cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Garlenda
Fra i Clavesana e i Lenguéia
Inte stu mòddu chi a furtüna pulitica de sta famìa a divegne bén avvià, grassie ascì ae tàsce recampàe nu sulu da Garlenda, ma ascì dai teritòi vixìn (cumme Paravenna, Marta, Bòscu, Bussureu, Ligu, Maremu e Marmö), ma ascì quelli versu Impéia.
A ste ricunferme intu teritòiu lucale a l'è da zunze quella a livellu imperiale da parte de Federicu Barbarussa che cun di scrìti ufisiali, cuscì cumme acegnüu in epuca suscescìva cun sò fìu, u và a ricunusce a legitimitài du duminiu di Lengueia, scibén che se segundu serti studiùsi, aa giurnà d'ancöi, i ducumenti in questiùn i saiévan semplicemente di fàrsi stòici, scicumme che né Anselmo né i sòi discendenti i g'axévan u titulu de cunti, benscì de Scignùi (Domini, in latìn).
Nunustante sta falscificasiùn chi i Lengueia, grassie a ina seie de opere pulitiche e diplumatiche i sciòrtan ascì a utegnì a citadinànsa arbenganese intu 1251, scicumme che inti ànni presedenti i stacan divenendu ascì alleài cun a sitài de Zena, che a cuncedde a ricunferma intu 1227 de l'investimentu pé l'aministrasiùn da parte di Lenguéia de tütta a zòna de vàlli Lerun (Casanöva e Garlenda), Merula (Andöa e relatìvu entrutèra) e Ginestru (Testegu), in càngiu di diritti feudali in sce Taggia, Dusséu e Pòrtu Mau(r)ìssiu, lucalitài che da quellu mumentu i pàssan sutta u ciü strétu cuntrollu zenese.
U cumün d'Arbenga dunca u speàva de recampà suttu aa sò influensa ascì l'à(r)ia ciü a punente du bacìn da Sènta, cun a cuncesciùn da citadinansa, còsa che peò a nu riesce in moddu cumplétu, vistu che u se dröve pòcu doppu in véu e propiu periudu de battàia fra i marchesi e a sitài. Düante stu chi i teritòi da Lengueia i se trövan in mézzu, fra e dùi parti, anche se pocu doppu i scignùi lucàli i se trövan a dà u cunsensu ai marchesi, eventu c'u va a tucà a stabilitài du feudu.
Cun a mòrte de Anselmo II, avegnüa intu 1280 i teritòi restanti aa famìa i vegnan spartìi fra i dui frài Giacomo e Bonifacio: au prìmmu i van teritòi de Ma(r)emu e quelli de Vellegu, che doppu i se van a espande versu l'àta valà de l'Aròscia e fìn ai cunfin cun u Piemunte (Briga Àta), mentre a l'ürtimu a zòna de Garlenda, du Burgu de Casanöva e de Lingueietta.
Dai Zenesi aa Cuntéa de Cunscente
Da quellu mumentu i Lengueia de Garlenda i divegniàn aleài di zenesi, utenèndu càreghe de prestìgiu, cumme l'aministrasiùn de Pòrtu Mauissiu intu 1335, dunde Giacomo da Lengueia, fìu de Bonifacio, u divegne pudestà. Ma u l'è sulu cun u 1385 che Garlenda a va a fà ufisialmente pàrte da Repübbrica de Zena, cun a suttumisciùn di Lengueia, chi i vàn cumunque a cruvì l'aministrasiùn du feudu uriginàiu, esattamente cumme i l'axévan fàu düante i primmi tempi sutta ai Clavesana.
I decenni sucescìvi i sun segnài dau decadimentu da furtüna da famìa stessa cun ina séie de rivolte da pupulasiùn, fra ste chi a ciü viulenta a l'è quella du 1543 s-ciupà propiu intu burgu pé u malguvernu di feudi in t'in clima de tensciùn armenu fin au 1564, quande a Repübbrica de Zena a decidde de infeudà Antoniotto da Lenguéia, c'u sciòrte grassie a ina fìtta réa de rapòrti diplumatici e matrimuniàli a garantì in rafursamentu di dumini zenesi a punente, garantenduse cumme alleà a famìa Costa de Cunscente, ancöi frasiùn de Cixàn e nunustante e àspre cuntése fra i zenesi e i Savòia ascì u benestà du marchése de Séva.
Stu periudu u nu düa peò a lungu perché doppu a morte de stu chi i feudi de Pa(r)avenna e Garlenda i vegnan requisìi, scicumme che u nu l'axéva eredi diretti. Doppu in àtru periudu instabile de dùi ànni i saiàn propiu i Costa de Cunscente a uccupà e dui lucalitài cun di òmmi armài, chi i pìan pusessu du castellu fàu custruì da l'urtimu di Lenguéia a guvernà u paìse.
Sucescivamente sta ucupasiùn chi a divegne in gròssu càxu diplumaticu, vistu che àtre famìe du pòstu e i eredi di Lenguéia vönan impadrunise du stò(r)icu feudu, tantu che ina sulusiùn finà a saià truvà sulu cun a mediasiùn de l'impeatù a Praga, difatti a famìa Costa a pìa u pussessu du feudu acquistandulu ufissialmente pé dexemìlla fiurìn duài, intu 1599, cumensa cuscì ina növa fàze pé stu teritòiu chi.
I Costa de Cunscente intu 1618 i cunceddan a revixùn di statüi emanài dai Lenguéia intu 1564, cumensa cuscì a növa pruspeitài du feudu, grassie a Ottavio e de so frài Alessandro, grassie ai quàli i dumini da famìa vegnan elevài da feudu a cuntéa, sutta au numme de Cuntea de Cunscente.
Da segnalà l'invaxùn di surdatti piemuntesi intu 1624, chi entran a Garlenda e a Pa(r)avénna, pé tentà de strappà i dumini intupunente aa Repübbrica de Zena, doppu che u Marchesàu de Süccaellu u l'éa stàu sciurbìu da sti chi. L'ataccu u vegne cacciàu au de là da valà du Lerùn grassie ascì ae rivolte da pupulasiùn de l'entrutèra, che assemme ai cuntingenti zenesi, a và a scunfizze i Savoia a Castreveiu, cu'e vicende du Bastian Cuntràiu, intu 1672.
Dai Del Caretto a l'Italia ünìa
A partì dau 1723, pé mancansa de eredi mas-ci a cuntéa a passa de màn a in ràmmu da famìa di Del Carretto, zà scignùi du feudu de Barestin, u l'è dunca u periudi di marchesi Costa Del Carretto, chi i vàn a duminà u paìse fin a l'ànnu 1747, difatti da quell'ànnu u paìse u vegne scuinvòltu dae invaxùi de truppe austru-piemuntesi, cun i eventi ch'i càzzen drentu aa Guèra de Sucesciùn Austriaca, c'a se tegnüa fra u 1740 e u 1748.
De li a pòchi anni u teritòiu cumünàle u saià dunca anéssu aa Repübbrica Ligüe cun l'arìvu de Napuleun e du sò esercitu, a partì dau 1797. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
Minuànse furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a Garlenda i sun 138, 44 de sti chi i vegnan da l'Albania e 36 dau Ma(r)òccu.
