cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aostin Giustignan
Biografia
Into fratempo, o Giustignan o l'aiva ascì avuo moddo de cortivâ de relaçioin e di interesci despægi de quelli ligæ a l'ativitæ didattica do Studdio conventoâ, improntâ a-a tradiçion scolastica. Into sogiorno bologneize, o conobbe probabilmente o Zan Françesco Picco da Miandoa, o F. Beroado (no se sa se-o zove ò o vegio) e o Iacopo Antiquaio. A l'è in particolâ 'na lettia de l'Antiquaio, da Milan do 23 arv. 1506, a fornî o primmo documento da nommina razonta da-o Giustignan inti circoli umanisteghi e de l'interesse co-o quæ vegniva seguio a so attivitæ de biblista.
Proppio pe poeise intregamente dedicâ a-i proppi progetti d'ediçion poliglotta do testo bibblico, into 1514 o Giustignan o domandò e o l'ótègne a remiscion de l'impegno de leze e Sententiae into Studdio de S. Domennego. Za into 1513, però, o Giustignan o l'aiva fæto o so debutto inta repubbrica de lettie curando a pubricaçion presso o stampao veneçian Lusciandro di Paganin da traduçion do Brœuxo Traversâ do Theophrastus de l'Enea de Gaza (Aeneae Platonici Graeci Christianissimi De immortalitate animorum deque corporum resurrectione, cui titulus est Theophrastus) e do proppio travaggio Precatio pietatis plena ad Deum omnipotentem composita ex duobus et septuaginta nominibus divinis, Hebraicis et Latinis una cum interprete.
Co-a Precatio o Giustignan o dava un primmo, scignificativo sazzo de so competençe ebraisteghe e di so orientamenti corturæ. Inta primma parte de l'œuvieta, difæti, o Giustignan, repigiando, in moddo ciu fedele de quante no avesse fæto o J. Reuchlin into De verbo mirifico do 1494, un tema tradiçionâ da speculaçion ebraica, o forniva l'elenco di 72 atributi che definiscian a divinitæ inti so raporti co-e creatue. Inte l'aligao "comentaiœu", dapœu, o sviluppava 'na serrie de riflescioin insci-a natua diviña ciæamente improntæ à 'na spritoalitæ neo-platonnica de matrixe dionixaña.
O 22 zugno 1514 o Giustignan o l'ea à Zena. O 23 settembre sucescivo o fu nominao vesco de Nebbio, inta Corsega settentrionâ, graçie a-i boin ófiççi do cuxin cardenâ B. Saolo. Da proteçion do cardenâ Saolo o Giustignan o l'intendeiva vaise ascì pe poei realizzâ o so ambiçiozo progetto d'ediçion poliglotta da Bibbia. Inte 'na lettia riportâ in moddo framentaio da-o Gessner (c. 105r), difæti, o Giustignan, informando o coxo d'avei terminao, otr'à quella do Nœuvo Testamento, a traduçion in ebraico, latin, grego, arrabo e aramaico do Vegio ascì, o l'exortava espliçitamente à adœuviâse afinché l'intrega œuvia a foise pubricâ.
In realtæ, o Giustignan o l'ariescì a dâ a-a luxe, sostegnindo de so stacca e speize, soo che-o testo do Sâtêio, stampao in Zena, in ca' de so fræ Nichiozo, da-o stampao milaneize Peo Póo Póro, ciammao aposta da Torin pe l'ócaxon. O colophon o reca a dæta do 16 ott. 1516.
Vulcàn
miniatura|'N'eruçión do vulcàn [[Sabancaya, in Perù, into 2017|250x250px]] miniatura|Vìsta do [[Laacher See, lâgo d'òrìgine vulcànica|250x250px]] 'N vulcàn, dîto volcàn ò vurcàn ascì, o l'é 'na fratûa inta cròsta de 'n ògètto de màssa planetâia cómme a Tæra, ch'o permétte a-a lâva câda, a-a çénie e a-i gàzzi vulcànichi de sciortî da 'na càmia magmàtica ch'a se trêuva sott'a-a superfìcce.
Aostin Giustignan
Biografia
Pensao comme sempriçe sazzo do ciu complescivo travaggio biblistico do Giustignan e dedicao a-o Lion X, inta spiança che-o pappa o se saiæ convinto a patroçinâ l'ediçion di restanti libbri bibbrichi ascì, o Psalterium Hebraeum, Graecum, Arabicum et Chaldeum, cum tribus Latinis interpretationibus et glossis o l'aresta, comonque, un di primmi e ciu scignificativi documenti da grande staxon de Bibbie poliglotte. O testo à stampa o prezenta, disposti insce doe carte, in œutto colonne paralelle (da chì o nomme de Octaplum co-o quæ o Sâtêio o saiâ conosciuo), inte l'orde: l'originâ ebraico, a so traduçion lettiâ in latin, œuvia do Giustignan, a verscion indicâ comme "latiña comuña" (saiv'à dî a gallica de San Giœumo, incruza, dapœu, inta Vulgata), o testo grego (ch'o corisponde in sostança a quello di Settanta), quello arrabo, o Targum aramaico, a traduçion latiña de quest'urtimo e, infin, i scolli de commento.
Vulcàn
E eruçioìn ciù grénde pêuan cangiâ a tenpiatûa de l'atmosfêra ascì, zaché e çénie e-e stìsse d'àcido solfòrico crêuvan o Sô e refréidan a troposfêra da Tæra. Storicaménte, gh'é stæto de grénde eruçioìn vulcàniche ch'àn portòu a di invèrni vulcànichi e a de carestîe catastròfiche.
Aostin Giustignan
Biografia
Segge a livello testoâ, comme sottolinnia o mæximo Giustignan, segge, ancon ciu ciæamente, inte l'aparato de comento, o Sâtêio o l'evidençia prinçipalmente i interesci do Giustignan pi-a cortua ebraica. Decizamente preponderante son inte notte e çitaçioin da lettiatua rabinnica postalmuddica (in particolâ, ovviamente, do semiófiçiâ comento a-i Sarmi, a Midrash Tehilim), mentre no gh'amanca di rinvii à di comentatoî ebraichi medioevæ comme o Salomen ben Izaac da Troves (dito Yarchi ò Rushi), M. Maimonide, D. Qimchi. De particolâ interesse son però sorvetutto e non poche çitaçioin da lettiatua cabalistega, specce do Sefer Zohar ("libbro do sprendô"), cegæ da-o Giustignan à 'n'ortodossa interpretatio crestiaña. Gran parte de tæ çitaçioin fun sucescivamente riproposte da-o Peo Colonna "Galatinus" into De arcanis catholicae veritatis (1518). A-o contraio, amanca do tutto inti scolli do Giustignan di rifeimenti a-a tradiçion scolastica e a mæxima aotoritæ de san Giœumo a l'è dœuviâ solo marginalmente e, tâvòtta, in ciave crittica. Fra i exegeti crestien, compâ co' ina çerta frequença solo o contempoannio J. Lefèvre d'étaples. L'è ançi pe-o trammite de paole do Lefèvre che-o Giustignan o l'afronta arcuñe temattiche d'atoalitæ into dibattito cortuâ e religiozo do tempo, da-a condanna da magia a-a preiza de poxiçion contra e teorie insci-a mortalitæ de l'annima. L'avei otr'à ciò seguio l'interpretaçion lefevriaña do sarmo VIII, v. 6, o tiò o Giustignan inta controverscia exegettica chi óponèiva o mæximo Lefèvre à l'Emo, o quæ proppio a-o Giustignan o l'indriçiâ arcuñe tra-e so frecce polemmiche ciu apinçoiie.
Vulcàn
Gh'é di âtri pianêti fêua da Tæra dónde l'é stæto trovòu di vulchén: prezénpio in sce Mercûio se véddan di depòxiti piroclàstichi formæ da 'n'ativitæ vulcànica esploxîva.
