Vitöia Eogénia e Miguel Primo de Rivera, frevâ 1925 (Archìvvi Federâli da Germania - Coblensa)]] thumb|180px|right|Calendäio 1925
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1924-1925 (dòppo Serie A) - Bologna - Alfredo Binda o goâgna o Gîo d'Italia 1925. - Philadelphia - Coppa Davis 1925. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Charles Dawes Prémio Nobel pe-a letiatûa: George Bernard Shaw Prémio Nobel pe-a fìxica: James Franck, Gustav Hertz Prémio Nobel pe-a chìmica: Richard Adolf Zsigmondy
Leggiuno
Leggiuno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Da Citten no Vestimo
Opera letiaia in zeneize de Pòulo Fuggetta
Da citten no vestimo...
Da citten no vestimo, ma da Conti ch'emmo cangiao ra Toga in pompe e galle e tutti à re virtù demmo de spalle, e corre derré à vitij semo pronti. No andà chiù se degnemo su ri ponti a receive dre lanne e spacchià balle che à noi conven pù fà, che in questa valle semo nassui, circondà da monti. Ni vive da Baroin poemo d'intrà che ne conven per forza esse mercanti o Zena moere nostra abandonà. Ro scosà ne conven tegnì davanti e a ra butega infin ne conven stà, o scorre ri Ponenti e ri Levanti.
Fanny Cadeo
Fanny Cadeo (Lavagna, 11 seténbre 1970), a l'è 'na attriçe, modella e cantante italian-a.
Sozzago
Sozzago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Epoca Moderna
Co-o nomme ' Epoca Moderna  se intende o periodo da stöia euröpêa da-a scoverta de l'America scin'a-o tempo d'ancheu.
17 arvî
O 17 arvî o l'é o 107° giórno de l'ànno (108° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 258 giórni a-a fin de l'ànno.
Mignanego
Geögrafîa
Mignànego o se trêuva inta Provinsa de Zena
Feste e fêe
A l'é stæta presentâ a maschera da val Polceivia, a se ciamma Procobera, comme i antighi români ciamavan a nòstra valle. Pe véddila ciamæ a Proloco da VALPOLCEIVIA a Pontedêximo.
Mercûrio (astronomia)
miniatura|350x350px|Vìsta de Mercûio fæta da-a sónda [[MESSENGER]] Mercûrio ò Mercûio (scìnbolo: ) o l'é o prìmmo pianêta, pe distànsa da-o Sô, do scistêma solâre.
Chieri
Chieri o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Romagnese
Romagnese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Algebra
L'algebra a l'è unna ramma da matematica ch'a stûddia e struttûe algebriche, relaçion e quantitæ.
O nomme algebra (da l'arabo الجبر, al-ğabr, che veu dî union, connescion ò completamento, e dâ recatto ascì) o vegne da o nomme do libbro do matematico perscian Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī, intitolòu Al-Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala ("Compendio in scio Carcolo pe Completamento e Bänsamento"), ch'o tratta a soluçion de equaçioin de primmo e de segondo grao.
Gh'é diversci tipi de algebra:
217
thumb|350px|center|Baxìlica romann-a de [[Volubilis (Marocco), 217 (UNESCO)]]
Zane Battesto Çentrion
miniatura|Ritræto do Zane Battesto Çentrion Zane Batesto Çentrion ò Gian Batista Çenturion (Zena, 1603 – 1692) o l'è stæto o 114° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 15 otobre 1658 a-o 15 otobre 1660, o scisciannoveximo co-a càrega biennâ.
Analixi matematica
miniatura|O [[Gràfico de 'na fonçión|grafico de unna funsion, a mantissa do logaritmo in base dexe]] L'analixi matematica a l'è unna ramma da matematica sviluppâ in scia base di conçetti do carcolo infiniteximà.
