cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miâge de Zêna
E çénte sucescîve
Òua Zêna a l'é tùtta protétta (180.000.000 mêtri quadrâti). Pe 'na magiô diféiza e miâge vêgnan rinforsæ con di fòrti in scê artûe tùtte in gîo a-a çitæ. Vèrso nòrd: fòrte Poìn, i Doî Fræ e o fòrte Diamànte. A levànte: fòrte Quéssi, fòrte Richelieu, fòrte Sànta Têcla, fòrte Sàn Martìn e fòrte Sàn Giuliàn. Ciù lontàn a diféiza da valàdda do Bezàgno, o fòrte di Ràtti. Ste fortificaçioìn, esclûzo dötræ destrûte inta segónda goæra mondiâle ò pe ezigénse do Ciàn Regolatô, són ancón lî testimònni.
O méu
Into 1287 l'è stæto realizòu a fortificasión da penisóa do méu, missa in scio limite meridionale de l'arco do pòrto e do schéuggio che, divîzo da'n braçço de mâ picìn, o ne prosegoiva o profî.
Scinn-a da o secolo precedente un méu artificiale in muatûa o serava o spegio d'ægoa picin da penisóa da-a séu somitæ (dove anchéu gh'è pòrta sibêia) verso levante, òspitando fra l'âtro a Gêxa de San Marco a-o Méu, o séu progresivo prolongamento verso l'estèrno do gorfo, o l'à inglobòu o schéuggio in faccia ascì.
Prosegoindo da-a pòrta a-o sud da penisóa e müage razonzéivan o tòcco precedente vixin a corso Quadrio, pigiando o nomme de müage da mâpaga e, dòppo, müage de Grassie. E müage a Mâpaga pigiavan o nomme da o "Cazón da Mâpaga" d'arente, edifiçio costruîo into 1269, inpiegòu comm prexón pe chi o l'aiva di debiti ch'o no l'êa in graddo de pagâ e, a partî da-o secolo XIX, scinn-a a-a séu demolisión into secolo XX, comme cazèrma da Goardia de Finansa.
Insce l'âtro versante o spasio fra a parte ciu antîga do méu e a sotî penisóa ch'o l'êa stæto pe moltotenpo déviòu comme darsena, dòppo i ripetûi insabiamenti caozæ da-e corenti, o l'è stæto conpletamente covèrto.
L'è stæto invece creòu di néuvi acòsti longo e müage dîte tut'òua "do Méu" ò "da Mâpaga", l'è stæto averto dôe pòrte, quélla da Giaretta (acòsto recoviòu) e a pòrta de San Marco, ch'a l'à pigiòu o nomme da-a gêxa che òua a s'atréuva a l'intèrno do néuvo gîo de müage.
Supèrba pe òmmi e pe mûage (1320-1350)
Into 1358 o poeta Françesco Petrarca o lasciava into séu Itinerarium breve de Ianua ad Ierusalem n'ereditæ a Zêna, a çitæ che scinn-a alantô tutti ciamavan A Dominante a saieva stæta d'alôa in avanti conosciûa comme A Superba.
A çitæ che o poeta o l'à visto e che o l'à indicòu ascî comme Reginn-a di moæ a l'êa monîa de 'n scistema de miâge ch'o se svilupava pe 4.550 metri, misso a-a diféiza de 'na çitæ de 155 ettari de superficie.
O progetto de anpliamento da çenta o l'à pigiòu còrpo dòppo che a fasioxitæde famigge çitadinn-e a l'à misso in pericolo Zæna stessa, in previxón de l'asalto minaciòu da o Castruccio Castracani, scignôro de Lucca, in goæra contra a Republica e aoamæ a-e pòrte da çitæ dòppo a conquista de Ciàavai e Rapallo. O progètto o s'è svilupòu inte dôe faze, a primma fra o 1320 e o 1327 verso o levante e a segonda fra o 1347 e o 1350 verso o ponente.
L'espansción verso a colinn-a de Cavignàn (1320-1327)
De chi, senpre verso o Sud-Est træ tôre primma da pòrta de l'Olivella vixin a-a quæ l'êa determinòu 'na rientransa picinn-a verso òcidente, a l'incontro con corso Andrea Podestà, da péu 'na svòrta deciza vesro sud a portava inscio pòsto dove anchéu s'èrze o Ponte Monomentale, ch'o taggia via XX Setenbre into ponto ne-o quæ a stradda da Paxe (a-o de féua de mûge) a prosegoiva o retilinio de via Giulia (de drento a-e mûage) in corispondensa da Pòrta d'Archi o de san Stêva (da o nomme do Monasteio demolîo pe fâ spasio a-a strotûa e da gêxa atacâ ancón existente) inscia colinn-a omònima, smontâ inti travaggi de deolisión e rimontâ ciu a sud.
Oltre, longo a mæxima diresión, a l'incroxo fra corso Andrea Podestà e via Corsega, se péu ancón vedde e antîghe Mûge giâ verso o Sud-Est e, a-a fìn de sucesive de Santa Ciæa, dove anchèu a l'atréuva o séu pòsto a Pòrta d'Archi, spostâ pe a realizasión da viabilitæ néuveçentesca, e Mûage do Pròu. In coincidensa da Tôre de Montaldo, 'na néuva svòlta verso o Sud longo e Mûage de Capuçinn-e che finivan a picco inscio mâ a-a meitæ de l'atoale cirva in fondo a Corso Arelio Saffi.
