cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Léngoa piemontéize
Difuxón
A-o nòrd-èst a provìnsa do Verbàn-Côzio-Òsola, piemontéize da-o pónto de vìsta aministratîvo, a l'é defæti 'na tæra de léngoa lonbàrda, fêua che i pàixi de Formazza e de Macugnaga, colònie de léngoa walser, coscì cómme Alagna e Rimella inta Valàdda do Sézia. O confìn lengoìstico tra o piemontéize e o lonbàrdo o pàssa dónca pi-â provìnsa de Novâra, co-i ùrtimi pàixi de léngoa piemontéize che, vèrso levànte, són quélli tra o sciùmme Sézia e l'Agogna, pe pöi confinâ con pàixi de tranxiçión e, ancón ciù a levànte, co-i prìmmi comùn de léngoa lonbàrda.
In particolâ, o confìn lengoìstico o l'é determinòu da-a prezénsa de l'enclîxi di pronòmmi co-i partiçìppi pasæ, da-a vocalizaçión da "L" (prezénpio co-o pasàggio càud/cald, da-o latìn CALIDU), da-a sèsta persónn-a indicatîva con -o (con, prezénpio, lor i canto vèrso lor i càntan) e da-e ditongaçioìn piemontéixi (cómme candèila-sèira e no candèla-sèra / candira-sira, tìpichi do lonbàrdo). Pe cóntra, sùbito ciù a levànte gh'é a conpàrsa de fórti caràteri do lonbàrdo, cómme a conservaçión de òcluxîve intervocàliche che càzan into piemontéize (prezénpio dismentigà, lonbàrdo, vèrso dësmentié), i infinitîvi che finìscian pe consonànte (vess, scriv), o pronómme luu/lee a-o pòsto de cëll/cëlla e o càngio de léscico, ciù aliniòu a-o lonbàrdo (mett pe buté, trà pe campé, botelia pe bota). A ògni mòddo, méntre o valseziàn e novaréize de ponénte se pêuan consciderâ cómme e parlæ piemontéixi ciù "lonbàrde" (tegnìndo de òcluxîve intervocàliche e dêuviàndo o pronómme ghë - e no jë/ië -, a negaçión mia e 'n léscico bén despægio da-o piemontéize de koiné), s'ascìste a-a conpàrsa de caràteristiche ciù piemontéixi inte parlæ lonbàrde do Côzio e de Novâra, cómme a vocalizaçión da "L", a quàrta persónn-a in -oma, o feminìn plurâle ch'o finìsce pe vocâle, l'éxito de -ARE latìn in -é (a-o pòsto de -à) e de pòule diferénti da-o tîpo lonbàrdo ciù comùn.
Ciù a sùd, o confìn tra e dôe léngoe o l'é marcòu da-o sciùmme Pò. Gh'é a prezénsa de træti piemontéixi inta Lomelìnn-a de ponénte, spécce pi-â coniugaçión verbâle a Candia e a Breme, méntre, giùsto ciù a levànte, dóminan i caràteri lonbàrdi fêua chi-â chéita de çèrte òcluxîve intervocàliche into lomelìn de ponénte, a-a revèrsa do valseziàn, ch'o l'é de stànpo piemontéize ma ch'o-e consèrva. Pe-e âtre caraterìstiche (fêua de l'-ARE latìn ch'o vêgne sôlo -à), da-a vocalizaçión da "L", a-a negaçión dòppo o vèrbo in nen(t)/nò e a-o léscico (prezénpio travajà vèrso lavorà) ascì, inte tære tra Cazâ e Valenza o confìn lengoìstico o l'é ancón marcòu in mòddo ciæo da-o sciùmme Pò.
Inta provìnsa de Lisciàndria gh'é pe cóntra 'na scitoaçión bén bén ciù articolâ, co-a prezénsa di tréi tîpi piemontéize, lìgure e emiliàn. O confìn lengoìstico do piemontéize o pàssa gròsso mòddo pe-i sciùmmi Scréivia e Órba, dónde gh'é 'n confìn ciutòsto ciæo co-o piemontéize, chi raprezentòu da-o monferìn. Tra e diferénse ciù marcæ co-o tortonéize gh'é a fàrta inta chéita de coniugaçión con consonànte (scrivi vèrso scriv), óltra a-o plurâle feminìn e a-a segónda persónn-a che têgnan a vocâle a-a fìn (prezénpio ël dòni / i donn e ti it canti / ti it cant) méntre, rispètto a-o lìgure, gh'é de bèlle diferénse inta concomitànza de vocâle a-a fìn de pòule mascolìnn-e (prezénpio co-o piemontéize binel/binej vèrso o lìgure "binéllo/binélli") e, sorviatùtto, a fàrta de l'éxito streitaménte lìgure de particélle latìnn-e PL-, BL- e FL- (co-o piemontéize pian, bianch e fior e o lìgure "ciàn", "giànco" e "sciô"). A ògni mòddo, gh'é de variànte lìguri de l'Otrazôvo che consèrvan e vocâle a-a fìn de pòule ma che no gh'àn sti éxiti particolæ, tratàndoli a-a manêa ciù gàllo-itàlica. Da quéste e âtre caraterìstiche se peu védde cómme, into Piemónte aministratîvo, e çitæ de Nêuve e d'Oâ, óltre a-e valàdde do Scréivia, do Borbêa e-e pàrte ciù èrte de valàdde do Curón e do Grue, séggian tùtte tære de léngoa lìgure.
Ciù a sùd, pe 'n cùrto tòcco tra i comùn de Morêre e de Pài, o confìn lengoìstico o và aprêuvo a quéllo aministratîvo méntre, ciù a ponénte, gh'é 'na zöna de tranxiçión in corispondénsa da pàrte centrâle da valàdda do Bórmia. E parlæ do pòsto gh'àn defæti di caràteri mescciæ tra o lìgure e o piemontéize, co-i tréi éxiti da PL-, BL- e FL- (cian, gianch, sciô), 'n'antîga fonética e di rotacîximi tipicaménte lìguri, ma aconpagnæ da fórti træti piemontéixi, cómme a chéita de vocâle a-a fìn de pòule, çèrte coniugaçioìn di vèrbi (spécce a quàrta e a sèsta persónn-a: prezénpio i mangioma e i vordo), i éxiti do latìn -CT a-a monferìnn-a (facc, dicc, nœcc, cómme inte çèrte variànte da Rivêa de Ponénte dond'o vêgne facciu, dicciu, nöcce), a negaçión dòppo o vèrbo in nàint e a prìmma coniugaçión in -é.
Vèrso ponénte, inte l'èrta valàdda do Tànaro a partî da-a fraçión da Ceivétta de Priêua, gh'é de parlæ de tranxiçión, a ògni mòddo ciù lìguri aprêuvo a-a prezénsa ségge di tréi éxiti tìpichi do latìn che de vocâle a-a fìn de pòule, méntre, d'in gîo, se pàrla 'n monregaléize antîgo a Viêua e a Panparòu e l'èrto langaròllo a Bagnàsco, Mascimìn e inte pàrte de Lànghe, pàixi dónde gh'é ancón di caràteri de tranxiçión, co-a palatizaçión lìgure de PL inte 'na "C" dôçe, o fonéma [ʃ], e a conservaçión de consonànte [ts] e [dz], tùtti scentæ into piemontéize stàndard.
