cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gêxa da Santìscima Conceçión (Zêna)
Capelétte
Da l'âtra pàrte da gêxa gh'é pe cóntra dôe capélle, ciù quélla do Pàddre Sànto ch'a l'é colegâ a-o cazaménto pe mêzo de 'n coridô tra e âtre dôe. Prìmma de capélle, in sciâ miâgia de mancìnn-a, gh'é stæto mìsso de d'âto 'na téia de artìsta sconosciûo ch'a rafigûa a Vixón de Sàn Nicòlla da Tolentìn méntre, ciù in bàsso, gh'é inte 'n nìccio a tónba de Françésca Màia Catànio Ciùmma. Sto monuménto chi, fæto da-o Sànto Vàrni e conscideròu da l'Alizêro tra e sò mêgio òpere, o l'é stæto realizòu pöco dòppo o 1847. A-a mancìnn-a, anàndo vèrso l'artâ, gh'é dónca e capélle de: miniatura|Sant'Antönio de Pàdova co-o Banbìn do Castéllo, inta capélla de Sant'Antönio Tra sta capélla chi e quélla sucescîva, mìsso inte 'n nìccio, gh'é o monuménto fùnebre de Catænn-a Róssa Barabìnn-a, òpera de Françésco Canâ ch'a rafigûa 'na dònna ch'a ciànze in sciô sepùrto. Pe de ciù, inta galerîa ch'a pórta inta capélla do Pàddre Sànto, gh'é stæta mìssa a tónba de 'n âtro veneràbile capuçìn zenéize, sàiva a dî Pàddre Ùmio da Zêna, aregordòu pe-o sò inpégno a dâ òspitalitæ a-i figeu abandonæ.
Cöo e crìpta
De sótta a-o cöo gh'é 'na stànsia interâ, ciù ò mêno de mæxime dimenscioìn, ch'a l'é stæta dêuviâ pe vàrri sécoli pe-i intæri drénto a gêxa, scìnn-a-o moménto da costruçión de l'ötöio afaciòu in sciô sagròu do convénto. Drénto a-a crìpta gh'é 'na capélla co-în'artâ picìnn-a che, cómme ancónn-a, a l'à 'na téia do Doménego Piöla ch'a rafigûa a Depoxiçión.
O de fêua
Divino Auspicante Puero Sacrarii Limina Protegat Virgo Dei Genitrix Quam Maiorum Pietas Maritimis Iam Proposuerat Moenibus Coenobii Huius Franciscales Nepotum Clientela Ut in Aevum Perennaret Custodem Ceu Invictissimam Huc Devoto Animo Ponebant Anno MDCCCXLI - Anno Vero Mariae Eam Denuo Reginam Acclamantes Novis Regiis Insigniis Decorabant MCMLIV In sciâ fìn, into balòu tra a prìmma e a segónda scainâ che da-a Ciàssa di Capuçìn móntan scìnn-a-o sagròu da gêxa, gh'é 'n bùsto do Françésco Màia da Canporósso fæto da-o Càrlo Rubàtto inte l'ànno 1891.
L'ötöio
Drénto a l'ötöio o vêgne inandiòu o grànde prezépio in stîle zenéize do convénto, asenblòu a-a meitæ do méize de dexénbre e ch'o peu êse amiròu scìnn-a-i 2 de frevâ. A sò anbientaçión a l'é quélla do tìpico paizàggio lìgure, con de scêne de vìtta contadìnn-a e mainâ raprezentæ pe mêzo de 'na preçiôza coleçión de statoìnn-e che remóntan a-o Seteçénto. Tra i outoî de quéste òpere se pêuan aregordâ quélle do Giùlio Cazanêuva, do Gianbatìsta Gagìn da Bisón, de l'Antönio Màia Maragiàn - cómme o coscì dîto mendicànte da l'eugiâ trìste òpû quéllo co-o lèrfo leporìn - e do Gêumo Pitalûga.
O de fêua
Into sagròu depoî a-a gêxa gh'é stæta mìssa in sce 'n pilón 'na stàtoa da Madònna Regìnn-a, òpera do scultô zenéize Tomâxo Orsolìn, ch'a prezénta a scrîta:
O drénto
miniatura|Vìsta do drénto da gêxa vèrso l'artâ|250x250px A gêxa da Santìscima Conceçión a l'à 'na strutûa a ciànta retangolâre, òcupâ da 'na sôla navâta e con vòrto a croxêa. Inte miâge laterâli són stæte realizæ de capelétte, in nùmero de træ lóngo o fiànco de drîta e de dôe lóngo quéllo de mancìnn-a, into quæ gh'é ascì l'intrâ do pasàggio pi-â capélla do Pàddre Sànto.
Presbitêio
A propòxito de pitûe do Murillo, sêi in tùtto, cómme se peu lêze da-i scrîti de l'Alizêro quéste êan o ciù grànde tezöo artìstico da gêxa ma se són pèrse into perîodo de dominaçión napoliònica, con l'abandón do convénto da pàrte di fràtti. In particolâ, rafiguâvan o Prezépio, a Fûga da l'Egìtto, a Sànta Màia Manêna, l'Inmacolâ, Sàn Giöxèppe vendûo e Sàn Tomâxo da Vilanêuva ch'o distriboìsce e limöxine a-i pövi e se trovâvan tùtte into cöo. A ste chi, segóndo o Ràtto, saiéiva da azónze 'na töa picìnn-a do Batìsta, mìssa inta secrestîa. De sêi téie do cöo gh'é de cópie, spanteghæ pi-â gêxa, fæte da 'n çèrto præ Venànçio de l'arénte convénto, a ògni mòddo da-a ménn-a bén bén ciù contegnûa.
Fûzo oràrio
Distorsción di fûzi
Prezénpio, ànche se o prìmmo meridiàn (0°) o l'atravèrsa a Spàgna e Frànsa, quésti pàizi l'adêuvian l'ôa solâre média de 15 gràddi èst (quélla do Central European Time) a-o pòsto de quélla de 0 gràddi, ò sæ o Greenwich Mean Time. In Frànsa o l'êa iniçialménte dêuviòu o GMT, ma a l'è pasâ a-o CET into perîodo de l'òcupaçión tedésca do pàize inta Segónda Goæra Mondiâle e o no l'è ciù stæto ripristinòu o fûzo de prìmma. Scimilménte, inti Pàizi Bàsci, prìmma da goæra a l'êa dêuviâ a coscì dîta "ôa de Amsterdam", a quæ a l'êa de vìnti menûti ciù avànti rispètto a quélla de Greenwich. Òbligæ a adotâ, con l'òcupaçión militâre, o ténpo tedésco, àn mantegnûo quésto fûzo dòppo a goæra ascì. Pe de ciù, a-a meitæ di ànni '70, i Pàizi Bàsci, coscì cómme tànte âtre naçioîn eoropêe, àn incomensòu a òservâ inte l'estæ l'ôa legâle.
miniatura|500x500px|Màppa di fûzi oràri dêuviæ a-a giornâ d'ancheu. 'N fûzo oràrio o l'è 'na zöna ch'a l'à adotòu o mæximo ténpo stàndard pe raxoîn legâli, comerciâli e sociâli. I confìn di fûzi oràri són solitaménte pasànti pe quélli di Stâti ò de sudivixoîn aministratîve ciufîto che andâ rigorozaménte aprêuvo a 'na çèrta longitùdine, quésto zaché o l'è ciù conveniénte avéi o mæximo oràrio tra doî teritöi streitaménte lighæ tra de lô.
Distorsción di fûzi
In Cìnn-a, a quæ a s'esténde scinn-a 73°E ma a l'à 'n ùnico fûzo pe tùtto o sò teritöio (ò sæ l'UTC+8 de 120°E), co-o mêzogiórno solâre che dónca o se pêu verificâ scìnn-a-e 15:00 inte àree ciù òcidentâli do pàize, cómme o Xinjiang. O confìn Afghanistàn-Cìnn-a o ségna a ciù grànde diferénsa de fûzo oràrio terèstre in sciâ Tæra, pægia a-e 3,5 ôe tra l'UTC+4:30 de l'Afghanistàn e l'UTC+8 da Cìnn-a.