L'espansción a Ponente (1347-1350)
Da-a fortéssa do Castéletto, invece, se dividéiva dòppo o 1350 (anno do termine de l'òpera) o prolongamento òçidentale de mûage. Montando verso o Nòrd longo l'atoale corso Firense, scinn-a dove, a l'incirca, a s'imette a ranpa de Carbonæa, e mûage incontravan a Tôre de San Nicòlla da-a quæ, deviando verso o Nòrd-Est, zonzeivan scinn-a a-a Pòrta de Carbonæa in çimma a l'omònima montâ, e a-a Tôre de Carbonæa dove anchéu gh'è l'incroxo con via Carlo Pastorin.
O traciòu o giâva de a l'incirca novanta graddi verso o Sud-Est longo corso Carbonæa scinn-a a l'incroxo con a montâ do Carmo, ponto da-o quaæ a l'anava torna pe'n traciòu in diresión de corso Dògali, longo o quæ inte 'n træto picin de mûage legermente a sbalso rispetto a-o resto do traciòu, s'atrovava inte l'ordine, a Pòrta a e Tôre da Priamenûa.
Chinando n'urtima vòtta vèrso o Sud, longo a montâ çitâ e Mûage arivavan, dove òua côre i binari a oriente da stasion de Prinçipe, a-a Tôre de San Tomaxo e oltre, longo a mæxima diresión, anchéu in faccia a l'ingresso da fermâ da metropolitann-a "Prinçipe", a-a Pòrta de San Tomaxo dòppo a quæ a çenta as'afermava, in fronte a-a gêxa omònima, a l'altessa de l'atoale cavalcavîa da Stasión Maritima.
E Mûage do Çinqueçento
O peròdo ch'o l'è corîo fra l'inalsamento de mûage do Trexento e o 1528 o l'è stæto ricco de eventi de lutto pe a çitæ, coscì dòppo goære e devastanti epidemie i zenéixi no gh'aivan de bezéugno de 'na néuva espansción da çenta de diféiza ma, ciutòsto, de 'na seguessa magiôre ch'a consentisse 'na ripreiza ciu serenn-a. E mûage do Trexento, oltre a êsise deterioræ pe cagión de interventi edilisi a-o redòsso, no êan ciù in graddo de rexiste a n'asedio scientifico, do quæ inte quéllo periodo se caciava e baze teòriche, e s'è réizo coscì inevitabile l'adosión de fortificasioìn a-a moderna. A determinâ a svòlta di ûrtimi secoli da stòia da Republica de Zêna o l'è stæto Andrea Dôia, con o pasaggio a-a parte spagnòlla; o néuvo corso o domandava 'na ciu poderôza fortificasión da çitæ in graddo de sostegnî n'asalto con e bocche da féugo, che e mûage a profî a ciongio no poeivan ciu rêze.
Da Pèu a çenta a l'è stæta esteiza ascì a tutto o lato a mâ, conprendendo tùtta a linia da còsta a l'è stæta fortificâ, serando o fronte a mâ do pòrto, con nèuvi træti de mûage fra a sporgensa oçidentale da pòrta de san Tomaxo e o méu vêgio. A l'estremitæ de questo inta segonda meitæ do secolo o Galeazzo Alessi o l'à progetòu a Pòrta Çibaia, a realizasión da quæ a l'é stæta afidâ a l'Antonio Roderio da Caronn-a. De chi e mûage se colegavan con o træto che giândo d'in gîo verso o mâ a-a colinn-a de Sarzan, varcando o "Sén de Giano" e de lì o lato a mâ de Cavignan o razonzéiva a foxe do Bezagno.
Inscio træto do pòrto e mûage fàvan in percorso corispondente a-o lato a mâ de via Antonio Gramsci, con de variante inta parte do promontòio de San Tomaxo, che òinzeivan d'arente a Comenda de San Giovanni de Pré e di varchi vixin a-a Pòrta di Vacca pe l'Arsenale e a dàrsena, che gh'aivan lo asci de âtre deféize a mâ. L'atoale ciassa Caregamento a saieva stæta ricavâ da-a séu demolisión; insce de lé s'arvivan alantó di varchi, un pe ciaschedun ponte do pòrto; o traciòu aloa o serava in scio lato a mâ o Palasio de San Zòrzo e o Pòrto Franco.
Questa parte de miâge inscio pòrto a saieva stæta demolîa a l'avertûa da caretêa Carlo Laberto (atoale via Gramsci) into 1835, con l'inisiale séu sostitosión con e coscì dîte "Terasse de marmo", progetæ da l'Ignazio Gardella senior.
Sarre
Sarre o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Gardo
Carduus (L., 1753), comuneménte conosciûo cómme gàrdo, o l'é 'n génere de ciànte ch'a apartegne a-a famìggia de Asteraceae, difûzo inte l'Eoröpa, l'Àfrica e l'Àzia. Gàrdo o l'è ascì o nómme comùn de divèrse spêce de piànte, usæ in coxìnn-a.
Tàscionomîa
Into génere Carduus gh'è 92 spêce, ma no bezugna fâ confuxón co-o nómme comùn de çèrtidùnn-e ciànte: defæti vàrie spêce són comuneménte conosciûe cómme gàrdo ma a fàn pàrte de âtri géneri, prezénpio:
Xenoturbellida
Taxonavigaçion
Xenoturbellida
Distribusion
Ancheu i Xenoturbellida son stæti trovæ in to Mâ Bàltico soö.
Nebraska
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unîi d'América thumb|right|200px|A bandêa do Nebràska thumb|right|200px|A poxiçión do Nebràska in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: State of Nebraska, 37-eximo stato di Stati Unïi d'America da-o 1867. A seu capitâle a l'é Lincoln.
O nomme Nebraska o vegne da-a léngua indiann-a Oto e o veu dî "ægua ciann-a".
