cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zena çitæ da Madonna
Zêna, çitæ da Màia Santìscima. Coscì gh'é scrîto in sciô pêdestàllo da stàtoa che gh'é in sciô Meu Giâno, pasàggio òbligòu da-o mâ pe intrâ inta çitæ. A l'é stæta mìssa li da-o Cardinâle Càrlo Dalmàçio Minoêti into 1937, inte l'aniversâio da proclamaçión da Màia Vèrgine Regìnn-a de Zêna de tréi sécoli prìmma.
A divoçión pi-â Madònna a gh'à réixe antîghe, ma o prìmma àtto ofiçiâle pi-â proclamaçión da Màia Regìnn-a o l'é stæto fæto da-o Dûxe Òtaviàn Fregôzo, elètto into 1513, ch'o l'à vosciûo cangiâ in scê faciâte di palàççi zenéixi e inségne di domìnni foestê con quélle de l'inmàgine da Madònn-a.
Poæ Zacàia da Salùsso, inta pùblica interpelànsa a-i Serenìscimi Colêgi da Repùblica Zenéize, into 1636 o scrivéiva: «Sott'a-o govèrno da Regìnn-a do Çê e da Tæra... mâi ciù acapitiâ de desgràçie, ni òféize, ni minàcce de qualónque prìnçipe terén...». E, a-i 25 de Màrso do 1637, into giórno da fèsta de l'Anonciaçión, o Cardinâle Giandoménego Spìnoa o l'à proclamòu soleneménte a Màia Regìnn-a de Zêna e o l'à decîzo chò-u mòtto Et rege eos, pigiòu da-o lìbbro di Sàlmi (29,9), o dovéisa êse incîzo in sce tùtte e pòrte da çitæ, in scî confaloìn da Repùblica e in scî nêuvi scûi d'öo coniæ pe l'òcaxón. Dötréi ànni dòppo, a Repùblica de Zêna a l'à dæto incàrego a-o Doménego Fiaxélla de fâ 'na stàtoa da métte in sce l'artâ magiô da Catedrâle, pe métila a-o pòsto de quélla de légno do Gianbatìsta Biscioìn, ancheu conservâ inta gêxa de Sàn Michê do Fiorìn. Into 1652 o Gianbertomê Giànco o l'à fûzo a stàtoa in brónzo che dòppo a l'é stæa mìssa in sciô prìmmo artâ da Çitæ, che pe l'òcaxón o l'é diventòu 'n tröno. A Màia asetâ co-o Banbìn in bràsso, a têgne in màn o scéttro intànto che i àngei l'incorónn-an; in sciô mantéllo, in bàsso, gh'é a çitæ vìsta da l'èrto. O Gexù o ghe da o cartìggio co-a scrîta Et rege eos e o métte inte sò màn i çitadìn che divéntan sò liberi servitoî p'avéi açetòu pe amô de'êse sò sùditi.. O Gexù o l'ûfre a ògnidùn sò Moæ cómme struménto privilegiòu p'agoantâ a sarvèssa e dónca a vìtta etèrna. L'agiùtto da Madònna o saiâ çercòu âtre vòtte inta stöia modèrna da çitæ: into 1937, co-o Cardinâle Càrlo Dalmàçio Minoêti, into fæto contòu sórvia, into 1952 co-o Cardinâle Giöxèppe Scîri pe festezâ o tèrso çentenâio da pösa da stàtoa in sce l'artâ, pe pöi arivâ a-o 1990 quànde o Pàppa Gioâne Pòulo I co-o Cardinâle Gioâne Canèstri àn tórna mìsso Zêna sott'a-a proteçión da Madònna.
Stöia
A prìmma gêxa de Zêna dedicâ a-a Vèrgine Màia a l'é a Baxìlica de Sànta Màia de Vìgne, into cheu do céntro stòrico. Tiâ sciù into sécolo VI inte 'n pòsto coltivòu a vìgne, a l'é stæta trasformâ inte 'n cazamènto romànico into sécolo XII e òrganizâ in Colegiâta con Capìtolo di Canònichi, che stâvan into ciòstro dâ-arénte, testimoniànsa, insémme a-o canpanìn, da costruçión medievâle. Into sécolo XVI a gêxa a l'é stæta adatâ a-e nêuve ezigénse da liturgîa: o ténpio romànco o l'é stæto demolîo e in pàrte ingrandîo co-a grandiôza baxìlica a træ navâte, inrichîa da de artæ laterâli e 'n grandiôzo presbitêio, dónde ghé stæta mìsso l'artâ de màrmo do Giàcomo Tögno Ponsonélli, in sce diségno do Pierre Puget (1730), L'artâ de l'àbside da navâta in sciâ drîta o consèrva a stàtoa de màrmo da Madònna de Vìgne, òpera do Tomâxo e Gioâne Orsolìn, venerâ scin da-o 1616. A capélla a l'é diventâ 'n vêo santoâio da çitæ, pòsto dónde l'é stæto mìssa ascì l'inmàgine do Trexénto da Madònna co-o Banbìn do Tadêo do Bàrtolo, trovâ into 1603 cómme aregòrdo de l'antîgo cùlto dedicòu a-a Màia
Montemarzino
Montemarzino (in dialetto locâle Montemarzìn) o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Zena çitæ da Madonna
Stöia
In sce l'artâ do Dòmmo de Sàn Loénso gh'é a stàtoa da Madònna Regìnn-a, ma a prìmma gêxa da Diòcexi a consèrva âtre inportànti testimoniànse pi-â veneraçión a-a Vèrgine. Inta capélla in çìmma da navâta mancìnn-a, a famìggia Lercæ, ch'a gh'àiva o patronâto da gêxa, a l'à dæto a-o Lùcco Cangiâxo e a-o Gianbatìsta Castèllo, dîto o Bergamàsco, l'incàrego de decorâ e miâge e-e sofîte (1564-1567) con scêne pigiæ da-a vìtta terénn-a da Màia ("Nàscita do Gexù", "Adoraçión di Remàggi" do Lùcco Cangiâxo), in scê grénde miâge in èrto o Lùcco Cangiâxo o gh'à pituòu o "Maiézzo da Vèrgine" e a "Prezentaçión a-o Ténpio", e in sciâ cónca de l'àbside e in sciâ sofîta són rafiguæ "L'Asonçión da Màia" e a "A Glòria in çê", afréschi do Bergamàsco. Inta capélla in fàccia, in çìmma a-a navâta in sciâ drîta gh'é l'icónn-a da Vèrgine da Salûte, ch'a ne vén da-o vixìn convénto de Sàn Defendénte, pi-â grànde divoçión che l'inmàgine a l'àiva avûo. A raprezénta a Madònna Odigìtria (quélla ch'a móstra a stràdda pò-u Segnô), unn-a de ciù antîghe e veneræ inmàgini da Madònna co-o Banbìn in bràsso.
A Gêxa do Càrmo, ch'a l'incòrpora l'antîga gêxa de Sànta Gnéize (1192), a l'é stæta dæta a-e cûe di Carmelitén che l'àn fæta decorâ e l'àn conservâ scinn-a-o 1797. Inte l'àbside ciànna da gêxa l'é stæto trovòu 'n inportànte afrésco atriboîo a-o Manfredìn da Pistöia, aliêvo do Cimabue, ch'o raprezénta in grénde propoçioìn, l'Anonciaçión tra l'Elîa profêta, fondatô de l'Órdine, e âtri Sànti protetoî de l'Órdine di Carmelitén. A pàrte da Vèrgine inta stöia da çitæ a l'é ascì aregordâ inta pitûa do Doménego Piöla, A Vèrgine con Sàn Scimón Stòck, fæta cómme ecs-Vôto pi-â pèsta do 1656.