Aostin Giustignan
Biografia
O passo foscia ciu conosciuo di scolli o l'è però a longa notta a-o v. 5 do sarmo XVIII, notta inta quæ l'è narao a vitta e e impreize do Cristoffa Combo. De fæto, fin a-o Setteçento quella do Giustignan a l'arestò a sola testimoniança eddita insci-i viægi do Combo provegninte da 'n so conçittadin e squæxi coetannio. Inta realtæ, pù destaccandosene pe di particolæ, o scollio a-o sarmo XVIII o dipende pressoché intregamente da 'n precedente "commentariolus" do zeneize A. Gallo. A parte, tuttavia, o valô documentaio, l'excursus combian do Giustignan o l'atesta con ciaréssa i ligammi fra-e scoverte e i aspettative cortuæ e religioze de renovatio da Crestianitæ.
Vulcàn
Etimologîa
O nómme vulcàn a vêgne da Vulcano, 'n'îzoa d'òrìgine vulcànica da l'arçipélago siciliàn de Eòlie, a sò vòtta derivòu da Vulcàn, a divinitæ do fêugo pi-â mitologîa romànn-a. O stùddio di vulchén o l'é dîto vulcanologîa, volcanologîa ò vurcanologîa.
Aostin Giustignan
Biografia
Terminao a pubricaçion do Sâtêio, o Giustignan, animao da spiançe de sucesso cortuâ e econommico, o l'anò a Romma presso o cuxin cardenâ Saolo. O 29 dex. 1516 o prezençiò à Romma a l'unzexima sescion do V conçillio Lateranense; o 13 março do 1517 o parteçipò a-a congregaçion prepaatoia e, o 16 março, a l'avertua da dozexima sescion, inta quæ o preize a paola o 17 arvî relativamente a-a progettâ croxâ antiturca. De lì à poco, a scoverta do complotto do cardenâ A. Petruçço pi atentâ a-a vitta do pappa a privò o Giustignan do sostegno do so protettô Saolo, che, pezantemente mescciao inta congiua, o fu privao de so carreghe e relegao a Monteriondo. Fiduciozo pù sempre inta benvoença papâ, o Giustignan o passò a-o seguito do cardenâ B. Ferê, vesco d'Ivrea.
Vulcàn
Plàcche tetòniche
miniatura|400x400px|Màppa ch'a fà védde i confìn de plàcche e a poxiçión di vulchén in sciâ Tæra In sciâ bâze da teorîa da tetònica de plàcche, a litosfêra da Tæra, o sò rivestiménto estèrno, a l'é spartîa inte sézze gròsse plàcche e de âtre ciù picìnn-e. Quéste plàcche se méscian ciàn cianìn aprêuvo a-a convençión into mantéllo dùtile sótta a lê, co-a ciù pàrte de l'ativitæ vulcànica in sciâ Tæra ch'a s'é dónca svilupâ in scî confìn de plàcche, dónde quéste stàn convergéndo (co-a litosfêra ch'a vêgne destrûta) ò divergéndo (e dónca co-a creaçión de nêuva litosfêra).
Plàcche a zìnn-e divergénti
In corispondénsa de dorsâli médio-òceàniche, dôe plàcche tetòniche s'alontànan l'unn-a da l'âtra ménte a lâva câda a mónta da-o mantéllo sott'a-a cròsta òceànica ch'a s'é asotigiâ. L'amermaménto da presción inta lâva ch'a mónta a pòrta a 'n'espansción adiabàtica e a-a fuxón parçiâle de prîe, portàndo a di fenòmeni de vulcanìsmo e a-a creaçión de nêuva cròsta òceànica. Dæto che i confìn tra plàcche a zìnn-e divergénti se trêuvan sorviatùtto in sciô fóndo di òcéani, se peu védde cómme a ciù pàrte de l'ativitæ vulcànica in sciâ Tæra a ségge sotomarìnn-a, ligâ a-a formaçión de nêuvo fóndo do mâ. 'N ezénpio de quésta ativitæ vulcànica sotomarìnn-a són i coscì dîti camìn idrotermâli. Dónde a dorsâle médio-òceànica a se trêuva sórvia a-o livéllo do mâ se fórman de îzoe vulcàniche, cómme l'Islànda.
Aostin Giustignan
Biografia
L'anno doppo, o 1518, o Giustignan, graççie à l'intercescion de l'influente vesco de Pariggi E. Ponchier e do confessô do re, o domenegan G. Petit, erudio ligao a-i circoli umanisteghi transarpin, o fu ciamao da-o Françesco I a Pariggi pe mostrâ l'ebraico a l'Universcitæ, co' ina penscion de 300 scui e o tittolo de consegê e limoxinê. Ateizo in França za inte l'arvî 1518, a-a fin de l'anno o Giustignan o desgugeiva con regolaritæ i so corsci presso o colegio domenegan de St Jacques. Into fratempo, o l'aiva compio un viægio d'instruçion e - se diæ - de aotopromoçion inti Paixi Bassi e in Inghiltæra. In ottobre, à Lovanio o l'aiva fæto vixita à l'Emo, reconçiliandose, aomanco in parte, con lê, mentre in Inghiltæra o l'aiva avuo moddo de intrâ in contatto con di umanisti do calibbro de T. More, J. Fisher, T. Linacre e W. Pace. Into sogiorno parigin, o Giustignan o desgugette, da-a rente a-i so impegni de docente, un'intensa attivitæ editoriâ in conlaboraçion co-i moei stampoei transarpin, dando pi-a primma votta a-e stampe 'na dexeña d'importanti scriti ebraisteghi, neoplatonnichi e umanisteghi.
Vulcàn
Rifting continentâle
A montâ do màgma da-o mantéllo a poriéiva capitâ drénto a-i continénti ascì, fæto ch'o pòrta a-a creaçión de 'n rift. Inti prìmmi moménti da sò formaçión se crêan di plateau de bazàlto che se pêuan svilupâ scìnn-a-o pónto de dìvidde do tùtto a plàcca tetònica, co-a creaçIón de 'n màrgine a zìnn-e divergénti tra e dôe meitæ da plàcca. A ògni mòddo, spésse vòtte o rift o no l'ariêsce a divìdde do tùtto a litosfêra continentâle (cómme into câxo de 'n aolacogêno), co-i vulchén da región che pìggian a caraterìstica tìpica d'erutâ de lâve alcalìnn-e ò carbonatîti. 'N ezénpio de rift continentâle o l'é quéllo de l'Àfrica de Levànte.
Aostin Giustignan
Biografia
Direttamente conligæ a-i exigençe didattiche di so corsci d'ebraico fun e doe ediçioin do gramattico M. Qimchi, a Hebraicae grammatice rabbi Mosse Chimchi aureus libellus, stampâ da-o Thomas Anshelm, à Hagenau into 1519 e o Liber viarum linguae sanctae rabbi Mosse Qimchi…, stampao a Pariggi, da-o J.B. Ascensio, into 1520. A-a necescitæ de testi pe l'insegnamento universcitaio rispondeiva ascì i Libellus Ruth, Libellus Lamentationum Hieremie, Libellus de Numeris Hebraice omnia (Parrhisiis, apud Gourmontium, 1520), curao delongo da-o Giustignan e rivisto, non à caxo, da doi so studenti N. "Cunellus" e P. de Sousbslefour, o quæ, inta lettia prefatoia, o no mancò de exartâ i meiti didattichi do meistro.
Fu invece un'ócaxon privâ, a recesta de l'amigo M. "Domilutio", dotô in utroque iure, protonotaio apostollico e cortô de studdi clascichi e bibbrichi, a spinze o Giustignan a pubricâ a traduçion latiña da l'originâ ebraico do Liber beati Iob (ibid. 1520).
