cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Staçión de Beura
A staçión de Beura, (in brigasco Štasiun dë Beura, in italiàn Stazione di Bevera, in françéize Gare de Bevera) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1914, poi çerâ inta Segonda Goæra Mondiâ e torna avèrta into 1979, con o ripristino da lìnia, a l'e ao serviçio do comùn de Vintimiggia, inta fraçión de Beura.
Repùbrica Zenéize
A Repùbrica Zenéize a l'é stæta 'na naçión ch'a l'é nasciûa inte l'ànno 1814, aprêuvo a-a chéita de Napolión Bonapàrte e do Prìmmo Inpêro françéize. Da l'existénsa asæ brêve, a s'é conclûza de facto con l'anesción, decîza into Congrèsso de Viénna, a-o Régno de Sardégna a-i 4 de zenâ do 1815. O sò sôlo càppo de stâto, ö sæ o prescidénte do govèrno provizöio, o l'é stæto Gêumo Særa.
Stöia
sinistra|miniatura|300x300px|[[Gabriælo Castagnêua, I zenéixi prêgan o generâle Fresia a capitolâ, 1864, litografîa]] Aprêuvo a-a chéita de l'inpêro napoliònico in Frànsa, tùtte e dipendénse conquistæ da-o Bonapàrte caziàn unn-a dòppo l'âtra, destacàndose da-o govèrno centrâle e pasàndo sótt'a-o contròllo da coaliçión anti-napoliònica.
In particolâ, a çitæ de Zêna a l'é stæta òcupâ a-i 20 de arvî do 1814 da 'na squàddra navâle da marìnn-a ingléize sótt'a-o comàndo de l'amiràlio William Bentinck o quæ, gràçie ànche a l'agiùtto da popolaçión zenéize, o l'é ariêscîo a scaciâ in pöco ténpo e ùrtime trùppe françéixi do generâle Maorìçio Gnàçio Fresia, barón d'Oglianico.
Cómme a çitæ a l'é stæta liberâ, o Bentinck, in contràsto co-i órdini riçevûi da-o minìstro da goæra do sò pàize, a-i 26 de arvî o l'à proclomòu che a Ligùria a l'êa ofiçialménte liberâ, ripristinàndo e lézze in vigô into 1797 e andàndo coscì a ricreâ 'n govèrno repubricàn indipendénte, a l'inségna de teorîe da Restaoraçión.
O tèsto do proclàmma do Bentinck o çitâva :
Cómme prescidénte do govèrno provizöio da Repùbrica Zenéize, 'n òrgano dotòu ségge do potêre legislatîvo che de quéllo esecutîvo, o l'é stæto nominòu o Gêumo Særa. Tra i âtri o gh'êa l'Agostìn Fiéschi, o Giancàrlo Brìgnoe e i avocâti Lùcca Solâri e Giöxèppe Gandolfo. sinistra|miniatura|210x210px|Gêumo Særa, o prescidénte do govèrno provizöio. A ògni mòddo, o Congrèsso de Viénna o l'êa ancón into pìn di sò travàggi e, a-o sentî de quésta nêuva, o Vitöio Manoælo I, che da pöco o l'êa stæto ànche lê restaoròu in sciô tröno do Régno de Sardégna, o l'à fæto vài e promìsse fæte da-e poténse aleæ de Inghiltæra e Rùscia vèrso de lê into 1805, quànde o l'êa stæto promìsso che, a-a caciâta do Napolión da-a pàrte continentâle do sò régno, a saiéiva segoîa l'anesción de tære de Zêna a-i sò domìnni. L'òbietîvo prinçipâ di sardegnòlli o l'êa defæti o contròllo da rivêa lìgure, dæto che quésta a l'êa l'ùnico òstàcolo ch'o se fraponéiva tra o Piemónte e l'âtro sò domìnio da Sardégna, óltre a-o fæto che o contròllo do pòrto de Zêna o l'êa de grànde rilevànsa a livéllo comerciâle into Mâ Mediterànio, scibén che in mezûa minô rispètto a-o pasòu. De segûo o posésso da Ligùria o l'aviéiva raprezentòu 'n inportànte òbietîvo stratégico e militâre ascì, óltre che costitoî pe-i teritöi oustrìachi in Itàlia do Régno Lonbàrdo-Véneto 'n coscì dîto stâto cuscinétto cóntra e futûre iniçiatîve militâri da Frànsa.
A despæto di vàrri tentatîvi di deleghæ zenéixi a-o Congrèsso de Viénna de mantegnî l'indipendénsa do stâto zenéize e a sovranitæ naçionâle do pòpolo lìgure, a raxón polìtica a-a fìn a l'é prevalûa e dónca o govèrno provizöio de Zêna, de comùn acòrdio, o l'à abandonòu o potêre pe protèsta a-i 26 de dexénbre 1814, eséndo a ciù pàrte di zenéixi contrâia a pèrde a pròpia secolâ indipendénsa 'n'âtra vòtta, pe de ciù a vantàggio do vixìn Piemónte, de lóngo fónte de goære e de sachézzi.
Castelletto Monferrato
Castelletto Monferrato o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Repùbrica Zenéize
Stöia
Dónca, a-i 4 de zenâ do 1815, i ingléixi àn consegnòu a çitæ e e tære de Zêna inte moén do sò nêuvo governatô pe l'òcupaçión sabòuda, o maresciàllo Gnàçio Thaon de Revel.
Castelletto Monferrato
Pòsti de interèsse
thumb|230px|Castelletto Monferrato, scalinâ a-o castéllo|centro
WorldCat
miniatura|350x350px|O stémma de WorldCat WorldCat o l'é 'n catàlogo ùnico ch'o l'arechéugge e coleçioìn de 15.637 bibliotêche in 107 pàixi che fàn pàrte da coperatîva globâle de l'OCLC. O l'é gestîo da l'OCLC Inc. E bibliotêche aderénti inàndian tùtte insémme a bànca dæti de WorldCat, a quæ a l'é a ciù grànde bànca dæti bibliogràfica a-o móndo. A bànca dæti a l'inclùdde âtre vivàgne de informaçioìn óltre che e coleçioìn de bibliotêche parteçipànti. L'OCLC o l'à mìsso o WorldCat disponìbile de bàdda pe-e bibliotêche, ma o catàlogo o l'é a bâze de servìççi OCLC in abonaménto ascì (cómme a condivixón de vivàgne e a gestión de coleçioìn). WorldCat o l'é dêuviòu da-i bibliotecâi pi-â catalogaçión e a riçèrca, óltre che da-o pùblico in generâle.
Stöia
L'OCLC o l'é stæto creòu into 1967 sótt'a-a gestión do Fred Kilgour. Into mæximo ànno, l'OCLC o l'à incomensòu a svilupâ a tecnologîa do catàlogo ùnico ch'a s'é sucesivaménte evolûa in WorldCat; o prìmmo eleménto into catàlogo o l'é stæto azónto into 1971.
Into 2003, l'OCLC o l'à iniçiòu o progràmma de prêuva "Open WorldCat", creàndo de fórme abréviæ a partî da 'n sotoinsémme de WorldCat disponìbile pe-i scîti d'Internétte e i rivenditoî de lìbbri, de mòddo da aomentâ l'acescibilitæ de coleçioìn de bibliotêche aderénti a-o sò progràmma.
Inte l'òtôbre do 2005, o staff técnico de l'OCLC o l'à iniçiòu 'n progètto wiki, WikiD, permetténdo a-i letoî de azónze di coménti e de informaçioìn in cànpi struturæ, lighæ a ògni eleménto WorldCat. WikiD o l'é stæto sucesivaménte eliminòu, scibén che WorldCat o l'à pöi dêuviòu i contegnûi creæ da-i uténti in di âtri mòddi.
Into 2006 o l'é diventòu poscìbile pe tùtti çercâ in WorldCat diretaménte e de bàdda co-o sò scîto d'Internétte e no sôlo pe mêzo de l'interfàccia FirstSearch, a pagaménto, a sôla a dispoxiçión in sciâ Ræ pe-e bibliotêche abonæ inti ànni prìmma. I fìltri pe-e riçèrche ciù sofistichæ in sce WorldCat són a ògni mòddo restæ disponìbili gràçie a l'interfàccia FirstSearch.