Ancón ciù a ponénte o domìnio lengoìstico piemontéize o se fèrma prìmma do confìn co-a Frànsa, lasciàndo o pòsto a de variêtæ de stànpo provensâ, inte valàdde de provìnse de Cùnio e de Torìn, e arpitàn, ciù vèrso o confìn co-a Vàlle d'Aosta. A ògni mòddo, ste variêtæ chi prezéntan 'na série de caràteri de tranxiçión co-o piemontéize, cómme o pronómme mi a-o pòsto de ieu, 'na formaçión do plurâle ch'a no l'é de lóngo fæta con l'azónta da "s" (prezénpio la fnetrelo ch'o vêgne la fnetrela e no sùbito las fnetrelas) e di grùppi de consonànte in pàrte gàllo-itàlichi (prezénpio pò-u latìn CLAVE, de mêzo tra l'òcitàn  e o piemontéize ). Pe de ciù, into córso do Nêuveçénto gh'é stæto de trasformaçioìn sociâli ch'àn portòu a l'abandón di patois locâli, pe 'n cùrto perîodo sostitoîi da-o piemontéize de koiné, prìmma da fórte soviapoxiçión de l'italiàn. Pi-â mæxima raxón sòcio-econòmica, l'é comùn l'ûzo do piemontéize de koiné inti pàixi ciù gréndi da Vàlle d'Aòsta, scìnn-a-o capolêugo.
Variêtæ
miniatura|Màppa co-i tréi grùppi dialetâli da léngoa piemontéize L'ària lengoìstica de tîpo piemontéize a gh'à 'na série de variaçioìn inta fonética, into morfo-scintàsci e into léscico che vêgnan da asincronîe ciù ò mêno vistôze ò da-o contàtto de çèrte variànte co-e léngoe parlæ da-arénte. Inte çèrte variêtæ, di caràteri in comùn co-o lonbàrdo arîvan defæti da-a Lonbardîa, pe espàndise da-o confìn scìnn-a-a Dòra Bàltea (a-o nòrd-èst) e da-a provìnsa de Pavîa scìnn-a-o Monferòu (a-o sùd-èst). Pe cóntra no gh'é goæi de træti de coerénsa co-o frànco-provensâ, de sòlito recescîvi e concentræ sorviatùtto inta valàdda de Sûza e into Canavéize, méntre quélli de contàtto con l'òcitàn se trêuvan inta cianûa de ponénte, conpréiza inte dötréi câxi a çitæ de Torìn ascì. Tra e colìnn-e do bàsso Piemónte gh'é l'inportànte prezénsa de l'artìcolo o, i rotacîximi inte [ɹ] evanescénte, fórti velarizaçioìn da [a] e âtri caràteri coerénti co-o lìgure, de natûa squæxi sôlo fonética.
L'é stæto propòsto numerôze sudivixoìn a partî da quélla do Biondelli do 1853, za bén bén sconpasâ. Lê o dividéiva o Piemónte tra "pedemontàn", "valdéize", "arpigiàn", "canavezàn" e "monferìn", co-i grùppi de l'arpigiàn e do valdéize che d'ancheu són conscideræ diretaménte cómme pàrte de léngoe transarpìnn-e méntre o canavezàn, inta sò idêa modèrna, o no conprénde ciù o verceléize e o bieléize, a diferénsa de teorîe do Biondelli. A sudivixón dialetâle ciù condivîza a l'é a tripartiçión inte :
E definiçioìn clàsciche pe-i doî setoî do piemontéize són, con riferiménto a-o córso do sciùmme Pò, "Âto-Piemontéize", âtro nómme pò-u grùppo de ponénte, e "Bàsso-Piemontéize", pe quéllo de levànte. A variànte de koiné, dæto ch'a l'é 'na léngoa comùn e leterâia, a l'é de sòlito consciderâ a pàrte rispètto a-i doî grùppi, scibén che de bâze a l'é torinéize e dónca, pi-â ciù pàrte, de tîpo de ponénte ò âto piemontéize.
Piemontéize de ponénte
O piemontéize de ponénte, aprêuvo a-o sò ròllo de léngoa ilùstre, léngoa comùn e variànte ciù parlâ in asolûto, o gh'à 'n'infloénsa ciù ò mêno marcâ in sce i ciù inportànti céntri industriâli, comerciâli, aministratîvi e culturâli, dónde se pàrlan variêtæ piemontéixi despægie da quélla de Torìn, co-i sò abitànti ch'àn adotòu di caràteri torinéixi, pöi pasæ a-o rèsto do circondâio. Dónca gh'é stæto 'n'uniformaçión tra e despæge parlæ piemontéixi de ponénte, co-i caràteri locâli diferénti da-a léngoa ilùstre ch'êan vìsti cómme rùsteghi ò antîghi, fæto ch'o l'à portòu a abandonâli.
Sta tendénsa chi a l'é stæta riscontrâ a vàrri livèlli a Vercélli, Bièlla e Àsti méntre e çitæ d'Ivrêa, Pineròllo, Lànzo e Sûza d'ancheu són conpàtte co-o torinéize. Inta gràn pàrte de cianûa ch'a conprénde træ de "sètte seu" da provìnsa de Cùnio (sàiva a dî Salùsso, Cùnio e Savigiàn) se pàrla de variànte de lóngo do piemontéize de ponénte che no gh'àn goæi de diferénse da-o torinéize, fêua che pe de caraterìstiche fonétiche e morfològiche che són però pæge a quélle de sò fâze ciù antîghe.
Koiné
A koiné piemontéize a s'é svilupâ in sciâ gràn pàrte di træti torinéixi, afermàndose co-ina çèrta stabilitæ tra o Sèteçénto e a meitæ do Nêuveçénto cómme còdice elevòu. Quésto procèsso o l'é stæto caraterizòu da 'n çèrto vigô ch'o l'à portòu a-a parificaçión de variêtæ de ponénte e svilùppo de 'n ròllo comerciâle, stratégico e polìtico centrâle de Torìn. A ògni mòddo a koiné ch'a vên parlâ a l'é diferénte rispètto a-o piemontéize leterâio, con sto chi ch'o l'é sorviatùtto 'n regìstro ilùstre dêuviòu inta produçión scrîta. A léngoa de koiné, parlâ e difûza inte tùtta a región, a l'êa defæti bazâ prinçipalménte in sciô torinéize da bàssa borghexîa, za sénsa de particolaritæ lescicâli e infloensâ da 'na fórte toscanizaçión.