In sciâ colìnn-a de Caignàn gh'é a Baxìlica de Sànta Màia Asónta de Caignàn comiscionâ da-a famìggia Sàoli a-o Giàn Galeàsso Alésci, a Zêna pe âtri inportànti cantê [presbitêio e cópola do Dòmmo, Pòrta Çiberîa, i palàççi da Stràdda Nêuva (ancheu Stràdda de Garibàldi)]. O cazaménto a ciànta centrâle o l'é dedicòu a-a Vèrgine Asónta cómme testimònia a gròssa stàtoa mìssa in sciô portâ, òpera do Françésco Gioâne Baràtta, pensâ p'êse mìssa in sciô grandiôzo artâ chò-u Pierre Puget o l'àiva disegnòu p'êse mìsso a-o céntro da baxìlica, sott'a-a grànde cópola a imitaçión do progètto de Sàn Pê a Rómma. Óltre a-e quàttro stàtoe mìsse inti nìcci di pilàstri, a Baxìlica a consèrva de téie do Doménego Piöla, do Lùcco Cangiâxo, do Guercino e do Procaccini.
A prìmma gêxa a-o móndo dedicâ a l'Inmacolâ Conceçión, dòppo a proclamaçión do dògma da pàrte do Pàppa Pîo IX (1854) a l'é stæta a grànde baxìlica de Stràdda de Asaròtti, costroîa da-o 1856 in sce 'n progètto do Doménego Çervétto e dòppo do Maorìçio Dufour. E fórme neo-rinascimentâli da Baxìlica ezàltan a grandiôsa decoraçión de drénto e de fêua ch'a veu glorificâ a Vèrgine: In sciâ faciâta gh'é dôi gréndi ertoriliêvi con l'Anonciaçión e a Vixitaçión, do scultô Tögno Burlàndo, e inte l'intèrno a ciànta centrâle gh'é in sce l'artâ magiô a grànde stàtoa de màrmo de l'Inmacolâ, scolpîa da-o Sànto Vàrni e regalâ da-o Prìnçipe Ödón de Savöia. In sciâ drîta de l'artâ, gh'é a grànde pitûa do Nicolò Barabìn co-a Madònna do Rozâio, circondâ da-i Mistêi do Rozâio, mìssi inte 'na grànde cornîxe de légno intagiâ e indoâ, comiscionâ da-a Marchéiza Loîza Duràsso.
Morano sul Po
Morano sul Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Izoa Genovesa
L'Îzoa Genovesa (in spagnòllo Isla Genovesa, in ingléize Tower Island) a l'é 'n vulcàn a scùddo inte Îzoe Galàpagos (Ecuadòr), inte l'Òcèano Pacìfico de levànte. L'îzoa a l'é grande quæxi 14 chilòmetri quadrâti e a sò altéssa màscima a l'é de 64 mêtri. L'îzoa, a fórma de færo de cavàllo, a gh'à 'na caldera vulcànica ('na cónca òcupâ da 'n lâgo) 'na miâgia da quæ a l'é deruâ e a l'à formòu a Grande Bâia de Darwin, con de scugêe tùtto in gîo. Into céntro gh'é o lâgo d'ægoa sâ Arcturus, a quæ zótta a gh'à 'n pitìn mêno de 6.000 ànni. Scibén che no s'aregòrdan eruçioìn stòriche in sce l'îzoa Genovesa, in scî fiànchi do vulcàn gh'é de coê de lâva asæ recénti.
O nómme spagnòllo ofiçiâ de Genovesa o ne vén da-a çitæ de Zêna, in önô do Cristòffa Colónbo. O nómme ingléize "Tower" o l'é quæxi de segûo l'alteraçión de "Downes". A poxiçión de l'îzoa a l'é stæta segnalâ da-o John Downes capitànio do bàrco USS Essex inte l'ànno 1813, inta goæra do 1812, e o nómme "Dowers's" o l'é conpàrso into 1815, de segûo scrivéndo mâ o nómme Downes. Pasàndo da "Dowers's", "Dowers", e "Tower's", in sciâ fìn da-o 1841 l'é stæto scrîto "Tower" in scê càrte giögràfiche de l'Amiraliâto Britànico.
Fàona
St'îzoa chi a l'é conosciûa cómme "L'Îzoa di Öxélli", perché a l'é pìnn-a de 'na gràn quantitæ d'öxélli de tùtte e ràzze. Gh'é 'n mùggio de fregàdde e o l'é o mêgio pòsto de l'arcipélago pe védde a Sôla da-i pê rósci (Sula Sula), a Sôla de Nazca (Sula granti), l'Öchin côa de rondanìnn-a (Creagrus furcatus), l'Öxéllo de tenpèste (Hydro bates pelagicus), o Frenguéllo de Darwin (Fringìlla Darwin) e o Tórdo picìn (Mimus parvulus).
O Pàsso Prince Philip o l'é 'n sentê straordenâio into mêzo da colònia di öxélli de mâ pìn de vìtta, sórvia 'na scugêa èrta 25 mêtri. In çìmma a pìsta a contìnoa inte l'entrotæra in mêzo a âtre colònie d'öxélli inte 'n bòsco picìn d'èrboi de légno sànto. A pìsta a procûa ascì 'na vìsta da cianûa pìnn-a de ròcce. I Öxélli de tenpèste chi són 'na ràzza do tùtto despægia da ògni âtra into móndo perché són bén bén atîve into giórno. Pe sghindâ i predatoî, lô tórnan inti sò nîi sôlo de néutte.
Demôe
Inta Bâia de Darwin l'é poscìbile inmèrzise lóngo a miâgia intèrna ò lóngo quélla estèrna meno protètta. 'N'âtra poscibilitæ a l'é quélla de inmèrzise a-o de fêua do vulcân atravèrso e canæ da Caldera.
Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impeia
E parocchie da Diocexi d'Arbenga-Impeia sun 163 distribuìe int'ina zòna ch'a cumprende i cumüi da parte ciü a punente da pruvinsa de Savuna e da parte ciü a levante de quella de Impeia in sce 'na superficcie de 979 km quàddri, cun 173.000 abitanti. A magiurànsa de queste (86), se tröva inta parte imperiése, mèntre e restanti 77 inte quella savunese.
Staçión de Lesegno
A staçión de Lesegno, (in italian Stazione di Lesegno) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1933, in sostitoçión de quella de Lesegno Tannôu, a l'e ao serviçio do comùn de Lesegno, e ascì de quello de San Michê de Mondovì, pé a fraçión de Gatta, tùtti dùi in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Lesegno a l'è ina staçion de categorîa "bronzo".
TPL Linea
A TPL Linea a l'è unn-a sucjêtæ a respunsabilitæ limitâ savuneize ch'a gestisce i traspòrti püblici int'a provinsa de Sann-a. U servìçiu u l'é svoltu in Liguria, levòu e linie pe Cravaüna, Àutu e Garesce (int'a provinsa de Cuneo) e Paretu (int'a provinsa de Lisciandria).
Aziénda
A sucjêtæ a l'é nasciüa intu 2010 da-a fuxùn de sucjêtæ ACTS (attiva da-u 1977 ) e SAR. Tra i socci gh'é u GTT de Turin ascì.
Santuàriu da Madonna de Grassie (Castrevegliu)
U Santuàriu da Madonna de Grassie, megliu cunusciüu cumme San Bastìan (Santuario della Madonna delle Grazie in italiàn) u l'è in edifissiu religiusu ch'u se tröva a Castrevegliu, sutta aa diocexi d'Arbenga.