Inisialmente l'analixi matematica a l'ea rivòlta a a rappresentaçion geometrica in to cian cartesian de fonsioin, çercando de risponde a e costion de carcolo de äree e caratteristiche geometriche de unna curva. Da a fin do XVIII secolo se introdusse o conçetto de limite passando da un'interpretaçion intuitïva basà in scie divixoin successïve, come o grego Zenon in to V secolo a.C. o l'aveiva capiô ascì, arrivando a l'analixi matematica de ancheu, ch'a l'ha portou a de metodologìe pe o carcolo de un valô de limite. Questo o l'ha portô a unna rivoluçion completa da materia, analizando de neuvo e noçioin e i teoremi sensa usâ de giustificaçioin geometriche, ma basandose in sce di conçetti de numero e d'insemme. Questo o l'ha permisso l'analixi ciù approfondïa de geometrie non euclidee e di spaçi a dimenscion maggiô de trei.
Rivarolo del Re ed Uniti
Rivarolo del Re ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
thumb|250px|Rivarolo del Re, Vìlla Todeschina|centro
Prossedi
Prossedi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Venere (astronomia)
miniatura|350x350px|A superfìcce de Vénere vìsta da-a [[sónda Magelàn]] Vénere (scìnbolo: ) o l'é o segóndo pianêta, pe distànsa da-o Sô, do scistêma solâre.
Etæ Classica
Co-o nomme Etæ Clascica  se intende o periodo da stöia euròpea da l'affermaçion de primme çiviltæ in Grecia a a fin de l'Impeo Roman, attraverso a nascita e l'affermaçion de l'Impeo Roman e do Cristianeximo.
U Sejô
U Sejô (prununsiàu ascì U Sejâ, U Serià in tuiranìn, scrìtu Çejâ inta grafìa zenese) u l'è 'n cumün inta pruvinsa de Savuna, ch'u gh'à 5.544 abitanti (dàtti agiurnài au zügnu du 2019).
Zena moere de regni e de cittè
Opera letiaia in zeneise de Pòulo Fuggetta
Zena moere de regni e de cittè
Zena moere de regni e de cittè zà reginna dro mà fò tanto brava che navegando de gren Rè piggiava non che menui e pichieni corsè. Che a travaggiava con garie armè e ligava nemixi e noi servava, e chenne grosse da per lé schiancava, chi ancora son per Zena spanteghè. Ma si ben l'otio l'ha marcìa chie, che da per lé stà drita a no puoe chiù, non che fà come avanti bravarie. E s'un baston da poeise reze su in man noi no ghe demo de garie Zena à ra fin porreiva caze zù. Ni Renna oura a pà chiù, anzi de Renna a pà vegnùa un messo perchè parla che veggo de trasmesso e bàttera ben spesso; ma se ro legno dre garie a l'ha, de corsè ra marinna a spasserà. E Renna a tornerà perchè castiga matti, in concruxon, re garie de Zena dì se pon.
18 arvî
O 18 arvî o l'é o 108° giórno de l'ànno (109° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 257 giórni a-a fin de l'ànno.
Armu
Armu (scrìtu Armo in zenese, Ōlmu in urmeàscu, Armo in italian) a l'è ina cumüna da pruvinsa de Imperia, ch'a cunta 118 abitanti (daiti agiurnài du 2022).
1843
thumb|450px|center|[[Mauricio Rugendas (1802-1858), A Ciàssa Magiô de Lìmma, 1843]]
Chiesanuova (Italia)
Chiesanuova o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Etæ de Mëzo
Co-o nomme Etæ de Mëzo, dîto ascì Medioêvo ò Mediêvo) se intende o periòdo da stöia euròpea da-a fin de l'Impeo Roman e a sò divixion in impeo de levante e impeo de ponente, a-a scoverta de l'América.
Descriçion e stöia
O l'è precedûo da l'etæ clascica e segûïo da l'etæ moderna.
Afghanistan
thumb|right|200px|A bandêa de l'Afghanistan thumb|right|200px|A poxiçión de l'Afghanistan in sciâ càrta giögràfica Afghanistan (Nommi ofiçiæ:  جمهوری اسلامی افغانستان - Jamhorīyē Eslāmī-ye Afġānistān in perscian e د افغانستان اسلامي جمهوریت - Da Afġānistān Islāmī jomhoriyat in pashto, stato de l'Asia oççidentà indipendénte da-o 1919, a seu capitâ a l'è Kabul.
