cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fabrizio De André
L'infànçia e a zoventù
I seu voéivan ch'o studiésse o viôlìn, ma l'incóntro decixîvo co-a mûxica o l'avégne co l'ascólto de Georges Brassens, do quæ De André o tradiâ 'n pö de cansoìn, inseréndole 'nti sò prìmmi 45 gîi. Into mæximo perîodo, o descrêuve o jazz e frequénta de spésso Luigi Tenco, Umberto Bindi, Gino Paoli, Mario De Sanctis e âtri, co-i quæ o l'inìçia a sunâ a chitâra e a cantâ into locâle "La Borsa di Arlecchino".
In sti ànni, De André o fa 'na vìtta sregolâ, frequentàndo génte de tùtte e estraçioìn sociâli e coltuâli, e viâgiàndo; a sò conpàgna, into periodo 1960-61, a l'êa 'na bagàscia de via Prè, Anna, e da-o 1957, pe çèrtidùn perîodi, o l'êa stæto òspite a câza de 'n amîgo tetraplégico. De spésso, insémme a Paolo Villaggio, o tentâva de tiâ a canpâ faxéndo quàrche lòu ògni tànto: de vòtte, de stæ, s'inbarcâvan inscê nâve da croxêa cómme muxicìsti pe-e fèste de bòrdo (segóndo Villaggio, dötræ vòtte se són exibîi asémme a 'n zóveno Silvio Berlusconi).
646 a.C.
{{Anno in altri calendari|data=-646}
Fabrizio De André
L'infànçia e a zoventù
In sto perîodo, tra a fìn di ànni '50 e l'inìçio di '60, Fabrizio o lêze lìbbri inportànti pe-a sò formaçión, ch'aviéivan cangiòu a sò vixón do móndo, cómme l'òpie de Mikhail Bakunin, Errico Malatesta e âtri libertâi: pe lê l'é fondamentâle a scovèrta do lìbbro L'Ùnico e a sò propietæ do filòzofo tedésco Max Stirner, ch'o portiâ De André a definîse anàrco-individoalìsta. Da quéllo moménto, ghe restiâ sénpre 'na scinpatîa pe-e idêe anàrchiche, ànche gràçie ò-u sò amô pò-u penscêo de Georges Brassens, che o Fabrizio o no à mâi vosciûo conósce in persònn-a perché o savéiva ch'êa de caràtere difìçile, e teméiva d'arestâne delûzo (ànche se Brassens pöi lödiâ a qualitæ de traduçioìn de sò cansoìn fæte da De André). Into 1957 o s'inscrîve a-a Federaçión Anàrchica Italiànn-a (FAI) de Carâra.
Pe vîa do matrimònio e da nàscita do fìgeu, Fabrizio o gh'à da trovâ 'n lòu fìsso pe mantegnî a sò famìggia, e trêuva 'n inpiêgo cómme vicepréscide 'nte 'n institûto scolàstico privòu de propietæ de sò poæ.
O l'é asoteroù a-o Çimiteio monumentale de Stagen.
Windows 10
miniatura|368x368px|O lògo de Windows 10 Windows 10 a l'é 'na série di scistemi ǫperatîvi per PC prodûta da Windows e publicâ o 15 lùggio 2015. A l'é o sucessô de Windows 8.1 e, a-o arvî 2018, a l'é installâ in sciô 46,7% di PC tradiçionâli do mondo.
Steva Bonsignori
Steva Bonsignori (Stefano Bonsignori) (Firense, [?]-Firense, 21 seténbre 1589) o l'é stæto 'n cartògrafo e 'n mónego olivetàn, italiàn. thumb|150px|right|Steva Bonsignori, relêuio solâre poliédrico, 1587 ([[Museo Galileo - Firense)]]
Vìtta
O Grandùcca de Toscann-a Françésco I de' Medici o l'aiva çernûo into 1575 Steva Bonsignori cómme cartògrafo e cosmògrafo pe conpletâ o cîclo di càrte giögràfiche, iniçiòu da Egnasio Danti, inta Sâla do '"Guardaröba" de Palasso Vêgio. Stefano Bonsignori o l'a dipinto de càrte giögràfiche in sce quàttro Continénti sôvia i portélli di armâi. Into 1584 o l'a disegnoù 'na Piànta de Firense, into 9 féuggi, e a Càrta do Granducâto de Toscann-a e do teritöio de Senn-a ascì.
Into 1589 o l'a reprodûto i 2 teritöi, da Toscann-a e de Senn-a, inti afréschi da Sâla de-e Matemàtiche (ò de-e "Càrte giögràfiche") di Uffizi.
A Piànta de l'Italia
thumb|450px|center|Steva Bonsignori, Italia (Palasso Vêgio - Firense)
Didascalîa (Sardegna e Corsega)
« Appare che gli antichi, per la propinquità, tenessero le Isole di Sardigna e Corsica per una stessa conciosia e che Forco figliuolo di Nettuno mandato con colonie Toscane da Lestrigone suo fratello Re d'Italia, ne lasciasse parte ai Liguri, et questa parte si può credere fusse la Corsica, dai Greci detta Cirno, quale ancora ubbidisce loro. Poi di Forco venne di Africa Sardo figliuolo di Ercole Egizzio con gran gente Affricana, e da questo Sardo acquistò il nome. Fu poi dai Greci molestata, a i quali successero i Cartaginesi, e cederono a i Romani. Ma doppo vari accidenti ubbidisce al Re di Spagna, e dal quale è difesa da i Barbari, tenuta in pace, e retta con Giustizia.»
Eudontomyzon
Taxonavigaçion
Eudontomyzon
Arona
Arona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Naçionâ de balon da Svìsera
A Naçionâ de balon da Svìsera a l'è a seleçion maggiô mascolinn-a de balón de l'Associaziun Svizra da Ballape. L'allenatô o l'è Murat Yakın da-o 2021.
Puggia
A Pûggia a l'é 'na region d'Italia meridionâle de 4,008,770 d'abitanti, con capoleugo Bari. A confinn-a a ponente co-o Molïse, a Campannia e a Basilicata, a sûd co-o mâ Ionio e a nòrd co-o mâ Adriatego.
O nomme o vegne da Apulia, comm'a l'êa ciammâ into passòu da-a popolaçion di Apuli.
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa da Pûggia son (in ordine arfabetico):
Giacomo Buranello
Biografia
De famiggia de umile origine, o poæ Gioxeppe o l'ea operaio a l'Ansaldo, mentre a moæ Domenega Bondi a l'aveiva seguio in ti stüdi contribuindo a appascionâlo ae lettüe riguardante o Resorzimento italian, sostegnindolo poi in ta lotta militâ-politica. In te l'ambiente dell'Italia de alloa, oppressa da o regime, dove i libbri socialisti e comunisti ean föa lezze, o l'aveiva posciüo svilüppä idee progresciste grazie anche ao stüdio de opere de Gioxeppe Mazzin. O Buranello o l'e stæto anche compagno de stüdi de Zorzo Issel ao quæ l'è stæto intitolou unna Brigata partigiann-a, ao "Liceo scientifico Gian Domenego Cascin" de Zena.
Divegnüo stüdente de Inzegnaja, con Walter Fillak e atri stüdenti, o l'ha aderio ao Partio Comunista Italian. L'11 Ottobre 1942, mentre o l'ea sottotenente de complemento in to 15° Rezzimento Genio, o vegniva arrestou: l'organizzasion da quæ Buranello e i sö amixi ean stæti i prinçipæ animatoî a l'ea smantellä dä a polissia fascista approeuvo ä delasion de un tâ Lai, operaio dell'Ansaldo SIAC de Campi. Cheito o fascismo doppo a riunion do Gran Conseggio do 25 lüggio 1943, o riacquista a libertæ ritornando a casa fra a fin de Agosto e l'inissio de Settembre.
