cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A bella adormìa into bòsco
A fèsta a l’é stæta sùbito interótta e o rè, co-a sperànsa de sghindâ a desgràçia anonçiâ da-a vêgia foæ, o l’à mandòu di mesagê pe tùtto o régno co-în órdine precîzo. - Tùtti i fûxi do régno dêvan êse bruxæ. Nisciùn poriâ mâi ciù fiâ e chi s’incaliâ a tegnî ’n fûzo in câza sò, ascì s’ascôzo inte cànto segrétto, o saiâ condanòu a mòrte sénza nisciùnn-a pietæ. O rè e a regìnn-a se són coscì tranquilizæ ’n pitìn, ma ògni tànto vegnîva órdinòu de inspeçioìn pe controlâ che l’edìtto o l’êa rispetòu. Intànto a figêua a crescéiva bèlla, brâva e inteligénte: a-e cùrte, con tùtte e virtù e-e qualitæ che-e foæ gh’àivan regalòu. L’é pasòu i ànni, e co-î ànni, l’aregòrdo da minàccia da vêgia foæ o s’éa ’n pitìn apanòu. Pròpio quand’a stâva pe conpî sezz’ànni, o rè e a regìnn-a àn dovûo lasciâ o palàçio p’andâ a ’na çeimònia ch’a se fâva a-i confìn do régno, Són partîi co-in gràn cortêo de cavaliêri e lóngo a stràdda s’amugiâvan i sùditi pe rénde önô e amirâ a stupénda cavarcâta de génte coscì bén vestîa. A prinçipéssa, restâ sôla into castéllo, a l’à posciûo liberâse ’n pitìn da-a goàrdia da vêgia màmma, ch’a no riêsciva de lóngo a stâghe aprêuvo. Un di piâxéi ciù gròsci da fìggia o l’êa quéllo de vixitâ e stànsie do castéllo, mascimaménte quélle dónde no ghe stâva nisciùn. A gh’intrâva sénsa poîa, a despêto de arecomndaçioìn de no andâ mâi da sôla inte quélli pòsti sconosciûi. A l’êa atirâ sorviatùtto da ’na tôre picìnn-a, lontànn-a da-i scîti reâli, dond’a no l’êa mâi riêscîa a-arivâghe pròpio pe-e contìnoe proibiçioìn di genitoî e da vêgia màmma. L’êa o giórno do sò aniversâio quand’a l’é riêscîa a-arivâghe. A l’é montâ sciù pe ’na scâ a cagòllo e a l’à trovòu ’na portétta serâ co-îna ciâve ruzenénte. A l’à giòu a ciâve inta ciavéuia e a pòrta a s’é avèrta.
Ascensô de Quéssi
miniatura|250x250px|L'ascensô de Quéssi vìsto de d'âto L'ascensô de Quéssi o l'é 'n inpiànto de traspòrto funicolâre verticâ pùblico da çitæ de Zêna. O l'é 'n scistêma asæ modèrno, o prìmmo in Itàlia e tra i pöchi a-o móndo a svilupâse in sce 'na dóggia pendénsa, ch'o l'é intròu in servìçio inte l'ànno 2015.
Stöia
O progètto de l'inpiànto o remónta a-o 2004, realizòu con l'òbietîvo de contrastâ 'na scitoaçión urbanìstica asæ crìtica inta zöna. A costruçión de l'ascensô a l'é stæta finançiâ da-o Comùn de Zêna e da-a Región Ligùria, pe'n cósto totâle de 5 milioìn de éori. I travàggi són stæti apaltæ a l'inpréiza Maspero Elevatori, socjêtæ specializâ inte quésto tîpo de soluçioìn.
Finîa a sò costruçión, into 2014 l'inpiànto o l'é stæto consegnòu a l'AMT, a quæ a contròlla i âtri scistêmi de montâ inta çitæ. Prezentòu a-a stànpa a-i 21 de zenâ do 2015, l'ascensô o l'é intròu in servìçio, sôlo pe-i giórni d'êuvéi, a-i 8 de màzzo de quéllo ànno.
Caraterìstiche
L'ascensô, formòu da 'na sôla gabìnn-a, o crôve 'na diferénsa d'altitùdine de 75,85 mêtri co-ina rànpa, caraterizâ da 'na dóggia pendénsa de 44,13° e pöi de 30,33° (a prìmma in Itàlia de sto tîpo chi), ch'a vêgne atraversâ inte ciù ò mêno çénto segóndi aprêuvo a 'na velocitæ d'ezercìçio de 1,3 m/s.
A gabìnn-a a l'à 'na capiénsa màscima de 25 pasagê, pe 'na portâ conplescîva de 300 pasagê ògni ôa. A sò inluminaçión, façilitâ da-e grénde vedrâte panoràmiche, e o sò scistêma de ventilaçión són alimentæ da di panélli solâri mìsci in sciô téito.
O camìn de l'ascensô, do tùtto inclûzo into quartê de Quéssi, o l'incoménsa da-a Stràdda Pinétti, in corispondénsa de 'na galerîa ch'a l'êa dêuviâ cómme rifùggio antiaério inti ànni da Segónda Goæra Mondiâle, riadatòu pe l'òcaxón cómme staçión de vàlle. Sciortîo a l'avèrto dòppo i prìmmi 27 mêtri e superòu 'n âtro tòcco in trincêa de 23 mêtri, a gabìnn-a a l'arîva inta fermâta d'intermêzo de Stràdda Portàssa, dónde a pàrte a segónda rànpa, ch'a l'arîva scìnn-a-a staçión superiôre de Stràdda Fontànn-aróssa, pe'n totâle de 131 mêtri de longhéssa.
Solonghello
Solonghello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Neil Armstrong
Neil Alden Armstrong (5 sgósto 1930 – 25 agósto 2012) o l'é stæto 'n astronàuta americàn, o primmo òmmo ch'o l'è stæto in sciâ Lûnn-a a-i 21 de lùggio do 1969. L'é famôza a seu frâze: "That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind" ("Quésto o l'é sôlo 'n pasétto pe 'n òmmo, in bótto stramezuòu pe l'umanitæ"). O l'êa 'n pilòtto e 'n profesô universcitâio ascì.
331 a.C.
thumb|400px|center|[[Charles Le Brun, Lusciandro Magno intra a Babilonia o 21 òtôbre 331 a.C., 1665 (Uffizi)]]
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt (pr. /ˈroʊzəvəlt/, /-vɛlt/) (27 òtôbre 1858 – 6 zenâ 1919) o l'é stæto o 26eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1901-1909).
O gatto co-i stivæ
O GÀTTO CO-I STIVÆ
Spigno Monferrato
Spigno Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Moncalieri
A staçión de Moncalieri, (in italian Stazione di Moncalieri) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a e in sciâ Turin-Zena ascì, averta a partì dao 1848, a l'e ao serviçio do comùn de Moncalieri inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
De Ferrari Editore
De Ferrari Editore (De Feræ Editô in zenéize) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a sò sêde inta Stràdda de Ipòlito D'Àste, into quartê de Sàn Viçénso.
Stöia
A câza editôa De Feræ a l'é stæta fondâ da-o Gianfranco De Ferrari inte l'ànno 1985, dedicàndose scìnn-a da-o prìmmo moménto a-e publicaçioìn in scê matêie ligùstiche. In particolâ, tra i prìmmi sucèssi da câza editôa, se peu aregordâ Il Cavaliere Filarmonico, 'na monografîa dedicâ a-o ciù avoxòu conpoxitô zenéize scrîta da l'Edward Neill, gràn studiôzo de tradiçioìn muxicâli lìguri.