Tremezzina (Italia)
Tremezzina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Architetûe civîli
thumb|300px|Tramezzina - Lenno, Villa do Bambinello|centro
1844
thumb|500px|center|[[Cagliari, màppa do 1844]]
Bahrain
thumb|200px|right thumb|right|200px| Nomme offiçiâ: مملكة البحرين - Mamlakat al-Bahrayn, stato de l'Asia oççidentâ indipendente da o 1971, a so capitâ a l'è Manamma.
1624
thumb|400px|center|[[Valerio Castello (1624-1659), Adoraçión di pastoî. 1655 ca. (California Palace of the Legion of Honor)]]
Euröpa
Fìn du marchexâto de Sucælo con a vendita do feodo a-a Repùbrica de Zena.
Inuliata
miniatura|Inuliata aghjaccina L'Inuliata (aghjaccinu; talvurta francésizzatu in inuliate) ghjè un dorci aghjaccinu generarméinti di forma rutonda, fattu di pasta levitata. U dorci hè tipicu di a cucina d'Aghjacciu in u Pumonti di Corsega. L'inuliata hè priparata duranti a settimana di Pasqua.
Ingrédiéinti
I sòi ingrediéinti principari sò farina di fruméintu, levitu, zuccharu à velu, oliu d'uliva è vinu biancu seccu. Un impastu veni priparatu cùn farina, guasgi tuttu lu zuccharu è l'oliu, vinu biancu è levitu scioltu in acqua. A massa ghjè impastata, lasciata ripusà è stesa in una forma rotonda arta. I sòi bordi veneni pizzicati cùn i mani è a superficia ghjè bucherellata cùn una furchetta. U dorci veni spennellatu cùn oliu d'uliva (da qui u nomi), spulverizzatu cùn u restu di u zuccharu, missu nantu à una teghja unta cùn oliu d'uliva è cottu un'ora in fornu muderatu.
Lonate Ceppino
Lonate Ceppino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Suno
Suno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Repubbrica Ceca
A Repùbrica Cêca (Česká republika in cêco, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa centrâle sénsa sbòcco in sciô mâ.
Sacro Impêo Roman
O Sacro Impeo Roman o l'ea un grüppo de tære de l'Euròpa de l'etæ de mëzo e de l'época moderna prevalentemente da Germania. O s'è formòu in to 843 da-a fin do Regno Franco e o l'è duòu fin a-e guære napoliòniche do 1806. A-o sò màscimo o Sâcro Impêo Romàn o l'ha incorporòu e tære di attuæ naçioìn: Germania, Svissëa, Liechtenstein, Repubbrica Ceca, Luxemburgo, Austria, Slovenia, Belgio, Polonia, Italia e Fransa.
Repubbrica Ceca
Giögrafîa
A Repùbrica Cêca a confìnn-a con l'Òustria a sùd, co-a Polonîa a nòrd-èst, co-a Slovàchia a sùd-èst e co-a Germanîa a ponénte. O teritöio da naçión, pi-â ciù pàrte òcupòu da colìnn-e, o l'à 'n'àrea de 78.871 km2. O clìmma o l'é sorviatùtto de tîpo continentâle-tenpiòu e òceànico.
Sacro Impêo Roman
O l'êa anche ciamòu Sâcro Impêo Romàn da naçión tedésca perché i sò inperatoî êan de léngoa e coltûa germànica.
Repubbrica Ceca
Giögrafîa
A capitâle da Repùbrica Cêca, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Prâga; inte l'òrdine e âtre çitæ ciù grénde són Brno, Ostrava, Plzeň e Liberec.
