cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Staçión de Caransàn-Sant'Andrìa
Inpianti
A fermâta a l'éa servîa tànto da trêni mèrci quànto da trêni pi-i pasegêri, con sôlo 'na banchinn-a dotâ de marciapæ ch'a l'anâva a afiancâ l'ûnico binâio pasànte.
Predosa
Predosa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Quargnento
Quargnento o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Carêga do Diao
Descriçión
A carêga do diao a l'é 'n monte inta cadenn-a rociôza do Monte Antoa. Dîto coscì perchè o gh'à in çimma a fórma de 'na carêga, o l'é erto 958 m. . Arente a lê gh'é a Biurca, erto 940 m., e l'Anchîze, erto 882 m..
Gh'é 'na vîa ferâ, ciamâ Deanna Orlandini, ch'a permette de atraversâ tùtta a cadenn-a de træ çimme. Pe arivâ donde a prinçipia a vîa ferâ, sotta a l'Anchîze, bezeugna pigiâ 'n sentê ch'o parte da-a Croxe di Fieschi.
Rubigliu
U rubigliu (Robinia pseudoacacia (L., 1753), ditu asì rubìnia a Seravòle, acàcia in zenàize, ga s ia in finarìn, gazîa in priàize, gazìa in arbenganàize cumme in urmeàscu, o sgazìa , gaggìa in arascìn, gaśìa asì a Inpéria) l'é 'na pianta da famìa di Fabaceae, originaria dl'América du Nord e naturalizò in Europa e in òtri cuntinainti. Gh'é tanti rubigli anche inte l'Apenìn ligure, e i fiùe du rubigliu i piòza tantu a-i òvie chi fan in tipu d'amé bón e famuzu.
Anulâ
O dio anulâ ò dio de l'anello (dito ascì à uzo informale "dio spozello") o l'è o quarto dio da man, poxiçionao tra o dio mezan e o marmelin.
O l'è composto da træ falange.
O l'è ciamao coscì percose se ghe porta a fede noçiâ.
À peto di atre die l'anulâ o g'ha 'na mobilitæ limitâ da-o momento che o so moscolo flessô o l'è conligao a-i dii mezan e marmelin ascì, e questo perchè da 'n ponto de vista evolutivo a so fonçion prinçipâ a l'ea de suporto inta preiza senç'atri compiti particolæ. Pâ che o çellebre compoxitô e pianista Robert Schumann inta so mateia o l'avesse sotoposto o so anulâ da man drita a de tortue proppio pi aomentâne a mobilitæ, acaxonandose do 1832 a perdia de l'uzo da man.
In baze a di studdi tuttoa in corso pariæ che ghe segge 'na corelaçion tra o raporto tra a longheçça do dio endexo e de l'anulâ e l'espoxiçion prenatale a-i androggeni e de consegoença à despæge caratteristiche fixiche e comportamentale.
362 a.C.
ĉĉĉĉ
thumb|240px|center|[[Epaminònda (418 a.C.-362 a.C.) o difénde Pelòpida ]]
Euröpa
A Batàggia de Mantinea.
Staçión feroviària
thumb|280px|right|[[Zena, Staçión de Zêna Brignoe, esterno]] A staçión feroviària a l'é 'n pòsto de servìçio, co-i segnâli de proteçión, che o serve a fâ arivâ, incroxâ e fâ partî i trêni.
'Na staçión feroviària a l'é l'intrâ a-a ræ feroviària di viâgiatôi, da pòsta, di bagàggi e da-a mèrçe ascì.
Lavàgna (dizanbigoaçión)
A pòula lavàgna a poriéiva indicâ:
Ricaldone
Ricaldone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Léngoa frànca mediterània
A léngoa frànca mediterània, conosciûa co-o nómme de Sabir ascì, a l'êa unn-a ò ciù léngoe de contàtto ch'én stæte dêuviæ cómme léngoa frànca into baçî do Mediterànio tra i sécoli XI e XIX. L'April McMahon a l'à parlòu do Sabir cómme o "pröto-pidgin do sécolo XV" e a "relìchia da prìmma léngoa frànca, 'na léngoa de l'Etæ de Mêzo parlâ da-i mercànti e da-i croxæ into Mâ Mediterànio". Defæti, pe l'Operstein e a McMahon, o Sabir e a "léngoa frànca" saiéivan dôe léngoe separæ ma con di stréiti ligàmmi fra de lô.
Etimologîa
miniatura|250x250px|Màppa de l'Eoröpa e do Mâ Mediterànio inte l'[[Atlànte Catalàn, 1375]] O nómme da léngoa frànca o vêgne da-o bàsso latìn e o doviéiva voéi dî a "léngoa di Frànchi" e, in particolâ, a l'inprinçìpio o fâva riferiménto a-a léngoa comerciâle dêuviâ a l'época into Mediterànio de Levànte. O nómme "Frànchi" o l'êa defæti dêuviòu pe indicâ tùtti quélli che vegnîvan da l'Eoröpa de Ponénte into perîodo tàrdo-bizantìn. De chi o scignificâto de "léngoa frànca" o s'é alargòu, arivàndo a indicâ 'na quæ se sæ léngoa pónte. L'âtro nómme co-o quæ a l'é conosciûa, sàiva a dî "Sabir", o dêv'êse ligòu a-a pòula saber, che inte léngoe da Penîzoa Ibérica a veu dî "savéi".
Òrìgine
A l'inprinçìpio a léngoa frànca mediterània a l'êa bazâ sorviatùtto in sciô zenéize e in sciô veneçiàn, ciù de caraterìstiche segondâie ch'arivâvan da-e léngoe òcitàn-romànze cómme catalàn e òcitàn. Ciù tàrdi tra i pòrti da Barbàia, d'ancheu inta región conosciûa cómme Maghreb, a léngoa a s'é evolûa vèrso di træti ciù comùn a-o spagnòllo e a-o portoghéize. Pe de ciù, a léngoa frànca a gh'àiva di préstiti lengoìstichi da-o bérbero, da-o tùrco, da-o françéize, da-o grêgo e da l'àrabo ascì.
A gramàtica da léngoa a dêuviâva caràteri da-e léngoe diferénti che l'àivan infloensâ. L'infinîo o l'êa dêuviòu pe tùtte e fórme verbâli e o léscico o l'êa sorviatùtto de tîpo Ìtalo-Romànzo, co-în'interfàccia spagnòlla. Coscì cómme inte l'àrabo, o spàçio de vocâle o l'êa amermòu, e-e infloénse do véneto se pêuan trovâ inta chéita de çèrte vocâle e inte pöse intervocàliche.