Fûzi oràri globâli
O canadéize Sir Sandford Fleming o l'à elaboròu 'n âtro scistêma mondiâle de fûzi oràri into 1879, promovéndo a sò creaçión in vàrie conferénse internaçionâli e dónca o l'è d'ancheu riconosciûo cómme o promotô do "sfòrso iniçiâle ch'o l'à portòu a l'adoçión di meridién do ténpo prezénte". A sò prìmma propòsta do 1876 a prevedéiva 'n relêuio globâle de 24 ôe, ch'o l'êa idealménte poxiçionòu a-o céntro da Tæra e che dónca o no foîse ligòu a nisciùn meridiàn in superfìcce. Tréi ànni dòppo o l'à specificòu cómme o sò giórno universâle o saiéiva incomensòu a l'antimeridiàn de Greenwich (180° E e W), ametténdo però che l'ûzo di sò fûzi oràri a livéllo locâle o l'êa asæ limitòu. 'Sto scistêma chi o l'è stæto prezentòu ànche a-a Conferénsa internaçionâle di meridién de l'òtôbre 1884, a quæ però a no l'avéiva posciûo adotâ do tùtto a propòsta do Fleming, dæto che a l'êa sénsa e conpeténse necesâie. A-a sò fìn, a conferénsa a l'à adotòu 'n giórno universâle de 24 ôe a partî da-a mêzanéutte de Greenwich, specificàndo però che o sò ûzo "o no dovéiva interferî con quéllo de l'ôa locâle o stàndard dónde [quésto o foîse] dexideràbile". miniatura|500x500px|Màppa di fûzi oràri into [[1928]] Vèrso o 1900 squæxi tùtti i lêughi abitæ da Tæra avéivan òrmâi adotòu 'n fûzo oràrio standàrd, scibén che pöchi êan bazæ in sciâ diferénsa da-o GMT. Defæti in numerôzi câxi a l'è stæta aplicâ l'ôa de 'n òservatöio astronomìco locâle a tùtto 'n pàize, sénsa nisciùn riferiménto a-o GMT. Sôlo dòppo vàrri decénni a ciù pàrte di fûzi a l'è stæta stæta definîa in tèrmini de diferénsa da-o GMT, ch'o l'incomensâva a êse ciamòu Ténpo Cordinòu Universâle ascì (Coordinated Universal Time, UTC). Into 1929 a ciù pàrte di pàizi a l'avéiva adotòu di fûzi oràri lighæ a 'na çèrta diferénsa orària intrêga ma, in vàrri stâti cómme l'Iràn, l'Ìndia e pàrte de l'Oustràlia, quésta a l'êa pe cóntra de 30 menûti. O Nepal o l'è stæto l'ùrtima naçión, into 1986, a adotâ 'na diferénsa stàndard, spostàndose a UTC+5:45.
Converscioîn
E converscioîn di ténpi tra doî fûzi van aprêuvo a-a relaçión: "ténpo in A" - "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in A" = "ténpo in B" - "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in B", co ògni lâto de l'equaçión ch'o l'è pægio a l'UTC. Pe de ciù quésta equaçión a pêu êse rescrîta cómme "ténpo in B" = "ténpo in A" - "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in A" + "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in B"
Fûzi oràri globâli
Tùtti i Stâti dêuvian a-a giornâ d'ancheu di fûzi oràri stàndard inte ativitæ civîli, ma no tùtti aplican o concètto segóndo a sò conceçión òriginâle. Defæti in vàrri pàizi ò sudivixoîn aministratîve són dêuviæ de deviaçioîn de mêz’ôa ò 'n quàrto d'ôa da-o ténpo stàndard. In âtri câxi, cómme in Cìnn-a ò in Ìndia, tùtto o pàize o l'adêuvia sôlo 'n fûzo, a despæto da pròpia estensción giögràfica bén bén ciù ànpia di 15° gràddi de longitùdine ideâli pe ògni ôa; pe cóntra stâti cómme a Spàgna ò l'Argentìnn-a, i quæ l'adêuvian 'n fûzo stàndard, no àn l'ôa ch'a saiéiva corètta in sciâ bâze da sò poxiçión giögràfica. E consegoénse de quéste decixoîn polìtiche pêuan infloensâ forteménte e vìtte di çitadìn locâli, creàndo di problêmi instituçionâli ascì, cómme in de àree da Cìnn-a òcidentâle. In Rùscia, a quæ a l'à ùnze fûzi oràri, doî de quésti sòn stæti scancelæ into 2010, ma ripristinæ za into 2014.
ISO 8601
L'ISO 8601 o l'è 'n stàndard stabilîo da l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión ch'o definìsce i mòddi de raprezentaçión de dæta e ôe in fórma leterâle, conpréize e specìfiche pi-â raprezentaçión di fûzi oràri.
Tùtti i fûzi oràri són stæti definîi segóndo a sò diferénsa rispètto a-o Ténpo Cordinòu Universâle (in sìgla UTC) e van da UTC-12 a UTC+14. A diferénsa da l'UTC a l'è de sòlito pægia a 'n nùmero intrêgo de ôe, ma gh'è de quélle àree che àn 30 ò 45 menûti de ciù, cómme l'Ìndia òpû o Nepal.
ISO 8601
Se 'na çèrta ôa a l'è esprèssa in Ténpo Cordinòu Universâle (UTC), 'na "Z" a va azónta sùbito dòppo o ténpo e sénsa 'n spàçio separatô. Defæti a "Z" o l'è l'indicatô da zöna pe-o zêro UTC e dónca, prezénpio, "09:30 UTC" o l'è raprezentòu cómme "09:30Z" ò "0930Z" e, scimilménte, "14:45:15 UTC" o l'è scrîto "14:45:15Z" ò "144515Z". O ténpo UTC o l'è conosciûo ànche cómme "Zulu" dæto che quésto o l'è o còdice da létia "Z" inte l'arfabêto fonètico da NATO.
Ôa legâle
miniatura|350x350px|L'ûzo de l'ôa legâle into móndo:{{Legend|#1b80e6|Ôa legâle dêuviâ}} {{Legend|#ef690a|Ôa legâle dêuviâ into pasòu}} {{Legend|#c00000|Ôa legâle mâi dêuviâ}} In vàrri pàizi, ma ànche in de séncie regioîn, a l'è adotâ a coscì dîta ôa legâle (Daylight Saving Time, DST) inte 'na pàrte de l'ànno, ciù ò mêno corispondénte a l'estæ. Quésto fæto o conportâ in génere l'avansaménto do ténpo segnòu da-i relêui de 'n'ôa vèrso l'inìçio da primavéia, pe pöi vegnî inderê a quélla òriginâle in aotùnno. A modèrna ôa legâle a l'è stæta propòsta pi-â prìmma vótta into 1907, diventàndo asæ inportànte into 1916 aprêuvo a-e mezûe in ténpo de goæra pe-o raçionaménto do carbón. Scibén che a gh'è stæta quàrche polémica, són numerôzi i pàizi che àn conservòu 'sta mezûa chi, con divèrse variànte che cangian in bâze a-o lêugo e a-o ténpo. De sòlito, i Stâti ciù vixìn a l'Equatô no l'adêuvian l'ôa legâle, dæto che a diferénsa stagionâle inta lûxe solâre a l'è mìnima.
Scistêmi informàtichi
Numerôzi scistêmi òperatîvi computer inclùddan o supòrto necesâio pe travagiâ con tùtte (ò squæxi) e poscìbili ôe locâli in bâze a-i vàrri fûzi oràri. I divèrsci scistêmi òperatîvi l'adêuvian in génere l'UTC cómme stàndard de bâze pe rilevâ l'ôa, dàndo di servìççi pi-â conversción de l'ôa locâle, da e vèrso l'UTC, e ànche a poscibilitæ de modificâ outomaticaménte e converscioîn de l'ôa locâle a l'inìçio e a-a fìn de l'ôa legâle inti vàrri fûzi oràri.
Ténpo nàotico
A ògni mòddo e nâve pêuan çèrne o ténpo da òservâ inte ògni localitæ. Prezénpio pêuan decìdde de regolâ, de sòlito de néutte, i pròppi relêui de bòrdo e no sôlo quànde l'atravèrsan 'na çèrta longitùdine. Pe de ciù, 'na nâve a pêu ànche çèrne de restâ senpliceménte co-o fûzo a-a parténsa da-o pòrto pe tùtto o rèsto da traversàdda.