Sacro Impêo Roman
Stöia
thumb|300px|L'Agogia a doe teste, scìmbolo do Sacro Impeo Roman|sinistra
Repubbrica Ceca
Stöia
Depoî a creaçión do Ducâto de Boêmia, cómme pàrte do Régno de Moràvia, vèrso a fìn do sécolo IX, a Boêmia a l'é stæta riconosciûa inte l'ànno 1002 cómme Stâto Inperiâle into Sâcro Inpêro Romàn, diventàndo 'n régno into 1198. Co-a batàggia de Mohács do 1526, l'intrêga Corónn-a de Boêmia a l'é stæta progresivaménte integrâ inta monarchîa asbùrgica. A rivòlta boêma di protestànti a l'à caxonòu o sccéuppo da Goæra di Trént'Ànni, co-a quæ, depoî a batàggia da Montàgna Giànca, i Asbùrgo àn consolidòu o pròpio domìnio in sciâ región. Co-a disoluçión do Sâcro Inpêro Romàn inte l'ànno 1806 e tære da Corónn-a de Boêmia són stæte do tùtto unîe a l'inpêro oustrìaco.
Into sécolo XIX l'àrea a l'à avûo 'na fórte industrializaçión e, inte l'ànno 1918, a l'é diventâ pàrte da Prìmma Repùbrica Cecoslovàcca aprêuvo a-a chéita de l'inpêro oustro-ungarìco depoî a Prìmma Goæra Mondiâle, co-a Cecoslovàchia ch'a l'é stæta l'ùnica naçión de l'Eoröpa centrâle e de l'èst a restâ 'na democraçîa into perîodo tra e dôe goære. Co-a Conferénsa de Mónego do 1938, a Germanîa nazìsta a l'à incomensòu a pigiâ scistematicaménte o contròllo de tære di cêchi ma, a ògni mòddo, inte l'ànno 1945 a Cecoslovàcchia a l'é stæta ricostitoîa e, aprêuvo a-o córpo de stâto do 1948 a l'é pasâ sótt'a 'n regìmme comunìsta, diventàndo pàrte do blòcco òrientâle, sótt'a-a direçión de l'Unión Soviética. I tentatîvi de creâ 'n govèrno ciù democràtico in Cecoslovàchia àn portòu a-a coscì dîta Primavéia de Prâga, sciacâ da-e trùppe do Pàtto de Varsàvia con l'invaxón do pàize inte l'agósto do 1968. Into novénbre do 1989, a coscì dîta rivoluçión de velûo a l'à portòu pacificaménte a-a fìn do regìmme comunìsta in Cecoslovàchia e, a-o prìmmo de zenâ do 1993, a s'é desfâ l'unión tra i sò doî pàixi costitoénti, i quæ se són trasformæ inte dôe naçioìn indipendénti da Repùbrica Cêca e da Slovàchia.
Economîa e polìtica
A Repùbrica Cêca a l'é 'na repùbrica parlamentâre unitâia e 'n pàize svilupòu co-în economîa sociâle de mercòu avansâ e a âto rédito. A naçión a l'à svilupòu 'n stâto sociâle, segóndo o modéllo sociâle eoropêo, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. A se trêuva a-a 12° poxiçión inte l'ìndice de svilùppo umâno agiustòu pe-e dizegoaliànse de l'ONU e a-o 24° pósto inte l'ìndice de capitâle umâno da Bànca Mondiâle. A l'é o novén pàize segóndo l'ìndice de quélli ciù segûi e pacìfichi e o 31° pe-o livéllo de democraçîa.
A Repùbrica Cêca a l'é 'n ménbro de l'Unión Eoropêa, da NATO, de l'OECD, de l'OSCE e do Conséggio d'Eoröpa.
Palikir
Palikir a l'é a capitâle da Micronesia. A s'atreuva inte l'îzoa de Pohnpei e a gh'a mêno de 5,000 abitanti.
Gian Benardo Frugon
miniatura|Ritræto do Gian Benardo Frugon Zane ò Gian Benardo Frugon (Zena, 1591 – 22 março 1661) o l'è stæto o 115° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 28 ottobre 1660 a-o 22 marso 1661, o setanteximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
O moì in càrega.
19 arvî
O 19 arvî o l'é o 109° giórno de l'ànno (110° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 256 giórni a-a fin de l'ànno.