Ûxi
Quésta léngoa mescciâ a l'êa bén bén dêuviâ pò-u comèrcio e pi-â diplomaçîa, ciù che da-i scciâvi di bagnio, da-i pirâti da Barbàia e da-i eoropêi che stâvan a Argê into perîodo pre-coloniâle. Storicaménte, i prìmmi pòsti dónde s'é difûzo són stæti i fóndeghi zenéixi e veneçién into Levànte, pasòu l'ànno 1000."Co-a difuxón da léngoa frànca into Mâ Mediterànio, gh'é stæto a sò framentaçión dialetâle, co-a diferénsa prinçipâ ch'a l'êa dovûa da-a prezénsa ciù inportànte de pòule zenéixi, veneçién e provensæ into Levànte méntre, into Maghreb, l'êa ciù comùn o léscico de derivaçión Ibêro-Romànza. Inta segónda zöna, dòppo chi-â Frànsa into sécolo XIX a l'é diventâ a poténsa dominànte, a léngoa frànca argerìnn-a a s'êa bén bén galicizâ (tànto che se dîxe che-e génte do pòsto credéivan de parlâ françéize quànde discorîvan in léngoa frànca co-i françéixi, co-i françéixi che pe cóntra credéivan de parlâ àrabo), con quésta versción da léngoa ch'a s'é conservâ scìnn-a-a fìn do sécolo XIX. O françéize argerìn o l'êa pe cóntra 'na variêtæ da léngoa françéize, scibén chi-â léngoa frànca a l'à avûo 'na çèrta infloénsa inta sò evoluçión; inte 'n mòddo scìmile, de âtre léngoe pàn infloensæ da-a léngoa frànca. Prezénpio, o pidgin italiàn-eritrêo o gh'àiva de somegiànse co-a léngoa frànca, spécce inte l'ûzo di partiçìppi italién cómme marcatoî pasæ ò perfetîvi. L'é stæto dónca teorizòu che quéste somegiànse ségge stæte trasmìsse a-i eritrêi pe mêzo di stereòtipi do parlâ forèsto italiàn."E somegiànse da léngoa frànca con âtre léngoe són un di pónti de discusción in sciâ sò clasificaçión cómme léngoa. Pi-â ciù pàrte di studiôxi a saiéiva da consciderâ cómme 'n pidgin, méntre di âtri són contrâi a st'afermaçión chi e propónn-an de consciderâla cómme 'n'interléngoa.
L'Hugo Schuchardt o l'é stæto o prìmmo lengoìsta a studiâ a léngoa frànca inte 'n mòddo scistemàtico. In sciâ bâze da teorîa monogenética de l'òrìgine di pidgin ch'o l'àiva svilupòu, a léngoa frànca a l'êa conosciûa da-i navegànti do Mâ Mediterànio, inclûxi i portoghéixi ascì. Sti chi, quànde àn comensòu l'esploraçión de Àfrica, América, Àzia e Òceània, àn çercòu de comunicâ co-e génte do pòsto co-in parlâ mescciòu tra 'na versción portogheizâ da léngoa frànca e-e léngoe locâli. De lòngo pi-â teorîa do Schuchardt, quànde ingléixi e françéixi són intræ in conpetiçión co-i portoghéixi e sò ciùsme àivan inpréizo o "portoghéize corótto". In sciâ fìn, 'n procésso de relescificaçión o l'à portòu o léscico da léngoa frànca e do portoghéize a êse rinpiasòu da-a léngoe de popolaçioìn in contàtto.
Sta teorîa chi a l'amîa de mostrâ e somegiànsa tra a ciù pàrte di pidgin e de léngoe créole d'òrìgine eoropêa, cómme o tok pisin, o papiamento, o sranan tongo, o krio e o pidgin ingléize-cinéize. Di rèsti da léngoa frànca se pêuan ancón trovâ into parlâ argerìn e into polari. Gh'é de tràcce che se són conservæ inti topònimi ascì, cómme prezénpio o Còu Guardafui, ciamòu coscì da l'espresción in léngoa frànca pe "amîa e scàppa".
Dibàtito
Bén bén de caràteri da léngoa frànca són ancón matêia de dibàtito, con de òpinioìn diferénti tra i studiôxi. Sto fæto chi o l'é dovûo da-a natûa sorviatùtto òrâle da léngoa frànca, tànto che no gh'é goæi de testimoniànse scrîte, che pi-â ciù pàrte són di ezénpi in letiatûa e no di câxi do sò ûzo pràtico. Quésto o poriéiva êse o ségno de 'na léngoa no fisâ ma ch'a càngia bén bén co-o ténpo.
Ransi
Ransi (dîtu ascì Ransci, in italiàn Ranzi) a l'è ina frasiùn du cumün da Prìa, in-ta pruvinsa de Savuna, ch'a cunta 306 abitànti. Fin a-u 1928 u l'êa cumün indipendente.
Geugrafia
Sturicamente ligâ a-u paìze a l'è ascì a parte d'in gîu a-a fuxe du Riu Ransi, dîta apuntu Maîna de Ransi, in direttu cuntattu cun Löa e A Prìa. U riàn, ch'u nàsce a levante da zôna dîta du Carriâu, a vàlle de l'abitòn, u canpa fina l'êgua d'in âtru turènte: l'Arxêa (o riàn Crözu), ch'u scûre a-u de sutta da burgâ de Caselle, e a munte de sta chi u surca a zôna fra u Munte Ciàzze Sécche (428m) e u Ciàppparu. A l'estrêmu punente se tröva invêxe u Briccu di Sinque Èrbi (206m), a marcâ u cunfìn cun Löa.
E burghê
Trê e sun e burghê prinsipâli da vìlla: Dransciü, Dranzü e E Caselle.
Urìgine du numme
U numme Ransi segundu e ipôtezi avansê da-u prufesû Nino Lamboglia, puêva aveighe in urìgine pre-rumana, êpuca dunde, cun tütta prubabilitê a u tupònimu u se riferiva a 'n teritoju be ciü grossu da Ransi d'ancö. Pödâse che a paòlla a l'agge cumme urigine u termine latìn Antion (dapö Antium e, pe azunta de prefissu, Rantium), püe se a magiuransa di studiuzi a l'è purtâ a pensâ che l'urigine a segge da sercâ in-te l'etê de mézzu.
Puêa, difêti, êssese evulüu da-a raîxe germanica Rand-, che, zuntandughe cumme sufissu l'ipucuristicu -so, u furmeéva u termine Rand-so, poi trasfurmòn in Ranso e dapö in-ta furma plürale rêza Ransi, anche se prucessu de stabilizasiun u l'è pasòn, però, fina pe' tupònimi ancù latinizê, cumme Ranci.
Preistoja e êpuca preumana
Inseîa in-tu quàddru de l'Ingaunia de Levante, u teritoju u mustra segni de frequentasiùi presedenti a l'êpuca di rumèn. In-te questa prìmma fâze de stabilitê di insediamenti zugavan in ròllu fundamentâle e zône culinâri, che e permetevan de stabilîse in-te 'na puzisiùn ben difendibile. Pe sta mutivasiun ben ben frequentâ a l'êa a zôna cumpréza fra Giüstéxine e Tujàn.
Pôcu distante da l'abitòn da villa u l'è u scìtu da Ròcca de Féne (ch'u resta in-ta zôna du Trabuchettu, de rinpettu a-i burghê ransìne), frequentâ fra a fìn de l'etê du Brunzu e u prinsipiu de quélla du fêru.
De seguitu a stu periudu chi furme de limitâ ürbanizasiùn se cuntìnuan a espànde, cun l'evulusiun de tècniche agricule e di scàngi ecunomichi versu a sitê d'Arbenga, sentru prinsipâle da tribü di Lìgüri Ingàuni.
L'urganizasiùn de zône intèrne a l'êa bazâ in scia custrusiùn d'ina séie de castelê, scituê in puzisiùn duminànte. Fra i ezempi prinsipâli sparsi da Löa fin a Veéssu, quêxi a furmâ ina cadéna lungu a còsta, truvemmu quélli da Rocca de Fene e ascì i cuscì dîti Castelê de Ransi.
Interpretandu quantu ripurtòn da-u Cottalasso, pâ che fra i sei paìxi déti a-i sciàmme in-ta cunquista de l'Ingàuna de Levante, u rientreéva püe Ransi.