Braccou, o s'ea rifugiou in montagna, ma a Zena se stavan preparando i scioperi de marso, e comme comandante partigian o l'ea chinou in çittæ pe dä supporto ai scioperanti. Riconosciüo, o l'intrava in conflitto a fögo con trei fascisti, ammassandone un e ferindone un atro, vegnindo da ürtimo catturou. Sottoposto a tortüa ao forte de San Giulian, doppo ventiquattr'oe de tormenti pâ ch'o segge stæto fuxilou, anche se i dettaggi da sö morte resten ancun poco ciæi.
A vicenda de Buranello e di sö amixi e compagni a l'è particolarmente scignificativa pe o moddo in to quæ questi zoveni se sun avvixinæ all'antifascismo. Sciübben che fissen cresciüi in ti anni do regime, in preda ä propaganda, e sensa contatti con i oppoxitoî da generasion preçedente, che se trövaven in exilio o ao confin, Buranello e i atri han compio unna decisa scelta de campo in base a ideali risorgimentali, sentindo insopportabile o peizo da dittatüa.
Riconoscimenti
Oltre che unna stradda de San Pê d'Ænn-a - fra ciassa Barabin e ciassa Vittorio Veneto - a Giacomo Buranello l'è stæta intitolä anche l'Aula Magna da Facoltæ de Inzegneria: in ti anni '70 i stüdenti, dopo unna serie de lotte e controverscie, appoggiæ da ex cappi partigen, sun riescï a fä intitolä l'Aula Magna a Buranello e a fä riarvï ae vixite e celle da Casa do Stüdente, dove vegnivan torturæ i antifascisti.
Casale Cremasco-Vidolasco
Casale Cremasco-Vidolasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Dialetto andaluso
{{Léngoa }} L'Andalôzo (Andalú, Andalûh) o l'è 'n dialétto do grùppo lengoìstico italico òcidentâle, in particolâ da léngoa spagnòlla (ò Castiliàn), parlòu inta región de Seviggia (Andalózia, inta Spàgna meridionâle) e a Gibiltæra, Ceuta e Melilla ascì.
Descriçión e stöia
thumb|250px|Sonétto do poêta [[Antonio Almendros Aguilar (1825-1904) intagiòu inte 'n schéuggio|sinistra]]
50
thumb|250px|center|[[Neron co a lîra, ametìsta (Cabinet des médailles - Pariggi)]]
Almese
Almese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lovere
Lovere o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
E ûrtime cöse
O, ò
O o l'é l'articolo determinativo maschile, ch'o va lezûo comme a "u" italiann-a cûrta — o mâ il mare — "lê o mangia" (egli mangia) ò a l'é a congiunsion, ch'a va lezûa comme a "o" italiann-a averta e cûrta — "ò ti parli ò ti stae sitto" (o parli o stai zitto).
Ûnn-, ûnna
Ûnn-a a l'é a forma pronominale femminile do nûmero cardinale "ûn" e a va pronunçiä e scrïta co-o grûppo "nn-" — "Ghe n'é de forçinn-e? Ghe n'é ûnn-a" (Ci sono delle forchette? Ce n'è ûna) ûnna o l'é segge l'articolo indeterminativo femminile, segge l'aggettivo numerale femminile de "ûn"; de spesso o vegne scrïto 'na — "ûnna forçinn-a" oppûre "'na forçinn-a" (una forchetta)
Ûn, duî, trei
In zeneise i primmi trei nûmeri cardinali piggian o genere maschile e femminile.
Costa de' Nobili
Costa de' Nobili o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
thumb|270px|Costa de' Nobili, [[Olona inferiô|centro]]
E ûrtime cöse
Ûn, duî, trei
I numeri composti con ûn no cangian genere
I numeri composti con duî e trei cangian genere
I nûmeri
O zeneise o forma i nûmeri composti inte questo moddo.
coæ - quæ
Se dixan a-o maeximo moddo, ma
Sovico
Sovico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Dongo
Dongo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Sciùmme San Loénso
O sciùmme San Loénso o l'é 'n sciùmme canadéize ciamòu Saint Lawrence River in ingléize e Fleuve Saint-Laurent in françeize. O l'é 'n gràn sciùmme ch'o colêga i gréndi lâghi americhén (Great Lakes) con l'öcéano atlàntico. O l'atravérsa e provìnse canadéixi do Quebèc e de l'Ontâio e o divìdde o Canadà da-i Stati Unîi.
Da l'Italian a-o Zeneise
In quarche caxo gh'é de regole pe passâ da 'na parolla italiann-a a corrispondente parolla zeneise. Ammiemmo ûn pö quello che se peu dî.
Regole
O Conrad Montpetit o proponn-e queste regole:
Ernesto Giacomo Parodi
Ernesto Giacomo Parodi (Zena, 21 novénbre 1863 - Firénse, 31 zenâ 1923), scritô, filòlogo, dantìsta.
Vìtta
Laoreòu a l'Universcitæ de Zena into 1886, o s'êa perfeçionòu a Firénse a-o Regio Istitûto superiore di stùddi stòrichi. I seu méistri êan: Adolfo Bartoli, Pio Rajna e Girolamo Vitelli.
Naçionâ de balon da Repûbbrica Çentro-Africann-a
A Naçionâ de balon da Repùblica Céntro-Africann-a a l'è a seleçion maggiô mascolin-a de balón da Fédération Centrafricaine de Football. L'allenatô o l'è Raoul Savoy, da-o 2014.
Letiatûa in lìgure
miniatura|Çèrti tra i càppi d’òpera da letiatûa inta léngoa lìgure. Inte l'órdine gh'é: o [[Còdice Morfìn, o manoscrîto Marston MS 56, Rime diverse in lengua zeneise, Ra Cittara Zeneize, Ro Chittarrin e A Colombiade|300x300px]] A letiatûa in lìgure a l'é l'insémme de tùtte e òpere scrîte inta léngoa lìgure, chi vàn aprêuvo a-a stöia e a l'evoluçión de quésta léngoa za a partî da-o sò prìmmo svilùppo inte l'èrta Etæ de Mêzo, arivàndo scìnn-a-a giornâ d'anchêu.
A letiatûa in lìgure a l'é pi-â ciù gran pàrte formâ de òpere scrîte in zenéize, sò variànte ciù difûza e, pe vàrri sécoli, consciderâ cómme variêtæ ilùstre óltre che léngoa leterâia e de koinè da Repùbrica. A ògni mòddo, inti ténpi ciù modèrni, coménsan a prezentâse e prìmme òpere in de âtre parlæ ascì, inte 'na manêa de lóngo ciù difûza into córso de l'ùrtimo sécolo, dónde gh'é 'na raprezentànsa leterâia de tòsto l'intrêga léngoa lìgure.
Folo
Folo (u Fulu 'nt'a variante locale, O Fôlo o Fóllo en żenéṡe, Follo en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 6.258 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Letiatûa in lìgure
Òrìgine
miniatura|Miniatůa do [[Lanfrànco Çigâa, trovatô zenéize|sinistra]] O prìmmo svilùppo de 'na çèrta letiatûa in vorgâ pe Zêna e a Ligùria o remónta a-o perîodo conpréizo tra i sécoli XII e XIII, quànde, co-a fondaçión de bâze do poéi da Repùbrica, s'incoménsa a métte in discusción o stâto da letiatûa scìnn-a quéllo moménto. Defæti, s'êa svilupòu inti sécoli prìmma 'n modèllo bazòu sorviatùtto in sce dôe léngoe: partìndo da-o latìn, a-o prìnçipio a sôla a vegnî scrîta ma de manimàn delimitâ a-a leteratûa religiôza e civîle (cómme, prezénpio, i Anâli do Càfaro), s'é afiancòu, spécce pi-â lìrica, o provensâ do moviménto di trovatoî, tra i quæ no màncan di zenéixi comme-o Luchétto Gatilûxo, o Scimón Döia e o Lanfrànco Çigâa, fîto adotòu da-e clàsse inteletoâle.
Folo
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2017, a Folo i ghe son 432 sitadìn forèsti.
