cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Craieu
Distrìbuçiòn e habitat
U craieu u l'è difûzo in Bretàgna e in Irlanda, invéxe in Italia u l'è difûzo inte Àrpi e inte l'Appenìn, in scê rìve du Po, ascì inta región Liguria ghe n'è pé coscì.
Brivio
Brivio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Inzegnaja (universcitæ)
Inzegnaja a l'è unn-a de facoltæ universcitaie.
Sartirana Lomellina
Sartirana Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Sospiro
Sospiro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Saint-Cirgues-de-Malbert
Saint-Cirgues-de-Malbert è üna cumüna françese ent u departamentu Cantal, ent'a regiun Auvergne Rhône-Alpes, ent a ançiena regiun Auvergna.
U nume è a forma auvergnata veya du num Chirico en italian, Quìrico en spagnolu, Quirze en catalan, Cyr en françese cuma ent a cità cu scoera militare de Saint-Cyr.
A forma auvergnata veya per che garda u -S d'u casu sügetu medievale. A forma d'anchoey è Cirgue, dunca en auvergnat diju "Sont-Cirgue". Achela forma veya proeva r'antichità d'u vilaje. Ra lenga auvergnata è parlà da tüti ent u vilaje.
A u nordu è Sainte-Eulalie (Sonto-Agàrio en auvergnat), a l'uest Saint-Martin-Cantalès (Sant-Marti Cantalés), a l'est Saint-Chamant (Sont-Chamant), a u süd uest Saint-Illide (Sont Ilìdi), a u süd est Saint-Cernin (Sont-Sarni).
A u nord-uest è a cumüna de Besse (Besso) che fajeva parte d'a cumüna de Saint-Cirgues e che devegnüa cumüna en 1953. Fa che le persune nascïue a Besse avanti sun marcae nasciüe a Saint-Cirgues.
Due riviere che van d'est en uest se giugnu a Saint-Cirgues-de-Malbert : a Doire ciü a u nord e a Bertrande ciü a u süd. (En auvergnat diju la Duèiro / la Douiro* e la Bertrondo.)
Sont Cirgue era ün martiru cristian d'u quartu seculu.
A geiza data de r'epoca rumanica. È poey staa agrandìa a u dejoetieme seculu qandu u vilage aveva ciü de mila abitanti.
Isoe Cook
thumb|right|200px| thumb|right|200px| thumb|right|200px| Nomme ofiçiâ: Cook Islands in ingleise e Kūki 'Āirani in maori, paize de l'Oçeania in franca assoçiaçion co a Neuva Zelanda, a so capitâ a l'è Avarua
Gulla
A Gulla, nomme scientifico Leuciscus muticellus, o l'è un pescio da famiggia di Cyprinidae.
Habitat
Ægue dosci de l'Italia Çentrosettentrionale, di affluenti svìsseri do Pò e de l'estremitæ da Fransa a-o confin con a Liguria. L'ambiente o l'è quello definio Zona di Ciprinidi a deposizion lipofila, con ægue ben ossigenæ.
Aspetto
L'aspetto o ricorda 'n atro ciprinide, o scaggion (Squalius cephalus) ma a schenn-a a se presenta de colore brunastro, mentre a bocca a l'è de dimensciuìn proporsionalmente inferiori. Inoltre a gulla a l'è ciü piccinn-a e diffiçilmente a l'arriva a mezüä 20 citti.
Abitüdini alimentari
A gulla a l'è carnivora, nutrindose de piccoli crostaçei, insetti, ecc. ma inte geæ e inti riæ dell'entrotæra zeneize a se adatta a cacciase in sce nutrimenti diversi, comme e fregugge de pan.
Lengue Chukotko-Kamchatkann-e
E lengue Lengue Chukotko-Kamchatkan-e son unn-a famiggia de lengue parlæ in Ruscia in ta Sciberia de levante, che vivan in ta ciann-a do sciumme Kolyma. sinistra|miniatura|Màppa de léngoe Chukotko-Kamchatkann-e.
Clasificaçión
Gh'è çinque lengue in questa famiggia:
Tutte e lengue Chukotko-Kamchatkan-e son conscideræ in via de estinsion, pe caxon do bilenguiximo co o russo
1915
thumb|450px|center|[[Teramòtto de Avezzàn, 13 zenâ 1915]]
Arte
thumb|250px|right|[[Plinio Nomellini, Quarto, 5 maggio 1915]]
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1914-1915 (dòppo Serie A) - Zêna CFC - O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Primma Goæra Mondiâ.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Romain Rolland Prémio Nobel pe-a fìxica: William Henry Bragg, William Lawrence Bragg Prémio Nobel pe-a chìmica: Richard Martin Willstätter
Samo
L'Îzoa grêga de Sâmo, a-o làrgo da còsta da Turchîa, a l’é stæta 'na colònia zenéize da-o 1304 a-o 1329 e tórna da-o 1346 a-o 1475 quand'a l'é chéita inte màn òtomâne.
Into 1380 i Ötomâni àn òcupòu l'îzoa ch'a l'arèsta 'n posediménto da compagnîa zenéize ma quésta a l'é costréita a pagâ 'n tribûto.
Into 1462 i Òtomâni tórnan in sce l'îzoa e a sachézan tórna, A Conpagnîa zenéize a peu continoâ a sò ativitæ comerciâle ma a l'é costréita a pagâ 'n tribûto ciù èrto.
Into 1475, l'îzoa a l'é colpîa da 'n teramòtto: l'ægoa dôçe a pénetra inte profonditæ da tæra e tànte vivàgne se sciûgan e l'îzoa a divénta pi-â ciù pàrte dezèrta dónde rèstan sôlo pöchi pastoî nòmadi. Quànde in sciâ fìn l'ægoa a vêgne fæta tornâ in sce tùtta l'îzoa, l'Inpêro òtomâno, ch'o l'à pigiòu lê o contròllo de l'îzoa, o permétte a-i colöni de tùtto o Mâ Egêo d'andâ a stâ la.
Into 1481, I Giustinién làscian de sò voentæ l'îzoa e i Òtomâni ghe tiàn sciù 'n fòrte che dòppo àn abandonòu sott'a-o Baiazet II.
Dòppo a chéita de Costantinòpoli, into 1453, Zêna a no poéiva ciù garantî a seguéssa. I contìnoi atàcchi di piràtti e-e prescioìn de l'Inpêro òtomâno costrénzan Zêna, into 1475, a-abandonâ tànte colònie e instalaçioìn into Mâ Néigro e inte l'Egêo: Sâmo a l'é unn-a de quélle. De consegoénsa, quæxi tùtti i rescidénti làscian l'îzoa e vàn a stâ inte colònie de Chîo, e in pàrte inte l'Àzia Minô ascì.
Vêgne spontànio òservâ comm'â stöia a se ripête: into 2019 e aotoritæ da Repùblica de Turchîa àn decîzo de lasciâ emigrâ migiæa de scirién da-i cànpi pròfoghi tùrchi vèrso dötre îzoe grêghe tra e quæ Sâmo e Chîo.
Anni 1890
thumb|300px|center|[[Vincent van Gogh (30 marso 1853-29 lûggio 1890), Aotoritræto, 1887 (Art Institute of Chicago)]]
Euröpa
thumb|250px|center|[[Bruges, a fontànn-a Lebon (1891) davànti a l'Hôtel de Bengy (1670-1676) ]]
Arnara
Arnara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Anni 1760
thumb|350px|center|Anni 1760
Federigo De Franchi
Vìtta
O l'ea nevo do Federigo De Franchi Toso.
Mornago
Mornago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
12 mazzo
O 12 mazzo o l'é o 132° giórno de l'ànno (133° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 233 giórni a-a fin de l'ànno.