1661
thumb|200px|center|Jean Varin, O cardinâle [[Giùlio Mazarino (14 lûggio 1602-9 marso 1661), medàggia de brónso, 1659 (Musée de la Monnaie - Pariggi)]]
Diu vi salvi Regina
miniatura|318x318px|A bandêa da [[Corsega|Còrsega]] Dio vi salvi Regina (in còrso: Diu vi salvi Regina; in ligure: Dîo o ve sarve Reginn-a) o l'é 'n canto religiôzo pe-a Vèrgine Marîa, scrîo da Françesco de Gerolamo into 1676. O l'é stæto adottòu comme inno naçionâle da Còrsega into 1735, dopo êse stæto legermente modificòu.
Gentîle Bellini
Gentîle Bellini (Gentile Bellini) (Venessia, 1429-Venéssia, 23 frevâ 1507) o l'é stæto 'n pittô e 'n medaggìsta de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|right|[[Gentîle Bellini, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769 ]]
Vìtta
thumb|130px|left|O sultàn Mòuma II, 1480 ca., medàggia de brónso ([[National Gallery of Art - Washington, D.C.)]]
Nigeria
thumb|200px|right|A bandêa da Nigéia thumb|right|250px|A poxiçión da Nigéia in sciâ càrta giögràfica A Nigeia (Nomme ofiçiâ: Federal Republic of Nigeria) a l'é in stato de l'Africa centro òcidentâle indipendénte da-o 1960, a seu capitâ a l'é Abuja. A léngoa ofiçiâ a l'é l'ingleize. A g'à 'na popolaçion de ciù o mêno 186.000.000 abitanti.
Scibén che a Nigéia a l'é fòscia o stâto ciù ricco de l'Africa graçie a-i seu giaciménti de petròlio, o l'é ascì o stâto con ciù pövei do mondo dòppo avéi sorpasòu anche l'India comme nùmero di pövei. O 67% da seu popolaçion o vîve sott'a-a lìnia da povertæ.
Annicco
Annicco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|300x300px|O santoâio da Madònna da Néive (Barzaniga)|centro
Provinsa de Anconn-a
miniatura|Màppa da Provinsa de Anconn-a A Provinsa de Anconn-a a gh'à 47 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Marche in Italia.
San Bertumê (cumüna)
San Bertumê (ascì San Bertumê au Mâ o San Bertumê du Sêrvu, scrìtu intu scistémma ṡeneṡe San Bertomê do Çervo, in italiàn San Bartolomeo al Mare) a l'è ina cumüna in ta Pruvinsa de Inpeia, ch'a cunta 3904 rexidenti (au 2019).
Geugrafìa
Sitàe balneàre da Rivêa de Punente, San Bertumê a se tröva a 9 chilometri da Inpéria, in tu cunprensôiu du Gurfu de Diàn, assemme a âutre 6 cumüne (Sêrvu, A Maina de Dian, Dian Arentìn, Dian San Pê, U Castellu de Dian e A Villa).
U mudernu abitâu u se colluca in ta fascia da costa, ucupàndu in'ârea de 11 km2, a l'estremitê de punente da Valâ du Steria. A l'internu ghe sun ascì e frasiui de Paiöa e Ciappa, ciü e burgâe da Ruve, Puiô, Viali, Stêri, San Scimun, Richiéri, Fréschi, Servini e da Rocca.
Etàe prerumana
Poche e sun e testimunianse de l'etàe prerumana, difatti nu sun restâe trasse evidenti düante a duminasiun da tribù di Lìgüri Ingauni, che cuntrulavan u teritôiu cunpreṡu fra Ineja e Finâ. Se sa che generalmènte a bassa valâ du Steria a l'ea du tüttu spupulâ, sarvu quarche nücleu iṡulâu, vistu che se prefeîva luntanâse daa còsta pe méju cuntrulà e ṡone vixine.
Cun a vitôia di Rumai in si Cartagineṡi e e pupulasiui du punente (aleâe a velli), utegnüa grassie a l'asiun militâre du cònsole Lucio Emilio Paolo in tu 181 a.C., u növu municipium arbenganeṡe u sciòrbe ascì i teritôi vixini, in ti quali caṡṡe ascì San Bertumê.
Etàe Clascica
Sentru inpurtante du periudu ruman u l'ea a Ruve, dund'e dun stâite purtâe aa lüxe diferenti ruvine de st'epuca là, in pagus ligâu au presedente Locus Bormani, dedicâu a 'n'antiga divinitàe lìgüre, ciü arcüne tunbe e âutri resti de edifissi, cun tütta 'na séie de reperti de valù, aùa tütelâi e cunservâi.
Mediuevu
Quand'u càṡṡe l'Inpeu Ruman u paìṡe u 'travèrsa in periudu de decadensa, invàṡu dai Vansali, fin a l'arìvu di Biṡantin, che dan in növu inpulsu a l'ecunumia e crean de furtificasiui in ta fascia custiera e in ti valichi muntani, inütili peò de frunte ai Lungubardi e ai Franchi, ch'i portan ascì chi u scistemma feudale.
In te l'annu 888 San Bertumê a vegne inseïa drentu au Cumitâu Arbenganéṡe, faxente parte da Marca Arduinica, 'ndandu inta divixun de Dian. Segue pe questu e vicènde da sitàe vixina, quande du 1091 a mànca Adelaide de Suṡa e u feudu u vegne pïâu da Bonifacio del Vasto, capustipite di marcheṡi de Claveṡana.
I pusedimenti da vàlle Steria i nu l'éan cunpletamente sutta u cuntròllu di marcheṡi, difatti sti chi i duxévan divìddela cun i muneghi du cunventu benedetin de l'Ìṡsua, ch'u l'axéva utegnüu ina quòtta de pusèssu dai predecesùi.