Di riferimenti a-a lettiatua cabalistega, che pù a raprezentava un di temi prinçipæ de desgraççie inquixitoiæ do Reuchlin, compariscian into tittolo de 'n'atra œuvia pubricâ da-o Giustignan à Pariggi, a Victoria Porcheti adversus impios Hebreos in quo tum ex sacris literis, tum ex dictis Talmud, ac Cabbalistarum, et aliorum omnium auctorum, quos Hebrei recipiunt, monstratur veritas catholicae fidei (ibid., de Marnef, 1520). Rifeimenti tanto ciu interessanti in quanto, in realtæ, l'œuvieta (scrita a-a fin do Duxento da-o certoxin zeneize Porchetto Sarvægo) a no sviluppa arcun aotentico argomento de derivaçion cabalistega.
In raporto a-i interesci ebraisteghi do Giustignan se poñe ascì a pubricaçion do Dux seu Director dubitantium aut perplexorum (ibid., ab Jadoco Badio Ascensio, 1520), traduçion latiña da çellebre œuvia do Maimonnide exemprâ, pâ, insce un ræo coddiçe conservao into monestê de Kaiserheim. Pe-o stampao-umanista J.B. Ascensio o Giustignan o curò, pe de ciu, l'ediçion de doi importanti scriti da tradiçion neoplatonnica, e Centum et duae questiones… super Genesim do Filon Lusciandrin (Parisiis 1520) e a çelebærima verscion do Timeo do Carçiddio (ibid. 1520). A pubricaçion, sempre pe i tipi de l'Ascensio, di œuvie storrico-giograffiche do Iacopo (ò Giaccomo) Braxello (Lucubrationes…, ibid. 1520), cançelê-umanista da Repubbrica de Zena, a dovette, invece, risponde à 'n'atençion pe-e cose zeneixi e, in gennere, italiañe, ligâ a l'atoalitæ da polittica françeize, comme pâ dimostrâ a deddica a-o Renato de Savoia "Grand Maître de l'Hotel" e ascôtào consegê do Françesco I. De meno scignificao son, infin, i atre doe œuvie eddite da-o Giustignan a Pariggi, intrambedoe de l'oscuo erudio G. Matê da Luni: o perduo De mulieribus claris e o De rerum inventoribus (çenton storrico-mitologgico pervegnuone inte 'na ristampa seiçentesca: cfr. I. Mattei Luni Libellus de rerum inventoribus, Hamburgi 1613).
Into 1522, tornao in pattria, o Giustignan o l'ascistette a-o sacco imperiâ de Zena, arestando ascì fejo da 'n corpo d'archebuxo. Inte l'aotunno do mæximo anno o l'anò in vixita a-a so diocexi, ch'o no vedeiva da circa œutto anni. A Nebbio o Giustignan o gh'arestò pe ben nœuv'anni, a-o scopo ascì, comme lê mæximo o l'amette, de trovâ repoæo da-i dramattichi eventi de l'eppoca. Durante tâ longa rescidença o se dedicò a resolevâ e sciorte, ançitutto materiæ, da povia e dezastrâ diocexi. O tentò ascì d'amegioâ a cortua e a discipriña da so cêxîa, sottoponendo i ordenandi à l'examme di requixii d'instruçion necessai e pubricando quarche œuvie in vorgâ à uzo di ceeghi, ancœu perdue. Un'energica açion de riforma a dovette, tuttavia, restâ in parte dizatteiza ascì pe-i ostaccoli fraposti da-o Banco de San Zorzo, segnô de l'izoa: o 10 zen. 1523, prezempio, i Protettoî do Banco intimon a-o Giustignan de revocâ a scominniga inflita à 'n canonnego, in quant'o l'ea "un di prinçipæ e cai amixi" che i aotoritæ zeneixi gh'avessan in Corsega.
O fruto ciu diatuo do sogiorno do Giustignan o fu o Diallogo nominao Corsega. Terminao, in baze a-a lettia prefatoia, into luggio do 1531, o breve scrito (120 paggine inte l'ediçion in quarto) o l'arestò ineddito scin a-o 1882 (anno into quæ o fu pubricao a cua do V. De Caraffa into Bulletin de la Société des sciences historiques et naturelles de la Corse), ma o gódì tra Çinque e Setteçento de 'na noteive fortuña fra-i studioxi che s'interessavan a-a realtæ de l'izoa.
Se tratava da primma descriçion moderna da Corsega, priva de scignificativi precedenti inta cortua giograffica umanistega, conduta in gran parte insci-a base d'osservaçioin personæ sença compiaximenti antiquaio-erudii. No favan, d'atra parte, difetto a-o Giustignan de competençe anche "tecniche" into campo di studdi giograffichi, tant'è vea che, à integraçion do testo do Dialogo, o dizegnò 'na raprezentaçion cartograffica da Corsega, che, sciben ch'a no se sæ conservâ, pâ ch'a sæ servia da modello pi-a carta contegnua inte l'ediçion do 1558 de Izore chi apartegnan à l'Itallia do L. Óbèrto.
A-a ricca mescion de dæti giograffichi e, sorvetutto, demograffichi e econommichi se conzonze into Dialogo de precize finalitæ polittiche. Dedicâ, no à caxo, a-o maggiô ommo politico zeneize do tempo, o Dria Doia, l'œuvieta a l'intendeiva, difæti, indicâ a necescitæ de 'na serrie d'interventi atti à rende ciu efficiente e raçionâ l'aministraçion da Corsega. Sotta o stimmolo da riforma instituçionâ de Zena do 1528, o Giustignan o proponeiva, in quest'ottica, d'afiâ l'izoa a-o diretto controllo "statâ" sotrandola a-o "paterno rezimento" do Banco de San Zorzo.
Fu proppio e notiççie do "nœuvo sucesso de libertæ et paçiffico stato" à Zena doppo a riforma do 1528 à spinze o Giustignan à fâ ritorno inta çitæ natâ. À Zena o Giustignan o trascorse pressoché contugnamente i urtimi anni scin a-a vigillia da morte, co-e sole ecceçioin de 'n sogiorno à Romma presso o fræ Nichiozo into 1531 e de 'na nœuva vixita a-a diocexi do 1532. Impegnaose inta redaçion di Annali zeneixi, o Giustignan o l'aiva za praticamente terminao l'œuvia o 10 ag. 1535, quand'o ne scrisse a lettia dedicatoia "A ro Duxe, a ro Senato, et a tutto ro pœuvo de Zena".
O Giustignan, tuttavia, o no l'ariescì a vedde pubricâ a so urtima fadiga: into 1536 in viægio verso Nebbio o trovò probabilmente a morte in mâ tra l'izoa Cravæa e o Cao Corso, sciben che pe 'n çerto tempo se pensò ch'o foise, invece, stæto catturao da-i corsæ barbæschi.
I Castigatissimi annali… dra eçersa e illustriscima Repubbrica de Zena sciortin postumi à Zena do 1537, a cua do L. Lomellin Sciorba, pe-i tipi do Togno Belon. Œuvia avertamente compilativa i "Castigatiscimi annali" pontavan essençialmente, pe mezo ascì de l'uzo de 'n vorgâ de matrixe settentrionâ lontan da-o purismo do Bembo, a-a finalitæ etico-polittica de "instrue ro pœuvo nostro à êse amatô dra Repubbrica", proponendo un modello de "Stato çiten" fondao insci-a larga e paritettica gestion da cosa pubbrica da parte da classe dirizente aristocrattica.