Roncaro
Roncaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Vixigöti
miniatura|A Bibbia d'Ulfila (Codex Argenteus) miniatura|O Tesöo de Pietroasele, ritrovou à [[Pietroasele, Romania, compòsto da oggetti gòtichi]] I Vixigöti ean de origine scandinava e appartegnivan a-a tribù di Göti.
Descriçion e stöia
Son de quelli pòpoli barbari che, co-e seu migraçioin, an contribuio a-a crixi e a-a cheita de l'Impero Romano d'Oçidente. Dòppo a fin de l'Impero Romano d'Oçidente do 476 (dæta canònica) i Vixigöti an zugou un ròllo importante into scenäio europeo pe atri doî secoli e mezo.
Roncola (Italia)
Roncola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Tæra
miniatura|O pianêta Tæra thumbnail|destra|Raffiguraçion artistica do scistêma solâre A Tæra (scìnbolo: ) a l'é o tèrso pianêta do Scistêma Solâre pe distànsa da-o Sô e l'ùnico pòsto conosciûo inte l'Univèrso dónde se ségge svilupâ a vìtta e de condiçioìn a lê favorévoli. Scibén chi-â Tæra a no l'à i ciù gréndi volùmmi d'ægoa do Scistêma Solâre, sôlo chi gh'é de l'ægoa lìquida in superfìcce, che defæti a crêuve o 70,8% do pianêta co-i sò òcêani.
1868
thumb|400px|center|O Pàppa [[Pîo IX insemme a cardinæ e monscignôri, 1868 ]]
Marte (astronomia)
miniatura|250x250px|Vìsta de Màrte pigiâ da l'[[Emirates Mars Mission a-i 30 d'agósto do 2021]] Màrte (scìnbolo: ) o l'é o quàrto pianêta, pe distànsa da-o Sô, do scistêma solâre.
Trezzone
Trezzone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Fiadun
U fiadun ghjè un dessert : una torta di Corsega à basi di brucciu, zuccharu, ova è buccia di limun.
Imbrucciata
L ' imbrucciata (in francési ambrucciate, in talianu imbrocciata) ghjè un dorci tipicu di Aghjacciu in Corsega, simili à un piccuru Fiadun priparatu cùn pasta sfoghja o pasta brisé.
Descriçion
L'ingrédiéinti di a farcia sò brucciu, zuccharo, ova è scurza di limun.
Si tratta di una tortina di forma rutonda avéinti à u bordu piccuri punti di pasta, dérivanti da u pizzicaméintu di a stessa duranti a priparazziun. U sòu diametru varia da 8 à 10 cm, cùn unu spessù da 2 a 3 cm. U dorci si priséinta, dopu a cuttura in fornu muderatu, un pò gonfiu è cupertu da una crosta assai suttili è di culori duratu.
Emirati Àrabi Unïi
thumb|200px|right|A bandêa di Emirâti Àrabi Unïi thumb|right|300px|A poxiçión di Emirâti Àrabi Unïi in sciâ carta giögràfica thumb|350px|right|[[Dubai]] Nomme ofiçiâ: الإمارات العربيّة المتّحدة - Al-Imārāt al-ʿArabiyyah al-Muttaḥidah, stato de l'Asia ocidentâle indipendente da-o 1971, a sò capitâle a l'é Abu Dhabi.
Rocca Massima
Rocca Massima o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Pigna
thumb|300 px|Pigna thumb|100px|right|U stemma du comùn de Pigna Pigna o l'è un comùn inta Provinsa de Imperia.
Rivolta d'Adda
Rivolta d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Rosciggion
thumb|250px|Poxiçion do Rosciggion inti Pirenëi orientali 150px|right|Stemma do Rosciggion thumb|300px|A tôre do castèllo reàle O Rosciggion (in franseise: Roussillon; in catalan: Rosselló; in spagnòllo: Rosellón) a l’é unna comarca stòrica catalaña, amministrativamente into canto sud-orientale do stato franseise.
Descriçion e stöia
Perpignan, a capitale e a çittæ prinçipâ, a l’é a çittæ a ciù importante da Catalogna do nòrde ascì. A comarca a confiña co-e regioin catalañe de Alt Empordà, Vallespir e Conflent, e à nòrde co-e comarche occitañe de Fenolheda e Corbièras.