Architetüe religiùse
U cumün de Garlenda u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Nativitài de Maìa, cumprendente ascì e seguenti géxe:
• Géxetta de San Roccu, a se tröva vixìn ae spunde du turente Lerun, inta zòna du campu da golf, a strutüa uriginàia a l'è crulà intu 1887 cun u teramòttu c'u l'axéva culpìu u punente ligüe, ricustruìa intu 1890 cun a furma de ancöi.
• Capeletta de San Steva inta frasiùn de Pa(r)avenna, inta zòna du burgu.
• Capeletta de San Benardu, sempre a Pa(r)avenna a se incontra aa fìn du paìse rivandu da Garlenda, a l'è afrescà cun dipinti du XV secolo datài foscia au 1561.
Architetüe militari
• Castellu da famìa Costa Del Carretto, u se tröva a Garlenda, u l'ea stàu custruìu intu XVII seculu, u l'è dìtu ascì u Castellu da Meridiana, uiginaiamènte u l'éa ina ca' de guardia, poi divegnüa a rexidensa ufisià da famìa arbenganese Costa, scignùi da zòna, pòi acquistàu cun u feudu dai Del Caretto de Barestin. Ancöi a prupietài a l'è cumünàle, duveàu cumme sede de spetaculi e mustre.
• Castellu derucàu di Lengueia, du XII seculu u l'è stàu cacciàu tòstu zü aa metài du XVI seculu, cun l'insuresiùn cuntru a famìa c'a duminava u paise. Se ponan aù vegghe sulu a parte ciü bàssa de ina tùre de sud est e u perimetru da strütüa.
Ecunumia
L'ativitài prinsipà du cumün a l'è l'agricultüa, cun a vendita di prudòtti lucàli, specialmente de l'öiu e du vìn, cumme u Rusese e u Pigàu. A livellu spurtivu, ma ascì turisticu a mazù atrasiùn a l'è raprezentà dau campu da Golf, c'u prezenta 18 gàrbi, fàu custruì fra u 1964 e u 1965 dai architetti inglesi John Morrison e John Harris, pe in estensciùn de 6.085 m2, cun lì vixin ascì di alberghi e in maneggiu cu'i cavàlli.
Dialettu de Garlenda
U dialettu parlàu a Garlenda u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de A(r)àsce.
Scöe
Garlenda a g'ha in sò scistémma de scöe tòstu cumpletu (da a matèrna fin ae elemantari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn. E scöe elementari e l'asìlu i sun racòlti inte l'istitüu cumprenscivu de A(r)àsce.
Musei
Üna de prinsipàli atratìve du paìse h l'è u museu mürtimedà da 500, gestìu dau Club Italiàn da Fiat 500 c'u g'ha sede a Garlenda,  mustra a l'è stà presentà in mòddu ufisià u 6 de lüiu du 2007, dedicà a Dante Giacosa, ün di prugetìsti de stu mudellu de macchina.
Feste e fée
• Festa de San Ròccu, au Burgu (frasiùn Castelli), a se tegne u 16 d'austu cun a tradisiunàle celebrasiùn inta capeletta vixìna au campu da golf. In cuntempuranea u se tegne ascì u tradisiunale rinfrescu inte l'àia pic-nic e ascì a mustra du cuncursu futugraficu prepaàu daa scöa de àrti vixìve arbenganese.
• Radün nasiunàle du Club italiàn da Fiat 500, u se tegne tütti i ànni au pàrcu Vilafranca de Garlenda, u reciamma sempre in gràn nümeu de apasciunài da quaxi ùnze nasiùi spàrse in gìu pé u mundu, cun tòstu növesentu macchine espòste. Cun a pandemìa du Covid Dixinöve u s'è tegnüu in furmàu ridottu, cu peò eventi legài au club spàrsi in tüttu u mundu.
Vie de cumünicasiùn
U teritòiu cumünàle de Garlenda u l'è traversàu prinsipalmente daa stradda pruvinsale 6 c'a permette u culegamentu stradale cun Villanöva ad levante, e cun Casanöva a punente, vixìn au cunfin de Garlenda, zà in teritòiu vilanuvese a se pö truvà a sciurtìa dedicà au Campu pé l'Aviasiùn di Aparecchi de Villanöva, ma ascì au servissiu de due sitadìne li vixin.
1937
thumb|400px|center|[[4 arvî 1937, Mille Miggia. Raffaello Guzman sôvia Fiat 500 Testa Siata, con Mario Jelmini]]
Film
Giancanéie e i sette nâni, pelìcula d'animaçión de Walt Disney.
Sport
- Canpionòu de Serie A 1936-1937 - Bologna - Gino Bartali o goâgna o Gîo d'Italia 1937. - Londra - Coppa Davis 1937. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Robert Cecil Prémio Nobel pe-a letiatûa: Roger Martin du Gard Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Albert Szent-Györgyi Prémio Nobel pe-a fìxica: Clinton Joseph Davisson e Clinton Joseph Davisson Prémio Nobel pe-a chìmica: Walter Norman Haworth e Paul Karrer
Isoe Cocos
thumb|200px|A bandêa de l'Austràlia thumb|200px|A bandêa de Isoe Cocos thumb|200px|A poxiçion de Isoe Cocos in sciâ carta giögràfica E Isoe Cocos o Isoe Keling (Pulu Kokos inta varietæ locâle do maleize, Territory of Cocos (Keeling) Islands, ofiçialménte, in ingleize) son un teritöio de l'Oçeania dependente da Australia. A so capitâ a l'è West Island.
GCC
thumbnail|A bandêa do Conseggio di paixi do gorfo pèrsego thumbnail|I paixi do Conseggio in sciâ carta giögràfica O Conseggio di paixi do gorfo pèrsego (GCC) a l'è 'n'organizaçion politica e econòmica di paixi do Gorfo Pèrsego. O GCC o l'è stæto fondòu o 25 de mazzo do 1981.
Paixi do GCC
O Yemen o l'è stæto in negoçiaçion pe intrâ into conseggio into 2016. Gh'é atoalmente di negoçiaçioìn co-o Marocco e a Giordannia ascì.
Viçenço Duaço
miniatura|Ritræto do Viçenço Duaço Viçenço Duaço ò Vinçenço Duraçço (Zena, 1635 - 29 frevâ 1724) o l'è stæto o 140° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 14 settembre 1709 a-o 14 settembre 1711, o novanteçinqueximo co-a càrega biennâ.
Foglizzo
Foglizzo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pòsti de interèsse
thumb|280px|Foglizzo, o castéllo|centro
Raggi beta
miniatura|250x250px|Schemin do [[Decadiménto bêta|decadimento β]] I raggi beta sun una radiazion ionizzante, oscia sun in graddo de ionizzä a materia, segge direttamente che indirettamente. Sun prodotti da o decadimento de un isotopo radioattivo.
Particelle beta
A radiazion a se componne de particelle beta, e quali sun càreghe negativamente o poxitivamente, e han nomme rispettivamente elettron o poxitron.
Oblast da Kamchatka
thumb|right|200px|A bandêa da Rùscia thumb|right|200px|A bandêa de l'Oblast da Kamchatka thumb|right|200px|A poxiçión de l'Oblast da Kamchatka in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: Камча́тская о́бласть. O l'è 'n Oblast da Ruscia, inta penisoa da Kamchatka.
O primmo de lûggio do 2007 o l'é stæto unïo a l'Okrug Autonòmo do Koryak pe formâ o Krai da Kamchatka.
