cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Christmas Cup
Descriçion
Fra i nommi de squaddre che no àn guagnòu fâ piaxei arregordâse di Capponmagro, Slitte, Pupazzi, St-Renne, Lenticchie e Cotechini, Lastcristmasaigheiviumaiart, Struffoli, S.Taklaus, Spacca Pandori, Acid Xmas, Moccoli e Befane, Stelle & Stalle, Happy New Swindlers, Bob di Natale, Palle Cadenti, Pan Pepati, Oh Santo Cielo!, Pandolci Spolverati, Spacciatori di Mirra, Pargol di Vino, Tirapacchi coi Fiocchi, Divini a Tutta Mirra, Re Mogi, Atletico Betlemme, Xmas Factor e La Banda degli Yellow Minions Natalizi.
I Zeugoèi c'àn ciù vòtte guagnòu
Son 112 i zeugoèi che inti anni àn piggiòu parte a-a Christmas Cup. I ciù titolæ son Francesco Colombo (o Pimpinello) e Roberto Scavarda che àn guagnòu inte eutto de disette edisioìn finn-a òua disputæ.
Fra i âtri se son ben distinti Roberta Ricci con sei primmi posti, Alessandro Melis e Mila Palanzone con çinque, Marina Piombo, Marco Canali, Paolo Valerio, Giovanni Antichi, Danilo Giusto e Valeria Saettone con quattro, ma ascì Anna Pisano, Marco Giana, Riccardo Notari, Roberto Craviotto, Roberta Ratto, Nadia Pontillo e Mauro Guido che àn vinto træ vòtte.
Pettenasco
Pettenasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Anniversâio da liberaçion d'Italia
miniatura|331x331px|I festezamenti a Milàn into 2007 L'Anniversâio da liberaçion d'Italia (in italiàn: Anniversario della liberazione d'Italia), ciamâ ascì Fèsta da Liberaçion, a l'é 'na fèsta naçionâle da Repubbrica Italiann-a dedicâ a-a liberaçion da-o nazi-fascismo, legâ a l'insureçion de Milàn avegnûa ai 25 de arvî 1945.
Pieve Porto Morone
Pieve Porto Morone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Rodero
Rodero o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pescarolo ed Uniti
Pescarolo ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Zane Lucco Ciavai
miniatura|Ritræto do Zane Lucco Ciavai 100px|miniatura|right|O stemma da casadda di Ciavai Zan Lucco Ciâvai ò Ciavari (Zena, 1573 – 1657) o l'è stæto o 98° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 28 zugno 1627 a-o 28 zugno 1629, o çinquantetreieximo co-a càrega biennâ. O l'ea figgio do Giœumo Ciavai.
Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli)
thumb|250 px|Gêxa de San Zorzo di Zenéixi (Nàpoli) A Gêxa de San Zòrzo di Zenéixi a l'é 'na gêxa antîga de Napoli.
Descriçion e stöia
A gêxa baròcca de San Zòrzo di Zenéixi a l'é stæta costruîa into 1587, co-o seu uspiâ, arente a-o tiatro "Comédia Vêgia". Into 1620 a gêxa a l'é stæta nêuvaménte costruîa e ampliâ in sce 'n progètto de l'architetto romàn Bartolomeo Picchiatti.
A costruçión, precedûa da unn-a scainâ, a-o seu intèrno a l'é a crôxe latinn-a e ospita unn-a statua de màrmo do Sant'Aostin e, sovra l'artâ magiô, o dipìnto San Zorzo amàsa o drâgo do Dria da Salerno. No ghe arestâ nisciùnn-a òpera do Domenico Fiasella, do Jacopo Cestaro e do Francesco De Mura, trasferîæ inta gêxa da Pietà di Turchini.
Castergiancu
Castergiancu (dicciu ascì Castregiancu a Arbenga, Castregianco in zenese, Castelgiōncu in urmeàscu, Castelbianco in italian) u l'è un cumün da Ligü(r)ia cun 'na pupulasiun de 322 abitanti (dàti agiurnài au 2011).
Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Napoli)
Descriçion e stöia
A gêxa, sconsacrâ, a l'é stæta concèssa in comodâto da-a Cûria a l'Universcitæ Parthenope: chi ghe tegnan leçioìn, convêgni, móstre e lòuree. Atoalménte a gêxa a l'é serâ e into degràddo. thumb|250 px|[[Battistello Caracciolo, Miâcoo do Sant'Antogno da Padoa, 1622 ca., Napoli, Museo di Capodimonte, da Gêxa de San Zòrzo di Zenéixi]]
Castergiancu
Geugrafìa
U paìse u se tröva inta pruvinsa de Savùna e inte l'entrutèra d'Arbenga. U fa parte da valâ da giai(r)a Pennavai(r)e e u cunfìna cun Cixan, Naxin, Erli, Casterveiu, Unsu, Sücca(r)êe Vendùn.
Frasiùn
Ù l'è divisu in növe lucalitài: Cianêa, Técciu cu-a lucalitài du Pònte, U Lavaù (dìcciu in italian Magliocca), U Lagu Santu, A Culetta (che a cumprènde ascì a lucalitài minure da Culetta Suttàna o A Culetta de Sutta), Vesàllu, Ve(r)àvu (sêde da cumüna) e U(r)èxine.
Sto(r)ia
U nòmme u de(r)iva da in insediamentu furtificau surva l'abitau de Ve(r)avu ch'u serviva pe cuntrulà a riscusciùn de gabèlle e de merci inta zona de cunfin tra u Piemunte e a Ligü(r)ia.
Inte stu mòddu cun a creasiùn du marchesàu de Sücca(r)ê, grassie a Carlo I del Carretto zà dau 1397, Castergiancu e e sue frasiun vàn a seguì i evènti da valâ du Neva, esèndu ascì cuinvolti a partì dau 1588 a ciü riprése inti scòntri fra Repübbrica de Zena e i Savòia. Sti chi i porte(r)àn a l'anesciùn da zòna ai dumìni de Zena intu 1624.
Intu 1815 u vegne inglubau daa Pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, cumme stabilìu segundu u Cungressu de Vienna, da chì intu 1861 u pàssa a fà pàrte du Regnu d'Italia, a l'internu du sircundà(r)iu arbenganese da pruvinsa de Zena.
Impurtànte ascì da ricurdà u parsiàle abandùn da frasiùn da Culetta, a partì dau 1887, pé vìa de smuntamènti e fenomeni scismichi. Ancöi üna de prinsipàli atrasiùn türistiche da cumüna gràssie a 'na ope(r)a de ristrutü(r)asiùn avegnüa inti àgni 80.
Inti primmi àgni du Növesèntu cumènsa u fenomenu de l'emigrasiùn vèrsu l'Ame(r)ica. Fra u 1973 e u 31 dixémbre 2008 u l'éa parte da "Cumünitài Muntàna Ingauna", divegnüa pòi "du Punente Savunese" fìn a u 2011, ànnu da sua supresciùn.
Minorànse furèste
Segundu u ISTAT, a-u 31 dexembre 2014, a Castergiancu ghe sun 41 rexidenti furèsti.
Ecunumìa
A l'è prinsipalmènte ligâ a l'agricultü(r)a (cultivasiùn de u(r)ìve e da ci(r)éxa lucàle), l'alevamèntu e u turismu (trekking e pesca spurtiva survatüttu), ascì perché a frasiun da Culetta a fà pàrte di Burghi ciü bèlli de l'Italia.
Ci(r)éxa de Castergiancu
A ci(r)éxa de Castergiancu a l'è a va(r)ietài lucàle de ci(r)éxa preservâ da Slow food, divîsa in dùe categu(r)ìe: cantun giancau e cantun negrau a primma ciü ciài(r)a, ma(r)üa ciü tàrdi rispettu ae âutre va(r)ietài, a segunda a l'è ciü scü(r)a e a ma(r)üa a zügnu. A sta chi a l'è dedicâ a festa da ci(r)éxa, ch'a se tegne a d'estài a Ve(r)àvu.