Into 2000, pe festezâ i vintiçìnque ànni de l'inpréiza, l'é stæto publicòu a colànn-a I 25, ch'a conprénde, pe ògni ànno de vìtta da câza editôa, o tìtolo ch'o l'à vendûo ciù còpie. L'ànno dòppo, l'editô De Feræ o l'à fondòu 'n'asociaçión co-o mæximo nómme, ch'a l'à comensòu a arechéugge vàrie coleçioìn culturâli, mìsse insémme inti coscì dîti "Archìvvi do '900". Tra ste coleçioìn chi, unn-a de ciù inportànti a l'é de segûo quélla de l'Edward Neill, formâ da 'na bibliotêca in sciâ mûxica, da ciù de 8.000 dìschi e da numerôxi nàstri de vêge registraçioìn.
D'ancheu, a câza editôa a l'é arivâ a 'n catàlogo de ciù de 1.200 tìtoli, co-o Gianfranco ch'o l'é agiutòu inta gestión de l'inpréiza da-o sò fìggio Fabrizio.
Strevi
Strevi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
330 a.C.
thumb|260px|center|[[Aristotele, còpia romann-a into màrmo da Lisippo (390 a.C.-300 a.C.), ca. 330 a.C., manto de alabastro moderno, (Museo naçionâle romàno de palasso Altemps - Rómma)]]
Terruggia
Terruggia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Mesagne
Mesagne o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Feste e fëe
thumb|250px|center|Luminâre da fésta patronâle, 2010
Scolopacidae
alt=Scolopax rusticola|miniatura|300px|A Becàssa (Scolopax rusticola) I Scolopacidi (Scolopacidae Vigors 1825) són 'na famiggia d'öxelli limicoli, pe-a ciù parte d'ægoa - levòu râre eceçioìn, tra quæ a ciù conosciûa a l'é a Becassa. Són öxelli migratoì, de picìnn-a e media dimensción. Àn de spesso sanpe lónghe e becco longo e sotî, ch'o peu êse drîto ò cùrvo; e âe én apisûe. Són öxelli gregâi, levòu tórna a Becassa ch'o l'é 'n öxello solitâio, e de vòtte se riunìscian in gran nùmero in riva a-o mâ.
Géneri e spêce
In Eoröpa a famiggia di Scolopacidi a l'é raprezentâ da 16 géneri: Calidris, Limicola, Tryngites, Philomachus, Lymnocryptes, Gallinago, Limnodromus, Scolopax, Limosa, Numenius, Bartramia, Tringa, Xenus, Actitis, Arenaria, Phalaropus che contegnan 43 spêce, fra e quæ ste chì àn in nomme zenéize :
Becàssa (Scolopax rusticola)
A Becàssa (Scolopax rusticola - Linnaeus 1758; in italian Beccaccia) dîta anche Reginn-a di Bòschi. Öxello masìccio lóngo 35-40 cìtti, co-ina avertûa alâre de 56-60 cìtti; becco grîxo lóngo 6-8 cìtti, euggi grandi spostæ inderê, che ghe perméttan de védde a 360 graddi, anche de neutte; còllo cùrto, âe ariondæ.
Difûza in estæ inte Nòrd Eoröpa e Àzia Centrale, a mìgra in aotùnno verso sùd. In Italia a l'arìa tra òtobre-novenbre, a l'é presente inte l'Apenìn Lìgure. alt=O Scolopax sive gallinago inta Ornithologia d'Aldrovandi (1613)|miniatura|O Scolopax sive gallinago (nº 7) inta Ornithologia de l'Aldrovandi (1613) Inte ciumme de l'âa, a gh'à 'na particolâ pénna dîta penìn do pitô ch'o l'é uzòu pe-e rifinitûe de precixón inti quaddri. Scolopax = σκολόπαξ, la Beccaccia in Aristotele; probabilmente da σκόλοψ = qualunque cosa puntuta, specialmente: palo aguzzato, piuolo, ed affine a σκάλλω =io raschio, zappo. Ma forse anche nome straniero, giacchè s'incontrano altre forme, σκολώπαξ ed ασκαλώπας
Rusticula, nome della Beccaccia in Plinio (h.n.x, 38. 54) ed anche nel Gesner, nell'Aldrovandi, ecc.; rusticulus = contadinello [..]; diminutivo di rusticus = spettante alla campagna. Evidentemente il Linneo errò, od intese male la parola, scrivendo Rusticola
Becassìn (Gallinago gallinago)
[[Immaggine:Histoire naturelle des oiseaux (1780) (14562241717).jpg|miniatura|Bécassin inta Histoire naturelle des oiseaux de [[Georges-Louis Leclerc de Buffon|Buffon]] ]] O Becassìn (Gallinago gallinago - Linnaeus 1758; in italiàn Beccaccino ) o l'é 'n öxello limicolo de media corporatûa, co-ina lónghessa 28 cìtti, avertûa alâre 40-45 cìtti; de fórma slansâ, e âe én lónghe e apisûe, a testa conpréssa a-i lati. I êuggi spostæ in âto e inderê ghe perméttan 'n'òtima vizoâle. O becco lóngo 75 milìmetri drîto e sotî de cô vèrde-rozòo, sanpe verdexìn, côa a bandêta (ventaglio). O l'à 'na coloraçión mimetica e l'é difiçile véddilo; o dòrso de cô maròn scûo o l'à de righe de cô giànco e de cô néigro dispòste pe-o lóngo; o l'é arigòu e pitetòu de ciæo e scûo spantegòu, a testa de cô crema a l'à dôe righe de cô néigro che vàn da-o becco sôvia l'êuggio finna-o còpusso; atre dôe ciù ciæe sótta l'êuggio; pêto e scianchi són arigæ de có maròn ch'o sfûma into giànco da pansa.
O l'à 'n xêuo carateristico chò-u diferénçia da-i atri do genere Gallinago (Brisson 1760): acociòu ascôzo, se disturbòu o schìta fêua inte 'n xêuo rapido, basso saetante a zig-zag e quæxi a protesta o fa 'n sécco "sgnép"; segóndo 'n etimologia popolâre pe sto verso in vari dialetti o l'é dîto sgneppa, sgneppin, sgneppen.
Öxello migratô o l'é difûzo in tùtti i continenti, levòu Òustràlia e Òceània. O nidìfica inte tundre d'Eoràzia e Nordàmerica.
O triga inti anbienti umidi, padù, ægoa coâ, proei alagæ, smeugge, fóndi fangôzi, dôve o peu infiâ o lóngo becco. O se nùtre de onbrighi, bestiete, larve e molùschi.
Se riconòsce dôe sotospêce: Gallinago e Faeroensis, sôlo a prìmma (Gallinago gallinago) a l'é prezente in Italia, a Faeroensis (Gallinago Faeroensis - Brehm 1831) o l'é endemico de Islanda, Faroer, Orcadi, Shetland, o sverna inte Izoe Britàniche. Gh'é anche o Gallinago delicata, tipicamente americàn, ch'o l'êa a tersa sotospêce ma, da-o 2003, o l'é conscideròu 'na spêce a parte, ciamòu Becassìn de Wilson. O vive in tùtto o Nordamerica, nidìfica da l'Alaska, Canada, e pò-u Streito de Bering, a-a Penîzoa de Ciukci o sverna in Sudamerica.
O Becassìn Eoröpeo o nidìfica da-a Rùscia a-a Scandinàvia, còste Mâ Bàltico, Eoröpa Centrale, o sverna in Eoröpa Meridionâle, in tùtti i pàixi do Mediterànio, Àfrica a Sud do Sahara, quello Àziàtico o nidìfica da Arménia, Iran, Kasakistàn. O svérna da Emiràti Àrabi a Ìndia Nord Ocidentâle.