Buliccio
Buliccio o l'è 'n mòddo popolàn de ciamâ 'na persoña ch'a pratica l'omosessualitæ.
Carenno
Carenno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
15 mazzo
O 15 mazzo o l'é o 135° giórno de l'ànno (136° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 230 giórni a-a fin de l'ànno.
Balmuccia
Balmuccia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Muneghëti
Muneghëti ë ün qartiè de Mu̍negu.
1499
thumb|400px|center|Hypnerotomachia Poliphili ò O sògno de Polifilo, edito a Venessia da [[Aldo Manuzio]]
Spinone al Lago
Spinone al Lago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|260px|Spinone lungolago, panoràmma|centro
1752
thumb|450px|center|[[Jacopo Amigoni, O cantànte Farinelli co amîxi, 1750-1752 ca. ]]
Fæti
thumb|170px|right|[[Lodovico Antonio Muratori, Annali d'Italia, Romma, 1752, t. I, p. 1]]
1913
thumb|350px|center|A [[Rivoluçión mescicànn-a: i generâli Rodolfo Fierro, Pancho Villa, Toribio Ortega e o colonéllo Juan Medina]]
Forno Canavese
Forno Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pitcairn
Pitcairn (nomme ofiçiâ Pitcairn Islands) in ingleise e Pitkern Ailen inta lengua locâ, tæritöio d'oltremâ britannego de l'Oçeania.
Descriçion e stòia
A sò capitâ a l'è Adamstown. Isoa famosa into mondo pe i fæti de l'ammutinaggio da näe Bounty.
Okrug Autonòmo do Koryak
Nomme ofiçiâ: Коря́кский автоно́мный о́круг. Dïto Koryakia de sovente, o l'è 'n okrug autònomo da Ruscia, o sêu çentro amministratïo o l'è Palana.
O primmo de Lûggio do 2007 o l'é stæto unïo a l'Oblast da Kamchatka pe formâ o krai dïto Krai da Kamchatka.
Edith Piaf
Biografìa
A l'é stæta amîga de personalitæ da coltûa e de l'àrte, còmme Raymond Asso, Michel Emer, Paul Meurisse, Jean Cocteau, Norbert Glanzberg, Yves Montand, Charles Aznavour, Georges Moustaki. Into 1944 Edith a s'êa inamoâ de Yves Montand.
Françesco Maia Imperiâ
Françesco Maia Imperiâ (San Pê d'Æn-a 21 agosto 1653 – 4 agosto 1736) o l'è stæto o 141° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 22 settembre 1711 a-o 22 settembre 1713, o novanteseieximo co-a càrega biennâ.
Casargo
Casargo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Belmonte Castello
Belmonte Castello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Geija de Santa Devota
thumb|250px|destra|A geija de Santa Devota A geija de Santa Devota ë üna geija munegasca lucalisa̍ ün u qartie̍ d'A Cundamina.
Origgio
Origgio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Spirano
Spirano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Spino d'Adda
Spino d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Spino d'Adda, panoràmma|centro
Oblast de Magadan
thumb|right|200px|A bandêa da Rùscia thumb|right|200px|A bandêa de l'Oblast de Magadàn thumb|right|200px|A poxiçión de l'Oblast de Magadàn in sciâ carta giögràfica
L ' Oblast de Magadan o l'é un Oblast da Ruscia orientâ, o seu centro aministrativo o l'é Magadan.
Frassinetto
Frassinetto o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
17 mazzo
O 17 mazzo o l'é o 137° giórno de l'ànno (138° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 228 giórni a-a fin de l'ànno.
Casatenovo
Casatenovo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Catedrala de Mu̍negu
thumb|Altare de [[San Nichioso, Ludovico Brea, 1500]] A Catedrala de Mu̍negu è ün peira pura d'Mu̍negu.
1936
Sport
thumb|300px|right|A formaçión italiànn-a pe Itàlia-Cecoslovàcchia, partîa zeugâ a-o [[Stadio Luigi Ferraris|Maràsci into 1936]]
Liga Araba
thumb|I stati da Liga Arraba La Liga Àraba (in àrabo: جامعة الدول العربية‎) a l'è unn-a organizzaçion di paixi pe a maggiô parte àrabi con sede in Egitto in ta çittæ do Cairo. Raxon da Liga Àraba a l'è a coordinaçion da economia, e relaçioin commerçiæ, e comunicaçioin, i affari coltuæ, e naçionalitæ, i passeporti, i visti, e a sanitæ. O patto da Liga Àraba o l'é de proibï a i stati membri de fâse guæra.
I sette stati fondatoi in to 1945 han formulô a raxon de l'associaçion ascì:
Zane Antogno Giustignan
miniatura|Ritræto do Zane Antogno Giustignan Zan'Antogno Giustignan (Madrid, 1676 - Zena, 1735) o l'è stæto o 142° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 22 settembre 1713 a-o 22 settembre 1715, o novantesetteximo co-a càrega biennâ.
1507
thumb|500px|center|[[Martin Waldseemüller, Planisfèrio, 1507 ]]
Monròvvia
Monròvvia (ò Monròvia, prononçiâ ) a l'é a capitâle do Stâto african dîto Libêia. Segondo o censimento do 2008 a gh'á 970.824 abitanti.
Pulitica munegasca
U Prinçipatu de Mu̍negu ë üna munarchia cunstitüçiunale segundu a Cunstitüçiun d'u 1962.
U putere legislativu, a Mu̍negu, releva per parte d'u Cunsiyu naçiunale de Mu̍negu. U putere esecütivu é eserçau per parte d'u principu de Munegu. U putere giüdiçiari é eserçau per tribünali independenti.
U principu ë u capu de statu. U Cunsiyu naçiunale ë u parlamentu d'u Prinçipatu.
Ün ministru de Statu e trei cunseyei (Internu, Finançe, Trabayi püblichi) formu u Cunsiyu de guvernu.
1753
thumb|500px|center|[[Sanremmo, màppa do 1753]]
655
thumb|200px|center|'U'àngiou da Catedrâle de Peterborough, fondâ into 655
1753
Fæti
thumb|200px|right|[[Siracusa - Faciâta da catedrâle, 1753]]
Silvano Pietra
Silvano Pietra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Colombo (çitæ)
Colombo a l'é a vêgia capitâle do Sri Lanka e ancheu inportante céntro comerciâle do Stâto.
Orino
Orino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Colombo (çitæ)
O gh'à 752.993 abitanti.
Boville Ernica
Boville Ernica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Stezzano
Stezzano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Müseu Uçeanugràficu de Mùnegu
300px|right|thumb|U Müseu o Institütu uçeanugràficu U Müseu o Institütu uçeanugràficu e stau creau per Albertu primu ün 1889. thumb|Monaco, Aquarium
Charlotte Amalie
Charlotte Amalie a l'é a capitâle de Îzoe Vèrgine Americànn-e.
A gh'à 18.481 abitanti (censimento do 2010).
Loenço Çentrion
Loenço Çentrion ò Lorenço Çenturion (Zena, 1645 – 1735) o l'è stæto o 143° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 26 settembre 1715 a-o 26 settembre 1717, o novantœutteximo co-a càrega biennâ.
Stagno Lombardo
Stagno Lombardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
E Ferrër
miniatura|250x250px|E Ferrër e u sciùmme Nure E Ferrër o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta provinsa de Piaçensa. O gh'à 1.182 abitanti.