O l’é ascì o nomme che, fin a-o 2015, o governo franseise o deuviava pe tutta a Catalogna do nòrde drento a-a region franseise da Lenguadòcca-Rosciggion (in franseise: Languedoc-Roussillon).
Chiomonte
Chiomonte o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Mauretania (provinçia romaña)
A Mauretania (da-o latino: Mauritania) a l'ea o nomme de doe, e dòppo træ provinçie de l'Impero Romano che comprendeivan i territöi do Maròcco e de l'Algeria da giornâ d'ancheu.
San Marin
Sàn Marìn (San Marino in italiàn, San Marein in romagnòllo), conosciûo ofiçialménte cómme Repùbrica de Sàn Marìn (Repubblica di San Marino in italiàn, Ripóbblica d' San Marein in romagnòllo), o l'é 'n pàize de l'Eoröpa do sùd sénsa sbòcco in sciô mâ.
Giögrafîa
Sàn Marìn o l'é 'na naçión picìnn-a de l'Eoröpa do sùd do tùtto circondâ da-o teritöio italiàn e, in particolâ, da-e dôe regioìn de l'Emìlia Romàgna e de Màrche. Scitoòu lóngo a còsta de nòrd-èst de l'Apenìn toscàn-romagnòllo, o l'à 'n'àrea de 61 km2 e 'na popolaçión de 33.562 abitànti. Sàn Marìn o no l'à nisciùn sbòcco in sciô mâ, scibén ch'o se trêuva a apénn-a 10 km da Rìmini e da-e rîve do Mâ Adriàtico. L'ariopòrto ciù vixìn, ö sæ quéllo de Rìmini, o l'é scitoòu in Itàlia ascì.
A sò capitâle, ciamâ senpliceménte "Çitæ de Sàn Marìn", a l'é stæta costroîa in çìmma a-o Mónte Titàn, o pónto ciù âto da naçión co-i sò 739 mêtri in sciô livéllo do mâ. O bórgo ciù grànde o l'é pe cóntra quéllo de Dogana, pàrte do comùn de Serravalle, o quæ o l'é o ciù làrgo e ciù popolôzo do pàize, segoîo da Borgo Maggiore.
A léngoa ofiçiâ de Sàn Marìn a l'é l'itàlian, a quæ, insémme a-o romagnòllo, a l'é quélla ciù dêuviâ.
Stöia
O nómme da naçión o vêgne da Sàn Marìn, 'n scöpelìn òriginâio de l'îzoa de Rab, a l'época controlâ da l'inpêro romàn e d'ancheu pàrte da Croàçia. Nasciûo inte l'ànno 275 o Marìn o l'à travagiòu a-a ricostruçión de miâge de Rìmini, destrûte inte 'n atàcco di piràtti Libùrni. O sànto o s'é dónca trasferîo in sciô Mónte Titàn, dónde o l'à fondòu 'na comunitæ monàstega indipendénte inte l'ànno 301. Pe 'sta raxón chi Sàn Marìn o l'é conscideròu o ciù antîgo stâto sovràn ancón existénte, óltre che a ciù antîga repùbrica costituçionâle.
Economîa e polìtica
O govèrno da naçión o l'é do tùtto particolâ: cómme indicòu inta sò costituçión o potêre legislatîvo, asegnòu a 'n parlaménto ciamòu "Conséggio Grànde e Generâle", o l'à o cónpito d'elêze i doî càppi de stâto, ciamæ "Capitànni regénti", i quæ són dotæ di mæximi potêri e àn 'na càrega da-a duâta de sêi méixi. A livéllo internaçionâle, o l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa e de l'OSCE. Scibén che l'intrâ inte l'Unión Eoropêa a l'é stæta refuâ co-in referendum, aprêuvo a l'unión monetâia tra Sàn Marìn e l'Itàlia, cómme monæa ofiçiâ da naçión o l'é stæto adotòu l'éoro.
20 arvî
O 20 arvî o l'é o 110° giórno de l'ànno (111° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 255 giórni a-a fin de l'ànno.