In Italia o l'é migratô regolare e svernânte. i prìmmi arîvi a meitæ de lùggio quande inte rizæê gh'é ancòn l'ægoa, a fondêa tra setenbre-òtôbre, o ritórno a-i scîti de nidificaçión tra frevâ-màrso. A riproduçión a inìçio arvî: con 4 êuve, incobæ 18 giorni. I polìn mimetici làscian sùbito o nîo, acodîi, xêuan a 3 setemann-e d'etæ.
Becassìn Mazéngo  (Gallinago media)
O Becassìn Mazéngo (Gallinago media - Latham 1787; In Italiàn Croccolone) o l'é scimile a-o becassìn ma o l'é ciù gròsso e tòsso, lóngo 30 cìtti co-ina avertûa alâre de 50 cìttì; o l'à o becco legerménte ciù cùrto, e âe ciù larghe e-e sanpe én ciù lónghe, pêto e scianchi én ciù arigæ de cô néigro; pe cóntra o l'à ciù giànco inta côa e timonêe estèrne. Lê ascì s´o se sénte minaciòu o schìtta inte'n xêuo basso, lénto, retilìnio, sénsa emétte nisciùn verso, pe pösâse tórna in tæra pöco dòppo, e ascóndise ò alontanâse spedîo co-e lónghe sanpe.
Becassìn Sórdo (Lymnocryptes minimus)
[[Immaggine:Gallinago gallinago & Lymnocryptes minimus 1921.jpg|miniatura|Gallinago gallinago e Lymnocryptes minimus inte´n lìbbro do 1921 (The game-birds of India, Burma and Ceylon. Vol. 2)]] O Becassìn Sórdo (Lymnocryptes minimus -Brünnich 1764; scinònimo Gallinago gallinula . In Italiàn: Frullino) o l'é l'ûnico do génere Lymnocryptes (Boie 1826) Longo 18 cìtti e co-ina avertûa alâre de 38 cìtti, o l'é o ciù picìn di becassìn. O l'à becco e sanpe cùrte, testa gròssa, vertice scûo con dôe righe de cô crema a-i lati, dòrso scûo con macétte de cô maròn, néigro e fulvo; o l'à e ciùmme  cangiànti, a segónda da lûxe én cô vèrde metalico ò pórpoa, quàttro righe pe-o lóngo de cô giànco pagiæn, vàn da-e spalle a-a côa, pêto e scianchi de cô crema legerménte arigæ de brùn ch'o sfùma into giànco da pansa, becco de cô vèrde-grîxo e néigro in scia  pónta, sanpe cô vèrde-bleu, côa apisûa ciufîto che a bandêta.
O nidìfica tra o 50° e 70° latitudìne Nord, L'areâle de nidìficaçión o va da-a Scandinàvia a-a Siberia orientale (Jacuzia); o sverna in Mediterànio, Nord Àfrica, anche a Sud do Sahara. Médio Òriénte, Sud Est Àziàtico. In Itàlia o l'é migratô e de passo: Seténbre-Òtôbre, e Màrso-Arvî; o svèrna in Âto e Bàsso Tirén, Cianûa Padànn-a, Àto Adriàtico,
Senpre goardìngo o sta in scî bòrdi de pósse vixìn, a redòsso da vegetaçión; in câxo de pericolo o se sciàca a tæra inmòbile tra féugge varie, erbàsse (poaceae), o confîa in sciô mimetìsmo. O se làscia avixinâ, cómme-o no sentìsse a mêno de'n mêtro, pe xeuâ via scilençiôzo; o fa in bréve xêuo drîto, con zig-zag iniçiâle pe pösâse tórna 50-80 mêtri dòppo. Pe-o seu conportaménto o l'é dîto " Sórdo" e o preferìsce restâ mimetizòu  ciufîto che xoâ, scibén ch'o l'é 'n migratô a lónga distànsa.
Pignoétto ò Spilòrsìn Pignoétto (Calidris minuta)
O Pignoétto ò Spilòrsìn Pignoétto (Calidris minuta - Leisler 1812; in italiàn Gambecchio Comune) o l'é o ciù picìn di limicoli, co-ina lónghessa de 12-14 cìtti, avertûa alâre 28-30 cìtti, alt=Calidris minuta in xêuo|miniatura|Spilòrsìn Pigoétto ò Pignoétto (Calidris minuta) in xêuo Àn sanpe cùrte de cô neigro, còrpo alonghîo òrizóntale, tésta grànde, bécco cùrto. In livrea estîva e parte sôvia o pêto én de cô niséua con rigatûe maròn-quæxi néigro, a parte sótta tùtta de cô gianco; in aotùnno o cô niseua o sbiadìsce pe vegnî d'invèrno de cô grîxo con sfumatûe maròn.
Òxello migratô a lónga distansa, o nidìfica inta tùndra d'Eoröpa e Àzia, da-a Scandinàvia a-a Sibéria Òrientâle, o svérna in Àfrica a Sud do Sahara, còste de l'Òcéano Indiàn. Sciammi secondâi svérnan in Mediterànio e Górfo Pérscico.
In Italia o l'é migratô, o svérna in Àto Adriàtico, Toscànn-a, Pólia, Sicìlia e Sardégna.
O Pignoétto o da l'inpresción d'êse pìn de scàgge, in ciù o l'à 'na spêce de "V" de cô giànco in sciô dòrso, ciù evidénte in xêuo.
Spilorsìn (Calidris temminckii)
alt=Calidris temminckii|miniatura|Spilòrsìn (Calidris temminckii) O Spilorsìn (Calidris temminckii - Leisler 1842; in italiàn Gambecchio nano). O nómme scentìfico o comémora l'òrnitòlogo òlandéize Coenraad Jacob Temminck. O l'é 'n öxello lóngo 15 cìtti, co-ina avertûa alâre de 31 cìtti. O l'é quæxi pægio a-o pignoétto. In livrea estîva e parti sôvia én de cô grîxo-maròn òpâco con macétte de neigro, pêto de cô maròn con rigatûe maròn scûo, gôa e pansa de cô gianco; in invèrno dòrso e testa de cô maroncìn ciæo, pêto sfumòu de scûo, becco neigro e sanpe de cô giano-verdexìn.
O nidìfica inte palùdde da taiga do Nòrd Eoröpa e Àzia. O svèrna da-o Mediterrànio a l'Àfrica Tropicâle e a l'Àzia Meridionale.
O preferìsce ægoe dôsci. In Italia o l'é de passo iregolâre.
Spilòrso da scheuggio (Actitis hypoleucos)
alt=Actitis hypoleucos|miniatura|Spilòrso da Schêuggio (Actitis hypoleucos) O Spilòrso da Schêuggio (Actitis Hypoleucos Linnaeus 1758; in italiàn Piro-Piro Piccolo) o l'é 'n öxello migratô, lóngo 20-22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 32-35 cìtti; a parte sôvia de cô grîxo-maroncin pitetòu de scûo, de sótta gianco; a côa ciù lónga de âe, sanpe cùrte grîxo-verdexìn. Difûzo in Eoröpa, Àzia, o sverna in Àfrica. Quande o camìnn-a o méscia a côa sciù e zu, cómme fàn e balænn-e (Motacilla alba, e a cinerea).
O nidìfica inte zone tenperæ de l'Eorazia, ciù râro inte regioìn do Mediteranio. In Italia o l'é de passo, o nidìfica e o ghe svêrna.