Stòria
Pe' cumprende u cangiu de denuminasiùn besögna remuntà ai prìmmi àgni du Seiséntu, quande 'na pericurusa epidemìa de pèste a l'éra tostu rivà a tucâ l'abitàu de Castrevegliu, fermanduse, segundu a tradisiun, pe' via de invucasiùn fàcce aa Vèrgine. Pe' ricunuscensa, i castreveglin, l'han decisu de dedicâ 'na növa gêxa aa Madònna.
Sciben a vuruntài di paisài, tantu a mancansa de spassiu quantu, ciü prubabile, chélla di fundi, l'ünicu mòddu pe' unurà a prumessa fàccia u l'è stàu chê de cangià intitulasiùn au santuariu zà existénte, ch'u se truvâa propiu là dund'a l'éra stâ prevìsta a fossa cumün pe' i morti de pèste.
Nunustante u càngiu de dedicatàriu, a capélla a cuntinua a mantegnì tràcce du vegliu cültu e, armenu fin au 1860 a vegne indicâ fina in ti registri da paròcchia cu'a duggia denuminasiùn.
Dürante a segunda guèra mundiâle u pâ che a lucalitài de san Bastiàn sécce stâ duerâ cumme bàse tedesca: emblematicu u l'è stàu l'episòdiu avegnüu a 'na scignùra da Cascina d'Àgliu, che, n'avéndu respetàu u cruiföu de nöcce, i tedéschi i l'axêan sparàu vers'a frasiùn (in chilòmmetru in lìnea d'aria) curpendu, pe' furtüna, numma in barcùn.
U de föra
U santuariu da Madònna de Grassie u l'è culucàu in t'in cianö ch'u svétta surva au riùn dìcciu du Baru, giüstu de rimpèttu au castê di Clavesana.
U l'è de ciànta squadrâ, cun andaméntu in lünghéssa e numma ina navâ. L'edifissiu g'ha ascì in vastu presbitériu, curunàu da 'n abscide semireùndu cuèrtu cun 'na semicupula, giràu versu nord. A capélla véra e pròpia a l'è presedüa da 'n portegu picenìn, duvèrtu in sce tré pàrti, issàu de pòcu risspettu au terén e cuèrtu cun vôta a vêra.
A cuvertüra a l'è lünettâ in curispundénsa di barcùn, fàccia da 'na vôta a bùtte.
Aa lérca, pe' finì, truvemmu a sacrestìa, in ta zôna de deré a l'âtâ, cun 'na vôta a padigliùn. A faciâ, depìnta uriginariaménte de giàncu, a l'ha in ta parte âta in andamentu cürvu, cu'u campanìn picìn ch'u spìcca in tu sentru. Pôcu de sutta aa vôta du portiu, 'na nìggia cun 'na statuétta da Vèrgine.
Ancù sutt'au portiu, invêce, truvémmu, di rissöi in préa de scciümaira, méssi insèmme du 1820, au sentru da pavimentasiùn, u munugràmma da Madònna.
Denansi aa gexétta, a stàttua da Madònna, au sentru d'ina strutüra utagunâle lungâ, ch'a mìra versu u paìse, cun, ancù ciü avanti, 'na cruxe de fèru, ai lìmiti da Còsta du Mabiviu.
U de dréntu
E müragne du santuàriu, dau de dréntu, sun scandìe da finte culònne cumposte, che surva ghe cûre ina curnixa sagumâ, cu'e decurasiùi a fögli e e parmette. A prinsipale scéna rafegürâ in te pitüre au de dréntu a l'è chélla da Madònna cu'u Bambìn, dipinta sciüa vôta de l'aula, mentre u ciclu de pitüre in scia vìtta da Madònna ch'u se pò vegghe ai làtti u l'è stàu fàcciu dau pitû Arcasio du 1946, ch'u vegnîa de Pavîa. Se vegghe ducca 'na série de tundi ch'i l'han cumme sugèttu l'Imaculâ, a Nunsiâ, a Sàcra Famìglia e Cristu in scia Cruxe. In te st'ürtimu esempiu, de rilevansa u moddu ch'a Madònna a brassa u corpu du figliu ancù in simma aa Cruxe, lüminàu da l'âtu, méntre 'n legiunàriu ruman, puriusu, u se luntana.
Surva a l'âtâ a l'è invéce cunservâ a stàttua prucesciunâle de légnu, ch'a rafegüra a Vergine. De pregiu fina u dipintu da Madònna cu'u Bambìn cun d'in gìru San Ròccu e San Bastiàn, dund'a Vèrgine a l'è setâ in trônu, in simma a 'na nîura: aa drìccia u primmu di dui, mustràu cu'e vesti da pelegrìn, aa lérca truvemmu u segundu, flagelàu dae frécce, méntre a scena, in âtu, a l'è curunâ da de fegüre angériche. De bütêa lìgüre, u l'è stàu fàcciu in ta prìmma metài Seiséntu.
L'âtâ
In ta zôna du presbitériu u se issa l'âtâ mazû, facciu de marmu e stüccu, datàu du seculu XVIII e de stîle rococò. Decuràu cun de rifinitüre d'òru, fàcce du du 1881, l'è curunàu in tu mézzu da di àngeri ascì.
Ex voto
Se da 'na parte i se ponan végghe di cö d'argéntu, purtai dai spusi in segnu de portafurtüna pe'a vìtta matrimuniâle, puémmu ascì truvâ e futugrafie di òmmi castreveglìn ciamài cumme surdatti dürante a segunda guèra mundiâle, in Itàlia, Àfrica e Rüscia, tütti furtünataménte turnài a cà.
A festa da Madonna
De lungu sentîe daa pupulasiùn castreveglina e sun e celebrasiùi in tu santuàriu, ch'i se tegnen ina vôta a l'ànnu, tradisiunalménte ai 2 de lügliu, cu'a méssa dìccia dau prève castreveglìn e u seguente rinfrescu. A stàttua da Madonna, in ciü, a l'è purtâ in prucesciùn vers'u burgu de Castrevegliu, fin aa parocchia da Sunta. A nöcce prìmma da festivitài se sénde u föu in scia costa du Mabiviu, cu'u cuscì dìcciu ferò. In ti àgni passai, stu lì, u l'éra alimentàu cun tràglie de vîa, rebrundìglie e tòcchi de castagnu, purtai fin lì cu'i àsi (o cu'i câri trainài da lû) da tütt'e pàrti da cumüna. Ai 2 se tegnìan poi a prìmma méssa (de chéi d'Èrli), a méssa de dex'ùre e chélla grande a unz'ùre, pe' purtà turna in derê a stàttua in tu dòppu dirnâ.
Acessu
Se ghe riva daa strâ du Santuàriu, ch'a traversa u riùn du Baru o ascì daa strâ da Bruxea, ch'a se destàcca da chélla da Ruverêa a pochi métri dau sò imprensippiu, passandu dau vegliu campusantu. Pôcu sutta au cianö, inte l'ürtima cürva, se vegghe a capeletta de Sant'Antôniu, fàccia tirà sciü daa famìglia Aliseri-Etchepare.
Morsasco
Morsasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Vicoforte-San Michê
A staçión de Vicoforte San Michê, (in italian Stazione di Vicoforte-San Michele) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1933, a l'e ao serviçio di comùni de Vicoforte e de San Michê de Mondovì.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Vicoforte San Michê a l'è ina staçion de categorîa "bronzo".
Castéllo de Valìsso
Stöia
Inti ùrtimi ànni o castéllo o l'é stæto parçialménte ristruturòu, con l'instalaçión de 'n inpiànto d'inluminaçión notùrna ascì, ma pò-u rèsto o se trêuva inte 'n stâto d'abandón.
