cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro
Stoia
O conpletamènto da ferovîa u vegne finansiòu con l'obietîvo de zonze co-a tràtta fin a-o pòrto de Sann-a, çitæ razonta da-o trêno into 1868 co-a lìnia Zêna – Vintimiggia. A l'época o se voreiva adêuviâ doe diretrîxi aprìmma verso Turin e l'âtra vèrso Lisciandria, da conzonzise a l'alressaa de San Gioxeppe de Câiro. Ste chi se sareivan conésse a âtre tràtte zà existenti, comme quélla pe Bra, conessa pöi ascì a-a Turin-Cuneo graçie a-o tòcco pe Cavalérmazô, e vèrso Àcqui.
Ai 28 de seténbre do 1874 a vegne avèrta a primma fraçión, fra San Gioxeppe e Acqui.
Eletrificâ in trifâze inti prìmmi anni do XX secolo, a l'é stæta l'urtima a êsse convertîa a l'alimentaçión continnoa con 'na tenscion da 3000 volt u 25 mazzo 1976.
Percórso
miniatura|213x213px|In trêno regionâle de RFI a-a staçión de Mombaldone Roccaverano
Antipsara
miniatura|300x300px|Antipsara a-a séia vìsta da Psara Antipsara a l'é 'n'îzoa picìnn-a da Grêcia scitoâ inta pàrte de levànte do Mâ Egêo, da-arénte a-a ciù grànde îzoa de Psara, da-a quæ a n'à pigiòu o nómme. Da-o pónto de vìsta aministratîvo, Antipsara a fa pàrte do comùn de Psara e, segóndo o censiménto do 2011, in quéllo ànno ghe stâva quàttro persónn-e.
Giögrafîa
Antipsara a se trêuva a ponénte de l'estremitæ sùd-òcidentâle de l'îzoa de Psara, a 'na distànsa de 1,3 mìggia marìnn-e, ö sæ 2,4 km, co-o sò céntro ch'o l'é a-e cordinæ 38° 33' N, 25° 32' E. A superfìcce totâle de Antipsara a l'é de 4,498 km2, dónca a l'é dêxe vòtte ciù picìnn-a de Psara. Ciù ò mèno a-a meitæ da còsta de levànte de l'îzoa a s'àrve a bâia de Limani, rivòlta vèrso Psara, méntre o sò pónto ciù èrto o l'é o Psili Rachi, o quæ o l'arîva a 130 mêtri in sciô livéllo do mâ.
O seu de Antipsara o l'é pi-â ciù pàrte arsoîo e rociôzo e, da-o pónto de vìsta geològico, l'îzoa a l'é formâ sorviatùtto da prîe sêmi-metamòrfiche, méntre inta sò pàrte setentrionâle gh'é de prîe de òrìgine vulcànica, cómme delenìti oligoclàstiche.
D'in gîo a Antipsara gh'é di izoöti ciù picìn ascì, ö sæ quélli de Kátou nisí, Mesiakó e Skógio. L'îzoa a l'é a 51 mìggia marìnn-e (94 km) da-o Càppo Kafiréas, 43 nm (80 km) da l'îzoa de Scîro, 15 nm (28 km) da-o Càppo Melanió de Scîo e 26 nm (48 km) da-i izoöti de Kalogeroi.
Stöia
Scibén che a-a giornâ d'ancheu a l'é squæxi do tùtto dezabitâ, gràçie a di scâvi archiològîchi fæti in sce l'îzoa l'é stæto provòu cómme a foîse abitâ ségge a-i ténpi da Grêcia antîga che into perîodo do domìnio româno. Inti sécoli sucesîvi, inte l'îzoa gh'êa ancón 'n pòrto picìn, controlòu inte l'órdine da bizantìn, zenéixi e òtomàn.
D'ancheu Antipsara a l'é, into perîodo estîvo, colegâ a-a vixìnn-a Psara da inbarcaçioìn che pòrtan i turìsti a fâ de gîte in sce l'îzoa.
Pòsti de interèsse
Antipsara a l'é vixitâ sorviatùtto pe-i sò paizàggi e-e sò spiâge, scitoæ sôlo inta pàrte sùd-òrientâle de l'îzoa dæto che o rèsto de sò còste o l'é èrto e rociôzo. Tra e rîve ciù inportànti gh'é quélla de Agíou Ioánni, lóngo a còsta de levànte, e quélle de Sklavolimniónas, Papantriá, Psilí e Stefáni, inta pàrte meridionâle de l'îzoa.
In sce l'îzoa gh'é ànche dôe picìnn-e gêxétte, ancón abitæ da móneghi e ermìtti, i quæ són i sôli abitànti de Antipsara a-a giornâ d'ancheu. In particolâ gh'é e dôe capélle de Sàn Zâne Batìsta (Ágios Ioánnis o Pródromos) e de Sàn Zâne Evangelìsta (Ágios Ioánnis o Theológos), scitoæ tùtte dôe in scîa còsta de levànte de l'îzoa.
Pe de ciù, Antipsara a l'é 'n inportànte scîto pe l'avistaménto di öxélli, dæto che gh'é vàrie spêce che vêgnan a fâ o nîo chi. Prezénpio gh'é o magrón da-o sùffo (Phalacrocorax aristotelis), o fàrco da regìnn-a (Falco eleonorae), a bèrta magiô atlàntica (Calonectris diomedea) e a bèrta minô mediterània (Puffinus yelkouan).
Cóppa Itàlia de balón
A Cóppa Itàlia de balón a l'é 'na conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, Federazione Italiana Pallapugno) a partî da-o 1983 e ch'a se zêuga co-ina cadénsa anoâle. A squàddra ch'a goâgna sto tornêo chi a l'òtêgne ascì l'òcaxón de parteçipâ a-a Supercóppa italiànn-a de balón.
Stöia
O tornêo da Cóppa Itàlia o l'é stæto inandiòu pi-â prìmma vòtta into córso da stagión do 1983. In prinçìpio o coinvolgéiva ségge de squàddre da-a Série A che da-a Série B ma, co-a creaçIón do tornêo de Cóppa Itàlia de Série B, òua ògni categorîa a l'à 'n pròpio tornêo pi-â cóppa.
Dòppo o 1983, a Cóppa Itàlia a no l'é stæta asegnâ inte stagioìn 1996, 1997 e 2004, óltre che inte quélla do 2020, co-o canpionòu ch'o l'é stæto scancelòu aprêuvo a-o sccéuppo da pandemîa de COVID-19. In particolâ, inte l'ediçiòn do 1996, l'êa acapitòu ch'a foîse zugâ sôlo a prìmma de dôe semifinâle, co-e segónda ch'a l'é stæta rimandâ a l'ànno a vegnî. A ògni mòddo, aprêuvo a di càngi de squàddra di zugoéi, a vàrri infortunæ e pe 'n ricórso da Subalcuneo cóntra a manêa no goæi regolâre de ricuperâ a partîa, a Cóppa Itàlia 1996 a l'é restâ sénsa 'n vincitô.
Pe còntra, inte l'ànno dòppo, a Cóppa Itàlia a no l'é stæta asegnâ dæto aprêuvo a-a decixón de tentâ 'n nêuvo scistêma pe l'asegnaçión da cóppa, inandiâ cómme 'n tornêo a-o cordìn con zugoéi da tùtte dôe e série magioî e con partîe a-i 15 zêughi. A ògni mòddo sta fórmola chi a l'à avûo coscì pöco sucèsso da êse fîto abandonâ, sénsa asegnâ dónca o trofêo de quéllo ànno. In sciâ fìn, l'ediçión do 2004 a l'é stæta anulâ aprêuvo a-a prezénsa do canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi in Itàlia, dónde gh'êa vàrie partîe de balón ascì.