Dialettu Castergianchin
Intu paìse u se parla üna variante da lengua ligure sentru-punènte, de stàmpu prisipalmènte arbenganese.
Feste e fé(r)e
• Carlevâ de Castergiancu, a l'è a fèsta du matesdì gràssu intu paìse.
• Sagra de-e Ci(r)éxe, a se tegne ai primmi de zügnu.
• Sagra du Fritu mistu de Campagna, a se tegne a lüju a Ve(r)àvu.
• Festa de l'ö(r)iu, aa Culétta, pé festezà a racòlta növa de u(r)ìve.
Vie de Cumünicasiùn
U cumün l'è culegàu cùn Naxin e Arbenga grassie a a stràdda punvisale nümé(r)u 16 (SP16). U l'è ascì culegàu cun Sücca(r)ê pé vìa da stràdda de câve, parsialmènte sterâ, ch'a parte da zòna indüstriàle de Martinettu (ai cunfin cun Cixàn) e a 'rìva a Vesàllu.
Novæa
Novæa (localménte e in lonbàrdo Nuara, in piemonteize Noàra, in italiàn Novara) a l'é 'na çitæ do Piemonte con 104.183 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2017).
1856
thumb|450px|center|Fitz Henry Lane (1804-1865), Pòrto de Boston, 1856 (Amon Carter Museum of American Art - Fort Worth - USA)
A Lidia
Opera letiaia in zeneise de Nicolin Baçigalô, da Orazio, Odi, Libro I, Ode XXV.
A Lidia
Zà i battosammi a-i tò barcoin serræ piccando fan do fô meno do bello, né te fan ciù addesciâ da l'anscetæ fando o bordello!
E a pòrta ch'a l'ëa continuamente arvi e særa in scê mappe à sbattaggiâ, ghe piaxe de pösâse in sciô battente sensa mesciâ.
E zà ti senti meno o tò galante vegnîte à sbraggiâ sotto do barcon, ne-e neutte longhe: Lidia, perdiesante, ti dòrmi ancon?
Vegia e sola, accocciâ int'un caroggin, espòsta à l'ægua e a-o sbattaggiâ do vento, ti ti sìi sensa effetto a-i libertin pe tiâli drento;
e un feugo de libìdine rientrâ che o l'infuria e cavalle in via d'amô, o tò cheu de marsumme o l'açendià, e co-o bruxô
de vedde che l'allegra zoventù a s'adòrna de lélloa e de mortin, e e feugge vege che no sèrvan ciù a-e dà a-o spassin.
Eulemur
Taxonavigaçion
Eulemur
In ezénpio d'Eulemur l'é o lemûro ch'o vîve sôlo in sce l'îzoa do Madagascar.
Nomme: Eulemur Simons e Rumpler 1988
Casté 'd Surli
N’pó de stória n’sümma d’Surli e u só Casté
Descriçion e stöia
E Casté d’Surli u s’tröva ‘ntà pòrte bàsa da Pruvéincia d'Lesàndria, ‘ntè Cumüne de Buighèttu, a n’altèssa d’661 mètri.
U n’se sò d’precìšu quand’ ch’i l’hàn tió sü. Da n’idea d’Luciano Pertica d’iàni Sesànta, e Casté l’avàisa fàciu pòrte di na lónga fìa d’casté per feimò i Barbari prümma di brìcchi vèrsu Šèna (l’apenéin). U l’avàisa fatt’tiò sü u generóle rumànu (pö per póc’ tàimpu, anche imperatù) Custànsu pü o ménu ‘ntè V séculu, e sta fìa d’casté a ‘ndašàiva a finì ‘ntà pü lónga e gróssa fàsa d’difàiša di “Limes” - fàsa d’gróssi casté da i’Àlpi Cózie a è mò Adriàticu.
Sicüu l’è, che e Casté d’Surli u fašè pòrte di na fàsa ‘ncù d’iòtri casté: da lò ‘nsümma u s’pö vègghe quel ch’u rèsta de Casté d’Sant’Aöšiu (vèrsu nórd), quèllu d’Muntébru (vèrsu èst) e listèssu u s’pö dì d’Muntébru e per tanti òtri casté chi se šmìa a quellu d’Surli (Rócca, Dernìše ecc.).
Ncö de casté d’Surli u resta sùlu di tócchi d’müru che l’asuciasión d’Surli “E Casté” a séica d’mantgnì n’pé. A nóstra idea peró a füssa quèlla ‘d dò n’òtra “vìtta” a sti sàsi: tgnìi n’pé per fòi cugnèsse a tànta giàinte daä Vàl Buibèiia e da quei ch'i ne v'manda.
Ma ‘ndùmma adré aä stória, sta vóta ‘ncù di scrìcci chi s’pö lèše. Eë prümmu sicüu ch’u pòrla de casté, l’è de 1157: “n’fuièttu” de Papa Driànu ІV ch’u rispónda ae vèscu d’Turtóuna Ubèrtu - dóppu che Federicu Bóibarùssa l’avàiva pió Turtóuna (1155) - u dumànda a è Pàpa se e tère e a róba, i són ‘ncù e só. E Pàpa, daä só pòrte u ‘rgàla a Ubèrtu e a quèi chi gniràn dóppu lé, e per sàimpre, n’pó d’tère, casté e gèše padróune d’paìši ‘ntréghi. In mèšu ai casté, l’è minsunó anche quèllu d’“Surlae” (cmè ch’l’éa ciamò n’latéin).
Guèlfi e Ghibellini
Ndàndu inànsi ‘ntà nóstra stória, a truvùmma Surli minsunó ‘ntà lótta tra Guèlfi e Ghibellini. U 7 d’Šüggnu 1341 ‘ntà canónica d’Gheibàgna le stó fàciu ne scrìcciu che “Ansàldu da Tùre d’Ramè fu Utéin e Guglièlmu fu Luchellu d’Ramè, i n’avàisa mòi pü ufàišu Bèca d’Surli, fu Bernabó e Antóniu fu Tulumèu d’Surli” e iàn šüó ’nsümma de Vangélu, d’èsse sàimpre d’pòrte guèlfa. U dišdöttu (18) d’feivò 1367 e vèscu d’Turtóuna mons. Ceva, u dašè e fèudu d’Surli ai sciùi Piétru, Martéin e Grecéšiu, fiöi d’fu Giuvàni Pruvàgu, ma isti i s’ne són freigói du šüamàintu d’fedeltò ae vèscu; che csì u gh’ò l’vó e feudu d’Surli.
Surli, dóppu, l’è stó dó a Giàn Galeàsu Viscóunti u 12 d’feivò 1386 e quelchì per ringrasiò d’sèrti piašài ch’u gh’avè fàciu e ch’u füssa lóngu spiegò. U 7 d’šüggnu du stèss’ànu, u dò e feudu d’Surli au “Sciùu Suldò Bernòrdu Lunati”, di 'na famiglia d’sciùi d’ Pavìa. Da älùa, per squòši quatrusàint’àni, féin ae 1752, ànu da ràiša di feudi a Carlu Manuele ІІІ d’Savóia, i padróuni i són stòi i Lunati che da padróuni i són seivìi d’divèrsa giàinte.Da e 1600 u vènna a stò n’Casté Luduvìcu Lunati, ‘ncù e cmàndu da tütti i Lunati chi gh’avè da fò‘nsümma d’Surli. Sti Lunati i són stòi sàimpre ‘ntè Casté d’Surli féin aä mitò de milleseisàintu, dóppu, fórse per cumuditò, i són gnüi a stò šü ‘ntè Sàn Martéin - e Còie de Castè, ch’a n’parlerùmma dóppu - ‘ntè còie pü grósse ‘nta pòrte òta.