Piemontéize de levànte
O piemontéize de levànte o l'é a variêtæ ciù lontànn-a da-a léngoa de koiné, prezentàndo 'na fonética ciù evolûa do grùppo de ponénte. Tra i træti ciù vistôxi gh'é a palatizaçión de [-jt] e [t] a [t͡ɕ] e de [-jd] a [d͡ʑ]. Prezénpio da-o ponénte làit, tùit into levànte gh'é lacc, tucc, frèid a ponénte o vêgne fregg ò frecc a levànte e o lét a ponénte o pàssa a lecc a levànte. Inta ciù pàrte di câxi sto càngio chi o l'é 'n outomatîximo, ma gh'é de eceçioìn ò de âtre diferénse ascì: prezénpio neuit o vêgne, inte in mòddo regolâre, neucc inta pàrte de sùd-èst ma, a-o nòrd-èst, o pàssa a nócc, aprêuvo a l'infloénsa do lonbàrdo. De lóngo da 'n'infloénsa lonbàrda arîva o veuj de levànte a-o pòsto de veuid a ponénte. Pe de ciù, gh'é de pòule dêuviæ into Piemónte de levànte che són òriginâie da-a pàrte de ponénte e che no prezéntan sto fenòmeno chi, cómme prezénpio deuit ch'o l'é pægio da tùtte e pàrte.
'N'âtra diferénsa ligâ a st'éxito chi a l'infloénsa 'na série de pòule comùn: o nésso latìn CL [kl], quand'o l'é drénto a 'na pòula, o l'é pasòu a [gl], pöi a [ʎ] e in sciâ fìn a [j], cómme l'é capitòu in Frànsa e inta penîzoa ibérica. Pe cóntra, into levànte gh'é stæto a tìpica evoluçión cisarpìnn-a, co-o pasàggio a [c] ò [ɟ] e, ciù tàrdi, a [t͡ɕ] ò [d͡ʑ]. Gh'é dónca euj, vej e parèj a ponénte e eucc, vegg e parègg  a levànte.
Inta ciù pàrte do piemontéize de levànte e "-e" a-a fìn de pòule són cangiæ inte 'na "-i": sto fæto chi o l'é vêo ségge pe-i infinitîvi de segónda coniugaçión (essi, scrivi e no esse, scrive, cómme inta ciù pàrte do cunéize ascì) ségge che pe-e <-e> di plurâli feminìn (dòni ò fomni e no dòne ò fomne) e-e <-e> de segónde e de quìnte persónn-e verbâli. A ògni mòddo quésto træto bàsso-piemontéize o l'é bén precôce, tànto che za a Torìn o l'é dêuviòu pe-i infinitîvi e pe-e segónde persónn-e verbâli, ma no inti plurâli feminìn. Gh'é pöi 'na série de fenòmeni fonétichi mêno difûxi: prezénpio, into Monferòu a chéita de vocâle a l'é ciù marcâ (dman e no doman, cla e no cola, cómme d'in gîo a Salùsso) e, ségge chi che inte Lànghe, scimilménte a de variànte do lìgure, a pronónçia da [y] a s'é tànto stréita da gjâ inte 'na [i]. Sta rotaçión chi a l'é pöi stæta interesâ da variaçioìn de ciù, cómme prezénpio inte l'âto monferìn (buta > bita > béita, >  > ).
'Na diferénsa de caràtere morfològico ch'a divìdde inte 'n mòddo ciæo o ponénte da-o levànte a l'é a coniugaçión de l'indicatîvo inperfètto di vèrbi iregolâri: méntre a ponénte gh'é a gàmma de dexinénse <-(as)ìa> ò <-(is)ìa>, a levànte són dêuviæ quélle in <-ava>/<-iva>, e mæxime di vèrbi regolâri. Pe-i vèrbi "fâ", "dâ", "stâ", "anâ", "dî", "avéi" e "savéi" l'inperfètto de ponénte o l'é fasìa, dasìa, stasìa, andasìa, disìa, avìa, savìa méntre, a levànte, se dîxe fava, dava, stava, andava, diva, ava, sava. Pe de ciù, gh'é 'na fórma particolâ de racòrdio, difûza da-e pàrte de Fosàn, dónde se dîxe fasiva, disiva, ec.
Inte tùtto o piemontéize de levànte l'é pöi comùn 'na série de diferénse de léscico; prezénpio o tîpo pianze a-o pòsto de pioré, spussé a-o pòsto fiairé, dòna pe fomna, fradel pe frel, seure pe seur. A levànte gh'é, cómme inte pàrte do piemontéize de ponénte (spécce o fosanéize e o savigianéize), l'ûzo da prìmma persónn-a scingolâre d'avéi e savéi con i l'heu e i seu a-o pòsto de l'hai e sai. Pe de ciù, inte 'n'ària picìnn-a da-arénte a-o confìn lengoìstico, gh'é a fàrta da negaçión tìpica pa, co-o tîpo lonbàrdo mia, dêuviòu cómme negaçión segondâia, ch'o ne pìggia o pòsto.
Canavezàn
O canavezàn o gh'à però di éxiti fonétichi in acòrdio co-o francoprovensâ ascì, cómme prezénpio ['wɛ] a-o pòsto do piemontéize ['ɔj] (doèra e no dòira) e l'éxito ['ɛ] a-o pòsto de l'['aj] piemontéize (prezénpio fêt e no fàit ò uêre e no vàire). L'é defæti dêuviòu 'n caràtere speciâle, sàiva a dî a <ê>, pe marcâ pròpio a modìfica do ditòngo ài inte 'na e avèrta. Sto grafêma chi o l'é necesâio into scrîve pe diferençiâ e cóbie òmòfone mìnime che se vêgnan a creâ co-o canavezàn, cómme lét (léito) e lêt (læte).
'N'âtra diferénsa da-o piemontéize standàrd a l'é a conservaçión de "R" a-a fìn de pòule, che són chéite into rèsto do piemontéize (ciocher e no cioché, avèir e no avèj). A ògni mòddo o caràtere ciù particolâ do canavezàn, chò-u destàcca ségge da-o parlâ valdostàn che da-o torinéize e o bieléize, o l'é l'infintîvo da prìmma coniugaçión inte -ar, a-o pòsto do tìpico <-é> do piemontéize. O parlâ de conligaménto a sta caraterìstica chi o l'é o trinéize, parlòu de là da Dòra Bàltea inta pàrte da provìnsa de Vercélli ch'a corispónde a-i circondâi do PrinçIpâto de Lucedio, che fàn da pónte tra l'<-ar> canavezàn e l'<-à> bàsso monferìn, a sò vòtta in continoitæ con l'<-à> lomelìn e do lonbàrdo. Pe cóntra, l'é aliniòu a-o valdostàn a quàrta e a sèsta persónn-a de tùtti i vèrbi, dæto che finìscian inte <-en> àtono, a-o pòsto de <-oma> e <-o> (prezénpio nijêtr e cànten a-o pòsto de nojàitr i contoma ò nijêtr e fen pe nojàitr i foma).
Piemontéize da Pampa
miniatura|Cartéllo inte træ léngoe a San Francisco de Córdoba, in Argentìnn-a O piemontéize d'Argentìnn-a, localménte ciamòu sôlo Piemontèis ascì, o s'é difûzo cómme pàrte da colonizaçión gringa da pampa argentìnn-a, co-i discendénti di piemontéixi che n'àn conservòu a memöia. No gh'é de censiménti in sciô nùmero di parlànti, che stàn ségge inte provìnse de Bonezàire, La Pampa e Entre Rios che, sorviatùtto, inte quélle de Santa Fe e de Córdoba, dónde són 'n'inportànte minorànsa da popolaçión e dónde o piemontéize o l'àiva 'n ròllo sociâle centrâle insémme a-o spagnòllo. In particolâ, o piemontéize o l'é bén bén comùn inte praterîe a sùd do Mar Chiquita, d'in gîo a-a çitæ de San Francisco, dond'o l'é stæto pe 'n çèrto ténpo a léngoa da ciù pàrte da popolaçión, vegnìndo mostròu a-i no piemontéixi che vegnîvan a stâ inta zöna ascì.