Vint’anni dòppu u mèximu marcheṡe u strénṡe in aleânsa cun Ṡena: sta chi a prevedéva u rifurnimentu de trüppe, a pàttu de 'na prutesiun tempestìva. A situasiun a se faxéva senpre ciü cuntruversa, cun quélla parte parte de duminiu sutta aa cumüna de Arbenga: pe rirolve se decidde, grassie aa nòmina de dui arbitri, eleṡüi du 1196, ch'i ricunusce u dirittu di arbenganeṡi de riséve e tàsce da parte da pupulasiun.
I patti i l'àn vìtta vìtta breve, scicumme che Arbenga a sédde, in tu 1198, i sò pusedimènti ai Fràtti Uspedaliéi Gerüsulimitâi de San Giuàn.
A Andöa, in tu 1221, u möe Bunifassiu I, fâitu ch'u pòrta ae pruteste di dianeṡi, apugiâi da Arbenga, da tenpu in cunflittu cu-i marcheṡi. L'ànnu ch'u végne, sti chi i pröva a atacà u castéllu de Sêrvu, ma aa fìn, cun l'interventu da Repübbrica de Ṡena, sun fursâi a retiâse. Cölli d'Arbenga i déve invêce pagà in tribütu de duxéntu libbre.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
miniatura|Vìsta da gêxa de l'ecs abaçîa da Madònna da Sanitæ.|300x300px A gêxa abaçîa da Madònna da Sanitæ a l'é 'n scîto sâcro catòlico de Zêna scitoòu inta zöna conpréiza tra a crêuza de Sant'Ànna e quélla de Sàn Rochìn, in çìmma a-a montâ da-o mæximo nómme, into quartê de Castelétto. D'ancheu a l'é pàrte da paròcchia de Sàn Pòulo.
San Bertumê (cumüna)
Mediuevu
I rapòrti cuscì i diventan maniman senpre peṡṡu, ma a rende ancù ciü grâve a sistuasiun se ghe mette a gestiun di dumìni, cunscideâi ingestìbili. Aa presensa du parlamentu de Diàn, cu-a rapreṡentansa de Guiffredo di Piovano (pudestàe), Utùn e Bunifassiu II Tagliaferro de Claveṡana i vende aa Repübbrica u teritòiu dianeṡe, cun âttu üfisiâle datâu l'8 de ṡügnu du 1228.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
A gêxa de Sàn Benardìn
A gêxa da Madònna da Sanitæ a no l'é stæta a prìmma costruçión religiôza a êse tiâ sciù inta zöna; defæti, a-o mêno da-o 1455, gh'êa chi a gêxétta de "Sàn Benardìn de fêua da pòrta de l'Acasêua". Scibén ch'a no l'é ciæa a dæta da costruçión de sto cazaménto chi, de segûo a remónta a-o moménto sùbito dòppo a-a diciaraçión de santitæ de Benardìn da Siêna into 1450; ch'o l'êa mòrto into 1444 depoî êse stæto 'n inportànte pacificatô inta polìtica tribolâ de quélli ànni.
San Bertumê (cumüna)
Mediuevu
A sistuasiùn a turna a cangià cun l'uniun da caṡâ di Claveṡana cu quélla di Du Carettu, avegnüa intu 1320. A sti chi u vegne ricunusciüu u cuntrollu da metài du feudu de Sêrvu, mentre a restante parte a finìsce i màn ai Dôia, ch'i ereditan i pusedimenti da vàlle Steria, ina votta sparìi i cavaliêri de Rodi, duminatùi preedenti.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
A gêxa de Sàn Benardìn
Conpletâ dónca d'in gîo a-o 1455, a gêxétta a l'é stæta afidâ, into 1486, a-i móneghi basilién de l'arénte monestê de Sàn Bertomê di Armêni da-o cardinâ Pòulo Fregôxo. Sto cazaménto chi, scibén ch'o l'é stæto fîto caciòu zu pi-â realizaçión da nêuva abaçîa, o l'é restòu inta toponomàstega do pòsto dàndo o sò nómme a-a zöna, a-a Montâ ch'a pàrte da Madònna da Sanitæ e a l'arénte tòcco de miâge de çénta co-a sò pòrta, costroîo into sécolo XVII inte l'ànbito da realizaçión de Miâge Nêuve lóngo a crénn-a do Mónte Pêado.
L'abaçîa
miniatura|300x300px|Vìsta da gêxa con, da-arénte, l'antîga abaçîa, danezâ into córso da goæra e caciâ do tùtto zu sùbito dòppo. A stöia da gêxa-abaçîa da Madònna da Sanitæ a l'é ligâ in mòddo stréito a quélla da famìggia de lignêua di De Mâi. A sò costruçión a l'é stæta vosciûa da-o marchéize Stêva De Mâi, bezâvo de l'òmònimo dûxe da Repùbrica de Zêna, propiêtâio de sto terén chi e da gêxétta de Sàn Benardìn za vèrso a fìn do Çinqueçénto, óltre che de tære ciù a sùd dónde o l'àiva fæto costroî a sò rescidénsa da stæ e a vixìnn-a tôre de diféiza.
San Bertumê (cumüna)
Mediuevu
In tu 1349 se rîva a 'n acòrdiu cu-a Repübbrica, pe a cessiun da metài du Sêrvu, au quâle u ne segue ascì in âutru. Cun st'ürtimu se riscàtta püe a cuncesiun utegnüa intu 1331, da Cassan di Dôia. A duminasiun ṡeneṡe a cumensa a-i 25 setenbre du mèximu ànnu, destinâ a düâ fin au Settesentu.