Into 2007, o WorldCat Identities o l'à incomensòu a fornî de pàgine pe 20 milioìn de eleménti, i quæ són di metadæti in sce di nómmi; prinçipalménte di outoî e de persónn-e che són sogètti de publicaçioìn.
Into 2017, l'API WorldCat Search de l'OCLC a l'é stæta integrâ inte l'instruménto de çitaçión do VisualEditor de Wikipedia, permetténdo a-i editoî de Wikipedia de çitâ façilménte i dæti in sce WorldCat. A partî da-o 2017, OCLC e Internet Archive àn colaboròu pe rénde i dæti di lìbbri digitalizæ inte l'Internet Archive disponìbili in WorldCat.
Architetûa do scistêma
I contribûti de bibliotêche a WorldCat són fornîi pe mêzo do progràmma informàtico Connexion, introdûto into 2001; o sò predecesô, OCLC Passport, o l'é stæto gradoalménte eliminòu into màzzo do 2005. I bibliotecâi che són aprêuvo a catalogâ di eleménti pêuan dêuviâ WorldShare Record Manager ò WorldCat Metadata API ascì, òtegnìndo di rizultâti scìmili.
Feipo o Bello
O Feipo IV dito o Bello (Fontainebleau, 1268 - 1314), o fu re de França da-o 1285 scin a-a morte.
Continoando e direttive polittiche d'espanscion teritoiâ e d'unificaçion da França tramandæghe da-o Feipo II, o Feipo o seppe vaise de l'œuvia d'asperti conseggê, pe-o ciu valenti giuristi e banchê borgheixi e picceni fœüdatai (comme o mercante fiorentin Musciatto Franzesi e dapœu Enguerrando de Marigny, Peo Flote, Ghigermo de Nogaret), aviandose à transformâ o so Stato inte 'na monarchia acentratrixe e naçionâ, graççie à 'na serrie de riforme burocrattiche e finançiaie (raforçamento da cançelaja, ampliamento de fonçioin di boæi e di senescarchi, riforma da tezoaja do 1314, riorganizzaçion de imposte).
Laacher See
miniatura|250x250px|Vìsta aéria do lâgo O Laacher See o l'é 'n lâgo da Germània scitoòu inta región de l'Eifel, into Land da Renània-Palatinâto. O l'é 'n lâgo d'òrìgine vulcànica ch'o se svilùppa inte 'na caldêa ch'a s'é formâ ciù ò mêno 13.000 ànni fà. In sciâ zìnn-a do lâgo gh'é a badîa de Sànta Màia Laach.
Etimologîa
O nómme do lâgo o l'é 'na repetiçión, dæto ch'o vêgne da-o latìn lacus (e l'èrto tedésco antîgo lacha) e da-o tedésco modèrno See, sàiva a dî "lâgo". Co-o pasâ do ténpo a pòula Laach a l'é finîa pe dâ o nómme a-o scîto e a-o monestê, ribatezòu da-i Gexoîti Maria Laach into 1863.
Giögrafîa
miniatura|250x250px|Màppa fìxica da región do lâgo|sinistra O Laacher See o se trêuva inta pàrte de sùd-òvèst da Germània, into masìscio de l'Eifel. Da-arénte gh'é i pàixi de Wassenach a nòrd, Nickenich a levànte, Kruft a sùd-èst, Mendig a sùd, Bell a sùd-òvest, Wehr a ponénte e Glees a nòrd-òvest. A stràdda L113 a-o costézza da nòrd-òvest, in sciâ sò zìnn-a de ponénte, méntre a Bundesautobahn 61, ch'a và da Coblénsa a-a Rhur, a ghe pàssa a-o sùd-òvest. Da-o pónto de vìsta aministratîvo, o lâgo o l'é into Land da Renània-Palatinâto, into comùn de Glees do Landkreis de Ahrweiler.
O lâgo o gh'à 'na fórma ch'a l'é tòsto riónda, pe 'na superfìcce de 3,33 km 2, 'na profonditæ màscima de 51 mêtri e 'n diàmetro de ciù ò mêno doî chilòmetri. In scê sò zìnn-e no gh'é de gròsci cazaménti, fêua da badîa de Sànta Màia Laach a-o sùd-òvest e de 'n canpézzo con céntro pe-i spòrt d'ægoa in sce quélla nòrd. O rèsto di scîti da-arénte a-o lâgo o l'é pi-â ciù pàrte formòu da bòschi.
miniatura|250x250px|I depòxiti de l'eruçión inta câva de Wingertsberg O Laacher See o l'é o lâgo ciù inportànte de l'Eifel e o l'à 'n'òrìgine de tîpo vulcànico, o se trêuva defæti drénto a 'na caldêa e dónca, a diferénsa di âtri lâghi da región, o no s'é formòu cómme 'n maar. Méntre i maar se fórman aprêuvo a de esploxioìn che fàn sâtâ i camìn di vulchén, o Laacher See o gh'à a sò òrìgine into colàsso de 'na càmia magmàtica ch'a s'é vuâ into córso de 'n'eruçión. O rizultâto do colàsso o l'é 'na depresción da-a fórma ciù ò mêno riónda, contornâ da 'na scarpâ ch'a se conpónn-e di rèsti di sciànchi do vulcàn e do materiâle prodûto da l'eruçión. Sto zétto chi o l'à formòu d'in gîo a-o lâgo 'n depòxito de tûvio èrto quàrche mêtro e conpòsto da incluxoìn de scìsto inte 'na màssa de prîa prìmixa fonolìtica. Quésti depòxiti són sfrutæ economicaménte da-a câva de Wingertsberg, a ciù ò mêno in chilòmetro e mêzo a sùd-èst do lâgo. Into câxo do Laacher See, o baçî endorèico o s'é ciù tàrdi inpîo d'ægoa e, co-o vixìn Wehrer Kessel, o l'é a caldêa ciù grànde e l'ùnica de l'Eoröpa Centrâle a contegnî 'n lâgo.
Stöia
L'eruçión vulcànica ch'a l'à portòu a-a formaçión do Laacher See a remónta a ciù ò mêno 13.000 ànni fà e, inte st'òcaxón chi, l'é stæto emìsso 'n volùmme de 5-6 km3 de màgma fonolìtico. L'ativitæ vulcànica a-a giornâ d'ancheu a l'é limitâ a-a produçión de gàzzi vulcànichi formæ sorviatùtto da diòscido de carbònio. Quésti gàzzi són relasciæ diretaménte inte l'atmosfêra o drénto a-o lâgo ascì, tànto che se pêu védde de bólle in sciâ sò superfìcce.
I depòxiti de çénie vulcànica àn permìsso a conservaçión de 'n çèrto nùmero de rèsti do paleolìtico inta coscì dîta fâze do rescadâménto de Allerød, ch'a corispónde a-i ànni de pasàggio tra e coltûe do Magdaleniàn e de Federmesser.
Castelletto d'Erro
Catelletto d'Erro o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Castellu da Prìa
U Castellu da Pria a l'è ina furtificasiùn medievâle ch'a se tröva a-a Prìa, in pruvinsa de Savùna.
Pusisiùn e carateristiche
Culucâ in sciâ ròcca dîta scin da-i tenpi antìghi cumme Petra, a furtéssa a-a giurnâ d'ancöi a se ìssa in sce 'n tòccu de cianéllu a pôca distansa da-a maîna. Ina otta però a l'éa bagnâ da-u mâ, in-te 'na zôna döveâ sturicamente cumme portu natürâle.
Ciü de precizu, a strütüa a l'è stêta manezâ fra u Sinqueséntu e u Setteséntu, rivandu a 'na dimensciùn de 272 mêtri quàddri. A l'è furnìa d'ina gròssa sâla squadrâ, insemme a l'armerìa e a-e müàgge de cunteniméntu, âte fin-a trénta metri. Da ste chi se arve ina série de lüxée.
E segrete du castéllu, cuntê in-ta tradisiun cumme gràmme e trementamente scüe, l'han fra l'âtru uspitòn, du 1395 i frê Grimaldi prinsipi de Munegu, truvê mòrti de fàmme dòppu êsse stêxi inprixunê düante a guèra cuntru Zena. Custruìu e tiròn turna sciü ciü otte in-ti séculi, u castéllu u mantegne ancù a müraüa ciü antìga in-ta parte de punente, versu u quartê da Ciassa Veggia.