Di sei libbri che compoñan l'œuvia, o primmo, ch'o l'ariva scin a-o 1100, o l'è intregamente aotonnomo à peto da naraçion di annalisti scincroni medievæ. E carte Ir-XXVIr son ocupæ da 'na Descrition dra Lyguria che, pù dipendendo in parte da-o precedente da Descriptio orae Ligusticae do I. Braxello, a fornisce un'originâ e articolâ raprezentaçion da realtæ liggure do tempo inte so componente demograffiche, econommiche e urbanisteghe. Pe-o primmo, comme ascì pe-i sucescivi libbri, o Giustignan o no mancò de dœuviâ ascì i documenti de l'Archivvio do Comun, cosa ch'a ghe permisse de narâ con suficiente riccheçça e vexende zeneixi pe di periodi non coverti da-i annalisti precedenti (l'Ato Medioevo, aponto, ma sorvetutto i anni de meitæ Quattroçento trætæ into libbro V). Pe-i anni 1514-28 i Annali do Giustignan raprezentan a fonte primaia pi-a stoia zeneize. Fra i contributi ciu scignificativi di Castigatiscimi annali se deve ascì aregordâ e notiççie insce-e figue corturæ de spicco da çitæ, specce pe-o XV e XVI seccolo. A-e carte CCXXIIIr-CCXXVr o Giustignan o l'insei ascì 'na detaliâ notiççia aotobiograffica, ch'a l'è, sciña ancœu, a ciu completa vivagna d'informaçion insci-a so vitta i a so attivitæ.
L'aotobiografia a l'atesta che-o Giustignan o lasciò a so libraja, ricca de 'n migiâ de volummi, in don a-a Repubbrica. Ben fito, però, tâ patrimonnio o l'anò smario: i doi inventai pervegnuine, do 1537 e do 1543, riportan, rispettivamente, circa 20 e 380 tittoli. Prevâ i volummi de drito, ma se gh'atrœuva ascì di importanti scriti umanistichi e de filozofia platonnica, otr'à di œuvie d'aotoî clascichi, scolastichi e à di no megio precizæ libbri in ebraico e in atre lengue orientæ.
Staçión de Airöe
A staçión de Airöe, (in brigasco Štasiun dë Airöe in italiàn Stazione di Airole, in françéize Gare de Airole) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a a l'è ina staçión feroviària c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1970 con a neuva inaogoraçión da tràtta, a l'e ao serviçio do comùn de Airöe, presedentemente o paìze o l'éa servìo da in àtro inpianto, ao conosciùo comme "P.M. km 11+959", poco distante da sta chi.
Cavatore
Cavatore o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
289 a.C.
thumb|200px|center|Sìracus, octòbolo d'öo d'[[Agatocle (361 a.C.-289 a.C.), 304-289 a.C.]]
Cella Monte
Cella Monte o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|240px|Cella Monte|centro
Staçión de Airöe (1914)
Averta a partì dao 1914 asèmme ao rèsto da tràtta, a l'éa ao serviçio do comùn de Airöe, ancheuo paìze o l'éa servìo da in àtro inpianto, a neuva staçión de Airöe, poco distante da sta chi e averta into 1970, con a neuva inaogoraçión da ferovìa.
Cereseto
Cereseto o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Cereseto, o castéllo|centro
Odissea
L'Òdisêa (in grêgo antîgo: Ὀδύσσεια) a l'é 'n poêma épico, scrîto vèrso l'VIII secólo a.C. e atriboîo a Omero, ch'a célebra e aventûe de Ulìsse dòppo a goæra de Tröia contâ inte l'Ilîade.
Contegnûo
A-a fìn da goæra de Tröia, o rè de l'îzoa de Ìtaca, Ulìsse, e-i seu conpàgni çércan de tornâ a câza, ma són òstacolæ into seu viâgio da çèrti dêi òstîli.
Intànto, a Ìtaca, i Pröci són derê a pigiâse de pìcca pe spozâ Penélope, mogê de Ulìsse e moæ de Telémaco: a ògni mòddo a dònna a l'ingànna i pretendénti dìndoghe ch'a se maiä sôlo dòppo avéi finîo de tésce 'na téia, che pöi d’arescôzo a descûxe ògni néutte.
L'eröe, tornòu a Ìtaca, con l'agiùtto de Atêna o se travéste da mendicànte pe no fâse riconósce e pöi, insémme a-o fìggio Telemaco, o fa strâge di Pröci. Penelope a l'é segûa che l'òmmo o ségge davéi Ulìsse quànde quésto o ghe fa capî de savéi chò-u seu létto da spozoéi o l'é costroîo in sce 'n çéppo d'oîvo, un segrétto che sôlo lô doî savéivan. O giórno dòppo, Ulìsse o va a vixitâ l'ançiàn poæ Laerte in canpàgna; o poêma o tèrmina con l'intervénto de Atêna, ch'a ristabilìsce a pâxe tra e famìgge di Pröci amasæ e-o rè de Ìtaca.
Cerreto Grue
Cerreto Grue o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Omero
Vìtta
A vìtta de Omero a l'é ingugéita da-a lezénda e da-a fantaxîa de fónti: gh'émmo ciù o mêno éutto biografîe, dîte pròpio Vìtte d'Omero, atriboîe a vàrri outoî (Erodoto, Plutarco e âtri).
No l'é ciæo quæ fîse a seu tæra d'òrìgine: fóscia a l'êa Chîo, ma l'é riportòu ànche Smîrne, Colofón, Atêne, Àrgo, Rödi e Salamìnn-a. A tradiçión a riporta ch'o fîse òrbo, træto tìpico e stereotipòu di cantoî inte l'antighitæ. Da seu mòrte l'é riportòu 'na versción segóndo a quæ o se saiéiva soicidòu dòppo êse vegnûo màtto pe 'n indovinéllo a lê rivòlto da çèrti pescoéi.
I pescoéi s'êan acòrti d'avéi aciapòu sôlo pighéuggi (probabilménte l'enìgma o se bâza in sce l'anbigoitæ da pòula φθείρ, ch'a significa "pighéuggio", ma a l'é o nómme de 'n péscio ascì ).
A questión omérica
Za Xenon ed Ellanico (III secólo a.C) avéivan atriboîo a Omero sôlo l’Iliade e pe quésto són stæti dîti separatìsti (χωρίζοντες). Pe cóntra, Aristarco de Samotracia (II secólo a.C.), co-i âtri dîti unitâii, o conscideràva l’Odissea 'na continoaçión de l’Iliade, scrîta ànni dòppo ma da-o mæximo poêta.
Tànti studiôxi into córso do ténpo han apogiòu têxi diferénti: Giambattista Vico, F.A. Wolf, G. Hermann, K. Lachmann e A. Kirchhoff, U. von Wilamowitz, G. Jachmann, W. Schadewaldt.
Ciù recenteménte Milman Parry (1902-1935) o l'ha sostegnûo a têxi de 'n'òriginâia compoxiçión òrâle di doî poêmi (teorîa da pûa òralitæ) e-o l'ha confrontòu a técnica uzâ inte l'Iliade e inte l'Odissea con quélla adêuviâ da-i gulsari, cantoî popolâri da región sèrbo-croâta. A l'inìçio i poêmi saiéivan coscì stæti cantæ e trasmìssi a vôxe e sôlo dòppo fisæ co-a scrîtûa.
283 a.C.
thumb|250px|center|[[Demetrio Poliorceto (ca. 336-283 a.C.) (Louvre)]]
Iüvé
Iüvé (in italiàn: Liveto) l'é 'na frasción dei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia. U gh'ò 'na pupulasión id 21 abitanti.
Culegamàinti esterni
https://italia.indettaglio.it/ita/piemonte/alessandria_borghettodiborbera_liveto.html
Cerrina
Cerrina o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Cerrina, castéllo a Montalero|centro
282 a.C.
thumb|200px|center|[[Tolomeo I o Sotère (367/366 a.C.-282 a.C.) (British Museum)]]
Munteggiu
Muntèggiu (in italiàn: Monteggio) l'é 'na frasción dei cumüne 'd Buighètu inta Val Burbàia.
Culegamàinti esterni
https://www.comune.borghettodiborbera.al.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/monteggio-30548-1-c6654d63012eda62c268b3f4bd392ef2
Liber (Catullo)
O Liber (ò Carmina) a l'é unna arrecuggeita de poexie in metro vario do poeta roman Gaio Valerio Catullo.