Fonçionaménto
O regolaménto da Cóppa Itàlia o l'é bén bén cangiòu co-o pasâ di ànni ; segóndo a sò fórmola d'ancheu, pe qualificâse a-o tornêo da Cóppa Itàlia, 'na squàddra da màscima série a se dêve trovâ inte unn-a de prìmme éutto poxiçioìn da clascìfica a-a fìn do gîón d'andâta da regular season.
E squàddre coscì seleçionæ vêgnan dónca inserîe inte 'n tabelón con partîe a eliminaçión dirétta. I quàrti de finâle e-e dôe semifinâle són da zugâ into cànpo da squàddra mêgio clasificâ, pe cóntra a finâle a se dêve tegnî inte 'n cànpo neótro.
Àlbo d'öo
miniatura|250x250px|O Massimo Vacchetto, batitô do Cortemìlia, o l'ìssa a Còppa a-a sò vitöia inte l'ediçión 2022 do trofêo
Còdice Morfìn
miniatura|A prìmma pàgina do Còdice Morfìn O Còdice Morfìn o l'é 'n manoscrîto do sécolo XIV ch'o contêgne a produçión de un di màscimi poêti in léngoa lìgure, l'Anònimo Zenéize.
Stöia
O manoscrîto o l'é dîto Còdice Morfìn da-o nómme do sò descrovitô, o Matê Morfìn, avocâto cìvico, segretâio do Decorionòu da çitæ de Zêna e, tra o 1849 e o 1854, do Comùn ascì. Descrovîo o còdice tra o 1820 e o 1821, o Morfìn o-o l'à fæto védde a-o leteròu Gioàn Batìsta Spotórno, ch'o l'à difûzo a nêuva da descovèrta comensàndone o stùddio.
In particolâ o Morfìn o l'àiva a pasción de coleçionâ antighitæ librâie, creàndo co-i ànni 'n'inportànte arecugéita ch'a s'êa azónta a-i manoscrîti da sò famìggia, vegnìndo in sciâ fìn mìssa in véndia da-o fìggio Zórzo Anbrêuxo pi-â sómma de 3.500 frànchi. Coscì, a-i 10 de màzzo do 1882 o Comùn o l'à acatòu, pe 'n totâle de 1.750 frànchi, a meitæ da coleçión do Morfìn, 81 manoscrîti inclûzo o còdice co-a produçión de l'Anònimo, da quéllo moménto de propiêtæ pùblica.
Inte l'ànno 1958 l'é stæto trovòu i rèsti de 'n âtro còdice che contêgnan, fêua che pe quàrche diferénsa inta grafîa, e mæxime poêxîe de l'Anònimo. D'ancheu o Codex Molfino o vên conservòu inte l'Archìvio Stòrico do Comùn de Zêna.
Descriçión
O còdice, no conplêto, o gh'à de dimenscioìn de 33 x 23 cm, pe 'n totâle de 85 papê. L'é stæto conpilòu co-in tîpo cançelerésco de scritûa gòtica docomentâia, de sòlito dêuviòu pi-â redaçión de còdichi da-a ménn-a ciù contegnûa e pe-i tèsti in vorgâ, bén bén comùn into sécolo XIV.
O còdice o contêgne 147 poêxîe in vorgâ zenéize e 35 in latìn, contegnìndo tòsto trent'ànni de produçión poética de l'Anònimo. O scrîto ciù antîgo, 'n rìtmo latìn, o doviéiva defæti remontâ a-o perîodo 1283-1284 méntre, tra i conponiménti che se riêsce a datâ con seguéssa, o ciù recénte o remónta a-o 1311, eséndo dedicòu a-a deschinâ do Rìcco VII inta Cianûa Padànn-a.
Nòtte
<references group="n." />
Mombello Monferrato
Mombello Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Momperone
Momperone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Moncestino
Moncestino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Câvi
A staçión de Câvi (in italian Stazione di Cavi), a l'è inn-a fermâ feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1870, a l'e a-o serviçio do comùn de Lavagna, pe-a fraçión de Câvi, inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Câvi a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Monleale
Monleale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Bragno
A staçión de Bragno (in italian Stazione di Bragno) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 2000, a l'e ao serviçio do comùn de Câiro, pé a fraçión de Bragno, inta Provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Bragno a l'è inn-a fermâ de categorîa "bronzo".
Staçión de Sestri Levante
A staçión de Séstri Levànte (in italian Stazione di Sestri Levante) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1925, a l'e a-o serviçio do comùn de Sestri Levante inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Séstri Levànte a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Staçión de Santoâio
A staçión de Santoâio (o ascì de Sann-a Santoâio, in arbenganese Stasiùn de Santuàiu, in italian Stazione di Santuario) a l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Sann-a inta localitæ de Santoâio.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Santoâio a l'è ina staçion de categorîa "bronzo".
Staçión de Riva Trigozo
A staçión de Riva Trigozo (in italian Stazione di Riva Trigoso) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1968; a l'e a-o serviçio do comùn de Sestri Levante pe-a fraçión da Riva, inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión da Riva a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Baxilica de San Nicolò (A Pria)
A baxìlica de San Nicolò (basilica di San Nicolò in italiàn) u l'è in edifissiu religiuzu ch'u se tröva a-a Prìa, sutta a-a diòcexi d'Arbenga e Inperia, in-tu vicariòn de Löa e da Prìa.
Urigini
In-ta prìmma parte du Sinqueséntu in'undâ de pèste a l'axeva curpìu a ciü parte da pupulasiun priéze che, dandu amentu a quantu se cunta, a s'êa afidâ a-a prutesiùn du santu.
San Nicolò u l'êa difêti raprezentòn in sce 'n'antìga figüa de légnu dipinta du 1498 da l'artista zeneze Giuanni Barbazeâ, che ancö a l'è miscia in sìmma a l'atâ mazû.
Staçión de L'Atè
A staçión de L'Atè, (in arbenganéize Stasiùn d'Atâ, in italian Stazione di Altare) a l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1923, contestoalmente a l'avertùa do neuvo vàlico, l'inpiànto o l'e ao serviçio do comùn de L'Atè.
Baxilica de San Nicolò (A Pria)
Urigini
Pe nu ciapâse a mâtia i priézi i l'axevan decizu de abandunâ l'abitòn e andâ a tiâ sciü ina série de baracche a munte de stu chi, in-ta zòna che ancù aù a se ciàmma Barachìn.
Staçión de L'Atè
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de L'Atè a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Staçión de Ferrania
A staçión de Ferrania (in italian Stazione di Ferrania) a l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1874. A l'e ao serviçio do comùn de Câiro, pé a fraçión de Ferrania, in Provinsa de Sann-a.
Baxilica de San Nicolò (A Pria)
Urigini
A-a matìn de l'8 de lüggiu u sönnu a festa de canpàne da veggia paruchiâle u descìa a pupulasiun, che intrâ in-tu burgu a tröva in scia tûre canpanaria in véggiu vestìu cumme in puntefice, identificòn cumme San Nicolò, ch'u l'ha lasciòn u segnu da sö màn in scia canpàna.
Staçión de Ferrania
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión Ferrania de Câiro a l'è inn-a fermâ de categorîa "bronzo".