Descriçión
O castéllo o l'é arenbòu diretaménte in sciô seu de prîa e o gh'à de mezûe de ciù ò mêno 65 mêtri pe 70. A strutûa a l'à 'na fórma de polìgono a çìnque loéi, co-a pónta ch'a l'é gjâ vèrso o mâ, e a l'é stæta tiâ sciù dêuviàndo 'na prîa locâle rìcca de minerâle de ràmmo, ch'a gh'à dæto a caraterìstica tìnta scûa, méntre i spàççi vêui són stæti inpîi con riseu ò tòcchi de moìn. O perìmetro do castéllo o l'é marcòu da sètte tôre ligæ fra de lô da-a çénta de miâge, unn-a da-a fórma a færo de cavàllo e-e âtre a ciànta riónda. Fêua de 'na tôre ch'a l'é scentâ squæxi do tùtto, ste strutûe chi són a pàrte ch'a s'é mêgio conservâ scìnn-a-a giornâ d'ancheu, arivàndo a 'n'artéssa de 6-7 mêtri da-o terén. A raxón de condiçioìn no goæi bónn-e do castéllo a remónta a-i ànni do domìnio òtomàn, quànde o l'é stæto dêuviòu cómme câva pe materiâle da costruçión, tànto che ni e tôre ni e miâge arîvan a-o sò svilùppo òriginâle, co-o sciànco vèrso nòrd ch'o l'é do tùtto aroinòu méntre quélli de levànte e de ponénte gh'àn ancón 'na çèrta interéssa.
De intrâ a-o castéllo ghe n'êa sôlo unn-a, avèrta inta miâgia de levànte, âta 3 mêtri e làrga 1,20 m, ma ancheu a l'é tapâ da-e prîe de l'arénte torión, in pàrte deruòu. A-a distànsa de quàrche mêtro da-e miâge, d'in gîo a-o castéllo ghe côre 'na çènta segondâia, dîta in grêgo proteichisma, ch'a garantîva 'na mêgio diféiza: a ògni mòddo a l'é inte de pèscime condiçioìn e a se consèrva pe apénn-a 'n mêtro d'artéssa. O drénto o l'êa òcupòu da vàrri cazaménti d'ancheu in roìnn-a, cómme e cistèrne e a gêxa, óltre a-e cazèrme da goarnixón.
Ramallah
Ramallah (in aràbo رام الله, Rām Allāh, ch'o scignifica "Monte do Segnô" ò "Câza do Segnô", in ebraico רמאללה) a l'é 'na çitæ da Palestinn-a con ciù ò mêno 27.000 abitanti, scitoâ into céntro da Cisgiordannia inti monti da Giudêa a 18 km a nòrd de Gerusalemme.
A l'é de facto a capitâle do Stato da Palestinn-a.
Psara
miniatura|300x300px|Vìsta de l'îzoa Psara (in grêgo modèrno: Ψαρά, Psará, prononçiòu, ciù antigaménte consciûa cómme Ψύρα/Ψυρίη, Psyra/Psyriē) a l'é 'n'îzoa da Grêcia, ch'a se trêuva inta pàrte ciù a levànte do Mâ Egêo. Insémme a l'îzoa de Antipsara, abitâ da quàttro persónn-e, a l'é pàrte do comùn de Psara, inclûzo inte l'unitæ periférica de Scîo, pàrte da periferîa de l'Egêo Setentrionâle.
O sôlo pàize de l'îzoa e capolêugo do comùn, ciamòu Psara ascì, o l'avéiva, a-o censiménto do 2011, 454 abitànti. L'îzoa a l'é servîa da 'n pòrto picìn, ch'o permétte i colegaménti con Scîo e o rèsto da Grêcia ascì.
Etimologîa
L'îzoa inte l'etæ clàscica a l'êa ciamâ Pyra, Psyri ò Psyria. A ciù antîga mençión da sò prezénsa a remónta a l'Òdisêa de l'Omêro dónde, into racónto de Nestòre, a l'epizòdio do Nostos, a vêgne ciamâ Psyria. Inte òpere do Strabón, e in quélle de âtro outoî ascì, gh'é di riferiménti a Psara, da lê ciamâ Psyra. O çitadìnn-a in sce l'îzoa a l'êa ciamâ Psyra ascì.
Co-o mæximo nómme o ciàmma l'îzoa l'Eostàçio de Tesalònica inte 'na sò òpera de l'XI sécolo, ö sæ a traduçión e o coménto da Periegêxi da Tæra de Dionîgi o Periegêta, inta quæ o gh'à mìsso 'na nòtta con scrîto "e Psyria, 'n'îzoa de Scîo, a l'é a-a distànsa de òtànta stàddi e a l'à vìnti pónti d'ormézzo; a l'é ciamâ Psyra ascì ".
Giögrafîa
miniatura|300x300px|Càrta giögràfica da zöna de Scîo. L'îzoa de Psara a se trêuva 81 km a nòrd-òvest da çitæ de Scîo, 22 km da-a pònta nòrd-òcidentâle de l'îzoa da-o mæximo nómme e 150 km in direçión nòrd-èst da-a capitâle do Pàize, Atêne. L'îzoa a l'é lónga ciù ò mêno 7 km e a l'é pöco ciù làrga, estendéndose pe 8 km in direçión ponénte-levànte, pe 'n'àrea totâle de 43 km2. L'àrea do comùn, a quæ a l'inclùdde Antipsara e di izoöti ciù picìn ascì, a l'é de 44,511 km2.
O pónto ciù âto de l'îzoa o l'é o Mónte Profitis Ilias, âto 512 m.
Preistöia e etæ clàscica
miniatura|300x300px|O scîto archiològîco de Archontiki In sciâ bâze de vàrri ritrovaménti archiològîchi fæti inte l'îzoa, quésta a l'é stæta abitâ in mòddo contìnoo da-a fìn do Neolitìco (tra o V e o IV milénio prìmma de Crìsto) a-o V sécolo prìmma de Crìsto, co-in perîodo de gràn richéssa vèrso a fìn de l'Etæ do Brónzo, tra o XIV e o XII sécolo prìmma de Crìsto.
A ciù pàrte de testimoniànse do perîodo preistòrico a l'é costitoîa da tónbe con seportûa in poxiçión fetâle. Di sécoli dòppo, da-o perîodo micenêo in particolâ, émmo de tónbe ciù elaboræ lìghæ a-o vixìn pàize de Archontiki. De 'sti perîodi chi són stæti atrovæ ànche âtri ògètti, cómme spoæ de brónzo, pendìn, brasalétti, etc. De l'etæ omèrica són stæti pe cóntra trovæ de pàrte de vâxi de tæra róssa. Di tòcchi de vâxi són stæti trovæ in sce l'îzoöto de Agios Nikolaos ascì, scitoòu a-o céntro do górfo lóngo a còsta de ponénte de l'îzoa. Inta región de l'îzoa conosciûa cómme Mavri Rachi ò Paleokastro gh'êa, inte l'etæ elenìstica, 'n pàize picìn e in Ftelio e Lemnos a l'é stæta trovâ da teràggia do mæximo perîodo. A Xirokambos gh'é ànche i rèsti de 'n pàize romàn e, da-arénte a-o vilàggio abitòu a-a giornâ d'ancheu, o l'é stæto scovèrto 'n canposànto con vàrie làpidi de quélla época. Inte l'îzoa a no l'é ancón stæta atrovâ 'na çitadélla ò de òpere de diféiza, ségno do fæto che probabilménte a l'êa za protètta da-e sò scugêe.