Coltûa
E Ferrër o s'atreuva inte l'àrea de Quattro Provinse, 'na zöna coltûralmente omogénnea ch'a comprende e valle montann-e de provinse de: Lisciandria in Piemonte, Zena in Ligûria, Pavia in Lombardîa e Piaxensa in Emilia-Romagna.
Utùn
miniatura|350x350px|Utùn e a sò gêxa Utùn (in grafîa ofiçiâ e segondo a prononçia zeneize Ötón) o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Piaçensa. O gh'à 476 abitanti (a-i 30 de zùgno do 2019).
Stöia
A contêa d’Ötón, dipendénte da-o Marchexâto de Torìggia, a l'é documentâ cómme aotònoma tra o 1548 e o 1797 sott'a-i Döia cómme Prinçipâto de Torìggia, separòu da-i âtri féodi definîi cómme Stâti ò Féodi de Montàgna cómme Torìggia, Carêga, Garbàgna e Sàn Stêva d'Àveto.
Co-a dominaçión françéize do Napolión gh'é stæto l'aboliçión di féodi inperiâli, e de consegoénsa a contêa d'Ötón, da-i 2 de dexénbre do 1797, a l'é diventâ pàrte do Dipartiménto di Mónti Lìguri de Levànte (capolêugo o mæximo Ötón) drénto a-a Repùblica Lìgure. Da-i 13 de zùgno do 1805 a-o 1814 a l'é stæta agregâ a-a giurisdiçión de Bòbio e inserîa into Dipartiménto de Zêna.
Into 1815 Ötón, cómme càppo mandaménto, o vegnîva incorporòu into Régno de Sardégna, sott'a-a provìnsa de Bòbio, segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna do 1814. Into 1848, cómme pàrte da provìnsa de Bòbio, o pasâva da-a Ligùria a-o Piemónte, e into 1859 o l'intrâva a fâ pàrte do Circondâio de Bòbio inta provìnsa de Pavîa e dónca da Lonbardîa. Into 1923, fæto a tòcchi o Circondâio, o pasâva in sciâ fìn a-a provìnsa de Piaxénsa, e dónca a l'Emìlia-Romàgna.
Coltûa
Utùn o s'atreuva inte l'àrea de Quattro Provinse, 'na zöna coltûralmente omogénnea ch'a comprende e valle montann-e de provinse de: Lisciandria in Piemonte, Zena in Ligûria, Pavia in Lombardîa e Piaxensa in Emilia-Romagna.
Gaborone
Gaborone (pr. ) a l'é a capitâle do Botswana. A gh'á 273.602 abitanti (stimma do 2020).
970 a.C.
thumb|250px|center|[[James Tissot, O rè Salomone dèdica o Ténpio a Gerusalèmme, 1896-1902 (Jewish Museum - New York) ]]
Front
Front o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Front, municìpio|centro
1508
thumb|500px|center| [[Francesco Rosselli, Càrta do Móndo a proieçión ovâle, Càrta giögràfica a planisféra, ràmmo sôvia pergaménn-a miniâta, 1508 (Museo marítimo naçionâle de Greenwich)]]
Bianzè
Bianzè o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Robert Schumann
Robert Schumann (Zwickau, 8 zugno 1810 – Endenich, 29 luggio 1856) o l'é stæto un conpoxitô, pianista e critico muxicâle tedesco.
Vìtta
L'é da tanti conscideròu comme l'iniçiatô e insémmme un di ciù grendi conpoxitoî de mûxica romantica. Difæti se pensa che o Romanticismo muxicâle o comensi co-e seu primme conpoxiçioin pianistiche, publicæ do 1830.
A seu mûxica a riflètte a natûa profondaménte individoalìsta do Romanticismo. Inteletoâle e estêta, o l'é stæto pöco acapîo inta seu vitta, ma ancheu a seu mûxica a l'é consciderâ ardîamente òriginâle pe l'armonîa, o ritmo, a fórma e pe-o ròllo rivoluçionâio do pianofòrte inte seu conpoxiçioin.
Çipressa
Çipressa o l'é 'n pàize de 1.272 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2011) ch'o s'atreuva inta Provinsa de Imperia.
Broccostella
Broccostella o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
656
thumb|350px|center|[[Mirkhwand († 1498), Rawdat al-safa (O giardìn da feliçitæ), Ali e Aisha a-a Batàggia do Caméllo o 7 novénbre 656, pitûa d'época Safàvide 1571-1572 (Shiraz-Iran)]]
Putrajaya
Putrajaya a l'é a neuva capitâle da Malaysia, fondâ into 1995. A s'atrêuva a 25 chilòmetri a sùd da vêgia capitâle Kuala Lumpur. A gh'à 91.900 abitanti (2018).
Strozza
Strozza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Bandar Seri Begawan
Bandar Seri Begawan a l'é a capitâle do Brunei. A g'à 'na popolaçion de 100.700 abitanti (segondo 'na stîma do 2007).
Frossasco
Frossasco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Nouakchott
Nòuakchòtt a l'é a capitâle da Mauritania.
19 mazzo
O 19 mazzo o l'é o 139° giórno de l'ànno (140° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 226 giórni a-a fin de l'ànno.
Statua da Libertæ
A l'é èrta 93 mêtri d'altéssa che dòminan a bâia de Manàttan e a se pêu vedde da 40 mêtri de distansa. A rafigûa unna dònna co 'na töga che a tegne fieraménte inscia màn dèstra unna fiàcola méntre, insce l'âtra màn, a tegne 'na töa co scrîto a dæta do giorno de l'Indipendénsa americâna (o 4 lùggio 1776), a-i pë ghe son de cadenn-e stocæ (scìnbolo da liberaçión da-o poéi do sovràn antidemocràtico) e in tèsta gh'é unna coronn-a che, co-e sêu sètte pónte, a raprezenta i sette mâ e i sètte continenti.
A dònna da statua a l'é a Dêa Raxón e a sêu tòrcia a l'é o scìnbolo pe-o savéi masónico.
Dili
miniatura|300x300px|Panoràmma de Dili Dili a l'è a capitâ de Timor Leste.
A s'attrêuva inscia côsta nòrd de l'ìsöa de Timor. Con 'na popolassiôn de 163.305 abitanti (1º zenâ 2006), a l'è o prinçipâ porto e çentro comerçiâ e edûcativo da naçiôn.
A g'ha 'n aeroporto internaçionâ, ciammòu Presidente Nicolau Lobato.
Raggi gamma
miniatura|Schemin do [[decadimento γ|250x250px]] I Raggi gamma sun una radiazion ionizzante, intendendo con questo termine a capaçitæ de ionizzä a materia, in mainea segge diretta che indiretta.
Origine
Vegnen emissi da un nucleo atomico in seguito a un riaggiüstamento do sö contegnüo energetico. Questo riaggiüstamento o consciste in to passaggio da un stato eççitou ad un stato ciù stabile (de menô energia).
Massa e carega elettrica
A radiaçion gamma a l'è composta da quanti do campo elettromagnetico. Se tratta de una radiazion priva de massa e de carega elettrica, a differenza di Raggi alfa e di Raggi beta. Questa caratteristica a l'ha comme conseguensa una maggiore capaçitæ de peneträ in ti materiali, sensa arrestase in te un spessô limitou. De conseguenza l'irradiamento gamma o l'è o ciù pericoloso pe i organismi viventi: o l'è ciù diffiçile da schermä e o razzunze anche i organi ciù profondi, zà con energie basse.