A-a giornâ d'ancheu, a facoltæ de léngoe de l'atenêo de Córdoba a gh'à ancón di córsi de piemontéize, in sce vàrri livèlli in sciâ bâze da preparaçión iniçiâle. Tra i parlànti ciù ilùstri do piemontéize d'Argentìnn-a gh'é de segûo o Pàppa Françésco, ch'o-o l'à indicòu cómme a sò léngoa moæ.
23 òtôbre
O 23 òtôbre o l'é o 296° giórno de l'ànno (297° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 69 giórni a-a fin de l'ànno.
Léngoa piemontéize
Piemontéize da Pampa
Da-o pónto lengoìstico o piemontéize d'Argentìnn-a o l'é pàrte do grùppo do piemontéize de ponénte, con de diferénse che vêgnan da-a fàrta di ciù modèrni toscanîximi e da-a prezénsa de infloénse da-a léngoa spagnòlla. Pe cóntra, no l'é ciæo se óltre a-o piemontéize de ponénte, e dónca de koiné, inte comunitæ piemontéixi d'Argentìnn-a se pàrle ancón de âtre variêtæ.
Grafîa
miniatura|O [[Poæ nostro|Poæ Nòstro in piemontéize inta gêxa do Pater Noster a Geruzalèmme.]]
De koiné
A modèrna grafîa do piemontéize a l'é stæta adotâ inti ànni Trénta da-o scritô e leteròu Pinin Pacòt. A ògni mòddo gh'êa de âtre grafîe ascì, che de vòtte vêgnan ancón dêuviæ. L'arfabêto piemontéize o gh'à 25 létie, con éutto vocâle (a, e, è, ë, i, ò, o e u), méntre e âtre són tùtte de consonànte. Gh'é ancón o grùppo vocàlico "eu" ch'o l'é de lóngo tònico e o l'é prononçiòu co-in són ùnico, a-a manêa françéize.
Pi-â pronónçia de létie, bezéugna aregordâ:
Gh'é pöi di grùppi de létie che àn de caraterìstiche de pronónçia specìfiche: E di ditónghi:
Acénti
L'acénto tònico o l'é marcòu inte pòule sdrùciole (stiribàcola), inte trónche che finìscian pe vocâle (parlé, pagà, cafè), inte ciànn-e che sciòrtan pe consonànte (quàder, nùmer), into ditóngo ei quànde a e a l'é (piemontèis, mèis), into grùppo ua quànde a u a l'é 'na  (batùa) e inti grùppi de i ciù vocâle a-a fìn de 'na pòula (finìa, podrìo, ferìe). L'acénto o l'é pöi marcòu inte quàrche câxo particolâ pe indicâ de eceçioìn (tèra, amèra dónde a e de scìlaba avèrta a doviéiva êse serâ ma a vêgne avèrta) e, a piâxéi, se peu métte in scê e de finâle -et, -el pe marcâne o livèllo d'avertûa (bochèt, lét). Pe de ciù, l'acénto o sèrve pe distìngoe de cóbie de pòule òmògrafe, prezénpio sà, "sà" e sa, "sta (chi)" ò là, "la" e la, "a".
Letiatûa
miniatura|Frontespìçio de poêxîe piemontéixi de l'[[Ignàçio Isler.|page=5]] A prìmma testimoniànsa da formaçión do vorgâ piemontéize a l'é stæta descovèrta inte 'n mozàico do paviménto da gêxa de Sànta Màia Magiô de Vercélli, ch'o remónta a-o 1040. Gh'é pöi 'n'inscriçión scìmile, do 1106, conservâ inte gêxa de Sant'Evàzio a Cazâ. A prìmma testimoniànsa de 'na çèrta grandéssa a l'é però o coscì dîto sermoìn subarpìn (sermon supalpengh) scrîto in lenga d'oé into 1150. Conservòu inta Bibliotêca Naçionâle de Torìn, l'é formòu da vintidoî sermoìn conplêti cómme coménto a-a liturgîa e scrîti pi-â formaçión di cavagêi tenplæ inte sò 26 fortésse piemontéixi. Tra i sécoli XII e XIII, a-e córte di Marchéixi de Salùsso, Monferòu e Savöia, coscì cómme inte quélle françéixi, ghe vêgne ciamòu 'n gràn nùmero de trovatoî, di cantastöie sorviatùtto de léngoa d'oc che contâvan de l'amô cortéize. Tra sti chi, l'ùnico ch'o n'àgge lasciòu de òpere in piemontéize o l'é stæto o Nichiôzo da Torìn (Nicolet ëd Turin). Inti sécoli dòppo o piemontéize o l'à comensòu a svilupâse cómme léngoa aministratîva ascì, pigiàndo o pòsto do latìn, dêuviòu scìnn-a quéllo moménto da-e instituçioìn. Óltre a-a letiatûa religiôza gh'é dónca di papê ofiçiæ scrîti in piemontéize, cómme àtti di scrivén, càrte comerciâli, statûti de corporaçioìn e de confratèrnite e conponiménti stòrichi, in di câxi sopravisciûi scìnn-a-a giornâ d'ancheu. Pe de ciù, coménsa a svilupâse o tiâtro ascì, sorviatùtto con òpere a caràtere religiôzo.
Into Sèteçénto o piemontéize o l'êa ancón a prìmma léngoa pe tùtte e clàsse sociâle, vegnìndo dêuviòu cómme léngoa de córte, de predicaçión litùrgica e pe l'insegnaménto. In particolâ, a Torìn gh'é 'na fàrta inte l'ûzo do françéize a-a córte a diferénsa âtri régni eoropêi, ligâ a-i fæti polìtichi de quélli ànni, co-i fórti conflìtti tra e doî Stâti che són stæti l'argoménto de çèrti conponiménti poétichi ascì, cómme prezénpio L'arpa dëscordà, dedicâ a-o blòcco de Torìn do 1706. Into 1783 o mêgo Maorìçio Pipìn (Maurissi Pipin) o l'à conpilòu a prìmma gramàtica do piemontéize, da dêuviâ inte schêue. Tra i âtri scrîti do sécolo gh'é quélli de l'Ignàçio Isler (Ignassi Isler), co-a sò arecugéita de 54 tòni ciamâ o Cansoniè, e o Vitöio Medêo Borélli (Vitòrio Amedé Borej), ch'o l'à scrîto sonétti e tòni. O Giöxèppe Ignàçio Antönio Aventûa (Gep Antònio Ignassi Ventura) o scrîve di péssi de crìtica sociâle, con de idêe rivoluçionâie, coscì cómme o Doàrdo Ignàçio Càlvo (Edoard Calv). In particolâ, o Càlvo o l'é stæto 'n personàggio scingolâre: mêgo de mestê, o l'à portòu a vacìnn-a a Torìn e in Piemónte méntre, pi-â letiatûa, o l'à scrîto di conponiménti da-o gùsto romàntico cóntra l'òcupaçión françéize inti ànni do Napolión. Gh'é ascì doî sonétti in piemontéize de l'avoxòu poêta Vitöio Arfê (Vitòrio Alfer), da lê scrîti cómme diféiza a 'n atàcco personâ che gh'àivan rivòlto.
Inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto, gh'é stæto l'inportànte arecugéita leterâia ciamâ o Parnas Piemonteis, dónde se publicâvan e nêuve propòste leterâie, cómme prezénpio e föe do Giöxèppe Arnaud (Gep Arnaud), ch'o trascrîve pi-â prìmma vòtta e antîghe tradiçioìn òrâli co-in gùsto romàntico ch'o peu êse paragonòu a quéllo di fræ Grimm. Inta segónda meitæ de l'Eutoçénto o piemontéize o l'é stæto dêuviòu cómme l'ùnica léngoa poscìbile pe-i realìsti subarpìn, co-e stöie de despæge clàsse sociâle (baròt, bajet, travet e sgnor, sàiva a dî contadìn, sordàtti, inpiêgæ e aristocràtichi) vêgnan contæ con comédie, sonétti e pröze, inclûxi di romànzi ascì, co-a ciù famôza ch'a l'é Le miserie 'd monsù Travet. Into méntre, a poêxîa in piemontéize a se svilùppa sorviatùtto vèrso di têmi amôxi.
Trevi nel Lazio
Trevi nel Lazio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Léngoa piemontéize
Letiatûa
Però, da l'Eutoçénto coménsa a decadénsa da léngoa, agravâ da-a pèrdia de centralitæ do Piemónte, pasòu a provìnsa de confìn, con vàrri studiôxi e leteræ che coménsan di travàggi pi-â diféiza e a promoçión da léngoa. Se peu dónca aregordâ l'ativitæ de l'Arrigo Frusta, a publicaçión de giornâli e revìste in piemontéize cómme L'Aso e Ij Brandè ò i stùddi filològichi do Giuseppe Pacotto (Pinin Pacòt), ch'o s'é mìsso a codificâ inte 'n mòddo ciù precîzo a grafîa e a gramàtica piemontéize ascì. Sta corénte artìstica chi, dîta "da decadénsa" a và avànti ancón a-a giornâ d'ancheu e a l'arechéugge a produçión de livèllo ciù èrto, con outoî cómme l'Antonio Bodrero (Tòni Baudrìe) ch'àn òperòu 'na pràtica de netîxe da léngoa da tùtte e infloénse forèste. Into méntre són anæte avànti e pubilcaçioìn e-e raprezentaçioìn de comédie in piemontéize, inti tiâtri e inte televixoìn locâli, coscì cómme l'arecugéita de stöie, mòddi de dî e sàzzi leterâi. A mûxica a l'é pe cóntra de 'n livèllo ciù popolâre, con no goæi de valô leterâio, scibén ch'a l'é arivâ a di rizultâti elevæ co-o Gipo Farassino. O romànzo, into córso do Nêuveçénto, o l'à perdûo a ciù pàrte da sò inportànsa, tànto che se cónta sôlo pöche traduçioìn de clàscichi da âtre léngoe, fêua chò-u romànzo scàndalo Turin Ligera e l'arecugéita de stöie sureâli Pa gnente ëd dròlo, nèh!, òpere do Luigi Dario Felician (Luis Dario Felissian) publicæ inti ànni 2000.
San Benedetto Po
San Benedetto Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Berbenno
Berbenno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Castelcovati
Castelcovati o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Baceno
Baceno o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Cassinetta di Lugagnano
Cassinetta di Lugagnano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Arcos de Jalón
Arcos de Jalón o l'è 'n comûne spagnòllo de 1 454 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Jersey
thumb|right|200px|A bandëa do Regno Unïo thumb|right|200px|A bandëa de Jersey thumb|right|200px|A poxiçion de Jersey in sciâ càrta giögràfica Nommi ofiçiæ: Bailiwick of Jersey in ingleize e Bailliage de Jersey in françèize. Jersey a l'é 'n'îzoa arénte a-a Normandîa, a l'é 'na dipendensa da Coronn-a Britànnega inta Mannega, a sò capitâ a l'é Sant'Helier.
24 òtôbre
O 24 òtôbre o l'é o 297° giórno de l'ànno (298° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 68 giórni a-a fin de l'ànno.
Berzo San Fermo
Berzo San Fermo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Castenedolo
Castenedolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Noasca
Noasca o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe religiôze
thumb|300px|Noasca, a gêxa|centro
Dependençe da Coronn-a Britannega
E Dependençe da Coronn-a Britannega son (ancheu) 3 territöi sotta a sovranitæ da Coronn-a Britannega, da non confonde co-i Teritöi d'oltremâ Britanneghi, che son dependense do Regno Unïo.
E Dependençe da Coronn-a Britannega son:
Piateda
Piateda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
San Giacomo delle Segnate
San Giacomo delle Segnate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Aosta
Aosta a l'è unn-a çittæ de 34.610 abitanti, capoleugo da region Valle d'Aosta.
25 òtôbre
O 25 òtôbre o l'é o 298° giórno de l'ànno (299° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 67 giórni a-a fin de l'ànno.
Almajano
Almajano o l'è 'n comûne spagnòllo de 191 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Castano Primo
Castano Primo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
26 òtôbre
O 26 òtôbre o l'é o 299° giórno de l'ànno (300° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 66 giórni a-a fin de l'ànno.
Izoa de Man
thumb|right|200px|Bandêa do [[Regno Unïo]] thumb|right|200px|Bandêa de l'izoa de Man thumb|right|200px|A poxiçion de l'izoa de Man in sciâ càrta giögràfica Nommi ofiçiæ: Isle of Man in ingleize e Ellan Vannin in manx. Dipendensa da Coronn-a Britanica into Mâ d'Irlanda, a seu capitâ a l'é Douglas.
Piuro
Piuro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Bianzano
Bianzano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Casto (Italia)
Casto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
1575
thumb|200px|center|[[Benàrdo Buontalenti (1531-6 zûgno 1608), (attr.), caràfa in porcellann-a medicea co-i stémmi de' Medici-Asbûrgo, 1575-1578 ca. (Detroit Institute of Arts)]]
27 òtôbre
O 27 òtôbre o l'é o 300° giórno de l'ànno (301° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 65 giórni a-a fin de l'ànno.
Baveno
Baveno o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Tôre zenéixi in Còrsega
thumb|352x352px|Tôre zenéixi a [[Câo Còrso]] E tôre zenéixi in Còrsega són di pòsti d'avistaménto, costroîi da-o XV a-o XVIII sécolo cómme çénte de segoéssa cóntra e incurscioìn di piràtti barbaréschi.
Stöia
A costruçión de tôre zenéixi a l'é stæta 'na consegoénsa da chéita de Costantinòpoli do 1453. Inte l'ànno 1530 a Repùbrica de Zêna a l'à incaregòu doî comisâi straordenâi (o Pòulo Batìsta Càlvo e o Françésco Döia) pe ispeçionâ e fortificaçioìn da Còrsega. I doî diplomàtichi àn recensîo 23 tôre, de quæ 12 s'atrovâvan inta zöna de Câo Còrso.