Spilòrso Grixón (Calidris ferruginea)
O Spilòrso Grixón (Calidris ferruginea - Pontoppidan 1763; in italiàn Piovanello o Piovanello Comune ) o l'é in öxello lóngo 19 cìtti, co-ina avertûa alâre de 42-44 cìtti. In livrea nuçiâle a parte sôvia a l'é de cô grîxo-maròn pitetòu de maròn scûo, quæxi néigro; testa, gôa e sótta, de cô rósso-món. O becco, de cô néigro, o l'é lóngo e cùrvo in zu. In sciâ fìn da stæ, e parti ch'êan cô rósso-món végnan bén bén amacæ in mòddo iregolâre de cô gianchinàstro. In invèrno a parte de sôvia a l'é de cô grîxo, quella de sótta de cô giànco, ma masche còllo e parte âta do pêto én fineménte pitetæ de cô grîxo ciæo.
Lê ascì in xêuo o gh'à a riga de cô giànco in scê âe e a côa de cô giànco con finâle grîxo.
O nidìfica inta Sibéria Àrtica, o pàssa l'Inverno in Sudàfrica, Sud-Est Aziàtico, Oustralàzia e in numero limitòu in Tunixîa. In Italia o l'é de passo, con brêvi sòste a Salinn-a de Comacchio e fôxe do Metauro.
Spilòrso Rósso (Calidris canutus)
Öxello de media dimensción, lónghessa 24-26 cìtti, avertûa alâre 48-53 cìtti, e carateristiche én o becco cùrto e masiccio, e sanpe cô grîxo-vèrde, coloraçión de ciumme grîxo-ciæo con çéggia e pansa de cô gianchinàstro d'invèrno; in livrea estîva e sampe végnan de cô maròn-scûo quæxi neigro, vértice e dòrso pitetòu de neigro, testa, pêto e pansa de cô fulvo-aranción. Pe-o sotî bòrdo gianco de ciume, pâ ascì ch'o l'àgge e scàgge.
In Italia o l'é de passo, o svèrna in Maròcco e Sudàfrica.
Spilòrso scûo (Calidris maritima)
O Spilòrso Scûo (Calidris maritima - Brunnich 1764; in italiàn Piovanello Violetto) o nidìfica ciù a nord de tùtte e atre spece de Limicoli; o pàssa ciù a setentrión l'inverno ascì.
O l'é 'n öxello tòzzo, de medie dimenscioìn - lóngo 22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 42 cìtti. In livrea nuçiale a parte sôvia, a l'é de cô maròn, e ciumme de âe, òrlæ de gianco, én scresiæ de cô quæxi néifro-nisêua-tinta; chêuio sótta de cô gianco, peto e scianchi pitetæ de neigro, becco scûo a base aranción, sanpe curte de cô giano. In invèrno o colôre o l'é ciù unifórme, cô grixo-scûo dòrso e âe, cô grixo-çénie peto e scianchi. L'é pròprio co-a livrea invernâle che e ciumme àn 'n legero lustro de cô viuvetta - da chi o nómme.
L'areale riprodutivo o va da-e izoe artiche do Cànada a-e còste artiche d'Eoröpa e Àzia, e Izoe Spilbergen, Tære de Franz Josef, arcipelago Siberiàn.
Fêua do periodo de nidificaçión, o vìve lóngo e còste rociôze batûe da-a resacca, o frequénta anche e æghe de spiage, e-i lónghi spaççi scovérti da-a bassa marea. Migratô a cùrto raggio, a ciù parte svérnan vixìn, tra a Norvéggia, Îzoe Britàniche. Irlànda, atri lóngo e coste do Bélgio, Òlanda, Frànsa, Nord da Spàgna, Górfo de Biscàgia. Öcaxonâle in Mediterànio, in Italia bén bén râro, quarche öxello izolòu de sémme in çénto.
O se nùtre de bestiête mæn, moluscchi e crostacei picìn.
Vòrtasàsci (Arenaria interpres)
O Vòrtasàsci (Arenaria interpres - Linnaeus 1758; in italiàn Voltapietre) o l'é 'n öxello tòsso lóngo 22-24 cìtti, co-ina avertûa alâre de 55-57 cìtti, becco grîxo scûo, cònico, lóngo 2-2,5 cìtti e legermente giòu in sciù; sanpe cùrte de cô aranción; in livrea riprodutîva o l'à a parte sôvia de cô fulvo-aranción con macce de neigro, testa de cô gianco con 'na riga de neigro che da sótta l'éuggio a fórma 'n colæn ch'o s'alàrga a bavæn in sciù peto, levòu dôe macétte de cô gianco a-i lati; de sótta o l'é tùtto gianco. In invèrno èn ciù scûi: testa de cô maròn dòrso brùn scûo amaciòu de neigro, mantégnan in sciù peto a maccia de cô neigro.
Öxello migratô a lónga distansa, o nidìfica a Nòrd do sciusciantêximo paralelo lóngo e còste d'Eoröpa e l'Àzia, o svérna da-a Danimàrca a-a Penizoa Ibérica, còste Atlàntiche de l'Àfrica. In Italia o l'é de passo, quelli da Siberia, pöchi ghe svérnan, Âto Adriàtico, Sardégna, Sicìlia. Inta Liguria o s'atreuva de sémme in çénto:"Migratore, compare durante i passi di aprile–maggio (il più consistente e regolare) e di settembre-ottobre. Occasionalmente svernante. Durante il quinquennio della ricerca, sono emersi dati relativi a due avvistamenti: un individuo nel 1997 e 2 nel 1998. [..] Nell'Atlante degli uccelli svernanti, il Voltapietre è stato osservato in tre occasioni con un numero complessivo di 4 individui nelle zone costiere del Ponente e del Levante ligure.""A buca d'a rivaira Nervia a l'é üna d'ê poche che, in tüta a Ligüria, i l'àn sarvau caiche tocu de natüra [..] De gran reciàmu aiscì a presensa de gaglinete, migravui e svernanti, o de mangiapauta, ch'i s'atröva int'i pochi posti zerbi, cume [..] u Giairin (Arenaria interpres), u Becaçin (Galinago galinago) e autri ancu'"O gîa co-o becco prie e sasci pe çercâ insetti e invertebræ che gh'é sótta, da chi o nómme.