Fenestrelle
Fenestrelle o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Anni 1750
thumb|350px|center|Anni 1750
Bulciago
Bulciago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Sorisole
Sorisole o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
1496
thumb|200px|center|[[Pier Capponi (18 agosto 1446-25 seténbre 1496) (Uffizi)]]
Arborio
Arborio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Economîa
centro|miniatura|O rîzo da qualitæ "Arborio"|250x250px
Okrug Autonòmo da Chukotka
thumb|right|200px|A bandêa da Rùscia thumb|right|200px|A bandêa da Chukotka thumb|right|200px|A poxiçión da Chukotka in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: Чуко́тский автоно́мный о́круг (Chukotsky avtonomny okrug) in russo e Чукоткакэн автономныкэн округ in Chukchi, dïto Chukotka de sovente, o l'è un okrug autònomo da Ruscia.
Descriçion e stöia
Fin a-o 1993 Okrug Autonòmo da Chukotka o l'ea parte de l'Oblast de Magadan, anno into quæ o l'ha ottegnûo l'indipendensa, proclamâ into 1991.
Fiano
Fiano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Polinesia Françeize
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|right|200px|A bandêa da Polinexia Françéize thumb|300px|A bârêa coâlìnn-a da Polinesia Françeize A Polinexia Françeize (nomme ofiçiâ: Polynésie française in françèize e Pōrīnetia Farāni in tahitiàn) a fâ parte di Teritöi d'oltremâ Françèixi inte l'Oçeania. A seu capitâ a l'é Papeete.
Scingapô
thumb|right|200px|A bandêa de Scingapô thumb|right|200px|A poxiçión de Scingapô in sciâ carta giögràfica Scingapô (nomme ofiçiâ: Republik Singapura in maleize, 新加坡共和国 - Xīnjiāpō Gònghéguó in cineize e சிங்கப்பூர் குடியரச - Ciŋkappūr Kudiyarasu in tamil), o l'é 'na çitæ-stato de l'Asia orientâ, indipendénte da-o 1965.
Spinadesco
Spinadesco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
1706
thumb|500px|center|[[Ghana, O Fòrte San Zòrzo a Elmina, 1706 ]]
Okrug
In okrug (in bulgaro: окръг; in rùscio e in sèrbo: о́круг; in ucraìn: округа) o l'è unn-a entitæ sotto-naçionâ in çerti stati slavi.
Antogno Grimado (duxe)
Antogno Grimado (Zena 1640 – 1717) o l'è stæto o 137° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 1° agosto 1703 a-o 1° agosto 1705, o novantedoeximo co-a càrega biennâ.
Arpino
Arpino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Architetûe civîli
thumb|200px|center|Arpino, a Pòrta Napoli
1497
thumb|350px|center|[[Michê da Zena (atîvo 1492-1497), Nativitæ (Palais des Beaux-Arts de Lille)]]
Sotto il Monte Giovanni XXIII
Sotto il Monte Giovanni XXIII o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Anni 1730
thumb|250px|center|[[Agostino Masucci, Filippo Juvarra (7 marso 1678-31 zenâ 1736), 1735-1736 (Académia de San Lùcco - Rómma]]
1938
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Office international Nansen pe-i rifugiati Prémio Nobel pe-a letiatûa: Pearl Buck Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Corneille Jean François Heymans Prémio Nobel pe-a fìxica: Enrico Fermi Prémio Nobel pe-a chìmica: Richard Kuhn
Scaldasole
Scaldasole o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Oggiona con Santo Stefano
Oggiona con Santo Stefano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Vietnam
thumb|right|200px|A bandêa do Vietnam thumb|right|200px|A poxiçión do Vietnam in sciâ carta giögràfica thumb|left|Ha Long Bay, Vietnam Vietnam (nomme ofiçiâ: Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam - Repubbrica Socialista do Vietnam), stato de l'Axia orientâ, indipendente da-o 1954, unificóu da-o 1975, a sò capitâle a l'é Hanòi.
'N'âtra çitæ inportante a l'é a Çitæ de Ho Chi Minh (Saigòn) inta region de Dong Nam Bo inta parte sùd do Vietnam. Scinn'a-o 1975 questa çitæ a l'êa conosciûa co-o nomme de Saigòn e a l'êa a capitâle da Repùblica do Vietnam do Sùd.
Wallis e Futuna
thumb|right|200px|A bandêa da Fransa thumb|right|200px|A bandêa de Wallis e Futuna thumb|right|200px|A poxiçión de Wallis e Futuna in sciâ carta giögràfica Wallis e Futuna (Nomme ofiçiâ: Territoire des îles Wallis et Futuna), teritöio d'oltremâ françéize de l'Oçeania. A sò capitâle a l'è Mata-Utu.
Calco (Italia)
Calco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Anni 1720
thumb|400px|center|[[Gerard van Keulen (1678-1726), Màppa de l'Africa do Sùd, 1720-1726 (Archìvio naçionâle di Paixi Basci -L'Aja) ]]
13 mazzo
O 13 mazzo o l'é o 133° giórno de l'ànno (134° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 232 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|400px|center|[[Rubens, Incoronaçión de Maria de' Medici, o 13 mazzo 1610]] thumb|150px|right|San Zane do silençio
ASEAN
L ' ASEAN (Assoçiaçion di Stati do Sud Est de l'Asia) a l'è unn-a organizzaçion politica e economica di paixi de l'Asia sud-orientâ. L'ASEAN a l'è stæta formâ l'eutto de agosto 1967 da: Filippinn-e, Malaysia, Indonexia, Thailandia e Scingapô, comme risposta a l'avansâ do comunismo in ta region.
Isoa Norfolk
thumb|200px|A bandëa de l'Austràlia thumb|200px|A bandëa de l'Isoa Norfolk thumb|200px|A poxiçión de l'Isoa Norfolk in sciâ càrta giögràfica L'Isoa Norfolk (Norf'k Ailen in norfuk, Territory of Norfolk Island, ofiçialménte, in ingleize) o l'è un teritöio de l'Oçeania dipendente da l'Australia, a sò capitâle a l'è Kingston
Santa Devota
thumb|200px|destra|Santa Devota Santa Devota ë a Patruna d'u Principatu de Mu̍negu.
Anni 1710
thumb|250px|center|Mappa polìtica d'Italia into 1718
Santa Devota
A legenda de Santa Devota ë üna d'a tradiçiune ciǜ ançiène de Munegu. U primu libru scritu ün munegascu per u pueta munegascu Luì Notari ë stáu A legenda de Santa Devota.
Tokelau
thumb|right|200px|Bandêa da Neuva Zelanda thumb|right|200px|Bandêa inofiçiâ usâ da-o 1989 thumb|right|300px|Tokelau Nomme ofiçia: Tokelau, teritöio de l'Oçeania dipendénte da-a Neuva Zelanda, o no g'à unn-a capitâ, ògni atòllo o g'à o so çentro aministratiö.
Elettron-volt
Se definisce elettron-volt l'unitæ de mesüa indicante l'energia che guâgna o perde un elettron into passaggio da 'n punto a 'n atro, tra i quæ ghe segge 'na differensa de potensiale de 1 volt.
Murtipli
MeV = 1.000.000. de elettron-volt.
Fiorano Canavese
Fiorano Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe religiôze
thumb|210px|Fiorano Canavese, Gêxa de San Grato|centro
Asigliano Vercellese
Asigliano Vercellese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Atina
Atina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Raggi alfa
miniatura|250x250px|Schemin do [[Decadiménto àrfa|decadimento α]] I Raggi alfa sun una radiazion ionizzante, saiv'a dî, in graddo de provocä a ionizzaçion da mateia. Sun emissi da un nucleo atomico naturalmente o artificialmente instabile.