Baxilica de San Nicolò (A Pria)
Urigini
A gêxa növa, dunque, a nàsce da-a prumessa fêta da-a pupulasiùn in segnu de ringrasiamentu.
217 a.C.
thumb|250px|center|[[Lucera|Luceria (Apulia), monæa de brònso, 217 a.C.-212 a.C.]]
Baxilica de San Nicolò (A Pria)
Custrusiùn
Duxéntu ànni doppu (1746) a scignùa Anna Tereza Bergallu a l'axeva lasciòn in cuntribüu de duzze mìlla lìre, pe mantegnî a pruméssa di sö âvi. A-i inissi l'idea a l'êa quella de tiâla sciü a-i péi du Trabuchettu, cu-a faciâ giâ versu a gêxa veggia.
Âtra puscibilitê l'êa quella de fâ ciü gròssa a paruchiâle de l'epuca, ma a-a fìn i còsti troppu elevê l'axevan fêtu sci che vegnisse ciamòn l'architettu zeneze Giuàn Batìsta Muntâdu.
Doppu ina serie de dibattiti, se sciòrte a sèrne u prugettu definitìvu, ch'u vegghe a custrusiùn da gêxa in-ta sö culucasiùn d'ancö.
I travaggi i se tegnan fra u 1752 e u 1791, fermê e rinviê in ciü d'in mumentu.
A cauzâ a magiuransa di prublemi l'êa stêta a otta de grandi dimensciùi, crulâ ben tréi otte e ricustruìa grassie ascì a l'agiüttu du Gaetano Cantoni, u mèximu architettu ch'u l'axeva prugetòn a culegiâ da Cêve e a Baxìlica de San Maurissiu a-u Pòrtu. Sciben u sö inpegnu, a cuvertüa a vegne purtâ a termine da 'n âtru artista: Giuseppe Fantoni, du 1787.
Cunsacrasiùn
Tappa fundamentâle da stoja da gêxa a l'è a cunsacrasiùn, avegnüa in seculu dapöi u sö cunpletamentu l'8 de lüggiu du 1891, a-a prezensa du vescuvu Filippo Allegro, acunpagnòn da quélli de Vintimiggia (Mons. Reggio) e de Àcqui (Mons. Marello). L'avertüa a-u cültu, però, a l'êa zà efetîva da-u 25 de nuvenbre du 1791.
Ciü de resente (1992), a paruchiâle a l'è stêta elevâ a baxìlica minûre, visti i duxentu ànni da-a sö avertüa.
U de föa
A faciâ, ezenpiu de architetüa baròcca in stîle rinascimentâle, vista da-a Ciassa Növa a se mustra inte tütta a sö inpurtansa, acumpagnâ da-i dui campanìn, ognün èrtu 33 metri. U prugettu a-i inissi u vegheva a custrusiùn sulu de quéllu a munte, ma u prugettu dizegnòn da l'inzegnê Puè Ampognani, u vegne mudificòn de dòppu, sutta a-a diresiùn du Giüzeppe Giobellini. Quattru i sun i purtâli da gêxa, fêti de brunzu, mìsci in-ta culucasiùn d'ancö fra u 1986 e u 1995, a partî da l'idea du Munscignû Rembâdu, scurpîi da Andrea Manferdini. U purtùn de mézzu, u prinsipâle, l'ê stêtu inauguròn du 1986, frasiunòn in duzze riquaddri, recanpê in tréi parti. A primma a ne cunta i epizodi da stoja cristiâna, da-u Paradîzu terèstre a-a Pasciùn, fin-a-i cuncili ecuménichi, quande a segunda a porta a-a lüxe i eventi da vitta du prutetû priéze e a tersa a se suferma sciü-a Prìa (da-u miraculu a-i bunbardamenti da guèra, avegnüa du '44). E âtre due intrê sciü-u frunte sun, versu munte, dedichê a-u téma de arvî e pòrte a Cristu e a l'evangelizasiùn, làttu mâ. A ste chi se zunze quélla laterâle, ch'a da versu a veggia stradda Nasiunâle, dunde sun prezentê u stemma du cumün, da repübbrica de Zena e u mundu, cun di seturi dedichê a-i sinque cuntinenti. In simma a-u purtâle u se mustra in insemme de stàtue, fêtu du 1863 da-u Brilla, cun San Nicolò in-tu mezzu a dui àngei realizê a "plastegu". In curispundensa di dui canpanìn se trövan invêxe San Pê e San Paulu, u prìmmu a-a manca, u segundu a-a drîta.
U de dréntu
A gêxa a g'ha in inpiantu baxilicâle, cun 'n'ünica grande navâ a cianta retangulâre. Cuverta da 'na munumentâle otta a padigiùn, l'aula a l'ha d'in gìu ben sei capelle laterâli e âtre due ch'e fiancan l'atâ mazû.
Atà mazû
Realizòn d'in gìu a-u 1720 da-i frê Stella, famùzi marmisti zenezi, a-i inissi u se trövava in-ta Catedrâle de San Michê in Arbenga. Da-u 2009, cun l'interesamentu du prêve de quel'ànnu, Don Luigi Fusta, e du véscu Olivieri, u l'è stêtu purtòn in baxìlica. Cunpostu da marmu giancu e russu mesccê insemme, u l'è caraterizòn da 'na crövertüa a sarcofagu che in-tu mézzu a g'ha in òculu incurnixòn, da dund'e partan in sci làti sciùe e parme. A rézze a mensa due figüe de àngei cun funsiun de pilastru, mentre, in sìmma a-i scaìn ch'i rézzen i candeê, se tröva u tenpiettu cu-u tabernaculu, fiancòn da âtri dui àngei, in sce l'estremitê de l'ürtimu scaìn.
Primma de stu chi u ghe n'êa in âtru, du zeneze Steva Vallebuna, rizalente a-u 1858. Cun l'adatamentu a-a litürgìa a-e nòrme du cuncìliu Vatican II, du 1968 l'êa stêtu rézu ciü senplice, sensa i cunturni d'in gìu a-a ménsa.
Abscide
In-te l'abscide se vegghe in fruntun de préxu, che, in-t'in nìcciu a mustra a figüa de légnu de San Nicolò. A pàla d'atà l'è a-u mêximu mòddu dedicâ a-u santu, ritràttu in trònu. Pödâse ch'a segge ina parte de l'intregu pulìtticu purtòn chi da-a véggia paruchiâle, fêtu da-u Zane Barbazeâ in-tu 1498 e andêtu in parte perdüu pé l'üzansa de tacâghe cu-i ciòddi e preghêe e, survatüttu, de ciàvi da sitê.
Còru
De legnu de nùxe, u l'è stêtu fêtu a Pariggi in-tu 1712 da l'artìsta lucâle M. Michel, acquistòn a Marséggia du 1794, levòn da-e màn di rivulusiunàri fransezi. A cunpuzisiùn a g'ha 46 posti, cun a-e spalle quatòrze speggi de légnu.
Pürpitu
Acquistòn ascì stu chi Marseggia du 1794, de nuxe scüa. Pa ch'u segge stêtu custruìu du 1695 da l'artisa parigìn Gabriel. E decurasiui esprimman in stîle de següu in anticipu rispettu ai decuratui du legnu lìgüri de quelli tenpi, cumme a fa pensâ a furma reùnda, cu-u prufìlu du burdu de surva ben delineòn.
U stemma incîzughe in simma e e ciâve riguardan i privilegi cuncessi a-a catedrâle de Marseggia da-u puntefice.