Terzo (Italia)
Terzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Ticineto
Ticineto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1310
thumb|300px|center|Butêga bisantinn-a, Dìttico into micro-mosaico co e festivitæ de l'ànno litùrgico, 1310 ca., stémma de l'[[Arte di Calimala XV secolo (Museo de l'òpera do Dòmmo - Firense)]]
Oria
Oria o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Coltûa
thumb|250px|center|Ceràmica messàpica (Oria, Palasso Martini)
Latiano
Latiano o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Architetûe religiôze
thumb|200px|center|Latiano, a Gêxa Màddre
Creuza de mä
“Crêuza de mâ” a l’é a cansón ch’a da o tìtolo a l’àlbon. A parla de mainæ che, tornæ da-o mâ, descrîto in mòddo poético in pòsto dónde a lùnn-a a se móstra nûa (ö sæ, sénsa l’ónbra de colìnn-e, ciànte ò câze) e dónde a néutte a n’à pontòu o cotéllo a-a gôa (ö  sæ a l’é de lóngo pericolôza), vàn a mangiâ inte l’òstàia do Drîa, dónde gh’é a fontànn-a di cónbi inta cà’ de prîa, e, mâfiàddi da génte de tæra, pénsan a chi poriéivan trovâghe, gènte de Lugàn (ö sæ contrabandê svìseri) e fìgge de bónn-a famìggia da-e quæ no se peu aspêtâse quàrche tîo mancìn, che ti peu amiâle sénsa o gondón. O tèsto o l’é bazòu in sciâ figûa di mainæ e in scê sò vìtte de etèrni gîâmóndi, e o cónta pròpio de ’n ritórno di mainæ a tæra. O De André o pàrla de sò sensaçioìn, o cónta e-esperiénse fæte in sciâ sò pèlle, a duéssa do êse inte màn di eleménti, o parla do mangiâ di mainæ cómme e “çervélle de bæ” ò o “paciûgo de lêvre de cóppi” (in gàtto fæto pasâ pe conìggio), mensonæ evidenteménte pe fâ de l’ironîa in sce l’ònestæ do Drîa “ch’o no l’é mainâ”... “E ’nta barca do vìn ghe naveghiêmo in scî schéuggi” (ö sæ, ’na vòtta inbriæghi no ne faiâ poîa mànco ciù i schéuggi); e o racónto o contìnoa co-i nòstri mainæ “emigrànti do rîe co-i ciöi inti éuggi” (con tànta coæ de rîe e i éuggi pìn de séunno) ch’aspêtan a matìnn-a ch’a l’é “bacàn da còrda màrsa de’ægoa e de sâ ch’a ne lîga e a ne pòrta ’nte ’na crêuza de mâ”, e che con quèlla còrda a i lîga pe portâli tórna in sciô mâ (o sò destìn) pe ’n âtro viâgio (a crêuza de mâ).
CRÊUZA DE MÂ (testo) - audio a-o link Crêuza de mä
Ónbre de môri, môri de mainæ
dónde ne vegnî, dóve l’é ch’anæ.
Da ’n scîto dónde a lùnn-a a se móstra nûa
e a-a néutte a n’à pontòu o cotéllo a-a gôa;
o Diâo o l’é ’n çê e o se gh’é fæto o nîo.
a-a fontànn-a di cónbi inta cà’ de prîa.
E-iànda, e-e-iànda,e-e-e-iànda ...e-òh
E ‘nta cà’ de prîa chi ghe saiâ
inta cà’ do Drîa ch’o no l’é mainâ.
génte de Lugàn, fàcce da mandilâ
quéi che do loàsso preferìscian l’âa,
fìgge de famìggia, ödô de bón,
che ti peu amiâle sénsa-o gondón.
E-iànda...
E a ste pànse vêue cöse ghe daiâ
fritûa de pigneu, giànco de Portofìn,
çervélle de bæ into mæximo vìn,
lazàgne da fidiâ a-i quàttro tócchi
paciûgo in agrodôçe de lêvre de cóppi.
E ‘n sciâ bàrca do vìn ghe naveghiêmo in scî schéuggi,
emigrànti do rîe co-i ciöi inti éuggi,
fìn chò-u matìn cresciâ da poéilo ‘rechéugge
fræ di ganéufani e de fìgge,
bacàn da còrda màrsa d’ægoa e de sâ
ch’a ne lîga e a ne pòrta ’nte ’na crêuza de mâ
Turtonn-a
Pòsti de interèsse
thumb|220px|A tôre|centro
Coltûa
A Turtonn-a se parla ancheu in dialetto de tranzisión lonbardo con elementi lìguri e piemontéixi.
Ostuni
Ostuni o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Vìlla Gnécco (Castelétto, Zêna)
miniatura|Vìlla Gnécco inte 'na föto do [[Paolo Monti, 1963]] A Vìlla Gnécco a l'é 'na vìlla de Zêna ch'a se trêuva a-o cìvico 2 de Córso Paganìn, into quartê de Castelétto. A l'é stæta costroîa into sécolo XVIII cómme vìlla sùb-urbâna da-arénte a-a Montâ de Sant'Ànna, inte 'na zöna servîa da-o condûto stòrico de Zêna e òua pàrte do céntro da çitæ aprêuvo a l'espansción urbanìstica do sécolo XIX.
Descriçión
A vìlla a l'à 'na strutûa asæ sénplice, de fórma retangolâre e spartîa in sce tréi cién ciù un seminteròu. Da-a miâgia vèrso sùd se svilùppa 'n'âa ciù bàssa, sôvia a-a quæ gh'é 'na teràssa panoràmica. D'in gîo a-a vìlla se trêuva o sò giardìn, into pasòu bén bén ciù grànde, dónde gh'é, óltre a l'intrâ prinçipâ in sce Córso Paganìn, 'n'intrâ laterâle a-o cìvico 50 da Montâ de Sant'Ànna.
Dæto che, quànde a l'é stæta costroîa, inte sto scîto chi ghe pasâva o condûto da çitæ, e arcâte di pónti-canæ za existénti són stæte dêuviæ pe arêze o giardìn da vìlla. Sta circostànsa chi, ascondéndolo a-a vìsta, a l'à portòu quésto tòcco da vêgia infrastrutûa a êse ancón in pê quànde o rèsto o l'é stæto in sciâ fìn caciòu zu. Inti spàççi ricavæ de sótta a-i èrchi gh'é pe cóntra a cantìnn-a da vìlla.
D'ancheu, Vìlla Gnécco a l'é 'na rescidénsa privâ.
316 a.C.
{{Anno in altri calendari|data=-316}
Treville
Treville o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Cantalô
A staçión de Cantalô (in italian  Stazione di Cantalupo) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sce lìnie Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro e Lisciandria-Cavalermazô, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio da çitæ de Lisciandria, capolêugo de l'omònima provinsa, pi-o quartê de Cantalô.
San Donaci
San Donaci o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
San Michele Salentino
San Michele Salentino o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Valenza (Italia)
Valenza (Italia) o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Turìn Lingotto
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Turin Lingotto a l'è inn-a staçion de categorîa "d'òu".
312 a.C.
thumb|300px|center|[[ Appius Claudius Caecus, censòre into 312 a.C., plàca (Museo da Civiltà Romana - Rómma) ]]
Valmacca
Valmacca o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Family Guy
miniatura|Lögo no ofiçiâ da série Family Guy o l'è o tittolo de 'n cartôn animòu statûnitéise creòu da Seth MacFarlane pe-a Fox Broadcasting Company.
010
Sto distréito chi o confìnn-a a nòrd con quéllo de Nêuve (0143), a nòrd-èst con quéllo de Piaxénsa (0523), a levànte con quéllo de Rapàllo (0185), a ponénte con quéllo de Sànn-a (019) e a nòrd-òvest con quéllo de Àcqui (0144).
San Pancrazio Salentino
San Pancrazio Salentino o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
010
Comùn e àrie locâli
Into distréito de Zêna se trêuvan e træ àrie locâli de Rensén, de Buzàlla (ch'a l'inclùdde i ecs setoî de Buzàlla e de Torìggia) e de Zêna (ch'a l'inclùdde i ecs setoî de Zêna e de Cànpo).
O distréito o conprénde 36 comùn, tùtti inta çitæ metropolitànn-a de Zêna fêua che tréi pàixi inta provìnsa de Lisciàndria :
Xinjiang
O Xinjiang, ciù precizamente dîto Región aotònoma oigûra do Xinjiang, o l'é abitòu prinçipalmente da-i Oigûri.