Suddivixon
O Liber o contëgne 116 carmi divisi in træ seçioin:
A primma parte (1-60) dita nugae, a l'arrecheugge di carmi curti scriti in metro vario, sorviatutto endecasillabi faleci, ma anche trimetri giambichi, scazonti e saffiche. A poula nugael'à inventâ o mæximo Catullo, e a scignifica "nesciaie", "cöse da pöco" a poula a vegnià dappeu repiggiâ da-o Françesco Petrarca. A segonda parte (61-68) dita carmina docta, a contëgne elegie, epitalami e poëmetti ciù longhi e complesci in exametri e in distichi elegiachi, scriti segondo o gusto erudio da poexia lusciandriña. Inte questi carmi se intende un interesse e unna parteçipaçion poetica ciù açentâ, emerze, de fæti, unna reçercatessa linguistica e stilistica. A tersa parte (69-116) a l'é compòsta da-i epigràmmata, ciammâ coscì pròpio perché a contëgne epigrammi, compòsti in distichi elegiachi.
Inte nugae e inti epigrammata l'argomento prinçipâ o l'é l'amô pe Lesbia, descrita comme dònna da-a gran bellessa e cultua, ch'a l'abbarluga de longo o poeta. Catullo o l'é stæto ben ben condiçionou da l'euvia da Saffo ma da-e seu poexie se nottâ à tutti i mòddi unna pascion vertadea e unna marca d'originalitæ.
Inti carmina docta, pe contra, gh'é un Catullo ciù compòsto e clascico, into quæ o mito representa un modello etico, e o l'é de longo un inzegno pe parlâ de quelli valoî che Catullo o conscidera sacri e che no se peu fâghe sensa e ch'o vedde minacciæ inta vitta do seu tempo e inta seu vitta privâ ascì. O primmo e o segondo carme en un epitalamo e l'atro un contrasto corale. L'Attis, o carme apreuvo, conta da stöia do zoveno do mæximo nomme che, arrivou in Frixa, o se evira piggiou da unna raggia religiosa coscì pe poei vegnî præve da divinitæ Cibele. Dòppo ch'o l'é tornou inte de lê, Attis se dà conto do seu atto e o se lascia anâ inte un lamento in riva a-o mâ.
O quarto carme, pe commun ciammou "O sposaliçio de Peleo e Teti" fin da l'Umaneximo, o l'é un epitalamio ch'o conta pròpio di fæti do sposaliçio fra i doî. O dettalio ciù particolare de l'epitalamo o l'é però a tecnica artistica, l'ekphrasis inspirâ da-i lusciandrin, co-a quæ o poeta introdue con un attesto poetico, un atro episodio ch'o ghe constrasta: l'abbandon da Arianna da parte do Teseo: i doî gruppi de narraçion peuan coscì contrappoñe a fides e l'infidelitas.
I componimenti dòppo (65-66) en in streita relaçion fra de lô: o primmo a l'é unna epistola addressâ a-o oratô Ortensio Ortalo, amigo e rivale de Ciceron, difensô di poeti e poeta lê mæximo, inta quæ epistola gh'é a dedica do carme apreuvo, a traduçion da euvia de Callimaco "A ciöma da Berenice(Berenisse)", fæta da Catullo a-o mæximo Ortalo.
O carme 67 parla de l'argomento da 'pòrta serrâ', ò sea unna neuva verscion revixitâ do παρακλαυσίθυρον (paraklausìthyron), saieiva a dî o lamento de l'amante de fronte a-a pòrta serrâ de l'ammou: inte questo componimento de fæti, unna pòrta racconta e stöie che toccan a moggê do baccan e de seu relaçioin d'adurtëio.
L'urtimo componimento racconta do fæto mitico de Protesilao e Laodamia, che fa ben un sunto di doî argomenti prinçipæ da poexia catulliaña de questo tempo, saieiva a dî a mòrte de un parente (o mancâ de seu fræ) e l'amô despeou e carnâ (a pascion pe Lesbia).
A struttuaçion do libbro coscì comm'o n'é arrivou, a no l'à, con tutta probabilitæ, origine da-o mæximo Catullo, ma a l'é stæta missa inte questo ordine ciù avanti da quarche editô ch'o l'à inandiou a pubricaçion pòstuma.
Elenco di Carmina
Carmina docta
Epigrammata
280 a.C.
thumb|200px|center|[[Pìrro (318 a.C.-272 a.C.), màrmo, da Villa di Papìri (Ercolano) (Museo archiològîco naçionâle de Napoli)]]
Euröpa
Batàggia d'Eraclea: Pìrro sconfìzze i Romani.
Iliade (Omero)
Contegnûo
L'Ilîade a cónta i fæti da goæra de Tröia avegnûi dòppo o nöno ànno da-o seu inìçio: Agamennone o dêve restitoî a scciâva Criseide a seu poæ Crise, sacerdöte de Apóllo, ma o se refûa. O dîo pe quésto o mànda 'na pestilénsa cóntra i acanpaménti grêghi, raxón pe-a quæ Agamennone o l'acétta de rénde a dònna, ma o preténde de fâse dâ Briseide, scciâva de Achìlle.
Quést'ùrtimo, òféizo, o decìdde de abandonâ a goæra: l'ezèrcito grêgo, sénsa l'agiùtto de l'eröe, o coménsa a sobî 'na série de sconfìtte. Coscì vêgne mandòu 'na delegaçión pe convìnçe Achìlle a tornâ a conbàtte, ma lê o no veu cêde: a ògni mòddo o l'acétta de fâ lotâ o seu caìscimo conpàgno Patroclo, ch'o se véste con l'armatûa de Achìlle.
Patroclo o fa stràggio di troién, ma pöi o vêgne amasòu da Ètore, fìggio do rè de Tröia Priamo, ch'o scàngia lê pe Achìlle. Quésto, dòppo avéi saciûo do fæto, o decìdde de vendicâ l'amîgo e-o tórna a conbàtte: Agamennone o se scûza co-o Pelide e-o ghe dà inderê a seu scciâva Briseide.
Achìlle o pìggia pàrte a-a batàggia e a-a fìn o se scóntra con Ètore, ch'o mêue into duèllo: o Pelide o l'atàcca o cadâvou a 'n câro e-o ne fa scénpio strascinândolo pe træ vòtte in gîo a-e miâgie da çitadélla de Tröia. O poæ de Ètore, o rè Priamo, o decìdde de anâ d’arescôzo inta ténda de Achìlle pe suplicâlo de avéi o còrpo do fìggio mòrto: o Pelide o l'acétta e-o vêgio rè o tórna a-a seu çitæ pe celebrâ i rîti fùnebri.
Conzano
Conzano o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Architetûe civîli
thumb|250px|Conzano, Villa Vidua|centro
Lîa zenéize
A lîa zenéize a l'é stæta 'n'unitæ monetâia dêuviâ inta Repùbrica de Zêna.
Stöia
A sécca de Zêna a l'à prodûto monæe in vàrri tàggi da-o 1138 a-o 1814, ànno da-o quæ, con l'anesción da Supèrba a-o Régno de Sardégna, a l'à desmìsso de bàtte a pròpia monæa, continoàndo a produçión con quélle do nêuvo stâto scìnn-a-o 1860.
A-a fìn do XV sécolo, a lîa zenéize a l'êa 'na monæa d'argénto da-o péizo de 13 g, sucesivaménte ridûto a 5,20 g (ciù ò mêno into 1670) e a 4,57 g a-a meitæ do Sèteçénto. Inti ùrtimi ànni d'existénsa da Repùbrica indipendénte a monæa da 'na lîa a pezâva 4,16 g e a l'êa a l'889/1000, pægia a 3,69824 g d'argénto fìn, ö sæ 0,239 g d'öo fìn.