A famiglia d’Luduvìcu le stò a Surli féin ae 1918 quànd’ che e cugnómme l’è sparìu peichè l’ültimu a purtò e cugnómme Lunati, l’éa Róša ch’lò spušó n’sèrtu Àngelu Póggiu e l’è mórta d’fréve spagnóla. Quèl ch’lè sicüu l’è che féin au dì ch’iàn ràišu e feudu 1752, e padrón l’éa e Marcàiše Francèscu Lunati fu Antóniu, ch’u stašè a Milàn n’via Móntenapuleón 23 ‘ndè ch’l’éa stò anche u stüdiùšu Piétru Vèrri (infàti a famiglia d’Luduvìcu, cmè ch’ùmma dìcciu, a gh’avè sùlu n’cuntróllu ‘nsümma de feudu per cöintu d’iòtri erédi).
E tère de Casté, nt’iàni dl’ötsàintu e du növsàintu i són pasòie pö a d’iòtri padróuni féina a quèi du dì di ‘ncö chi són quèi da féin d’iàni Quarànta - prinsìppiu d’iàni Sinquànta du séculu XX.
L'estèrnu e l'intèrnu
Cmè ch’l’èa fàciu e Castè, l’ünicu scrìcciu ch’u s’pö vègghe, lè quèllu de 1752, da ràiša de feudu, fàciu da l’ómmu d’fidücia de marcàiše Francèscu, u nutòiu Camìllu Ràti. Da ste scrìcciu de 1753 u s’vègga che e Casté l’èa fàciu d’dùšše stànsie, n’müru tütt’intùrnu ‘ncù de pórte, pónte levatóiu, na vàsca ‘nterò e de cànve.
De Casté ‘ntrègu u s’vègga ‘ncù i tócchi du turón pü gróssu (quèllu ch’u guàcia vèrsu òvest), i tócchi d’òtre dùe tùre, di na cànva, na vàsca ‘nterò, di tócchi d’müru ‘ntùrnu, di na cò-ture da guòrdia (vèrsu sùd); u s’vègga ‘ncù i sèggni da vègia strò ‘ndè chi pasè ncù i còri (anche s’lè péina d’gašò), di n’tóccu de fóssu ‘ntùrnu, di na stradéina ‘ndè chi pasè a pé per intrò, e n’tóccu de scòa d’sàsi (u rèstu lè quèrtu d’tèra e sàsi, e ncö u n’se vègga pü). ‘Nt’iàni véinti du nóstru séculu (1900), ‘ncù i sàsi di tócchi d’Casté ch’ièa gnüi šü, n’mèš’ de Castè iàn tió sü na cò (fàcia n’pó a l’antìca) cha seivìva da cò d’càcia, e ncö l’è a tócchi anche lé.
Da póc’ tàimpu l’aministrasión cumünòle l’hò slaigó a strò ch’a pórta ‘nti bóschi, che da e còie d’Sàn Martéin a rìva féina n’Casté, squèši atàcu au turón d’nórd-òvest; strò ch’u gh’pàsa di tratùi a purtò vìa de lèggne.
Ma se, e prüm’ lavù de l’asuciasión d’Surli “E Castè” l’è quèllu d’mantgnì n’pé e fò cugnèsse a tànta giàinte e Casté, a vràismu anche fò cugnèsse òtri pósti d’Surli chi mérita d’ésse vüsti ‘ncù a stória ligò ae Casté. Prümmu fra tütti i són e còie d’Sàn Martéin ‘ncù a gèša ‘dl’undicéšimu (XI) sèculu e n’belìssimu campanéin rumànicu d’sàsi a vìsta, bàin tgnüa cmè a pòrte d’dré da l’estèrnu. L’intèrnu l’è stó rifàciu diverse vóte ‘ntù gìu d’iàni, ma u mérita d’èsse vüstu.
Pö e còie vège d’Sàn Martéin chi són fàce d’sàsi a vìsta, ‘ncù di àrchi d’pasàgiu e de vóte a bùtte; da di curtéini e stròie ‘ncù làstrigu. A Cùrti u gh’è na vègia cò-òta (A Crumbèa), ch’i són adré a giüstò, ch’a gh’ò n’sàsu ünìcu ‘nsümma d’na pórta, ‘ncù traciò na spéce d’crùše ch’a šmìa quèlla d’Màlta.
Ae Pöš’Gràndu, u gh’è n’pórgu fàciu d’sàsi a vìsta ‘ncù na vóta a bùtte, ‘ndè ch’u s’pàsa pr’indò ‘ndràinta d’còie pü vège ch’ i pò da sciùi e i - šmìa - alménu du sèculu XVI ‘nti di tócchi. A Figài u gh’è di còie da stüdiò, ch’i éa ‘ntù Seisàintu, da Famiglia Figheti, ch’a gh’avè alùa diversi nutòi e i scrìcci i són nt’ l’Archìviu de Stótu d’Lesàndria: ‘lšàndii u s’capìssa che sti scrìcci i éa fàci própiu a Figài, per i Lunati d’Surli e i Ràti Opizzoni da Tùre (Buighèttu). A gèša da paróchia ch'a pórta u numme d’ Sàn Luàinsu, le stò fàcia ‘nti prüm’ àni du sincsàintu ‘ncù e campanéin ch’lè quèrtu a fùima d’ “sigulla”.
Ndràinta lè a due navàte ‘ncù e cóu d’lèggnu, giüstó da pócu. U gh’è anche n’bèl crucefìssu giüstó du sèculu XV e, asùa aä funtàäna de Batàišmu, n’tóccu d’dipéintu ‘ntè müru ‘ncù u Segnù e Giuvàni Batìsta ‘ntè fiümme Giurdàn, fàciu da öin ch’u n’se cugnèssa, ‘ntùrnu aä mitò du Seisàintu cmè ch’lè scrìcciu ‘nti lìbbri dl’Archìviu da Paróchia.
28 marso
O 28 marso o l'é o 87° giórno de l'ànno (88° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 278 giórni a-a fin de l'ànno.
1555
thumb|300px|center|[[Jan Cornelisz. Vermeyen (ca. 1504-1559), Adoraçión di rè Mâgi, 1555 (Museo de Bèlle Àrti de Valenciennes)]]
Fæti
thumb|150px|right|[[Lusciandro Allori (1535-1607), Aotoritræto, 1555 ca. (Coleçion di aotoritræti di Uffizi)]]
1932
thumb|300px|center|[[Arturo Martini, La convalescente, 1932, Zêna - Galerîa d'Àrte Modèrna]]
Fæti
thumb|170px|right|Grand Hotel - [[Greta Garbo e John Barrymore, 1932]] thumb|200px|right|[[Emma Gramatica e Ruggero Ruggeri prìmma do 1932, föto de Mario Nunes Vais]]
Gemonio
Gemonio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
1644
thumb|450px|center|[[John Rogers Herbert (1810-1890), Assertion of Liberty of Conscience by the Independents of the Westminster Assembly of Divines - 21 frevâ 1644, 1847 (Palasso de Westminster - Londra)]]
Côrxi
Côrxi (Càrxi o Còrxi in s̠enés̠e, Calice Ligure in italian) u l'è ün cumüne de 1.713 abitanti da pruvinsa de Savuna.
Geugrafia
sinistra|miniatura|250x250px|Vista da valô de Carbüa cun-a [[Rócca de Perti|Ruca de Perti in-scio sfundu.]] Côrxi u se truva in-te üna de valé darè a-u cumüne de Finô, cun-u sö céntru che u l'è a-a cunfluens̠a da sciüméra de Carbüa in-ta Pora, a cuôle a se cacia poi in-tu Mô Ligüre, a l'artéssa da lücalité de Marina.