Etàe muderna
A picenina cumünitàe de San Bertumê, inti seculi de duminasiun, a l'éa baṡâ in sc'in ecunumìa agricula (fìghe, agrümmi, uìve, vìi), prinsipalmente longu a fàsccia da còsta.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
L'abaçîa
Anàndo aprêuvo a-o testaménto do marchéize do 1592, a sò fìggia Diànn-a a l'à domandòu a-o pàppa Cleménte VIII o permìsso de caciâ zu a vêgia capélla, de mòddo de fâ o pòsto a 'na gêxa patrìçia pi-â pròpia cazàdda ciù gròssa e decorâ, sott'a-o tìtolo de "Abaçîa da Madònna da Sanitæ". O Stêva De Mâi, dexiderôzo d'inandiâ fîto e òpere de realizaçión, o l'àiva za fæto preparâ o progètto do cazaménto da pàrte de l'avoxòu architétto lìgure Zâne Ponzéllo, ch'o l'êa in quélli ànni "architétto generâle da Repùbrica". Pe de ciù, o marchéize o l'à stabilîo che, depoî a sò mòrte, tùtti i goâgni che vegnîvan da-e sò salìnn-e in Spàgna, spécce quélle de Badaxos e in Andalózia, foîsan destinæ a-i travàggi pi-â costruçión da gêxa e che a sò sàrma a no vegnìsse asoterâ in mòddo definitîvo da âtre pàrte, pe poéila stramûa inta nêuva gêxa a-a fìn di travàggi. In sciâ fìn, into 1593, cómme són arivæ i permìsci da Rómma l'òpera de costruçión a l'é stæta incomensâ.
Inte l'ànno 1614, co-a costruçión ch'a l'êa squæxi conpletâ, a gêxa a l'é stæta diciarâ da-o çeimonê de l'arçivéscovo cardinâ Òràçio Spìnoa cómme adàtta pò-u cùlto, co-i De Mâi che, aprêuvo a 'na licénsa concéssa da-o cardinâ mæximo, àn afidòu a nêuva abaçîa a-i Carmelitén Descâsci de l'arénte convénto de Sant'Ànna, ch'àn dónca comensòu a dîghe méssa e a stâ inte l'arénte cazaménto a lô riservòu. Finîi i travàggi into 1635, o patrón de l'abaçîa Ansâdo De Mâi, vegnûo magiô d’etæ, co-în àtto rogòu da-o scrivàn Zâne Pòggi, o l'à afidòu do tùtto o cazaménto e i terén d'in gîo a-i Carmelitén Descâsci, che pöco dòppo àn stabilîo chi a sêde da sò schêua. L'abòu da Madònna da Sanitæ, ch'o no l'àiva l'òbligo de rescidénsa inte l'abaçîa, segóndo o sò regolaménto o dovéiva êse çernûo tra o cêgo secolâ da-o patrón da gêxa e o vegnîva pöi nominòu da l'arçivéscovo.
San Bertumê (cumüna)
Etàe muderna
Aministrativamente u puré pulìticu u l'éa ligâu au mandamentu du Sêrvu, cun in cunséju de 48 menbri, rifeìu ae càuṡe sivìli. Pe quelle penâli a deciṡiun a riguardàva u pudestàe du Portu.
Rilevânte, in tu Sinquesentu, l'incursiui di piràtti barbaéschi, ch'i l'axeva atacâu u castéllu serveṡe ai 21 de maṡṡu du 1557. U peìgu rapreṡentâu u se trasfurma in mutìvu de lìte fra e due cumünitàe, vistu che cölli du paiṡe s'éan refüâi de furnì denàu e òmmi pe a riparasiun di danni.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
L'abaçîa
Co-o sccéuppo da rivoluçión françéize e, into 1797, de quélla zenéize ascì, coscì cómme tànte âtre propiêtæ da Gêxa inta zöna, l'abaçîa a l'é stæta confiscâ da-o govèrno da Repùbrica Lìgure e i pàddri carmelitén són stæti dónca caciæ. A ògni mòddo, dæto che ni a gêxa ni o convénto da-arénte êan de propiêtæ di Carmelitén Descâsci ma benscì di marchéixi De Mâi, conservàndo quésti 'na çèrta outoritæ e òtegnûi tórna i sò privilêgi co-a fìn do regìmme "democràtico", són dónca ariescîi a ricuperâ o contròllo de l'abaçîa inte l'ànno 1807. Depoî a-a chéita de l'inpêro françéize e a sucescîva pérdia da lìgure indipendénsa, inte l'ànno 1821, méntre l'abòu o l'êa l'Agostìn De Mâi, futûro véscovo de Sànn-a, i marchéixi patroìn àn decîzo d'afidâ a gêxa e o convénto a-e móneghe de claozûa da Vixitaçión de Sànta Màia (comuneménte dîte Vixitandìnn-e), órdine fondòu da Sàn Françésco de Sales. Ste móneghe chi, che stâvan into convénto de Móneghe Turchìnn-e de Castelétto, són stæte çernûe aprêuvo a-o fæto ch'àivan comensòu a inandiâ, inta Madònna da Sanitæ, 'n convìtto pe-e figétte da nobiltæ zenéize. Coscì, depoî a l'aprovaçión do rè e do pàppa Pîo VII, arivâ into 1822, finîe e òpere d'adataménto do monestê inte l'ànno a vegnî e móneghe àn fæto stramûo chi.