Energia
L'energia di raggi gamma a dipende da l'isotopo emittente. Dunca da a conformaçion do spettro de energia ottegnüo l'è poscibile identificä quæ radioisotopo o l'ha generou i raggi.
Antartego
thumb|right|250px|L'Antàrtego L'Antàrtego (anche dïto Antàrtide) o l'è 'n continente c'o çircônda o Pölo Sûd da Tæra, scovèrto ofiçialmente de zenâ 1820, anche se se rivendica 'na primma scoverta da parte do spagnòllo Gabriel de Castilla do zenâ 1603, dûrante 'na spedissiôn a-a riçerca da dïta Terra Australis Incognita.
Essendo o quinto continente do mondo pe estensiôn, o g'ha 'n'àrea de 14.000.000 km² (280.000 km² sensa giassa, 13.720.000 km² de giassa) e 'na popolasiôn de ciû ò meno 1.100 abitanti (nisciûn permanente, tûtti scensiâti e turisti). Solo l'Euròpa e l'Oçeania son ciû piccinn-e de l'Antartide.
O l'è o pòsto ciû freido da Tæra, quæxi tûtto coverto de giassa, co-e maggiô rizerve d'ægoa dôçe do mondo. O l'è diverso da l'Artico, o mâ c'o s'atrêuva inta zöna do Pölo Nòrd.
O sêu teritöjo o l'è rivendicòu parçialmente da sette pàixi:
Ticengo
Ticengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Siziano
Siziano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cunsiyu naçiunale
U Cunsiyu naçiunale e̍ u parlamentu d'u Principatu de Mu̍negu.
Despœi 2018 ghe sun tre partie puli̍tiche ünt'u Cunsiyu Naçiunale de Mu̍negu:
Çivessa
thumb|300 px|Çivessa (Civezza) Çivessa o l'è un comùn inta Provinsa de Imperia.
20 mazzo
O 20 mazzo o l'é o 140° giórno de l'ànno (141° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 225 giórni a-a fin de l'ànno.
Suisio
Suisio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Garzigliana
Garzigliana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1505
thumb|350px|center|India Armada do [[Portogallo|Pòrtogallo into 1505 ]]
Campoli Appennino
Campoli Appennino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Ma se ghe penso
Ma se ghe penso a l'é 'na canson in léngоa lìgure di emigranti zeneixi e lìguri. A l'é o scimbolo da canson zeneize e da presensa da Liguria into mondo.
Geografia
A geografia ò giögrafîa (pe-a grafîa ofiçiâ) (da o latin geographia, che a vegne da o grego antigo, γη/γεια (tæra) e γραφειν (scrië), e donca vêu dî scrittùa da tæra) a l'è a sciensa ch'a studia, a l'interpreta, a descrive e a fâ vedde a Tæra co-i sêu aspetti fixici e che gh'intran con l'òmmo.
A geografia a stûddia tûtti i aspetti e fæti che g'hàn importansa pe i òmmi e pe a natùa e no solo e carte geografiche.
Quarcosa insce l'istoia da geògrafia
I primmi ommi che han tentòu de creâ un concetto de geògrafia en stæti i Greghi de l'antichitæ che gh'àn dæto o nomme ascì. Dòppo en vegnui i Romani che àn scoverto de neuve tèniche pe studiâ a sciensa da tæra.
Inte l'Etæ de mezo en stæti i geografi arabi a creâ di oeuvie importante. Dòppo ghe son stæte e gren scoverte e i grendi viægi pe tæra (Marco Polo) e pe mâ (Cristoffa Combo). I primmi atlanti en stæti creæ into secolo XVI.
Boccioleto
Boccioleto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Ma se ghe penso
Scrîta da Carbon e Margutti e interpretâ da Mario Cappello, a parla de 'n emigròu zeneize in Argentinn-a.
L'anno de nascita de 'sta canson o l'è stæto o 1925, cantâ pe-a primma vòtta da-a soprano Luisa Rondolotti, ch'a l'à cantâ a-o tiatro Orfeo, 'na sala zeneize che òua a no l'existe ciù.
Ma se ghe penso
Ma se ghe penso alôa mi veddo o mâ, véddo i mæ mónti e a ciàssa da Nonçiâ, rivéddo o Righi e me s'astrenze o cheu, véddo a Lanterna, a Cava, lazù o Meu... Rivéddo a-a seja Zêna ilûminâ, véddo la-a Fôxe e sento franze o mâ e alôa mi pénso ancón de ritornâ a pösâ e òsse dôve ò mæ madonâ.
O l'êa passòu do ténpo, fòrse tròppo, o figgio o l'inscisteiva: "Stémmo ben, dôve t'êu andâ, papà?.. pensiêmo dòppo, o viâgio, o mâ, t'ê vêgio, no convén!" "Òh no, òh no! mi me sento ancón in ganba, son stùffo e no ne pòsso pròpio ciù, son stanco de sentî señor, caramba, mi vêuggio ritornâmene ancón in zû... Ti t'ê nasciûo e t'æ parlòu spagnòllo, mi son nasciûo zeneize e... no me mòllo!"
Ma se ghe penso alôa mi véddo o mâ, véddo i mæ mónti e a ciàssa da Nonçiâ, rivéddo o Righi e me s'astrenze o cheu, véddo a Lanterna, a Cava, lazù o Meu... Rivéddo a-a seja Zêna iluminâ, véddo la-a Fôxe e sénto franze o mâ e alôa mi pénso ancón de ritornâ a pösâ e òsse dôve ò mæ madonâ.
Abu Dhabi
Abu Dhabi a l'é a capitâle di Emirâti Àrabi Unîi.
Geògrafia
A g'à 1.500.000 abitanti (2014).
Ambrœuxo Imperiâ
miniatura|Ambrœuxo Imperiâ 110px|miniatura|right|O stemma de casa Imperiâ Ambrœuxo Imperiâ (Zena, 1649 - 1729) o l'è stæto o 145° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 4 ottobre 1719 a-o 4 ottobre 1721, o çenteximo co-a càrega biennâ.
Stadiu Luì segundu
250px|miniatura|destra|Stadiu Luì segundu. U Stadiu Luì segundu è ün stadiu sitüau ün Funtanaveya, ünt'u Principatu de Mu̍negu.
U Stadiu Luì segundu è u stadiu de l'Assuçiaçiu̍n Spurtiva Mu̍negu (A.S. Monaco). sinistra|miniatura|250px|Vista interna
Sport ün Mùnegu
250px|miniatura|destra|[[Stadiu Luì segundu.]]
U sport ün Mùnegu ucüpa üna piaça impurtante ün Mu̍negu.
1750
thumb|400px|center|[[Limma|Lìmma (Perù), Màppa 1750 ]]
Fæti
thumb|300px|right|Antonio Perego, Riunión de l'Académia de-i Pùgni, 1750 ca. thumb|300px|right|[[Belluno, into Thomas Salmon, Modern History, or the Present State of all Nations, 1750]]
Çesare De Franchi
miniatura|Ritræto do Çesare De Franchi Çesare De Franchi (Zena, 1666 - 1739) o l'è stæto o 146° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da l'8 ottobre 1721 a l'8 ottobre 1723, o çentuneximo co-a càrega biennâ.