Êpuca rumâna
U l'incumènsa cuscì u prucessu de rumanizasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da Via Julia Augusta (incumensâ du 13 a.C.), in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cunquistê. Ransi se mustrava dunca in cuntinuasiùn cu-e cumünitê vixine de Giüstéxine e Löa, vista a furmasiun d'ina mansio a-i péi da Rocca de Fene.
Ligâ a-postu, dapö, a mansio du Pulupixe, sentru ch'u se identificheéa cu-a mudèrna Giüstéxine: bezögna a-u ciü cunscideâ, però, st'insediamentu nu tantu cumme ina realtê ünitâia.
Vista a cunfurmasiùn da valâ du Scaînciu, strêta, tantu da êsse ciamâ Canùn, nu ghe sun stête cundisiui pe sustegnî in grande svilüppu ürban. L'è ascì sta chi a mutivasiun ch'a l'ha purtòn a l'espansciùn ascì di növi sciti, cumme u Müàzu de Ransi, dund'i scâvi fra i ànni '70 e '90 i l'han purtòn a-a lüxe ina séie de bazamènti ch'i fan pensâ a müagge antìghe.
In-tu mèximu pòstu sun stête rinvegnüe pròpiu de tunbe rumàne, dund'e sun stête truvê de munêe de êpuca imperiale e in urna sénerâia ascì.
A cavavàllu fra Settesentu e l'Ötusentu, a-u Vicaiu, senpre d'in gîu a-u Müàzu, i sun stêti truvê quattru framenti de marmu cun e incixui "", asemme a in cunscistente repertoju de munêe de diferenti periudi, da-u giuliu-claudu fin a-a tàrda etê inperiâle.
Etê de mézzu
Se in-te l'âtu mediuevu i se seguan i fêti da cumünitê de Giüstéxine, l'è dapö, in-tu 1263, ch'a se ha 'na mensciun vêa e pròpia di castelê ransìn, in-t'in scrîtu ligòn a l'investitüa, a Löa, de Ubertu Doja. Pâ che in ducumentu ciü antìgu (1212), fra l'âtru, u mensciunava tantu u Müàzu quantu a burgâ de Caselle, ma pe vegghe a furmasiùn de l'abitòn d'ancö u se dêve spéâ ancùn quarche séculu.
Da l'inpiantu de l'abitòn e sun cèe e urigini medievâli, vistu che u se tröva articulòn in sce dûe diretrîxi culinê foscia de êpuca presedente, ch'i l'han pe da bun influensòn a sö cunfurmasiùn. Du seculu XIII u se ha fina l'ingressu da cumünitê de Giüstéxine sutta a-u Marchezòn du Finâ, cu-u custante inpegnu de Enricu II Du Carettu, e cun sta chi anche a vìlla ransìna.
L'è in-te stu moddu chi che l'ecunumìa lucâle a s'avansa e ch'u s'ha in cangiamentu in-te pruprietê agricule, pe a ciü pàrte lighê a-i rammi da famiggia Renbâdu.
Seguendu de lungu i eventi da cumünitê de Giüstéxine, cun l'avrî du 1448 u se ascìste a-a fìn du dumìniu caretescu, grassie a l'uperasiùn guidâ da-u capitàn zeneze Peu Freguzu.
Etê muderna
Da quantu cögîu da Agustìn Giüstinén, in-ti sö anê da Repübbrica de Zena u se sa che du 1530 a vìlla a cuntava quarànta föghi. Âtra funte, du 1540, u batêximu in San Giuànni u Batìsta a Löa, d'in matettu de Villa Ranzi, tüttavia tütte e dui dête saievan sucescìve a-u primmu mumentu de agregasiun ürbâna.
Cun l'evulusiun de tècniche argicule a guâgna terén a cultivasiun de l'oìvu, ch'a divegne determinante pe l'ecunumia tantu de Giüstéxine quantu de Ransi.
L'è propiu stu fenomenu, ch'u porta a l'espansciùn de l'abitòn fra u Sinquesentu e u Seisentu, ch'u ghe da a cunfurmasiun de vìlla, in-tu sensu de insediamentu avèrtu, sensa müagge difenscìve. Asemme a sta côsa chi u se rìva ascì a 'n prugrescivu destacamentu da-a matrixe de Giüstéxine, vistu che via via a sciòrte a guagnâ ina mazû indipendensa.
Staçión de Cassine
A staçión de Cassine (in italian  Stazione di Cassine), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio do comùn de Cassine, inta  Provinsa de Lisciandria.
Ransi
Etê muderna
Se riva dunca a-a dumanda de separasiun pe-a furmasiun du cumün autònumu, fêtu ch'u pàssa atraversu l'istitusiun da Paròcchia de San Benardu, destacâ da quélla de San Michê du 1615. U truncamentu nu dev'êsse imaginòn cumme néttu fra e due realtê, ma cumme in prucessu in àttu da tenpu, ch'u l'ha razuntu u sö màscimu cu-a recesta, atraversu a mediasiùn di scindacatûi zenezi Gerolamo Serra e Gerolamo Invrea, ch'i l'han inviòn in ducumentu du 18 zügnu du 1676 a-u Senâtu de Zena.
Staçión de Cassine
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Cassine a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Ransi
Etê muderna
A-i 21 de lüggiu de quell'annu i venan inviê i àtti üfisiâli du distacamentu, dòppu ina seie de incuntri pe fissâ tantu i cunfin quantu u pagamentu de tàsce e di débiti, ch'i se sun tegnüi fina cu-a mediasiùn da pudesteìa priéze.
Cu-u Setteséntu a cumensa u fenomenu de migrasiun di ransin versu a culònia ingléze de Gibiltêra, vistu a furtüna ch'i l'axevan fêtu i primmi "pelegrìn", apartenenti a-a famìggia Renbadu. I traffeghi di ransìn a Gibiltêra van a incrementâse e i früttan pe tüttu u XVIII séculu, cuncentrê in-tu quartê da Calata.
Etê cuntenpuranea
Cu-a Revulusiùn fransese u teritoiu ransin u vegne tucòn da-e cunseguense da Bataggia de Löa (1795). In-tu specificu u se parla da batàggia de Ransi, scuntru militâre avegnüu du 1798, ch'u l'ha avüu cumme teâtru u Briccu di Sinque Erbui, in-ta parte ciü a punente du cumün. L'epizodiu u l'ha vistu cunfruntâse in gruppu de vuluntàri ransìn fedêli a l'apena nascüa Repübbrica Ligüre cun in cuntingente piemunteze, cu-a vitôia di primmi.
A Lìgüria a vegne dunca purtâ sutta a-u cuntròllu piemunteze, e cun lê Ransi a divegne parte da Pruvinsa d'Arbenga. In-tu mêximu periudu l'ecunumia a razunze in növu svilüppu, a-u ciü in-tu cumèrciu de l'öiu, che però u nu sciurtìva du tüttu a sudisfâ i bezögni de famigge ransine a parte sta côsa chi, a pupulasiun a nu viveva in grandi dificultê ecunomiche, tantu che nu se verifican grandi epizòdi de migrasiun versu e Americhe.
Segundu e statistiche fransezi, difêti, i abitanti du cumün i l'êan 322, dêtu ch'u resta in linea a-e indagini de dòppu (311 abitanti du 1875).