A ògni mòddo, Psara a l'é de lóngo stæta consciderâ cómme 'n teritöio sénsa nisciùnn-a inportànsa stratégica e con pöche vivàgne naturâli. Prezénpio, da-i tèsti do Stêva de Bisànçio, sémmo che l'îzoa a no l'avéiva mànco di vignêti, scibén che gh'êa 'n ténpio dedicòu a-o dîo Bàcco. Da 'sto fæto chi, segóndo o Stêva de Bisànçio, o vêgne o mòddo de dî, pe quélli che partéçipan a de disnâte sénsa béive do vìn, "Psýra ton Diónyson ágontes", ö sæ "Psara ch'a célebra Dionixîo". 'N âtro antîgo mòddo de dî grêgo, Ψύρα τε τὴν Σπάρτην ἄγεις, ö sæ Spàrta a l'é cómme Psyra, o l'é raprezentatîvo da povertæ de l'îzoa in quélli ànni.
Etæ de mêzo
miniatura|300x300px|Màppa de Psara e de Psara piccilo (ö sæ [[Antipsara), òpera do Benéito Bordón do 1547]] Co-o pasâ di sécoli a popolaçión de l'îzoa a l'é però amermâ, pi-â ciù pàrte aprêuvo a-o magiô réizego de atàcchi di pirâti. Coscì cómme a vixìnn-a Scîo, Psara a l'é diventâ 'na colònia zenéize ascì, inclûza prìmma inta Scignorîa de Scîo e depoî inta sò Maónn-a. A ògni mòddo, ciù ò mêno inti ànni dòppo a chéita de Costantinòpoli do 1453, pi-â ciù âta instabilitæ da región ànche i ùrtimi abitànti de Psara àn fæto stramûo, anàndo a stâ a Scîo.
Però, co-a sò chéita inte moén di tùrchi, into XVI sécolo vàrie famìgge, ségge quélle òriginâie de Psara che âtri manénti da Scîo, Neigropónte, Tesàggia e Magnézia àn decîzo de stabilîse chi. Defæti, scibén che l'îzoa a l'êa picìnn-a e con no goæi vivàgne naturâli, a permetéiva a-i sò abitànti de vîve in pâxe e in libertæ. A l'é stæta dónca riparâ e rinforsâ a vêgia fortéssa de Paleokastro, pe poéise difénde da-i atàcchi di pirâti. A popolaçión a l'à coscì incomensòu a crésce, co-a fondaçión de 'n vilàggio in scî terén d'in gîo a-o castéllo. Aprêuvo a-e condiçioìn anbientâli de l'îzoa i sò abitànti àn fîto iniçiòu a dedicâse a-o comèrcio marìtimo.
Etæ modèrna e contenporània
'Na prìmma açión di òtomàn cóntra Psara a l'é però falîa gràçie a de condiçioìn de vénto no favorévole, co-a popolaçión locâle che coscì a l'à avûo o ténpo de riconpónn-e a crîxi in mòddo diplomàtico, in particolâ disociàndose, into 1794, da-o moviménto rivoluçionâio do Lambros Katsonis.
Scìnn-a-o 1821 l'îzoa a l'à viscûo in pâxe, co-i sò abitànti che pi-â ciù pàrte se dedicâvan a-a pésca e a-o comèrcio, elezéndo i pròppi governànti tra i çitadìn ciù rìcchi into córso de 'na riunión anoâle inta gêxa de Sàn Nicòlla (Agios Nikolaos). I quàttro dimogérontas, òtegnûo o potêre esecutîvo e dónca o govèrno efetîvo de Psara, êan responsàbili da sò aministraçión vèrso l'amiràlio tùrco, dæto che no gh'êa 'n comàndo locâle di òtomàn. Pe de ciù, e outoritæ de l'îzoa gestîvan o potêre giudiçiâio ascì, co-o conpîo de prescjêde a córte che a partî da-o 1815 o l'é stæto asegnòu a-i sò comandànti. Prìmma da rivoluçión do 1821, Psara a l'êa diventâ 'n'îzoa rìcca e pròspera, co-a tèrsa flòtta ciù grànde da Grêcia (con ciù de 45 nâve) depoî quélle de Ìdra e de Spéçia. miniatura|300x300px|[[Nikolaos Gyzis, Depoî a distruçión de Psara, 1896 ca.]] Psara a l'é stæta, a-i 21 d'arvî do 1821, unn-a de prìmme îzoe a rivoltâse cóntra o domìnio tùrco, îsàndo a pròpia bandêa rivoluçionâia into di de Pàsqua. A-i 21 de zùgno do 1824 l'îzoa a l'é stæta atacâ da 'na spediçión de trùppe egiçién, goidæ da l'amiràlio Ibrāhīm Pascià, formâ da 140 nâve e 14.000 yeniçeri, méntre in sce l'îzoa gh'êa squæxi 30.000 persónn-e che, a eceçión de quélli ch'êan ariescîi a scapâ, saiàn pi-â ciù pàrte amàsæ ò fæte scciâve. O moménto ciù tràgico de l'òcupaçión o l'é stæto o sacrifìçio da génte de Mavri Rachi a-i 22 de zùgno, depoî a chéita da çitæ de Psara inte moén di tùrchi. Defæti, a eceçión de quarcùn ch'o l'é ariescîo a scapâ pe nâve, a ciù pàrte da popolaçión de quéllo pàize a l'é stæta amasâ da-i òtomàn, fêua de 'n grùppo picìn de òmmi (tra i 500 e i 150 in sciâ bâze de fónte diferénti) determinòu a no rendîse e ch'o s'êa baricòu into fòrte de Paliokastro. I difensoî da fortéssa, sótt'a-a goìdda de l'Antonis Vratsanos, o fìggio do prescidénte do Parlaménto de Psara, àn decîzo de sacrificâse pi-â pròpia pâtria ciufîto che socónbe a-i tùrchi, faxéndo scciupâ o depòxito de pôvie e, con l'esploxón da fortéssa, amasàndo numerôze trùppe nemîghe ascì.
O "spesîxe néigro", inmortalizòu da-o poêta Dionysios Solomos inta sò òpera dedicâ a-a distruçión de l'îzoa, o l'à permìsso de fâ conósce o gràn spìrito de sacrifìçio e o contribûto a-a càoza da libertæ da génte de Psara, cómme vìsto da l'Andreas Kalvos "in sciâ gràn roìnn-a". I abitànti sopravisciûi a l'invaxón se són dónca rifugiæ inta Malvazîa pe pöi fâ stramûo, a-a liberaçión de quélla îzoa, inta çitæ de Erêtria, in sce l'îzoa de Neigropónte, localitæ ch'a l'êa ciamâ "Nea Psara" ascì, in contràsto con l'îzoa dónde ne vegnîvan, dîta "Palea Psara". A ògni mòddo, sorviatùtto dòppo o 1864, a ciù pàrte di sò abitànti són ritornæ chi.
Scìnn-a-o 1912 l'îzoa a l'é restâ sótt'a-o contròllo tùrco, intràndo inta Grêcia modèrna a-i 21 d'òtôbre do 1912 aprêuvo a 'n òperaçión de l'incroxatô Iearex, comandòu da 'n Antonis Vratsanos, pe coincidénsa 'n discendénte da-o mæximo nómme de l'Antonis Vratsanos che 88 ànni prìmma o s'êa sacrificòu inte l'esploxón da fortéssa de Paliokastro. A regòrdo do gràn sacrifìçio de l'îzoa, da-o 1844 a génte de Psara ch'a l'êa anæta a stâ a Neigropónte a l'à riçevûo o dirìtto, pe çént'ànni, d'elêze doî deputæ do Parlaménto Grêgo. Co-a liberaçión de Psara into 1912 'sta decixón chi a l'é stæta in pàrte modificâ, co-i doî deputæ che scìnn-a-o 1944 saiàn elezûi da-e génte de Nea Psara e de Palea Psara mìsse insémme. Co-a scadénsa do tèrmine e o sccéuppo da goæra civîle grêga da-o 1946 i çitadìn che stàn a Psara votàn normalménte con quélli da prefetûa de Scîo.