Stöia
Co-a fondaçión de l'òservatöio de Greenwich, creòu inte l'ànno 1675, o l'è stæto decîzo che l'ôa média de quélla localitæ (in ingléize Greenwich Mean Time, GMT) a foîse quélla dêuviâ da-i mainæ pe determinâ a longitùdine, dàndo coscì 'n'ôa de riferiménto stàndard méntre o rèsto de l'Inghiltæra o continoâva a dêuviâ ténpi divèrsci inti vàrri pàizi.
Scistêmi informàtichi
I scistêmi de lunâio dêuviæ a-a giornâ d'ancheu de sòlito ligan a pròpia indicaçión do ténpo a l'UTC, a quæ a vêgne pöi mostrâ in vàrio mòddo a segónda do fûzo oràrio prinçipâ de 'n çèrto computer, fonçionàndo inte riunioîn telefòniche o vîa internétte ascì. Scistêma che però o fonçionn-a mêno bén quànde o se ghe mescia da 'n fûzo a 'n âtro, dæto che se prezùmme che i fæti dovéivan capitâ into mæximo fûzo oràrio into quæ o se trovâva o computer ò o telefonìn a-o moménto da creaçión de l'evénto, o quæ o poriéiva êse mostròu a-o moménto sbagliòu. Prezénpio, se un de Nêuva York o vêu incontrâ quarchedùn de Los Angeles a-e 09:00 e o l'inserìsce 'na vôxe into sò lunâio digitâle pe quélla ôa (che o computer o prezùmme êse quélla de Nêuva York), a vôxe into lunâio a saiâ a-e 06:00 se a foîse dêuviâ l'ôa de 'n computer da zöna. Pe evitâ quésto problêma, a gh'è ascì a poscibilitæ inte verscioîn ciù nêuve de Microsoft Outlook de inserî o fûzo oràrio into quæ o sucêdiâ 'n fæto, fonçionalitæ che però a no l'è disponìbile in tùtti i âtri scistêmi. O software do lunâio o dêve gestî ànche o problêma de l'ôa legâle: defæti se, pe di motîvi polìtichi, e dæte de inìçio e de fìn de l'ôa legâle són cangiæ e vôxe into lunâio doviéivan restâ invariæ inte l'ôa locâle, scibén che pêuan cangiâ rispètto a l'ôa UTC. In Microsoft Outlook, i "timestamp" són dónca archiviæ e comunicæ sénsa a diferénsa de fûzo rispètto a l'ôa legâle. Dónca, 'n apontaménto a Lóndra a mêzogiórno inte 'n giórno d'estæ o saiâ raprezentòu cómme 12:00 (UTC+0), ànche se l'evénto o l'è prevìsto pe-e 13:00 UTC. In Google Calendar, i evénti into lunâio són archiviæ in UTC, ànche se sòn de sòlito mostræ inte l'ôa locâle, e poriéivan êse modificæ sôlo da 'n càngio de fûzo oràrio, scibén che l'inìçio e a fìn normâli de l'ôa legâle són conpensæ (scimilménte a tànti âtri progràmmi de quésto tîpo).
Ténpo nàotico
Scìn da-i ànni '20 o l'è dêuviòu 'n ténpo nàotico stàndard inte nâve che òperan in âto mâ. Creòu cómme 'na fórma ideâle do scistêma de fûzi oràri terèstri, quéllo nàotico o l'è formòu sôlo da fûzi de 15° spostæ da-o GMT de 'n nùmero intrêgo de ôe. 'Na lìnia do càngio de dæta nàotica a se trêuva in sciô 180° meridiàn, dividéndo in dôe pàrte de 7,5° o fûzo ch'o diferìsce da-o GMT de ±12 ôe.
Scistêmi informàtichi
I scistêmi de pòsta eletrònica e de âtri struménti de mesagìstica (chat IRC e tànti âtri) màrcan i mesàggi con-o ténpo indicòu con l'UTC òpû inclùddan o fûzo oràrio do miténte cómme pàrte do mesàggio, permeténdo a-o progràmma ch'o riçéive de vizoalizâ a dæta e l'ôa de spediçión do mesàggio inte l'ôa locâle do destinatâio.
Distorsción di fûzi
'Na raxón pe disegnâ i confìn do fûzo tànto ciù a ponénte do sò meridiàn ideâle a l'è quélla de consentî 'n ûzo ciù eficénte da lûxe solâre. Çertidùnn-e de quéste localitæ adêuvian ànche l'ôa legâle (DST), aomentàndo ancón de ciù a diferénsa rispètto a l'ôa solâre locâle. De consegoénsa, inte l'estæ, o mêzogiórno solâre inta çitæ spagnólla de Vigo o l'è a-e 14:41, con quésta pàrte da Spàgna òcidentâle dónde, ànche inta stagión invernâle e a despæto da sò poxiçión 42 gràddi a nòrd de l'Equatô, o Sô o no tramónta mâi prìmma de 18:00. Adreitûa, inti giórni vixìn a-o solstìçio d'estæ, a Vigo o Sô o tramónta dòppo e 22:00, con di òrari scìmili a quélli de Stocólma, çitæ ch'a se trêuva into mæximo fûzo oràrio ma 17 gràddi ciù a nòrd, inta quæ però l'àrba a l'è bén bén ciù fîto.
Lìsta di fûzi oràri
centro|miniatura|800x800px|I fûzi di vàrri [[Stâti do móndo.]] Inta tabélla chi de sótta e localitæ che adêuvian l'ôa legâle són elencæ segóndo a sò diferénsa da l'UTC inti moménti inti quæ l'ôa legâle a no l'è in vigô. Pe cóntra, quànde quésta a l'è in vigô, in primavéia e in estæ a sò diferénsa da-o Ténpo Cordinòu Universâle a l'aoménta de 'n'ôa, con l'eceçión de l'Îzoa de Lord Howe, dónde a l'aoménta de 30 menûti. Prezénpio, quànde a gh'è l'ôa legâle, a Califòrnia a l'è into fûzo UTC-7 e o Régno Unîo in UTC+1.
Unix
A ciù pàrte di scistêmi Unix-like, inclûzi Linux e Mac OS X, a mantêgne l'ôa de scistêma into formâto time_t, ch'o raprezenta o nùmero de segóndi pasæ da-e 00:00:00 UTC do zéuggia 1° zenâ 1970. Pe inpostaçión predefinîa, a raprezentaçión estèrna a l'è in UTC, scibén che i sénci procèssi pêuan specificâ i fûzi oràri dêuviàndo a variàbile d'anbiénte TZ. Quésto fæto o consente a-i ùtenti in ciù fûzi oràri de dêuviâ o mæximo computer, co-e rispetîve ôe locâli che són vizoalizæ coretaménte a ògni ùtente. E informaçioîn in sciô fûzo oràrio ciù spésso vêgnan da-a bànca dæti IANA di fûzi oràri. Defæti, in vàrri scistêmi, inclûzi tùtti quélli che l'adêuvian a libràia C GNU, pêuan dêuviâ quésta bànca dæti.
Ténpo feroviàrio
miniatura|Tàrga ch'a l'aregòrda a sotoscriçión da Railway General Time Convention do [[1883 inti Stâti Unîi.]] Into XIX sécolo, co-o grànde svilùppo di traspòrti e de telecomunicaçioîn, o l'êa diventòu asæ ciù sconveniénte che ògni localitæ a l'adêuviàsse o pròpio ténpo solâre. Coscì, into novénbre do 1840, ànche a Great Western Railway a l'à incomensòu a fâ riferiménto a l'ôa do GMT gràçie a di cronòmetri portàtili. Quésto scistêma o l'è stæto adotòu in brêve ténpo da-e âtre conpagnîe feroviàrie do Régno Unîo, iniçiàndo a êse ciamòu Railway Time.
Stöia
A poxiçión aparénte do Sô into çê, e dónca l'ôa solâre, a càngia in bâze da pròpia poxiçión in sciâ Tæra aprêuvo a-a sò fórma sférica. Quésta variaçión a l'è pægia a quàttro menûti pe ògni gràddo de longitùdine e dónca, prezénpio, o moménto do mêzogiórno solâre (ò sæ do pasàggio a-o meridiàn) a Spézza o l'è ciù ò mêno 9 menûti prìmma de quéllo de Vintimìggia, çitæ ch'a se trêuva de 2,2 gràddi vèrso ponénte.