Particelle alfa
Puemmo consciderä questi raggi comme composti da particelle alfa. Tæ particelle g'han carega puxitiva pâ a due votte a carega elementare (saiv'a dî, a carega de un proton) e massa pægia a quattro votte quella de l'idrogeno. Queste caratteristiche fan scì che a particella alfa a segge pægia a un nucleo de elio: 4 nucleuin (2 protoin e dui neutruin).
Massa
6,64 x (10 elevou a -27) kg.
Steva Onoao Ferretto
miniatura|Ritræto do Steva Onoao Ferretto Steva Onoao Feretto (Zena, 1640 - 19 agosto 1720) o l'è stæto o 138° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 22 agosto 1705 a-o 22 agosto 1707, o novantetreieximo co-a càrega biennâ.
Raggi alfa
Energia de emiscion
L'energia de emiscion a dipende da o nucleo ch'o l'emette, ma pe o mæximo nucleo a l'è ben definia e a l'è de l'ordine de quarche MeV (dove MeV o sta pe 1.000.000 de elettron-volt).
Interazion con a materia
L'interazion co a mateia a l'avvegne in dui moddi: urto meccanico (collixion diretta da particella alfa con un elettron orbitante), oppure urto elettrico (interazion di campi elettrostatici da particella alfa e di elettruin orbitali do mezzo assorbente). Comme conseguenza da forte interazion con a materia, dovüa ai dui tipi de urto, a penetrazion de particelle alfa in te un bersaglio a l'è ridottiscima.
1705
thumb|550px|center|Nicolas de Fer (1646-1720) Màppa de Pariggi, 1705
Rivêa de Levànte
miniatura|300x300px|Màppa da Ligùria.
Calolziocorte
Calolziocorte o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Rivêa de Levànte
A Rivêa de Levànte a l'è a pàrte de còsta da Ligùria, che inta sò totalitæ a l'è ciamâ senpliceménte Rivêa, ch'a va da Zêna scìnn-a-a fôxe da Mâgra, vixìn a-o confìn co-a región Toscànn-a.
Giögrafîa fìxica
miniatura|300x300px|L'estremitæ meridionâle da còsta a [[Pòrtivene|Pòrtovénere, co-e îzoe de l'arcipélago spezìn.]] A Rivêa de Levànte a l'è a pàrte de còsta in sciô Mâ Lìgure conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù setentrionâle de quésto mâ e a sò fìn vèrso èst. In particolâ a l'è dónca conpréiza tra-a fôxe do torénte Cerûza, ch'o se caciâ into mâ a l'altéssa da localitæ de Ôtri, into teritöio do comùn de Zêna, e, vèrso a Toscànn-a, a fôxe do sciùmme Mâgra, into teritöio do comùn de Améggia. Segóndo 'na definiçión ciù "antropològica" da-a Rivêa de Levànte a saiéiva da esclùdde l'àrea do comùn de Zêna ma in ògni mòddo a l'è vàlida a definiçión "giögràfica" ascì.
Pe de ciù, a Rivêa de Levànte a se peu divìdde inti conprensöi, da ponénte vèrso levànte, de:
Còsta
miniatura|300x300px|O còu de [[Pónta Manæa.]] A còsta da Rivêa de Levànte a l'è, cómme o rèsto da Rivêa lìgure, pi-â ciù pàrte âta e giasciugâ ma a ògni mòddo rìcca de górfi e insenatûe. Inte quésta Rivêa sòn conpréizi vàrri còi, i quæ de spésso segnan o confìn tra comuîn vixìn. Tra quésti gh'è, in órdine da Zêna vèrso levànte, i promontöi de Pónta Cannétte (a Camóggi), Pónta Scciàppa (a Camóggi), Pónta Buddego (a Camóggi), Pónta do Béuggio (a Camóggi), Pónta Torétta (a Camóggi), Pónta Carêga (tra Camóggi e Pòrtofìn), Pónta do Giasso (a Pòrtofìn), Pónta Pòrtofìn (a Pòrtofìn), Pónta de l'Ourivêta (a Pòrtofìn), Pónta Manæa (a Séstri Levànte), Pónta Bàffe (a Séstri Levànte), Pónta Monêgia (a Monêgia), Pónta Bàggio (a Monêgia), Pónta Apicchi (a Framûa), Pónta di Màrmi (a Bonasêua), Pónta de Mónte Grosso (a Bonasêua), Pónta da Madònna (a Bonasêua), Pónta do Carlìn (a Bonasêua), Pónta Gone (a Bonasêua), Pónta Mesco (tra Lévanto e Monterósso), Pónta Vagno (a Rimazô), Pónta Castàgna (a Rimazô), Pónta Pineda (a Rimazô), Pónta do Pèrsego (a Pòrtovénere), Pónta da Castàgna (a Pòrtovénere), Pónta Sànta Màia (a Pòrtovénere), Pónta do Varignàn (a Pòrtovénere), Pónta Sànta Terêza (a Lèrxi), Pónta Galêa (a Lèrxi), Pónta de Tregiàn (a Lèrxi), Pónta Crövo (a Améggia) e Pónta Giànca (a Améggia).
Sciùmmi
miniatura|300x300px|Vìsta da fôxe dp sciùmme. Dæte e caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure sòn davéi pöchi i córsi d'ægoa a avéi 'n regìmme squæxi perénne, con quélli da Rivêa de Levànte che no fan eceçión. O sôlo torénte abàsta inportànte da poéi êse conscideròu 'n sciùmme o l'è a Mâgra:
I âtri rién de 'na çèrta inportànsa àn in tùtti i câxi 'n regìmme da torénti e dónca estremaménte variàbile, con fòrti pìnn-e tra l'ötùnno e a primavéia e vàrri méizi de sécca de stæ. I prinçipæ rién che, da Zêna vèrso levànte, sfocian into Mâ Lìgure sòn: a Cerûza (a Ôtri, pónto de separaçión tra-e dôe Rivêe), a Léia (a Ôtri), a Branega (a Pra), a Varenna (tra Pra e Mortiòu), a Ciâvàgna (a Séstri Ponénte), a Ponçéivia (tra Cornigén e Sàn Pê d’Ænn-a), o Bezàgno (a Fôxe), o Récco (inte l'òmònimo comùn), o Boate (a Sànta Margàita), l'Entélla (tra Ciâvai e Lavàgna), o Grùmolo (a Séstri Levànte), o Petrònio (a Rîva Trigôzo, quartê de Séstri Levànte) e a Mâgra (a Améggia).
Antighitæ
miniatura|300x300px|Màppa da Regio IX Liguria. A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remonta a ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i ritrovaménti archiològîci fæti inta zöna, sorviatùtto inta Vàlladda da Vâa, óltre che da-e misteriôze stàtoe stêle.
E prìmme popolaçioîn de quæ se àn ciù notìçie sòn però quélle di Antîghi Lìguri che, in particolâ, se spartîvan o teritöio da Rivêa tra-e lô træ tribù di Lìguri Genuati (che stâvan inta zöna de l'atoâle capolêugo), di Tigulli (inta ciù pàrte da Rivêa, scìnn-a Framûa) e di Apuani (che se trêuvâvan sorviatùtto inta Toscànn-a setentrionâle ma ànche a l'estremitæ òrientâle da Lìguria). A quéste tribù a l'è dovûa a fondaçión di prìmmi insediaménti, pöi anpliæ da-i români, cómme l'oppidum de Castéllo (fòscia o prìmmo nùcleo de Zêna), Tigullia (d'ancheu Ciâvai) e Segesta Tigulliorum (Séstri Levànte). Conquìsta, quélla di români, che a avegniâ tra-o III e o II sécolo a.C. e, con l'escluxón di Apuani (cóntra i quæ saiàn conbatûe de duìscime canpàgne), a saiâ conclûza in mòddo ciù pacìfico de quélla cóntra i lìguri de l'âtra Rivêa. Defæti, za inta segónda goæra punìca i Genuati saiàn, a diferénsa di Sabazi, di Ingòuni e di Intermeli, aleæ con Rómma cóntra e armæ cartaginéizi.