Architetûe religiôze
Óltre a quélle sórva minsonæ, ségge a Psara che in sce l'izoöto de Antipsara ascì, gh'é 'n gràn nùmero de gêxétte e de capélle, pi-â ciù pàrte ancón intrêge e vixitàbili.
Economîa
E ativitæ econòmiche ciù inportànti pe l'îzoa són, ancón a-a giornâ d'ancheu, quélle lìghæ a-o mâ, spécce a pésca de frûti de mâ e de aragóste. A ògni mòddo gh'é 'n'inportànte ativitæ ligâ a l'apicoltûa ascì, con l'amê de tùmou de l'îzoa ch'o l'é conscideròu da-a ménn-a milîa. Tra i prodûti de l'îzoa o se peu ancón aregordâ o sò formàggio tìpico, l'άσπρο γλυκό (áspro glykó), ö sæ "dôçe giànco".
L'îzoa a l'é colegâ a-o rèsto da Grêcia gràçie a-o sò pòrto. Da chi o pàrte tùtti i giórni 'n traghétto pe Scîo, co-ina traversàdda ch'a dûa 3 ôe e mêza, e dôe vòtte a-a setemànn-a pe-o Pirêo (viâgio de 6 ôe). A Psara gh'é ànche 'n elipòrto picìn.
SpongeBob SquarePants
Tra e série animæ americànn-e a l'é a quìnta ciù vêgia e, aprêuvo a-o sò grànde sucèsso, s'é svilupòu 'n inportànte franchise a lê ligòu. Tra i cartoìn trasmìssi in sce Nickelodeon, a l'é quélla co-o ciù èrto ìndice de ascólto; pe de ciù, co-i 13 miliàrdi de dòlari de ricâvi ch'a l'à generòu inte l'ànno 2019, a l'é in asolûto a propiêtæ ciù reditìçia pi-â Paramount Consumer Products.
Ferovîa Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a
miniatura|Màppa da lìnia A ferovîa Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a, conosciûa co-o nómme de colìssa industriâle in sciâ zìnn-a drîta do Ponçéivia ascì, a l'êa 'na lìnia feroviària pò-u traspòrto de mèrçe da bàssa Valàdda do Ponçéivia, into teritöio do Comùn de Zêna. A lìnia, a séncia colìssa e no eletrificâ, a conligâva e staçioìn de Bösanæo e de Sàn Pê d'Ænn-a pasàndo pe-e fermâte de Tràsta, Fegìn e Cànpi.
Da l'avertûa a-a goæra
Into 1918 e dôe staçioìn de Bòrzoi Tràsta e de Bòrzoi Fegìn àn cangiòu o sò nómme inte quélli, ciù cùrti, de Tràsta e de Fegìn. Into 1926 e staçioìn za prezénti in sciâ lìnia, insémme a-e âtre into comùn de Zêna, són stæte cangiæ de nómme con l'azónta do prefìsso Genova depoî a Trasta, Fegino e Cornigliano Campi.
A partî da-o 25 de lùggio do 1932, pe 'n cùrto perîodo a gestión de l'ezercìçio da lìnia a l'é stæta tenporaniaménte afidâ a-a Socjêtæ Anònima Ansâdo.
Into 1940 a staçión de Cànpi, prìmma ciamâ "Zêna Cornigén Cànpi", a l'à pigiòu o nómme de "Zêna Cànpi". De lóngo inte st'ànno chi l'é stæto inougoròu l'òficìnn-a feroviària de Tràsta pi-â manutençión de vetûe, sott'a-o nómme ofiçiâ de Officina Rialzo di Genova Borzoli Trasta, co-a sò costruçión ch'a l'êa comensâ a-a fìn di ànni Trénta pe arenbâ quélla za existénte a Cànpi e in sostituçión de l'òficìnn-a de Ciàssa Prìnçipe. A-i 30 de zùgno do 1941 l'é testimoniòu cómme foîsan in córso i travàggi pi-â costruçión do nêuvo pónte in muatûa, con 9 lûxe e 108 m de longhéssa, tra e staçioìn de Bösanæo e de Tràsta.
A-i 30 de zùgno do 1944 l'êa prónto a êse instalòu o tiâ metàlico pe l'avansaménto da realizaçión do pónte in muatûa in sciô Ponçéivia. Into méntre, l'êa in córso ascì l'anpliaménto do capanón pi-â riparaçión di vagoìn mèrçe, óltre a-a costruçión de un dedicòu a-e caròsse viâgiatoî, de lóngo inte ofiçìnn-e de Tràsta. Óltre a-i capanoìn, ségge a staçión de Tràsta che quélla de Bösanæo êan interesæ da inportànti travàggi de mìssa a nêuvo. D'âtra pàrte, o giórno prìmma, o lanbré de Sàn Pê d'Ænn-a o l'àiva patîo di gròsci dànni inta zöna do Pàrco Ponçéivia, da-arénte a-o pósto de moviménto Fórni, inte un di bonbardaménti aérei da çitæ.
Dòppo goæra e declìn
Into 1958 l'é stæto ativòu a gestión co-ina dirigénsa ùnica tra Bösanæo e Cànpi co-a lìnia che, into méntre, a l'é stæta limitâ a Cànpi caciàndo zu ségge l'inèsto into pàrco Fórni de Sàn Pê d'Ænn-a Smistaménto chò-u pónte in sciô Ponçéivia.
A-o prinçìpio di ànni 2000 pi-â lìnia ghe pasâva ancón 'n inportànte tràfego de vetûe e vagoìn dovûo a-a prezénsa de òficìnn-e de Tràsta, co-o ciasâ da staçión che spésse vòtte o l'êa pìn de convòlli.
In sciâ fìn, a ferovîa a l'é però stæta soprèssa a-i 18 de zùgno do 2007, aprêuvo a-a diminuçión de l'ativitæ produtîva inta valàdda do Ponçéivia e, pe de ciù, a-a serâ de òficìnn-e de Tràsta. A-o 2020 l'ària de 92.200 m² de l'ecs òficìnn-a manutençioìn a l'êa ancón de propiêtæ de RFI, conservâ inte 'n stâto d'abandón e in véndia da-o 2015.
Caraterìstiche
A lìnia a l'êa a 'na sôla colìssa no eletrificâ (ma prónta pe l'eletrificaçión), gestîa co-ina dirigénsa ùnica da-o 1958 e inte 'n regìmme de racòrdio inti ùrtimi ànni da sò ativitæ. A-a sò avertûa a l'àiva quéste caraterìstiche :
Inte l'ànno 1990 l'armaménto da ferovîa o l'é stæto renovòu da-o gestô de l'infrastrutûa, montàndo de colìsse UNI 60 e de travèrse de ciuménto armòu.
Percórso
A lìnia a comensâva 194 m pasòu l'àsse do fabricâto viâgiatoî de Bösanæo chinàndo vèrso Zêna, pe pöi atraversâ co-in pónte in muatûa o Ponçéivia. A prìmma staçión ch'a se incontrâva a l'êa quélla de Zêna Tràsta co-e sò òficìnn-e, pe pöi chinâ lóngo a zìnn-a drîta da scciumæa, dónde e colìsse êan scavalcæ da-i viadòtti da lìnia lèsta di Zôvi e de quélla, dizativâ, pò-u lanbré de Zêna Canpàsso. Atraversâ l'ùnica galerîa da lìnia, ciamâ Facchini, a ferovîa a l'intrâva into ciasâ de Zêna Fegìn.