21 mazzo
O 21 mazzo o l'é o 141° giórno de l'ànno (142° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 224 giórni a-a fin de l'ànno.
1912
thumb|300px|center|O naofràggio do Titanic, La Domenica del Corriere, [[28 arvî 1912]]
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1911-1912 (dòppo Serie A) - Pro Vercelli - Stoccolma. V Olimpiade. 40px|border - O team Atala o goâgna o Gîo d'Italia 1912. - Melbourne - Coppa Davis 1912. Vincitô: Regno Unïo
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Elihu Root Prémio Nobel pe-a letiatûa: Gerhart Hauptmann Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Alexis Carrel Prémio Nobel pe-a fìxica: Nils Gustaf Dalén Prémio Nobel pe-a chìmica: Victor Grignard, Paul Sabatier
Çitæ do Guatemala
A Çitæ de Guatemâla a l'é a capitâle do Guatemala. A g'à 1.010.253 abitanti (2006).
271
thumb|380px|center|Rómma, [[Pòrta Magiô o Pòrta Prenestìnn-a]]
Tàgia (cumüna)
Tagia (ascì Tàggia, Taggia in italiàn) a l'è ina cumǜna de 13.732 abitànti ch'a se tröva int'a Pruvincia de Imperia (dati agiurnài au 2022).
Geugrafìa
A cumüna a cumprende u teritòju de dui diferenti paìsi, chélu de Tàgia, ch'u ghe dà u nome, e chélu de Àrma, càxu che int'a pruvinza u se tröva numa intu capulögu, furmàu da Ineja e U Pòrtu.
Cumplescivamente u cunta 'na süperfìcie de 31,36 chilometri quadri, estesa surveciü int'u bassìn de l'Argentìna, tantu inta zòna de chélu valùn, quantu di sò afluènti, cume l'Oxentìna, ch'u se ghe zunta in lucalitài San Zorżu.
Tàgia
Sentru abitàu a tréi chilòmetri daa maìna, u l'è u nücleu ciü antìgu di dui, sciü a bunda de drìta da giaira Argentìna. U sò nucleu uriginàiu, l'antìga Tabia medievàle, u l'è staitu tiàu sciü inturnu au priuràu benedetìn da Nostra Scignùa du Canéu.
Àrma
Edificàu lòngu a còsta, pìja u nome daa grotta ciamà Arma da Nunzià, ai cunfìn cun a cumüna de San Remu, scituà au de sùta du prumontòju cun u stézzu nòme. Svilüpàu ciü ressentemente, u cröve chéla parte finàle da ciàna furmà daa giaira de Tàgia, ciü in autra parte culucà inta zona li de daré, i cuscì diti Casteleti. A sti chi a se zunze pöi a pàrte növa, lòngu a stràda de culegamentu cun Tàgia.
Cunfìn
Tàgia a cunfìna a nòrd cun Baücu, Seriana (versu punente) e U Dusséu (versu punente), Preabrüna, U Castelâ e A Rìva a levante e San Remu a punente.
U dialetu de Tagia
A Tagia a se parla ina variante da lénga lìgüre, de tranżiziùn tra u Lìgüre de punente e chélu de sentru-punente.
Pe sarvà stu dialetu chi u l'è staitu pübricàu in glusariu etimulogicu ascì, du 2019, cüràu da Costante Lanteri e Silvio Balestra.
De seguitu a tabèlla da grafìa da éli adutà.
Internet
Internet a l'é 'na ræ a acesso pùblico ch'a conette varri dispoxitivi ò terminâli in tùtto o mondo. Internet da-a seu nascita o raprezenta o prinçipâ mezzo de comunicaçion de massa, ch'o l'òffre a-e personn-e 'na grande quantitæ de contegnûi informativi e de serviççi.
Se parla de 'na interconescion globâle tra ræ informatiche de natûa e estenscion dispægia, poscibile graçie a 'na suite de protocòlli de ræ dîta "TCP/IP" da-o nomme di doî protocòlli prinçipâ, o TCP e l'IP, che costitoiscian a "léngoa" comune pe fâ parlâ tra liâtri i computer conessi (i host) a l'Internet. Difæti i host en interconessi e comunican a un livello superiôre indipendentemente da l'architetûa hardware e software che gh'an sotta, coscì a l'é garantîa l'interòperabilitæ tra scistêmi e sottoræ fixiche despægie.
Da l'iniçio di anni novanta do neuveçento, a vegnûa e a difuxion de l'Internet e di seu serviççi (insemme a âtre invençioin comme i telefonin e o GPS) an raprezentòu 'na vêa rivoluçion tecnològica e sòcio-coltuâ e ascì un di motoî do svilùppo econòmico mondiâ inte l'anbito de l'Information and Communication Technology (ICT).
Ciävai
Ciävai (IPA:ˈtʃaːvaj) u l'è un comüne de 27.494 abitanti da çitæ metrupulitann-a de Zena.
Geògrafia
U l'è inta Provinsa de Zena. L'è vixìn a Lavagna e a Zoaggi da-a parte du mâ. Versu a-u munte gh'è Caperana, chi u l'è unna fraxon, Carascu e San Sarvou. Gh'è in sciûmme tra Lavagna e Ciavai: l'Entella; e ghè in turente in tu mêzu de Ciavai: Ruinà. Ciavai l'è sia in sciû mâ che in ta cullinn-a, cumme tûtte e çittæ da Ligûria ch'i s'affaxan in sciû mâ.
Moddu de dî
Pe fa 'n zeneize ghe vêu quattru ebrei pe fâ un de Ciavai ghe ne vêu sei.
Porto Valtravaglia
Porto Valtravaglia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Sommo
Sommo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Torlino Vimercati
Torlino Vimercati o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Gottfried Wilhelm Leibniz
thumb|200px|right|Gottfried Wilhelm von Leibniz
Gottfried Wilhelm von Leibniz (Lipsia, 1 luggio 1646 – Hannover, 14 novembre 1716) o l'è stæto un filòsofo, sciensâ, matematico e glottoteta, diplomatego, bibliotecâ e avvocato tedesco.
Gassino Torinese
Gassino Torinese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Cernusco Lombardone
Cernusco Lombardone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Casalattico
Casalattico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Quito
thumb|right|100 px|UNESCO Quito oppûre San Francisco de Quito (in spagnòllo pronûnçiòu Kito) a l'è a capitâ de l'Ecuadòr, capolêugo da provinsa de Pichincha e do canton de Quito. Into 1993 o sêu nomme ofiçiâ o l'è stæto cangiòu in Distrito Metropolitano de Quito. A l'è a segonda çittæ ciû popolôza do Pàize (dòppo Guayaquil), con 1.700.458 abitanti, c'o coresponde sôlo a-a valle prinçipâ, dove gh'è a çittæ.
Descriçion e stöia
thumb|center|700px|Plaza de San Francisco, Quito O Destreito Metropolitàn de Quito o comprende 'na popolassiôn de ciû de doî miliôîn d'abitanti, con gente rivä da tûtto o Pàize e da diverse parti do mondo, che fan de lë 'na çittæ cosmopolita pe a sêu condissiôn de capitâ de Stato e de attuâle capitâ econòmmica de l'Ecuadòr.
A sêu tempiatûa a l'è tra 7º e 22º. Quito a l'è in mëzo a di monti appartenenti a-e Andes, e a l'è riconosciûa mondialmente pe o sêu patrimònnio coltûâ de pittûe e scoltûe. L'interno di sêu tempi religiôxi e-e sêu êuvie d'arte han dæto a-a çittæ o sorvenomme de Firense Americann-a.