Sìndici de Folo
miniatura|250x250px|Er palassio der Comǜn
Letiatûa in lìgure
Òrìgine
A precôce caraterizaçión comerciâle e internaçionâle da socjêtæ zenéize de quélli ànni a l'à portòu a 'n çèrto ritàrdio inta valorizaçión do vorgâ locâle, che inti scrîti comerciâli o l'êa ancón sostitoîo da-o latìn méntre, aprêuvo a-a fórte difuxón eoropêa da léngoa d'oc, a letiatûa a pigiâva cómme riferiménto pròpio o provensâ, a despêto de 'n ûzo de lóngo ciù comùn do zenéize cómme léngoa parlâ pe-i tràfeghi into Mediterànio. Pertànto e prìmme infloénse do parlâ se trêuvan mescciæ inte di tèsti pi-â ciù pàrte in latìn, spécce papê de scrivén ò giurìdichi, scrîti segóndo 'na morfologîa latìnn-a, ma za bén inportànti pe védde cómme o vorgâ o l'incoménse a prevaléi in sciô latìn, a-o mêno into léscico e inta fonética.
In particolâ, cómme pasàggio fondamentâle inte l'evoluçión da léngoa scrîta o vên conscideròu in papê savonéize do 1182, dîto a Diciaraçión de Paxia Vorpe, ch'o l'é o ciù antîgo scrîto in vorgâ lìgure conosciûo a-a giornâ d'anchêu. Conservâ inte l'Archìvio de Stâto de Sànn-a, a diciaraçión a l'é scrîta pe intrêgo in vorgâ, fêua che l'intestaçión e dötréi latinîximi, prezentàndo e prìmme inovaçioìn de grafîa ascì, cómme l'ûzo de létie -ç- e -x-, dêuviæ a-a mæxima manêa di tèsti d'anchêu.
Tra e pöche testimoniànse do sécolo XII, gh'é ancón o famôzo Contràsto co-ina dònna zenéize do Raimbaut de Vaqueiras. Scrîto d'in gîo a-o 1190 da-o trovatô provensâ méntre a l'êa a-a còrte do Monferòu, o vêgne dêuviòu da-o poêta, che probabilménte mànco o parlâva o zenéize, pe creâ 'n'âia, apónto, de contràsto tra 'n trovatô, scinbolezòu da l'ûzo de 'n provensâ bén bén leterâio, e 'na dònna zenéize, caraterizâ pe cóntra da 'na léngoa pramàtica e rùstega. Defæti, ciù che 'n tèsto in bón zenéize de l'época, e rispòste da dònna - pìnn-e de provensalîximi - pàn êse scrîte pe fâ resâtâ o destàcco tra-e dôe léngoe, caregàndo o tèsto di éxiti ciù caraterìstichi do lìgure, cómme o PL- latìn ch'o vêgne CL-, che dovéivan pài strànni a-e oêge di piemontéixi, a testimoniànsa da perceçión prezénte za a l'época da particolaritæ do lìgure into panoràmma gàllo-itàlico.
Duxénto
miniatura|'Na pàgina do [[Còdice Morfìn, ch'o contêgne l'intrêga produçión conosciûa de l'Anònimo]] Da prìmma pàrte do sécolo XIII gh'é ancón pöche testimoniànse scrîte, pò-u ciù formæ da cùrte anotaçioìn contegnûe inte di tèsti in latìn. De lóngo do génere di conponiménti pràtichi, scibén che in sce 'na matêia do tùtto diferénte, se pêu aregordâ l'anotaçión de 'n tèsto de sconzûi fæta da-o scrivàn Méistro Salomón inte l'ànno 1222. Sta fórmola chi, fòscia derivâ da-a traduçión de 'n òriginâle inte 'n'âtra léngoa, a prezénta inte sò pàrte in vorgâ za vàrri éxiti tìpichi do lìgure, con l'ûzo da létia -x- e o pasàggio da -l- intervocàlica a -r-. De quàrche decénio dòppo gh'é pöi a prìmma anotaçión in vorgâ fæta da 'n cronìsta inti Anâli da Repùbrica, ö sæ 'n mòddo de dî in scî Còrsci (qui se fia in Corso, porta la testa in scoso) prezénte inte l'òpera do Iacòpo Döia.
L'é però vèrso a fìn de sto sécolo chi che gh'é 'na gràn rivoluçión leterâia into móndo ligùstico, raprezentâ da-a produçión de un di màscimi poêti ch'o l'àgge mâi scrîto in lìgure: l'Anònimo Zenéize. L'outô sconosciûo, atîvo ciù ò mêno tra o 1283 e o 1311, o n'à lasciòu un çentanâ de poêxîe, ségge in latìn che, pi-â ciù pàrte, in zenéize, descrovîe inte l'ànno 1820 co-o coscì dîto Còdice Morfìn. A produçión de l'Anònimo a gh'à 'n ròllo bén inportànte into panoràmma polìtico-leterâio de l'época: co-a Repùbrica ch'a se trovâva a-o màscimo da sò poténsa, l'êa vegnûo necesâio 'na scistemaçión scinbòlica de l'inmàgine coletîva da Naçión, pasàndo a 'n còdice leterâio che, partìndo da di òpere cìviche in latìn cómme i Anâli, o vegnìsse ciù vixìn a-i rìcchi çitén da nêuva borghexîa, garantìndo 'n'inflesción lìgure a-a divulgaçión morâle e didascàlica e raprezentàndo, cómme eleménto d'unión intèrna, 'na concrêta ideologizaçión do sénso d'apartenénsa coletîvo.
Inta sò òpera l'Anònimo o cónta, inta fórma de quartìnn-e de vèrsci a éutto scìlabe, i fæti stòrichi ciù inportànti da sò época, afiancàndo a storiografîa ofiçiâ di Anâli con l'acéiza pasción civîle di sò conponiménti, pigiàndo i scìnboli de l'identitæ ligùstica e portàndoli a 'na ciù ànpia difuxón, tànto da fâli intrâ inte l'inmaginâio coletîvo. O ròllo fondamentâle de l'Anònimo o conscìste dónca - ciù che inta ménn-a da sò produçión, scibén ch'a no mànche d'èrti éxiti leterâi - inta sò capaçitæ de scintetizâ l'ideologîa comunâle a-o moménto da sò màscima glòria, arivàndo, inta sò riçèrca de scìnboli fórti, a senplificâ a stöia inte 'na lòtta tra o Bén, raprezentòu da-i Lìguri de lóngo sott'a-a proteçión do Segnô, e o Mâ, de spésso incarnòu da-i sò nemîxi. De chi a l'arîva a grànde inportànsa da sò produçión poêtica pe-i sécoli a vegnî, meténdolo cómme iniçiatô de 'na "serâ e òrgoliôza tradiçión cìvica" che, unificâ a tradiçión do vorgâ regionâle, a l'évita o pasàggio a de koinè ciù ànpie, dàndo a-a futûra produçión poética repubricànn-a, spécce do Çìnque-Seiçénto, di eleménti de òriginalitæ no sôlo lengoìstica ma anbientâle e, in sénso ciù làrgo, antropològica ascì.
A-o Duxénto remontân ascì e ciù antîghe raprezentaçioìn conosciûe de tiâtro inta Ligùria de l'Etæ de Mêzo, scibén che n'àn lasciòu sôlo de testimoniànse indirètte, cómme quélle docomentæ de 'n Ludus peregrinorum a Rapàllo do 1253 e de 'n Ludus de tribus Mariis a Ciâvai into 1280. Quéste raprezentaçioìn, fæte in vorgâ, êan pàrte de 'na tradiçión sâcra pò-u Venardì Sànto ch'a l'é docomentâ scìnn-a tréi sécoli dòppo, comensàndo a scentâ sôlo co-o diviêto de quésta pràtica da-o Concìlio de Trénto. Mancàndo però de testimoniànse dirètte in sce ste pràtiche chi, no l'é ciæo se séggian da consciderâ 'n'infloénsa tòsco-ùnbra, derivâ da-i moviménti religiôxi arivæ in Ligùria inte quélli ànni, òpû o frûto de 'n'outònoma evoluçión de tradiçioìn mediolatìnn-e e di jeux françéixi, co-a sò ativitæ ch'a l'é bén atestâ a Zêna into sécolo XIII.