Inte l'etæ româna o Levànte, coscì cómme o rèsto da Lìguria, o vêgne iniçialménte inclûzo inta provìnsa da Gallia Cisalpina e, co-a rifórma do 7|7 d.C. vosciûa da l'inperatô Cézare Ougùsto, inta Regio IX Liguria. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época sòn de segûo i rèsti da çitæ de Luna, vixìn a-o confìn co-a Toscànn-a, che, fondâ into 177 a.C., a l'è stæta scìnn-a-o sò definitîvo abandón do 1058 'na de ciù grénde da Ligùria.
Medioêvo
miniatura|300x300px|A fortéssa de [[Sarzanéllo.]] Co-a chéita de l'inpêro româno l'àrea a pasiâ sótt'a-o contròllo do régno ostrogòto scìnn-a quànde into 538, co-a goæra cóntra i gòti vosciûa da l'inpeatô Giusiniàn I, a pasiâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucesîvo arîvo di longobàrdi do 568 a Ligùria bizantìnn-a, ciamâ a l'época Provincia Maritima Italorum (con capolêugo Luni), a rexìstiâ a l'invaxón di bàrbari pe squæxi 'n sécolo de ciù, eséndo conquistâ da quésti sôlo co-o rè Rotari, inti ànni quarànta do VII sécolo, pe pöi pasâ sótt'a l'inpêro di Frànchi de Càrlo Màgno into 774.
Dòppo i ànni ciù scûi de l'Âto Medioêvo, inti quæ i pàizi da Rivêa saiàn sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza l'àrea a saiâ riorganizâ da-o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea co-a sò incluxón inta nêuva màrca Obertenga, a eceçión di bórghi ciù òrientâli che êan pe cóntra sótt'a-a màrca de Tuscia.
Co-o progresîvo indebolîse de l'outoritæ inperiâle, a-o pòsto de quéste dôe màrche nasciàn vàrri lìberi comuîn, che saiàn progresivaménte sciorbîi tra-o XII e o XIII sécolo inta sfêra d'infloénsa da Repùbrica de Zêna. In particolâ a se peu aregordâ a fondaçión do bórgo de Pòrtovénere into 1113, l'acquixiçión de Lèrxi do 1152 (e de l'àrea da Spézza into mæximo perîodo) e l'asogetaçión de Rapàllo into 1229. Ciù conbatûo o saiâ pe cóntra o domìnio in sciô pàize de Sarzànn-a, con Zêna che a-a fìn a scaciâ l'infloénsa da Scignorîa di Medici into 1496.
Etæ modèrna e contenporània
miniatura|300x300px|Màppa di dôi circondâi [[Circondâio de Ciâvai|de Ciâvai e do Levànte.]] A Rivêa de Levànte a restîa pe vàrri sécoli ancón sótt'a-a Repùbrica de Zêna, benché a saiâ invâza da-i oustrìaci into 1746 e ciù vòtte da-e trùppe piemontéizi.
Aprêuvo a-a rivoluçión françéize e a-a consegoénte goæra da prìmma coaliçión, co-a chéita da Repùbrica aristocràtica e a creaçión da Repùbrica Lìgure do 1797 a saiâ riordinâ a sò òrganizaçión teritoriâle, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión di dipartiménti. In particolâ, a rivêa a saiâ sudivîza tra-i çìnque dipartiménti do Bezàgno, do Górfo do Tigùlio, de l'Entélla, da Vâa e do Górfo da Spézza. Into 1805 a Ligùria a saiâ però unîa diretaménte a l'inpêro françéize, into quæ a restiâ scìnn-a-a sò chéita into 1814, co-o Levànte ch'o l'êa spartîo tra-i dôi dipartiménti de Zêna (ch'o l'arivâva scìnn-a Récco) e di Apenìn.
Into 1815, dòppo a brêve esperiénsa da Repùbrica Zenéize, a Rivêa de Levànte (e tùtta a Ligùria ascì) saiâ dæta a-i Savöia con decixón do Congrèsso de Viénna e dónca inclûza inta provìnsa de Zêna. Da-a quésta, into 1927, o saiâ separòu o circondâio do Levànte pe creâ a nêuva provìnsa da Spézza, a-a quæ saiàn unîi i pàizi de Maisànn-a e de Vàize (da-o circondâio de Ciâvai), óltre che quélli de Càlice e da Rochétta (da-o circondâio de Màssa). In ògni mòddo, da-o moménto da forsâ anesción a-o nêuvo stâto, a Rivêa e o rèsto da Ligùria andiàn aprêuvo a-a sò stöia, partéçipi in vàrie manêe a-i inportànti avegniménti do XX sécolo.
Architetûe religiôze
miniatura|Procesción de [[Cazàsse pi-â fèsta patronâle de Sàn Gioâne Batìsta, depoî a-a Catedrâle de Sàn Loénso.]] I pàizi da Rivêa de Levànte sòn conpréizi inta coscì dîta región eclesiàstica Ligùria e, in particolâ, spartîi tra-e træ diòcexi de Zêna (ch'a l'ariva scìnn-a Camóggi), de Ciâvai (da Pòrtofìn a Monêgia) e da Spézza-Sarzànn-a-Brignæ (ch'a coincìdde co-a provìnsa da Spézza). E gêxe ciù inportànti, ò sæ e catedrâle de quéste diòcexi, sòn:
Architetûe militâri
miniatura|300x300px|Vìsta do castéllo de Rapàllo.
Musêi
miniatura|300x300px|L'arsenâ da Spézza, sêde do musêo técnico navâle.
Flöra
miniatura|300x300px|Vìsta da [[A Parmæa|Parmæa tra-a màccia mediterània. Tra-e vàrie ciànte se pêuan riconósce 'n ezenplâre d'eofòrbia arbòrea (a sx) e di pìn marìtimi (a dx).]] A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, ségge in quélla de Ponénte che a Levànte, a l'è sorviatùtto de tîpo mediterànio, scibén che gh'è tànte spêce che sòn stæte introdûte da l'òmmo ascì, óltre a-e vàrie ciànte domèstegæ za prezénti inta zöna ch'àn coscì avûo 'n'inportànte difuxón, cómme o castàgno, o pìn domèstego e l'oîvo. Pe quànte rigoàrda e spêce coltivæ ciù difûze quéste sòn prinçipalménte i oîvi, i èrboi da frûta e a vìgna, óltre che, ciù de ræo, i agrùmmi, sorviatùtto limoîn.
A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza aprêuvo a l'inténsa urbanizaçión da Rivêa, a l'è conpòsta da vàrie ciànte tìpiche da màccia mediterània cómme e zenèstre, o latèrno, o lentìsco, o mortìn, l'armón e l'èrxo, èrbo che into pasòu o formâva gréndi forèste che andâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m d'altéssa. Ciù râre sòn e asociaçioîn vegetâli, prezénti sorviatùtto inte pàrte ciù câde e arsoîe, formæ da l'olivàstro (ò sæ a variêtæ sarvæga de l'oîvo) ò da-o caróbbo, a-i quæ a l'è de vòtte asociâ l'eofòrbia arbòrea. Tra-i arbùsti e e ciànte aromàtiche gh'è in particolâ o tùmou, l'öféuggio e o romanìn, ciànte che, insémme a âtri arbùsti, forman a sôla vegetaçión di lêughi ciù espòsti a-o vénto, creando a coscì dîta garîga, 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da l'asénsa de ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comuîn sòn sorviatùtto o pìn marìtimo e, ciù de ræo, o pìn d'Aléppo ascì.