San Bertumê (cumüna)
Etàe muderna
Sücescivamente, cu-e invaṡsiùi di bàrbai aturnu aa fìn du séculu a cumünitàe a decidde de tià sciü ina tûre de difeṡa e de cuntròllu da fàsscia da còsta, curispundente a cöllu ch'aù u l'è u bastiùn de Santa Maïa.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
L'abaçîa
Inte l'ànno 1870 gh'é stæta 'n'iroçión de trùppe sardegnòlle into monestê, ch'àn sachezòu i arêdi e che voriéivan confiscâ o cazaménto ascì ma, aprêuvo a l'intervénto di marchéixi, e móneghe són posciûe restâghe. Into 1924 i De Mâi àn però renonçiòu a-i sò dirìtti in sce l'abaçîa, formàndo con âtri çitadìn a "Socjêtæ Anònima Bêni Inmòbili Sanitæ" che, da nêuva propiêtâia do cazaménto, a l'àiva comensòu a vénde i terén a sùd e a ponénte do monestê (ö sæ lóngo a Stràdda de l'Antönio Cròcco), conservàndo sôlo a gêxa, o convénto e-e tære coltivæ vèrso nòrd e levànte.
L'abaçîa, a partî da-i 12 de zùgno do 1934, a l'é stæta catalogâ co-in decrétto ministeriâle tra i monuménti d'interèsse naçionâle ma, purtròppo, a-i 12 d'òtôbre do 1942 a l'à patîo di gròsci dànni inte un di bonbardaménti da çitæ inta Segónda Goæra Mondiâle, co-e móneghe che se són dovûe trasferî da 'n'âtra pàrte. A ògni mòddo, dòppo a fìn da goæra, s'é decîza a refæta sôlo da pàrte de ponénte do cazaménto, co-a gêxa ch'a l'êa stæta dónca serâ. In sciâ fìn, e móneghe àn fæto stramûo inte 'n monestê de Ciâvai, donàndo e sò quöte di inmòbili a-o monestê de Sànta Màia, ch'o l'à vendûo l'intrêgo cazaménto de fêua da gêxa a vàrie inpréize inmobiliâri, ch'àn dónca caciòu zu o rèsto de l'abaçîa.
San Bertumê (cumüna)
Etàe cuntempuranea
A seguitu de l'invaxun du teritôiu lìgüre da parte di rivulusiunàri franseṡi, datâ du 1794, gh'è stâitu in forte cangiamentu aministrativu, tantu che sutta aa Repübbrica Ligüre se mudifican i urdinamenti du Sêrvu, destacàndu San Bertumê, Ciàppa e Pairöa dae âutre vìlle, a furmâ ina cumüna indipendente.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
Ricostruçión
Sôlo quàrche dêxénn-a d’ànni dòppo a goæra, aprêuvo a l'interesaménto dirétto do cardinâ Giöxèppe Scîri, in sciâ fìn s'é decîzo d'inandiâ i travàggi pi-â sò ricostruçión. Defæti e móneghe visitandìnn-e àivan decîzo de fâ stramûo inte 'n âtro monestê e, afidòu 'n incàrego inportànte in çitæ a-o pàreco Zâne Izétta, o cardinâ o gh'àiva consegiòu d'anâ inte l'apartaménto de l'ecs scàgno do capelàn de l'abaçîa. Inte sto mòddo chi o præ Zâne o l'à "ereditòu" o dovéi de tegnî avèrta a gêxa patrìçia di De Mâi, vegiàndo in scê tónbe di sò antenæ, scibén che, inte 'n prìmmo moménto, o l'òfiçiâva inte 'na capelétta picìnn-a alestîa da-arénte a-a gêxa, ch'a l'êa stæta danezâ lê ascì da-i bonbardaménti.
San Bertumê (cumüna)
Etàe cuntempuranea
Vegne creâu alùa u cantun du Sêrvu, reṡüu da quattru menbri, numinâi dai diferenti municipi. Cun l'anesciun a l'Inpeu Franseṡe, San Bertumê u finisce drentu au Dipartimentu de Muntenötte, pe poi, ina vòtta caüttu, entrâ intu Regnu de Sardegna.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
Ricostruçión
L'òpera de refæta, afidâ a l'inzegnê Unbèrto Pagnìn (o màio da marchéiza Giuliànn-a De Mâi) e gràçie a l'agiùtto do génio civîle e a-e òfèrte di parochién ascì, a l'à permìsso o recùpero conplêto da gêxa, consegnâ da l'arçivéscovo mæximo a-o cùlto di fedêli into 1965, doî ànni dòppo a fìn di travàggi.
San Bertumê (cumüna)
Etàe cuntempuranea
Inisialmente sutta a divixun de Nissa, poi inta pruvinsa du Pòrtu, da quande, intu 1860 a l'avegne a cesiùn du teritôiu nisardu aa Fransa. Danegiâu dau teramòttu de Diàn du 1187, vegghe fra e âutre côse a distrusiun da cà cumünâle, u sfundamentu du teitu da paruchiâle e a distrusiun de l'uatôiu ascì.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
O de fêua
A gêxa a se trêuva inte 'na poxiçión rialsâ rispètto a-o livèllo de l'arénte Montâ da Madònna da Sanitæ, a-a quæ a l'é colegâ pe mêzo de 'na dóggia scainâ. A ciànta da gêxa a l'é a éutto lâti, co-ina capélla pe ciaschedùn e a zöna do presbitêio ch'a l'é serâ da 'n cöo ciàtto covèrto da 'n vòrto a véia in sce bâze quadrâta. Da-o céntro do cazaménto a l'é stæta tiâ sciù 'na cópola, realizâ in sce 'n èrto tanbûo a éutto lâti, ciaschedùn dotòu de 'n barcón. Tùtte e strutûe portànti verticâli són fæte co-ina muatûa mésccia, formâ de blòcchi de prîa dûa e de âtri in laterìççi, tegnûi insémme da màlta e rifinîi con crósta da miâge a civîle.