Trexénto
miniatura|Prìmma pàgina do manoscrîto Homiliæ et orationes, formòu da sermoìn in zenéize e latìn, da fìn do sécolo XIV|sinistra|page=11 O Trexénto o l'é caraterizòu, inte l'ànbito de 'na scitoaçión polìtica ciù tribolâ, da l'afermaçión do vorgâ inti ûxi leterâi e de sò prìmme conpàrse inti àtti aministratîvi ascì. Però, aprêuvo a-e vàrie dediçioìn a poténse forèste ascì, a letiatûa lìgure a mànca inte quésto perîodo de 'n inportànte svilùppo outònomo, tànto chi-â ciù pàrte de òpere de sto sécolo chi, ségge de pröza che de poêxîa, a l'é in realtæ 'na traduçión de scrîti in latìn, françéize, catalàn ò âtre léngoe.
Pe dindavéi, aprêuvo a 'na çèrta uniformitæ di têmi tratæ, spécce se religiôxi, no l'é goæi precîzo a dataçión de quéste òpere, con vàrri tèsti do Quatroçénto che poriéivan êse da segónda meitæ de quéllo prìmma, e o no l'é mànco segûo o poxiçionaménto sociâle de quésti scrîti in vorgâ. Scibén ch'o l'é fêua de dùbio che gh'êa 'n pùblico de gùsti ciù èrti, cómme testimoniòu da-a lèsta difuxón da Divìnn-a Comédia a Zêna (che, pasàndo pi-â Ligùria, a l'êa fîto arivâ in Spàgna ascì), l'é poscìbile che l'inportànte produçión de làode, spantegâ a livéllo teritoriâle tra conponiménti a Sànn-a, a-a Prîa, a Zêna e a-o Finâ, a se diférençie inte vàrri regìstri, co-o ciù comùn ch'o se lîga a-a tradiçión de làode céntro-italiànn-e, inportæ da-i Disciplinànti e dòppo dêuviæ inti cànti in cöro, co-i prìmmi abòssi de raprezentaçioìn dramàtiche ascì. Quésti conponiménti, óltre che pi-â normâle evoluçión lengoìstica, se conserviàn pe têmi tòsto pægi inti sécoli a vegnî, tra i quæ se pêu aregordâ a ciù antîga testimoniànsa conosciûa in arbenganéize, 'na preghêa a-a Vèrgine do 1461.
De lóngo tra i tésti religiôxi, a-o Trexénto remóntan de òpere con di âtre fonçioìn ascì, scrîte sorviatùtto inta fórma de pröza. Tra quéste gh'é 'n inportànte grùppo de conponiménti de tîpo morâle, realizæ inti scriptoria monàsteghi (spécce di domenichén, ch'àivan a Zêna 'n studium generale bén prìmma da fondaçión de l'Universcitæ) pe-e cazàsse da çitæ, fàndo a traduçión de òpere in âtre léngoe, e de chi difûxi tra i mercànti ascì. Quéste òpere són caraterizæ da di stîli bén bén diferénti, anàndo da quélle ciù èrte con contegnûo dotrinâle cómme e Questioim de Boecio a de âtre, con senplificaçioìn teològiche e de livéllo ciù popolâre, da-o contegnûo elaboròu in sénso ciù naratîvo cómme-o Tratao de li VII peccai mortali, traduçión de 'n òriginâle de Sàn Gêumo pe mêzo de La somme le roi scrîta pò-u rè Féipo III de Frànsa. St'òpera chi, unn-a de ciù antîghe pröze in zenéize, a l'é stæta tradûta da præ Gêumo da Bâvai, a favô "de quilli chi sam letera como de quilli chi no la sam", con l'intençión de trasmétte prinçìppi étichi e morâli a-a clàsse borghéize, lontànn-a da-a ciù stréita coltûa religiôza. Tra e òpere popolâri se pêu ancón aregordâ o tratâto in scî Vìççi e virtù pi-â cazàssa de Sàn Bertomê in Sànta Màia de Castéllo, tradûto da-o Lùcco Patê insémme a di âtri scriti, e 'na traduçión do 1353 de l'Epistola atriboîa a Sàn Benàrdo, fæta da-o Zâne de Brùn pe 'n pùblico borghéize, scrivéndo inte 'n mòddo pràtico da bónn-a conduçión de l'inpréiza.
O Trexénto, coscì cómme o sécolo dòppo, o l'é dónca caraterizòu da di tèsti ciù ò mêno religiôxi, ségge de tîpo ciù dotrinâle che co-ina strutûa ciù naratîva, ma a ògni mòddo pâ che mànche o pasàggio de ciù pe arivâ a di lìbbri scrîti pò-u séncio piâxéi de lêze de stöie, co-ina fàrta inta produçión de racónti làichi sénsa 'na fonçión didascàlica. A ògni mòddo, l'é probàbile che sto fæto chi o ségge dovûo a-i gùsti de l'época, tànto ciù se raportâ a-a difuxón contegnûa di contenporànni toschén, dónde êan de òpere bén bén ciù comùn.
In sciâ fìn, l'é inte quésto sécolo chò-u zenéize o l'à comensòu a êse dêuvòu inte tànti scrîti de natûa no leterâia, cómme létie e papê ciù ò mêno ofiçiæ emìssi da-a cançelàia do Comùn ò da di âtre aministraçioìn. Gh'é pöi i prìmmi statûti de àrte e de cazàsse scrîti in vorgâ, óltre a di tòcchi in lìgure inti statûti de comunitæ de Rivêa e de l'entrotæra, dónde e fórme centrâli do zenéize coménsan e êse declinæ a-a manêa do pòsto. Se prodûxe coscì i prìmmi àtti pràtichi inte 'n vorgâ locâle, cómme prezénpio i papê, do 1384, pe l'apàlto da refæta do canpanìn da catedrâle d'Arbénga. O ciù inportànte grùppo de papê no leterâi o l'é però quéllo formòu da 'na série de àtti diplomàtichi ofiçiæ dónde s'ascìste a l'ûzo do zenéize inte pràtiche internaçionâli, a testimoniànsa de l'inportànte ûzo do lìgure, spécce into Levànte, cómme léngoa de diplomaçîa za into sécolo XIV, pe vegnî ancón ciù comùn inte quéllo sucescîvo. Tra quésti papê, dötréi tra-i ciù conosciûi remóntan pròpio a-o Trexénto, cómme e Instruçioìn polìtiche a Segoràn (dòppo o 1339), e Propòste de aleànsa co-o rè d'Ungherîa (1352), 'na Létia a l'amiràlio de Turchîa (1356) e o Tratâto co-o Khàn di Tatâri (1380-1381).
Quatroçénto
miniatura|De lo testamento vegio e novo, [[1465]] Into sécolo XV se gh'à 'na letiatûa ch'a contìnoa a tradiçión do Trexénto, sénsa avéi di gròsci cangiaménti in scî têmi tratæ ò inta fórma di conponiménti. S'ascìste a 'na diminuçión de testimoniànse de poêxîa ségge religiôza che didascàlica, a despêto da produçión de làode che, segóndo 'na tradiçión bén areixâ inta socjêtæ de l'época, a contìnoa a sò fortùnn-a da-o sécolo prìmma. In particolâ da-o Quatroçénto gh'é quàrche novitæ inte làode, ch'a vêgne da 'n'evoluçión bazâ in scî scrîti tosco-ùnbri de quésto sécolo, che, scibén sénsa di grén cangiaménti, són caraterizæ da 'na nêuva spiritoaliæ, ciù dimìssa e personâ.