In ògni mòddo, dæto o fòrte inpàtto de l'òmmo in sce l'àrea costêa, se pêuan atrêuvâ chi vàrie spêce de ciànte òrnamentâli inportæ, a partî da-o XIX sécolo, da-o Nordàfrica e da-e regioîn subtropicâli de América setentrionâle, Àzia e Òceània. Se pêuan aregordâ sorviatùtto e vàrie spêce de pàrme, prinçipalménte a pàrma da dàtai e a pàrma de Canaîe. Âtre ciànte arivæ de fêua e a-a giornâ d’ancheu comuîn inta Rivêa lìgure sòn a magnòlia, òriginâia de l'Àzia, e o fîgo d'Ìndia, proveniénte da-o Méscico.
Fàona
miniatura|300x300px|Dôe ezenplâri de [[Rundanin-a|rondanìnn-a a Vernàssa.]] A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a ségge sotopòsta a 'na fòrte presción da l'ativitæ umâna, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, co-a difuxón de çèrtidùn animæ ànche endémici da zöna.
Tra-e spêce ciù comuìn gh'è sorviatùtto i öxélli cómme o mèrlo, o frengoéllo, a sîa e o pecétto, di quæ o gh'è 'n grànde nùmero de ezenplâri, óltre che e òniprezénti öchìn de mâ e i picioîn. Âtri öxélli chi prezénti sòn a pàsoa solitâia, l'éuggiochéutto, a sterpassolinn-a, o picónso, o pitaformîgoe, o cùcco e o codirossòn. Gh'è vàrie spêce de béstie da rapìnn-a ascì, ségge notùrne (cómme l'alochétto, a çivétta, a barbanèlla, l'alòcco, a tésta de gàtto e o dûgo) che diùrne (cómme l'àgogia, l'àgogia néigra, o farchétto, o nìbio e o fàrco).
Pe-i anfìbbi in di ciù caraterìstici a l'è de segûo o scilvèstro (Salamandra salamandra (Linnaeus, 1804)), néigro e a màccie giâne, animâ ch'o se peu trêuvâ sorviatùtto inte gròtte e in lêughi ùmidi.
Àree naturâli
miniatura|300x300px|O Promontöio de Pòrtofìn vìsto da-o spàçio. A sò pàrte meridionâle a l'è conpréiza inte l'òmònimo pàrco naturâle. miniatura|300x300px|O sciùmme [[Vâa a l'altéssa de l'antîgo pónte româno. Quésto o l'è, in Ligùria, o sôlo habitat lóngo 'n sciùmme a êse restòu a-o sò stæto òriginâio.]] Inta Rivêa de Levànte sòn stæte creæ træ risèrve naturâli da pàrte da región Ligùria, a-e quæ o va azónto o pàrco naçionâle de Çìnque Tære. Co-a creaçión da pàrte de l'Unión Eoropêa do progètto Natûa 2000 a l'è stæta creâ 'n'inportànte ræ de Scîti d'Interèsse Comunitâio, a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ.
Primâio
miniatura|300x300px|De [[fàsce coltivæ inte Çìnque Tære, co-o pàize de Manaròlla in sciô sfóndo.]] Óltre a-o turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Levànte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'è de lóngo stæta l'agricoltûa. In particolâ o teritöio estremaménte àspio e drîto o l'à dæto 'n grànde inpùlso a-a difuxón da coltivaçión in scê còste di mónti, gràçie a-a realizaçión de coscì dîte fàsce.
Particolarménte inportànte a l'è a coltivaçión di oîvi, spécce inta zöna tra Lavàgna e Monêgia, di òrtàggi e, sorviatùtto, de vàrie vìgne tìpiche. Tra e variêtæ tradiçionâli gh'è o bòsco, l'ûga gianchétta, a gianchétta zenéize e o vermentìn, tùtti di vitìgni a grànn-a giànca, ma sòn coltivæ de variêtæ a grànn-a néigra ascì, cómme o sangiovéize, o çêxìn e o canaiô.
Secondâio
L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'è mâi stæta tànto comùn, co-e pöche inpréize existénti che sòn specializæ sorviatùtto inti setoî da canteristìca navâle e da mecànica. Tra di quésti se pêuan regordâ i cantê Oto Melara da Spézza, de propiêtæ de l'aziénda Leonardo, e quélli do Muggiàn e de Rîva Trigôzo, de propiêtæ de Fincantieri.
De òrìgine bén bén ciù antîga a l'è l'ativitæ minerària ligâ a l'estraçión da ciàppa, storicaménte asæ praticâ inta zöna de Lavàgna scibén che, a-a giornâ d’ancheu, séggian ciù inportànti e minêe da valàdda Fontann-a Bónn-a.
Pi-â produçión d'energîa elétrica, óltre che di inpiànti de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto scitoæ vèrso i mónti, into górfo da Spézza o se trêuva 'n grànde inpiànto pe fâ trasformâ tornâ o GNL inta sò fórma gasôza, ò sæ o rigasificatô de Panigaglia.
Tersiâio
A-a giornâ d’ancheu ina de ativitæ econòmiche centrâli pi-â Rivêa de Levànte a l'è sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge de italién che de vixitatoî internaçionâli, atiræ da-o clìmma mîte e da-e belésse naturâli de l'àrea. A ciù pàrte di moviménti turìstici a l'è ligâ a-a froiçión de mænn-e e da còsta ma in ògni mòddo sòn inportànti ascì e ativitæ ligæ a l'escurscionìsmo e a-e manifestaçioîn colturâli.
Stràdde
miniatura|300x300px|O viadòtto de l'[[Outostràdda A12|A12 in sciô torénte de Söi.]] A Rivêa de Levànte a l'è colegâ a-e regioîn vixìnn-e da-e segoénti outostràdde:
Pi-â viabilitæ òrdenâia a stràdda ciù inportànte da Rivêa de Levànte a l'è de lóngo stæta a SS1 Aurelia, a quæ a core pe tùtta a Rivêa lìgure restando, ancón a-a giornâ d’ancheu, 'n'artêia fondamentâle pi-â región e tra-e stàdde ciù inportànti d'Itàlia ascì. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, van vèrso i mónti, e dónca in Piemónte, Emìlia Romàgna e Toscànn-a, sòn:
Ferovîe
Lóngo a Rivêa de Levànte, óltre che a SS1 e a A12, a core ànche a lìnia feroviària Zêna-Pîza, realizâ tra-o 1861 e o 1874, ch'a colega o capolêugo lìgure co-a Toscànn-a.
Da-a Zêna-Pîza partan dôe âtre lìnie feroviàrie che colegan o mâ a-a Cianûa Padànn-a: ò sæ a Milàn-Zêna, ch'a va da-o capolêugo lonbàrdo a quéllo lìgure, e a ferovîa Pàrma-Spézza, dîta Pontremoléize ascì, che pasando pi-â valàdda da Mâgra a colega quéste dôe çitæ.
Pòrti
miniatura|300x300px|O pòrto turìstico de Sànta Margàita. miniatura|300x300px|O pòrto turìstico de Rapàllo. miniatura|300x300px|O pòrto turìstico de Lavàgna. Inta Rivêa de Levànte o se trêuva l'inportànte pòrto da Spézza, pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure Òrientâle insémme a-o pòrto de Caræa, atrezòu pi-â moviméntaçión ségge de mèrçe che de pasagê, óltre che bâze da Marìnn-a Militâre.