Pompeiana
thumb|300 px|Pompeiana, Panorama Pompeiana o l'è un comùn inta Provinsa de Imperia.
San Pê d'Ænn-a
Sàn Pê d'Ænn-a (scrîto ascì Sanpedænn-a, pronónçia IPA, in italiàn Sampierdarena) o l'é un di ciù popolôxi quartê de Zêna e inportànte céntro industriâle.
O l'é stæto comùn outònomo da-o 1798 scin'a-o 1926, quand'o l'é stæto incorporòu into Comùn de Zêna insémme a âtri 18 comùn.
1847
thumb|300px|center|[[Achille Vianelli (1803-1894), Canpidòlio de Benevento, 1847]]
Terdobbiate
Terdobbiate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Lonate Pozzolo
Lonate Pozzolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Rosasco
Rosasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Voì vorei pu coxin
Opera letiaia (sonetto) in zeneise de Pòulo Fuggetta.
Voì vorei pù coxin...
Voì vorei pù coxin che tuttavia à beive stagghe com'un oca à muoegio dentr'a fontanna d'Heliconna, ò truoegio, perché reste agro com'unna limia.
Povera e nua va ra poesia e mi Foggietta fuoeggie chiù no vuoeggio ma vorreiva oro in cangio d'orofuoeggio, chi è solo insegna ancuoe d'ogni hostaria.
E derré fa ro loro ogni personna à chi cerca orofuoeggio e vuoe ghirlande, ma un Aze d'oro carrego è adoraou.
Ni perché à beive l'egua d'Heliconna ra me foggietta devegnì puoe grande, ni ro senno dro povero è apprexaou.
Turate
Turate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Roccagorga
Roccagorga o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Impêo Roman
L'Impeo Roman o l'è stæto o Stato di Romani de l'Etæ Clascica. O l'êa nasciûo da-a Repubblica Romann-a pe òpera de Giulio Çesare e o l'à dominòu a scêna mondiâ da-o I sécolo a.C. a-o IV secolo d.C.
Òman
thumb|200px|right|A bandêa de l'Omàn thumb|right|200px|A poxiçión de l'Omàn in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: سلطنة عُمان - Sulṭanat ʿUmān, stato de l'Asia oççidentâ, a seu capitâ a l'é Muscàt.
1924
Mûxica
- Rapsodia in blu de George Gershwin - I pìni de Romma de Ottorino Respighi
Achille Vianelli
Achille Vianelli (Pòrto Moriçio, 21 dexénbre 1803 - Benevento, 2 arvî 1894), o l'é stæto 'n pitô, incizô e docénte italian, co-a naçionalitæ françéize.
Biografìa
Seu poæ, Giovan Battista Vianelli, véneto ma co-a naçionalitæ françéize, o l'é stæto agénte consolâre napoliònico a Pòrto Moriçio.
1924
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1923-1924 (dòppo Serie A) - Zêna CFC - Pariggi. VIII Olimpiade. 40px|border - Giuseppe Enrici o goâgna o Gîo d'Italia 1924. - Philadelphia - Coppa Davis 1924. Vincitô: Stati Unïi d'America - Chamonix. I Olimpiade Invernâ. 40px|border
Kuwait
thumb|200px|right|A bandêa do Kuwait thumb|right|200px|A poxiçión do Kuwait in sciâ carta giögràfica Kuwait - Nomme ofiçiâ: دولة الكويت - Dawlat al Kuwayt, stato de l'Asia ocidentâle indipendente da-o 1961, a sò capitâle a l'é Çitæ do Kuwait.
1924
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Władysław Reymont Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Willem Einthoven Prémio Nobel pe-a fìxica: Manne Siegbahn
Chiusa di San Michele
Chiusa di San Michele o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Gren ville hemo dattorno ra cittè
Opera letiaia in zeneise de Pòulo Fuggetta
Gren ville hemo dattorno ra Cittè
E conven che ra guardia in villa femo, perchè a trovà ne vennan corsè mille, ri què ne mennan, se dormimo, via
su fusta, ò su garia; e homi e donne fuzze fan, ni a piggià braghe, ò camixette, stan,
che mostran quello ch'han: e se ben torre e guardie in villa femo, da ri corsè piggiase ancon vegghemo.