Pi-â pröza a caràtere religiôzo, ancón mêno che into Trexénto, gh'é 'na produçión bén contegnûa e che, pe de ciù, a contìnoa a ripête de lóngo e mæxime fórme e i mæximi modélli za dêuviæ inti ànni pasæ. Mànco a prìmma introduçión da stànpa, inti ànni setànta de quésto sécolo, a l'ariêsce a dâghe nêuva vìtta, co-a difuxón de ste òpere chi ch'a l'arèsta limitâ a-e cazàsse e a pöchi âtri sogétti. E pöche novitæ de l'época són de caràtere sorviatùtto lengoìstico, co-o scentâ de òpere de derivaçión françéize e 'na ciù gràn difuxón de quélle toscànn-e, dovûa a 'n'avertûa a 'n panoràmma ciù ànpio ch'a vêgne da-i fæti polìtichi de quélli ànni, a ògni mòddo no sénsa de rexisténse a adotâ do tùtto i modélli forèsti. Defæti, scibén che no se posse ciù parlâ de 'na vêa traduçión, a letiatûa rielaborâ inti scriptoria lìguri a contìnoa a avéi 'n'inflesción ciù zenéize, ciù ò mêno marcâ in sciâ bâze de l'ûzo ò do pùblico destinatâio de l'òpera. Inti scrîti religiôxi minoî, ségge locâli che inportæ, s'ascìste a 'n asbasciaménto da ménn-a di tèsti, abandonàndo çèrti têmi ciù èrti e, pi-â ciù pàrte, limitàndose a quélli in scê questioìn de vìtta ciù pràtiche, inte l'ànbito do contràsto tra-o pramàtismo mercantîle e-e ùrtime infloénse de misticìsmo.
Pe cóntra, into córso do sécolo XV gh'é 'n ciù làrgo ûzo scrîto do vorgâ inte matêie pùbliche, ligòu sorviatùtto a-a pràtica di debæ pùblichi in de magistratûe cómme o Conséggio di Ançién. Defæti, méntre a trascriçión di verbâli de sòlito a l'êa fæta in latìn, de lóngo ciù comùn a l'êa diventâ a pràtica de trascrîve inta léngoa òriginâle i intervénti ciù inportànti e in particolâ e coscì dîte "Propoxiçioìn", sàiva a dî quélli discórsci che servîvan a introdûe a matêia de discusción. Tra sti àtti chi, inportànte testimoniànsa lengoìstica de 'n zenéize èrto e tòsto pûo, se pêu aregordâ a propoxiçión do 1437 cóntra o Galiöto do Carétto, marchéize do Finâ, ò quélla do 1467 pi-â riparaçión do Mêu, testimonànse de 'na pràtica consolidâ con fórme e esprescioìn ricorénti.
Provinsa de Barletta-Andria-Trani
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Barletta-Andria-Trani A Provinsa de Barletta-Andria-Trani a gh'à 10 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Puggia‎ in Italia.
Letiatûa in lìgure
Quatroçénto
Con l'introduçión da stànpa, into 1473 s'ascìste a-a produçión de 'n scrîto bén interesànte, o lunâio La raxone de la Pasca, tradûto da 'n'òpera in latìn do Braxéllo e prìmmo inconàbolo zenéize. Da quésto lunâio, o prìmmo de 'na lónga tradiçión, se védde 'n pasàggio fondamentâle inta ridefiniçión ideològica da Naçión lìgure: co-a lónga descriçión da Ligùria chi contegnûa se gh'à 'n procèsso de teritorializaçión da natio che, co-a pérdia da ciù pàrte do "commonwealth" de colònie, a s'indentìfica co-a sò tærafèrma. Pe de ciù, gh'é a prìmma introduçión de 'n têma tànto câo a-a letiatûa lìgure scìnn-a-a giornâ d'anchêu: abandonàndo, pò-u retîo da l'Otramâ, o concètto de l'anbiénte lìgure cosmopolîta tìpico de l'Anònimo, se pàssa a di têmi retòrichi lìgæ a-o paizàggio, cómme prezénpio quéllo do schéuggio ciù tàrdi repigiòu da âtri outoî.
Tra i ùrtimi scrîti publicæ tra a fìn do sécolo e i prìmmi decénni de quéllo dòppo, gh'é 'na série de cùrte cansoìn, laménti e conponiménti, de ménn-a e léngoa no goæi milîa. Ste òpere chi, derivæ da-e grén rivoluçioìn polìtiche de quélli ànni, se lîgan a 'n procèsso de ricùpero da memöia stòrica façilitòu da-a publicaçión di Anâli do Zórzo Stélla e da 'na çèrta circolaçión de l'ideologîa umanìsta (bén contegnûa in Ligùria, dónde se pêu parlâ de 'n "sâto" da-a tradiçión medievâle a 'na spécce de Rinasciménto antiçipòu) ch'a pòrta a ciànze i ténpi antîghi, confrontæ co-a decadénsa de quélli contenporànni.
Provinsa de Barletta-Andria-Trani
Comûni
thumb|280px|right|Canosa di Puglia, o Pònte Romàno Andria · Barletta · Bisceglie · Canosa di Puglia · Margherita di Savoia · Minervino Murge · San Ferdinando di Puglia · Spinazzola · Trani · Trinitapoli
Letiatûa in lìgure
Çinqueçénto
sinistra|miniatura|[[Rime diverse in lengua zeneise, frontespìçio de l'ediçión do 1588 ]] O Çinqueçénto o l'é 'n sécolo, coscì cómme pe-i fæti polìtichi, de gréndi cangiaménti into móndo da letiatûa ligùstica. Scibén che no gh'é stæto 'na rivoluçión rispètto a-a tradiçión leterâia di sécoli pasæ, s'ascìste a di inportànti cangiaménti ideològichi, con l'abandón progrescîvo de çèrti géneri cómme a pröza religiôza e morâle e a nêuva fortùnn-a de âtri cómme, in particolâ, i conponiménti a têma civîle. L'é pöi inportantìscimo l'arîvo a Zêna da coscì dîta "Questión da Léngoa" ch'a saiâ rielaborâ inte 'na ciâve ligùstica, portàndo a-a chéita inte l'ûzo de pràtiche ciù mediêvâli e a 'na sudivixón de fonçioìn tra i còdichi, co-o toscàn, struménto pi-â comunicaçión èstra-locâle dotòu de 'n èrtìscimo valô leterâio, ch'o l'é mìsso de fiànco a-o zenéize, ciæo struménto pe l'afermaçión da pròpia diverscitæ dotòu de 'n'inportànte tradiçión leterâia, sénsa che ghe ségge 'na distinçión into ràngo di doî còdichi.
Tra e ciù grénde novitæ do Çinqueçénto gh'é a gràn difuxón de 'n nêuvo génere, conosciûo cómme e fròttore. Quésto tîpo de letiatûa a se lîga a quélla carnascialésca toscànn-a, mascimaménte do Lasca, ma o repìggia vàrri eleménti da tradiçión ciù antîga, ségge da l'Anònimo che da-e rìmme do Bùrgou e do Braxéllo, co-a strutûa adotâ, a frottola, ch'a l'à e sò òrìgine za into Quatroçénto. Scrîte sorviatùtto pò-u Carlevâ, inte fròttore di outoî comme-o Fogétta ò l'Àngiou Grìllo metéivan o sò gùsto pe de sciortîe ciù sgréuzze e pe-i sénsci dóggi, in contràsto co-o regìstro de òpere ciù inportànti e co-în éxito ch'o se trovâva za sôlo inte çèrte poêxîe de l'Anònimo, dond'o tréppa do sò dogmatìsmo. Tra e prìmme òpere in zenéize a avéi 'n çèrto sucèsso fêua da Ligùria, co-a publicaçión de 'n'arecugéita a Venéçia into 1560, pò-u sò stîle elaboròu e fròttore àivan contriboîo a-a nominâta de inconprenscibilitæ do zenéize, estremizâ into Seiçénto da-a lìrica concetìstica do Cavàllo. Pe de ciù, e fròttore e o prìmmo tiâtro baròcco, cómme evidençiòu scìnn-a inte Il barro, comédia in toscàn do Fogétta, repigiâvan a 'n livèllo ciù bàsso o dibàtito lengoìstico de l'época, tànto da fâ pensâ che sti conponiménti chi avéssan a fonçión de promêuve e idêe e i concètti di ciù èrti salòtti zenéixi a-o livèllo popolâre ascì.