San Bertumê (cumüna)
Etàe cuntempuranea
Au 1947 a cumüna a riṡulta turna indipendente, cu-u nòmme de San Bertumê du Sêrvu, mèntre au dì de ancöi, u nomme u l'è cangiâu in San Bertumê au Mâ, denuminasiun üfisiâle a partì dau 1968.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
O de fêua
O téito o l'é a dóggia fâda e, inta pàrte centrâle, a cópola. O l'é rivestîo co-in mànto de finitûa de abæn e o l'à 'n córmo ch'o l'é pe cóntra fæto de cóppi de chéutto.
A faciâta da gêxa a l'é covèrta a-a vìsta da 'n pòrtego âto 'n ciàn con, a-o sò céntro, o portâ prinçipâ. A-o fiànco do portâ gh'é dôe fìnte chinòlle in stîle corìnçio ch'arézan 'n eleménto òrizóntale sôvia a-o quæ gh'é 'n tìnpano in doî tòcchi separæ con, into mêzo, o stémma da famìggia di De Mâi. O rèsto da fìnta faciâta o l'é fæto in mòddo scimétrîco ascì, con doî barcoìn retangolâri sormontæ da dôe lunétte e, ancón ciù vèrso l'estèrno, con doî nìcci conpréixi tra dôe fìnte chinòlle che, sôvia a l'eleménto òrizóntale, prezéntan doî tìnpani de fórma triangolâre. L'intrêga faciâta a l'é covèrta da crósta da miâge a civîle.
San Bertumê (cumüna)
Ecunumia
L'ecunumia de San Bertumê a l'è fundâ in su türismu e 'n se l'agricultüa.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
O drénto
O drénto da gêxa o l'é spartîo tra doî locâli, ö sæ o pòrtego seròu depoî a-a costruçión e l'àola de fòrma eutagonâle. Partìndo da-o pòrtego, gh'é za e prìmme òpere d'àrte conservæ inta gêxa: in particolâ, in sciâ mancìnn-a, gh'é 'n'inportànte pitûa in sce ciàppa do Lùcco Cangiâxo ch'a rafigûa a Sâcra Famìggia con Nanìn. In sciâ drîta gh'é, pe cóntra, 'n bùsto in màrmo de schêua lìgure de l'Ansâdo De Mâi, amiràlio zenéize do sécolo XIII (da no confònde co-o patrón de l'abaçîa da-o mæximo nómme), che in prinçìpio o l'êa inta capélla di De Mâi da gêxa de Sàn Doménego, caciâ zu into 1826 pe fâ o pòsto a-a nêuva Ciàssa De Feræ.
Into locâle prinçipâ do cazaménto gh'é ascì numerôze òpere, spartîe tra o presbitêio e-e sêi capelétte. O presbitêio, separòu da l'àola da de baléuistre fæte da-o Zâne Tomâxo Orsolìn, o l'à ancón a ciù pàrte di arêdi òriginâli do Seiçénto, de schêua lìgure-lonbàrda e fæti sorviatùtto de màrmo giànco. Drénto l'artâ són conservæ de relìchie de Sàn Zâne præ, ricuperæ inte de catacónbe române, co-o sò portéllo ch'o l'é decoròu co-în êuio in sce ràmmo do 1650 ch'o rafigûa a Çénn-a de Emaus. O croxefìsso da gêxa, fæto d'avòrio, o l'é da fìn de l'Eutoçénto; a pâa d'artâ a l'é 'n'òpera do 1615 ciamâ Madònna da Sanitæ de præ Zânte Narducci.
San Bertumê (cumüna)
Dialettu
A San Bertumê u se parla in dialettu de stampu inpeiéśe (léngua lìgüre) clascificâu intu grùppu de sentru-punènte, scimile a cöllu de Sêrvu.
Feste e fée
A féa ciü inpurtante a l'è a Féa da Cadelora ch'a se tegne a frevà.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
O drénto
O paviménto de l'àola o l'é fæto de ciàppe a éutto lâti de bardìggio alternæ, inti spàççi quadrâti che rèstan, da di tochétti de màrmo giànco. Into presbitêio gh'é pe cóntra 'n motîvo diferénte, realizòu con de ciàppe de màrmo giànco o bardìggio de fórma eutagonâle e retangolâre, mìsse a tìnte alternæ.
San Bertumê (cumüna)
Vie de Cumünicasiùn
thumb|Alenia Aermacchi Sukhoi Superjet 100 (RA-97004), in simma a San Bertumê du Sêrvu, 20 sétenbre du 2010|sinistra
Stradde
U teritòiu cumünàle de San Bertumê u l'è traversâu daa Stradda Statàle 1 Aurelia, ch'a permette u culegamentu cun Sêrvu a levante e cun Diàn a punente.
Feruvìe
San Bertumê u l'axéva ina stasiun in scia Feruvìa Zena-Vintimïa au servissiu ascì da cumüna de Sêrvu, pe sta mutivasiùn chi ciamâ de Sêrvu-San Bertumê. A fermâ a l'è stâita serâ intu 2016 pe l'ativasiun du növu traciâu a dui binari fra Andöa e San Luensu au Mâ.