U sö teritöriu dunca u l'è scituó tra-a parte centrô du valô Pora e in-ta valô segundaria unde a se truva a frasiùn de Carbüa. A fa parte de Côrxi a picina valô de Ese asci, che a se truva a punente du céntru du paise, lüngu a stradda pe Gura. U restu de l'ôta valô Pora u se truva in-tu vexìn cumüne de Riôtu mentre, in-ta valô de Carbüa, Côrxi u riva fìn a-a custèra di munti, a cuôle a l'à, in-tu teritöriu de stu cumüne chi, u sö puntu ciü értu in simma a-u Bric Chioggia (1041 m). Ciü o menu 2 km a est de stu briccu chi, in-te l'area cunusciüa cumme Cian di Corsi, a gh'è üna végia bôse militô da NATO, a-a giurnô d'ancö abandunô.
De ciü, a-u de la da custèra di munti, versu nord e in-tu bacìn da valô Burmia, a picina valô da lücalité de Cravares̠s̠a, d'ancö abandunô, a l'è parte du cumüne de Côrxi asci.
Antighité e Mediuevu
In-te l'éte rumôna i nu gh'éran di gréndi céntri, cun-a ciü parte di retruvaménti che i sùn lighè a l'inpurtànte via Julia Augusta (averta in-tu 12-13 a.C.), a cuôle a pasôva in-tu teritöriu de Côrxi ascì. In particulô i sùn steti truvòi di resti de ün punte in-ta lücalité de Mordeglia, cunusciû cumme Pons Paule in-tu Mediuevu.
Andria Spinnoa
miniatura|Ritræto de l'Andria Spinnoa miniatura|141x141px|O stemma de casa Spinnoa Dria Spinnoa ò Andria Spinnora (Zena, 1562 - 1641) o l'è stæto o 99° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 26 zugno 1629 a-o 26 zugno 1631, o çinquantequattreximo co-a càrega biennâ.
Côrxi
Antighité e Mediuevu
De tüttu u periudu sucessivu i nu ghe sùn particulé testimunians̠e de Côrxi, u cuôle u sara, cumme u restu du Finô, mesció da-a môrca Aleramica a cuélla de Savuna, pe fenî in-tu növu stetu du Marchexùn de Finô a-a sö creasiùn in-tu 1162 cun Riccu I Du Caréttu. In-ta guéra du Finô u burgu de Côrxi u dara pröva da sö federté a-u marchés̠e Galiottu I tantu che lé, in-tu 1449, u donerà a-a parocchia üna ricca cuppa d'argentu decurô cun-u stemma di Du Caréttu e e rappresentasiui de San Niculù e de San Martìn, i dui patrui de parocchie de Côrxi e de Carbüa.
Eté muderna e cuntenpuranea
Però, in-tu 1546, u guvernu du marchés̠e Alfonsu II u sara tantu mô e opressivu da fô partî propriu da Côrxi üna revurta. Segundu üna tradisiùn lücale sta revurta chi a sara incuménsô da ün poveru cuntadìn de numme Tognu Capelìn u cuôle, u giurnu primma du maries̠s̠u, a-u pustu da sö muié pe-u ius primae noctis u purterà ün ôs̠e, marciandu in tésta a üna senténa de ribelli. In realté a Repübbrica de S̠éna, delungu interesô a ciapô u cuntrullu du Marchexùn, a l'axéva mandó di mers̠enari da-a Germania a giütô a revurta. Però, cun-a murte de l'urtimu marchés̠e Sfors̠a Dria in-tu 1602, u Finô u paserà sutta a l'inperu spagnollu, pe fenî poi da-u 1713 sutta S̠éna.
In-te guére napuleuniche u frunte tra-i francés̠i e austru-piemuntés̠i pe varie otte u paserà pe Côrxi, cun üna primma deschinô de trüppe di Savüia (ciü o menu déxemilla ommi) in-te l'avri du 1794, i cuôli i saran però vinti da-i francés̠i, che a otubre du méximu annu i sacchegeràn u paise. A scituasiùn a cangerà pocu in-te l'annu sucessivu, fìn a-u rivu du s̠enerô Napuleùn e a sö vitöria in-ta battaia de Löa, in-tu nuvembre 1795. De ciü, in-te l'avri 1796, a passerà propriu da Corxi, e poi Riôtu lüngu a valô Pora, a culonna du s̠enerô Augereau che, cun-u giütu de ün cuntadìn da s̠öna (in cangio de üna lira), a munterà fìn a-a Colla de San Giacumu pe poi chinô in-ta valô Burmia, unde u gh'éra u restu de trüppe francés̠i.
Cun-a creasiùn da Repübbrica Ligüre u paise u sara inprinsipiu tacó a-u departiméntu da Maremula, cun capulögu Prìa, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francése, Côrxi u sara inseritu in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u canton de Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. In-tu méximu annu, u 1805, u sara tacó a Côrxi u vexìn cumüne de Carbüa, d'ancö a sö söla frasiùn.
In-tu 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica Senése, Côrxi e tütta a Ligüria i saran déti a-i Savüia, pe decisiùn du Cungressu de Vienna, e dunca inseriti fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de Séna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna. U numme uficiô Calice Ligure u remunta a-u 9 s̠ügnu 1930. In-ta segunda guéra mundiô a Côrxi i ghe saràn di scuntri tra de trüppe du Bataggiùn San Marcu e i partigién, ünse di cuôli i saran fucilé in-ta s̠öna de Cian di Corsi.
Da-u 1973 a-u 2011 u l'à fétu parte da Cumünité Muntana Pollupice asci, a-a giurnô d'ancö derlenguô.
Abitanti
U cumüne de Côrxi u l'à üna söla frasiùn, Carbüa, che a l'è steta fìn a-u 1805 ün cumüne. I ghe sùn ôtre lücalité de föra da-i dui céntri asci, cumme Ese, che a se truva in-ta picina valô a punente de Côrxi. A Carbüa, che a gh'a üna furma a paise sparsu, tra-e varie lücalité i ghe sùn cuélle de Inobricco, Ciri, Canto e ôtre.
Louvre
O Louvre (Musée du Louvre in françeize) o l'é 'n musêo inta çittæ de Pariggi. O l'è stæto averto into 1793 e o gh'a 'na superficie de 60.000 m². Into 2007 o l'è stæto vixitòu da ciù de 8.300.000 personn-e
Côrxi
Abitanti
Côrxi u cunfina cun Burmia e Mallare a nord, cun Orcu Feìn a levante, cun Finô e U Tû a sud e cun Riôtu a punénte.
Minorànse fulén
Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Côrxi i gh'éran 41 rexidenti fulén.
Architetüe religiuse
miniatura|A géxa de San Niculù, sêde da parocchia de Côrxi|335x335px U teritöriu de Côrxi u l'è spartiu, da-u 3 agustu 1465, tra-i prevostri de due parocchie, che i se truvan sutta a-a dioces̠i de Savuna-Nori. Deféti i ghe sùn a parocchia du paise, che a l'à a sö sêde in-ta géxa de San Niculù, e cuélla da prinsipô frasiùn de Côrxi, Carbüa, sutta a-a géxa de San Martìn. miniatura|250x250px|A capélla de Santa Libera.
Ecunumia
A Côrxi u gh'è ün parcu de pôre eoliche asci, tra-i primmi da Ligüria, scitùó in simma a-a custèra di munti tra Cian di Corsi e u Bric Chioggia e furmó da sincue inpianti, pe üna putens̠a de ciü o menu 2,5 MW.
Dialettu
A Côrxi a l'è parlô üna variante du finarìn, dialettu du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle parló survatüttu a Finô, cun de diferens̠e da-e parlè da rivêa.