E intrà se ri veiremo dentro Zena, non che intri giardin, se à fà garie no tornemo infin.
Odontoblasta
L ' Odontoblasta a l'è unna cellula de origine mesodermica presente in tütti i organiximi dotæ de denti. A sö funsiôn a l'è quella de prôdüe a dentinna, che a côstituisce côn a polpa dentaria ô cômplessô pulpo-dentinale, che ô serve a garantî elasticitæ e vitalitæ all'elementô dentario.
Descriçion
I odontoblasti se tröven sistemæ in riga tra a pôlpa e a dentinna. In ta pôlpa côrônale queste cellule han unna fôrma allongä, pe poi fase cübiche lungo i canali e continuä a restrenzise finna a acciattise a livellô apicale: defæti e dimensciôin da cellula sôn prôporsiônali a ô graddô de attivitæ, che a côrrispônde ä produçion de dentinna, in diminuçiôn dä côrônna ä reixa. Dä sö parte apicale ogni odontoblasta ô l'ha un prolungamentô citoplasmatico (Processo Odontoblastico), che ô s'allunga da maniman che vegnen prodüte predentinna e dentinna in concomitansa all'arretramentô dell'odontoblasta (in direçiôn centripeta, versô a cavitæ pulpare che a se ridüe).
Ogni Processo Odontoblastico ô resta côscì côntegnüô in te un spaçiô çircôndoô dä dentinna, ô Tubulo Dentinale, che ô percôre pe tüttô ô spessô da dentinna. Ô spaçiô che resta tra ô Processo Odontoblastico e a dentinna che a delimita ô tubulo, ô piggia ô nômme de Spazio Periodontoblastico, e ô contegne ô fluidô dentinale (un trasuoô di capillari da pôlpa), attraversô ô quale varie sostanze pöen razonze a giunsiôn smaltô-dentinna e in sce a quæ prezensa se basa a Teoria idrodinamica da sensibilitæ dentinale. A parete de ogni tubulo a l'è rivestia da unna guaina ipomineralizzä, ricca de glicosamminoglicani, che a l'ha a funçiôn de inibitô di processi de sclerosi dentinale.
1625
thumb|450px|center|[[Diego Velázquez, A resa de Breda. 1634-1635 (Museo del Prado) ]]
Anni 1870
thumb|350px|center|[[Napoli, Panoràmma da San Martino, 1870-1879]] thumb|140px|right|A reginn-a [[Margaita de Savoia e Vitöio Manoælo III de Savoia bambìn]] thumb|180px|right|O segóndo govèrno [[Agostino Depretis, 1877-1878 ]]
Cosceria
Coscéria (Cosséria in italian) l'è un comüne da Liguria con 'na popolassion de 1.076 abitanti (2011).
Stoia
thumb|200 px|Nicolas-Antoine Taunay (1755-1830), Attacco a-o castê de Coscéria, 13 arvî 1796 ([[Versailles) ]]
Virtual International Authority File
thumb|300x300px|Ezénpio di redirect a 'n eleménto VIAF O Virtual International Authority File (VIAF) o l'é 'n contròllo de outoritæ internaçionâle. O l'é 'n progètto conzónto de vàrie bibliotêche naçionâli e o l'é òperòu da l'Online Computer Library Center (OCLC).
Stöia
A discusción in sciô fæto d'avéi 'n'outoritæ internaçionâle comùn a l'é incomensâ a-a fìn di ànni '90. Dòppo o faliménto de 'na série de tentatîvi de creâ 'n sôlo eleménto digitâle comùn, a nêuva idêa a l'é stæta quélla de colegâ e despægie outoritæ internaçionâli za existénti. Fæto ch'o l'aviéiva portòu a tùtti i vantàggi de 'na gestión centralizâ, sénsa però domandâ 'n grànde investiménto de ténpo e de dinæ pi-â sò inplementaçión.