A pröza in vorgâ a l'à pe cóntra avûo 'n destìn diferénte: in particolâ quélla de caràtere religiôzo, fêua che quàrche produçión tardîa e a ògni mòddo fèrma da ciù de doî sécoli pe têmi e strutûe dêuviæ, a l'ìntra in fórte crîxi pe vàrie motivaçioìn. Gh'êa defæti e condànne do Concìlio de Trénto a-a pràtica litùrgica in vorgâ, arivàndo inte çèrti câxi a-a distruçión di vêgi tèsti, óltre che, co-a difuxón da stànpa, a 'na circolaçión ciù làrga di scrîti religiôxi che, superàndo o contèsto locâle, àivan o bezéugno de 'na léngoa ciù universâle. Scibén che ciù tàrdi e in di ténpi ciù lónghi, a mæxima questión a s'é prezentâ pe-i scrîti làichi ascì, portàndo a di éxiti diferénti. Prezénpio l'Aostìn Giustignàn o scrivéiva i sò Anâli inte 'n toscàn con quàrche ræa inflesción lìgure, diciaràndo però de no anâ aprêuvo a tùtte e sò régole "non curandomi punto essere riputato toscano, sendo nato genoese", méntre a storiografîa ofiçiâ a lê contenporània, sàiva a dî i Anâli do Iàcopo Bonfàdio, a l'êa ancón scrîta in latìn, léngoa diféiza da l'Òbèrto Fogétta, fræ do Pòulo, cómme quélla adàtta a 'n ûzo universâle. Inta pràtica i setoî ciù interesæ da l'ûzo do latìn e do toscàn êan storiografîa, memöie e tratâti de polìtica méntre, pe cóntra, a poêxîa a no riêsce a avéi o mæximo sucèsso de quélla in zenéize, cómme se pêu védde paragonàndo de publicaçioìn de l'editô Cristòffa Zabâta, sàiva a dî e vàrie Scelte di rime e l'avoxòu Rime diverse in lengua zeneise, gràn sucèsso editoriâle a diferénsa de prìmme. A ògni mòddo gh'é ancón di tèsti chi prezéntan in vorgâ ciù ò mêno messciòu, spécce àtti pràtichi ò létie - inclûze quélle de çèrti leteræ comme-o Giùlio Pravexìn - ma con vàrie eceçioìn chi vêgne sorviatùtto da-e Rivêe e quélla, do tùtto particolâ, do savonéize Zâne Aostìn Abòu che, co-in rimàndo a-i scrîti do sécolo pasòu, o refûa a normalizaçión di còdichi.
Seiçénto
miniatura|Frontespìçio da prìmma ediçión de [[Ra Cittara Zeneize, do Giàn Giàcomo Cavàllo, 1636|page=6]] Coscì cómme pò-u sécolo pasòu, o svilùppo da letiatûa lìgure do Seiçénto o l'é determinòu da di inportànti fæti polìtichi, ch'àn portòu a 'na mêgio precizaçión de fonçioìn da léngoa locâle. Co-o lénto destàcco da-o contròllo spagnòllo, s'êa defæti deliniòu 'na nêuva polìtica de sovranitæ da pàrte de l'oligarchîa a càppo da Repùbrica, ch'a l'amiâva a restitoî a-a naçión a conplêta indipendénsa. Inte st'ànbito chi a letiatûa in zenéize, continoàndo o procèsso comensòu into sécolo prìmma, a l'à raforsòu o sò ròllo de struménto pi-â raprezentaçión de l'òriginalitæ colturâle e ideològica da Repùbrica, meténdose a-o servìçio do scistêma polìtico e de sò idêe de rifórma ascì. S'êa dónca acentoòu a contrapoxiçión tra a léngoa locâle e quélle ciù internaçionâli, màscime o toscàn e o spagnòllo, che, vegnìndo dêuviæ da-i aministraçioìn forèste, êan de lóngo ciù sentîe cómme ségno de 'n'ödiâ dipendénsa polìtica e colturâle. Coscì, partìndo da-e bâze stabilîe inte "Rimme diverse", l'é comensòu un confrónto tra i còdichi ch'o s'é svilupòu, segóndo o gùsto baròcco, inta riçèrca de éxiti artìstichi miliæ, co-ina gràn cûa into stîle e inta sperimentaçión.
A stagión da gràn poêxîa baròcca zenéize a l'é precedûa, inti ànni tra i sécoli XVI e XVII, da 'n cùrto perîodo de inportànte svilùppo poético da çitæ de Sànn-a. Chi, dónde giùsto da quàrche ànno gh'êa stæto e ùrtime produçioìn de gùsto quatroçentésco co-i scrîti de l'Abòu, sénsa grén rivoluçioìn l'é arivòu i nêuvi modélli zenéixi. In particolâ, co-în'antiçipaçión do panoràmma zenéize, gh'êa a prezénsa de 'n dóggio modéllo raprezentòu, da 'na pàrte, da 'na poética elevâ ch'a contìnoa o stîle do Fogétta e do Cazê e portâ avànti da-o màscimo poêta savonéize, o Gabriælo Ciabrêa, inta sò contegnûa produçión in lìgure, e da l'âtra da-a poética de savonexitæ popolâre do Pantalìn Moâsànn-a, ch'o l'àiva pigiòu cómme inspiraçión a letiatûa carlevæsca do Çinquençénto e i scrîti do Dartónn-a.
A ògni mòddo, a prìmma meitæ do Seiçénto into móndo ligùstico a l'é marcâ da-a prezénsa do poêta ch'o l'à mêgio raprezentòu o spìrito da stagión baròcca, arivàndo in sciâ vétta de l'ûzo leterâio do zenéize co-ina lìnia de poêxîa in gràddo de stâ "dro paro" co-o rèsto da letiatûa eoropêa: o Giàn Giàcomo Cavàllo. O Cavàllo o l'é caraterizòu da 'na riçèrca stilìstica asolûta ch'a finìsce pe destacâlo da-o lengoàggio popolâre, portàndolo a l'ûzo de éxiti da-o gùsto antîgo, liberàndose da l'idêa de letiatûa ch'a preferîva l'espresción in vorgâ pi-â sò naturaléssa e rebaténdo coscì a-i pregiudìççi in sciâ "mêza léngoa" co-în'ecelénsa artìstica che, avoxâ da-i sò contenporànni, a l'àiva dimostròu a capaçitæ de sta léngoa chi de raprezentâ e arenbâ l'outocelebraçión de 'na civiltæ leterâia e artìstica. O Cavàllo, into córso de l'evoluçión da sò poética, o l'é finîo pe pigiâ e prerogatîve de poêta ofiçiâ de l'ideologîa repubricànn-a, a testimoniànsa da gràn inportànsa ch'a l'àiva pigiòu a léngoa into scistêma scinbòlico da Repùbrica, a confèrma do ligàmme tra l'ûzo leterâio do zenéize e l'elaboraçión de 'n'identitæ coletîva. A poética do Cavàllo, elevâ a memoràbile con l'Elogio do Ciabrêa, a l'à dónca trasformòu a Cittara inte 'n gràn clàscico, publicòu inte vàrie ediçioìn za prìmma de l'Eutoçénto, portàndo o gùsto pe-i toìn èrti e âtri sò caràteri inta ciù pàrte da letiatûa di sécoli a vegnî.