Ténpo feroviàrio
A-i 23 de agósto do 1852 i segnâli do ténpo són stæti trasmìssi pi-â prìmma vòtta da l'òservatöio de Greenwich atravèrso o telégrafo. A-o 1855, ciù do 98% di relêui pùblichi do Régno Unîo o l'adêuviâva o GMT, ma quésto o diventiâ l'ôa legâle de l'îzoa sôlo da-i 2 de agósto do 1880. De quésto perîodo gh'è di quélli relêui asæ particolæ che àn dôe lançétte pe-i menûti: unn-a a segnâva l'ôa locâle e l'âtra quélla de Greenwich.
Java
Méntre a ciù pàrte di software aplicatîvi a l'adêuvia o scistêma òperatîvo sotostànte pe-e informaçioîn in sciô fûzo oràrio, a piatafórma Java, da-a versción 1.3.1, a l'à mantegnûo a pròpio bànca dæti di fûzi oràri. Quésto bànca dæti a vêgne agiornâ ògni vòtta che càngian e régole do fûzo oràrio. Oracle o fornìsce 'n struménto de agiornaménto pe quésto conpîo.
Scistêmi informàtichi
I server in sciâ Ræ che prezentan de pàgine Web creæ prinçipalménte pe 'n pùblico inte 'n sôlo fûzo oràrio ò pe 'n intervàllo limitòu de fûzi, in génere fan védde cómme ôa quélla locâle, a-o mascìmo insémme a quélla UTC tra paréntexi. I scîti web òrientæ ciù a livéllo internaçionâle, pe cóntra, pêuan mostrâ i oràri sôlo con l'UTC òpû dêuviàndo 'n fûzo arbitrâio. Prezénpio, a versción internaçionâle in léngoa ingléize da CNN a l'inclùdde o GMT e l'ôa de Hong Kong, méntre a versción statuniténse a l'è bazâ in sce l'ôa da còsta òrientâle. Tra-i scîti d’Internétte in ingléize con sêde inti Stâti Unîi, dedicæ a-i letoî do tùtto o móndo, o l'è asæ comùn l'ûzo de l'US Eastern Time e do Pacific Time. O formâto o l'è in génere quélla indicòu inta nòtte "datetime" do W3C.
I dæti inti database che inclùddan l'indicaçión do ténpo de sòlito adêuvian l'UTC, sorviatùtto quànde a bànca dæti a fa pàrte de 'n scistêma ch'o crove ciù fûzi oràri. L'ûzo de l'ôa locâle pe-i records de vàrie indicaçioîn di ténpi o no l'è consegiòu inti fûzi che fan ûzo de l'ôa legâle dæto che, 'na vótta a l'ànno, o gh'è 'n perîodo de 'n'ôa into quæ i oràri locâli no són ciæi.
Converscioîn
Quésti càlcoli pêuan diventâ asæ ciù conplicæ vixìn a-o pasàggio da ò a l'ôa legâle, dæto che a diferénsa de fûzo pe l'àrea a divénta 'na fonçión de l'ôa UTC. A diferénsa da l'UTC a pêu ànche dâ cómme rizultâto 'na dæta divèrsa; prezénpio quànde in Egìtto (UTC+2) són e 22:00 de lunesdì, in Pakistàn e l'1:00 (UTC+5) de mâtesdì.
Pe de ciù vàrie naçioîn, mascimaménte quélle scitoæ a de latitùdine ciù âte, dêuvian pe pàrte de l'ànno a coscì dîta ôa legâle, azonzéndo 'n'ôa a l'ôa locâle pe-o perîodo conpréizo tra-a primavéia e l'estæ.
Converscioîn
Prezénpio, Bórsa de Nêuva York a l'arve a-e 9:30 (EST, diferénsa da l'UTC = -5). In Califòrnia (PST, diferénsa da l'UTC= -8) e in Ìndia (IST, diferénsa da l'UTC = +5:30) l'ôa a l'è:
Java
In alternatîva a-e informaçioîn in sciô fûzo oràrio fornîe in bundle co-a piatafórma Java, i programatoî pêuan çèrne de dêuviâ a libràia Joda-Time. Quésta libràia a l'inclùdde i dæti in sciô fûzo oràrio bazæ in sciô database di fûzi oràri IANA.
A partî da Java 8 a l'è disponìbile 'na nêuva API de dæta e ôa ch'a pêu agiutâ a convertî i fûzi oràri.
JavaScript
Tradiçionalménte, o l'è stæto fæto pöco in tèrmini de supòrto do fûzo oràrio pe JavaScript. Fondamentalménte, o programatô o dovéiva estrâe a diferénsa de fûzo da l'UTC inserìndo 'n ògètto ôa, òtegnìndo 'n'ôa GMT da quésto e segnàndo a diferénsa di doî valoî. Quésto però o no da 'na soluçión pe-e variaçioîn de l'ôa legâle ciù conplèsse, cómme e direçioîn divergénti de l'ôa legâle tra-i emisfêri nòrd e sùd.
Fûzi oràri globâli
O matemàtico Chîgo Filopanti o l'à introdûto l'idêa de 'n scistêma mondiâle de fûzi oràri into sò lìbbro Miranda!, publicòu into 1858. Inta sò propòsta o gh'êa 24 fûzi, da lê ciamæ "giórni longitudinâli", co-o prìmmo ch'o l'êa centròu in sciô meridiàn de Ròmma. Pe de ciù, o l'avéiva propòsto ànche 'n ténpo universâle da dêuviâ in astronomîa e in telegrafîa. A ògni mòddo, o sò lìbbro o no l'à atiròu tànta atençión scìnn-a divèrso ténpo dòppo a sò mòrte.
PHP
I ògètti DateTime e e relatîve fonçioîn són stæti conpilæ into core PHP a partî da-a versción 5.2. Quésto fæto o l'inclùdde a poscibilitæ de òtegnî e inpostâ o fûzo oràrio do script de default, con DataTime ch'o l'è a conoscénsa do pròpio fûzo oràrio. Ànpia docomentaçión in sce quésto fæto a l'è dæta da PHP.net. Cómme notòu chi, a bànca dæti ciù recénte di fûzi oràri a pêu êse inplementâ pe mêzo da timezonedb PECL.
Distorsción di fûzi
Ezénpio ancón ciù estrêmo o l'è Nome, in Alaska, scitoòu a 165° 24' de longitùdine òvest, pöco ciù a ponénte do fûzo oràrio ideâle da Samoa Time Zone (165°W). Però quésta localitæ a rispètta o fûzo de l'Alaska (135° W) inti perîodi de ôa legâle e dónca a l'è legerménte ciù avànti de doî ôe rispètto a-o Sô in invèrno e pe ciù de træ inte l'estæ. Kotzebue, sénpre in Alaska, a l'è ànche lê vixìn a-o mæximo meridiàn ma, trovàndose a nòrd do Çèrcio Polâre Àrtico, a l'à bén doî tramónti pe ògni giórno into perîodo a l'inìçio de agósto, un sùbito dòppo a mêzanéutte a l'inìçio da giornâ e l'âtro pöco prìmma da mêzanéutte a-a fìn da giornâ.
JavaScript
L'ECMA-402, o stàndard in sce l'internaçionalizaçión de API pe JavaScript, o fornìsce di mòddi pe formatâ i fûzi oràri. A ògni mòddo, aprêuvo a di vìncoli de dimensción, de quélle inplementaçioîn ò distriboçioîn no l'inclùddan.
Ténpo into Spàçio
I veìcoli spaçiâli òrbitànti pêuan sperimentâ tànte àrbe e tramónti, ò ànche nisciùn, inte 'n perîodo de 24 ôe. Pertànto, o no l'è poscìbile calibrâ l'ôa rispètto a-o Sô e rispetâ 'n cîclo séunno/vegêa de 24 ôe. 'Na pràtica comùn pe l'esploraçión do spàçio a consciste inte l'adêuviâ o ténpo terèstre do scîto de slànso ò do contròllo da misción, sincronizàndo i cîcli de séunno de l'equipàggio e di controlô a tæra. A Staçión Spaçiâle Internaçionâle a l'adêuvia de sòlito o Greenwich Mean Time, in sìgla GMT.
O rilevaménto do ténpo in sce Màrte o pêu êse ciù conplèsso, da-o moménto che o pianêta o l'à 'n giórno solâre de ciù ò mêno 24 ôe e 20 menûti, conosciûo cómme sol. I controloî da-a Tæra pe çèrte miscioîn in sce Màrte àn sincronizòu i pròppi cîcli séunno/vegêa co-o giórno marçiàn, zaché l'ativitæ di rover a energîa solâre in sciâ superfìcce a l'êa ligâ a-i perîodi de lûxe e de scûo.