Abandonòu o ciasâ de Fegìn, a lìnia a vegnîva tórna scavalcâ da quélle pe Tortónn-a e pe Àsti e, de lóngo costezàndo o Ponçéivia, a l'arivâva a-o lanbré de Zêna Cànpi, arestàndose dónca a l'artéssa de 'n cazéllo che d'ancheu o l'é stæto convertîo inte 'n'abitaçión privâ. Scìnn-a-a fìn di ànni Çinquànta a lìnia a l'atraversâva tórna o Ponçéivia, pasàndo in sce 'n pónte ch'o no l'exìste ciù, intràndo in sciâ fìn into fàscio Fórni do lanbré de Sàn Pê d'Ænn-a.
Tràfego
A lìnia a l'é stæta da sùbito realizâ sôlo pò-u tràfego mèrçe e, scibén che tùtte e sò staçioìn êan dotæ de 'n fabricâto viâgiatoî, nisciùnn-a de ste chi a l'àiva i servìççi tìpichi de sâla d'atéiza ò de bigeterîa a portéllo, che inte quélli ànni êan o stàndard pò-u servìçio viâgiatoî.
Pi-â ferovîa ghe pasâva inti prìmmi ànni 'na cópia de trêni òrdenâi a-o giórno méntre, prìmma da sò desmisción, a l'êa interesâ da càreghi de materiâle da agiustâ ligæ a-o travàggio de l'òficìnn-a manutençioìn de Tràsta. In particolâ, i convòlli êan tiæ da locomotîve FS a gazòlio di grùppi 216, 245 e D.145, co-i vagoìn a-o tràino ch'êan fæti sostâ a Tràsta prìmma d'êse mandæ a-a revixón.
Sri Jayawardenepura
Sri Jayawardenepura Kotte, conosciûa semplicemente comme Kotte (IPA: kɔːte) a l'é a capitâle aministratîva ofiçiâ do Sri Lanka da-o 1982. A se trêuva a-a periferîa de Colombo, a capitâle econòmica do Sri Lanka.
Monte San Biagio
Monte San Biagio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Murisengo
Murisengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
centro|miniatura|O castéllo de Murisengo.
U Puntassu
miniatura|300x300px|Vista du Puntassu da levante
U Puntassu u l'è in antìgu punte rumânu situon a Löa, in s'ou cunfìn cu-u Burghettu, inta regiùn che, pigiandu da le u numme, a l'è dìta di Puntassi. Custruìu in s'ou Riàn Cazasse segundu u cuscì dìtu stile de tipu ligüre-gallicu, pe-u spustamentu versu punente du scciümme u l'à persu a sò originaia funsiùn ma, vegnìndo interon, i sò resti i se sun cunservè fina a giurnâ d'ancö.
Storia
A custrusiùn du Puntassu a l'è da cunsciderâse culegâ a l'avertüa da Via Julia Augusta, inpurtante stradda rumâna che, culegandu a Cianüa Padâna au scciümme Vâru, atraversâva buna parte da Rivêa de Punente. Intu teriturio du cumün de Löa, a diferensa de quèxi tüttu u sò percursu, u l'è puscibile ricustruì cun esattessa l'antìgu tracion de l'infrastrutüa rumâna che, pe in trattu de circa 600 metri, a pasâva in moddu retilineu e parallelu aa costa. Infatti, i sun chi supravisciüi ben dui punti: ultre au Puntassu u ghe n'è in âtru, cunusciüu cu-u numme de Puntettu, ch'u cunsentìva l'atraversamentu du Riàn di Gassi. Però, d'ancö stu punte u nu l'è ciü visibile in quântu cuèrtu daa stradda, cu-a quâle u turente u l'è stètu tunbinon.
A nu se cunusce a dâta de custrusiùn du Puntassu, che a dev'ésse vegnüa inte in periudu cunpresu tra u segundu seculu primma de Cristu e u segundu seculu doppu Cristu. U stile de l'opera, de tipu ciamon ligüre-gallicu, u fa pensâ che a realisasiùn du punte a secce vegnüa intu cursu da ricustrusiùn da Via Julia Augusta osciüa da l'inperatù Adriàn tra u 124 e u 125 d.C.. Infatti stu stile, caraterizon da ina strutüa inpìa da cocci e da prìe caciè intu calcestrüssu e dai tipici parapéti de blucchetti squadrè, u s'è svilupon in Pruvensa inti anni de l'inperatù Augustu, difundenduse in Ligüria sulu versu a fin du primmu seculu d.C. Pe cuntru però, u l'è puscibile che pe l'inpurtansa de l'opera de avertüa de ina növa stradda, a secce stèta purtâ da manodopera da âtri paisi, purtandu cusci a l'üsu de tecniche “innuvative” e diverse da quelle lucâli. Dunde st'ipotesi a secce verificâ, u Pontassu u saieva in realtè ben dui seculi ciü antìgu, risalendu a l'etè de Augustu e da realisasiùn da Via Julia Augusta.
U punte u l'à cuntinuon a svolge a sò funsiùn pe paeggi seculi, armenu fina au spustamentu du turente de quarche dexina de metri ciü a punente. Cun l'interamentu de l'opera e l'abbasamentu du livellu da stradda, u l'è stètu dunca sfundon l'arcâ du punte, invece i parapéti, doppu esse stèti rialsè, i sun stèti riadatè a miage de cunfìn di orti da zöna. Intu segundu dopuguèra, cu-a forte urbanisasiùn de l'area, u spustamentu de l'Aurelia de poco ciü a sud e l'avertüa da Via Romea (ancö Via di Puntassi) a nord, u Puntassu u l'à persu ogni funsiùn, permettendu cuscì u sò recuperu. Liberon da ina buna parte de zunte sucesive, intu 1970 u l'è stètu dichiaron bèn de interesse culturâle. D'ancö u Puntassu u l'è parte de in picìn giardìn püblicu, afacion in se in spassiu cu-ina reunda a le dedicon, saiè a di Largo Ponte Romano.
Descrisiùn
miniatura|300x300px|Detaggiu de ün di prufili de l'arcâ. U toccu de miagia a bluchetti de prìa u l'è parte du parapéto uriginâle du punte U Puntassu u se tröva afacion in sa Via di Puntassi, che atraversa l'omonima regiùn, ai cunfìn tra u Burghettu e Löa e cunpresa tra i Prigè, a nord, e Olivette, verso sud, e u Buiùn, a punente.
Aa giurnâ d'ancö u picìn viadottu u apâre quèxi irricunuscibile, in quântu, pe-u spustamentu du scciümme versu punente e u rienpimentu du vegiu lettu, u sò livellu stradâle u s'è vegnüu a truvâ aa stessa altessa du terén circustante. Questu u l'à però salvaguardon l'integritè da parte interâ, che l'à permisciu de ricavâne facilmente e dimesciùi: lüngu in tüttu 22 metri, u l'axeva ina larghessa du ciàn stradâle de 6 metri e 20. U presentâva ina sula arcâ che gh'è reston ancùa i prufili, unicu cièu segnu da funsiùn uriginâle, mentre au centru u l'è stèta sfundâ, cun u materiâle ch'a furmâva ch'u l'è stètu aspurton pe abasâ de circa in metru a stradda. Dai prufili se ricâva furma e dimensciùn de l'arcâ, a tüttu sestu e cu-ina lüxe de 6 metri e 60 circa, ultre che in altessa mascima de 3 metri e trenta.
U se pö ancua vegghe i resti di parapéti, anche se paeggiu alterè rispettu aa sò furma uriginâle. Difatti u Puntassu u s'è truvon, in tenpi ciü recenti, a ésse utilizon cumme stradda tra i terén cultivè, cu-i sò parapéti che, segnandu u cunfin de numerusi orti, sun stèti inclusi inte sò miage de cinta, vegnindu cusci arsè e patìndu l'avertüa de quarche porte. Inoltre, in tenpi ciü muderni, u l'è stètu demulìu a râsu tèra a miagia de sustegnu du lâtu a valle da ranpa sinistra du punte, pe mettighe l'asfâltu da növa viabilitè.