Da sta parte chi l'êan prezenti ascì i muìn da Prìa, ch'i servìvan a maxinâ u gran e a crövî i bezögni alimentàri da sitadîna.
Senpre da-u làttu de punente, inta ciasetta dîta du Castellu o di Franchelli (da-u numme du palàssiu ch'u se ghe vàccia), ina otta u se truvava l'intrâ da Rivassa, a cà scignurîle, in cumünicasiùn cu-u castellu primma gràssie a in punte levaû dapö scangiòn cu-e müàgge.
Stoja
E primme testimuniânse du castéllu se déven fâ remuntâ a l'épuca rumâna, quande a zòna a végne sernüa pe a fundasiùn du Castrum Petrae. De seguitu vegne turna döveòn cumme furtéssa difenscìva da-i bizantìn, quande, du 641 se sa ch'i Lungubardi i l'axevan ocüpòn A Prìa. A st'invaxun chi, a ségue quella di Franchi, mentre in-te l'etê de mezzu a strutüa a passa de man a-u vescu d'Arbenga.
Marìnn-a Zenéize
A sò inportànsa a s'é progresivaménte amermâ tra i sécoli XVII e XVIII, perîodo into quæ o prinçipâle motô econòmico da naçión o l'êa diventòu l'ativitæ bancària, ciufîto che quélla comerciâle.
A marìnn-a zenéize a l'é stæta a-a fìn desmantelâ inte l'ànno 1815 aprêuvo a-a forsâ anesción da Repùblica a-o régno de Sardégna.
Fondaçión
miniatura|300x300px|Pitûa da flòtta zenéize ch'a tórna in pòrto dòppo 'na spediçión vitoiöza cóntra i tùrchi. Quàddro intitolòu "[[Vìsta de Zêna", òpera do 1597 do Cristòffa Gràsso.]] Céntro comerciâle za inte l'etæ antîga, l'economîa da çitæ de Zêna a l'êa bazâ in scî tràfeghi maritìmi e i comèrci. Aprêuvo a sti fæti chi a piraterîa a raprezentâva 'na séria minàccia pe-i mercànti zenéixi, che pagâvan de gròsse sómme pi-â seguéssa di sò bàrchi. Ànche Zêna mæxima a l'êa vulneràbile a-i atàcchi di piràtti, fæto mìsso in ciæo inte l'ànno 935, quànde 'na flòtta saracìnn-a goidâ da-o Ya'qub ibn Ishaq al-Tamimi a l'à sachezòu a çitæ. L'incursción mosulmànn-a a l'à dónca sponciòu a-a realizaçión de inportànti diféize into pòrto, renovàndo l'interèsse inte 'na marìnn-a mercantîle armâ ch'a batugiésse costanteménte o Mâ Lìgure. Inte l'ànno 1005, co-ina série de rifórme, s'é comensòu a-afidâ o govèrno da çitæ a 'n cónsole da-a càrega ch'a duâva quàrche ànno, nominòu tra i ciù rìcchi mercànti e propiêtâi de tære da çitæ.
A zóvena Repùblica, diventâ do tùtto indipendénte pöco dòppo, a l'êa dónca dominâ da-e necescitæ e i interèsci de conpagnîe de comèrcio, co-a marìnn-a ch'a l'êa diventâ fondamentâle pi-â seguéssa da nêuva Scignôa do Mâ. S'é dónca comensòu a nominâ 'n "âto amiràlio", che insémme a-o govèrno o l'àiva o cónpito de cordinâ e açioìn da marìnn-a, gràçie a-a quæ za into sécolo XI o Mâ Lìgure intrêgo o l'êa controlòu da-i zenéixi. A ògni mòddo, a prìmma flòtta da Repùblica a l'êa formâ de bàrchi acàtæ e apixonæ da çitadìn zenéixi, cómme mercànti e pescoéi, e no gh'êa goæi bàrchi da goæra propiaménte dîti. Cómme tâ, into sécolo XI a flòtta a l'êa sorviatùtto relegâ a-a proteçión di comèrci di rìcchi zenéixi, che continoâvan a dominâ a politìca e l'economîa da Repùblica. E inte quélli ànni gh'é i prìmmi intervénti da flòtta in de açioìn cóntra i piràtti mosulmàn, cómme quélli de l'emirâto aglàbide, scitoòu inte l'Àfrica do Nòrd. Dòppo i vàrri ànni de remésci caxonæ da-a conquìsta Normànn-a da bàssa Itàlia, a marìnn-a zenéize a l'à parteçipòu, insémme a quélle de Amalfi e do Stâto Pontifìccio, a-a spediçión inandiâ da-a Repùblica de Pîza cóntra a çitæ de Mahdia inte l'ànno 1087.
Con l'òrganizaçión de prìmme croxæ, a partî da-o 1095, l'é incomensòu 'n perîodo de gràn richéssa pe Zêna. Defæti, aprêuvo a-a necescitæ de mandâ ciù fòrse militâri pi-â conquìsta da Tæra Sànta e, ciù avànti, pi-â diféiza di stâti croxæ ascì, i zenéixi són riêscîi a òtegnî di gréndi goâgni co-o traspòrto de trùppe crestiànn-e da l'Eoröpa. Pe megioâ l'agiùtto a-i crestién into córso da Prìmma Croxâ, s'êa inandiòu 'na squàddra de dózze galêe desccegæ in Tæra Sànta. Sti bàrchi chi àivan l'inportànte cónpito de contrastâ a minàccia raprezentâ da-a marìnn-a saracìnn-a, òtegnìndo cóntra de lê de inportànti vitöie cómme a catûa de 'na sò flòtta into pòrto de Béirot inta Prìmma Croxâ. Inte quélli ànni a famìggia zenéize di Inbriæghi a l'êa diventâ asæ avoxâ in Tæra Sànta aprêuvo a-e sò inpréize, in particolâ pi-â goìdda de 'n atàcco di zenéixi da-o mâ into córso do Blòcco de Trìpoli. Óltre a-avéi riçevûo grénde richésse da-i capitànni croxæ, a Repùblica a l'êa coscì riêscîa a stabilî vàrie colònie comerciâli inti mâ Mediterànio e Néigro. Pe de ciù, a çitæ de Gibelétto, into teritöio do modèrno Lìbano, a l'êa pasâ do tùtto sott'a-o contròllo zenéize, co-a Repùblica ch'a l'àiva ascì 'n térso di dirìtti in scî goâgni prodûti da-a çitæ de Sàn Gioâne d'Âcri. Dòppo a conquìsta crestiànn-a da zöna a flòtta a l'à avûo sorviatùtto o cónpito de difénde i pòrti dond'a l'êa òrmezâ. A-o prinçìpio do sécolo XII a marìnn-a zenéize a l'à parteçipòu a-a spediçión pizànn-a do 1113-1115 inte Îzoe Baleâri pe destrûe e bâze di piràtti de Maiòrca.
Inta sò prìmma fâze, a flòtta zenéize a l'êa bazâ prinçipalménte in sce doî tîpi de galêe; ö sæ unn-a ciù gròssa ch'a repigiâva e lìnie do dromón bizantìn e unn-a ciù picìnn-a scìmile a-e âtre galêe italiànn-e. A flòtta a l'êa conpletâ da 'n çèrto nùmero de bàrchi mercântili armæ d'arénbo, do tîpo ciamòu "còcca". In particolâ, aprêuvo a-a façilitæ co-a quæ in ténpo de goæra se convertîvan e galêe mercantîli in militâri, a marìnn-a zenéize a fâva làrgo ûzo de sta ràzza de bàrchi.