Óltre a-i pòrti comerciâli, inta Rivêa se pêuan atrovâ numerôzi pòrti turìstici pe l'òrmézzo de inbarcaçioîn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'è i pónti d’ormézzo de :
Ariopòrti
Inta Rivêa de Levànte, scibén ch'o ségge de ridûte dimenscioîn, a gh'è 'n ariopòrto ascì, scitoòu vixìn a-o pàize de Sarzànn-a. Nasciûo cómme ariopòrto militâre into 1918, atoalménte o l'à a-o sò intèrno a sêde de 'n arioclub civîle ascì, o quæ o òrganiza vàrie ativitæ cómme córsi de xêuo e de paracadutìsmo.
Comuîn
miniatura|300x300px|Vìsta aéria de [[Lavagna|Lavàgna.]] miniatura|300x300px|Vìsta aéria do [[Górfo da Spézza.]] miniatura|300x300px|Vìsta aéria de [[Pòrtivene|Pòrtovénere.]] In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Levànte, se afacian 26 comuîn, faxenti pàrte de dôe divèrse provìnse. Inte lô órdine de dispoxiçión, da Zêna vèrso èst, sòn:
Krai
Un krai (in ruscio: край) o l'è unn-a entitæ sotto-naçionâ da Ruscia.
Descriçion e stöia
O nomme o vegne da-a pòula fin ò confin e l'è donca deuviòu pe regioìn a-a perifeïa da naçion. O nomme Ucrainn-a o vegne da mæxima raixe.
Un krai o l'è divïo in rajon.
Âtre pòule slave deuviæ pe-e divixoìn teritoriæ son:
gmina, krai, kraj, krajina, pokrajina, opština, općina, obec, oblast, oblast', oblasti, oblys, okręg, okres, ókrug, powiat, raión, voivodato, vojvodina, župa, županija.
Rajon
Un rajon (in russo e in ucrain: райо́н; in bielorusso: раён; lettone: rajons) o l'è unn-a entitæ sotto-naçionâ di paixi de l'ex-Union de Repubbriche Soçialiste Sovietiche. O se peu tradue con destreito.
14 mazzo
O 14 mazzo o l'é o 134° giórno de l'ànno (135° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 231 giórni a-a fin de l'ànno.
Stagén
Stagén (Staglieno in italiàn) o l'é 'n quartê de Zêna ch'o se trêuva inta valàdda do Bezàgno. Avoxòu pe-a prezénsa do canposànto òmònimo, o confìnn-a a nòrd con Moâsann-a, a sùd e a levànte con Maràsci e a ponénte con Begæ.
Giögrafîa
O quartê o l'é formòu da varri centri, che se trêuvan segge in sciô fondo da valàdda, che in scê artûe. De questi, i primmi én i ciù modèrni (a ciù parte di palàççi a l'é stæta tiâ sciù inte l'eutto/neuveçénto) e, levòu a zöna de vîa Tortónn-a e ciassa Parénzo, son scitoæ squæxi tùtti in sciâ sponda drîta. I centri ciù vêgi comme San Pantalêo, Sant'Antonìn e Prêli, pe contra, se trêuvan a mêza còsta, longo a stradda ch'a sciortîva da Zêna pi-â pòrta de San Benardìn. L'ùnica localitæ antîga do canâ (comme se peu capî da-o nomme) a l'é Caderîva. A sponda sinìstra, pe contra, a l'é ciù drîta e a l'é òcupâ sorviatùtto da indùstrie de ciù recénte costroçión. Scinn'a-a primma meitæ do neuveçénto Stagén o conprendéiva a valàdda do Trensàsco e San Gotàrdo ascì, ma ch'én pasæ a da-alôa a-a vêgia circoscriçión de Moâsànn-a. O teritöio do quartê o conprénde de valæ ciù picìnn-e ascì, de quæ unn-a de ciù inportànti a l'é a valàdda do riâ Veilìn.
Òrìgine do nomme
I stòrichi grêghi Artemidoro di Efeso e Pomponio Mela pàrlan de n'antighìscima çitæ lìgure ciamâ Σταλία (Stalia), ch'o l'êa 'n pòrto de sciùmme scitoòu in sce l'antîga fôxe do Bezàgno ('n pitinìn ciù 'n zu do modèrno teritöio de Stagèn) e che se pensa ségge stæto un di primmi centri de Zêna. No l'é però segûo che questa çitæ a ségge colegâ pe'n davéi a-o quartê: âtri stòrichi pénsan che o nomme o gh'àgge n'òrìgine româna.
Stöia
E primme notìçie di borghi de Stagén vêgnan da-o medioêvo. Sti borghi chi, pi-averdâse da-e inondaçioìn do Bezàgno, se trovâvan a mêza còsta, longo a stràdda ch'a montâva pi-â valàdda. Da chi, pöi, se poéiva arivâ a-e valàdde da-arénte: Ponçéivia, Scréivia e Trébia. Con Napolión, Stagén o divêgne sêde de comùn e capolêugo de mandaménto, con giurisdiçión in sce l'èrta valàdda do Bezàgno e Montéuggio. Into 1809 l'é tiòu sciù a stradda da Zêna pe Piaxénsa, a quæ, costroîa da-arénte a-a giæa, a saiâ un do motîvi de l'urbanizaçión do fondo da valàdda ascì. Into 1815, insémme a tùtta a Repùbrica Lìgure, o comùn o l'intra a fâ parte do Régno de Sardégna. Inti anni vinti de l'euttoçénto o comùn de Zêna o l'acàtta 'n teren pe tiâghe sciù o nêuvo canpo santo da çitæ, ch'o saiâ terminòu inti anni quarànta do mæximo sécolo. Into 1873, o comùn de Stagén o l'é unîo a-o comùn de Zêna, insémme a-âtri comuìn da-arénte. Da alôa l'é comensòu l'espançión urbanìstica do quartê, ch'a l'à tocòu o seu ponto ciù èrto co-o segóndo dòppo goæra. Inte sto ténpo chi l'é stæto tiòu sciù ascì de inportànti infrastrutûe do comùn, fra e quæ l'òficìnn-a de prodoçión do gazzo e o depòxito di aotobi inta localitæ Gavétte; l'òficìnn-a Guglielmetti e l'inceneritô da Vorpæa (sti ùrtimi doî n'én ciù adêuviæ), a l'época conlighæ a-a ferovîa pe mézzo de 'na lìnia industriâle dedicâ.
Traspòrti
Stagen o l'é colegòu pe mêzo de céleri AMT co-o centro çitæ (staçión Brìgnoe-linìe 14, 480, 482, staçión Prìnçipe-lìnia 34, Caregaménto-lìnia 13) e con l'uspiâ San Martìn (lìnia 48), de quæ e lìnie 13, 14, 48, 480 e 482 perméttan de ariâ ascì a Moâsann-a, Strùppa e Santo Zéuggio. Gh'é anche de âtre lìnie che no sciòrtan da-o quartê, fra e quæ a 474 (ch'a l'arîva a Preli) e a 451. E corêe de l'ATP, partìndo da Brìgnoe arîan inti pàixi de l'entrotæra (cómme Torìggia e Gatórna) e a Ciâvai. In sciâ fin, o teritörio de Stagén o l'é atraversòu da-o trenin de Casélla, ch'o fâ e fermæ de sant'Antonìn e de san Pantalêo.
Revulüçiun munegasca
A Revulüçiun munegasca è üna perioda d'a stòria de Mùnegu marquée per üna seria de cunfronti üntra u populu munegescu e u principu Albertu primu de 1910 a 1911 che menà a řa dispariçiun d'a munarchia assulüta e a řa prumülgaçiun d'a prima Cunstitüçiun de Mùnegu.