Se asciste dunca a l'aumentu de l'alevamentu versu a fin du seculu e a in grande fenomenu de alienasiùn di terén cumünâli, spanteghê d'in gîu a-a lucalitê de Funtanasse. Sti chi divizi in lòtti, sun stêti vendüi a-a ciü parte de famigge ransine, ch'e sfruteràn ben ben sti tòcchi fin a-u segundu dòppu guèra, cumme testimuniòn ascì da-a presensa de 'na lunga série de cabànne.
Staçión de Gavonâ
A staçión de Gavonâ (in italian  Stazione di Gavonata) a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1923; a l'éa ao serviçio do comùn de Cassine, inta Provinsa de Lisciandria, pi-a fraçión de Gavonâ.
Ransi
Etê cuntenpuranea
Pe fâ frunte a-e necesitê d'êgua tantu de fàsce quantu de l'abitòn, in-tu 1926 vegne custruìa ina cundòtta de sette chilòmetri ch'a sfrütta e surgenti du Zuvu, grassie a'n gruppu de cuntadìn ch'i se n'êan fêti càregu.
Staçión de Gavonâ
Stòia
A staçión a l'é stæta avèrta into 1923 pe vegnî incóntro a-e esigènse da popolaçión. A-o moménto i trêni no se fèrman chi, donca a staçión a rizólta desmìssa.
Ransi
Etê cuntenpuranea
Di inissi du seculu XX i sun i travaggi du stradun Ransi-A Prìa, incumensê cun l'apaltu du 29 de dixenbre du 1909. Cu-a guêra u cumün de Ransi u l'ha otegnüu a puscibilitê de döveâ di prexunêi da l'Ungaîa, da l'Àustria, da-a Germània e nu sulu, cumme lavuratûi, e dunca l'òpera a s'è inandiâ. Inaugurâ du 1919, a-i 24 de zügnu, cumme rigordòn da 'na tàrga a-a memôia di prexunê chi inpieghê, ün de sti chi, sèrbu, vìtima de 'na mìna scciunfâ. Ürtimu scindicu du cumün autònumu u l'è stêtu Bartolomeo Balzi, mèntre, cu-u periudu fascìsta vegne numinòn u pudestê José Renbâdu, primma che u 25 de zenâ du 1929 u entrasse in vigûre u decrêtu emanòn in precedensa, ch'u ne sanciva a supresciùn e l'acurpamentu a quéllu da Prìa. Se rinforsa dunca u Circulu Giovane Ranzi, ch'u l'existeva zà da-u 1919, fin a quande nu ven seròn da-u fascismu (1936), pe vegnî turna creòn du 1946, pigiandu cumme sêde a veggia cà cumüna.
Staçión de Gavonâ
Inpianti
A staçión a l'éa servîa sôlo da trêni regionâli e a l'éa dotâ de 'n sôlo binâio passànte, afiancòu da-a banchìnn-a.
Ransi
Ecunumia
L'ecunumia du paìze a l'è pe a ciü parte ligâ a l'agricultüa, cumme du rèstu u sücedde da séculi: zà in-ti tenpi passê ben cunusciüu u vìn chi fêtu, survatüttu u Nustralìn e u Vermentìn, curtivòn in-te fàsce terassê. Âtru sustentamentu quellu dêtu da-a prudusiùn de l'öiu, sruricamente cumerciòn in-te zône d'in gîu, cumme Löa e A Prìa.
Dialettu ransìn
U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu Ligüre de séntru-punènte, scimile a-a parlâ priéze e dunca influensòn da-u lìgüre sentrâle.
Mòddi de dî
Chi u nu sa travagiâ, ch'u vagghe a Ransci che u ghe mustriâ.
Quélli de Ransci, i sun quaranta e i se mangiévan 'na soma giànca; ma se u nu fusse pe i sö vixìn, i se mangiévan ascì u bastu e u curbìn.
Vie de cumünicasiùn
Ransi a l'è culegâ cu-a sêde du cumün cu-u Stradun (Via Ransi), che se ghe inestan e stradde a partì da-a Maîna de Ransci (Viale Riviera), da-a stasiùn feruviâria e da l'àrgine du Maémua (Via da Curnixe). Vixin a l'abitòn u se tröva fina u caséllu da Prìa in sce l'autustradda A10. Tradisiunalmente, invexe, e vie de cumünicasiùn e l'êan quàttru: de Cian Boscu (versu A Prìa), da Cà da Còsta (versu Löa), di Zuvi (versu Bardenèi), e di Müàzi (versu Giüstéxine).
Staçión de Gamalêo
A staçión de Gamalêo (in italian  Stazione di Gamalero) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'éa ao serviçio do comùn de Gamalêo, inta Provinsa de Lisciandria.
Inpianti
A fermâta a rizultâva servîa da trêni regionâli, con doî binâi pasànti afiancâi da-a banchinn-a con marciapæ. O fabricòu a-o moménto o l'è dismésso.
Çenêla
thumb|200px|right|1950, Cinderella Çenêla (in lengua ingleise Cinderella e in lengua italiann-a Cenerentola) a l'é 'na pelìcola d'animaçión e muxicâle prodûa da Walt Disney inte l'ànno 1950.
Descriçion e stòia
A pelìcola Çenêla a l'é bazâ sôvia a föa Çenêla de Charles Perrault.
I registi son Wilfred Jackson, Hamilton Luske e Clyde Geronimi.
Staçión de Sessàdio
A staçión de Sessàdio (in italian  Stazione di Sezzàdio) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'ea ao serviçio do comùn de Sezzadio, inta  Provinsa de Lisciandria, scibén ch'a l'é colocâ inte quéllo de Gamalêo.
Inpianti
A staçión a-o moménto a rizûlta serâ a-o serviçio viaggiatoî, scicómme ch'a l'é adêuviâ sôlo cómme pónto de incrôxo fra i trêni.
I doî binâi i son servîi da banchìnn-a con relatîvo marciapæ.
Córso Paganìn (Zêna)
miniatura|250x250px|Vìsta de Córso Paganìn inte l'ànno [[1941]] Córso Paganìn o l'é 'na stràdda de Zêna, pàrte da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte. Sta stràdda chi, ch'a pîgia o sò nómme da l'avoxòu conpoxitô zenéize, a colêga, a ponénte, Córso Firénse (ch'o l'incoménsa in corispondénsa de Ciàssa Gofrêdo Vìlla) e, a levànte, Córso Magénta (ch'o l'incoménsa in corispondénsa da Montâ de Sant'Ànna).
Stöia
Córso Paganìn o l'é stæto realizòu tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX pe servî 'n'àrea de nêuva espansción urbâna e, inte l'ànbito da Circonvalaçión, pe colegâ e dôe estremitæ da çitæ sénsa pasâ pò-u sò céntro. miniatura|250x250px|Vìsta de Córso Paganìn da l'[[asccianatûa de Castelétto inti ànni 1890]] Pöco dòppo l'avertûa de sta stràdda chi, tra o 1895 e o 1896, l'é stæta realizâ 'na lìnia di tranvài da pàrte da SFEF (Socjêtæ de Ferovîe Elétriche e Funicolâre) che, anàndo aprêuvo a-o camìn da circonvalaçión, a pasâva pe Córso Paganìn ascì. A lìnia di tranvài a l'é stæta in sciâ fìn desmantelâ into segóndo dòppo goæra e sostitoîa da-o traspòrto pùblico in sce gómma.
Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Córso Magénta. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tîæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo, tra i quæ gh'é o palàçio universcitâio a-o nùmero 3, diciaròu bêne architetònico.