Goære comerciâli
miniatura|300x300px|Litografîa ch'a móstra e vàrie conpagnîe ch'àn parteçipòu a-a [[Battaggia da Meloia|batàggia da Melöia, vitöia gràçie a-a quæ i zenéixi àn pigiòu o contròllo do Mediterànio de ponénte]] Óltre a-e òperaçioìn d'arénbo a-e goære in Tæra Sànta, a marìnn-a a l'à zugòu 'n ròllo fondamentâle inta rivalitæ tra i zenéixi e a vixìnn-a Repùblica de Pîza, co-a quæ êan in conpetiçión pò-u contròllo da Còrsega e da Sardégna. A l'êa 'na pràtica bén bén comùn quélla d'atacâ i tràfeghi comerciâli di rivâli, co-i zenéixi ch'àn fîto inparòu cómme danezâ i nemîxi e, into mæximo ténpo, difénde i sò bàrchi. Inte l'ànno 1119 'na squàddra navâle zenéize a l'à atacòu 'n convòlio mercantîle pizàn, e quésto o l'é stæto o prinçìpio da prìmma goæra fra Pîza e Zêna. A ògni mòddo sta prìmma batàggia a l'é finîa sénsa 'n ciæo vincitô, e quésto à portòu a quæxi 'n sécolo de àtti de piraterîa e atàcchi tra e dôe repùbliche pò-u contròllo in sce l'îzoa còrsa e quélla sàrda. Inti ànni trénta do sécolo XIII l'é comensòu 'na goæra no diciarâ tra e dôe çitæ, agravâ da-o ciù grànde conflìtto tra Ranpìn e Mascheræ. Aprêuvo a-o fòrte ligàmme tra a çitæ toscànn-a e o Sâcro Inperatô Româno, Zêna a l'à dovûo atrovâ di aleæ a l'èstero, e a s'é aleâ coscì co-o Pàppa co-o mandâghe, in ségno d'arénbo a-a càoza papâle, 'na flòtta pe trasportâ 'n'armâ de Ranpìn a Rómma. Ma i Mascheræ àn scovèrto i manézzi di sò nemîxi, e àn mandòu coscì 'na flòtta pizànn-a a intercetâ i zenéixi: o scóntro o l'é avegnûo inta coscì dîta batàggia do Gìglio do 1241. Ralentâ da-o càrego e da-i pasagê trasportæ, a marìnn-a zenéize a l'à avûo træ galêe afondæ, ciù âtre 27 caturæ inte quélla òcaxón. A ògni mòddo, a segónda goæra con Pîza a l'é finîa co-o ritórno a-o status quo into 1243.
Into Mediterànio de levànte o conflìtto tra i mercànti zenéixi e veneçién de Âcri o l'à portòu a-o sccéuppo da coscì dîta goæra de Sàn Sâba, conbatûa tra o 1256 e o 1270. Inte sta goæra chi a marìnn-a zenéize a l'à patîo 'na série de batòste in batàgge in cànpo avèrto cóntra Venéçia e dónca a s'é dedicâ sorviatùtto a atacâ i convòlli mercantîli ciufîto che i bàrchi da goæra. E dûe batòste patîe cóntra pizén e veneçién àn momentaniaménte òstacolòu e anbiçioìn di zenéixi ma, pe cóntra, àn in sciâ fìn portòu a-a creaçión de 'na marìnna da goæra dedicâ a-o servìçio da Repùblica. S'é dónca comensòu a costroî de galêe ciù grénde intànto che vegnîvan dæti magioî potêri a l'Âto Amiràlio; co-î avoxæ balestrê zenéixi che comensâvan a êse inclûxi inte ciùsme di bàrchi da goæra ascì. Quànde in sciâ fìn l'é scciupòu a tèrsa goæra pizàn-zenéize, a renovâ flòtta de Zêna a l'à dæto 'na grànde batòsta a-i toschén inta batàggia da Melöia do 1284. Con sta vitöia chi, inta quæ i zenéixi àn caturòu 37 galêe pizànn-e e 9.000 mainæ, a Repùblica de Zêna a l'ê diventâ a ciù grànde poténsa navâle do Mediterànio de ponénte. miniatura|300x300px|A póppa da còpia de 'na galêa zenéize conservâ into [[Gàlata - Musêo do Mâ|Gàlata - Muzêo do Mâ]] Con Pîza ch'a l'ê finîa in fórte crîxi, Zêna a s'é fîto spantegâ in Còrsega e inta Sardégna do nòrd. Inte l'ànno 1266 i mercànti zenéixi àn acatòu a çitæ de Càffa da-o Khanâto da Stréuppa d'Öo, e dòppo àn avèrto de nêuve colònie comerciâli into Mâ Néigro e inti teritöi de l'Inpêro bizantìn. Quésta espansción a l'à portòu Zêna a intrâ in conflìtto dirétto co-a Repùblica de Venéçia, ch'a l'àiva lê ascì di interèsci inta zöna. A rivalitæ tra e dôe repùbliche a l'à in sciâ fìn portòu a-o sccéuppo da prìmma goæra veneçiàn-zenéize into 1296, ànno quànde a flòtta lìgure a l'êa formâ de bén 125 galêe. A ògni mòddo, a despæto da superioritæ numérica in sciâ marìnn-a veneçiànn-a, a flòtta de Zêna a no riêscîva a intercetâla, co-i mercànti da çitæ che comensâvan a patî di gròsci dànni a-i pròppi comèrci. A-a fìn, e dôe flòtte se són scontræ into 1298 co-îna grànde batàggia into Mâ Adriàtico, dâ-arénte a l'îzoa croâta de Corsòla. Inta batàggia de Corsòla, 'na flòtta de 75 galêe zenéixi a l'à dæto 'na grandìscima batòsta a-e 95 galêe veneçiànn-e prezénti, con l'afondaménto ò a catûa de 83 de quéste. A ògni mòddo i zenéixi ascì àn patîo de pérdie no trascuràbili, che no poéivan êse sostitoîe a-a spedîa da-i cantê navâli da çitæ. O conflìtto o l'é dónca finîo inte 'na scitoaçión de relatîvo stàllo a partî da l'ànno 1299. Dòppo a goæra, gràçie a-o contròllo do comèrcio di scciâvi into Mediterànio, a marìnn-a zenéize a l'à posciûo inpiêgâ migiæa de scciâvi cómme remoéi. Sta polìtica chi a l'à portòu a 'na fòrte riduçión de spéize pò-u mantegniménto da flòtta dæto che, a diferénsa de Venéçia ch'a l'adêuviâva sôlo di bonægia, no gh'êa ciù de bezéugno de pagâli. Pe cóntra, quésto o l'à però portòu a 'na diminuçión de òmmi disponìbili p'abordâ i âtri bàrchi, perché i capitànni zenéixi no se fiâvan a-armâ di scciâvi.
Inte l'ànno 1340 'na flòtta formâ da chìnze galêe zenéixi sott'a-o comàndo do Pêo Barbavêa a l'à conbatûo insémme a 'na flòtta françéize inta batàggia de Sluys, pàrte da goæra di çént'ànni cóntra o Régno d'Inghiltæra.
Inte l'ànno 1378 l'é scciupòu a quàrta goæra con Venéçia, a coscì dîta "Goæra de Ciòzza", conbatûa quésta ascì pi-â minàccia che i Veneçién raprezentâvan pe-i comèrci zenéixi into Mâ Néigro. Co-a ciù pàrte da flòtta zenéize ch'a l'êa dêuviâ cómme scòrta pe-i sò bàrchi mercantîli ch'andâvan da Zêna inta Crimêa, i veneçién àn aprofitòu da scitoaçión, sachezàndo vàrri pàixi scitoæ lóngo e costêe. Pe de ciù, inte quéll'ànno a marìnn-a zenéize a l'é stæta batûa da-i veneçién inta batàggia de Càppo d'Ànsio. Into màzzo do 1379, aprêuvo a-a vitöia de Pöla, i zenéixi són riêscîi a sbarcâ into pòrto de Ciòzza e àn pigiòu a çitæ. Con sta conquìsta chi a flòtta a voéiva blocâ diretaménte a çitæ de Venéçia ma, con l'arîvo di rinfòrsci veneçién, a-i 24 de zùgno do 1380 a l'é stæta batûa e a l’à pèrso 17 galêe. Blocâ dónca a tæra e sénsa rinforniménti, l'armâ zenéize a l'à dovûo aréndise, e quésto, pöco dòppo, à portòu a-a fìn da goæra. Con sto conflìtto chi, finîo co-o ritórno a-o status quo e co-o sfiniménto de fòrse de dôe repùbliche, Zêna a l'à pèrso numerôze figûe e mézzi ciâve, perdéndo o primâto into Mediterànio de ponénte in favô di aragonéixi ascì.
Declìn
A despæto do declìn da Marìnn-a de Zêna e da Repùblica, i zenéixi àn continoòu a êse tra i mainæ ciù avoxæ a-o móndo. Defæti, gréndi navegatoî e cartògrafi cómme o Cristòffa Cónbo, o Batìsta Agnéize e o Pêo Vescónte vegnîvan tùtti da-a Supèrba.