Smalltalk
Pe-o pìn supòrto da bànca dæti tz,"zoneinfo", inte 'n'aplicaçión Smalltalk (inclûzo o supòrto pe ògni nùmero de tranxiçioîn offset ricorénti ògni ànno e quéllo pe divèrse régole de tranxiçión offset tra-i ànni in ànni divèrsci) a tèrsa pàrte open-source, ò sæ a libràia Chronos dæta/ôa, confórme a ANSI e Smalltalk, a l'è disponìbile pe l'ûzo con un di quésti dialétti Smalltalk: VisualWorks, Squeak, Gemstone o Dolphin.
Ògni dialétto Smalltalk o vêgne fornîo co-e sò clàsse integræ pe dæte, ôe e màrche tenporâli; sôlo çertidùnn-e de quæ inplementan e clàsse "DateAndTime" e "Duration" cómme specificòu into stàndard ANSI Smalltalk. VisualWorks o fornìsce 'na clàsse TimeZone ch'a supòrta scìnn-a dôe tranxiçioîn de offset ricorénti ògni ànno, che se prezùmme saiàn aplicæ a tùtti i ànni, segóndo o mæximo conportaménto di fûzi oràri de Windows. Squeak o fornìsce 'na clàsse Timezone ch'a no supòrta nisciùnn-a tranxiçión de offset. Dolphin Smalltalk o no supòrta pròpio nisciùn fûzo oràrio.
Ténpo feroviàrio
A-i 2 de novénbre do 1868, inte quélla che a l'época a l'êa a colònia britànica da Nêuva Zelànda, o l'è stæto ofiçialménte adotòu 'n ténpo stàndard da dêuviâ in tùtta a colònia. Quésto ténpo o l'êa incentròu in sce 'na longitùdine de 172°30′ E da Greenwich, equivalénte a 11 ôe e 30 mênuti avànti rispètto a-o GMT. 'Sto stàndard chi o l'êa conosciûo cómme New Zealand Mean Time. sinistra|miniatura|350x350px|Màppa do [[1913 di Stâti Unîi co-i vàrri fûzi oràri inti quæ êan spartîi, asæ diferénti da quélli d'ancheu.]] Particolarménte conplèsso o l'êa, scìnn-a-o XIX sécolo, o scistêma dêuviòu pe tegnî o ténpo inte ferovîe de l'América do Nòrd. Defæti ògni òperatô feroviàrio o l'avéiva 'n pròpio oràrio stàndard, ch'o poéiva êse quéllo de l'ôa locâle da sò sêde ò do capolìnia ciù inportànte, co-i oràri di trêni che êan scrîti dêuviàndo o pròpio oràrio. Coscì, inte staçioîn ciù inportànti dónde o gh'êa o capolìnia de vàrie ferovîe, êan mostræ ciù relêui, ògnùn di quæ o segnâva 'n'ôa diferénte. miniatura|Panéllo de contròllo do relêuio di fûzi oràri a-o Musêo do Traspòrto de [[Coventry.]] O Charles F. Dowd o l'à dónca propòsto, ciù ò mêno into 1863, 'n scistêma di fûzi oràri stàndard con diferénsa rispètto a quélli vixìn de 'n'ôa, ànche se a l'época o no l'avéiva ancón publicòu nìnte in mérito, sénsa consultâ scìnn-a-o 1869 i fonçionâi de ferovîe. Into 1870 o l'à propòsto 'na prìmma sudivixón in quàttro fûzi oràri, con quéllo ciù a èst centròu in sciâ capitâle, Washington D.C., ma za doî ànni dòppo o prìmmo fûzo o l'êa bazòu in sciô meridiàn di 75° W e con di confìn che andâvan aprêuvo a di eleménti naturâli cómme pàrte di Mónti Apalàchi. A ògni mòddo o scistêma do Dowd o no l'è mâi stæto dêuviòu da-e ferovîe, e quæ àn adotòu inti Stâti Unîi e in Canadà a versción propòsta da William F. Allen, editô da Traveler's Official Railway Guide. I confìn di fûzi oràri in quésto scistêma pasâvan pe-e staçioîn feroviàrie de çitæ ciù inportànti; prezénpio o confìn tra-o fûzo òrientâle e quéllo centrâle o pasâva pe Detroit, Buffalo, Pittsburgh, Atlanta e Charleston. Scistêma ch'o l'è stæto ofiçialménte adotòu a-i 18 de novénbre do 1883, giórno dîto "o giórno di doî mêzogiórni" ascì, quànde ògni relêuio de staçioîn o l'è stæto resetòu a-o moménto into quæ in ciaschedùnn-a fàscia orària l'ôa stàndard a l'êa arivâ a-o mêzogiórno.
I fûzi do Nòrd América són stæti ciamæ Intercoloniâle, Òrientâle, Centrâle, Mónti e Pacìfico, Inte 'n ànno ciù ò mêno l'85% de duxénto çitæ co-ina popolaçión superiô a-i 10.000 abitànti a l'avéiva adotòu o ténpo stàndard. Eceçión inportànte a l'è stæta Detroit, scitoâ a-a meitæ di meridién de riferiménto pe-o ténpo Òrientâle e quéllo Centrâle, ch'a l'à continoòu a dêuviâ o ténpo locâle scìnn-a-o 1900, provàndo dónca a adatâse a-o Ténpo Centrâle Stàndard e pöi a-o a quéllo Òrientâle (EST). Quést'ùrtima decixón a l'è diventâ ofiçiâ co-în'ordinànsa do màzzo 1915, pöi ratificâ da 'n vôto popolâre inte l'agósto de l'ànno dòppo. A confuxón tra-i vàrri ténpi a l'è stæta a-a fìn risòlta quànde i fûzi oràri stàndard són stæti adotæ ànche da-o Congrèsso di Stâti Unîi co-o coscì dîto Standard Time Act di 19 de màrso do 1918.
Python
O mòdolo datetime stàndard inclûzo in Python o memoriza e o l'òpera in sciâ clàsse de informaçioîn in sciô fûzo oràrio tzinfo. O mòdolo pytz de tèrse pàrte o fornìsce l'intrâ a-a bànca dæti conplêta di fûzi oràri IANA. A diferénsa negâ de fûzo oràrio in segóndi a l'è pöi memorizâ inti atribûti "time.timezone" e "time.altzone". Da Python 3.9, o mòdolo "zoneinfo" o l'à introdûto a gestión do fûzo oràrio sénsa bezéugno de mòdoli de tèrse pàrte.
Pâxo
I cién interæ
Se se chìnn-a zu pi-â "stràdda apéiza" s'arîva a doî livélli ciù in bàsso do palàçio, che són sott'a-o ciàn do pòrtego a vòrto. O ciù bàsso di doî livélli o l'é dîto da “grànde cistèrna”, o pòsto ciù notévole de sto ciàn chi recuperòu into restàoro do 1992. Se tràtta de 'na grànde sâla ch'a l'é mìssa in corispondénsa do cortîle grànde do ciàn terén, sormontòu da vòrti a croxêa che s'apògian in sce éutto pilàstri de prîa. In òrìgine a l'êa a ciù grànde de træ cistèrne d'ægoa do palaçio, mìssa in mòddo d'arechéugge e ægoe do cortîle grànde de d'âto, e insémme a-e cistèrne gh'êan sott'a-o cortîle picìn e sott'a-a ciàssa d'àrme, o dovéiva aseguâ l'aprovixonaménto de l'ægoa do palàçio into câxo de 'n asédio. O restàoro de sto pòsto chi e di âtri locâli do ciàn o l'à permìsso de fâ de inportànti scovèrte archiològiche in sciâ stöia do palaçio, cómme tòcchi de cazaménti medievâli incorporæ inte miâge do palàçio do Çinqueçénto e-e fondaménta de 'n grànde torión do bàsso Medioêvo do quæ no se savéiva nìnte.
miniatura|300x300px|A faciâta do Pâxo ch'a s'avànsa in sce [[Ciàssa Mateòtti (Zêna)|ciàssa Mateòtti.]] O Pâxo (prononçiòu, contraçión de l'antîga paròlla Parâxo, ) o l'é un di ciù inportànti cazaménti stòrichi e muzêi da çitæ de Zêna, za sêde do duxægo de l'antîga Repùblica.