A Revulüçiun munegasca è stau un muvimentu de d'u 1910 a u 1911 ch'à cumençau cun a creaçiun d'u "cumitau munegascu".
E rasue
En 1910 prun de munegaschi sun sença travayu e sun malcuntenti d'u principu Albertu Primu che vive a Paris, investisce a Paris e pa gaire a Munegu, e ch' interdije a i munegaschi de travaya a u casinò unde sun i lœghi de travayu ben pagai e numerusi.
A Munegu gh'è sun poche terre e en achelu tempu nisciüna üsina. I munegaschi sun sulament 1 482 e l'ensemu d'i abitanti sun 19.121. Un cumitau munegascu fa signà petiçiue e rachœye e demande d'a gente.
Regioin d'Italia
L'Italia, segondo l'articcolo 114 d'a costituçion, a l'è diviza in vinti regioìn, de quæ çinque gh'àn un statûto speciâle.
Revulüçiun munegasca
E rasue
Dopu i cuntestatari esigiu üna cunstitüçiun e ün parlamentu, menaçandu de renversà a munarchìa.
Regioin d'Italia
E regioin co-i relativi capoleughi son (con l'asterisco [*] e regioin a statûto speciâle):
Revulüçiun munegasca
E rasue
Autre demande esigiu u sufragiu üniversale per u Cunsiyu cumünale e a supessiun d'u monopoli de Camille Blanc, meru de Beausoleil e de Roland Bonaparte sciü d'a suçietà d'i bagni de ma de Munegu. Tüti demandu ch' e finançe d'u statu füssu separae d'e finançe persunale d'u principu.
I evenimenti
En marsu 1910 üna delegaçiun delivra  a u palatu ün ultimatum a u principu.
Sença respunsa d'u seze de marsu, a üna reüniun püblica a u Teatru d'e varietà unde Suffren Reymond à parlau, oete-çentu persune remuntu u carrugiu di Gazometri e se rassemblu sciü ra piaça d'arme e ünt sciü ru cursu d'a Porta Nœva.
Un capu de gabinetu d'u principu reçeve üna delegaçiun e prumete che se farà qarcosa de decisivu sença preçisà. Carchi giurni dopu Albertu primu da urdenançe sciü d'a libertà de premsa fint 'i giunali d'upusiçiun cun a libertà de reüniun e r'eleçiun a u consiyu cumünale a u süfragi üniversale. I manifestanti reclamu tamben ciü d'independença a respetu d'a França.
D'u quintu de favrè 1911 se pruclama a custitüçiun che crea u Conseyu Naçiunale ma u principu garda a ciü grande parte d'i so' puteri. En 1922 more u principu Albertu e u so' fiyu Lui devegne u principu Luì segundu.
Domenego Maia De Mai
miniatura|Domenego Maia De Mai 141x141px|miniatura|O stemma de casa De Mai Domenego Maia De Mai ò De Mari (Zena 1653 – 1726) o l'è stæto o 139° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 9 settembre 1707 a-o 9 settembre 1709, o novantequattreximo co-a càrega biennâ. O l'ea figgio de Steva De Mai e fræ de Giœumo De Mai.
SAARC
miniatura|300x300px|Màppa di ménbri da SAARC L ' Associaçion pe a Cooperaçion Regionâ de l'Asia Meridionâ (SAARC) a l'è a ciù grande organizzaçion regionâ do mondo con un miliardo e meso de personn-e. A SAARC a l'è stæta formâ l'eutto de dexembre 1985 da: India, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Maldive e Bhutan. In to 2005 l'è intröo l'Afghanistan.
Osservatoî da SAARC son:
1914
thumb|400px|center|A Batàggia do Coronel, [[1° novénbre 1914]]
Fæti
thumb|160px|right|[[Vaslav Nijinski inte L'après-midi d´un faune, mûxica de Claude Debussy, 1914 ]] thumb|180px|right|[[Umberto Boccioni, The Street Pavers, 1914 (Metropolitan Museum of Art)]]
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1913-1914 (dòppo Serie A) - Casale - Alfonso Calzolari o goâgna o Gîo d'Italia 1914. - Neuva York - Coppa Davis 1914. Vincitô: Australasia.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Robert Bárány Prémio Nobel pe-a fìxica: Max von Laue Prémio Nobel pe-a chìmica: Theodore William Richards
B
B (minoscolo b) a l'é a segonda letia de l'alfabêto latin. In tante lengoe, conpreize e parlæ liguri, a raprezenta 'n'ocluxîva bilabiâle sonöra, mentre çertidun âtre lengoe l'adêuvian pe raprezentâ âtre consonante bilabiâli.
Stöia
A ⟨B⟩ româna a l'êa derivâ da-o beta maioscolo ⟨Β⟩ de l'alfabêto grêgo, atraverso e seu varianti etrusche e cumann-e. A letia grêga a l'êa 'n'adatamento da letia fenîcia bēt ⟨𐤁⟩. O geroglifico egiçio pe-a consonante /b/ o l'êa 'n inmagine de 'n pê co-în schinco ⟨⟩, ma o bēt ("câza" in fenîcio) o l'êa 'na forma modificâ do ⟨⟩ protoscinaitico, probabilmente adatòu da 'n âtro geroglifico ⟨⟩, ch'o scignificâva "câza". S'asomegiâva ascì a-o geroglifico pe /h/ ⟨⟩, ch'o scignificâva "câza" ò "rifuggio".
A-o tenpo di bizantin, a letia grêga ⟨Β⟩ a vegnîva prononçiâ /v/, de mòddo che 'nto grêgo moderno a l'é ciamâ víta (scrîta βήτα). A letia cirillica ve ⟨В⟩ a raprezenta o mæximo son, donca a l'êa stæta svilupâ 'na variante ⟨Б⟩ pe raprezentâ o son /b/ de lengoe slâve. O grêgo moderno no l'à 'na letia pe l'ocluxîva bilabiâle sonöra, e trascrîve sto son co-o digrafo/ligamme consonantico ⟨μπ⟩, mp).
Ligure
Inte parlæ liguri, a ⟨b⟩ a raprezenta l'ocluxîva bilabiâle sonöra, comme 'nta paròlla bacan.
Âtre lengoe
Tante âtre lengoe dêuvian a ⟨b⟩ pe raprezentâ 'n'ocluxîva bilabiâle sonöra.
Trascriçion fonetica
Inte l'alfabêto fonetico internaçionâle, [b] s'adêuvia pe raprezentâ o föno de l'ocluxîva bilabiâle sonöra. Inti scistêmi de trascriçion fonològica de çertidun lengoe, /b/ a peu êse deuviâ pe raprezentâ 'n fonêma tenoe, no pe fòrsa aspiròu, ch'o contraste co-îna /p/ ciù "fòrte" (ch'a peu avei ciù aspiraçion, tenscion ò duâta).
Âtri ûzi
B o raprezenta anche 'na nòtta de mûxica: inti paizi donde se parla ingleize, a raprezenta a nòtta Si.
Inta chimica, B o l'é o scinbolo do bòro, 'n elemento chimico.
Passer
miniatura|O passer domesticus, in zenéize pàsoa Passer (Brisson 1760) o l'é 'n génere d'öxèlli, e pàsoe (passure in ventemigliusu ), chi apartégnan a-a famìggia di Passeridi (Illider 1811), órdine di Passeriformi.