Óltre a-o Cavàllo e a-o Rósso, màscimi raprezentànti da poêxîa lìgure do Seiçénto, gh'é 'n çèrto nùmero de outoî mêno conosciûi, de vòtte con di sò scrîti inta Cittara Zeneize ascì, pàrte de 'na produçión "minô" caraterizâ da éxiti e motivaçioìn diferénti. In particolâ, aregordémmo o Pêo Giöxèppe Giustiniàn, l'Aostìn Scciafìn, l'Antönio Giùlio Brìgnoe Sæ, o Giobàtta Merèllo, o Fulgénçio Baldàn e o Françésco Bogiàn. Pe de ciù, s'ascìste a-a publicaçión de quàrche conponiménto scrîto in de parlæ locâli, tra i quæ resâta sorviatùtto a produçión do tagiàsco Stêva Rósso, formâ da 'n poêmétto, L'antico valore de gli huomini di Taggia, e quàrche poêxîa, dónde, co-in têma a l'época ciù câo a âtre letiatûe regionâli, o sostegnîva a spontaneitæ do parlâ locâle, "léngoa naturâle", in scê léngoe ilùstri cómme o toscàn e o zenéize ascì, tùtte dôe conscideræ da lê cómme léngoe leterâie.
A diferénsa do sécolo prìmma, into Seiçénto gh'é stæto o prìmmo inportànte svilùppo do tiâtro zenéize, scibén ch'o l'é ancón bén bén limitòu inti spàççi e inta disponibilitæ de comediànti, mancàndo squæxi do tùtto di atoî do pòsto. In particolâ, do perîodo tra a raprezentaçión into 1600 de La fonte stramba, de outô sconosciûo, e quélla do Genio ligure trionfante, do Zân'Aostìn Polinâ, into 1697 l'é sopravisciûo 'na vinténn-a de tèsti tiatrâli in pàrte ò do tùtto in zenéize, che a ògni mòddo êan destinæ a 'n ûzo ch'o poéiva êse sôlo intèrno. Defæti, óltre a-a nominâta de léngoa inconprenscìbile goâgnâ da-o zenéize, a fàrta de 'n tîpo tiatrâle lìgure bén caraterizòu e de atoî pe portâlo in scêna, o tiâtro zenéize o l'àiva svilupòu 'na riçèrca ezasperâ de acutésse, riferiménti a fæti, persónn-e e lêughi locâli, costànti sénsi dóggi, metàfore e metonìmie da-o zenéize carogê ciù stréito, tànto amæ da-o pùblico de l'época ma che rendéivan i spetàcoli do tùtto inconprenscìbili a-i forèsti. Adreitûa, inte 'na batûa pi-â sò comédia Comici schiavi, o Brìgnoe o l'arîva a trepâ do stîle ch'o dêuviâva fàndo dî a-i sò personàggi: "Pa che sei steta à Ziena à imparà re parole à senso doggio, v'asseguro che da questa vostr'arte, la se ghe ne seze in carrega, se sentissi solo unna dre Comedie che ghe fà ri zoveni à ro Carlevà, e ve gh'addotoreresci dentro, perche ne son tutte pinne". De quésto perîodo, dónde fâ a sò prìmma conpàrsa a famôza màschera do Capoâ ascì, o tiâtro in zenéize o l'à avûo tra i sò outoî ciù avoxæ o Pêo Zâne Capriâ, l'Antönio Giùlio Brìgno Sæ, o Françésco Màia Mæn e o Zâne Andrîa Spìnoa.
Si-â prìmma meitæ do sécolo a l'àiva raprezentòu un di moménti de màscimo fervô colturâle de Zêna, 'na lónga série de disgràçie inti ànni sùbito dòppo, insémme a-a mòrte do Cavàllo e do Rósso, a l'à portòu a 'na pérdia d'inportànsa artìstica da çitæ, corpîa da-a pèsta into 1656-1657, da-a goæra co-i piemontéixi do 1672 e da-o bondardaménto françéize do 1684. Gh'é pöi 'na stanchéssa de l'ativiæ colturâle, ch'a doviâ aténde o Sèteçénto pe poéise rinovâ, co-a coltûa làica ch'a patîva 'na fortìscima infloénsa e concorénsa da quélla religiôza di Gezoîti ascì. Pi-â letiatûa in zenéize gh'é a pérdia de centralitæ de quélla a têma polìtico-civîle, co-i âtri têmi (sàiva a dî a lìrica d'amô e a poêxîa satìrica e burlésca) che no riêscian a svilupâse, arestàndose a-a ripetiçión di modèlli di ànni pasæ. De sti ànni chi s'aregórdan dötréi conponiménti de 'n çèrto interèsse, scibén che da-a ménn-a e da l'òriginalitæ bén bén ciù contegnûa, cómme a comédia La Zingara do Geliàndro Sganbào e, ciù inte l'ànbito celebratîvo, o Genio ligure trionfante minsonòu de d'âto. Pi-â poêxîa, o vêuo lasciòu da-o céntro da región o làscia 'n pitìn de spàçio pe l'espresción inte variànte locâli, cómme testimoniòu da-i scrîti do ciavæn Zâne Françésco Bafîgo. In sciâ fìn, a sâda reaçión do govèrno zenéize depoî a l'atàcco françéize do 1684 a pòrta a quàrche tentatîvo de repigiâ o ròllo polìtico da letiatûa civîle de apénn-a mêzo sécolo prìmma, con l'ùnico éxito de 'n çèrto interèsse ch'o l'é o Zena insendià do Càrlo Andrîa Castagnêua, ch'o prezénta quàrche inovaçión ch'a torniâ into sécolo sucescîvo.
Sèteçénto
sinistra|miniatura|[[Ro Chittarrin do Stêva De Frànchi, do 1772]] Inta prìmma pàrte do Sèteçénto s'ascìste, ségge da-o pónto de vìsta polìtico che leterâio, a-a continuaçión da fórte crîxi ch'a l'àiva interesòu a Repùbrica. No gh'é goæi de testimoniànse di prìmmi decénni do sécolo, ma no mànca 'n interèsse rinovòu pi-â letiatûa di ténpi pasæ e in particolâ pe quélla do Cavàllo, cómme testimoniòu da-a ristànpa da sò Cittara inte ciù òcaxoìn. Inte st'ànbito chi, coménsa a conparî a figûa de l'outô ciù inportànte do Sèteçénto, o Stêva De Frànchi, za inpegnòu inte 'n progètto de diféiza do zenéize, vìsto da lê cómme 'n eleménto pi-â coexón da Naçión in qualitæ de struménto d'indentificaçión de tùtte e clàsse sociâli, de dónde partî pe 'n progètto de rifóma do Stâto.
Rivoluçión leterâia caxonâ da 'n'âtra rivoluçión, sàiva a dî quélla de Zêna do 1746, a l'é quélla ligâ pròpio a-i fæti do Balìlla: se gh'à 'n adesciâse da letiatûa zenéize, ciamâ a contâ e cantâ l'òrghéuggio rinovòu e o coràggio da popolaçión lìgure. Coscì, da-o nêuvo scioî da letiatûa civîle e celebratîva se svilùppa tórna 'n panoràmma colturâle de 'n çèrto interèsse, da-i éxiti diferénti e incentròu in sciâ figûa, de lóngo ciù inportànte, do De Frànchi. Quésta letiatûa "do 1746" a repìggia sorviatùtto a lìrica do prìmmo Seiçénto do Cavàllo, e a gh'à 'na dialética intèrna bén bén variegâ: partìndo da-i têmi comùn da celebraçión patriòtica e de l'ezaltaçión de l'ideâle repubricàn s'arîva a conponiménti da-o gùsto diferénte, chi vàn da-a naraçión fæta cómme cronàca, cómme inti scrîti do savonéize Ònoròu Antönio Gentî ò inte l'anònimo Trionfo dro pòpolo zeneise, a-a celebraçión épica e a-i éxiti ciù personæ do Gaitàn Galìn, squæxi 'n precorsô do gùsto romàntico.