Lasciòu in abandón pe tànto ténpo e dêuviòu cómme sêde di scàgni giudiçiâi prìmma da costruçión, inti ànni setànta, do nêuvo palàçio de Giustìçia in Portöia, o l'à vìsto finî o sò restàoro in òcaxón de "Colonbìadi" do 1992, òrganizæ pe festezâ o Cristòffa Cónbo e i çinqueçénto ànni da scovèrta de l'América.
A Capélla do Dûxe
miniatura|[[Gianbatìsta Carlón, A Màia Regìnn-a de Zêna. Afrésco in sciô vòrto da capélla.|267x267px]] sinistra|miniatura|[[Françésco Màia Scciafìn, artâ da capélla.|239x239px]] sinistra|miniatura|Particolâre co-a cantöia.|200x200px Dâ-arénte a-e ùrtime stànsie do scîto do Dûxe, con intrâta da-o cànto de sùd-òvest da lögia, gh'é a capélla do Dûxe. No tocâ da l'incéndio do 1777 e dai bonbardaménti, a gh'à e decoraçioìn òriginâli in stîle baròcco zenéize. O l'é 'n locâle de lùsso e de grànde efètto, dónde tùtto o vòrto e-e miâge són afrescæ pe çelebrâ e glòrie e i personàggi ilùstri da Repùblica de Zêna. Into mêzo da miâgia d'intrâta gh'é 'na rafiguraçión do Cristòffa Cónbo ch'o ciànta a crôxe into nêuvo móndo, co-a-i fiànchi, sórvia e pòrte che colêgan a sâla co-o scîto do Dûxe e co-a lögia, i ritræti di màrtiri zenéixi Orsicìn e Dexidêio. Ancón ciù in èrto gh'é i biâti Doménego da Zêna, Màia Vitöia De Fornæ Stræta, Lisciàndro Sòuli e dôe figûe de quæ no se lêze l'inscriçión.
O ciàn terén e i cortîli
A riavertûa a-o pùblico do palàçio dòppo o restàoro à l'à çercòu de restitoî a-o pòrtego co-o vòrto a sò fonçión òriginâia de ciàssa covèrta, co-o dêuviâ i spàççi tùtto in gîo pe ativitæ comerciâli e colturâli, comm'a bigeterîa do palàçio, dôe bitêghe de lìbbri, in biteghìn, 'na sêde da Socjêtæ lìgure de Stöia pàtria dotâ de 'na rìcca bibliotêca specializâ e dötréi laboratöi divulgatîvi.
O scîto do Dûxe
I fiànchi a nòrd e a ponénte do ciàn nòbile, tùtto in gîo a-a lögia, són ocupæ da-e stànsie do scîto do Dûxe. A comensâ da-o 1528, con l'instituçión do mandâto bienâle, i Dûxi êan, defæti, òbligæ a stâ drénto a-o palàçio pe tùtto o perîodo da sò càrega. O scîto da fìn do Çinqueçénto o l'é conpòsto da 'na série de stànsie comunicànti unn-a con l'âtra in sucesción, decoræ con richéssa in stîle rococò inte prìmme sâle e neoclàscico inte quélle dòppo.
O fabricâto do Vanón
O Vanón o l'à unîo e trasformòu l'insémme di cazaménti medievâli e di despægi fabricâti tiæ sciù in ténpi sucescîvi inte 'n palàçio-fortéssa in stîle convençionâle. Lê o l'à fæto o grànde cortîle a ciàn terén, covèrto da 'n vòrto a padigión in sciô quæ s'àrvan doi cortîli con pòrteghi, e l'inponénte scalón ch'o pòrta a-o ciàn de d'âto dónde gh'é i pòsti de rapresentànsa, o salón do Gràn Conséggio e quéllo do Consegétto e-e stànsie do Dûxe. In ciù o l'à ingrandîo a cortìnn-a che serâva Ciàssa Mateòtti e a difendéiva l'intrâta do palàçio, co-o tiâla sciù de tréi cién e co-o dotâla de drénto de 'na lögia ch'a dovéiva avéi dôe fonçioìn, de pasaténpo pe-i sordàtti da goarnixón e de tribùnn-a pe-i spetatoî che de li poéivan ascìste a-e çeimònie e a-e manifestaçioìn che se fâva into cortîle do palàçio.
I cién interæ
Montàndo 'n ciàn s'arîva a-o livéllo de Ciàssa Mateòtti e into ciàn de sótta do pòrtego. Chi gh'é e stànsie de l'antîgo Palàçio do Comùn e do Palàçio di Aboéi, do quæ se peu védde e arcâte da lögia da-a Montâ de l'Arçivescovâto. In corispondénsa da cistèrna grànde de sótta e pròpio sott'a-o cortîle grànde gh'é a "Sâla do moniçionê" (ö sæ o magazinê incaregòu de àrme), 'na grànde sâla con vòrto a croxêa tegnûa sciù da éutto pilàstri de prîa, mìssi in corispondénsa di pilàstri do ciàn de sótta. I pilàstri són sormontæ da capitélli de fórme despæge, chò-u Vanón a l'à riutilizòu co-o recuperâ o materiâle da demoliçión de strutûe medievâli. Sto locâle da prìmma o l'êa dêuviòu cómme magazin no sôlo de àrme e de muniçioìn, da-e quæ o pìggia o nómme, ma ascì pe tegnîghe éuio, vìn, legnàmme, cómme stàlla e cómme remìssa pe letêe e bùscioe.
A faciâta in sce Ciàssa Mateòtti
A faciâta do Cantoni a l'é costroîa in artéssa in sce tréi livélli e a móstra 'na rigorôza scimetrîa rispètto a-a lìnia verticâle che l'atravèrsa o portón, mìssa in evidénsa da-i doî coî di eleménti de màrmo e de quélli de stùcco lùcido.
A Tôre Grimaldìnn-a
A tôre a l'é èrta sètte cién. I prìmmi quàttro in bàsso fàn pàrte de l'intèrno do Palàçio di Fiéschi e i tréi in èrto s'àlsan a-o de sórvia do palàçio. O prìmmo ciàn o prezénta o bugnâto ch'o créuve tùtto o livéllo in bàsso do Palàçio Fiéschi e 'n recénte barcón retangolâre. O segóndo ciàn, cómme tùtto o rimanénte palàçio, o móstra 'na decoraçión a strìsce giànche e néigre ch'a l'é pægia into tèrso ciàn ascì. A sti doî livélli s'àrve, in sciâ faciâta in sce Stràdda de Tomâxo Réggio, in barcón a quàttro avertûe, in càngio in sciô quàrto ciàn, de moìn a vìsta cómme quélli dòppo, o móstra 'n barcón a træ avertûe. A comensâ da-a meitæ do quìnto ciàn, in sciô quæ gh'é 'n barcón a 'n'avertûa, a tôre a se lìbera da-a strutûa do palàçio. O sèsto ciàn, o móstra 'n grànde barcón a 'n'avertûa in sciâ faciâta ch'a da in sce Stràdda de Tomâxo Réggio e in scî âtri tréi fianchi 'n barcón a dôe avertûe. Quésto o gh'à 'na corónn-a de træ série d'archétti pénscili fæti into 1539, che separàn a costruçión mediêvale da l'ùrtimo ciàn, tiòu sciù a-i prìmmi do sécolo XVII. Scìn da-o Medioêvo in sce l'ùrtimo ciàn da tôre gh'êa 'na stànsia pi-â canpànn-a e gh'é stæto tànte canpànn-e despæge scìnn-a-o 1941, quànde, inta Segónda Goæra Mondiâle, quélla che gh'êa a l'é stæta fûza pe fâ di canoìn. Into 1980 l'é stæto fæto 'na nêuva canpànn-a e mìssa in sciâ tôre pe voentæ de l'Asociaçión “A Conpàgna”, cómme aregòrda 'na làpide mìssa a-i pê da tôre.
L'incéndio do 1777
Nêuvi e inportànti travàggi de trasformaçión són stæti fæti into 1778, dòppo ch'a-i 3 de Novénbre de l'ànno prìmma 'n violénto incéndio o l'àiva distrûto a ciù pàrte do cortîle centrâle do cazaménto, do quæ s'êa sarvòu sôlo o pòrtego a ciàn terén e o scalón ch'o pòrta a-o ciàn nòbile.