Into 1978 l'UNESCO a l'ha diciaròu Patrimònnio Coltûâ de l'Ûmanitæ.
Cumüna de Mu̍negu
A cumüna de Mu̍negu ë a sula cumüna d'u Principatu de Mu̍negu. Ela ucüpa a tutalità d'a superficie d'u Principatu e dispusa de cumpetençe e d'instituçiui propre.
Conlìgamenti esterni
Monaco - La Mairie
D
Inte parlæ liguri a raprezenta o són.
Procobera
Colegaménti esterni
Genova 3000.it, La cena dei sindaci della Val Polcevera, 16 dic. 2018
Taleggio (Italia)
Taleggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Glosâio do zeneize
O Glosâio do zeneize o l'é 'n vademêco pe trovâ o scignificâto de 'na paròlla in zeneize.
Domenego Negron
miniatura|Ritræto do Domenego Negron Domenego Negron (Zena 1672 – 1736) o l'è stæto o 147° duxe da Repubbrica de Zena e rè de Corsega da-o 13 ottobre 1723 a-o 13 ottobre 1725, o çentodoeximo co-a càrega biennâ.
Glosâio do zeneize
E Paròlle nostræ
thumb|150px|Crêuza A. Amê = it: miele --- Ænn-a --- B. Bacan = capitàn, gran segnô --- Belin = espresción esplìcita --- Bella de Toriggia = moddu de dî --- Buliccio = òmosesoâle --- C. Ca de anime = abitaçion a Zêna --- Cantonê = it. vigile urbano --- Capoâ (ò caporâ) = maschera do tiatro zeneize --- Confêugo = çeimonia de fin d'anno a Zêna --- Cô = it. colore --- Cremma Pastiççea --- Cricca = seratûa e âtri scignificâti --- Crêuza = muatêa --- F. Figgetta = it: ragazza --- Figgeu = it: ragazzo --- Frâtassu = arnéize pe livellâ l'intònaco --- Frisciö con a fænn-a de castagne --- Fügassa con a polenta = it: focaccia con polenta -- G. Griffo o Croxe = it: testa o croce --- L. Latton = it: ottone --- Legiunella = unn-a moutîa --- Licche lacche = it: così, così M. Massacàn = it: muratore --- Menestrinna coe öve = it: minestrina con l'uovo ò stracciatella --- Muiun = animä fantastico --- Mussa = vagina, in sensô figurâ falsitæ --- O. O Scheuggio Campann-a = ? P. Paciugo e Paciuga = unn-a antîga legénda de Zêna --- Panchêutto = it: vivanda a base di pane --- Peana = it. pedata --- Petachinn-a = munæa mediêväle --- --- Poæ = it: padre --- Procobera = màschera da Val Ponçeivia --- R. Ravattu = ògètto da rigattiê --- Relénto = spùssa --- Regiu = it: cima (cuxinn-a) --- (Rivêa = it. Riviera --- S. Spaghin con e anciôe = it: spaghetti alle acciughe --- Spescimetrô = it: spessimetro --- Strufuggiu = vesegiatîvo pe-i bambìn --- T. Trûta con a sarsa verde = it: trota in salsa verde ---
I pòsti de interesse
thumb|150px|Bugàtte a San Frutôzo pe a fiera de Sant'Agata A. Acquâio de Zena --- A Cheulia = stràdda de Zêna = it: Via del Colle ò Colle --- Arbâ = quartê rescidensiâ de Zêna --- M. Marasci = quartê de Zêna --- Moâssànn-a = quartê de Zêna --- N. Nasche = quartê de Zêna --- P. Paiscion = quartê de Zêna --- Pêgi = quartê de Zêna --- S. San Frutôzo = quartê rescidensiâle de Zena --- S. Nichioso do Boschetto = Badia --- San Pê d'Ænn-a = quartê de Zêna --- V. Ventaröa = frasiun de Rusagni ---
Fauna de mâ in zeneize
A. Ancioa = Engraulis encrasicolus --- B. Balenn-a = Balaenopterus phisalus --- Bolâxo = Serranus cabrilla = it: perchia --- Budego = Lophius piscatorius = it: rana pescatrice --- D. Drafin = Delphinus delphis --- L. Laxerto = Scomber scombrus = it: sgombro --- Longobàrdo (Homarus gammarus) = it: astice (crostàceo) --- O. Oâ (Sparus aurata) = it: orata --- S. Scórpena (Scorpaena porcus) = it: scorfano --- T. Testanèigra (Diplodus vulgaris) = it: sarago fasciato --- Trattùgoa de mâ = a caretta-caretta --- Tréggia de fóndo (Mullus barbatus) = Mullus barbatus ---
Fauna de sciumme in zeineze
G. Gulla = it: vairone ---
Mammifeï
A. Aiòu (ò Pëgoa, ò Bæ) = it: pecora --- Ase = it: asino --- B. Beu (ò boccin) = it: bue, vitello --- C. Capibara = Hydrochoerus hydrochaeris --- Coniggio --- Craieu = it: capriolo --- F. Felis sylvestris catus = gàtto sarvægo --- Foin = it: faina --- L. Lô = Canis lupus --- P. Pòrco sarvægo = maiâle sarvægo --- R. Rattopennugo = it: pipistrello --- V. Vinvèra = Sciurus vulgaris, it: scoiattolo ---
Oxelli
thumb|100px|Pappagaggio --- Nomme di oxelli in zeneize A. Agugia = it: aquila --- Agugia di câçotti = Buteo lagopus --- Annia = it: anatra --- B. Barboutu = apus apus --- Berbexìn Côa Lónga (Aegithalos caudatus) = Aegithalos caudatus --- Bèrta (Pica pica) = it: gazza --- C. Çenentu --- Çenentun = Ptyonoprogne rupestris --- Çigheugna = it. cicogna --- Cröo = it: corvo --- Cügiancu d'aia = Delichon urbicum --- G. Galettu de marçu = it: upupa --- M. Magrun grossu neigru = Phalacrocorax carbo --- Marmun fratin = Fratercula arctica --- N. Nomme di oxelli in zeneize --- O. Oca ciapæa = Larus michahellis --- Ochin de mâ = oxello da famiglìgia di Laridi --- Oxelli --- P. Pappagaggio == it: pappagallo --- Parisêue (Paridae) = famiggia di oxelli --- Parisêua Mostascétti (Panurus biarmicus) = Panurus biarmicus --- Peruchétto (Anas crecca) = Anas crecca --- Perdigiurni = oxelli da famiggia de-e Ardeidæ --- Q. Quaggia = it: quaglia --- R. Rundanin-a = it: rondine --- Rondaninn-a de mâ (Sterna Hirundo) = Sterna Hirundo --- T. Tórtoa do colæn (Streptopelia decaocto) = it: tortora col collare ---
E Ciànte e i Frûti