A-o 1730 inte l'îzoa gh'êa 120 tôre; d'ancheu ne són restæ in pê 67 e de âtre 16 gh'é ancón de roìnn-e. Tànte de ste tôre chi són a-a giornâ d’ancheu scrîte inta lìsta ofiçiâ di Monuménti Stòrichi da Frànsa.
Elénco de tôre
L'elénco de tôre chi de sótta o l'incomènsa da quélla da Giràggia, costroîa in sce l'îzoa da-o mæximo nómme into pónto ciù setentrionâle da región da Còrsega, pe pöi fâ o gîo in sénso orâio.
Tôre de Toga
Inte 'na cartolìnn-a de Bastia, ciù ò mêno do 1900, se peu védde a Tôre de Toga, inrocâ de d'âto a-ina priâ, in sciâ mænn-a de Toga. Sórvia a-a tôre a gh'é 'na villa (con 6 barcoîn in sciâ faciâ): a l'é a villa Bellacanzone (in zenéixe: Bella cansón), donde into 1849 o gh'à visciûo Domenico Guerrazzi, ch'o s'atrovâva chi in exîlio volontâio. Inta stæ, tra o 1914 e o 1930 ciù ò mêno, inta villa o l'êa visciûo o pitô, incizô e ceramìsta de òrìgine toscànn-a, Guido Colucci insémme a-a sò mogê, Edith Soutwell Colucci, ingléize ma nasciûa in Còrsega, fotògrafa e stòrica de tradiçioîn e da coltûa de l'îzoa.
1576
thumb|400px|center|Fabricio Castello [?], [[Escorial inta costruçiòn 1576]]
28 òtôbre
O 28 òtôbre o l'é o 301° giórno de l'ànno (302° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 64 giórni a-a fin de l'ànno.
Cernusco sul Naviglio
Cernusco sul Naviglio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Nole
Nole o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Poggiridenti
Poggiridenti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Bee
Bee o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Castrezzato
Castrezzato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Venessia
Venessia a l'é unn-a çitæ de 271.251 abitanti, capolêugo da provinsa de Venéssia e da región Venneto.
San Giorgio Bigarello
San Giorgio Bigarello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
29 òtôbre
O 29 òtôbre o l'é o 302° giórno de l'ànno (303° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 63 giórni a-a fin de l'ànno.
Vallecorsa
Vallecorsa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
30 òtôbre
O 30 òtôbre o l'é o 303° giórno de l'ànno (304° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 62 giórni a-a fin de l'ànno.
Bèrta (Pica pica)
Descriçión
O l'é 'n öxéllo lóngo 46 cìtti, di quæ o 50% de côa, co-ina avertûa alâre de 60 cìtti e péizo de 200 gràmmi.
Aldealafuente
Aldealafuente o l'è 'n comûne spagnòllo de 88 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Ponte in Valtellina
Ponte in Valtellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Bèrta (Pica pica)
Descriçión
Fêua che po-u gianco da pànsa e di sciànchi, a l'é squæxi pægia a-e cornàgge."Si la Pie n'avoit rien de blanc fur elle, le refte du corps ferait femblable à une corneille"
Alimentaçión
A mangia tùtto o çibbo ch'o l'é disponìbile a-o moménto, da-e granàgge, frûta (çêxe e fìghe) a êuve, coleòteri, ràgni, sgrîgoe, ràtti de canpàgna, e in scê stràdde bisce ò atro sciacòu da-e àoto.
Habitat
miniatura|A distriboçión da Bèrta miniatura|E bèrte che se ghe son aviæ da picinn-e no àn poîa de l'òmmo (Barçelónn-a; 2020) A predilìgge spàççi avèrti con èrboi izolæ, proéi, cànpi coltivæ, frutêti ma ànche pàrchi çitadìn. A no témme l'òmmo, e a l'é a-o segûo da cröi e farchétti.
Riproduçión
O nîo voluminôzo o l'é costroîo da tùtti doî in sciâ çimma de 'n gròsso èrbo, o l'é formòu da 'na cóppa de ràmmi sécchi intresæ, fodrâ de fì d'érba. Gh'é 'n'avertûa laterâle e 'na cópola protetîva fæta da 'n intrésso de ràmmi pìn de spìnn-e.
A fémina a depónn-e 6-8 êuve, l'incobaçión a dûa 20-21 giorni. I polìn òrbi e sénsa ciùmme èn inbecæ sôlo da-a fémina con o çìbbo fornìo da-o màsccio. Dòppo 8-9 giorni àrvan i éuggi e àn in ræo ciùmìn, e végnan inbecæ ànche da-o màsccio; xêuan a 29-30 giorni ma aréstan co-i genitoî e contìnoan a domandâ l'inbecâ do résto sénpre ciù cazoâle pe 3-4 setemànn-e prìmma d'êse do tùtto indipendénti.
Clasificaçión
A Bèrta a l'é Eoro-aziatica: e seu sêi sottaspêce òcupan o territöio de squæxi tùtta l'Eoröpa -levòu l'Islanda e quarche îzoa do Mediterànio (Sardégna, Còrsega, Baleari)-, e e zone temperae d'Azia.
Fra tùtte e sottaspêce che se diferénçian inte dimenscioìn e proporçioìn de cô giànco e néigro, 6 son stæte pasæ a spêce, prezénpio l'oxello ch'o triga into Nòrd Africa o l'é a Pica mauritanica, descrîta do 1845.
O nómme Bèrta
miniatura|Fresco inta Casa del Bracciale d'oro a Ponpei. De d'âto in sciô centro gh'é 'na Bèrta O nómme Bèrta aplicòu a Pica pica o s'atreuva ascì inte l'Emìlia, a Lonbardîa e o Piemónte - scinn-a inti pàixi da parlâ francoprovensâ ."Pica rustica [...] Berta, Ajassa, Gassa (Piem.) [...] Berta Checa, Cecca, Gazza (Lomb.) [...] Berta (Genova), Gaza (Spezia)"Gh'é a-o mànco dôe teorie in sce l'òrigine do nómme. O vegnieiva da 'na pòula celtica Bréac "amaciòu/â". Òpûre da-o nómme pròprio Berta:"Berta diventa il prototipo della donna infedele [...] e ladra; di qui il nome di Berta alla 'gazza ladra'""Le leggende popolari [...] fecero abbastanza presto cadere questo nome 'in peius' e gli fecero assumere un significato spregiativo; e di qui partono non solo berta 'gazza' dell´Alta Italia e berta 'beffa, inganno, scherno' (nella frase dar la berta), ma anche bertuccia 'scimmia'"L'espresción Dâ a bèrta a l'existe ascì in ligure.
Belgirate
Belgirate o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
San Giovanni del Dosso
San Giovanni del Dosso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Bolgare
Bolgare o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Bolgare, a Tôre|centro
Cazzago San Martino
Cazzago San Martino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Boltiere
Boltiere o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Alentisque
Alentisque o l'è 'n comûne spagnòllo de 30 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Cerro Maggiore
Cerro Maggiore o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Nomaglio
Nomaglio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Nomaglio|centro
31 òtôbre
O 31 òtôbre o l'é o 304° giórno de l'ànno (305° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 61 giórni a-a fin de l'ànno.