Stradde
Côrxi u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a prinsipô a l'è a SP17, a cuôle a s̠unta u paise cun Riôtu, versu nord, e cun Finô, a sud. I ghe sùn asci a SP46 pe Gura, a punénte, e a SP23 che, pasandu da frasiùn de Carbüa, a va primma versu Feìn (cangiandu numme in-te l'urtimu töccu in SP27) e poi a segue a custèra di munti fìn a-u cunfin cun Burmia.
In-ta valô de Côrxi u gh'è ün casellu in-sce l'autustradda A10 asci, ciü o menu 2 km a sud da-u céntru du paise.
Aministrasiùn
miniatura|250x250px|Ün caruggiu du céntru de Côrxi.
Eulemur rubriventer
Eulemur rubriventer (Lemure da a pansa roscia) thumb|300px|Eulemur rubriventer Taxonavigaçion
Eulemur rubriventer
Nomme: Lemur I. Geoffroy 1850
Lengoe de l'India
In India se parla a-o manco 800 lengue diferente con ciù de 2000 dialetti, a constituçion indiann-a a l'hs sancìo l'uso de l'ingleise e de l'hindi comme lengue de comunicaçion do governo federâ. Dappeu ogni stato o l'ha definio e so lengue ofiçiæ.
29 marso
O 29 marso o l'é o 88° giórno de l'ànno (89° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 277 giórni a-a fin de l'ànno.
Ronago
Ronago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Lengue sino-tibetann-e
A famiggia de Lengue sino-tibetann-e a comprende çirca 250 lengue, parlæ inte l'Asia de levante. E lengue de 'sta famiggia son e segonde ciû parlæ do mondo.
Clascificaçion
miniatura|300x300px|Màppa di grùppi de léngoe sino-tibetann-e. A clascificaçion ciû conosciûa a l'è quella de James Matisoff:
Sino-tibetann-e (Matisoff)
Pieve del Cairo
Pieve del Cairo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pisano (Italia)
Pisano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Architetûe religiôze
thumb|260px|Pisano, a Capélla do Miâco eucarìstico de Torìn|centro
Neuva York
Neuva York, ciamâ ascì da-i zeneixi Niorche o Neyork, (in ingleize New York) a l'é a çitæ ciù popolâ di Stati Unïi d'America e a s'atrêuva inte l'omònimo stato, ch'o gh'à pe capitâle a çitæ d'Albany.
A Neuva York gh'é o Palaçio de Veddro, sede de l'Organizzaçion de Naçioin Unïe e di âtri edifiçi famôxi comme l'Empire State Building ò o ponte de Brooklyn.
1855
thumb|350px|center|[[Ippolito Caffi, Pòrto de Zêna, 1855]] thumb|220px|right|Incéndio do Tiâtro de la Monnaie, 1855 (L'Illustration, Pariggi)
Fæti
thumb|320px|right|Màppa de [[Vaasa (Finlandia), 1855]]
Continuum lengoistico
miniatura|267x267px|Continua lengoistichi in [[Euròpa]] In continuum lengoistico (ciamòu ascì continuum dialettâle) o l'é 'na cadenn-a de lengoe ò dialetti chi no son separæ nettamente, ma tæ pe quæ gh'é 'n pasaggio da unn-a a l'âtra.
Descriçion
A càoza da prevalénsa di léngoe naçionâli o continuum lengoistico, ò sea a cadenn-a de léngoe ò dialetti, o l'é a réizego de sparî in tante zöne d'Eoròpa.
Dêuva
Dêuva (in italiàn: Dova) o l'è 'n pàize de 46 abitanti ch'o se trêuva inta provinsa de Lisciandria, inte l'äta val Borbëa. O l'è divîso inte doì pàixi: Dêuva de d'äto (Dova superiore) e Dêuva de sotta (Dova inferiore).
Giögrafîa
Dêuva a s'atrêuva inte l'Âta Val Borbéia into comûne de Cabela.
Pòsti de interesse
A Gêxa de San Martìn a l'è stæta fæta into 1870, dòppo che 'na lûbbia a l'aveiva destrûta quella vêgia insemme a-o canposànto. I l'àn restaurâ into 2004 inti coî originali. In sciâ stradda pe Dêuva gh'é o santuâio da Nòstra Scignôa de Duagné.
Coltûa
A Dêuva se parla ancón a lengua lìgûre. A cuxinn-a ascì a l'è prinçipalmente lìgûre.
Feste e fëe
O 26 de lùggio gh'è a Festa de Sant'Anna. A-o 9 d'agosto gh'è a Festa de San Fermo a-a gexetta omònima ch'a se trêuva in sciô valico de San Fermo in sciâ stradda pe anâ a Valensonn-a. A festa a l'è organizâ con l'ANPI de Zena, a diòcesi de Tortonn-a e l'arcidiòcesi de Zena.
A primma domenega dòppo o 18 de agosto gh'è a Festa da Montagna vixìn a-a Gêxa de San Martìn.
Svéçia
A Svéçia (Sverige in svedéize, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Svéçia (Konungariket Sverige in svedéize, prononçiòu ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
Giögrafîa
A Svéçia a confìnn-a co-a Norvéggia a nórd e a ponénte e co-a Finlàndia a nòrd-èst; inte âtre direçioìn a l'é afaciâ in sciô Mâ Bàltico. Pe de ciù, a l'é colegâ a sùd-òvest co-a Danimàrca pe mêzo de 'n pónte-tùnel in sce l'Öresund. Co-în'àrea de 450.295 km2 a Svéçia a l'é a ciù grànde naçión de l'Eoröpa do nòrd, a tèrsa ciù grànde ch'a fàsse pàrte de l'Unión Eoropêa e a quìnta ciù grànde do continénte intrêgo. A Svéçia a l'é pàrte da región giögràfica da Fennoscàndia e, a despæto da sò âta latitùdine, aprêuvo a l'açión de corénte a l'à 'n clìmma relativaménte mîte. Defæti, gràçie a l'efètto do Mà Bàtico e de l'Atlàntico do nòrd, a l'à de stæ continentâli câde. Pe de ciù o clìmma e i paizàggi són asæ despægi tra e pàrte nòrd e sùd do pàize, co-i invèrni che a ògni mòddo són bén bén fréidi e con de fórti nevàdde inte tùtta a naçión. E tære da Svéçia do sùd són destinæ prinçipalménte a l'agricoltûa, pe cóntra o nòrd, òcupòu in pàrte da-i Mónti Scandìnavi, o l'é covèrto de forèste.
A popolaçión da Svéçia a l'é de 10,4 milioìn de persónn-e, a ciù grànde tra e naçioìn de l'Eoröpa do nòrd, co-ina denscitæ ciutòsto bàssa de sôlo 25,5 abitànti pe chilòmetro quàddro. L'87% di svedéixi o sta inte zöne urbâne, ö sæ inte 'n'àrea pægia a l'1,5% do totâle, concentræ sorviatùtto inte pàrte centrâle e meridionâle do pàize. A capitâle da Svéçia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Stocólma; e âtre çitæ ciù inportànti són Göteborg, Malmö e Uppsala.
Stöia
O teritöio da modèrna Svéçia o l'é stæto frequentòu scìnn-a da-a preistöia da vàrri pòpoli germànichi, tra i quæ se pêuan aregordâ i Gêati (Götar in svedéize) e i Svedéixi (Svear in svedéize), pàrte de quélle gènte pasæ a-a stöia co-o nómme de Vichìnghi. 'Na prìmma naçión svedéize indipendénte, o régno medievâle de Svéçia, a l'à stæta costitoîa a-o prinçìpio do sécolo XII. Depoî a pèsta néigra da meitæ do sécolo XIV, a quæ a l'à caxonòu a mòrte de squæxi 'n tèrso da popolaçión scandìnava, o domìnio de l'Hansa in sce l'Eoröpa do nòrd o l'à incomensòu a minaciâ economicaménte e politicaménte i pàixi da Scandinàvia. Pe 'sta raxón chi inte l'ànno 1397 a l'é stæta costitoîa l'Unión de Kalmar, da-a quæ a Svéçia a l'é sciortîa into 1523. Co-a sò parteçipaçión inta goæra di trént'ànni insémme a-i stâti protestànti, a naçión a l'à incomensòu a espàndise, creàndo l'inpêro svedéize, unn-a de grénde poténse eoropêe scìnn-a-o prinçìpio do sécolo XVIII.