I Oigûri (in oigûro: Uyghur; cinéize: 維吾爾T, 维吾尔S, Wéiwú'ěrP) són ’n’etnîa turcòfona de religión mosulmànn-a ch’a vîve into nòrd-òvest da Cìnn-a, sorviatùtto inta región outònoma do Xinjiang, insémme a-i cinéixi Han. I Oigûri són a magiorànsa relatîva da popolaçión da región (46%). In âtro grùppo de Oigûri o vîve inta contêa de Taoyuan da provìnsa do Hunan (Cìnn-a céntro-meridionâle). I Oigûri fórman un di 56 grùppi ètnichi ofiçialménte riconosciûi in Cìnn-a, ma gh’é de fòrti crìtiche da pàrte da comunitæ internaçionâle rigoàrdo a-o trataménto che gh’é riservòu: se parla ancheu apertamente do genocìdio colturâle di Oigûri.
O genocìdio colturâle di Oigûri o l’é o nómme dæto a ’na série de violaçioìn di dirìtti umâni conpîa da-o govèrno cinéize, sott’a-a direçión do Partîo Comunìsta Cinéize inte l’aministraçión do segretâio generâle do PCC Xi Jinping, cóntra i Oigûri e âtre minorànse étniche e religiôze into Xinjiang e inti sò contórni.
1326
thumb|350px|center|[[Jean Froissart, Les Croniques - MS fr 2663 f. 6, inmàgge: Isabella de Fransa († 1358) a l'asédio de Bristol into 1326 (Bibliuteca naçionâle de Fransa-Pariggi]]
Viguzzolo
Viguzzolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Villadeati
Villadeati o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Srendé
Srendé (in italiàn: Cerendero) l'é 'na frasión ch'a fò parte dei cumüne 'd Mungiardéin. A Srendé gh'é 25 abitanti. A Srendé u s' pòrla incù ei ligure inta variante nuvaize.
A géza 'd riferimaintu per l'ei paìze de Srendé l'é a géza 'd San Ruféin, ch'a gh'ò u tèciu ch'l'è gnüu zü parsialmainte.
Staçión de Lisciandria
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Lisciandria a l'è inn-a staçion de categorîa "d'òu".
Sèmga
Sèmga (in italiàn: Sémega) l'é 'na frasión id Cantaluvu ch'a gh'ò 13 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 536m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
Stràdda de Agostìn Bertâni (Zêna)
miniatura|250x250px|Vìsta da Stràdda de Agostìn Bertâni inte l'ànno [[1961]] A Stràdda de Agostìn Bertâni a l'é 'na stràdda de Zêna, scitoâ into quartê de Castelétto. Sta stràdda chi, ch'a pîgia o sò nómme da-o mêgo e polìtico milanéize ch'o l'é stæto pe tànti ànni a Zêna ascì, a colêga Córso Magénta, a nòrd, co-a Ciàssa di Capuçìn, a sùd.
Stöia
Sta stràdda chi a l'é stæta realizâ inte l'ànbito do colegaménto tra a pàrte za exìstente da çitæ, spécce quélla d'in gîo Ciàssa Corvétto, co-e zöne de nêuva urbanizaçión aprêuvo a l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX.
Ciù antigaménte, a-o pòsto de sta stràdda chi gh'êa sôlo de crêuze cómme quélla da Montâ de Batistìnn-e e da Montâ de Sant'Ànna.
Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Stràdda de Agostìn Bertâni. Pe de ciù, gh'é ascì o pàrco pùblico di Giardìn Àldo Acquarón e, a-o cìvico 4, a sêde da Direçión de l'ASL 3 "Zenéize" do servìçio sanitâio lìgure.
Comunicaçioìn
A stràdda a no l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT ma gh'é stæto ativòu o servìçio "TaxiBus" de traspòrto pùblico a ciamâta. In particolâ, pe de chi ghe pàssa a lìnia nùmero 12, co-a fermâta de:
Pe de ciù in sce Stràdda Bertâni, da-arénte a l'incrôxo con Córso Magénta, gh'é a staçión superiôre da funicolâre de Sant'Ànna e, a quàrche dêxénn-a de mêtri ciàù a nòrd, l'intrâ de unn-a galerîe de bâze de l'ascensô Magénta-Cròcco.
1330
thumb|350px|center|Nativitæ, 1330 ca., into o ms. The Cloisters Apocalypse, ([[Metropolitan Museum of Art|MET)]]
Vignale Monferrato
Vignale Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
San Pietro Vernotico
San Pietro Vernotico o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Gêxa de Sàn Pòulo (Zêna)
miniatura|A faciâta da gêxa|335x335px A gêxa de Sàn Pòulo a l'é 'n scîto sâcro catòlico de Zêna scitoòu into quartê de Castelétto, lóngo a Stràdda Acquarón. A l'é 'na paròcchia de l'arçidiòcexi de Zêna, pàrte do vicariâto de Castelétto. Do sò teritöio a fa pàrte ascì a gêxa suscidiâia de l'Abaçîa da Madònna da Sanitæ.
Stöia
A gêxa a l'é stæta realizâ in sciâ bâze de 'n progètto elaboròu da l'architétto Pêo Finéschi into 1937, scibén che i travàggi pi-â sò realizaçión són stæti pöi òrganizæ da-o sò fìggio Alfrêdo.
Fæta paròcchia a-i 12 de agósto do 1939 co-in decrétto de l'arçivéscovo Pêo Boétto, a sò costruçión a l'é incomensâ a-i 7 d'òtôbre do 1956 co-a çeimònia da pösa e da benediçión da prìmma prîa. Tréi ànni dòppo, finîi i travàggi, a-i 31 d'òtôbre do 1959 a l'é stæta dónca avèrta pò-u cùlto religiôzo.
In sciâ fìn, a gêxa a l'é stæta soleneménte consacrâ a-i 28 de zùgno do 1960, incomensàndo dónca a dîghe méssa.
O de fêua
A gêxa, da-a ciànta a crôxe latìnn-a, a l'à 'na faciâta asæ sénplice, covèrta da 'na màn de crósta da miâge civîle pituâ a bànde alternæ giànche e rósse. De d'âto a-o sò portâ prinçipâ gh'é 'n barcón a èrco a 'na sôla avertûa e, ancón sórva, 'n rozón, i quæ, insémme a de avertûe pæge mìsse in scî lâti do cazaménto ascì, perméttan l'inluminaçión naturâle da gêxa. Tùtti sti barcoìn chi àn di véddri de cô de çetrón e de vèrde méntre, da-arénte a-o portâ prinçipâ, gh'é de vedrâte decoræ con de figûe.
Gh'é ascì, in corispondénsa de l'incrôxo tra l'àola e o transétto, 'na cópola in sce tanbûo ch'a l'à, p'arêzela, de strutûe verticâli de ciuménto armòu, rifinîe con da crósta da miâge civîle. O téito o l'é a fâde inclinæ co-o mànto de finitûa in abæn, coscì cómme pi-â covertûa da cópola.
O canpanìn da gêxa, scitoòu lóngo o sò fiànco de levànte, o no l'à goæi de decoraçioìn ma, a ògni mòddo, o l'é tànto èrto e slansòu che, spicàndo depoî a-a colìnn-a do Rîghi, o l'é bén bén vixìbile da-o rèsto da çitæ, spécce inta sò pàrte de ponénte.
O drénto
sinistra|miniatura|Vìsta do drénto da gêxa|250x250pxA strutûa intèrna do cazaménto a l'é do tîpo a "àola" e a l'à de miâge decoræ inte 'n mòddo scìmile a-o de fêua, ö sæ a lìnie de cô di moìn alternæ a bànde ciæe, co-i bórdi di eleménti struturâli che són mìsci in evidénsa da 'na lìnia scûa. A ciànta da gêxa a l'à 'n transétto ch'o no spòrze ciù de tànto e a finìsce into presbitêio co-în cöo semicircolâre, rialsòu de doî gradìn e cintòu da dôe baléuistre. O paviménto o l'é fæto con de ciàppe de màrmo de vàrie tìnte inta pàrte da-arénte a-o cöo, into rèsto de l'àola o l'é de màrmo giànco e bardìggio.