Si-â rivoluçión polìtica e leterâia a l'à consacròu o De Frànchi comm'o màscimo poêta in zenéize do sò sécolo, l'é vêa ascì ch'o no s'é arestòu a tratâ sôlo de quélli têmi, continoàndo a megioâ a sò poética e scrivéndo in sce de âtre questioìn. Scritô ségge de pröza che de poêxîa, o l'à repigiòu i vàrri regìstri da sò léngoa chi s'êan standàrdizæ inta letiatûa, co-o zenéize "èrto" do Cavàllo da 'na pàrte e quéllo "carogê" do Rósso da l'âtra, meténdoli insémme pe raprezentâ e dâ vôxe a-i sò personàggi diferénti. O poêta o pìggia dónca cómme modèllo e ciù despæge esperiénse leterâie, pasàndo da l'òniprezénte modèllo do Seiçénto, spécce inte lìriche d'amô, a 'n fìn gùsto arcàdico - co-o De Frànchi ch'o l'êa inta Colònia Ligùstica - e barochétto, amiàndo de fónde inte 'na pàrte da sò produçión a mûxica co-a paròlla, con di éxiti de gràn elegànsa e senplicitæ.
Scibén che da-a ménn-a ciù contegnûa rispètto a-o "sécolo d'öo" ch'o l'êa stæto o Seiçénto, inta segónda meitæ do Sèteçénto s'ascìste a 'na çèrta ripréiza de l'ativitæ leterâia ligùstica, agiutâ da-a creaçión de 'na colònia de l'Arcàdia a Zêna, da vàrri studiôxi e leteræ óltre che da-o fórte svilùppo do giansenìsmo lìgure. Da-a fîta corispondènsa do De Frànchi co-i âtri outoî in zenéize se védde cómme a sò espertîxe a foîse a ògni mòddo centrâle pi-â produçión poética de l'época, cómme confermòu da-e concordànse che se pêuan lêze inti tèsti di sò colêghi. Óltre a-a publicaçión do tùtto particolâ da traduçión do màscimo poêma do Tàscio con Ra Gerusalemme deliverà, promòssa pròpio da-o De Frànchi pe verificâ e poscibilitæ da léngoa, o rèsto da produçión poética a l'é de caràtere pi-â ciù pàrte popolâre, scrîto inte 'n zenéize carogê. Rizultâto de quésta evoluçión o l'é stæto l'astrénzise di ligàmmi tra i vàrri regìstri do zenéize: da 'na pàrte gh'é l'abandón de fórme ciù bàsse cómme a ditongaçión in -ie-, da quéllo moménto consciderâ "vilànn-a" e do zenéize parlòu fêua de miâge, pe cóntra gh'é a chéita de numerôze de fórme ciù èrte ascì, fêua chi-â -r- intervocàlica, a fadîga tegnûa in vìtta into parlâ di nòbili. De quésta poética minô, a ògni mòddo bén inportànte pi-â sperimentaçión da nêuva léngoa poética e di géneri dêuviæ into sécolo a vegnî, tra i sò outoî se pêuan aregordâ o Bèrto Cùrlo, o Gaitàn Galìn, l'Anbrêuxo Cónti, o Françésco De Feræ, o Fabrìçio Giâno e o Toràrbo Armònico. Pe de ciù, into Sèteçénto gh'é a prìmma prezénsa de 'n çèrto nùmero de testimoniànse inti parlæ locâli, cómme 'na dóggia traduçión parçiâle da Geruzalémme liberâ inti parlæ de Oâ e de Roscigión, probabilménte inandiæ in sciô modèllo de quélla do De Frànchi e scrîte pe 'na questión de canpanìn tra i doî pàixi. De Roscigión gh'é ascì o Pervœzze in sogno der meister da schêura der Morœre do Luciàn Rósso, outô de tèsti in zenéize e toscàn ascì, e da-o vixìn pàize de Sascéllo se consérvan 'na cansón de goæra anònima e-e òpere do Zâne Loénso Federîgo Gavòtti, scrîte tra a fìn do Sèteçénto e prinçìpio de l'Eutoçénto. Da-o ponénte se regìstra ancón 'n'òpera bén bén particolâ, o poêma A canzun de Franzé u peguror do Lùcco Màia Capón, da lê scrîta into parlâ de Triêua, formâ de dêxe "cavi" sénsa 'n fórte ligàmme fra de lô e che pàn coligâse a-e tradiçioìn di pastoî do pòsto.
Coscì cómme a poêxîa, o tiâtro zenéize co-i sò personàggi o l'à conosciûo 'na fórte crîxi ascì, con l'abandón di modèlli de stànpo baròcco dond'o l'àiva avûo 'n ròllo de 'na çèrta inportànsa. A prìmma pàrte do sécolo a l'é dónca caraterizâ da pöche produçioìn, pe nìnte inovatîve e da-a ménn-a contegnûa, co-i pöchi ezénpi con de novitæ chi són di cùrti intermêxi do Michê Oivê e de l'Anbrêuxo Cónti. Renovatô do tiâtro zenéize do Sèteçénto, cómme pò-u rèsto da letiatûa, o l'é stæto de lóngo o De Frànchi che, cuàndo a traduçión de numerôze comédie françéixi o l'àiva comensòu 'na rifórma di têmi e di géneri raprezentæ. A ògni mòddo, ciù de 'na sénplice traduçión, o De Frànchi o l'à bén bén rielaboròu e òpere, màscime do Regnard, do Palaprat e sorviatùtto do Molière, adatàndo personàggi e batûe a-o contèsto zenéize, tànto da azónze de bèlle sciortîe bazæ in sce l'ûzo de regìstri despægi ò âtre léngoe, inganciàndose a-a tradiçión do tiâtro do Seiçénto de mòddo che-e sò òpere foîsan aprexæ da pùblichi de clàsse diferénti.
Coscì cómme pi-â rivoluçión do 1746, l'âtro grànde fæto zenéize do Sèteçénto dovûo a 'na rivoluçión, sàiva a dî a creaçión da Repùbrica Lìgure, o l'à portòu a 'n fortìscimo cangiaménto into panoràmma leterâio di ànni tra a fìn do sto sécolo chi e o prinçìpio de quéllo sucescîvo. Co-a rivoluçión giacobìnn-a de Zêna, dòppo a creaçión da Repùbrica Democràtica se gh'à fîto a teorizaçión de 'na "stràdda zenéize" a-o nêuvo córso di fæti: cómme bén raprezentòu da-a letiatûa, dónde no gh'é de conponiménti pròppi do pòpolo menûo, se pêu consciderâ cómme 'na rivoluçión da borghexîa, che pi-â prìmma vòtta a l'é lìbera d'esprìmise e de discùtte, méntre no gh'é i ecèsci tìpichi da Frànsa, in particolâ aprêuvo a-o ròllo diferénte zugòu da l'aristocraçîa de dôe naçioìn. Gh'é stæto dónca a publicaçión de 'n gràn nùmero de papê cómme librétti, armanàcchi e pamphlet scrîti pe divulgâ tra o pòpolo i ideâli da rivoluçión, promovéndo però 'n'inmàgine ch'a désse seguéssa, dónde a ciù pàrte de crìtiche êan pe 'n scistêma econòmico sorpasòu e 'na burocraçîa ezagerâ. Pe de ciù, no gh'é goæi riferiménti a-i scìnboli e a-i têmi da rivoluçión françéize, co-ina coiôza ripetiçión no sôlo da poética do De Frànchi, ma de quélla do Cavàllo ascì, cómme testimoniòu da-a löde de l'Antönio Màia Posêu a-o prescidénte Cotàrdo Solâri. Co-a poêxîa ch'a l'êa dónca do tùtto ligâ a-a tradiçión precedénte, a despêto da rivoluçión polìtica, o tèsto ciù inovatîvo de l'esperiénsa repubricànn-a o l'é 'n interesànte diàlogo in pröza de l'Antönio Duràsso cóntra o trasformìsmo polìtico. Sto librétto chi, leçión picìnn-a de tiâtro desligâ da-a comédia do Sèteçénto, o l'é o precorsô di vàrri diàloghi polémichi do sécolo sucescîvo, spésse vòtte publichæ inti lunâi democràtichi e inti giornâli zenéixi.