Òrganu
Surva a l'ingressu, in-ta cuntrufaciâ u gh'è l'òrganu a cànne, custruìu da l'inpréza Cavalli de Lôdi in-ti primmi ànni du Növesentu e purtòn chi du 1940. U cunta 27 pedâli e 29 registri. A surmuntâlu, a decurasiùn cun de figüe angéiche, ciü in ruzùn laterâle.
Statue
Seguan dunca öttu statue in plasticu firmê ascì ste chi da-u Brilla. A tecnica de realizasiùn a cunsciste de 'n telâiu de fêru crövìu da 'n inpastu de pûve de marmu, cāsîna, pusulâna e alabastru ascì.
Afreschi
Diversci i detaggi de préxu ch'i se ponan trövâ in-tu cunplessu, a partì da-e decurasiui da sutaòtta.
L'afrescu, ch'u cröve 56 mêtri in lünghéssa e 25 in artéssa, u gh'a cumme tematica quella du Paradizu. Chi u l'è dipintu San Nicolò mentre u dumanda l'intercesiùn a-a Madònna du Sucursu, ciü in âtu du sugettu, vixina a-a Trinitê, pe mette in sarvu a sitê da Prìa da-a peste.
In-ta pursiùn ciü bàssa se arve u cunturnu da scêna, cu-i àngei e âtre figüe. A raprezentasiùn a vegne serâ da tréi müxicànti: surva a l'àrpa sönâ da quéllu de mézzu a cunparìsce a firma da-u pitû Luigi Saccu, cuscì cumme a dêta de realizasiùn, u 1886.
In sce vêle da otta truvemmu e quattru vertü cardinali, üna pe cantu (Giüstissia, Tenperansa, Furtessa e Prüdensa), ma sta sinbulugia a vegne repigiâ in-te de âtre parte, cumme surva a-e statue di quatru vangelisti, turna cu-a mêxima tipulugìa de dipintu.
In-ta zona de l'abscide se trövan ancù i Santi Bröxu, Giüzeppe e Lüigi, mentre e lezene e i capitelli, sun stêti decurê da-u savuneze Antonio Novaro, cuscì cumme âtri dui dipinti misci inta parte da otta lattu mâ.
A sö ativitê a pa ch'a segge cumensâ du 1861 e terminâ in-ti ànni de doppu, cumme a regòrda a scrita in-ta capella de Sant'Antoniu.
Da mêxima prudusiun u dipintu a frescu ch'u se vegghe in-ta lünetta surva a-a statua da Sunta, rafigüante San Nicolò mentre u sarva da-u sürtàn in zuénu, ciamòn Adeodato. In'âtra serie de figüe a l'è stêta dipinta da-u Lüigi Saccu, va a dî e scéne de San Nicolò ch'u sarva in matettu maòttu, surva a-a porta a mâ e de San Nicolò ch'u risêve e ciavi da sitê da parte du pudestê da Prìa.
U mêximu artista, pe cunclüdde, u l'ha cüòn i afreschi surva a l'abscide e du transettu (Glôia de San Nicolò). In-ta primma sesiùn gh'emmu San Giüzéppe cu-u Banbìn, fianchê, in-te lünette da San Luigi e Sant'Antiòccu.
U batistêu e a gròtta de Lûrde
Senpre da-u lattu mâ, a-a drìta intrandu da-u purtâ mazû, se pö miâ a cuscì dìta "Grotta de Lûrde", fêta du 1890 pe a vuluntê de Adele Dall'Orso. A-a manca, invexe truvemmu u batistêu, cu-a pìlla de marmu purtâ in-ta baxilica du 1791, dapö esse stêta pe dui seculi in-ta gêxa veggia. A sö custrusiun a l'è da fâ remuntâ a-u Sinquesentu, cumme registròn da-u munscignû Mascardi, vegnüu a-a Prìa in vixita pasturâle (1585). Inta mêxima capella du batistêu, truvemmu a presiùza crùxe de legnu scurpìa da-u zeneze Antoniu Maìa Maragiàn, fin a-u 1940 cunservòn in-te l'ātòju de Santanìn, caciòn zü pe fa pasâ u trattu növu de l'Aurelia.
E capelle laterâli
Sun prezenti, in tüttu, sei capelle laterâli, partendu da l'ingressu lattu mâ, ste chi sun dedichê a: Làttu munte se veggan e capelle:
Vedrê
De rinpettu a-a prinsipâle, versu l'abscide, se ne tröva 'na segunda, ch'a l'ha cumme tematica de Cristu Re de l'Üniversu. Andandu avanti, a partî da-u sentru da navâ se veggan A cà da Divîna Pruvidensa, cun San Giüzeppe ch'u cüa i maòtti (a mâ) e E pupulasiui de misciùi cun San Giuanni Boscu e Santa Maia Dumenega Masaéllu' (a munte).
Quelle ciü picine, scituê in simma a-e porte laterâli, da-e capelle e in-tu transettu, sun realizê cu-a tecnica du grisaille ch'a zöga in sci efètti du cêu-scüu.
Canpanìn
Particulare ezempiu campanàriu, e dui tûri canpanàrie cuntan in tüttu quatorze brunzi ch'i sun sinque in-te quélla a munte e növe in-te quélla a mâ.
Canpanùn
De primme sinque, ciü veggie, nutemmu che e sun in scala frigia "MI3", a partì da-u canpanùn, dedicòn a-u prutetû da sitê.
Füzu in-tu 1878, ch'u l'ha u duvê de sönâ pe scandî e ùe du dì, anunsiâ i eventi ciü inpurtanti e a mòrte de véschi, prêvi, pappi.
Canpanassa
Segunda pe urdine d'inpurtansa a l'è a canpanassa, da-u sönnu ciü rüstegu, l'è a ciü resente da tûre a mùnte, füza da-a funderìa Bueru du 1891 doppu che, u 6 de zenâ du 1878 a l'êa chêita quélla véggia. A sönna pe l'Angelus, pe e messe in-ti dì de festa pe i funeràli.
Canpana du mezudì
Muntâ in-tu 1814, a se tröva in sciu derê du canpanìn e a serve pe marcâ e messe du sabbu (cu-u tipicu sönnu a bāadétta) o pe l'Angelus in-ti di da setemâna.
Canpana da messa
Füza ascì sta li du 1814, a serve pe reciamâ ascì lê i fedeli quand'e ghe sun e funsiùn religiuze, in-ti di da setemâna. L'è puzisiunâ versu a faciâ da baxìlica.
Canpana de l'agunìa
Du 1878, a l'è rembâ de fiancu rispettu a-u sentru da tûre, dandu in scia véggia Stradda Nasiunâle. Serve pe sönâ da mortu, cu-i ciòcchi lenti e cadensê, sedunque pe tegnî a mente e settime, sönandu a bāadétta insemme a quélla da méssa.
Carles Puigdemont
miniatura|Carles Puigdemont into [[2016]] Carles Puigdemont i Casamajó (prononçiòu in catalàn, Amer, 29 dexénbre 1962) o l'è 'n polìtico e giornalìsta, tra-i ciù inportànti esponénti de l'indipendentìsmo catalàn, e, da-o 2019, un di ménbri do Parlaménto eoropêo ascì. Dòppo êse stæto o scìndico de Girona, o l'à ricovèrto a càrega de 130° Prescidénte da Catalògna da-o 2016 a-o 2017, quànde o l'è stæto solevòu da l'incàrego da-o govèrno spagnóllo aprêuvo a l'unilaterâle diciaraçión de indipendénsa da Catalògna de quéllo ànno. O l'è un di fondatoî da Crida Nacional per la República (CNxR), o càppo da coaliçión Junts per Catalunya (JuntsxCat) e o fondatô de l'òmònimo partîo.