thumb|150px|Agaricus campestris A. Aggio = it: aglio --- Armugnìn (ò bricoccalu) = Prunus armeniaca --- Auföggio = it: agrifoglio --- A verdùa --- B. Bazzann-a = it: fava --- Borraxe = Borago officinalis --- Brügastro = it: Erica arborea C. Caròttoa = it: carota --- Çeixao = Cicer arietinum, it: cece --- Çëxa = it: ciliegia --- Çetron = it: arancia --- Chigheummao = it: cetriolo --- Çiòula = it: cipolla --- Cöo = it: cavolo --- Cöo cinneise = Brassica oleracea it: cavolo cinese --- Cöo rava = it: cavolo rapa --- Cornabuggia = Origanum acutidens --- Cöosciô = Brassica oleracea, it: cavolfiore --- F. Faxeu = Phaseolus vulgaris, it: fagiolo --- Fenoggio = it: finocchio --- Frûta = it: frutta --- G. Garbuxo = Brassica rapa --- Gardo = Carduus nutans it: cardo --- Giæa (cianta) = it: bietola --- Giærâva = it: barbabietola --- Grattacû = it: rosa canina --- L. Leituga = it: lattuga --- M. Mei = it: mela --- Merello = it: fragola --- N. Nespoa = it: nespola --- O. Òrzio = Hordeum vulgare, it: orzo --- P. Pateca = it: cocomero, anguria --- Peive = it: pepe --- Persa = it: maggiorana --- Pèrsego = Prunus Persica, it: pesca --- Poiscio = Pisum sativum, it: pisello --- Prataiö = fónzo prataiö, it: fungo prataiolo --- R. Ravanetto = Raphanus sativus, it: ravanello --- Rissetto = cichorium endivia --- S. Séllou = Apium graveolens, it: sedano --- Spinascio = it: spinacio --- T. Tomâta = Solanum lycopersicum, it: pomodoro ---
A marinerîa
thumb|100px|gassa C. Correzza = rinfòrso do scàffo --- G. Gassa d'amante = tîpo de gróppo --- Groppo = it: nodo --- Groppo de bandea = tîpo de gróppo --- M. Mæn-a = attivitæ uman-e ligæ a-o mâ --- P. Pinco = nave mercantile zeneize ---
A mûxica
thumb|50px|Cetera A. Amandoin = it: mandolino --- B. Baterîa --- C. Çittoa = cetera, instruménto antenòu da chitâra --- F. Flòuto = it: flauto --- L. Lœüdin = amandoìn zenéize --- Lœüdo = it: liuto --- S. Sanfornia = instruménto idiòffono ---
1754
thumb|400px|center|[[François Rousseau (1717-1804), Bàllo mascheròu into o Hoftheater de Bonn, 1754 (Kölnisches Stadtmuseum)]]
Spessa
Spessa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
22 mazzo
O 22 mazzo o l'é o 142° giórno de l'ànno (143° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 223 giórni a-a fin de l'ànno.
Doha
Doha a l'é a capitâle do Qatar. miniatura|Doha de neutte vista da-o mâ (2019) A g'à 587.055 abitanti (arvî 2015).
Cesana Brianza
Cesana Brianza' o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Borgo Vercelli
Borgo Vercelli o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Architetûe civîli
thumb|160px|Borgo Vercelli, 'na casa|centro
E
E (minóscolo e) a l'é a quinta létia de l'alfebêto latìn e di seu derivæ. A s'é evolûa da létia greca èpsulön (Ε ε) e gh'a di origine comûni co-e létie çirilliche Е е e Э|Э э.
Inte parlæ liguri a raprezenta i soin e
Rancio Valcuvia
Rancio Valcuvia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Tavernola Bergamasca
Tavernola Bergamasca o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Tornata
Tornata o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Casalvieri
Casalvieri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Germagnano
Germagnano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Stöia
thumb|100px|Stémma Galimberti Faussone de Germagnano|sinistra
Bogotá
thumb|300px|Bogotá|A parte moderna de Bogotá Bogotá ò Santa Fe de Bogotá a l'è a capitâle e sêde do governo naçionâle da Colombia. A forma o Destreito Capitâ, divîzo in 20 fraçioîn (localidades), e a l'è ascì capolêugo do departimento de Cundinamarca.
Descriçion e stöia
A çittæ a s'attrêuva into çentro do pàize inte 'na zöna conosciûa comme Sabana de Bogotá, ch'a fa parte da Cordillera Oriental, 'na estensiôn de Ande.
Co-a sêu area metropolitann-a ancôn no definîa pe lezze, a sêu popolassiôn a riva scinn-a 8 milîoin d'abitanti segondo i nûmeri do 2005.
1503
thumb|350px|center|[[José Casado del Alisal, A batàggia de Cerignola (Puggia) o 28 arvî 1503 co duxe de Nemours mòrto, 1866 (Museo del Prado) ]]
Ca de anime
A Ca de anime (inta sò italianizaçion: Casa delle anime) a l'é 'n'abitaçion da zöna di Vôtri (Çittæ metropolitann-a de Zena), chi, secondo unn-a lezénda metropolitann-a, a l'é ògetto di ativitæ paranormâli, dovûa a-o passòu do cazamento.
Lucco Grimado (duxe)
150px|miniatura|right|O stemma de casa Grimada Lucco Grimado (Zena 1675 – 1750) o l'è stæto o 149° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 22 zenâ 1728 a-o 22 zenâ 1730, o çentoquattreximo co-a càrega biennâ.
Vitta
O l'ea fræ de Antogno Grimado.
Marche
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa de Marche son (in ordine arfabético):
C
C (minoscolo c) a l'é a tersa letia de l'alfabêto latin.
Stöia
⟨C⟩ e ⟨G⟩ son derivæ da-a mæxima letia semitica ciamâ gimel, che fòscia a l'êa 'n adatamento de 'n geroglifico egiçio ch'o raprezentâva 'n caciafrusto (che poieiva êse o scignificâto do nomme gimel), ò fòscia a raprezentâva 'n camello, che i Semiti ciamâvan gamal.
Inta lengoa etrusca, e consonante ocluxîve no faxeivan contrasto con consonante sonöre, donca a ⟨Γ⟩ grêga a l'êa stæta adotâ 'nte l'alfabêto etrusco pe raprezentâ. Za inte l'alfabêto grêgo òcidentâle, a gamma a l'aveiva 'na forma ⟨⟩ inte l'etrusco antîgo, pöi ⟨⟩ inte l'etrusco clascico. Into latin clascico, a l'êa diventâ ⟨⟩. Inte iscriçioin latinn-e antîghe, e letie ⟨⟩ êan adêuviæ pe raprezentâ i soin e, che no êan distinti inta scrîtûa: ⟨⟩ s'adêuviâva pe raprezentâ  ò  primma de 'na vocâle ariondâ, ⟨⟩ primma da ⟨⟩, e ⟨⟩ inte l'âtre poxiçioin.
Into III secolo a.C., o l'êa stæto introdûto 'n caratere modificòu pe, e a ⟨⟩ s'adêuviâva pe. L'ûzo da ⟨⟩ (e da seu variante ⟨⟩) o l'aveiva finîo pe rinpiasâ quæxi tutte e ⟨⟩ e ⟨⟩. Donca, a partî da-o perîodo clascico, ⟨⟩ a s'adêuviâva comme pægia da gamma grêga, e a ⟨⟩ comme pægia da kappa; questo o se peu vedde 'nta romanizaçion de paròlle grêghe, comme 'ΚΑΔΜΟΣ', 'ΚΥΡΟΣ', e 'ΦΩΚΙΣ': ,  e ''.
Into latin volgâre, a letia a s'êa palatalizâ inte ò  davanti e vocâle frontæ ⟨⟩.