Tra i vàrri tàggi, 'sta monæa chi a l'é stæta emìssa con valoî da 1, 2, 4, 8, 12, 24, 25, 48, 50 e 96 Lîe. O l'existéiva ànche o coscì dîto "Tèrso de Madonìnn-a", pægio a 6 södi e 8 dinæ, da 1,45 g e ch'o l'êa ciamòu seìn ascì.
A lîa a l'êa divîza in 20 södi. Vàrri mùltipli de 'sta monæa chi, inti tàggi da 2, 4, 8, 12, 24, 48 e 96 Lîe, són stæti emìssi ànche inti ànni da Repùbrica Lìgure, tra o 1797 e o 1805, ö sæ sùbito prìmma da sò anesción a l'Inpêro françéize de Napolión Bonapàrte.
Tûre Leon Pancaldo
A Tûre Leon Pancaldo (Turetta) a l'è unn-a costruçión medievâle inta çittæ de Sann-a. A l'é consciderâ o scìnbolo da çitæ.
Stöia
thumb|190px|Tûre Leon Pancaldo, Sann-a. Antigaménte ciamâ Tûre da Quarda, a faxeiva pàrte de miâgie a proteçión da çitæ. A tûre, cómme a ciàssa sotostànte, a l'è dedicâ a Lion Pancado, navegatô savonéize.
A Tûre a l'è âta 23 mêtri. Da-o fiànco do mâ gh'è unn-a pitûa do stémma da Repùbrica de Zena, fæta into XVIII secolo, e 'na madonétta da Nóstra Scignùa d'a Misericórdia, fæta da Filippo Parodi into 1662.
Pizzu d'Ulmèa
El Pizzu d'Ulmèa (Pìssu d'Urméa 'n' albenganese, Pizzo d'Ormea in italian) ṛê ina muntogna ota 2476 m. ch’ a fa polte d’ j olpi figune, u s’ tṛöva int èl cumün d'Ulmèa (‘n pṛûvincia ‘d Cûni).
Caratterištiche
A muntogna ṛô ina fulma cōnica è a s’ tṛöva ‘ns’ ina dulsoa ch’ a va vèlsu occidente fin ara zimma, è chè a pṛûsegue fin al Mungioie.
A cṛašta ‘d cōšta Valcaiṛa a fa da špoltièuè fṛa a vol d’ Almélla è a vol dû Ciapin a sud.
Èl v-lsonte a meʒʒudì l’ è tüttu pṛoi, fin a u Cian ‘d j Alcatti, ‘nvece ‘ns’ èl v-lsonte nord  u j è cịü’ rōcche è l’è cịü’ ‘n p’ndenza; u coṛa vèlsu èl possu dâ  Cōlla del Pizzu, ‘d lunde ch’ u polte ina cṛašta ch’a va vèlsu  l’vonte fin aṛa Zimma Ferrarine, lun’ ch’ a s’ dividde ‘n dui rommi: èl pṛimmu u va fin a Zimma Velzeṛa è a vol Culsojia, è l'otṛu fin aṛa Cōlla dî Telmo.
A rōcca d’l Pizzu ṛê fulmô da polfidu derivà dal quolzu. ‘Nsâ zimma u j è ina cṛus̅c̅e ‘d fèru è ‘n dišcu d’ utun, lun’ ch’ mu j’è malcà èl dištonze da j’ oto muntogne d’ j Olpi è dâṛa cadèna d’ j Apenî è da cità cumme Tiṛin è Zena.
D’ ‘n zimma u s’ pō vago u reštu ‘d j’ Olpi Liguri, coc’ vōta anscì j’ Olpi Apuane è a Colsica, ntl’ ʒulnoi cịü’ šcalle i s’ vago ascì èl Munte Rösa è èl Pizzu Bernina.
Piero Parodi
miniatura|'Na vêgia föto do Piero Parodi Piero Parodi (Zêna, 29 zùgno 1935 - 21 zenâ 2022), inte l'anàgrafe Pietro Paolo Parodi, o l'êa 'n cantànte e conpoxitô lìgure, tra i ciù inportànti da mûxica folk in zenéize.
O debùtto
miniatura|O Piero Parodi inte unn-a de sò prìmme apariçioìn|sinistra O l'é nasciûo into quartê de Séstri, vegnìndo sciù co-a pasción pe-o cànto za da zoêno, ànche aprêuvo a-o fæto ch'o l'avéiva 'na grànde fòrsa inta vôxe, incomensàndo coscì a studiâ o cànto co-o méistro Giobini, o méistro Carbone e o méistro Mario D'Alba. Into 1958 gh'é stæta a sò prìmma apariçión inte 'na trasmisción radiofònica, ö sæ La ventiquattresima ora do Mario Riva, insémme a-o Claudio Villa e a-o Johnny Dorelli. A ògni mòddo, prìmma de fâse conósce cómme avoxòu cantànte in zenéize, pe vàrri ànni o l'à fæto a gavétta cantàndo in italiàn in scê nâve da croxêa americànn-e Constitution e Indipendence.
Into 1965 o l'à firmòu o sò prìmmo contràtto co-ina câza discogràfica, a Pig, co-a sò prìmma incixón, "A seissento" (A seiçénto in grafîa ofiçiâ), che ancón a-a giornâ d'ancheu a l'é o sò ciù grànde sucèsso. Defæti, con ciù de çinqueçentomîa còpie vendûe, o l'é stæto un di ciù inportànti dìschi in zenéize mâi pùblichæ.
Into 1966 o l'à parteçipòu a numerôxi spetàcoli co-o Paolo Villaggio, a l'época 'n debutànte. L'ànno dòppo o l'à goagnòu o "Festivàl da cansón zenéize" con "A canson da Madaenn-a" (A cansón da Madænn-a in grafîa ofiçiâ), tèsto ch'o l'avéiva creòu 'n çèrto sciâto aprêuvo a-o têma tratòu, dæto che 'sta cansón chi a pàrla da prostituçión, a quæ a l'êa stæta do tùtto vietâ dêx'ànni prìmma co-a coscì dîta lézze Merlìn. A-o Parodi o l'é dónca da riconósce o mérito d'êse stæto un di prìmmi cantànti in zenéize a parlâ inti pròppi péssi de questioìn sociâli ò d'atoalitæ, contriboìndo a alargâ e prospetîve da cansón lìgure.
In televixón
sinistra|miniatura|Exibiçión do Parödi inte 'na trasmisción televixîva Tra o 1968 e l'ànno dòppo, cómme raprezentànte da Ligùria, o Parödi o l'à parteçipòu a-o Festivàl internaçionâle da cansón folk, festivàl ch'o l'é stæto trasmìsso in dirètta a-a televixón de l'Itàlia intêgra. Into 1969 o l'à goâgnòu o Festivàl da cansón zenéize co-o sò pésso Profummo de Zena (Profùmmo de Zêna in grafîa ofiçiâ) e, inti mæximi ànni, o l'à fæto pàrte de comédie muxicâli T'ae presente o carrossezzo? (T'ae prezénte o carosézzo? in grafîa ofiçiâ) e Figgieu baixinn-a (Figeu bæxìnn-a in grafîa ofiçiâ) insémme a-a Conpagnîa universcitâia zenéize "Gilbèrto Gövi".
Publio Virgilio Maron
Vìtta
Virgìlio o l'é nasciûo into 70 a.C. ad Andes, a Màntova, da 'na famìggia de agricoltoî benestànti de ascendénsa etrùsca, raxón pe-a quæ o l'é stæto ànche definîo vates Etruscus e-o seu cognómme o l'é pròpio træto da-a pòula etrùsca maru "pretô urbâno", a quæ a l'indicàva 'n tîpo de magistratûa.