Tra i sécoli XVIII e XIX a Svéçia a l'à progresivaménte perdûo o contròllo de tære de fêua a-a penîzoa scandìnava, scìnn-a l'anesción da modèrna Finlàndia inte l'inpêro rùscio into 1809. L'ùrtima goæra diretaménte conbatûa da-a Svéçia a l'é stæta quélla do 1814 cóntra a Norvéggia, costréita a intrâ in unión personâ inta Corónn-a Svedéize e diventâ tórna indipendénte, in mòddo pacìfico, into 1905. Da quéllo moménto o régno svedéize o l'é restòu in pâxe scìnn-a-a giornâ d'ancheu, tegnìndo 'na polìtica èstera de stréita neotralitæ inti afâri èsteri, tànto che into 2014 a l'à celebròu 200 ànni da pâxe, adreitûa ciù da Svìsera. A Svéçia a l'é restâ neotrâle inte tùtte dôe e goære mondiâli e inta goæra fréida, scibén che a partî da-o 2009 a l'à incomensòu a colaborâ de ciù co-a NATO.
Economîa e polìtica
A Svéçia a l'à svilupòu 'n fórte stâto sociâle, in sciâ bâze do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. A naçión a l'à l'unzén rédito pro capite ciù âto a-o móndo e 'n livéllo asæ âto de qualitæ de vìtta, d'educaçión, d'ascisténsa sanitâia, de conpetitivitæ econòmica, de paritæ de génere e de svilùppo umâno in generâle.
A Svéçia a l'é 'na monarchîa costituçionâle e 'na democraçîa parlamentâre, co-o potêre legislatîvo ch'o vêgne ezercitòu da-i 349 ménbri do Riksdag, asenblêa a 'na sôla càmia. A l'é 'n stâto unitâio, spartîo tra 21 contêe e 290 comùn. A naçión a l'é intrâ inte l'Unión Eoropêa a-o 1° de zenâ do 1995 ma a l'à refuòu, co-in referendum, de parteçipâ a l'Eorozöna e a-a NATO ascì. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio nòrdico, da WTO e de l'OECD.
Pessina Cremonese
Pessina Cremonese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
centro|miniatura|280x280px|Villarocca (fraçión de Pessina Cremonese), a Vìlla Fraganeschi
Cichê (Vallâ)
Pe Cichê s'intende unna vallâ de l'entrotæra do Tigullio compreisa inti confin do commun de San Comban (San Colombano Certenoli segondo a toponomastica offiçiâ italiaña). miniatura|300px|Vista do Ramaxou e di paixi de Cichê da-a Grægia
Geografia
Quella de Cichê, ciammâ in dialetto cicherin o canâ de Cichê, e dita ascì vallâ do Cicaña, da-o nomme do riâ ch'o â bagna, a l'é unna vallâ da Liguria longa tòsto 7 km ch'a s'attreuva tra a vallâ da Fontañaboña into ponente e quella do Sturla into levante.
Sciben ch'a treuva spaçio drento a-o commune de San Comban e a presenta ben ben di contatti co-e vallæ stæte mensunæ, Cichê a l'è unna zöna despægia tanto pe geografia comme pe identitæ.
Etæ antiga
Cichê a l’ea conosciua fin da-i tempi de l’impëio roman comme "Plecherium" e occupâ da-i Liguri, segondo a tradiçion locale, Ercati, sponciæ da-i Celti inta còsta da Liguria da-a Gallia Cisalpiña. Graçie a-a conformaçion do territöio e a-a tenaçitæ di abitanti a vegnià conquistâ da Romma solo con gren fadighe.
Dòppo a cheita de l'Impëio roman a vegnià convertia a-o cristianeximo da-i moneghi sambeneitin de l'irlandeise San Comban, vegnui da Beubbio, o mæximo che dapeu o daià o nomme à quella antigamenti ciammâ Bembelia. À caxon de l'agrua da vallâ ghe saià delongo unna carensa logistica ch'a l'anià avanti fin a-a construçion de primme stræ da automòbili into vinteximo secolo.
Etæ de Mezo
À preuva de questo a gexa ciù importante a l'é quella dedicâ a-o San Steva protomartire, e a lezzendia popolare a ne conta che a l'ea stæta construia da-i mæximi massachen ch'aveivan tiou sciù a baxilica de San Steva inte Lavagna.
Dapeu a finià sotta a-o contròllo diretto da Repubrica de Zena do 1451 assemme a-i territöi da vallâ do Tigre, do vallon da Luvega do monte de Scarpenisson, da Carnella e fiña o castello de Levaggi.
Etæ de Napolion
Con l'arrivo da revoluçion franseise e a nascion de l'impëio do Napolion Bonaparte a popolaçion a l'asconde i tesöi de gexe inti bòschi da vallâ apreuvo a-a poia di sacchezzi da parte de l'exerçito franseise.
A segonda guæra mondiale
Inta segonda guæra mondiale Cichê a devëgne un nio pe-i partigen ch’attreuvan scampo inti coscì diti «casoin» che in parte s'addeuvian ancon a-a giornâ d'ancheu.
O ciù famoso o l'é o Cason do Stecca, donde nascià a formaçion partigiaña "Cichero", dapeu devegnua divixon, transmuâ lasciù à comensâ da-o novembre do 1943 deuviando o carattere appartou da valladda. A stimma ch’a formaçion à guägnâ co-a popolaçion locale a portià à ëse lanterna pe-i gruppi spantegæ e despægi da Rexistensa ch’i l’operavan a-o Levante de Zena.
Ma pròpio ascì pe questi movimenti a popolaçion de Cichê a patià un rastrellamento nazifascista tra i 16 e i 19 de luggio do 1944 ch’o portià a-a foxilaçion de sette partigen e a-o bruxâ de case e de gexe da vallâ.
Coltua e Lengua
Veddi ascì: Dialetto Cicherin
Inta meitæ erta de Cichê, passou Mëzavalle, ancon a-a giornâ d’ancheu se parla un dialetto villan do zeneise ch’o mantëgne ben ben d'arcaiçismi e o s’assomeggia a-e parlæ de l'entrotæra do Ponente da Liguria, assæ scimile ascì a-i dialetti da Briga e do Ròya, e vexin à l'Otrazovo. O dialetto cicherin o piggia ascì di vocaboli da-a vexiña Emilia e o l'azzonze de paròlle originæ. O resto da vallâ o parla un dialetto mesccio à quello da Fontañaboña e de Borzonasca.
Pe-a gente do pòsto Cichê a-o maschî o l'intende a vallâ, Cichê a-o feminin o l'intende o paise prinçipâ, ciammâ ascì a Villa.
Economia e turismo
L’economia da valladda a se basa ciù che tutto in sce l'agricoltua co-a produçion de læte, laña e bestie da carne, anche apreuvo a-a presensa de un maxello. O turismo agricolo l'é però a vocaçion ciù moderna, co-a presensa importante de ristoranti, ostaie, agriturismi e bed and breakfast.
A bellessa e l'ertixe da cadeña do Ramaxou ê rendan meta importante pe tanti amatoî da montagna, e o no l'é un caxo ch'o Ramaxou o segge parte de l'erta via di monti liguri (Italian: alta via dei Monti Liguri). Vegnindo sciù da-i proei (Cicherin: E prae) ò pe Larvego se peu arrivâ in sciô monte pe dapeu acciappâ o passo da Ventareua e l'Aveto.