Pe de ciù, ciù ò mêno a-a meitæ da stràdda o se trêuva o coscì dîto "Pónte Càfaro", progetòu da-o Tomâxo Carminàti e ch'o consénte o pasàggio sôvia a-a stràdda co-o mæximo nómme. Realizòu insémme a-o rèsto da circonvalaçión, drénto a-o pónte ghe pàssa o condûto da çitæ, fæto inte quélli ànni a-o pòsto de quéllo stòrico. De sto condûto chi gh'é ancón 'na testimoniànsa inti antîghi tonbìn de prîa, scitoæ lóngo tùtto o tòcco de Córso Paganìn conpréizo tra o Pónte Càfaro e a Ciàssa Gofrêdo Vìlla, d'ancheu inglobæ into marciapê de vàlle.
Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT de lìnie 36, 36/ e 606 che, pasàndo pi-â Circonvalaçión, colêgan e-estremitæ do céntro da çitæ. In particolâ, in sce Córso Paganìn gh'é a fermâta de:
Pe de ciù, a 'na vinténn-a de mêtri a nòrd da fermâta de Paganìn/Pónte Càfaro in sciâ Stràdda Acquarón, gh'é l'intrâ a unn-a de galerîe ch'arîvan a-a bâze de l'ascensô Magénta-Cròcco.
Rivalta Bormida
Rivalta Bormida o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Genola
A staçión de Genola, (in italian Stazione di Genola) a l'è stæta inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1855, a l'è stæta ao serviçio do comùn de Genola, in Provinsa de Cuneo, fin a l'ànno 2003, dæta da sò sopresción, in moddo scîmile a quanto avegnuo con a Staçión de Cosceria (in Provinsa de Sann-a) e ascì quella de Santena Tetti Giro.
Inpianti
Lontàna dao çéntro de Genola quàxi 2 chilometri, a staçión a prezénta dui ciæn distinti, chi i l'éan douviæ fin aa sò sopresciòn. Acheu a staçión a vèrsa inte 'na sitoaçión de abandón, çerâ ao pùblico con i acèssi muâi.
Staçión de Savigliano
A staçión de Savigliano, (in italian Stazione di Savigliano) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a e ascì in sciâ Saluzzo-Cuneo, averta a partì dao 1853, a l'e ao serviçio do comùn de Savigliano, in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Màstice de Scîo
miniatura|250x250px|O màstice de Scîo O màstice de Scîo (in grêgo modèrno: Μαστίχα, Mastícha) o l'é 'na rexìnn-a ricavâ da-a ciànta do lentìsco. Conosciûo co-o nómme de lâgrime de Scîo ascì, o l'é 'n prodûto tìpico de l'îzoa omònima e, cómme âtre rexìnn-e naturâli, o l'é prodûto in "lâgrime" ò stìsse.
O màstice o l'é espùlso da de gandùgge rexinôze di èrboi e o ténde a secâse inte di menìssi de rexìnn-a traslùcida ch'a se sfregóggia. Comme l'é giasciòu, a rexìnn-a a s'inmorbidìsce e a vêgne 'na gómma da-a tìnta giànca ciæa e òpâca. De gùsto o màstice o l'é asùbito amâo ma, dòppo 'n pö, o coménsa a relasciâ 'n savô rinfrescànte ch'o l'asoméggia a quéllo do pìn e do çéddro
Etæ antîga
Inte l'Antîgo Egìtto o màstice o l'é stæto dêuviòu, scìnn-a da l'época do Nêuvo Régno, cómme làcca inte de vernîxe giâne ò néigre, co-a rexìnn-a che, pi-â sò produçión, a vegnîva rescâdâ a âte tenperatûe. A prezénsa do màstice a l'é testimoniâ inte l'ànno setén do régno de Hatshepsut e l'é probàbile ch'o ségge stæto inportòu da-a tæra de Punt. Pe de ciù o l'êa, a-o mànco a partî da-o tèrso perîodo de mêzo e scìnn-a l'etæ tolemàica, 'n conponénte ségge do procèsso de mumificaçión che do kyphi, 'na mescciûa d'incénso con fonçioìn ritoâli.
A Amàrna l'é stæto trovòu, tra ciàppi de copétte de produçión locâle, de tràcce de màstice e d'incénso, co-a rexìnn-a ch'a l'êa chi trasportâ inte de giâre cananêe che, da-e anàlixi di sò conponénti, pàn vegnî da-a Palestìnn-a. In particolâ gh'é de giâre marcæ co-a scrîta snṯr, de sòlito tradûta con "incénso" ma ch'a poriéiva indicâ o màstice ascì.
O comércio do màstice o l'é ancón testimoniòu da-o famôzo ritrovaménto do coscì dîto stràcoo de Uluburun, dónde gh'é de giâre che fòscia contegnîvan a rexìnn-a do lentìsco, e scìnn-a da-e Sâcre Scritûe (spécce inta Génexi e da l'Ezechiêle), dónde l'é minsonòu 'na caravâna d'Ismaelîti che da Galaad a pórta in Egìtto tragacànto, màstice e labdàn.
Rosignano Monferrato
Rosignano Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Màstice de Scîo
Etæ clàscica
A coltivaçión do màstice de Scîo a l'é testimoniâ da a-o mànco 2.500 ànni e, in particolâ, a pòula màstice a vegniéiva da-o grêgo μαστιχάειν, masticháein, sàiva a dî "rogiâ i dénti". A prìmma mençión conosciûa de "lâgrime" de màstice a l'é fæta da l'Ipòcrate de Côo, ch'o pàrla de cómme o e dêuviâva cóntra i problêmi de digestión e pe rinfrescâ o sciòu. Tra i âtri outoî che pàrlan da rexìnn-a do lentìsco gh'é ancón l'Eròdoto, o Teofràsto, o Galêno e o Dioscòride Pedànio (inta sò òpera De materia medica).
O màstice o l'é stæto trovòu inte vàrie tónbe grêgo-române, inta càscia de 'na dónna de Milàn do sécolo III-IV e scìnn-a inte unn-a de 'n figeu a Arrington, into Régno Unîo.
I Români metéivan o màstice, con l'amê, o péive e de êuve, into vìn aromatizòu dîto conditum paradoxum. Inti ànni da dominaçión bizantìnn-a de l'îzoa o comèrcio do màstice o l'êa sott'a-o monopòlio de l'inperatô.
Perîodo zenéize
A ògni mòddo l'é stæto i zenéixi a inandiâ 'na produçión scistemàtica do màstice che, insémme a l'aûme de Fêugge, o l'êa fîto diventòu o ciù inportànte tràfego inte moén da Maónn-a, do quæ a l'àiva o monopòlio. Pe avardâ i sò interèsci, a Maónn-a a l'àiva institoîo di ofiçiæ con l'incàrego d'arechéugge a rexìnn-a, ciamæ officiales super recollectis masticis, óltre a quéllo de distriboîla tra i sòcci. Da produçión se controlâva inte 'n mòddo stréito a quantitæ vendûa in sciô mercòu, de mòddo da tegnî 'n prêxo elevòu, con l'ecedénsa ch'a l'êa conservâ inti magazìn ò adreitûa bruxâ.
L'êa pöi vietòu a véndia do màstice da pàrte di privæ e pertànto gh'êa di apòxiti duganê, dîti persequitores, che controlâvan tùtti i bàrchi in parténsa. A giustìçia a prevedéiva de fórti pénn-e pe-i fouxadoî, arivàndo a l'anputaçión di àrti ò a-a fórca.