O ciàn nòbile
'Na vòtta in çìmma a-a rànpa da-a mancìnn-a s'arîva a-a lögia ch'a l'é sórvia o cortîle grànde, in sciâ quæ s'àrvan quélli ch'êan i locâli ciù aotorévoli do palàçio: i saloìn do Gràn Coséggio e do Consegétto, e stànsie do Dûxe e a capélla do Dûxe.
Area
Àrea do çèrcio
L'àrea do çèrcio a l'êa za stæta calcolâ da-i grêghi antîghi into quìnto sécolo prìmma de Crìsto. A ògni mòddo, l'Ippocrate de Scîo o l'àiva sôlo scovèrto ch'a gh'è 'na relaçión quadràtica tra o ràggio e l'àrea, sénsa determinâ o valô do fatô moltiplicativo. Quésto o l'é stæto determinòu da-o matemàtico grêgo Archimêde into sò lìbbro A mezûa do çèrcio, dond'o l'é stæto ciamòu pe-a prìmma vòtta π, pi grêgo.
Into 1761 o matemàtico svìsero Johann Heinrich Lambert o l'à dimostròu che π o l'é 'n nùmero iraçionâle e, into 1882, o matemàtico tedésco Ferdinand von Lindemann o l'à pe cóntra mostròu che π o l'é 'n nùmero trascendentâle ascì.
Àrea de âtre figûe ciànn-e
L'introduçión do ciàn cartexàn into sécolo XVII da pàrte do matemàtico françéize René Descartes a l'à permìsso a-o Gauss, into sécolo XIX, de elaborâ a fórmola pe calcolâ l'àrea de tùtte e figûe ciànn-e, se són conosciûe e coordinæ di sò vèrtichi.
Càlcolo integrâle
Co-a scovèrta do càlcolo integrâle, avegnûa a-a fìn do sécolo XVII, l'é diventòu poscìbile calcolâ àree de figûe bén bén ciù conplèsse, óltre che de superfìcce cùrve de figûe inte træ dimenscioìn.
Pâxo
A faciâta in sce Ciàssa Mateòtti
In vixitatô do 1818 o descrîve a sto mòddo chi l'inpresción che se gh'à da faciâta dòppo avéi pasòu a cortìnn-a e êse intræ inta ciàssa d'àrme intèrna:
E òrìgine
No gh'é testimoniànsa de inmàgini ezàtte de comm'o l'êa o palàçio inte quéllo perîodo, ma segóndo a ricostruçión fæta da l'Orlàndo Gròsso, ch'o n'à curòu o restàoro inti ànni trénta do sécolo XX, o dovéiva avéi 'na ciànta a fórma de trapéçio, co-o fiànco sùd vèrso Stràdda de Tomâxo Réggio lóngo 44 métri, o fiànco nòrd de 50 mêtri, o fiànco de ponénte in sciâ Montâ de l'Arçivescovâto de 20 mêtri e o fiànco de levànte de 36 mêtri. O dovéiva êse èrto quæxi 25 métri e spartîo in sce tréi cién, di quæ o ciàn terén o gh'àiva 'n pòrtego e in scî cién de d'âto gh'êa di barcoìn a quàttro avertûe. In mêzo a-o prospètto sùd gh'êa a töre Grimaldìnn-a èrta sêi cién.
A faciâta in sce Ciàssa De Feræ
miniatura|A faciâta in sce Ciàssa De Feræ. A faciâta ch'a s'avànsa in sce Ciàssa De Feræ a l'à subîo inportànti cangiaménti inti travàggi de restàoro fæti da l'Òrlàndo Gròsso inti prìmmi dêx'ànni do sécolo XX. Prìmma di travàggi di Gròsso a se prezentâva cómme 'na faciâta lìscia intonacâ, dónde se vedéiva e tràcce de afréschi do Seteçénto. O Gròsso o l'à rifæto a faciâta in stîle clàscico, co-o regolarizâ e avertûe e con métile drénto a 'n schêma de colònne e âtri eleménti architetònichi pituæ. In ciù l'é stæto avèrto e pòrte pe colegâ a ciàssa co-o pòrtego drénto a-o palàçio.
O fabricâto do Vanón
Inte l'ànno 1700 l'é stæto ordinòu 'n grànde concórso pe-e decoraçioìn de sâle do Gràn Conséggio e do Consegétto, finançiæ da-a famìggia di marchéixi Giustinién, a-o quæ àn parteçipòu i ciù inportànti pitoî zenéixi do ténpo, o Doménego e o Pòulo Gêumo Piöla, o Loénso De Feræ, o Doménego Parödi, scibén chi-â quèsti gh'é stæto preferîo o bolognéize Marcantonio Franceschini e o napolitàn Francesco Solimena.
A faciâta in sce Ciàssa Mateòtti
miniatura|A faciâta neoclàscica in sce Ciàssa Mateòtti. A vìsta de sùd-òvest do còrpo centrâle, ch'a s'àrve in sce Ciàssa Mateòtti, a móstra l'inponénte faciâta neoclàscica vosciûa da-o Simone Cantoni dòppo l'incéndio do 1777. Scibén che sta pàrte chi, scìnn-a-o 1834, a l'é stæta l'intrâta prinçipâ do palàçio, ma a l'êa ascôza a-a vìsta da-a cortìnn-a ch'a serâva a ciàssa e a s'é posciûa védde sôlo dòppo chi-â cortìnn-a a l'é stæta tiâ zu.
O ciàn nòbile
sinistra|miniatura|250x250px|I rèsti de stàtoe de l'Andrîa Döia (da-a drîta) e do Gioâne Andrîa Döia (da-a mancìnn-a). Into mêzo do pòrtego a vòrto, in fàccia a-o portón d'intrâta, pàrte o scalón do Dûxe ch'o pòrta a-o ciàn de d'âto. O scalón, òpera do Vanón, o l'é conpòsto da 'na prìmma rànpa de scæn de màrmo làrghi e bàssi che, arivæ in sciô balòu, o se spartìsce in dôe rànpe scimétriche che pòrtan a-o còrpo de levànte e a quéllo de ponénte do palàçio. In sciô balòu in çìmma a-a prìmma rànpa do scalón l'é stæto mìsso quéllo che rèsta de stàtoe de l'Andrîa Döia e do Gioâne Andrîa Döia che prìmma êan in sce doî pêdestàlli a-i fiànchi da scainâ d'intrâta do palàçio in Ciàssa Mateòtti. miniatura|257x257px|A Madònna e i Sànti patroìn de Zêna che intercêdan co-a Trinitæ. A rànpa da-a drîta a pòrta a-a lögia mìssa sórvia o cortîle picìn, do quæ a còpia a fórma e a poxiçión de colònne che, cómme into câxo da lögia sórvia a-o cortîle grànde, finisciàn con capitélli iònichi in càngio che dòrichi. De chi se peu andâ into spàçio prìmma òcupòu da-a sâla d'àrme, mìssa lóngo o fiànco de levànte do palàçio. Sti locâli chi êan colegæ a-a cortìnn-a ch'a serâva a ciàssa e pe de ciù êan colegæ a-a gêxa do Gexù li dâ-arénte co-in pontétto pe l'âia, tiòu zu inta ribelión do 1848. Con l'anesción da Çitæ a-o Régno de Sardégna o magazìn de àrme o l'é stæto trasformòu in sâle de rionión, destrûte inti bonbardaménti do 1944. Dòppo o restàoro do 1992 i spàççi òspitan e sâle de l'Archìvio Stòrico do Comùn de Zêna.
O ciàn terén e i cortîli
Da prinçìpio i locâli do pòrtego e di cortîli êan dêuviæ ségge cómme pàrte do camìn çeimoniâle ch'o partîva da-a "cortìnn-a" ch'a serâva a ciàssa e a finîva co-o scalón ch'o pòrta a-o ciàn nòbile, che cómme pòsto de incóntro pe tratatîve polìtiche e incóntri burocràtichi. Inte stànsie in gîo a-i cortîli gh'êa i scàgni de despæge magistratûe da Repùblica Zenéize, comm'a Magistratûa di Inquixitoî do Stâto ò o Còrpo da Çitæ. I çitadìn gh'àivan ascì a poscibilitæ de prezentâ de denónçie anònime meténdo 'n bigétto inte 'na bùcca ch'a se peu védde ancón ancheu into pòrtego do cortîle picìn.