O Cicaña o l'é vixitou da-i appascionæ de kajak.
Religion
E gexe ciù importante en quella de San Steva protomartire, de San Bernardo à Çexa e de San Mauriçio à Banseu. Gh'é ascì de cappelle comme quella da Madònna do Scilensio inta Villagrande e a cappelletta in sciô Rammaxou.
E feste e ciù importante en quella da Madònna de l’òrto e da Sanscion, antigamenti a ciù grande e famosa, à Cichê.
1556
thumb|230px|center|[[Ovidio Metamorfosi, Venessia 1556]]
Monte Antoa
O monte Àntoa o l'é un di brìcchi ciù inportanti e avoxæ de l'Apenin Lìgure, e o dâ ascì o nomme a 'n grùppo de monti dîto pròpio "grùppo do monte Àntoa". Poxiçionòu fra e valle Scréivia, val Trébia e Borbéia, o se trêuva inta pàrte centrâle de l'Apenin Zenéize. Co-i seu 1597 m o no l'é un di monti ciù èrti da cadénn-a, e into seu mæximo grùppo o l'é superòu da âtri brìcchi, o ciù èrto di quæ o l'é o monte Lêxima (1724).
Scibén che l'altéssa a no l'é speciâle, da-a seu çimma se peu gödî 'n panoràmma belìscimo: inte giornæ ciù ciæe l'é poscìbile védde tùtto o Mâ Lìgure (de vòtte a Còrsega ascì), e Arpi, a Cianûa padann-a e-e Arpi Apoànn-e. Conosciûo ascì comò-u "monte di zenéixi", o l'é da sénpre mêta de canpagnâte da doménega pe-i abitanti da Supèrba.
Descriçión
miniatura|A çimma do monte Àntoa|sinistra L'Àntoa a se trêuva inte trei comuìn: Propâ e Valbrevénna in Ligùria, Carêga into bàsso Piemonte. Ma bezéugna aregorgâ che a parte piemontéize ascì a l'é d'òrìgine lìgure, e a coltûa a l'é quæxi a mæxima inte tùtte e valàdde che pàrtan da-o monte.
A çimma, dominâ da 'na grande crôxe gianca, a gh'à a forma de 'na piràmide e a l'é covèrta d'èrba; in sce còste, in cangio, se pêuan vedde di belìscimi e antîghi ezenplâri de fò. Da-a çimma pàrtan quàttro crénn-e: a prìmma a va vèrso o monte de Træ Crôxe, pe pöi agoantâ i brìcchi ciù èrti do grùppo (Càrmo, Ébbro, Ciàppo, Lêxima). A segónda, ch'a l'arîva a-o monte Bèrga, a sepâra a valàdda do riâ Bèrga da-a valàdda dîta "di Canpâsi", donde se trêuva o pàize abandonòu de Renêusci. E âtre dôe van vèrso sùd, e inte quella ciù a ponénte o gh'é o nêuvo rifùggio "Parco Àntoa", ch'o se trêuva pöco ciù a-o de sotta di vêgi rifùggi Muzànte e Bénsa, e a-a gêxétta do Sâcro Cheu.
Sentê pe arivâghe
L'Àntoa a l'é inte 'na zöna donde pasâva e antîghe "Stràdde da sâ", e quæ dâvan vitta a 'na ræ ch'a percorîva e crénn-e di monti. Òua a viabilitæ a s'é spostâ into fondo de valle, ma ancón ancheu gh'é tanti sentê che da-i pàixi in gîo a-o monte arîvan in çimma.
Lonardo Da-a Tore
Lonardo Da-a Tore ò Lonardo da ra Torre (Zena, 1570 – 16 agosto 1651) o l'è stæto o 100° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 30 zugno 1631 a-o 30 zugno 1633, o çinquanteçinqueximo co-a càrega biennâ.
Ommo
L'ommo (da-o latin homo) o l'è un ëse uman masccio grande. A femmina grande a l'è ciammä donna. A poula ommo (plurâ: ommi) a l'è usä pe indicâ a distinçion biologica tra i sessi, a distinçion culturâ ligä a-a mersa, o tutti e doi.
Descriçion
L'etæ virï o adulta a l'è o momento ne-a vitta do masscio dappeu o seu cangiamento da figgeu. Diverse cultue avian riti de avertua pe scimbolezzâ l' avertua a l' etæ adulta de l'ommo, comme a comenion in arcunne ramme do Crestianeximo, o bar mitzvah into Ebraiximo, o senciamente o fâ festa pe-i sezze, dixeutto, vintun o trenta anni, a segonda do limite giuridico o cultuâ, o do compaî o da maturaçion di caratteri sessuæ segondai e accreximento de quelli primari, inte societæ tribæ o pöco strutturæ.
Pe tanti a poula ommo a voe dî un graddo de meuitæ e responsabilitæ a-o quæ i zoveni ommi in dettaggio peuan soventi sentîse pöco allestì.
Michael Bloomberg
Michael Bloomberg (Michael Rubens "Mike" Bloomberg)(Boston, 14 frevâ 1942) o l'è un òmmo d'affâri e polìtico indipendente american, scindico de Neuva York.
Gerenzano
Gerenzano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Elenco de Lengue
Elenco de Lengoe do mondo pe o nummero de parlanti:
Castagneto Po
Castagneto Po o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1931
thumb|250px|center|[[Charlie Chaplin, City Lights (1931) poster]]
30 marso
O 30 marso o l'é o 89° giórno de l'ànno (90° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 276 giórni a-a fin de l'ànno.
Fascia
Fascia o l'è un comune de 116 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna.
Hapalemur
Hapalemur'
Nomme: Lemur I. Geoffroy 1851
Glosâio do savoneize
O Glosâio do savoneize o l'é 'n vademêco pe trovâ o scignificâto de 'na paròlla e pòsti de interesse inta Provinsa de Sann-a.
E paròlle
thumb|150px|O mainassu A. Arente = it: antico --- B. Bagascia d'u Segnù = it: donna trasandata --- Bogìa = it: candela --- Brandäle = it: asta di bandiera --- Buggiu = it: cassetta per le api, arnia --- C. Cianca = it. stanga, ponte pedonale --- Ciattellä = it: discorrere --- Cricca = it: aspetto malaticcio --- Curissa = binariu, it: binario del treno --- G. Gumbu = it: locale per spremitura delle olive --- I. Invexendu = it: euforia --- L. Lüggiu Medievale = celebraçion a Giustexine --- M. Macadan = it: macchina schiaccisassi --- Mainassu = it: scirocco --- Mandillo = it: fazzoletto --- Mandillä = it: venditore di fazzoletti, truffatore, borsaiolo --- Massabeccu = it: mazzapicchio --- N. Nozherezar = it: pilotare una nave --- P. Pasteccu = lat: Pax tecum --- Pellissùn = it: pidocchio --- Pittima = it: chi recupera i crediti --- Prescinsöa = it: ricotta, giuncata --- Prêgin = it: rubinetto --- Pêti de muniga = it: dolci fritti --- S. Scâvena = it: scheggia di legno --- Scarabìa = it: carbone coke --- Spagnulin = it: cappello tipico --- Spurtìn = it: disco per filtrare la sansa d'olive --- T. Tecciu = it: capanna per arnesi --- V. Vacca spagnolla = it: meretrice --- Vesu = it: trespolo per galline --- X. Xôxìa = it: parte della persiana ---
E piànte
thumb|150px|Ciantagallettu (Cytisus scoparius) A. Armugnìn Valleggia = it: albicocca "valleggina" --- C. Ciantagallettu = it: ginestra --- M. Murta = it: corbezzolo ---
Bassiano
Bassiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Asti
Asti a l'é 'na çitæ do Piemonte e capolêugo de l'omònima provinsa. A g'à 76.126 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2018).