A produçión de màstica a l'amontâva, de média, a 430 quintâli e a l'êa divîza inte træ partîe in sciâ bâze da destinaçión: ciù ò mêno 120 quintâli êan destinæ a-i mercoéi do Mediterànio de Ponénte, 114 a quélli d'Arménia, Cîpro, Rödi, Egìtto e Scìria (co-i Giustiniéin ch'àivan di fóndeghi a Lusciàndria e a Damàsco) e i ùrtimi 200 ch'êan vendûi in scî âtri mercoéi do Levànte, màscime in Àzia Minô, Grêcia, Costantinòpoli e Crimêa. Ciaschedùnn-a de ste partîe chi a vegnîva, de régola, acatâ in blòcco pe 'n perîodo da tréi a dêx'ànni da comerciànti ò asociaçioìn dedicæ a-o tràfego do màstice, che pagâvan a respîo a-a Maónn-a ògni sêi méixi, con de farfàlle træte in sce Cîpro ò Zêna. Fêua che i prìmmi ànni, dond'o l'êa lìbero de cangiâ, a-i 19 d'agósto do 1407 o prêxo do màstice o l'êa stæto fisòu a 45 frànchi pe quintâle, co-ina réndia média de 19.530 frànchi a l'ànno e dónca 'n dividéndo de tòsto 1.500 frànchi pe doòdêno. Into sécolo XVI, con l'asbasciaménto da produçión a 300 quintâli, o prêxo o l'êa stæto portòu a 100 ducàtti a quintâle, co-ina réndia de 30.000 ducàtti in tùtto e de 2.300 a doòdêno.
A lónga dominaçión zenéize, duâ pe ciù ò mêno doî sécoli, a l'à portòu a di inportànti cangiaménti inte l'òrganizaçión e inte l'architetûa di vilàggi do màstice. Pe protézze o monopòlio inta produçión e o comèrcio da rexìnn-a e comunitæ de contadìn són stæte òrganizæ inte di pàixi picìn e fortificæ, ascôxi da-o mâ. E miâge estèrne de câze àivan 'na fonçión difenscîva ascì, vegnìndo de sòlito dotæ de 'na sôla intrâ e con de tôre de diféiza in scî cànti. Pe de ciù, a-o céntro d'ògni pàize l'êa stæto tiòu sciù 'n'âta tôre dónde refugiâse in câxo de necescitæ.
Da-i Tùrchi a ancheu
A mastichochoria a l'à patîo di gròsci dànni inte l'incéndio de l'Agósto do 2012, ch'o l'à bruxòu i bòschi de lentìsco goastàndo a produçión do màstice. Da-o 2014 a coltûa tradiçionâle da mastika a l'é iscrîta a-o patrimònio colturâle inmateriâle de l'umanitæ de l'UNESCO.
Produçión
A produçión do màstice a l'é 'n'ativitæ ch'a dûa pe tùtto l'ànno. A sò arecugéita, conosciûa cómme kentos, a coménsa a-o prinçìpio de Lùggio pe anâ avànti scìnn-a l'inìçio d'Òtôbre. O procèsso o pàrte da-o netezâ o terén sott'a-i èrboi de lentìsco, ch'o l'é dónca covèrto co-o carbonòu de càlcio, 'n materiâle inèrte. Da quéllo moménto, ògni 4-5 giórni, o teu de ciànte o l'é segnòu con 5-10 tàggi, de mòddo chi-â ciànta a relàsce a rexìnn-a. L'é da quéste stìsse trasparénti che péndan da-i teu e brìlan a-a lûxe do Sô che, paìndo de lâgrime cristalìnn-e, o màstice o l'à pigiòu o sovranómme de lâgrime de Scîo.
Dòppo tòsto 15-20 giórni i prìmmi cristàlli de rexìnn-a s'indurìscian a-o pónto de crovâ in tæra. Coscì, i contadìn coménsan a arechéugge i tòcchi de màstice sécco e o netézan con ægoa de vivàgne, co-in travàggio de politûa da l'ænn-a ch'o dûa pi-â ciù pàrte de l'invèrno. O netezâ do màstice o l'é 'n procèsso ch'o vêgne ancón efetoòu a màn e d'ancheu o l'é regolòu da-e dispoxiçioìn de l'Asociaçión di Coltivatoî do Màstice. Óltre a-o màstice da giasciâ, gh'é a produçión de l'êuio de màstice ascì.
Mastichochoria
A-o 2018, inte l'îzoa gh'êa ancón vintiquàttro mastichochoria, sàiva a dî "pàixi do màstice", dónde l'anâva avànti a produçión do màstice. In particolâ, a produçión de màstice a Scîo a l'é protètta cómme prodûto alimentâre tìpico de l'Unión Eoropêa e l'é controlâ da 'na coperatîva, l'Asociaçión di Produtoî da Gómma de Màstice de Scîo (in grêgo modèrno Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου).
St'asociaçión chi a l'é 'n'òrganizaçión coperatîva de segóndo livéllo ch'a travàggia cómme òrgano de raprezentànsa de vìnti coperatîve primâie, spantegæ pe-i vintiquàttro vilàggi do màstice, e ch'a l'à o fìn de promêuve a promoçión do màstice de Scîo in Grêcia e into rèsto do móndo. Pe de ciù, l'é stæto inandiòu 'n muzêo in sciâ coltivaçión da rexìnn-a, o Muzêo do Màstice de Scîo, ch'o fà védde a stöia e a técnica da produçión do màstice, óltre a-i sò ûxi a-a giornâ d'ancheu.
Turchîa
Storicaménte, gh'é de lóngo stæta 'na produçión limitâ de màstice inta penîzoa de Çeşme ascì, in scê còste tùrche a éutto mìggia nàotiche da Scîo, dónde gh'é de condiçioìn anbietâli ancón adàtte a-a produçión da rexìnn-a. Inti ùrtimi ànni a TEMA, 'n'organizaçión tùrca pi-â riforestaçión, a l'à comensòu de ativitæ pe protézze e ciànte de lentìsco da penîzoa de Çeşme, comensàndo a ciantâne de nêuve. Sto progètto chi, tra o 2008 e o 2011, o l'à portòu a ciantâ ciù de 3.000 èrboi de lentìsco in sce 149 etâri de terén, in coperaçión con l'Institûto de Tecnologîa de Smìrne.
Ûxi
miniatura|Prodûti grêghi a bâze de màstice: 'n licôre, 'na gómma da giasciâ e de l'[[halva]]
Cuxìnn-a
Into Mediterànio de Levànte o màstice o l'é dêuviòu pe chìfari, gelâti e âtri dôsci. In Scìria o l'é azónto inta booza, 'na spécce de gelâto, méntre in Turchîa o l'é dêuviòu inte vàrri dôsci cómme o lokum e o dondurma, inte di bonétti cómme o sütlaç, o salep, o tavuk göğsü, a mamelika e ancón inte çèrte bevànde analcòliche. O sciöpo de màstice o l'é de sòlito azónto into cafè tùrco tìpico da còsta in sciô Mâ Egêo. In Grêcia co-o màstice se fàn vàrri licôri cómme o Mastika (ò Mastichato), de confetûe dîte ypovríchio (υποβρύχιο, "sotomarìn"), de bevànde, de gómme da giasciâ, di dôsci, do pàn e do formàggio ascì. O l'é pöi dêuviòu pe stabilizâ o loukoumi e o gelâto.