Vìtta
sinistra|miniatura|300x300px|O parlaménto da Catalògna a-o moménto da diciaraçión de l'indipendénsa, 27 òtôbre 2017 Dòppo i ànni de schêua a Amer e a Girona, o l'à incomensòu l'ativitæ de giornalìsta into 1982, scrivéndo pe vàrri giornâli locâli e diventàndo o caporedatô de El Punt. O l'è stæto o diretô de l'Agència Catalana de Notícies da-o 1999 a-o 2002 e da Câza da Coltûa de Girona da-o 2002 a-o 2004. I genitoî do Puigdemont êan za di sostegnitoî de l'indipendénsa da Catalògna e dónca lê o l'è intròu, ancón da zoêno, in contàtto co-a polìtica locâle, inscrivéndose into 1980 a-o partîo naçionalìsta Convergència Democràtica de Catalunya (CDC), o predecesô do Partit Demòcrata Europeu Català (PDeCAT). Into 2006, o l'à abondòu o giornalìsmo pe continoâ a sò cariêra polìtica, vegnìndo elètto into Conséggio Monicipâle de Girona into 2007 e diventàndo scìndico quàttro ànni dòppo. A-i 10 de zenâ do 2016, gràçie a 'n acòrdio tra-i Junts pel Sí (JxSí), 'n'aleànsa goidâ da-a CDC, e a Candidatura d'Unitat Popular (CUP), o l'è stæto elètto da-o Parlaménto catalàn cómme 130° Prescidénte do Govèrno da Catalògna.
Staçión de Sann-a
A staçión de Sann-a, (inte parlæ liguri centro ocidentâli Stasiùn de Savùna, in italian Stazione di Savona ) a l'è 'na staçión feroviària italiann-a c'a se treuva ao termine da linia Turin-Sann-a, ma ascì in sciâ Ferovîa Zena-Vintimiggia.
L'inpianto d'ancheu o l'è stæto averto a partì dao 1977, in sostitoçión de quella de Sann-a Letinbro, a l'e ao serviçio do comùn de Sann-a, capoleugo da Provinsa con o mæximo nomme.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de San Gioxeppe de Câiro a l'è ina staçion de categorîa "d'òu".
Cóppa Itàlia de Série B de balón
A Cóppa Itàlia de Série B de balón a l'é 'na conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, Federazione Italiana Pallapugno) a partî da-o 2012 e ch'a se zêuga co-ina cadénsa anoâle.
Stöia
O tornêo da Cóppa Itàlia de balón, introdûto pi-â prìmma vòtta inte l'ànno 1983, o l'êa in prinçìpio ùnico tra i canpionæ de dôe série magioî, pigiàndo de squàddre ségge da-a série A che da-a Série B. A ògni mòddo, da-o 2012, s'é decîzo d'inandiâ 'n tornêo specìfico pe ògni categorîa, separàndo i trofêi, ànche se za inte l'ànno 2006 o l'êa stæto òrganizòu 'n tornêo de cóppa dedicòu a-a Série B.
Inti ànni de asénsa do tornêo specìfico pi-â segónda série e sò squàddre poéivan parteçipâ a quéllo de l'ùnica Cóppa Itàlia e, a despæto da prezénsa de formaçioìn da Série magiô, són arivæ a-e finâle pe bén çìnque vòtte: ö sæ inti ànni 1990, 1994, 1998, 2005 e 2009.
Fonçionaménto
A Cóppa Itàlia de Série B a l'é 'n tornêo a eliminaçión dirétta zugòu da quàttro squàddre. E prìmme dôe vêgnan seleçionæ a-a fìn do gîón d'andâta da regolar season da Série B, pigiàndo quélle inta mêgio poxiçión. Ciù tàrdi, a-a fìn do gîón de ritórno, se pìggian e âtre dôe mêgio squàddre che parteçipiàn a-e semifinâle.
Tùtte e partîe do tornêo, dónca ségge e semifinâle che a finâle, se dêvan zugâ inte 'n cànpo neótro.
Montaldo Bormida
Montaldo Bormida o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Rai
A Rai (réiza 'na öta cómme RAI), conosciûa in italiàn con o nómme Radiotelevisione Italiana, ch'o vêu dì Radio-televixón Italiann-a, a l'è a socjêtæ pùbrica italiànn-a concesionâia do serviçio pùbrico televixîvo e radiofònico.
Da-e primme sperimentaçioîn a-a fìn da goæra
E primme prêuve de trasmisción radiofònica in Italia nàscen into 1923 a Turìn, con l'Unión Radiofònica Italiann-a (URI), assemme a-a SIRAC e a-a Radiofono, dòppo quârche ànno fûze inta SIPRA, (Società Italiana Pubblicità Radiofonica Anonima, Socjêtæ Italiann-a Pubricitâia e Radiofònica Anonima), a partî da-o 1926.
Caùtto o regimme fascìsta e finìa a Segonda Goæra Mondiâ a vegne avèrta into 1944 a Rai, con a sìgla Radio Aodiçioîn Italiann-e, dòppo l'esperiensa de l'EIAR (Ente Italiàn Aodiçioîn Radiofòniche) avegnûa fra o 1927 e o 1944 con âtri generi de sperimentaçioîn.
O dòppo goæra
A nêuva aziénda a eredita e dózze staçioîn radiofòniche in sce ónde méddie e e dôe in ónde cûrte, gestîe apónto dao Comitòu de Liberaçión Naçionâ ao nòrd con pónti de emisción da Turin, Milan, Zena, Bològna, Veneçia, Veronn-a, Pàdoa, Bolsàn, méntre ao sùd a ræ l'éa gestîa dai americhén, con emiscioîn da Romma, Napoli, Bari, Palermo, Catania, ciù di âtri ponti de trasmisción da Firense, Sanremmo, Turin, Milan e Zena.
Riscitemòu co-o ténpo l'intrego grùppo de trasmetittoî radio començan ascì e trasmiscioîn ciù fìsse, cómme in ocaxión de rionioîn de l'Asenbléa Costitoénte, a partì da-o 25 de zùgno do 1946, con o spàçio ciamòu Anchêu a-o Parlaménto (Oggi al Parlamento). O scistémma trasmiscìvo o pàssa coscì a 28 trasmetitoî into 1948, con ascì e primme prêuve de emisción internaçionâle in ónde cûrte da l'inpiànto de Pròu, verso vàri paìxi de l'Eoròpa e de l'America, in italiàn, françéize, spagnòllo, portoghéize, tedesco e âtre léngoe ciù specifiche pé çèrte naçioîn.
Vegnèn ascì inaogoræ e trasmiscioîn in léngoa tedesca pé i abitanti germanòfoni de l'Âto Àdixe con a ræ Sender Bozen (con socesivamente l'azonta de quelle in ladìn) e slavòfoni inta Veneçia-Giólia, con Radio Trieste (òua Rai Radio Trst A).
De quarche ànno prìmma (1951) a nascita do Segóndo Programma Radio (Rai Radio 2), con ina fórma de intratenimento ciù légeo e l'aviamento do Térso Programma (Rai Radio 3) con in stànpo coltùrâle. Into mæximo perîodo a và a fà parte de l'Unión Eoropéa de Radiodifoxón.