Prolemur
Taxonavigaçion
Prolemur
Nomme: Prolemur Gray 1871
190
thumb|250px|center|[[Commodo fâ a càccia, camêo, 190 ca. (Cabinet des médailles - Pariggi)]]
598
thumb|200px|center|Crôxe, dón de pàppa [[Grigheu I o Magno a-a regìnn-a longobàrda Teodolinda, pe a mediaçión into l'armistìçio e a pâxe, into 598, co o rè Agilulfo (Catedrâle de Monsa)]]
Rovellasca
Rovellasca o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Figgeu
Un figgeu o l'è un zoveno masccio uman, in cangio a zovena femmina a l'è ciammä figgeua o figgetta. A poula figgeu a l'è usä pe indicâ a distinçion biologica tra i sessi, a distinçion culturâ ligä a-a mersa, o tutti e doi. Dappeu che un figgeu acciappa l'etæ grande, è ciammou ommo.
Ghe son diverse ecceçioin colloquiâ a l'uso de questa poula. Pe exempio, a poula figgeu a l'è usä ascì comunemente quande se fâ riferimento a-o masccio grande inte unn-a relaçion affettosa, scimilmente a-a poula galante o impromisso.
Albany
Albany a l'é 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato de Neuva York.
Pogno
Pogno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Repubbrica Federâ de Germania
Repubbrica Federâ de Germania (nomme ofiçiâ: Bundesrepublik Deutschland) o l'é un pàize de l'Euròpa centrâ fondòu into 1949, pàize fondatô da Comunitæ Europea into 1957, a sò capitâ a l'êa Bonn. Into 1990 a s'è unîa a-a Germania Orientâ dappeu a cheita da Miägia de Berlìn pe formâ a nêuva Germania unîa. Òua a sò capitâ a l'è Berlin.
Germignaga
Germignaga o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Giögrafîa
thumb|250px|Germignaga e o lâgo|centro
31 marso
O 31 marso o l'é o 90° giórno de l'ànno (91° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 275 giórni a-a fin de l'ànno.
Umide ciumme
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni
Piadena Drizzona
Piadena Drizzona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Umide ciumme
Umide ciumme
Umide ciumme de l'öchin spellòu inte creuze de lagrime pe-o grixo denso de'na stanca fumëa
Piadena Drizzona
Architetûe civîli
thumb|280px|Piadena, 'na càsa antîga|centro
Pinarolo Po
Pinarolo Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|A tôre do castéllo de Pinarolo Po|centro
Castagnole Piemonte
Castagnole Piemonte o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Gian Steva Doia
miniatura|Ritræto do Gian Steva Doia Gian Steva Doia ò D'Oria (Zena, 1578 - 1643) o l'è stæto o 101° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 5 lûggio 1633 a-o 5 lûggio 1635, o çinquanteseieximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
thumb|200px|Zêna, scùddo de Gian Steva Doia, [[1634|centro]]
Varecia
Taxonavigaçion
1854
thumb|450px|center|Jules Galdrau (1816-1898), Pariggi. Travàggio notùrno pe-a costruçión da Rue de Rivoli, L'Illustration, 30 seténbre 1854
Varecia
Varecia
Nomme: Varecia Gray 1863
1854
Fæti
thumb|170px|right|[[Vitöia d'Inghiltæra e Alberto de Sassonia Coburgo Gotha, Buckingham Palace, 11 màzzo 1854]] thumb|270px|right|Inaoguraçión da [[Ferovîa Turin-Zêna - Staçión de Zêna Prìnçipe, 1854]]
Donna
thumb|L'inmagine de unn-a donna pe-a sonda Pioneer mandä into spaçio
A donna a l'è a femmina granda de l'ëse uman, in contrapposiçion a l'ommo, masccio grande, e a figgetta, femmina zovena.
Pontirolo Nuovo
Pontirolo Nuovo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|290px|Pontirolo Nuovo, o Fòsso Bergamasco|centro A Pontirolo Nuovo ghe scôre o Fòsso Bergamàsco (in lonbàrdo Fòss Bergamàsch) ch'o l'é 'n Canâ artifiçiâle scitoòu inta cianûa bergamàsca e costroîo into medioêvo avansòu (vèrso a fìn do medioêvo) ch'o l'unìsce l'Àdda a-o Sério pe dòppo repigiâ e unî st'ùrtimo chi a l'Òlio.
Orba de l'astrolabio
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni
Repubbrica Democratega Tedesca
A Repûbrica Democratega Tedesca (nomme ofiçiâ: Deutsche Demokratische Republik, dîta DDR ascì) o l'é stæto 'n pàize de l'Euròpa centrâ da-o 1949 a-o 1990, Pàize do Patto de Varsavia da-o 1955 a-o 1990, a seu capitâ a l'êa Berlìn Est. Into 1990 a s'è unïa a-a Germania Oççidentâ doppo a chéita da Miâgia de Berlìn.
Orba de l'astrolabio
Orba de l'astrolabio Orba de l'astrolabio veia verde feliçe solo vivendo refùo de glorie frexettæ da penne d'oca a-o canto malizioso da sirena. Ninte de'n sbatte d'äe franco a-o razoâ da murena e a-a luxinga de cäe axillo rionda in to celeste de d'äto a-o promontöio e zù rasente l'onda.
Svissea
A Svìssea (in zenéize Svìsera ascì ), conosciûa ofiçialménte cómme Confederaçión Svìssea, a l'é 'n pàize de l'Eoröpa ch'o se trêuva a-a croxêa tra e pàrte centrâle, òcidentâle e meridionâle do continénte.
Giögrafîa
A Svìssea a l'é 'na repùbrica federâle formâ da 26 cantoìn e ch'a confìnn-a co-a Frànsa a ponénte, co-a Germanîa a nòrd, con Àostria e Liechtenstein a levànte e con l'Itàlia a sùd. A peu êse spartîa inte regioìn giögràfiche de l'âtociàn svìsseo, de Àrpi e da Jura, pe 'n'àrea totâle de 41.285 km2, di quæ 39.997 km2 són de tæra e o rèsto o l'é covèrto de ægoe intèrne.
Co-în'ànpia porçión do sò teritöio ch'a l'é òcupâ da-e Àrpi, a ciù pàrte di 8,5 milioìn de abitànti da Svìssea a sta inta región de l'âtociàn, lêugo dónde gh'é e træ çitæ ciù grénde e ciù inportànti da-o pónto vìsta econòmico, ö sæ Zürich, Ginêvra e Bazilêa. Inte 'ste træ çitæ chi gh'é a sêde de vàrie òrganizaçioìn internaçionâli cómme a WTO, a WHO, l'ILO, a FIFA, a bànca di regolaménti internaçionâli e a segónda sêde ciù inportànte de Naçioìn Unîe. Inte 'ste çitæ chi gh'é ànche i ciù inportànti ariopòrti internaçionâli da naçión. Pe cóntra a ciù pàrte di òrganìsmi federâli a l'à a sò sêde inta çitæ ciù picìnn-a de Bèrna, a quæ a peu êse consciderâ cómme a capitâle do pàize.
Stöia
A stöia da Svìssea indipendénte a l'incoménsa vèrso a fìn de l'Etæ de Mêzo co-a creaçión da coscì dîta Vêgia Confederaçión, segoîa da 'na série de sò vitöie cóntra l'Àostria e a Borgéugna. L'indipendénsa a l'é stæta a-a fìn riconosciûa da-o Sâcro Inpêro Romàn ascì co-a sotoscriçión da pâxe de Vestfàlia into 1648. O coscì dîto "pàtto etèrno federâle", firmòu a-o 1° de agósto do 1291, o l'é conscideròu o papê ch'o ségna a fondaçión da modèrna Svìssea, tànto che in quéllo giórno a l'é celebrâ a fèsta naçionâle do pàize ancón a-a giornâ d'ancheu.