Into Maghreb o màstice o l'é pàrte da preparaçión de vàrie tórte, dôsci e pastiçìn, óltre a servî cómme stabilizànte inte scciumétte e into nougat. In Maròcco o màstice o l'é dêuviòu inta preparaçión de pitànse afumæ.
Un di ûxi ciù antîghi do màstice o l'é quéllo de gómma da giâscia, tànto da êse pròpio o nómme pe indicâ i cióngai inte vàrie léngoe, e, in particolâ, o l'é vendûo sorviatùtto in Scîria, Lìbano, Turchîa e Grêcia.
Religión
Segóndo çèrti studiôxi a ciànta do màstice a l'é da indentificâ co-o bakha minsonòu inte Sâcre Scrîtûe. In particolâ, bakha a pâ 'na pòula ch'a vêgne da l'Ebràico בכא, sàiva a dî "ciànze", co-in ciæo riferiménto a-e "lâgrime" de rexìnn-a prodûta da-a ciànta do lentìsco. Pe de ciù, in di antîghi tèsti de l'halakha ebràica, o màstice o l'é indicòu cómme 'n remédio pò-u sciòu ch'o spùssa, tànto da êse permìsso con sto ûzo chi into giórno do shabbat.
De lóngo pe-i ûxi religiôxi, o màstice o l'é ancón 'n ingrediénte do crìsma, l'êuio sànto dêuviòu pe l'onçión da-a Gêxa Ortodòssa.
Âtri ûxi
O màstice o l'é 'n conponénte de çèrte vernîxe ascì, dêuviæ in particolâ pe protézze e conservâ i negatîvi fotogràfichi. O màstice o l'é pöi 'n ingrediénte de profùmmi, cosmétichi, savoìn, êui e loçioìn. Inte l'Antîgo Egìtto o servîva pe l'inbalsamatûa. Inta sò fórma sécca, o màstice o peu êse dêuviòu, coscì cómme a rexìnn-a de Boswellia, inta produçión de l'incénso.
Rivarone
Rivarone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Giögrafîa
thumb|270px|Rivarone, pónto d’ormézzo in sciô sciùmme Tànao|centro
Staçión de Borgoràtto-Frascâo
A staçión de Borgoràtto-Frascâo (in italian Borgoratto-Frascaro), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio do comùn de Borgoràtto, inta  Provinsa de Lisciandria, dond'a l'è scitoâ, ma ascì de quéllo de Frascaro.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Borgoratto a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
John Fitzgerald Kennedy
John Fitzgerald Kennedy (29 Mazzo 1917 – 22 Novénbre 1963) o l'é stæto o 35eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1961-1963). O l'é stæto o primmo prescidente catòlico di Stati Unîi. O l'é stæto asascinòu a Dallas a-i 22 de novénbre do 1963 quande o l'êa ancón in càrega.
Castellazzo Bormida
Castellazzo Bormida (azeneizòu in Castelàsso Bórmia, Ël Castlass ò Castlass an Bormia in piemontéize) o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Lisciàndria.
Giögrafîa
centro|miniatura|500x500px|Panoràmma de invèrno do pàize
Sala Monferrato
Sala Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1292
thumb|300px|center|Catedrâle de San Niccòla a Bari, 1292
Staçión de Cavallermaggiore
A staçión de Cavallermaggiore, (in italian Stazione di Cavallermaggiore) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a e ascì in sciâ Lisciandria-Cavallermaggiore. Fin ao 1959 a l'éa pónto de diramaçión verso Moretta, linia çerâ e sopressa.
L'inpianto o l'è stæto averto a partì dao 1853 e o l'e ao serviçio do comùn de Cavallermaggiore, inta Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Sale (Italia)
Sale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Sarezzano
Sarezzano (azeneizòu in Saresàn, Sarsòu in tortonéize, Sarzàn in piemontéize) o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta provìnsa de Lisciàndria.
Giögrafîa
centro|miniatura|500x500px|Panoràmma de Sarezzano
Coletivitæ de Sàn Martìn
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|right|200px|A bandêa e stemma da Coletivitæ de Sàn Martìn thumb|right|200px|A poxiçión de Coletivitæ de Sàn Martìn in sciâ carta giögràfica A Coletivitæ de Sàn Martìn (nomme ofiçiâ: Collectivité de Saint-Martin) a l'é 'n teritöio d'otremâ françéize de l'América centrâle, o sò capolêugo o l'é Marigot. A s'esténde in sciâ pàrte sùd de l'îzoa de Sàn Martìn.
Staçión de Carmagnola
A staçión de Carmagnola, (in italian Stazione di Carmagnola) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a e ascì in sciâ Carmagnola-Brà, averta a partì dao 1853, a l'e ao serviçio do comùn de Carmagnola, inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argento".
Staçión de Racconigi
A staçión de Racconigi, (in italian Stazione di Racconigi) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1853, a l'e ao serviçio do comùn de Racconigi, in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Giancanéie e i sette nâni
thumb|250px|right|Giancanéie, Disney, 1937 thumb|Giancanéie e i sette nâni, trailer, 1937 thumb|200px|right|I Fræ Grimm
Descriçion e stòia
A pelìcola Giancanéie e i sette nâni a l'é bazâ sôvia a föa Giancanéie e i sette nâni di Fræ Grimm.
O regìsta o l'é David Hand.
1295
thumb|300px|center|A Certôza de La Valsainte, fondâ into 1295 (Cerniat - [[Svissea)]]
Mindén
Mindén (prununsiau, "Mindìn" in albenganeize, "Mindino" in italian) l'è ina frasiôn ed Garesce land'u i è 4 abitanti (dati agiurnoi au 2019).
Geugrafìa
Mindén l'è ina frasiôn ed muntagna ch'a s'tröva ins'ii fianchi du Bricu ch'l'ha l'ištesu nóme, ön-na de muntagne ciü' impurtanti de Orpe da Ligüria, intu grüpu ciamau Anturótu-Pisu d'Urmea. A s'tröva a pócu menu ed 900 m ins'uu livelu du mó, ešpóšta a süd, versu a valada ed Tane.
Urigine du nóme
Cume per u Bricu ed Mindén, a frasiôn a pia forsci u nóme daa reije indoeuropea "mend-", ch'a vö dí "pruminensa".
Epuca ruman-na e preruman-na
Ön-na de prime citasiui ch'i riguordi sa frasiôn ed muntagna, l'è štò truvò ins'aa štrò ed culegamentu cun Garesce.
L'indagine, facia tra u 1979 e i primi agni du duimila, l'ha permössu ed ricüperò in cuté ed feru, particuló per a sö lavurasiôn a canôn, sištema pócu cumüne, e in ciü' ina laštra  ed prea arenoria, ch'a serviva per ina tomba.
Se duu cóze i han forsci ina data, a prima int'l'etoi du feru, a zgônda versu u primu seculu d.C.. E inisioi ch'i sôn šculpíe ins'aa prea (A.V.) i fan pensò che a lapide a sege dedicò a cheich' persôn-na da "gens Valeria", višta l'impurtansa che ina vóta l'ova su culegamentu e in paragôn cun de cóze truvoi inta zóna ed Olba.
Duca u šmia che u percursu versu a Ligüria u fuse zà frequentau in cul'epuca e che su fatu l'age purtau aa fundasiôn ed nüclei ciamoi prótu- imperioi, fundoi ins'aa pašturisia. In'urigine scimile, per ejempiu, forsci i l'han avüa ascí de otre lucalitoi da valada, cume Viuzene, anche se i primi sög-gni i sôn šcumparí.