Almaluez
Almaluez o l'è 'n comûne spagnòllo de 130 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Vallemaio
Vallemaio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Beura-Cardezza
Beura-Cardezza o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Bonate Sopra
Bonate Sopra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Prata Camportaccio
Prata Camportaccio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
None (Italia)
None o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Comunicaçioîn
thumb|250px|None, a staçion feroviària|centro
Bognanco
Bognanco o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Cesano Boscone
Cesano Boscone o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
San Martino dall'Argine
San Martino dall'Argine o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Cellatica
Cellatica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
1º novénbre
O 1º novénbre o l'é o 305° giórno de l'ànno (306° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 60 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|center|[[Biao Angelico, Tutti i Santi, Pâla de Fiesole - predèlla Anni 1420, (National Gallery (Londra)]]
Rasura
Rasura o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Bonate Sotto
Bonate Sotto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Aliud
Aliud o l'è 'n comûne spagnòllo de 20 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Vallerotonda
Vallerotonda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Borgomezzavalle
Borgomezzavalle o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Cerveno
Cerveno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Rogolo
Rogolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Schivenoglia
Schivenoglia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Borgo di Terzo
Borgo di Terzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Groppo
Un groppo o l'é unna struttua fæta d'uña ò ciù còrde ò atri oggetti flescibili con forma de fî (comme cavi, çenge, piccagge e cadeñe) intressæ tra de lô ò con di atri oggetti, de mainea che no pòssan desligâse da soli con façilitæ.
Uxi
Un di campi prinçipæ d’appricaçion o l'é a navegaçion: i groppi en deuviæ inte maneuvre corrente (scòtte, drisse), pe l'ormezzo, o tonnezzo, e de vòtte pe-e maneuvre fisse ascì.
Se deuvia i groppi ascì inte tante atre attivitæ donde e còrde an un ròllo primmäio, comme l'arpinixmo, a speleologia e l'erboicoltua.
Sciben che inte tante appricaçioin l'uzo di groppi o l'é in scî pissi de scentâ a-o guägno d'instrumenti speçializzæ, a conoscensa di groppi a l'arresta importante pe tante attivitæ, mascime inte scituaçioin d'urgensa e pe-e tecniche de sarvataggio, quande l'improvvisaçion a l'é neçessäia.
Clascificaçion
A clascificaçion di groppi a l'é basâ in sciâ seu fonçion. E categorie prinçipæ son:
5 novénbre
O 5 novénbre o l'é o 309° giórno de l'ànno (310° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 56 giórni a-a fin de l'ànno.
4 novénbre
O 4 novénbre o l'é o 308° giórno de l'ànno (309° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 57 giórni a-a fin de l'ànno.
1532
thumb|300px|center|[[Parmigianino, Ritræto de dàmma dîto "A scciâva tùrca", 1532 ca., (Galerîa naçionâle de Parma)]]
Cesate
Cesate o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Union Europea
L ' Union Europea (ch'o l'é o nêuvo nomme da Comunitæ Europea) a l'è nasciûa o primmo de zenâ 1958, quande son devegnûi ofiçiæ i Trattâti de Romma, firmæ da sei paixi fondatoî (Italia, Germania, Fransa, Belgio, Luscemburgo, Paixi Basci) o 25 marso do 1957.
Paixi de l'Union Europea
Dòppo 'n referendum do 2015 dîto Brexit o Regno Unïo o l'é sciortîo da l'Union a-o primmo de frevâ do 2020. I Pàixi membri de l'Union Europea son òua torna 27.
6 novénbre
O 6 novénbre o l'é o 310° giórno de l'ànno (311° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 55 giórni a-a fin de l'ànno.
Brovello-Carpugnino
Brovello-Carpugnino o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Samolaco
Samolaco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Las Aldehuelas
Las Aldehuelas o l'è 'n comûne spagnòllo de 60 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|270px|Las Aldehuelas, el prado la soriana|sinistra
Bossico
Bossico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Ceto (Italia)
Ceto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Calasca-Castiglione
Calasca-Castiglione o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
2 novénbre
O 2 novénbre o l'é o 306° giórno de l'ànno (307° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 59 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|280px|right|[[Ferdinand Georg Waldmüller (1793-1865), On All Souls' Day, 1839 (Alte Nationalgalerie-Berlin)]]
U Funtan
U Funtan, (ën italiàn Fontano, 'n fransése Fontan) la é üna cumüna de 329 abitanti d'r valùn da Roya.
Geògrafia
U Funtàn l'è ën comün da Tèra Brigašca, ën r'auta Val Röja, ën França.
Cultüra
Chi u s'parla 'na léngua ruiašca, zà indentificàa cumë Ligüre usidentale da u G. Bertoni e da u Werner Forner cumë Lìgüre Arpin
Asuciasiùn
Re tradisiùn brigašche sun dëfendùe da ën associasiùn de brigašchi che publican dei scartàri ën lengua brigašca. R'associasiùn, ga sede a Sanremu, e se ciama A Vaštéra, nome che reciama a ra cultüra de pastorizia da Tèra Brigašca, e l'è sta fundà për far conose a cultüra brigašca, re pagine di scartàri sun scrite ën lengua brigašca e italiana.
Sermide e Felonica
Sermide e Felonica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Architetûe religiôze
thumb|260px|Sermide, Gêxa di Santi Pêo e Pòulo Apòstoli (part.)|centro
8 novénbre
O 8 novénbre o l'é o 312° giórno de l'ànno (313° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 53 giórni a-a fin de l'ànno.
1533
thumb|250px|center|De Constitutio criminalis Carolina, [[Carlo V, 1533]]
Cevo
Cevo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
1659
thumb|270px|center|Allegorîa do Trattâto di Pirenei do 7 novénbre 1659 ([[Louvre)]]
Novalesa
Novalesa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Coltûa
thumb|250px|left|Novalesa, arte rupèstre, 'na prîa incîza (Valcenischia)
Veroli
Veroli o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Architetûe civîli
thumb|180px|center|Veroli, 'na vìa
Cisliano
Cisliano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Oglianico
Oglianico o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Oglianico, o "Ricetto"|centro
Bottanuco
Bottanuco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Cambiasca
Cambiasca o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
7 novénbre
O 7 novénbre o l'é o 311° giórno de l'ànno (312° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 56 giórni a-a fin de l'ànno.
Serravalle a Po
Serravalle a Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
San Giacomo Filippo
San Giacomo Filippo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Bracca
Bracca o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Cinisello Balsamo
Cinisello Balsamo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Architetûe civîli
thumb|260px|Cinisello Balsamo, o cànpo da balón, 1988|centro
Sernio
Sernio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Vicalvi
Vicalvi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Lèngoa ingleise
L'Ingleise (English) o l'é 'na lengoa germanica ocidentâ ch'a s'é svilupâ inte l'Inghiltæra dòppo che i Angli e i Sàssoni ghe l'aivan portâ co-e invaxoìn barbàriche do Medioêvo, e che ancheu a se dêuvia pe comûn comme lengoa internaçionâ. sinistra|miniatura|400x400px|Difuxón globâle da léngoa ingléize.