Dòppo o 1954 e fìn a-o 1970
Inti ànni sucesîvi a-a nàscita de Rai 1 a ræ de trasmetitoî a crêuve squæxi o 36 da popolaçion italiann-a. O parte ascì ùn di programmi ciù lónghi cómme duâ, cómme a Doménega Sportiva.
Inte l'ànno 1955 a vegne mandâ in ónda a prìmma trasmisción Rai in Eorovixón, co-e gâre sportîve de VII Olimpiàdi Invernâli. Famózi ascì de st'epóca progràmmi cómme o Carozèllo, con l'ingresso de primme reclàm televixîve ò No l'è mâi tròppo tardi, ch'o mostrâva a scrîve in italiàn a chi o no l'éa bon.
Da-o 1961 comensa e trasmiscioîn Rai 2, a l'epoca o Segóndo Progràmma, co-e trasmiscioîn inaogoræ da Rosanna Vaudetti e doî ànni dóppo comensan e prêuve ascì a colôri, inti scistemmi NTSC, SECAM e PAL, pé pöi çerne ufiçialmente l'ùrtimo scistemma solo ciù déxe ànni dòppo, fra o 1976 e o 1977.
Con l'esigénsa de atrovâ 'na sêde ciù gròssa a Rai a se trasfeisce coscì a Viàle Mazzini into 1965, costroîo da l'architetto Berarducci e ancón achêu ùna de ciù inportànti scinboli da stöia de l'azienda, into mæximo ànno a Napóli a se tegne a dêxima ediçión do Festival Muxicâle de l'Eorovixón (Eurovision Song Contest).
Da-o 1970 fin a-i ànni '90
Con o nêuvo dexennio a Rai àrve a-e trasmiscioîn co-o satellite ascì pe-o Braxî, l'Argentinn-a, l'Aostralia e o Giapón. Vegnan firmæ into méize de mazzo i acòrdi co-a Sipra pé a Pubricitæ Progrèsso, chi i anticipan de in ànnu quelli co-a SIP pé a filodifoxón de ræ radiofòniche e co-o Ministéro da Pùbrica Istroçión (màzzo 1971), pé favoî o sviluppo de inn-a programaçión didattica. Trasmesse ascì con sperimentaçioîn do scistemma a colôri e XX Olimpiadi, tegnùe a Monego into 1972.
Co-o 1975 a televixón de stàtto a vegne riformâ, graçie a 'na lézze do 14 de arvì de quell'ànno: o nomme de dôe emitenti o diventa Rete 1 e Rete 2, ciamæ pûe TV1 ò TV2, prevedendo ascì a creaçión inti ànni a vegnî de 'na tersa ræ, poi divegnùa Rai 3. Con a mæxima rifórma into 1976 nascian e testæ giornalìstiche do TG1 e do TG2, presedentemente difatti o telegiórnale o l'éa gestîo da in ùnica strutûa pé o Prìmmo e o Segondo. L'11 de agósto o Ministéro de Telecomunicaçioîn o concedde ufiçialmente a-a Rai a poxiçión de Serviçio Pubrico.
Da-o 1977 comensan e trasmiscioîn a colôri in vîa ufiçiâ, e vegne inaogorâ o 15 de dixenbre do 1979 Rai3, con a prezentaçión a cûa de Fabiana Udenio, a l'época ancón ciamâ Tv3 ò Rete 3 e da-o 1988, con e ræe binélle Tv1 e Tv2 divegnûe Rai Uno, Rai Due e Rai Tre, con in nêuvo progetto grafico.
Co-i ànni otanta o rîva ascì o primmo programma prudûo in Âta Definiçión (comunemente ascì HD, da l'ingleize High Definition), cangia ascì a conpoxiçión do Conséggio d'Aministraçión e o regolamento pe a sòa formaçión.
Da-o 1984 va in ónda o Televideo in sce tutte e tre emitenti televixìve, into 1987 Rai Tre vegne espànsa a livello de segnale e inte quelli ànni i tréi canâli van a afiancâse a-a DC (O Primmo) a-o PSI (O Segondo) e a-o PCI (O Tréi). In Radio, a incominsâ da-o 1989 se dan e primme preuve de trasmisción de IsoRadio, in ónda in sciâ ræ de Aotostràdde a-o 103.30 in FM.
Staçión de Moneggia
A staçión de Moneggia (in italian Stazione di Moneglia) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1932, a l'e a-o serviçio do comùn de Moneggia inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Staçión de Masccio
A staçión de Masccio (in italian Stazione di Maschio) a l'è stæta inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a. L'inpianto o l'éa stæto averto a partì dao 1954, contestoalmente a l'avertùa da tratta via L'Atè. A l'éa ao serviçio fin ao 2009 do comùn de Sann-a, inta localitæ de Masccio, quande a l'è stæta çerâ.
Staçión de Moneggia
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Moneggia a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
1223
thumb|350px|center|A Tôre do Grillo, 1223 - Rómma
Montecastello
Montecastello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|270px|Montecastello, o castèllo|centro
Montechiaro d'Acqui
Montechiaro d'Acqui o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Orde de Mata
250px|miniatura|destra|A bandea de Stato, ò sæ a croxe de San Zane
L'Orde de Mata o l'è un orde religiozo cavagesco canonnegamente dipendente da-a Santa Sede, con de finalitæ ascistençiæ.
O l'è riconosciuo da 'na parte da dotriña seguia da-a giurisprudença italiaña e da gran parte da comunitæ internaçionâ comme sogetto de drito internaçionâ, pù essendo ormai do tutto privo do requixio de teritorialitæ. In effetti l'Orde o gh'ha comme so unnico conligamento co-a comunitæ internaçionâ o fæto d'avei governao pe ciu che doi seccoli l'izoa grega de Rodi (1309-1522) e dapœu, da-o 1530 a-o 1798 e izoe mâtéixi e, in virtù de ciò o detegne 'na seddia comme Osservatô presso a Sembrea generâ de Naçioin Unie da-o 1994.
L'Orde l'è de fæto l'erede de l'antigo Orde di Uspiæi de San Zane de Geruzalemme, fondao in gio a-o 1080 e fæto sovran o 15 frevâ 1113 da pappa Pasquâ II.
Da l'Orde dipende 6 Gren Prioæghi e 48 Associaçioin naçionæ che riuniscian i cavagêi e-e damme a segonda do so paize de rescidença. In Itallia gh'è i trei Gren Prioæghi Italien (Lombardia e Veneççia, Romma, Nappoli e Siçillia). L'Associaçion di cavagêi italien a gestisce i attivitæ sanitaie de l'Orde in Itallia. Da questa dipende o còrpo militâ aoxiliaio comandao da 'n generâ de l'ezerçito italian. Da-o 1970 o Corpo italian de socorso de l'Orde de Mata o l'oppera into campo da proteçion çivî e o l'ha prestao ascistença a-e popolaçioin inti magioî dezastri naturæ ch'han corpio o paize. 250px|miniatura|sinistra|A bandea di ativitæ, ò sæ a croxe de Mata Da-o 1834 l'Orde o l'ha sede a Romma in via di Conduti, presso ciaçça de Spagna; o l'è presente in ciu de 120 paixi con de iniçiative a carattere beneffico e ascistençiâ. O se qualiffica comme ente sovran e in baze a-o riconoscimento do Stato italian segge a so sede – o palaççio Magistrâ – chi-a villa de Santa Maja do Prioægo insce l'Aventin godan do status de extrateritorialitæ.