Descriçión e abitùdine
E pàsoe én öxelli socévoli, vìvan in sciàmmi. Nidifican in scî èrboi o in cavitæ, fàn dôe ò træ nîe a l'anno; e femine deponn-an 3-6 êuve, coæ 10-11 giorni da-o màsccio ascì; xêuan dòppo dôe setemann-e ch'èn sccioîi. Son di öxelli granìvori (pe tegnîli da-a lontan ghe metéivan i spaventàggi) ma màngian de tùtto e vêgnan insetìvori pò-u periodo into quæ nûtran i picìn. Tùtte e pàsoe vìvan in stréito contatto con l'òmmo. 'Na vòtta numerôze, e pàsoe in çitæ én in drastica diminuçión: a Londra, prezénpio, a quantitae de pàsoe a s'é amermâ do 71% inti derê 25 ànni
Nómmi
Ben ben di nómmi de Pàsoe en derivæ da-o latìn Passer. In çertidùnn-e zone Passer l'é finìo pe designâ i picìn öxelli e 'n'âtra pòula, Pardalis (da-o grêgo πάρδαλις 'tachezòu') a l'é stæta adeuviâ pe-e Pàsoe. L'é pe questo che in Catalàn e in Portoghéize o nómme de pàsoe o l'é Pardal (ma a València, in cangio, a pòula Pardal a l'a piggiòu ´n sénso generâle e a veu dî 'öxèllo'), e in càngio o Catalàn Passerell o l'é 'n öxello de n'âtra famìggia (Linaria cannabina). In Françéize e âtre léngoe d'oïl ghe dixan Moineau ma ascì Paisse
Imnu munegascu
Ř'imnu munegascu o inu munegascu (ün françese: Hymne monégasqu; ün lìguřu: Inno monegasco), ciamàu tambèn A Marcia de Mùnegu (ün françese: La Marche de Monaco; ün ligüřu: A marcia de Mónego), Ària Naçiunale de Mùnegu (ün françese: Air national de Monaco; ün liguřu: Âia naçionale de Mónego) o Marcia Naçiunale d'i Lealisti (ün françese: Marche Nationale des Loyalistes; ün liguřu: Marcia Naçionale di Lealisti), ë ř'imnu naçiunale d'u Prinçipatu de Mùnegu.
Scritu ünt'u XIXeme sèculu da Teufilu Bellando Castru e pœi mudificàu da ciü artisti, ë de facto u sulu imnu naçiunale au mundu ünt'üna variante d'a lengua ligüřa.
Storia
Ř'immu munegascu ë stau creau ünt'u XIX seculu, ünt' üna marria passa per u Prinçipatu: cun d'e ünsürreçiuns i territori d'a naçiun s'eru redüì e u Principatu era diventau ün prutetturatu prima d'u Regnu de Sardegna, pœi d'a Fransa.
A prima persuna a pensà ün imnu per Mùnegu ë stau u notaru Teufilu Bellando Castru, ch’à cumposau ün cantu patriòticu ün lenga françese pè i suvrài d’u Principatu ünt’u 1845, cuma reaçiun a d'i canti suvversivi che gh'eru ün acheli ani. Ünt’u 1848, dopu iesse stau miyuràu dau cumpusitù Castil-Blaze, u cantu ë stau adutau da Gardia Naçiunale creà da Carlu III su, devegnendu a Marcia Naçiunale d'i Lealisti.
U principu Carlu, ani dopu, à vusciüu ün imnu naçiunale per u Principatu e u cantu d'u Castru e Castil-Blaze ë stau adatàu da Carlu Albrecht : achëstu à fàu a soa prima urchestraçiun pè pianu, pübricà d'u 1896 a Parigi cuma Air National de Monaco (Aria Naçiunale de Mùnegu) e a Niça r'anu dopu cuma Hymne National de Monaco. Autre mudificaçiui à 'ra müsica sun stae fae da François Bellini (cun ün nœvu arrangiamentu) e Léon Jehin (cun üna redüçiun d'a cumpusiçiun, giüdicà lunga).
Testu
Ün primu testu per r’imnu munegascu ë stau scritu da Bellando Castro ün françese d'u 1845 e è rimastu u meme pe scaiji ün seculu. Üntu 1931 Luì Notari à scritu ün testu noevu, ütilizandu a lenga munegasca; achëstu però ë stau ritenüu difìcile e lungu e ë stà resa obligatoria üna versiun ciü curta.
Ancœi nu esiste üna versiun ufiçiale de r'imnu ün genuese. Üna tradüçiun puètica ë stà fà da u grupu lìguru Buio Pesto è presentà ünt'u 2013 a Muntecarlu.
Larvotu
Larvotu ë ün qartiè de Mu̍negu.
Spineda
Spineda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
thumb|270px|Spineda, a Vìlla Cavalcabo'|centro
Anni 1700
thumb|300px|center|[[Nicola Malinconico, O bón samaritàn, 1703-1706]]
Giardi̍n eso̍ticu (qartiè)
Giardi̍n eso̍ticu e̍ ün qartie̍ de Mu̍negu.
Sovere
Sovere o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Sovere, panoràmma|centro
Krai da Kamchatka
O primmo de Luggio do 2007 l'Oblast da Kamchatka e l'Okrug Autonòmo do Koryak son stæti unïi pe formâ o Krai da Kamchatka (Камча́тский край), comme stabilïo da 'n referendum o 23 Ötobre do 2005.
Garlenda
Garlénda (Garlenda in italiàn ascì) u l'è in cumün da Pruvinsa de Savuna, inte l'entrutèra d'Arbenga, c'u g'ha 1248 abitanti (nüméri agiurnài ai 30 de zügnu du 2019).
Frasiùi
U paìse u l'è cumpostu, nu cunsciderandu u sentru, ascì dae lucalitài de:
• Pa(r)avenna, a l'è ina frasiùn de Garlenda c'a se tröva inte 'na valà lateràle, scituà a 285 m in sciu livellu du mà a cunta dixöttu abitànti, a dista 1,13 chilometri dau sentru.
• U Burgu (Castelli), a se tröva vixìn ai resti du castellu di Lenguéia, in sce a parte ciü àta da còlla c'a dividde u teritòiu cumünàle cun quellu de Villanöva, difatti au de là de sta chi a gh'è Marta, frasiùn villanuvese, u burgu stòicu u l'è au mumentu tutelàu, viste e sò particulari caratteristiche, cun e ca' veie custruìe cun i mateiàli chi i vegnìvan dae custrusiùi da furtessa. A lucalitài a dista 1,76 chilometri dau sentru de Garlenda.
Grassie a ste chi u teritòiu cumünàle u cröve in estensciùn tutàle de 8,03 km².
Cunfìn
U cumün u cunfìna a nord-est cun Villanöva, a sud cun Stellanellu e Andöa, e a punente cun Casanöva.
E primme testimuniànse
E primme testimuniànse che e sun zùnte a nuiàtri riguardu u teritòiu cumünàle de Garlenda e sun rizalenti a l'àtu Mediuevu, cun l'ingressu da parte de Garlenda inta Marca Albigane, teritòiu aministratìvu scìmile ah Cumitàu Arbenganese di seculi sucescìvi.
Finìa peò l'esperiensa arduinica a zòna a finisce in màn de Bonifacio del Vasto, fin a l'ànnu 1091, quande u paìse u vegne ereditàu dai Marchesi de Clavesana.
Fra i Clavesana e i Lenguéia
Nunustantu u passàggiu de prupietài du feudu   a famìa Clavesana a nu mantegnià pé in tempu lungu u duminiu, difatti zà dau 1127 u libé(r)u cumün de Arbenga u mustra interesse versu sta parte de entrutèra chi, andandu in cumpetisiùn cun i scignùi lucàli. Intu 1150 u véscu de Zena u ùrdina a quellu de Arbenga de evità ina mazù estensciùn du cumün, inte stu mòddu u vegne infeudàu ufissialmente intu 1153 Anselmo dei Quaranta, cappustipite da famìa di Lengueglia, alleàu stòricu di marchesi de Clavesana.