Tra e òpere conservæ drénto a-a gêxa gh'é dôe scultûe do Zâne Batìsta Airâdo, ö sæ o croxefìsso de brónzo mìsso derê l'artâ e 'na stàtoa, de brónzo lê ascì, ch'a rafigûa o sànto titolâre da paròcchia, Sàn Pòulo. A-i lâti de l'artâ magiô gh'é dôe pitûe bén bén ciù antîghe che vêgnan da-a vêgia gêxétta; quélla in sciâ drîta, amiàndo vèrso l'artâ, a l'é 'na "Conpasción do Crìsto mòrto" de schêua zenéize da prìmma meitæ do sécolo XVII; a-a mancìnn-a gh'é, pe cóntra, 'na "Depoxiçión" de schêua emiliànn-a do sécolo XVIII.
In corispondénsa da cópola gh'é e dôe artæ laterâli da paròcchia, intitolæ a-o Sâcro Cheu de Gexù e a Màia Santìscima. Inte l'artâ do Sâcro Cheu gh'é stæto mìsso o quàddro, òpera de Matîa Travèrso, ch'o l'êa in prinçìpio dêuviòu cómme pâa d'artâ inta vêgia gêxétta; pe cóntra, inte quélla dedicâ a-a Madònna, gh'é 'na pitûa de l'Adelìnn-a Zandrìn. Pe de ciù, into cànto tra l'artâ do Sâcro Cheu e o pùrpito da gêxa, into perîodo de Dênâ o vêgne preparòu o prezépio da paròcchia, inrichîo da di sfóndi pituræ da l'Armàndo Mèrlo.
In sciô fóndo da gêxa, da-arénte a l'intrâ prinçipâ, gh'é dôe capelétte picìnn-e. Inte quélla co-o beneitìn, dónde se dîxan e mésse inti giórni d'êuvéi, gh'é 'n quàddro con Sàn Zâne Batìsta ch'o batézza Gexù realizòu da-o Nîno Travèrso. Pe cóntra, inte l'âtra capélla, gh'é e tónbe di fræ Noceti, ö sæ monscignór Màrio, o fondatô da paròcchia, e præ Giànni, o sò sucesô.
Villalvernia
Villalvernia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Villamiroglio
Villamiroglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1328
Euröpa
23 agosto. A Batàggia de Cassel. L'ezèrcito do rè de Fransa Féipo VI de Valois cóntra e milìçie fiamìnghe.
Torchiarolo
Torchiarolo o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
San Vito dei Normanni
San Vito dei Normanni o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Personalitæ lighæ a San Vito dei Normanni
thumb|100px|left|G. G. Lanza del Vasto
303 a.C.
thumb|300px|center|Roìnn-e de Doura Europos, çitæ fondâ into 303 a.C. lóngo l'Eufràte ([[Sciria)]]
Villanova Monferrato
Villanova Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Villaromagnano
Villaromagnano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Torre Santa Susanna
Torre Santa Susanna o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Àngiou Giaçìnto Banchê
miniatura|Àngiou Giaçìnto Banchê, Outoritræto, 1768, [[Muzêo de l'Académia Ligùstica de Bèlle Àrte]] Àngiou Giaçìnto Banchê (sôlo Àngiou Banchê ascì, Séstri Ponénte, 30 lùggio 1744 - Rómma, 18 novénbre 1794) o l'é stæto 'n pitô zenéize.
Vìtta
O l'é nasciûo a Séstri Ponénte a-i 30 de lùggio do 1744, da Agostìn e Màia Manêna Storàce, inte 'na famìggia no goæi rìcca de lanê, ùrtimo de quàttro fìggi. O sò poæ o l'é mancòu quànde lê o l'àiva doî ànni, co-o sò eduçión ch'a l'é stæta curâ da-o fræ magiô Giàcomo. Vìsta 'na çèrta prediliçión do zoêno Banchê pi-â pitûa, o Giàcomo o l'à mandòu o fræ a studiâ l'àrte prìmma inte 'na bitêga picìnn-a do pòsto, dónde o gh'é stæto scìnn-a-i dixeutt'ànni, e pöi, into 1762, a Rómma, intràndo inta schêua do Pompeo Batoni gràçie a-a racomandaçión do sò amîgo e conpatriöta Gêumo Rósci.
O Banchê o s'é fîto specializòu inte l'ezecuçión de ritræti, dêuviæ ascì pe amegioâ a sò técnica: into 1768 o l'à mandòu 'n outoritræto a-a famìggia e, into 1769, o l'à realizòu quéllo do cardinâ Piccolomini. A ògni mòddo o ritræto ciù avoxòu do Banchê, tànto chò-u Stêva De Frànchi o n'à scrîto 'na löde in léngoa lìgure, o l'é quéllo do Serenìscimo Dûxe da Repùbrica de Zêna Gioàn Batìsta Cangiâxo, fæto inte l'ànno 1772. Dòppo 'na série de ritræti realizæ a Zêna, tra i quæ 'na bèlla rafiguraçión da sò coxìnn-a Màia Lanâ, into 1773 o Banchê o l'é ritornòu a Rómma, dónde o stâva into colêgio di Grêghi. Chi ch'o l'à conosciûo o Pietro Pedroni de Pontrémoli, sò grànde amîgo, che però o l'é partîo pe Firénse into 1781, dæta a nòmina a diretô de l'Académia de Bèlle Àrte de quélla çitæ. Spronòu da l'amichévole concorénsa co-o Pedroni, o Banchê o l'à realizòu a sò prìmma òpera "a-o pùblico", 'na Madònna da Cônétta tra Sànta Rêuza e Sàn Doménego pe 'na gêxa de Torìn. A l'ànno dòppo a remónta a grànde Prédica do Batìsta, fæta pe l'ötöio do nêuvo monestê de batistìnn-e de Stùrla.
A ògni mòddo, a despæto da sò lontanànsa da Zêna, pe mêzo do sò fræ Giàcomo o conservâva di stréiti ligàmmi co-a çitæ, dónde o l'àiva bén bén de amiratoî e o mandâva vàrri diségni e quadrétti. Tra di quésti, i ùnichi che se pêuan ancón védde són quélli de doî sànti capuçìn, sàiva a dî o Sàn Loénso de Brìndixi e o Biòu Àngiou d'Âcri, conservæ inta gêxa da Santìscima Conceçión de Castelétto. Pe de ciù gh'êa quàttro soviapòrte, into palàçio de Françésco Færo da-e Schêue Pîe, pituræ tra o 1780 e o 1786 ma che d'ancheu són sparîi, mæximo destìn de 'na Adolorâ mìssa sôvia a 'n'artâ da baxìlica da Santìscima Nonçiâ do Goastòu. Sti quadrétti chi, che rafiguâvan Èrcole e Ìole, Diànn-a e Endimión, Bàcco e Ariànna e a Fuxìnn-a de Vulcàn, són stæti mìssi in móstra a Rómma prìmma d'êse mandæ a Zêna, òtegnìndo di pài bén bén favorévoli da-a crìtica. Scimilménte, into 1788, gh'é stæto o gràn sucèsso do Precorsô in prexón, realizòu pe l'ötöio de Sàn Zâne Batìsta de Séstri Ponénte in sce 'n intervàllo de éutto ànni, purtròppo za aroinòu pöco ténpo dòppo da-o sô e da l'umiditæ. Inti ùrtimi ténpi o l'àiva comensòu i stùddi pe-o Sàn Scî ch'o benîxe o pòpolo da gêxa parochiâle de Nérvi, probabilménte a màscima espresción da sò àrte, ma o no l'é ariescîo a conpletâ do tùtto l'òpera prìmma da sò mòrte, avegnûa a Rómma a-i 18 de novénbre do 1794, a 'n'etæ de sôlo quarantanêuve ànni. O l'é interòu inta baxìlica de Sàn Loénso in Lucina.