Rifórme de l'Andrîa Döia
A ògni mòddo, vèrso a meitæ do sécolo XVI, o perîodo de rinàscita pi-â marìnn-a zenéize o sò conclûzo aprêuvo a 'na série de sconfìtte militàri. A flòtta inperiâle a l'é stæta batûa da-i Tùrchi into 1538 co-a batàggia de Prevêza; inte l'ànno 1541, co-a spediçión d'Algêri, a flòtta zenéize a l'é stæta danezâ da 'na série de boràsche; into 1552 'na flòtta spagnòllo-zenéize a l'é stæta batûa inta batàggia de Pónsa e, into 1553, a no l'é riêscîa a blocâ l'invaxón françéize da Còrsega. Pe de ciù a l'à parteçipòu con quàrche bàrco a-a flòtta ch'a l'é stæta batûa da-i Tùrchi inta batàggia de Gérba do 1560. A ògni mòddo, into 1571, a marìnn-a zenéize a l'à contriboîo con 29 galêe - pe 53 bàrchi in tùtto - a-a flòtta da Lîga Sànta inta grànde batàggia de Lépanto, con l'amiràlio Gioâne Andrîa Döia ch'o l'à sfondòu o fiànco drîto da flòtta òtomànn-a. Aprêuvo a sta vitöia chi, i crestién són riêscîi a fâ finî o domìnio òtomàn in sce l'intrêgo Mâ Mediterànio.
Inte l'ànno 1556 l'é stæto creòu, pe conbàtte in mòddo ciù eficénte a piraterîa, o "Magistrâto de galêe". Co-a conpetiçión do sécolo XV tra Zêna, Venéçia, Spàgna e Portogàllo s'é arivòu a costroî a coscì dîta caràcca (in bàrco a véia ch’o no l'àiva ciù de bezéugno di remoéi), incorporâ da-o sécolo dòppo inta marìnn-a zenéize ascì.
Declìn e fìn
O declìn da marìnn-a zenéize o l'é continoòu into córso di sécoli XVII e XVIII, scibén ch'o l'êa comensòu za a partî da-o sécolo XVI. I cangiaménti inte l'economîa de Zêna àn portòu i banchiêri, e no ciù i mercànti, a êse a ciù inportànte fòrsa econòmica da çitæ. A necescitæ de difénde e rótte comerciâli a s'é dónca amermâ, co-in minô bezéugno de mantegnî 'na gràn flòtta. Pe de ciù, o svilùppo de grénde e òrganizæ marìnn-e militâri o l'à portòu a-a difuxón de nêuvi modélli de bàrchi da goæra ch'àn fîto sorpasòu i bàrchi da-o dóggio ûzo comerciâle-militâre, preferîi da-a Repùblica de Zêna.
Inte l'ànno 1742 l'ùrtimo posediménto zenéize into Mâ Mediterànio, ö sæ l'îzoa de Tabàrca, o l'é stæto a-a fìn conquistòu da-i tunexìn.
Castellu da Prìa
Stoja
A-u cuntrâiu de âtri castelli, stu chi u l'axeva ina pusisiun ch'a permetéva de tegnî sutt'öggiu tantu u cumerciu marittimu quantu u pasàggiu di esèrciti, vista a pusisiun strategica. A partì da-u 1395, pe via da cesciùn vusciüa da-u Pàppa Ürbàn VI, u pàssa de man a-a Repübbrica de Zena, che a trasfurma in-t'ina pudesterìa. Cun l'invaxun da parte di marchézi de Finâ, du 1419, u castéllu u l'è dapöi restituìu aa diocexi arbenganeze, in-tu 1528.
Sutta a Zena a gh'è l'ürtima destrüsiùn da furtessa, in-tu 1460, püe de nu fâla càzze in man a-i nemìxi. Derucòn in parte, u sajà poi ricustruìu du 1500, cumme u veghemmu ancö. A Repübbrica, a-a fin, a repìggia turna u pörê in sciu castéllu fin a l'épuca de Napuleùn. A-u mumentu u rezülta de pruprietê privâ e dunque nu se pö vixitâ, cuscì cumme pe u Palàssiu Leali-Franchelli (cunusciüu püe cu-u numme de Palàssiu Gramàtica) a-u quâle l'è culegòn. Chi se cunservan ascì i afreschi de Antonio Novaro.
Costa
Cósta l'é 'na frasión id Cantaluvu ch'a gh'ò 16 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 524m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
A Cósta a gh'é 'na gêza custruìa int'ei 1865 e dedicò a San Giàcumu magiure.
Marìnn-a Zenéize
Goære napoliòniche
miniatura|300x300px|A batàggia navâle de Càppo Nöi, òpera do [[Nicholas Pocock, 1810]] Dòppo a-o sccéuppo da rivoluçión françéize e a creaçión do Prìmmo Inpêro, a scitoaçión polìtica da Repùblica de Zêna a l'êa diventâ do tùtto insostegnìbile. Scibén chi-â Repùblica a s'êa ofiçialménte diciarâ neotrâle into córso de goære rivoluçionâie françéixi, a sò vixinànsa a-o stâto françéize a l'êa fónte de fortìscime prescioìn vèrso Zêna. Co-a batàggia de Càppo Nöi do 1795 'na flòtta françéize, agiutâ da-i zenéixi, a l'é stæta batûa da-a Royal Navy lóngo a Rivêa de Ponénte. Sta vitöia chi a l'à permìsso a-i ingléixi de institoî 'n blòcco navâle, duòu quæxi 'n ànno, a-o pòrto da Zêna, caxonàndo di gròsci dànni a l'economîa da Repùblica.
Inte l'ànno 1797, co-a chéita da vêgia repùblica aristocràtica, a çitæ de Zêna a l'é stæta òcupâ da-i françéixi, ch'àivan in pràtica o contròllo do nêuvo stâto creòu a-o sò pòsto, ö sæ a Repùblica Lìgure. A ògni mòddo a marìnn-a zenéize a l'êa restâ pi-â ciù pàrte intrêga, con quàrche bàrco ch'o l'é stæto dêuviòu sôlo into 1798 co-a canpàgna d'Egìtto e de Scìria do Napolión Bonapàrte; finîa, a-o mànco pi-â pàrte navâle, into dezàstro françéize da batàggia do Nîlo e a distruçión da sò flòtta.
Co-a fìn de goære napoliòniche, pe decixón do Congrésso de Viénna, Zêna a l'é stæta a-a fìn anéssa a-o Régno de Sardégna, co-a marìnn-a zenéize ch'a l'é stæta dónca desmantelâ a-i 3 de zenâ do 1815, into mæximo giórno da pèrdia de l'indipendénsa.
Òrganizaçión
A marìnn-a zenéize a l'é spartîa tra 'na flòtta pùblica e unn-a privâ. A flòtta pùblica a l'êa diretaménte finançiâ da-o govèrno da çitæ, co-i sò bàrchi che vegnîvan costroîi a spéize da naçión. Sti bàrchi chi êan dêuviæ ségge inte batàgge ciù inportànti che pe difénde o pòrto de Zêna. A flòtta privâ, ch'a l'êa bén bén ciù grànde de quélla pùblica, a l'êa costitoîa da bàrchi de propiêtæ de vàrie famìgge de mercànti che dominâvan a polìtica da çitæ.
Tùtte dôe e flòtte êan sott'a-o contròllo de l'ofìçio de l'Âto Amiràlio, ch'o vegnîva nominòu da-o govèrno da çitæ, e dónca da-o dûxe, o poistæ òpû o cónsole in sciâ bâze do perîodo da stöia de Zêna conscideròu.
Famìggia lengoìstica
miniatura|450x450px|Màppa do móndo, agiornâ a-o 2005, ch'a fà védde a distriboçión de famìgge lengoìstiche primâie 'Na famìggia lengoìstica a l'é 'n grùppo de lengoàggi ch'a l'à 'n'òrìgine stòrica comûne e ch'o l'é ligòu da-o pónto de vìsta filogenético, sàiva a dî che i lengoàggi chi contegnûi pàn vegnî da-a mæxima léngoa òpû da 'na pröto-léngoa ciù antîga.