Descriçion e stòia
A l'é a lengoa ofiçiâ de varie naçioin indipendenti comme o Regno Unïo, i Stati Unïi d'America, o Canadà, l'Oustralia, l'Irlanda e a Neuva Zelanda. A l'é a tersa lengoa ciù parlâ into mondo dòppo o cineize e o spagnòllo.
Orbassano
Orbassano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
10 novénbre
O 10 novénbre o l'é o 314° giórno de l'ànno (315° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 51 giórni a-a fin de l'ànno.
Cannero Riviera
Cannero Riviera o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Ausejo de la Sierra
Ausejo de la Sierra o l'è 'n comûne spagnòllo de 87 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
11 novénbre
O 11 novénbre o l'é o 315° giórno de l'ànno (316° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 50 giórni a-a fin de l'ànno.
Chiari
Chiari o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Isoe Vergini Britanneghe
thumb|right|200px|A bandêa do [[Regno Unïo|Regno Unîo]] 200 px|right|thumb|A bandêa de-e Îzoe Vèrgini britànneghe thumb|right|200px|A poxiçion de-e Îzoe Vèrgini britànneghe in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: British Virgin Islands, tæritöio d'oltremâ britannego de l'America çentrâ, a seu capitâ a l'è Road Town.
Briga
Ra Briga (o A Briga, La Brigue ën fransese, Briga Marittima ën italian) è 'na cumüna da Terra brigasca, ën auta Val Roia, ën Fransa.
Pösti d'interes
Aa Briga se truvo i rèsti dër castée d'ri Cönt' Lascaris. 'Npurtant' la é ra Madona dër Funtan, cunüsciüa fia cumë ra "Capela Sistina de Arpi": r'indrent' l'é avüu cürau da Giuànë Canavésiu, ee "fà véira" ra Pasciun dë Geṡǜ Crist, cün re pitüre sciüi müràgni. Autre gejë sun:
'Npurtant fia 'r pönt dër gal', munüment' storich du Mediuéev.
Assossiassiun
A Vaštéra la é avüa creàa për përmetu a tüti i Brigaschi spantëgai dë purée artruvarsè e për sërcàa d'ëmpëdìi ch'a cultüra brigasca në spariscë trop dëregiu. E pàgine dë rë scartari le sun scriite 'n lengua brigasca, italiana e fransesa.
Müjica
A Ra Briga la è dëdicàa a canzun de Carlo Lanteri: "Bèla Briga", ën brigašc, fransése e italian.
Cumünicassiun
Ra cumüna la é cülegàa cun Vëntëmigl' e Cuni, pë ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, cün ra štasiun de Ra Briga.
Branzi
Branzi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Sondalo
Sondalo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
9 novénbre
O 9 novénbre o l'é o 313° giórno de l'ànno (314° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 52 giórni a-a fin de l'ànno.
1534
thumb|250px|center|[[Giorgio Vasari, Loénso o Magnìfico, 1533-1534 (Uffizi)]]
Savurgiu
Savurgiu (in françéize Saorge, in occitàn Saorj, in roiasco Sauèrge, in brigasco Savurgë) o l'è 'n comûne françéize de 459 abitànti ch'o se trœva inta región da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra, vixìn a-o confìn co l'Itàlia.
Giögrafîa
Savurgiu o s'atrœva in Fransa, inta vàl Röia.
San Pê e Michelon
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|200 px|right|A bandêa de San Pê e Michelon thumb|A poxición de San Pê e Michelon in sciâ carta giögràfica San Pê e Michelon (nomme ofiçiâ: Saint-Pierre et Miquelon, teritöio d'otramâ françèise de l'America do Nòrd, a sò capitâ a l'è San Pê.
Savurgiu
Coltûa
Into comûne de Savurgiu l'è parlâ 'na variêtæ do Röiasco, pàrte do grùppo do lìgure alpìn.
12 novénbre
O 12 novénbre o l'é o 316° giórno de l'ànno (317° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 49 giórni a-a fin de l'ànno.
Cigole
Cigole o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Colturano
Colturano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Brembate
Brembate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Vico nel Lazio
Vico nel Lazio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Solferino
Solferino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Giögrafîa
thumb|260px|Solferino, panoràmma|centro
Cimbergo
Cimbergo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
14 novénbre
O 14 novénbre o l'é o 318° giórno de l'ànno (319° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 49 giórni a-a fin de l'ànno.
Corbetta
Corbetta o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Sustinente
Sustinente o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Caprezzo
Caprezzo o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Orio Canavese
Orio Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
13 novénbre
O 13 novénbre o l'é o 317° giórno de l'ànno (318° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 48 giórni a-a fin de l'ànno.
Latton
O lattón, ò lttón, ò ötón (it: ottone, en: brass) o l'é 'na lîga metàlica òscidàbile, a bâze de ràmmo (Cu) e de zìngo (Zn).
Descriçion
I lattoìn ternàri son  costitoîi unicaménte da-o ràmmo e da-o zìngo; inti lattoìn quaternàri l'é prezénte 'n'âtro elemento chimico. I lattoìn α-β an da-o 36 a-o 45% de zìngo e son façilménte lavoràbili a câdo.
A-a lîga de lattón peu êse azónto:
- o manganeise - o færo - l'alluminio - l'antimonio e l'arsenico - o nichel - o siliçio.
ûzo do lattón
A tecnologia a l'a dêuviòu o lattón inte l'aplicaçion de numerôzi instrumenti.
- Eletriçitæ (interutô, portalànpe) - autotraspòrto (radiatô, inpiànti eletriçi) - marinerîa - cuxìnn-e - moniçión (cartùccie) - idrosanitària (bronzìn, radiatô, tùbbi) - indùstria chimica (scambiatô) - indùstria mecanica (bolóni, vîe) - edilìçia (seraménti, manéggie) - monæe e medàggie - instruménti muxicâli.
Guadaluppa
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|right|200px|O stémma de Guadalóppa thumb|right|200px|A poxiçión de Guadalóppa in sciâ carta giögràfica Guadalóppa (nomme ofiçiâ: Région d'outre-mer de Guadeloupe, teritöio d'oltremâ françèize de l'América centrâle, o sò capoleugo o l'é Basse Terre.
Almenar de Soria
Almenar de Soria o l'è 'n comûne spagnòllo de 232 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Almenar de Soria, o castéllo|sinistra O castéllo d'Almenar de Soria (X secolo) o l'a o recìnto intèrno e i torioìn estèrni do XV secolo. O l'apartegne a-a contêa de Gómara. O l'é stæto 'na rescidénsa di rè Carlo II de Spagna e Feipo V de Spagna. O l'a dæto inspiraçión a-o poêta romàntico Gustavo Adolfo Bécquer.
Casale Corte Cerro
Casale Corte Cerro o l'è 'n comûne inta Provinsa do Verbàn Cûsio Òssola.
Cormano
Cormano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Brignano Gera d'Adda
Brignano Gera d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Martinica
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|right|200px|A poxiçión da Martinica in sciâ carta giögràfica A Martinica (nomme ofiçiâ: région d'outre-mer de la Martinique) a fâ parte di Teritöi d'Otramâ Françèixi de l'America çentrâ, a sò capitâ a l'é Forte de Fransa.