Crìtica
A despæto da sò formaçión inte 'n anbiénte dominòu da-o Batoni e da l'Anton Raphael Mengs, co-a pràtica comûne che da-o baròcco estrêmo a se mesciâva vèrso o stîle neoclàsico, o Banchê o l'àiva svilupòu a sò técnica inte 'n mòddo ciù indipendénte, in acòrdio a quélli artìsti che êan de lóngo contrâi a-e fórme do baròcco, pigiàndo l'inspiraçión da-o Marco Benefial e da-o Pierre Subleyras. O l'é dónca anæto aprêuvo a-o "bèllo stîle södo e sénplice" co-ina conpoxiçión ciæa e equilibrâ e de fórme ciù modelæ che colorîe, amiàndo a-o verìsmo de outoî che remóntan scìnn-a-o Caravàggio.
Aprêuvo a-o sò caràtere riservòu, de fêua che da-i sò amîxi zenéixi o no l'à avûo 'n gràn nómme in vìtta ò tra a crìtica, pi-â ciù pàrte aprêuvo a-e pöchìscime òpere a lê atriboîe, pe de ciù scitoæ inte di lêughi de no grànde rilevànsa, scibén che i sò tràvaggi l'àn de lóngo fæto consciderâ 'n pitô de grànde abilitæ.
Ligùria
Pe de ciù, inte coleçioìn de Palàçio Rósso gh'é conservòu 'n inportànte grùppo de diségni da lê realizæ.
Lìsta de çitæ de l'Argentìnn-a
miniatura|Màppa de l'Argentìnn-a Sta pàgina chi a l'é 'na lìsta de çitæ de l'Argentìnn-a, ch'a l'inclùdde e çénto çitæ ciù inportànti pe popolaçión segóndo i dæti pò-u 2010 (e àree metropolitànn-e no són conscideræ).
Visone (Italia)
Visone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
miniatura|285x285px|L'enblêma da RSS Azêra L'enblêma naçionâle da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o vêgne adotòu into 1937 da-o govèrno da RSS Azêra, segóndo o stîle za adotòu inte l'enblêma de l'Unión Soviética.
L'enblêma o raprezenta 'na pertuzatrîxe, a scinbolezâ e abondànti risèrve de petròlio de Baku, e, derê a quésta, 'n sô ch'o leva, a raprezentâ o futûro da naçión di Azêri. Ciù de d’âto o se trêuva, bén bén evidençiòu, o scìnbolo da mesoîa con martéllo e, in çìmma a l'enblêma, 'na stélla róssa (ch'a raprezenta o "socialìsmo in sce tùtti i çìnque continénti") pe reciamâ a vitöia do comunìsmo e da "comunitæ globâle di stâti socialìsti". O bòrdo estèrno o l'è formòu da doî scìnboli de l'agricoltûa azêra, ò sæ o gràn e o cotón.
L'atoâle enblêma o l'è stæto pe cóntra adotòu 'na prìmma vòtta into 1918, pe pöi ritornâ a êse quéllo ofiçiâ into 1992 aprêuvo a l'indipendénsa de l'Azerbaijan.
Prìmmi enblêmi da RSS Azêra
In scî prìmmi bigétti de bànca da RSS Azêra, rilasciæ into 1920, aparîva 'na conpoxiçión formâ da-o scìnbolo da mesoîa co-o martéllo, co-ina stélla a çìnque pónte e 'na lùnn-a crescénte, de spésso conpòsta da 'na corónn-a de spîghe.
A mæxima conpoxiçión a l'êa inclûza inte l'Órdine do Rósso Confaón da RSS Azêra, aprovòu into 1920, a quæ bòssa a vêgne svilupâ da-o càppo do dipartiménto topografìco militâre do dipartiménto da mobilitaçión òperatîva do stàf do Comisâio do Pòpolo pe-i Afâri Militâri e Navâli da RSS Azêra, ò sæ I.P. Vekilov, in sciâ bâze e somegiànsa de l'Órdine do Rósso Confaón da RSFSR. Quésta conpoxiçión a l'è stæta fisâ inta Costituçión da RSS Azêra adotâ a-i 19 de màzzo do 1921 da-o prìmmo Congrèsso di Soviet de l'Azerbaijan, o quæ o stabiliâ a descriçión de l'enblêma da Repùbrica, repigiàndo a descriçión de quéllo da RSFSR, contegnûa inta sò Costituçión do 1918, a l'artìcolo 103 : L'enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o conscìste inte inmàgine de 'n sfóndo rósso iluminòu da di ràggi ch'arivan da 'na mesoîa e martéllo indoâ, poxiçionâ trasversalménte, co-e manéggie vèrso o bàsso, e 'na lùnn-a crescénte co-ina stélla a çìnque pónte circondâ da 'na corónn-a de spîghe con l'iscriçión:
a) "Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" e
b) "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve"
— Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra, Artìcolo 103 Aparenteménte o no gh'êa però o consénso in raprezentaçión ezàtta de l'enblêma, e dónca saiàn creæ vàrie conpoxiçioîn. A ciù popolâre a l'época a l'êa quélla ch'a inclùdéiva mesoîa, martéllo, lùnn-a crescénte e stélla a çìnque pónte, inta ciù pàrte di câxi co-ina corónn-a de spîghe, e co-e iscriçioîn in léngoa tùrca ò tàrtara, scrîte dêuviàndo e létie de l'arfabêto àrabo. In particolâ quésta conpoxiçión a saiâ rafigurâ in sce tùtti i francobólli da RSS Azêra che sòn stæti mìssi in circolaçión da-o prìmmo de òtôbre 1921. O lô outô o l'êa o sàtiro de Baku Benedikt Rafailovich Telingater, dîto Beno (1876-1960).
Dòppo o 13 dexénbre do 1922 a Comitâto Esecutîvo Centrâle da RSS Azêra se uniâ a quélla da RSFS Transcaucasìca, co-a sucesîva inplementaçión da nêuva repùbrica federâle a-i 30 de dexénbre. Quésta a formiâ pöi, co-a RSFSR, a RSS Ucraìnn-a e a RSS Bielorùscia, l'URSS. In quésto perîodo l'ûzo de l'enblêma da RSS Azêra se amermiâ in mòddo scignificatîvo, eséndo quésto sostitoîo da l'enblêma de l'URSS e da quéllo da RSFS Transcaucasìca.
Tranxiçión a l'arfabêto latìn
A-i 30 de dexénbre do 1922 o CEC da RSS Azêra o l'adotâva 'n decrétto in sce egoaliànsa pe-o stâto de l'arfabêto latìn a-e létie àrabe, cangiaménto che se riflèttiâ in sciâ descriçión de l'enblêma contegnûa inta nêuva Costituçión da RSS Azêra, adotâ a-i 8 de dexénbre do 1924, pe êse pöi aprovâ o 14 màrso do 1925. In particolâ, inte quésta Costituçión, a-a descriçión de l'enblêma saiàn azónte e paròlle "into nêuvo e into vêgio arfabêto" (в новом и старом алфавитах).