O motto de l'Orde o l'è Tuitio Fidei et Obsequium Pauperum (Difeiza da fe' e serviççio a-i povei).
L'Orde o l'emette di francobolli e o gh'ha 'na monæa numismattica, o scuo mâtèize, o l'inmatriccola veicoli con targa de l'Orde concessa da-o ministeio da difeiza italian, o l'emette i so passaporti dipromattichi e o çellebra a so festivitæ naçionâ o 24 zugno, solennitæ da Nativitæ de san Zane Batista patron prinçipâ de l'Orde. Un'atra importante ricorença a l'è çelebrâ l'8 settembre, festa da Madonna do Fileremo, protetoa de l'Orde, inta solennitæ da Nativitæ da Maja Santiscima.
Nomme
Ancœu o nomme ófiçiâ e legale de l'Orde de Mata o l'è: "Sovran Militâ Orde Uspiæo de San Zane de Geruzalemme de Rodi e de Mata", soventi abreviao in "Sovran Militâ Orde de Mata", "Sovran Orde de Mata" ò "Orde de Mata".
I Cavagêi nascian co-o nomme de Cavagêi Uspiæi (ò Uspiâgêi, à l'eppoca Cavarê Uspiarê), con rifeimento a-a so miscion, ma son ciamæ ascì "Cavagêi de San Zane" con rifeimento a-o santo protettô de l'Orde, san Zane Batista, e quindi ascì Zaniti ò Gerosolimiten, con rifeimento à Geruzalemme, lœugo de fondaçion de l'Orde.
Niggio rósso
Descriçión
o Nìggio Reâ (ò Rósso), pe-a taggia e l'avertûa alâre, o sùpera o Nìggio Scûo co-o quæ de spésso o se confónde. E seu ciùmme són ben ben ciù ciæe, e o se distìngoe pe-a carateristica côa de cô ch'o tîa a-o rósso, profondamente fórcûa; se òsérva a-o xêuo. O se distìngoe ascì pe-a maccia de cô gianchinàstro in sciô lato inferiô de remiganti primaie. O l'é 'n öxello da-a côa asæ larga, ch'a permétte a-o Niggio de planâ ciù façilménte. O dimorfismo sesoâle o l'é inexistente.
Orde de Mata
Nomme
Doppo a conquista de l'izoa de Rodi into 1310 i membri divègnan "Cavagêi de Rodi". Do 1530 l’imperatô Carlo V o cedette a l'Orde l’izoa de Mata. Da chì i membri han pigiao l’urtima denominaçion ch'ancœudì a l'è a ciu dœuviâ: Cavagêi de Mata.
Niggio rósso
Distriboçión
O niggio rósso o l´é un di doî niggi prezenti in Eöropa. L'âtro o l'é o Nìggio Scûo do Belon:"Tout ainsi que les François cognoissent deux especes de Milans, l´un nommé le Milan Royal, l´autre le Milan noir: Semblablement, Aristote en a escrit deux especes, au sisxieme chapitre du sisxieme livre de la nature des animaux" miniatura|P. Belon; L'Histoire de la nature des oyseaux 1555 inti urtimi anni o l´é arivòu inte zone prearpinn-e
Inta Ligûria
O no l´é goæi comùn inta Ligûria:"Raro nel distretto di Arenzano e Cogoleto Genova; scarso in quello di Spezia"Ma ben ben di outoì n´àn parlòu, e àn dêuviòu dötréi scinònimi scentìfici existenti (prezénpio Falco milvus Linnaeus). "Falco milvus. Falco a coda biforcata. Di passaggio. Il vecchio è raro, fu trovato nel 1811; i giovani son più comuni"O Casaccia o l´à ciamòu Milan :"MILAN s. m. Nibbio, Forbicione. T. Ornit. Falco milvus. Uccello del genere de‘ Falchi, famiglia de’ Milvi che ha il becco nero, la cera gialla, le penne della fronte, gelo gola bianche"O Paganini o-u ciama Niggio reâ:"NIGGIO REÀ: Nibbio, Forbicione Pis., [..] Milvus regalis Brisson"
Supercóppa italiànn-a de balón
Stöia
O trofêo da Supercóppa o l'é stæto zugòu pi-â prìmma vòtta into 1994 ma o l'à avûo coscì pöco sucèsso da êse inandiòu tórna sôlo vàrri ànni dòppo. Defæti, a partîa tra a vincitrîxe da màscima série e quélla da Cóppa Itàlia a l'é stæta zugâ a-i 8 d'arvî a Rómma, inte 'n cànpo da zêugo do balón e lónxi da-o pùblico apascionòu de sta disciplìnn-a chi.
Orde de Mata
Stoia
A nascita da comunitæ religioza di Uspiâgêi de San Zane a remonta a-o 1048 in Tæra Santa. Di mercanti da repubbrica mainâ d'Amarfi ótègnan da-o califfo d’Egitto o permisso de costrue à Geruzalemme 'na gexa, un convento e 'n uspiâ intitolao a san Zane Batista into quæ asciste i pelegrin.
Supercóppa italiànn-a de balón
Stöia
Pe de ciù, a Supercóppa a no l'é stæta zugâ inte l'ànno 2020 aprêuvo a-o sccéuppo da pandemîa de COVID-19 e, pî-a mæxima raxón, a no l'é stæta inandiâ mànco inte l'ànno a vegnî, dæto chò-u canpionòu e a Cóppa Itàlia êan stæti scancelæ ascì.
Orde de Mata
Stoia
Sotta a goidda do biao fræ Gerardo, fondatô e primmo meistro, a comunitæ religioza a fu transformâ inte 'n orde religiozo laicâ. Co-a bolla do 15 frevâ 1113, pappa Pasquâ II o riconobbe l’Orde de San Zane ponendolo sotta-a proteçion da Gexa, atriboindoghe o drito d'eleze liberamente i so superioî, sença interferença da parte d'atre aotoritæ laiche ò religiose.
Supercóppa italiànn-a de balón
Fonçionaménto
O trofêo o vêgne de sòlito asegnòu a-o prinçìpio da stagión, quàrche giórno prìmma ch'a coménse a regular season, co-ina gâra ùnica tra e squàddre ch'àn goâgnòu o canpionòu de Série A e a Cóppa Itàlia into córso da stagión pasâ. O cànpo de zêugo pe sta partîa chi o l'é de sòlito quéllo di canpioìn d'Itàlia.
Orde de Mata
Stoia
O sucessô do biao fræ Gerardo a-a ghia de l'Orde l'è o biao fræ Raimondo do Pœuzzo ch'o scrisse a primma reggola pe-i membri de l'Orde tra o 1145 e o 1153. Tutti i confræ ean di religioxi, ligæ da-i trei voti monastichi, de povertæ, castitæ e obediença e ean dediti a l'ascistença di povei e di marotti. A constituçion do regno de Geruzalemme a costrense l’Orde à assumme a difeiza militâ di marotti e di pelegrin e a proteze i proppi centri meghi e-e stradde de conligamento prinçipæ. A-a miscion uspiæa se gh'azonse a difeiza da fe'. L’Orde o l'adotò a gianca croxe otaggona, ch'ancœu a l'è delongo o so scimbolo.