Piero Parodi
In televixón
In quélli ànni gh'é stæta de inportànte colaboraçioìn con âtri outoî, spécce Gian Piero Reverberi e Fabrizio De André; co-o De André ch'o l'à preparòu e mûxiche de Ballata triste (tèsto de l'Elio Petrucci) e de A famiggia di Lippe (tèsto de Piero Campodonico). O Parödi o l'à ànche scrîto, into mæximo perîodo, a versción in zenéize, a cûa de Cesare G. Romana, da famôza cansón do De André "Bocca di rosa".
Into 1970 o l'é stæto ciamòu da Marcello Marchesi pe parteçipâ a-o progràmma Ti piace la mia faccia?, con condutoî i fræ Mario e Pippo Santonastaso. Óltre a-a sìgla d'avertûa, ch'a l'êa o sò famôzo pésso e desligaléngoa "Tiribi taraba", o Parödi o l'à interpretòu âtre cansoìn in léngoa lìgure ascì, ma adàtæ pe l'òcaxón in italiàn.
Publio Virgilio Maron
Vìtta
O fa i prìmmi stùddi da zoêno a Cremónn-a, pöi o stùdia retòrica a Milàn e a-a fìn eloquénsa a Rómma. Dòppo a batàggia de Filippi (42 a.C.) a famìggia de Virgìlio a pèrde tantìscime propiêtæ a Màntova, cosci o se trasferìsce a Nàpoli, dôve o frequénta a schêua epicurêa e-o l'incóntra ànche o poêta Òràçio.
Tra-o 42 e-o 39 a.C. Virgìlio o compónn-e e Bucoliche, gràçie a-e quæ o l'é introdûto into cìrcolo de Mecenate e a-a córte de l'inperatô Òtaviàn Ougùsto. Virgìlio o s'amoutìsce into seu viâgio in Grêcia e-o mêue a Brindisi into 19 a.C., pöco dòppo avéi òrdinòu de bruxâ o seu poêma perché non finîo.
Piero Parodi
In televixón
Into 1972 o l'à goâgnòu o Calladium d'öo pe-o cabaré, òcaxón inta quæ o gh'é stæto o debù a-a televixón do còmico Bèppe Grìllo, pe pöi parteçipâ a-a trasmisción televixîva Il buono e il cattivo ascì, condûta da Cochi Ponzoni e Renato Pozzetto. L'ànno dòppo o l'à òrganizòu, insémme a Sandra Mondaini e a Franca Valeri, o variêtæ Ah l'amore, pe pöi conparî inta fàrsa in léngoa lìgure La cena della leva, ànche quésta trasmìssa a-a televixón naçionâle.
Into 1974 o l'à parteçipòu a-a trasmisción televixîva Adesso musica, con condutoî Vanna Brosio e Nino Fuscagni, óltre a goâgnâ di âtri prémmi e riconosciménti, cómme o Premio Genoa Folk in qualitæ de raprezentànte do folclôre lìgure into móndo, e o Prémmio naçionâle a-o parolê de Monticelli Terme, pi-â cansón A Maenn-a, dedicâ a-o quartê de Zêna da-o mæximo nómme. O pésso, o quæ o pàrla de profónde trasformaçioìn urbanìstiche a-e quæ a l'êa sotopòsta a çitæ de Zêna in quélli ànni, o l'é stæto muxicòu da-o Vittorio De Scalzi, che a l'época o l'êa o càppo do grùppo rock di New Trolls.
Inti ànni òtànta o l'é stæto ciamòu da-a Rai a parteçipâ a vàrri progràmmi a-a televixón dedichæ a-a çitæ de Zêna, cómme quélli pe l'Euroflora ò pe-o salón nàotico, óltre che a-i variêtæ Ciammo o martin pescou e Canta che non ti passa, tùtti doî sótt'a-a regîa do Paolo Macioti.
I ùrtimi ànni
sinistra|miniatura|'Na föto ciù recénte do Parödi Scibén che, inte 'sto perîodo chi, o no l'à scrîto goæi cansoìn, inti ùrtimi ànni o Parödi o l'à goâgnòu numerôxi prémmi e riconosciménti, pi-â ciù pàrte dedichæ a-a sò cariêra. Óltre a-o prémmio da Región Ligùria, ciamòu "Prémmio Regionâle Lìgure" (goâgnòu inti ànni 1970, 1972, 1990 e 1992), o l'à riçevûo o prémmio dedicòu a-o Giöxèppe Marzari, inte l'ediçión do 1992, e quéllo dedicòu a-i artìsti lìguri, into 2005. Quàrche ànno prìmma, into 1984, o l'é stæto nominòu da-o prescidénte da repùbrica Sàndro Pertini co-o tìtolo de Cavaliêre a-o mérito da Repùbrica italiànn-a.
Into 2012, insémme a-o grùppo di Artìsti Unîi pe Zêna, o l'à fæto pàrte do progètto Ora che, pésso scrîto da-o Max Campioni, prodûto da-o Verdiano Vera e publicòu da-a câza discogràfica Maia Records, realizòu pe arechéugge donaçioìn in agiùtto a-i colpîi da l'aluvión de Zêna di 4 de novénbre do 2011; progètto into quæ a gh'é stæta a partecipaçión de vàrri muxicìsti e cantànti do móndo da mûxica zenéize.
Discografîa
A sò prìmma registraçioìn a l'é do 1965 e, da quéllo moménto, lê o l'à publicòu trentaçìnque dìschi, di quæ n'é stæto vendûo 'n milión e mêzo de còpie, e chìnze àlbom. Tra 'sti àlbon chi, o sò CD do 2010, "L'urtimo di zeneixi", o peu êse conscideròu cómme 'n'arecugéita de tùtto o sò travàggio, da-e prìmme cansoìn a-i péssi ciù recénti.
A greva di i pialinchi
A Greva di i pialinchi (in zeneise O sciòpero di braccianti) a l'é unna canson politica operäia scrita in ligure bonifaçin da-o Léon Camugli in scê l'äia da canson "Régiment de Sambre et Meuse".
Istöia
A-i 28 de frevâ do 1911 i louanti da fabbrica locâ de tappi i van in sciòpero pe çercâ d'ottegnî un stipendio ciù erto, e i protestan sotta à ghia do Syndicat Mutualiste d'Ouvriers de Bonifacio, o primmo scindicato de l'isoa de Bonifaçio creou da-o André Serra l'anno primma, a-i 21 d'Agosto do 1910. 425 de questi i se raggruppan da-a funtana di Lungùn inta ciassa prinçipâ de Bonifaçio. Into mæximo giorno avvëgne a scrittua do testo da parte de un tâ Léon Camugli, do quæ no se sa atro, e o vegnià stampou e scompartio tra e fie di louanti pe fâli cantâ tutti assemme in scê l'äia de "Régiment de Sambre et Meuse".
Finia a protesta a canson a vegnià cantâ tutte e vòtte ch'o Scindicato o manifestià in Bonifaçio, e in sciâ fin a canson a vegnià registrâ in giorni ciù recenti da l'assoçiaçion locâ "I Gargarozzi".
Testo originâ in bonifaçin
O testo scrito inti manifesti de quella giornâ o presenta unna grafia ch'a va apreuvo a-o franseise scicomme che pe tempi no gh'ea de regole in sciâ grafia do bonifaçin. Quande gh'é stæto a introduçion de primme regole alantoa i l'an piggiou ascì a deçixon de compoñe torna o testo originâ inta grafia moderna.
Filippo Parodi
Filippo Parodi (Zena 1630 – Zena 1702) o l'è stæto 'n scultô zenéize do perîodo baròcco.
Voldalmella
Voldalmélla (Valdarmella in italian), ṛè ina fṛâziun d’l cumün d’ Ulmèa ch’ a cuntia sulu 1 abitonte (nüm’ṛi aggiulnoi al 2019).