Occimiano
Occimiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1241
thumb|150px|center|[[Weißenburg (Baviêra), a Tore Ellinger, XIV secolo, co-o stémma da çitæ da-o 1241]]
Staçión de Mondovì
A staçión de Mondovì, (in ormeâsco Štasiùn d'Munduì, in italian Stazione di Mondovì) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1933, a l'e ao serviçio do comùn de Mondovì, in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Mondovì a l'è ina staçion de categorîa "argénto".
Odalengo Grande
Odalengo Grande o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Dêgo
A staçión de Dêgo (in italian Stazione di Dego) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Dêgo, inta  Provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Dêgo a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Odalengo Piccolo
Odalengo Piccolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión da Ciànn-a
A staçión da Ciànn-a (in italian  Stazione di Piana), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn da Ciànn-a, inta  Provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión da Ciann-a a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Olivola
Olivola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Madònna di Duagné
Inte l'Âta Val Borbêa, in sciâ stradda pe anâ a Dêuva, gh'é o santuâio da Nòstra Scignôa di Duagné (in italiàn: Dovanelli), ciamòu into dialetto locâle (noveize parlòu inte l'Âta Val Borbêa) Géisa ad Du Ané, Madònna di Dui Anéj ò anche Madònna (ò gêxa) di Duagné. A gêxa a s'atreuva inta fraçión de Duagné into comûne de Cabela.
Staçión de Merana
A staçión de Merana (in italian Stazione di Merana), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Merana, inta  Provinsa de Lisciandria.
Orsara Bormida
Orsara Bormida o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Valle du Varatella
Geugrafìa
A vàlle du Varatèlla a l'è ina vàlle du punénte lìgüre, ch'a và aprövu a-u cùrsu da scciümària Varatèlla, desvilüpànduse in diresiùn nordòvest-südèst. A vàlle a s'esténde tra i brìcchi du Mùnte Cârmu, da Ròcca Barbéna e de l'Arixéa e a l'è stàa scavà da-u Varatèlla e da-i sò trèi aflüenti ciü impurtànti, ün pe ògni valùn ch'i a fùrma, sarêa a dì u Riàn du Pùnte, u Riàn de Cârpe e u Riàn da Vàlle.
A vàlle du Varatèlla a l'è p'a ciü pàrte spartìa tra i cumün de Tuiràn, Barestìn e U Burghéttu, ma u gh'è ascì quàrche tòccu ch'u l'è sùtta a quélli de Buisàn, inta pàrte ciü âta du valùn da Vàlle, e de Castrevéju, cun di scìti a l'inprensìpiu du valùn de Cârpe.
Geulugìa
I terén dund'a se desvilüppa a valà i sùn sruatüttu inte l'eleméntu geulògicu de cuscì dìccie "Dulòmie de Sàn Pêru", in scistéma dulumìticu ch'u remùnta a-u perìudu triàssicu e ch'u l'à purtàu, cun l'asiùn de l'âiva di riài, a-a furmasiùn de in paizàggiu bén particulà, pìn de scarpàe, rivasùi, scajarèi e depòxiti de giàira. Sti caràteri, ciü cumün inte rìve au sirìu de quélle lüvie, i se tröva in particulà inti scìti d'atàccu a-a Pùnta Alsabècchi, a-u Bâsu du Giudéu, a-u Mùnte de Sàn Pêru e inta regiùn du Sâtu du Lüu, cu-e dulòmie e u calcâre ch'i rìva a cruvì tòstu u 64% da superfìcce du bacìn da Varatèlla. Pe de ciü, stu fàcciu u l'à purtàu a-a furmasiùn de in gràn nümeru de fenòmeni càrsici, cùmme e famùze gròtte de Tuiràn, cun ciü de ina sinquantèna de tâne, cavitàe o burànchi sùlu intu teritòriu tuiranìn. Chinàndu vèrsu u mà u gh'è pe cùntru ina ciâna custêra ch'a s'è furmà da-i depòxiti rübatài a vàlle da-a scciümàira.
Cuscì cùmme u rèstu de Àrpi Lìgüri centrâli, u bacìn du Varatèlla u l'è rezüu da in edifìssiu a sö mésci in pìlla, furmàu da-u sruascuriméntu de diferénti ünitàe tetòniche intu cùrsu de l'urugénezi arpìna. U sò ùrdine u l'è, partìndu d'in bâssu: ünitàe briansunéze du Mùnte Cârmu, ünitàe briansunéze de Castrevéju-Cirixöa e, in pàrte, ünitàe de Vòte, dàu ch'a cröve quélla de sùtta sùlu pe quârche tòccu. De srua i ghe sùn de ünitàe piemuntéxi pe paleugeugrafìa: sarêa a dì, partìndu d'in bâssu, quélla de Cà Tübèrtu e quélla de Arnàscu-Castergiàncu, cun di tòcchi picenìn de ünitàe di grüppi de Carisàn e de Buisàn furmàe da terén du bazaméntu cristalìn.
Sta cumplescitàe a l'à purtàu, prezémpiu, a avé di terén ciü antìghi cùmme e quarsìti de Pùnte de Nâva de srua a terén ciü növi cùmme e dulòmie de Sàn Pêru a-i Mùnti, ch'i ghe saràn tùrna in sa lìgna de crèsta, dùnca de srua a-e quarsìti. Sti fàcci i l'àn purtàu a di gròsci prublémi de stabilitàe du teritòriu, cùmme testimuniàu da-u gràn nümeru de frâne e de slùsse.
Mùnti
I mùnti ch'i s'afàccia in sa vàlle du Varatèlla, cu-i sò brìcchi segundâri ascì, i sùn:
Còlle e zùvi
E còlle e i zùvi situài in si cunfìn o dréntu a vàlle du Varatèlla i sùn:
Preistòria
Aprövu a-a prezénsa de in gràn nümeru de tâne, a vàlle du Varatèlla a l'è stàa bén frequentà da l'òmmu inte l'antighitàe, cu-i rèsti chi descruvìi ch'i vàn indaré fìna a-u Paleulìticu. A ògni mòddu e testimuniànse ciü impurtànti i végne tütte da-e gròtte tuiranìne méntre inta cianüra custéra dùnde ancöi u gh'è u Burghéttu, che alantù a l'éra ina palüde, i mànca du tüttu di rèsti da prezénsa de l'òmmu méntre a Barestìn a l'è prubàbile ch'a ghe fùsse stàa sùlu ina sèrta frequentasiùn de Tâne da Bösa che però, dàu ch'i nu sùn vâri prutètte, i n'axêva in gràn üzu. Pe ste raxùi chi e ciü tânte testimuniànse d'inta vàlle i rìva sruatüttu da gròtte cùmme quélla de l'Urìvu o quélla du Curùmbu, ch'i se tröva tra i rivasùi càrsici da zöna Sàn Pêru-Mùnte Càrmu.
Vèrsu l'XI séculu prìmma de Crìstu e gròtte i sùn stàe de manimàn abandunàe, cu-a difuxùn tra l'antìga siviltàe lìgüre du mudèllu de paìze du cuscì dìcciu castelà. In particulà, inta Varatèlla u l'è stàu descruvìu in castelà picìn intu valùn da Vàlle, mésciu in sa sèlla daré a-u Bâsu du Giudéu a cuntrulà a stràdda p'u Zùvu e frequentàu fìna a-u II séculu prìmma de Crìstu. Da-u nùmme, a parêa interesànte ascì u Mùnte Castelà, brìccu bâssu e izulàu a-u fùndu da valà, ma i mànca du tüttu di stüddi in sa zöna, cuscì cùmme p'a ròcca dund'u gh'è u castéllu de Barestìn.