Marìnn-a Zenéize
Equipagiaménto
miniatura|300x300px|Ricostruçión de 'na galêa zenéize
Famìggia lengoìstica
Gh'é a formaçión de 'na famìggia lengoìstica quànde 'na çèrta léngoa, a pröto-léngoa da famìggia, a s'evòlve inte de léngoe diferénti aprêuvo a 'n procèsso de diversificaçión. E léngoe conpréize inta mæxima famìggia de sòlito no són conprenscìbili fra de lô, scibén che inta ciù pàrte di câxi consèrvan de somegiànse fonétiche e gramaticâli. Quànde gh'é de somegiànse ciæe tra e léngoe, l'é poscìbile ricostroî a sò òrìgine comûne, óltre chi-â pröto-léngoa ch'a n'é stæta a bâze, gràçie a-e técniche dêuviæ da-a lengoìstica stòrica.
Marìnn-a Zenéize
Bàrchi
O ciù inportànte modéllo de bàrco dêuviòu da-a marìnn-a zenéize o l'é de lóngo stæto a galêa. Sto bàrco chi, a diferénsa di quélli sôlo a véia, o l'àiva 'n inportànte vantàggio in manovrabilitæ e a sò strutûa a ne permetéiva 'na costruçión ciù spedîa. E galêe zenéixi êan de sòlito ciù legêre e lónghe (ciù ò mêno 45 mêtri cóntra i 40-42 stàndard into Mâ Mediterànio) de quélle da marìnn-a òtomànn-a e veneçiànn-a, garantìndo 'na ciù èrta velocitæ a spéize, però, da manovrabilitæ e da duâta do bàrco mæximo. Pe de ciù, gh'é da òservâ, che-e galêe zenéixi àivan de stîve ciù grénde de quélle de âtre naçioìn, fæto ch'o permetéiva de caregâle con ciù vìveri, mèrçe e sordàtti. A-o mæximo mòddo di sò nemîxi, cómme veneçién e aragonéixi, i zenéixi se són specializæ into convertî a-a spedîa e galêe mercantîli in bàrchi da goæra into câxo fîse necesâio.
Famìggia lengoìstica
Ligàmmi
O paragón scistemàtico de léngoe do móndo co-e técniche da lengoìstica stòrica o l'à dimostròu chi-â ciù pàrte de léngoe a no l'é izolâ da-o pónto de vìsta filogenético, ma benscì fórman di grùppi ò famìgge fra de lô. De spésso, drénto a-a mæxima famìggia, l'é poscìbile ricostroî inte 'n mòddo afidàbile l'òrìgine comûne ò a léngoa moæ de quésto grùppo. O stùdio scistemàtico de tànte famìgge o l'à dónca consentîo de ricostroî e vàrie pröto-léngoe che, aprêuvo a-o procèsso de diversificaçión, àn portòu a-a formaçión de vàrie famìgge. 'Na ricostruçión de sto tîpo chi a l'à bazâ in scê somegiànse òservæ tra e léngoe da mæxima famìggia e a l'amîa de determinâ e pòule e-e caraterìstiche da gramàtica chi vêgnan da l'ereditæ lasciâ da l'antenòu lengoìstico comûne ò da-a pröto-léngoa.
Marìnn-a Zenéize
Bàrchi
Zêna a l'adêuviâva doî tîpi de galêe: unn-a ciù lèsta e picìnn-a co-o cónpito d'avardâ e rótte comerciâli in perîodo de pâxe e, pe cóntra, de galêe ciù gròsse, che repigiâvan e lìnie do dromón di bizantìn, costroîe specificaménte pi-â batàggia e o servìçio de goarnixón. E galêe ciù lêgie, pi-â ciù pàrte clascificæ cómme galiöte, êan bén bén ciù comùn, méntre quélle ciù pezànti êan de sòlito mìsse in mâ (ò costroîe, into câxo a flòtta a foîse sotodimenscionâ) sôlo in ténpo de goæra.
Famìggia lengoìstica
Pröto-léngoa ò antenòu comûne
miniatura|280x280px|A [[Lengoe indoeuropee|famìggia lengoìstica indoeoropêa, ch'a l'é spartîa inte vàrie ràmme, a l'é a ciù difûza a-o móndo. Prìmma da descovèrta de l'América a sò prezénsa a l'êa confinâ a l'Eoràzia de ponénte:
{{Legend|#FFD800|Léngoe grêghe}} {{Legend|#7F6A00|Léngoe romànze}} {{Legend|#00269F|Léngoe indoiràniche}} {{Legend|#FFAA00|Léngoe cèltiche}} {{Legend|#CD0000|Léngoe germàniche}}
Marìnn-a Zenéize
Bàrchi
Pe de ciù, a flòtta a l'adêuviâva bén bén de bregantìn e de felûe, bàrchi a véia ciù picìn con cònpiti d'avistaménto e de sachézzo quànde e galêe da Repùblica no êan in gràddo de òperâ in mòddo eficénte. Óltre a-e sò galêe e a-i bàrchi a véia picìn, a Zêna vegnîvan de spésso convertîi di bàrchi mercantîli in quélli da goæra. Co-o progrèsso da tecnologîa navâle, a marìnn-a zenéize a l'à incomensòu a incorporâ di galeoìn e di man-o-war ascì inta sò flòtta, a ògni mòddo con nùmeri ridûti rispétto a quélli de galêe. miniatura|300x300px|Ricostruçión de 'na [[caràcca da flòtta zenéize, 'n bàrco a véia da càrego e da goæra armòu de canoìn, con doî castélli un a prôa e un a póppa. Da l'àrabo Harräqa; brulòtto, con l'azónta do vèrbo caregâ. Da-a caràcca deriviâ a caravélla. No gh'é de bezéugno de rémme pe fâla andâ: bàstan e véie. I zenéixi l'àn dêuviæ pi-â prìmma vòtta into 1416 (inta goæra fra Frànsa e Inghiltæra - Zêna a l’êa aleâ co-i Françèixi).]]
Famìggia lengoìstica
Pröto-léngoa ò antenòu comûne
E zöne tratezæ són quélle dónde se pàrlan léngoe de grùppi diferénti.]] L'ascendénsa comûne de vàrie famìgge de ræo a l'é conosciûa diretaménte, aprêuvo a-o fæto chi-â docomentaçión stòrica da ciù pàrte de léngoe a no remónta a ténpi goæi antîghi. A ògni mòddo, l'é poscìbile ricuperâ 'n çèrto nùmero de caraterìstiche de l'ascendénsa comûne pe mêzo do método conparatîvo, 'na técnica svilupâ into sécolo XIX da-a schêua neogramaticâle do lengoìsta tedésco August Schleicher. E famìgge lengoìstiche pêuan êse ancón spartîe inte de unitæ ciù picìnn-e, e coscì dîte "ràmme", ciamæ inte sto mòddo chi aprêuvo a-o fæto chi-â stöia de 'na famìggia lengoìstica a vên spésse vòtte raprezentâ pe mêzo de 'n èrbo filogenético.
L'antenòu comûne de 'na famìggia ò de 'na sò séncia ràmma o l'é dîto pröto-léngoa. Prezénpio, a pröto-léngoa ricostroîa a partî da-a famìggia indoeoropêa a l'é o coscì dîto pröto-indoeoropêo, lengoàggio do quæ no gh'é de docomentaçión dæto ch'o l'êa parlòu prìmma de l'invençión da scritûa. Però, de vòtte, 'na pröto-léngoa a peu êse ancón identificâ co-in lengoàggio conosciûo, cómme prezénpio e tànte variànte provinciâli do latìn, conosciûe cómme latìn vorgâ, ch'àn creòu e modèrne léngoe romànze, lìgure inclûzo. Dónca, a léngoa pröto-romànza a saiéiva inta pràtica asæ scìmile a-o latìn, a ògni mòddo con de diferénse rispètto a-a léngoa còlta di scritoî clàscichi. Scimilménte, e variànte do norén antîgo són conscideræ cómme e pröto-léngoe do norvegéize, do svedéize, do danéize e de l'islandéize. Ste pröto-léngoe chi són dónca o rizultâto de 'na ricostruçión fæta da-i lengoìsti in sciâ bâze de informaçioìn conosciûe.
Marìnn-a Zenéize
Mainæ
I mainæ zenéixi vegnîvan reclutæ tra a popolaçión da çitæ e quélla de sò colònie, con numerôxi de quésti che no fâvan o militâre pe profesción ma che servîvan a marìnn-a pe'n çèrto perîodo, tornàndo pöi a-o pròpio travàggio de mainâ mercantîle, pescòu ò merçenâio. A Repùblica a "reclutâva" inte ciùsme de sò galêe criminâli, prexonê de goæra e scciâvi ascì.