Da l'etoi muderna fén-na a ancöi
Però, prima che Mindén u dvente in veru e propiu centru abitau, u venta špetò l'etoi muderna, quande u burgu u cumensa ina pulitica per šfrütò se zóne lí. Sa pulitica l'era ed dijbušcò e zóne ed cunfén, cují i han avüu urigine Trapa, Capé e Valdinfernu, che ina vóta i eri duvroi cume zóne d'alpegiu o rizerve ed casa.
Dialöttu
Lulí u pórta a cunsciderò a variante ed Mindén cume in pasage tra i dui. Sa particularitoi l'è duüa ascí au fatu che a frasiôn l'ha avüu menu cuntati cun e otre zóne ed muntagna ed Garesce. Zgôndu i štüdi ed Nicóla Duberti, infati, i dialötti di Duersci, ed Capé e (in pòrte) ed Valdinfernu i sôn zà da bütò inta famía otu-munregaleize.
Géje
A Mindén u i è ina paróchia, indipendente dau 1848, dedicò aa Madóna du Bôn Cunscíu.
A cruje ins'u Bricu
Ins'aa pôncia du Bricu ed Mindén u i è ina cruje munimentò ota 25 metri e cun ina baze ed 120 metri quadri. U l'ha vusciüa don Francešcu Roà, paricu ed Mindén, e l'è štò inaugürò in manera uficiò dau munscignù Brüštia, vöšcuvu ed Munduiu, u 14 de stembre du 1969, dópu dej'agni ed travaiu.
"Cuštruia picandu a tüte e pórte, cun l'agiütu ed tante an-nime bon-ne." cujì cum'u s'dijova ins'uu buletén da paróchia ed s'anu là, l'è štò pensò cume ricórdu du zgôndu Cunciliu Ecumenicu Vatican e ascì cume invucasiôn ed pòje e ricórdu di mórti ed tüte e guere, cun i nomi int'in pciótu cófanu, incimentau intu piedištalu ed l'atò.
E štroi
Mindén l'è culegau cun Garesce cun a štrò cumünò Garesce-Mindén, ch'a pòrte daa pruvinciò 178 inta regiôn "Ca' de Proi", ch'a cuntinua versu a frasiôn e ch'a s' giônta pöi turna aa pruvinciò a l'atössa da frasiôn ed Capé.
Luciano Spalletti
Luciano Spalletti (Certaldo, 7 de màrso do 1959) o l'é 'n alenatô e ecs-zugòu de balón, da-o 18 d'agósto do 2023 in càrega cómme comisâio técnico da naçionâle de l'Itàlia.
Stràdda Acquarón (Zêna)
Stöia
O Pêo Acquarón, o propiêtâio de l'época de Vìlla Acquarón, ciamâ d'ancheu Vìlla Màddre Cabrini, o l'à dæto 'n fórte inpùlso a-a costruçión da stràdda. Defæti, into 1886, o l'à fæto costroî a pròpie spéize l'èrta miâgia inta pàrte inferiô do pàrco da vìlla, ch'a l'é d'arénbo pe l'ùrtima fàscia de terén ch'a s'avànsa in scîa Stràdda de Càfaro. A ògni mòddo, çìnque ànni dòppo, l'Acquarón o l'é ariescîo a cêde a propiêtæ da miâgia a-o Comùn de Zêna, con tùtti i réizeghi asociæ.
Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Stràdda Acquarón. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti scignorîli tîæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo.
Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)
A gêxa de l'Asunta (ascì numma da 'Sunta, Chiesa di Nostra Signora Assunta in italian) u l'è in edifissiu religiùsu ch'u l'è in tu burgu de Castrevegliu, sêde da paròcchia du paìse, in ta diocexi d'Arbenga. miniatura|A faciâ da gêxa da 'Sunta
Storia
sinistra|miniatura|I lavaûi e l'arcu da porte Sutana Numinâ pe'a primma vôta du seculu XII cumme Ecclesia Cohedani, in ti ducümenti de l'etài de mézzu a gêxa a vegnîa de lungu ciamâ ascì Ecclesia Sanctae Mariae.
A primma paròcchia a destacâse a pâ ch'a sécce stâ chélla de Süccarê, in tu seculu XIV, cum'i ne mustran i archivi da paròcchia castreveglìna, dund'i nu se trövan ciü àtti scrìcci pe' cuntu da paròcchia de San Bertumê a partì da u 1338.
Se sa ch'a gêxa uriginaria a gh'axêa numma ina navâ, pusisiunâ cumme aù de rimpettu au nücleu du paìse, rapresentàu da u castê di Clavesana. De testimunianse du primmu impiantu u nu ne resta nénte, vistu ch'a strutüra a l'è stâ mudificâ in tu cursu di àgni a vegnì.
Vista l'impurtansa de Castrevegliu in te l'etài de mézzu, a paròcchia a l'è stâ fin'a a sêde de emanasiùn de impurtanti àtti pübbrici, cumme i züraménti de fedeltài ai marchexi, cumme avegnüu du 1423 cun Pirru II Du Carettu.
Scicumme ch'i abitanti du paìse l'éran tanti de ciü che i posti dispunibili in gêxa, se sa che, sempre du seculu XV, l'edifissiu u l'éra stàu ingrandìu, purtandulu a e tré navàe che veghemmu ancöi.
I travàgli g'han vusciüu vint'àgni pe' êsse cumpleti e i l'han impegnàu ina série de mestri. Dai rendicunti du 1444 fàcci da l'aministratû de l'epuca, Luca Rubìa, u rezülta che, in te 'n'assemblêa fàccia aposta a se prupunêa a custrusiùn du campanìn. In ti ducümenti de doppu sun mustrai ascì u pagamentu da parte du Facìn Bassu versu Angerìn da Garesce, a seguitu di interventi fàcci a u de drentu da gêxa (1449), mentre de dui àgni primma u l'è u cumpletamentu da tûre campanària, a òpera de Teubàrdu Derfìn.
Âtri versamenti i sun ligài au rifurnimentu du legnamme, pe' u quâle u scinducu Zorzu Alizéri, du 1452 u rengrassia i "bun'òmmi de Carisàn", ma ascì pe' i punteggi, furnîi da u carpentê Aubertus Pizhorno, cumme truvemmu in ti àtti de l'ànnu ch'u vén. A riguardu du campanin se sa ch'u l'éra stàu cumensàu du 1447 da u mestru Theobaldus Dauphinus. A ralentà i travagli se ghe mette u préxu troppu âtu, ch'i vegnen afruntài da l'aministrasiun lucâle impunendu da u 1454 'na tàscia de quarantasei lìbbre, diccia "talêa". De l'ànnu dòppu a l'è a vendita, da parte du scindicu e du prève de l'epuca, de tère a l'Arpixelle, duveràe ascì cumme funte pe' a legna da custrusiùn. A cumünitài de Barestìn, invêce, a decìdde de renunsià ae sò parte du racòltu du gran ch'u vegnîa da i terén nu frasiunài de Càrpe.
Sempre du Quatrusentu a l'è a batàglia da cumünitài de Castrevegliu cuntru chélla d'Èrli, scicumme che i abitanti du paìse i spunciavan pe' custruì 'na növa gêxa ciü vixina au burgu, rispettu a a Cêve de San Martin. De cuntru i castreveglin s'eran impegnài a mantegnì u cuntrollu in scia paròcchia, finansiandu ina serie de interventi.