Geugṛâfia
A Voldalmélla a s’ tṛöva a 1021 m. ‘nsu livèllu d’l moa, ai pê dâ Cōlla dî Telmo (2099m), ‘ntâ vallô dû Rian Almélla (da quâ ch’ u ven u nōmme del paise), ch’ u s’ compa ‘nt’ Tonno daṛa lèlca. A fṛâziun a cunfina velsu nord cun èl Cà Bensi, velsu punente con Bulgu Cuni è èl Cà Galvoggni (au abandunoi).
Štōṛia
A fṛâziun ṛè štô fundô m-šquonci oggni fa, a geịs̅c̅ịa ṛè del XVIII seculu. Ntû dōppuguèra, cumme tütte èl bulgoi ṛô c’munzà a špupulose. Èl gènte io sun caṛoi vèlsu Ulmèa. ‘Ntl 1955 l’ è štà inaugüṛà in növu impiantu eletṛicu ch’ u sèlve ascì èl fṛâziui vis̅c̅ine ‘d Pêrundu è Viloa.
A büṛa dèl 1972
A fèlvoa dèl 1972, dōppu in n’véa bundusu, u s’ d’štocca dai pṛoi suvo èl cà ina periculusa büṛa ch’ a fa gṛōšši donni al cà dâ Voldalmélla: Ina famna d’l pōštu, ‘nsèmmè a ṛa sô cà è èl sö beštie, a ven pultô fin ‘n fundu a ṛa valô; a ven tṛuvô cōc dì dōppu, mōlta.
A büṛa, paltia pōcu dōppu in bōttu dōppu meʒʒudì, a s’è d’štacô da ‘n cuštun ‘d rōcca a nord-ovest d’l Cà dî Bṛui, pöö a s’è divisa in dui fṛunti. A ven špazô via a  polte cịü’ bossa d’l paise, lunde che tṛê p’lsune i sun d’špèlse.
Pōšti d' ntèṛèssè
‘N meʒʒu aṛa fṛâziun, ‘nsâ lèlca  d’l Almélla, u s’ tṛöva a capélla dedicô a Sen Dunà ch’ ṛè dû setzèntu, è a dipende da ṛa parōcchia d’ Ulmèa.
Costa Vescovato
Costa Vescovato o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|230px|Costa Vescovato, e tôri de Sant'Alosio|centro
Dûxe da Repùbrica de Zêna
miniatura|300x300px|A faciâta do [[Pâxo, sêde do dûxe]] O Dûxe (prononçiòu ) o l'stæto, da-o 1339 a-o 1797, 'na figûa centrâle do potêre costitoîo inte l'antîga Repùbrica de Zêna. O dûxe de Zêna o l'êa ciamòu iniçialménte co-o tìtolo de "ecèlso", divegnûo pöi "ilustrìscimo" ò "ecelentìscimo" e, a-a fìn, "serenìscimo prìnçipe", "scignôro" ò "altéssa serenìscima". O prìmmo dûxe, a l'época ancón dîto dùcca ò prìnçipe sovràn, elètto con dignitæ perpétoa (scibén che in realtæ o l'é de ræo stæto coscì) o l'é stæto o Scimón Bóccanéigra, ciamòu a 'sta càrega chi "a furô de pòpolo" a-i 23 de dexénbre do 1339. Quésta dæta a ségna l'inìçio inte l'antîga repùbrica mainâ de l'etæ stòrica di "dûxi perpétoi", perîodo ch'o l'é duòu scìnn-a-o 1528, ö sæ quànde o l'é incomensòu quéllo di coscì dîti "dûxi bienâli". Quésto segóndo perîodo, into quæ a dignitæ do dûxe a l'êa de duâta bienâle, o l'é continoòu scìnn-a-o moménto da fìn do duxægo into 1797, aprêuvo a-e prìmme Cànpagne d'Itàlia de Napolión Bonapàrte, con l'instituçión da Repùbrica Lìgure e a sò sucesîva anesción a-o Prìmmo Inpêro françéize. A nomìna do Bóccanéigra, sostegnûa da-a corénte di mascheræ (a l'época dîti inmascaræ) da çitæ, a l'à portòu a l'escluxón di esponénti do partîo di ranpìn da ògni càrega pùblica. Scimilménte o saiâ inpedîo, into córso da secolâ stöia da Repùbrica de Zêna, a vàrie famìggie de nobìli zenéixi, de tùtte e dôe e pàrte, de anbî a-o duxægo. Insémme a-a vegnûa do duxægo, se són svilupæ de nêuve inportànti cazàdde, cómme quélle di Adòrni, di Goàrchi, di Fregôxi e di Montâdi, e quæ diventiàn co-o ténpo a nêuva clàsse dominànte do potêre òligàrchico. 'Ste cazàdde chi, che són indicæ co-o nómme de "Capéllaççi", se són rivelæ ancón ciù violénte e anbiçiôze de quélle da vêgia nobiltæ, i quæ ménbri àn de lóngo çercòu de conservâ o pròpio predomìnio çitadìn.
Stöia
miniatura|Probàbile rafiguraçión do [[Scimón Boccanéigra|Scimón Bóccanéigra, Palàsso Sàn Zòrzo.]]
I çìnque perîodi
O perîodo di dûxi, scibén che o l'é stæto o ciù inportànte, o corispónde sôlo a doî di çìnque moménti da stöia da Repùbrica de Zêna, clasificâ segóndo a sò fórma de govèrno:
I Dûxi
miniatura|[[Giœumo Loigi Duaço|Gêumo Loîgi Duràsso, ùnico dûxe da Repùbrica Lìgure.]] Pe numerôxi dûxi a vìtta, a pròpia càrega a no s'é rivelâ ezataménte tâ, con câxi de dûxi che són stæti adreitûa licençiæ o mæximo giórno da sò nomìna, sorviatùtto cómme consegoénsa de crîxi politìche ch'àn ribaltòu o stâto de cöse, portàndo i nêuvi elètti a de aspresciæ demiscioìn. Però o l'é ànche sucèsso che 'n dûxe o foîse reciamòu a ricrovî quésta carèga pe 'na segónda vòtta, ò pe 'na tèrsa ò 'na quàrta ascì, cómme governatô ò in qualitæ de "sarvatô da pâtria". Óltre a quésti doî câxi de dûxi dimiscionâi in giornâ ò di ritornæ in carèga, a gh'é stæta ànche quàrche òcaxón inta quæ, a-o duxægo, i nobìli se són sucedûi pe parentêla, co-o pasàggio da carèga ch'o l'avegnîva da poæ a fìggio ò tra fræ, e vàrri dûxi ch'êan cardinæ ò arçivéscovi a-i quæ o l'é stæto afidòu o govèrno da çitæ.
Into perîodo do duxægo a vìtta, inti moménti quànde a Repùbrica a l'êa sotopòsta a-o contròllo forèsto, a l'é stæta adotâ pe 'n çèrto ténpo cómme fórma de govèrno quélla de dediçioìn ò di governatorâti. Defæti, a-o pósto di dûxi, divèrsci són stæti i regénti pe dediçión, i quæ aministrâvan a çitæ de Zêna pe cónto de quélle scignorîe che ne avéivan o contròllo, cómme i Sfòrsa, i Viscónti ò i françéixi.
Inta stöia da Repùbrica de Zêna o gh'é stæto 'n totâle de 173 dûxi a-o potêre; 34 di quæ co-o mandâto perpétoo e 139 con quéllo bienâle. O duxægo ciù lóngo o l'é stæto quéllo de Doménego Fregôzo, co-ina dûata de ciù ò mêno 8 ànni (13 agósto 1370 - 17 zùgno 1378), méntre tra i ciù brêvi, de sôlo 'n giórno ò adreitûa de quàrche ôa, o gh'é stæto quéllo de Antöniotto Adórno into 1378, Federîgo da Pagànn-a into 1393, Cleménte Promontöio into 1393 e Batìsta Fregôzo into 1437.