Famìggia lengoìstica
Lescicostatìstica
Inte 'n mòddo sperimentâle, quànde no gh'é de dæti goæi segûi in sce 'na léngoa, són dêuviæ in mòddo preliminâre vàrri scistêmi de conparaçión lengoìstica bazæ sorviatùtto in sce de lìste de pòule, atravèrso l'elaboraçión statìstica. Ste técniche chi inclùddan a glotocronologîa e, ciù in generâle, a coscì dîta lescicostatìstica. Anàndo aprêuvo a quésto tîpo de anàlixi, o progètto de conparaçión scistemàtica ASJP o sta amiàndo de sugerî di métodi de conparaçión scistemàtica tra léngoe de quæ gh'é pöche testimoniànse, óltre a métte in ciæo a strutûa intèrna de famìgge lengoìstiche e a fornî 'n'aproscimaçión de l'èrbo filogenético globâle formòu da ciù de 4.000 léngoe.
Marìnn-a Zenéize
Mainæ
E condiçioìn di mainæ, ségge pe-i scciâvi che pe-i bonægia, êan asæ difìçili, co-în èrto réizego de amoutîse. Pe sta raxón chi, a Marìnn-a a l'incoragîva i sò capitànni a-avéi cûra da salûte da pròpia ciùsma, relasciàndo de bolétte a quélli ch'avésan pèrso tròppi òmmi. Pe de ciù, l'êa òbligatöio avéi in sce ògni galêa 'n barbê, ch'o l'êa 'n chirùrgo ascì, pe mantegnî 'n bón livéllo de igêne a bòrdo.
Famìggia lengoìstica
Léngoe izolæ ò no clasifichæ
E léngoe che no pêuan êse clasifichæ con seguéssa inte nisciùnn-a famìggia lengoìstica són dîte izolæ. Gh'é vàrie raxoìn pe-e quæ 'na léngoa a vên consciderâ cómme izolâ:
Marìnn-a Zenéize
Mainæ
Pe dâ a-i sò mainæ di vestî rexisténti e che se poêsan portâ ségge da sciûti che da bagnæ, a marìnn-a a l'à incomensòu into sécolo XV a equipagiâ i pròppi òmmi co-in tesciûo fæto pròpio a Zêna, ö sæ o jeans, ch'o l'é fîto diventòu asæ popolâre. I mainæ zenéixi êan armæ co-ina spâ d'arenbàggio e 'n scùddo da màn, òpû con balèstra e moschétto. Into sécolo XVI i mainæ d'arenbàggio êan protètti da coràsse de færo ò âsâ e portâvan in tèsta di morioìn.
Famìggia lengoìstica
Léngoe izolæ ò no clasifichæ
Inta pràtica, 'na léngoa izolâ a l'é 'na famìggia lengoìstica formâ da 'n sôlo ménbro. Segóndo a Lyle Campbell o nùmero de lengoàggi izolæ conosciûi a-a giornâ d'ancheu o l'é de 129, conpréixi quélli estìnti sénsa clasificaçión ascì.
Marìnn-a Zenéize
Strutûe
O govèrno zenéize o mantegnîva 'na série de strutûe speçiâli pi-â Marìnn-a scitoæ into pòrto Zêna. Conosciûe co-o nómme de arsenâ de Zêna êan dêuviæ pi-â costruçión, o mantegniménto e l'òrmézzo de galêe da Repùblica.
Famìggia lengoìstica
Antighitæ de famìgge lengoìstiche
E stìmme glotocronològiche àn dimostròu chi-â ciù pàrte de famìgge lengoìstiche consolidæ a s'é diversificâ into córso di ùrtimi çinquànta sécoli. 'Na famìggia a vên dîta consolidâ quànde gh'é o consénso in sciô fæto che quéste léngoe fórman 'n grùppo e quànde o l'é stæto raxonevolménte poscìbile ricostroî a pröto-léngoa òriginâle. Pe cóntra e famìgge e-e macrofamìgge mêno consolidæ, ò quélle da l'existénsa dibatûa, pàn avéi di ténpi de diverscificaçión ciù lónghi. Sto fæto chi o l'é dovûo a dôe raxoìn:
Marìnn-a Zenéize
Ereditæ
I cazaménti a tæra da marìnn-a zenéize àn lasciòu 'n'inportànte tràccia into pòrto modèrno de Zêna. E grénde strutûe de l'arsenâ de Zêna depoî l'anesción a-o régno de Sardégna són stæte convertîe da l'ûzo militâre a quéllo civîle, co-o pòrto ch'o l'êa fîto diventòu o motô do econòmico svilùppo da çitæ. Graveménte danezæ da-i bonbardaménti ingléixi inta Segónda Goæra Mondiâle, co-a sò rinovaçión l'àrea a l'à cangiòu destinaçión. Defæti, co-o stramûo di cantê navâli fêua do pòrto antîgo, i terén de quéllo ch'o l'êa l'arsenâ són stæti convertîi inte di meu da òrmézzo e inta staçión marìtima. A sò pàrte ciù antîga a l'é pe cóntra diventâ a sêde do Gàlata - Muzêo do Mâ; 'n muzêo dedicòu a-a stöia navâle de Zêna.
Famìggia lengoìstica
Distriboçión giögràfica
A distriboçión giögràfica de famìgge lengoìstiche a l'é o spêgio do svilùppo stòrico di sò parlànti. Defæti, pâ chi-â ciù pàrte de famìgge lengoìstiche prinçipæ a se ségge espànsa aprêuvo a de rivoluçioìn agrìcole ò tecnològiche de âtro tîpo. Prezénpio, a rivoluçión neolìtica a l'à portòu a l'espansción de léngoe afroaziàtiche inte l'Àfrica e into Médio Levànte, de léngoe sino-tibetànn-e inte l'Estrêmo Levànte e, segóndo a teorîa de Renfrew, a l'espansción de léngoe indoeoropêe inte l'Eoràzia de ponénte.
Bolchi
Bolchi (Barchi in italian), ṛê ina fṛâziun d’l cumün d’Ulmèa ch’ ṛ’ô 27 (vintesette) abitonti (nüm’ṛi aggiulnoi a u 2019 - duimilladis̅c̅növe).
Famìggia lengoìstica
Distriboçión giögràfica
O megioaménto de técniche de navegaçión o l'à permìsso a-i parlànti de léngoe oustroneziànn-e de difóndise da l'îzoa de Formôza a l'Òceània intrêga e scìnn-a-o Madagascar, in scê còste do continénte africàn. Inte l'etæ coloniâle i eoropêi àn portòu e pròpie léngoe indoeoropêe inte Amériche, inte pàrte de l'Àfrica e de l'Òceània e, scibén che in mezûa ciù contegnûa, inte l'Àzia ascì. Pöi, pâ ascì che l'ûzo do færo e de âtre tecnologîe o l'àgge permìsso a-e léngoe niger-còngo de difóndise inte l'Àfrica, anàndo a sostitoî léngoe de famìgge che d'ancheu són ciù picìnn-e, cómme e léngoe nilo-sahariànn-e e-e léngoe khoisan, segóndo a coscì dîta teorîa de l'espasción bantù.
Bolchi
Geugṛâfia
A fṛâziun ṛ’ê dapè a Tonno, è ṛ’ê pus̅c̅iziunô a ṛa špunda dṛiccia r-špettu  a u lécciu d’ Tonno. A s’ tṛöva ai pê da Colla d’l Priun, ch’ l’è d’lungu šta èl pasoggiu vèlsu i figui (cumüna de Nês̅c̅in). Èl cunfin del bulgoi ulmiošche dâ fṛâziun cun qualle garascine l’è u Rian d’ Bolchi, ch’ u nosce ‘nt’ èl cumün d’Garešše è u s’ compa ‘nt’ Tonno n’Bolchi Bṛeu è d’noi a Nasagō’.
Famìggia lengoìstica
Distriboçión giögràfica
A-a giornâ d'ancheu e dôe famìgge lengoìstiche ciù grénde pe nùmero de parlànti, sàiva a dî e léngoe indoeoropêe e-e léngoe sino-tibetànn-e, raprezéntan insémme ciù ò mêno i tréi quàrti da popolaçión mondiâle. Pe cóntra, tra e léngoe di pòpoli americhén gh'é numerôze famìgge lengoìstiche ch'arîvan a îsa a îsa a quàrche migiæa de parlànti.