Into 1291, doppo a cheita de San Zane d’Acri e a perdia da Tæra Santa, l’Orde o transfei a so sede e l’uspiâ a Limassol insce l'izoa de Çipro, dond'o l'ea za presente da-o 1210 graççie a-a concescion de importante propietæ, privilegi e driti comerçiæ. Chì, fedele a-a so miscion, o continoò à construe di nœuvi uspiæ e, benefiçiando da poxiçion strateggica de l'izoa, o de' vitta à 'na flotta navâ co-a quæ o protesse i pelegrin insce-e rotte pi-a Tæra Santa. O nummero di membri che vegnivan da tutta Œüropa o crebbe contriboindo a-o raforçamento da strutua de l'Orde ch'o l'aquixì nœuvi possedimenti insce-e coste do Mediterannio. Tra questi, l’importante porto de Famagosta, a çitæ de Nicoxia e numioze comende. A progresciva instabilitæ de Çipro, ch'a gh'impediva l'espanscion insce l'izoa, a portò i Uspiæi à amiâ à l'izoa de Rodi quæ sede ciu idonnia pe l’Orde dovve sbarcòn do 1307, sotta-a ghia do gran meistro fræ Forco de Villaret. Doppo avei completao l’aquixiçion de l'izoa, into 1310 ghe transfen a so sede. L’Orde o l'alestì ascì 'na flotta pi-a difeiza do mondo crestian inti moæ orientæ. L’indipendença de l'Orde da-i atri Stati, in virtù d'atti pontifiççi, co-o drito universalmente riconosciuo de mantegnî e impegnâ de forçe armæ e de nominâ di ambascioei, a constitoiva a baze da so sovranitæ internaçionâ. Fin da-o prinçippio do quattorzeximo seccolo i cavagêi de l'aristocraçia œüropea che zonzeivan a Rodi se rœünivan in base a-a lengoa parlâ. Daprimma e lengoe ean sette: Provença, Arvernia, França, Itallia, Aragon (Navara), Inghiltæra (con Scoççia e Irlanda) e Germannia. Do 1462 fu constituio l’ottava lengoa, quella de Castiggia e Portogallo. Ogni lengua a comprendeiva di Prioæghi ò Gren Prioæghi, di Boiæghi e de Comende.
Supercóppa italiànn-a de balón
Fonçionaménto
Into câxo a mæxima squàddra a l'àgge goâgnòu ségge o tìtolo chi-â cóppa, a sò sfidànte a saiâ l'âtra finalìsta da Cóppa Itàlia. A Supercóppa a l'ìntra do tùtto in posésso de 'na socjêtæ sôlo dòppo avéilà goâgnâ pe tréi vòtte, inpréiza che pe òua a l'é ariescîa sôlo a-a Subalcuneo, a-a Canalese e a l'Albese.
Orde de Mata
Stoia
L’Orde o l'ea governao da-o gran meistro (prinçipe de Rodi) e da-o Conseggio, o batteiva monæa e o l'intrategniva di raporti dipromattichi co-i atri Stati. I ate carreghe de l'Orde vegnivan atribuie a-i raprezentanti de diverse lengue. A sede de l'Orde, o Convento, o l'ea composto da religioxi de diversa naçionalitæ.
Into 1523, doppo sei meixi d'asciddio e de cruenti combattimenti co-a flotta e l’ezerçito do surtan Soliman o Magniffico, i cavagêi fun constreiti à rendise e à abandonâ Rodi co-i onoî militæ.
L’Orde o l'arestò sença teritoio pe di anni, scin à quande into 1530 o gran meistro fræ Feipo de Villes de l’Isle Adam o pigiò possesso de l'izoa de Mata, cedua a l'Orde da l'impiao Carlo V con l’aprovaçion de pappa Cremente VII. Fu stabilio che l’Orde o saiæ arestao nœütrâ inte guære tra naçioin crestiañe. Do 1565 i cavagêi, guidæ da-o gran meistro fræ Zane da Valletta, difeizan eroicamente l’izoa da-i Ottomoen into grand'asciddio de Mata. A vittoia a fu çelebrâ in tutta Œüropa percos'a frenò i amîe espanscionisteghe di Ottomoen insci-o continente.
A-i comandi de l'Armiraggio fræ Peo Giustignan a flotta de l'Orde a l'intrò inta Liga Santa, promossa da pappa Pio V pe contrastâ l’avançâ de l'impeo Ottoman e o 7 ottobre 1571 a contribuì a-a vittoia da flotta crestiaña inta bataggia de Leppanto, ch'a l'interompì l’espanscion ottomaña in Œüropa. Into dîsettêximo e o dixœutteximo seccolo no gh'ea Stato con di interesci polittichi, militæ ò comerçiæ into Mediterannio, ch'o poese sotrâse da-o confrontâse con l’Orde chi regnava insce Mata. Famoza in Œüropa, a scœua navâ de Mata a formava numioxi ófiçiæ françeixi e d'atre mariñe.
Into 1799, intœu'n di momenti ciu difiççili, a fu a Ruscia à socore l’Orde de san Zane. Pù no essendo catollico e sença i requixii legali pi assumme a carrega, o zar Póo I o divègne gran meistro, protezendo a continoitæ de l'Orde. Quande o Póo I o moì into 1801, so figgio Lusciandro o no rivendicò pe lê a carrega de gran meistro ch'a fu assonta da l'italian Giambatista Tomaxi do 1803.
Doppo avei stabilio a proppia sede primma à Mesciña, dapœu à Catannia e à Feræa, do 1834 l’Orde o se stabilì definitivamente à Romma inte l'alloa Stato Pontifiççio. Zœumoæ solevao da-e fadighe do governo tempoâ e da ogni impegno militâ, i sucescivi gren meistri fun in grao de sviluppâ i carismi originæ de l'Orde: l’ascistença a-i povei e a-i marotti. Into corso do dixinoveximo e do venteximo seccolo l’Orde o l'agiornò i proppi statuti, a proppia carta constituçionâ e o codiçe. A perdia de l'izoa de Mata a vidde ascì a fin de l'antiga sudivixon interna in lengoe. A riorganizzaçion che l’Orde o seppe dâse a coincidde co-a nascita di Associaçioin naçionæ. A primma à êse fondâ a fu quella todesca do 1859, seguia do 1875 da quella britannica e do 1877 da quella italiaña.
I attivitæ uspiæe e d'ascistença fun desgugeite sciu larga scaa inta primma goæra mondiâ e inta segonda sotta o gran meistro fræ Ludovigo Chigi Arban da Rove (1931-1951). Sotta i gren meistri fræ Angeo de Mojaña de Cologna (1962-1988) e fræ Dria Bertie (1988-2008), i progetti s'en intenscificæ scin à razonze a ciu gran parte di paixi do mondo.
Montegioco
Montegioco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
207 a.C.
thumb|350px|center|Francesco Durantino, Güstrow (Mecklenburg-Vorpommern). Schlossmuseum: Majolikaschüssel (Urbino 1544) mit Sieg des Silanus über Hasdrubal ([[245 a.C.-207 a.C.), aus der Werkstatt des Guido da Merlino, bemalt von Francesco Durantino]]
Zena çitæ da Madonna
Zêna, scin da-o sécolo XII, a l'à avûo 'n fòrte ligàmme co-a Moæ do Segnô pe vîa de l'intercesción de Sàn Benardìn inta goæra con Pîza e coscì a l'é diventâ unn-a de prìmme çitæ a êse divöta a-a Madonna. O cùlto pi-â Moæ do Segnô o l'à segnòu a vìtta da Repùblica: o pòpolo o l'à de spèsso invocòu e atriboîo a sarvéssa da çitæ, inti moménti ciù difìçili, a l'intervénto da Moæ pe definiçión... quélla Moæ a-a quæ se rivòlzan i mainæ quànde són in perìcolo.