O salón do Consegétto
In sciô vòrto l'é poscìbile védde dôe téie de 'n sôlo cô che rafigûran A Ligùria a distriboìsce tezöi a-e provìnse e o Giâno o sacrìfica a-a pâxe, travàggio do Ràtti coscì cómme a téia into mêzo con L'apoteôxi da Repùblica con l'alegorîa do Divìn Sæximo, chò-u pitô o l'à copiòu da 'n bosétto chò-u Doménego Piöla o l'àiva prezentòu into 1700 a 'n concórso pi-â decoraçión do salón do Gràn Conséggio. Ste téie chi són stæte quæxi do tùtto restaoræ into 1949, dòppo êse stæte bén bén danezæ da-i bonbardaménti. Ancón do Ràtti són e dôe lunétte in çìmma a-e miâge de l'intrâta e in fóndo a-a sâla, che rafigûan rispetivaménte O sbàrco do Cónbo inte Ìndie e L'arîvo a Zêna de çénie do Batìsta e che ripropónna-n i travàggi de prìmma do Francesco Solimena, distrûti inte l'incéndio do 1777 ma di quæ l'êa stæto tegnûi i bosétti. In scê miâge da sâla tùtto in gîo, alternæ a-e pitûe co-ê alegorîe de Virtù do bón Govèrno, gh'é éutto stàtoe de stùcco de òmmi ilùstri da Repùblica fæte da-o Nicolò Travèrso, da l'Andrîa Cazaréggio e da-o Françésco Màia Ravàschio, ch'àn travagiòu a-i stùcchi ascì da faciâta in sce Ciàssa Mateòtti e into salón do Gràn Conséggio. A l'architétto zenéize Càrlo Barabìn l'é atriboîa in sciâ fìn a caraterìstica baléuistra riónda in fóndo a-a sâla, ch'a l'àiva a fonçión de delimitâ o spàçio riservòu a-o Dûxe.
A Capélla do Dûxe
In sciâ miâgia da-a drîta, co-e spàlle a l'intrâta, gh'é rafiguròu A préiza de Geruzalémme da pàrte do Ghigèrmo Inbriægo, fæto acapitòu inta Prìmma Croxâ, con tùtto in gîo i ritræti di biâti Iàcopo da Vâze e Lanfranchìn e di sànti Gioâne Böno e Valentìn. Sti afréschi chi, coscì cómme tùtti i âtri, són stæti fæti da-o Gianbatìsta Carlón tra o 1653 e o 1655 e són mìssi drénto di fìnti èrchi con colònne pituæ, travàggio do pitô inperiéize Giùlio Bénso.
O fabricâto do Vanón
sinistra|miniatura|250x250px|O ciàn nòbile do palàçio: 1) Salón do Gràn Conséggo; 2) Salón do Consegétto; 3) Scîto do Dûxe; 4) Capélla. Into sécolo XVI e rifórme vosciûe da l'Andrîa Döia àivan cangiòu a strutûa polìtica da Çitæ, ch'alôa a l'êa governâ da 'n Gràn Conséggio de quatroçénto senatoî e da 'n Consegétto, e o Dûxe o no l'êa ciù elètto a vìtta ma o restâva in càrega sôlo doî ànni. A coæ d'avéi 'na sêde ch'a fîse spêgio de l'aotoritæ e de l'òrganizaçión geràrchica da scignorîa, insémme a-a necescitæ de 'na fortéssa ch'a tegnìsse o govèrno a-o redòsso di manézzi e di córpi de stâto, àn portòu o senâto a incaregâ l'architètto Andrîa Cerézola - dîto o Vanón - de ristruturâ do tùtto o palàçio.
E prexoìn
Tra i prexonê inportànti de prexoìn l'é poscìbile aregordâ o piràtta Dragut, o Dûxe Pòulo da Nêuve e o nòbile zenéize Doménego Da Gêxa, mìsso in prexón pe voentæ de sò fræ senatô e avoxòu p'êse riêscîo a scapâ dòppo êsise aranpinòu scìnn-a-a çélla de canpànn-e e êsise calòu in sciâ teràssa de sótta gràçie a-a bandêa ch'a l'é in çìmma da tôre; o Giùlio Cézare Vachê, ch'o l'àiva conplotòu cóntra Zêna d'acòrdio co-i Savöia; i pitoî Scinibàrdo Scòrsa (pe lêza maestæ), Doménego Fiazélla e Lociâno Borzón (pe feriménto) e Pieter Mulier dîto o Tenpésta, acuzòu d'avéi amasòu a mogê e ch'o l'à fæto dötræ òpere inta sò prexonîa inte 'n inprovizòu laboratöio inta çélla de canpànn-e; o muxicìsta Nicolò Paganìn (p'avéi sedûto 'na fìggia) e o patriöta Jacopo Ruffini che chi o s'é amasòu into 1833.
A Capélla do Dûxe
O paviménto o gh'à 'na decoraçión baròcca realizâ con tascélli de màrmo coloræ.
Area
Çèrcio
Scimilménte, se peu calcolâ l'àrea de l'elìsse, ch'a saiâ pægia a: miniatura|205x205px|Paràmetri de 'na sfêra. A = \pi x y dónde x a l'é a meitæ da longhéssa da diagonâle magiô e y a l'é meitæ da longhéssa da diagonâle minô.
Pâxo
O scîto do Dûxe
A decoraçión de stùcco da quàrta sâla, dîta ascì "antisâla do Dûxe", a sêgoe o mæximo schêma da sâla prìmma e a prezénta 'na sèrie de trofêi d'àrme che raprezéntan a poténsa militâre de Zêna. Tra e decoraçioìn de stùcco da sèsta sâla se ripropónn-e o têma de virtù cardinâli, e inte l'ùtima sâla, in càngio, gh'êa 'na vòtta 'na pòrta, dòppo muâ, ch'a portâva a-i pontétti pe l'âia sórva a montâ de l'Arçivescovâto, e ch'a metéiva in dirètta comunicaçión o palàçio co-o Pâxétto e co-o Dòmmo.
O salón do Consegétto
sinistra|miniatura|250x250px|O salón do Consegétto. O salón do Consegétto, dîto "salonétto" ascì, o l'êa da prìmma destinòu a-e rionioìn do Consegétto da Repùblica. O l'é a fiànco do salón do Gràn Conséggio, co-o quæ o l'òcupa a pàrte centrâle do cazaménto, e o s'avànsa vèrso nòrd in sciâ Montâ do Fóndego. A caxón de dond'o l'êa mìsso o l'êa ciamòu ascì "Consegétto de stæ" e o l'êa dêuviòu pe-e rionioìn estîve do Conséggio, in contrapoxiçión a-o "Consegétto d'invèrno", espòsto a sùd e ch'o l'é stæto eliminòu inti travàggi de l'Eutoçénto, e i sò spàççi són ancheu dêuviæ cómme spàçio espoxitîvo da Región Ligùria. miniatura|250x250px|Particolâre da lunétta con L'arîvo a Zêna de çénie do Batìsta do [[Càrlo Giöxèppe Ràtto|Càrlo Giöxèppe Ràtti.]] A sâla, de 20 mêtri de longhéssa e 13 de larghéssa, a l'é stæta bén bén danezâ inte l'incéndio do 1777 e ricostroîa inte l'intervénto do Simone Cantoni. Cómme pò-u salón do Gràn Consèggio l'é stæto fæto 'n nêuvo vòrto de moìn, inte sto câxo chi a fórma de bótte, in sostitoçión da prìmma covertûa de lêgno, e l'é stæto tórna fæto do tùtto a decoraçión da sâla.
O de fêua
Nasciûo co-o métte insémme dötréi cazaménti medievâli e ingrandîo inti sécoli co-a costruçión de nêuvi fabricâti, o palàçio o gh'à 'na ciànta iregolâre ch'a crêuve 'n'àrea de quæxi trenteçinquemìlla mêtri quadrâti e 'n stîle despægio fra e vàrie faciâte. O l'é mìsso a-o confìn do Cèntro stòrico in çìmma a-a colìnn-a de Sàn Doménego, dâ-arénte a-o Dòmmo de Sàn Loénso e a-o Palàçio de l'Arçivescovâto, e se ghe peu intrâ atravèrso l'intrâta prinçipâ in Ciàssa Mateòtti, dónde gh'é a faciâta neoclàscica do Simone Cantoni, ò atravèrso e intrâte de levànte in sce Ciàssa De Feræ.