Bolchi
Bulgoi
A fṛâziun d’Bolchi ṛ’è cumpōšta da divelse bulgoi, tṛa i cunfî dî cumüü d’Ulmèa è d’ Garešše.
Famìggia lengoìstica
Famìgge pe nùmero de parlànti
A tabélla chi de sótta a riasùmme e famìgge lengoìstiche prinçipæ pò-u sò nùmero de parlànti. O nùmero totâle de léngoe a-o quæ fàn riferiménto i valoî riportæ de d'âto o l'é de 6.533, into quæ se cóntan 310 léngoe estìnte e 71 pidgin ò léngoe créole, pe 'n totâle de squæxi doî milioìn de parlànti. Pe de ciù, són conosciûe ciù ò mêno 75 léngoe di ségni che no són chi contezæ aprêuvo a-o fæto che, no eséndo de léngoe òrâli, no fàn pàrte de nisciùnn-a de famìgge sôvia minsonæ.
Bolchi
Bulgoi
I fan polte d’l cumün ulmiošchu èl bulgoi d’ Bṛeo, Geis̅c̅a è Moji; garascine i sun ‘nvece qualle dî Cotui, Garelli, Villarattu è Zitta.
Štōria
I pṛimmi balcaiṛōlli j’ eṛo ‘ncù pṛimma d’ l’ arivu dî saṛas̅c̅î, ch’ j’eṛo arivoi ‘nt l’ 800 (Öccịuzèntu), quonde ch’ i duminovo i Franchi. I saṛas̅c̅î ‘nt’ u IX seculu j’ avèvo pià a Tûre ch’ a s’ vaghe ‘ncù ʒöö arucô ‘ns in špeṛun ‘d rōcca ch’ u dōmina Bolchi. S’cundu a legenda l’eṛa štà in ʒuvo dâ famia dî Zitta a campoṛi  ʒü’ daṛa turè, è p’l lō’ u s sṛèva merità u titulu d’Tulnatua (Tornatore).
Famìggia lengoìstica
Famìgge de l'Àfrica e do Levànte
miniatura|274x274px|Màppa lengoìstica de l'Àfrica E léngoe semìtiche do Levànte e da penîzoa àraba són stæte pe tànto ténpo conscideræ cómme quélle ciù inportànti a êse parlæ inta región, spésse vòtte aprêuvo a de raxoìn religiôze e mitològiche che vedéivan i pòpoli semìtichi cómme i discendénti de Sem. A clasificaçión estenscîva de léngoe de l'Àfrica subsahariànn-a a l'é comensâ into sécolo XIX, co-ina bâze ciù scentìfica in sce dæti lengoìstichi e etnogràfichi che a ògni mòddo a l'êa viçiâ da 'na vixón travizâ e suprematìsta da variêtæ umâna. I prìmmi stùddi scentìfichi sénsa di pregiudìççi remóntan pe cóntra a-i sécolo XX. D'ancheu, o travàggio do Joseph Greenberg, ch'o l'é quéllo acetòu da-a ciù pàrte di studiôxi, o métte insémme e léngoe do continénte africàn inte quàttro macrofamìgge:
Bolchi
Štōria
Dōppu tüttu lō’ ch’zì a štoṛia d’ Bolchi ṛ’ê štô ‘m’ qualla d’ Ulmèa, fin a quonde ‘ntulnu al 1630 (milleses̅c̅’zentuètrenta) a bulgô a n’ ven m-nziunô int’ in ottu püblicu lun’ chè Garešše u ciamova a pṛûpṛietà d’ divèlse bulgoi dâ fṛâziun. Quon’ chè j’avèvo focciu u debà, i garascî j’eṛo r-scî a "š-ciancoa" a Ulmèa èl cuntṛollu d’ divèlse bulgoi a est d’ Bolchi Geis̅c̅a, Ulmèa pṛimma ṛ’ arivova fin a u Rian d’ Vilolcịōsu.
Famìggia lengoìstica
Famìgge de l'Àfrica e do Levànte
A ògni mòddo gh'é ancón de discrepànse inti grùppi drénto a ste famìgge chi, óltre che in sciâ clasificaçión de çèrte léngoe kordofaniànn-e. L'é stæto realizòu 'n travàggio conparatîvo sostançiâle in sciâ ciù pàrte de sotofamìgge inclûze inte léngoe afroaziàtiche e inte léngoe niger-kordofaniànn-e, arivàndo a-a propòsta de vàrie ricostruçioìn raxonevolménte conplête do Pröto-afroaziàtico e do Pröto-nilosahariàn, scibén che a ògni mòddo gh'é ancón de gròsse diferénse into scistêma fonològico ricostroîo da outoî despægi, ìndice do fæto che l'é necesâio di âtri stùddi pe métte in ciæo a scciàtta e-e caraterìstiche de ste léngoe chi.
Bolchi
Štōria
Dōppu u dištoccu aministṛativu i Balcaiṛōlli j’ eṛo r-štoi ‘nsèmme ‘nsl’ pian religiusu, r-štendu d’lungu dâ parocchia d’ Sen Maltin d’ Ulmèa.
Famìggia lengoìstica
Léngoe d'Eoröpa e Àzia do nòrd, do sùd e de ponénte
miniatura|250x250px|Grùppi lengoìstichi de l'Eoröpa Za inte l'Etæ de Mêzo s'êa riconosciûa 'na ciæa somegiànsa inte çèrti grùppi de léngoe (cómme tra e léngoe romànze, quélle celtìche, germàniche, slâve, etc ...), a ògni mòddo a teorîa ch'a l'à portòu a consciderâli cómme ràmme do mæximo grùppo a remónta a 'n perîodo bén bén sucescîvo. L'é do sécolo XVIII l'idêa do zûxe britànico Williams Jones segóndo a quæ o latìn, o grêgo, o germànico, o cèltico, o sànscrito e o persiàn són tùtti corelæ fra de lô. St'idêa chi a l'é consciderâ cómme a prìmma identificaçión da famìggia indoeoropêa inte 'na fóma ch'a ségge scìmile a quélla ch'a s'é svilupâ d'ancheu. Into sécolo XIX, gràçie a-o método conparatîvo, l'é stæto poscìbile indentificâ âtre famìgge ascì.
Bolchi
Dōppu a guèra
Cian cianin, cun u švilüppu d’l pṛimme fṛobṛiche èl bulgoi ‘n muntogna j’ han ch’munzà a pèldo èl gènte, ‘ncù ‘d cịü’ dōppu a S’cunda Guèra Mundioa. Difatti Bolchi Geịs̅c̅ịa l’è štà abandunà tṛa j’ oggni '50 è '60. Èl cà cịü’ veje i sun caṛoi è èl gente i sun ‘ndoi a štoa a Bṛeu.
Famìggia lengoìstica
Léngoe d'Eoröpa e Àzia do nòrd, do sùd e de ponénte
A-a giornâ d'ancheu, l'Eoröpa a l'é o continénte mêno diverscificòu da-o pónto de vìsta lengoìstico. Quésta scitoaçión a l'é dovûa a-e migraçioìn indoeoropêe into córso do Neolìtico e a-a sucescîva formaçión de inpêri con sùditi de léngoa indoeoropêa, ch'àn scancelòu a ciù pàrte de léngoe pre-indoeropêe do continénte, fêua che inte çèrte eceçioìn cómme o bàsco, o finlandéize, l'ungheréize e vàrie léngoe do Coucàzo. O Coucàzo, pe cóntra, o l'é 'na región montagnôza inta quæ s'é conservâ 'na ciù âta variabilitæ rispètto a-o rèsto de l'Eoröpa, scimilménte a-a zöna de l'Eoràzia centrâle. E famìgge generalménte acetæ prezénti tra Eoröpa e Àzia són:
Bolchi
Dōppu a guèra
Sulu ‘nt ültimi oggni èl fṛâziui Geịs̅c̅ịa è Vilaṛattu i sun štoi r-šchivèlte dai tedešchi, ch’ j’ han catà èl cà ‘n ruvina e j’ han ‘r-ngioi, lascèndṛe ‘m’ j’eṛo, d’ föṛa.