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
Capelétte
In scî lâti de l'àola, de fêua de quélli dónde gh'é o presbitêio e l'intrâ da gêxa, se trêuvan sêi capelétte, træ in sciâ drîta e-e âtre in sciâ mancìnn-a. In particolâ, inte ciaschedùnn-a de ste chi, gh'é conservòu:
E tònbe
A caxón da sò costruçión cómme gêxa privâ di De Mâi, inta Madònna da Sanitæ gh'é e tònbe di ménbri ciù avoxæ da famìggia. In particolâ, se pêuan aregordâ:
Mali
U Mali (nomme ofiçiâ in françeize République du Mali) u l'è in statu dell' Àfrica Oççidentâ indipendente da-u 1960, a sö capitâ a l'è Bamako. U Mali o l'é sénsa sbóccu in sciô mâ e u confin-na a-u nord con l'Algerîa, a-u est co-u Niger, a-u süd-ovest co-a Guinea e a-u ovest con Senegal e Mauritania. U sö teritöio u l'è prevalentemente dexèrtico. thumbnail|200px|destra|A bandëa do Mali thumbnail|destra|200px|A poxiçión do Mali in sciâ càrta giögràfica
Stöia
I françeixi linsaron a colonizaçiòn de u sö teritöio intu 1864 e intu 1895 u vegne integrou inte l'Àfrica Oççidentâ Françeize. U Mali u s'è proclamou indipendénte intu 1960 co-u nomme de Federaçión du Mali avénte comme prescidente Modibo Keita c'ù vegne amasòu intu 1968, cuscì u prescidente u divénta Moussa Traorè. Ascì Traorè vegne depoxitou intu 1991 e cuscì l'ànno dòppo sun state fæte e primme eleçiòn inta stoïa du Mali. Inte queste eleçiòn vegne életto Alpha Oumar Konarè c'ù l'è düou fin a-u 2002 quande vegne sostituîo da Amadou Toumani Tourè. Da-u 2008 gh'é de-e rivoluçión au nord pe córpa du grüppo etnico di Tuareg, che sun senpre stæti discriminæ. Intu 2011 vegne elètta a primma prescidente dònna, Cissè Miriam Sidibè.
Geögrafia
U Mali u l'è scitüou inte l'Afrìca Oççidentâ intramêzo au Tròpicu du Càncou e a-a fàscia equatoriâ. U conprende in tòcco du Sahara, u l'è trapassou da u sciümme Niger, gh'é ascì de cadenn-e montagnôse cómme: Adrar des Iforas, i monti Kenieba, l'èrtociàn de Bambouk. Oltre au Niger gh'é di âtri sciümmi cómme: u Senegal e u Fouta Djalon. Cómme clìmma invéce au nord u l'è in clìmma sahariàn, au süd pe contra cêuve de lóngo. Pe quante reguarda e ciànte ghe abbòndansa de baobab e èrboi de frûta. Invéce di animæ gh'é de scìmie, felìn e coccodrilli.
Popolaçión
A popolaçión totâle à l'è de 16.164.580, a denscitæ de popolaçión à l'è asæ bassa, a se arsa sôlo intu süd che òccopa u 40% du pàise.
Rivodutri
Rivodutri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
San Giaixu ra Çima
San Giaixu ra Çima (italian: San Biagio della Cima) u l'è 'n paise de 1273 abitanti ch'u fa comüṉ iṉ t'a Provinsa de Imperia in Ligüȓia.
Certosa di Pavia (comune)
Certosa di Pavia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Ruanda
thumb|200px|right|A bandêa do Roànda thumb|right|250px|A poxiçión do Roànda in sciâ carta giögràfica Roanda (nommi ofiçiæ: Repubulika y'u Rwanda in kinyarwanda, République du Rwanda in françèize e Republic of Rwanda in ingleize), stato de l'Africa çentro-orientâ indipendente da-o 1962, a sò capitâ a l'é Kigali.
Lazzate
Lazzate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Islanda
L'Islànda (Ísland in islandéize, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
Giögrafîa
L'Islànda a l'é 'n'îzoa scitoâ inte l'Òcéano Atlàntico do nòrd e de òrìgine vulcànica. Defæti a se trêuva in sciâ dorsâle médio-atlàntica, da quæ a l'é l'ùnico tòcco sôvia o livéllo do mâ, e a l'à 'n plateu vulcànico centrâle ch'o l'erùtta de lóngo squæxi ininterotaménte. L'intèrno de l'îzoa o l'é òcupòu da 'n plateu formòu d'ænn-a, cànpi de lâva, montàgne, giasæ e vàrri sciùmmi che chìnn-an vèrso e cianûe lóngo a còsta. L'Islànda a l'é ascâdâ da-a Corénte do Górfo e defæti, scibén ch'a se trêuva a 'n'âta latitùdine (apénn-a a sùd do cìrcolo polâre àrtico), a l'à de tenperatûe mêno rìgide e con de stæ tépide a despæto do clìmma polâre tìpico da zöna.
A capitâle de l'Islànda, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Reykjavík, inta quæ àrea metropolitànn-a ghe sta ciù do 65% da popolaçión totâle do pàize. L'Islànda a l'é o stâto sovràn eoropêo co-a ciù bàssa denscitæ de popolaçión, pægia a 3,5 abitànti pe chilòmetro quàddro. L'islandéize, léngoa germànica setentrionâle parlâ da-a ciù pàrte da popolaçión, a vêgne da l'antîgo norén de ponénte e a l'é asæ scìmile a-o faröeize.
Stöia
Segóndo l'antîgo manoscrîto do Landnámabók, i prìmmi abitànti de l'îzoa són arivæ inte l'ànno 874, co-o capitànio norvegéize Ingólfr Arnarson ch'o l'é stæto o prìmmo manénte a stabilîse in mòddo stàbile in Islànda. Inti sécoli dòppo Norvegéixi e, in mezûa minô, âtre gènte scandìnave ascì, són emigræ in Islànda, portàndo con lê di thrall, ö sæ di scciâvi, de òrìgine cèltica. L'îzoa a l'êa governâ da-o coscì dîto stâto lìbero d'Islànda, gestîo da 'n parlaménto de abitànti do pòsto ciamòu Althing, o quæ o l'é unn-a de asenblêe legislatîve ciù antîghe ancón in fonçión. Aprêuvo a 'n lóngo perîodo de conflìtto civîle, l'Islànda a l'à acetòu o domìnio norvegéize into sécolo XIII, pasàndo dónca into 1397 inte l'Unión de Kalmar insémme di régni de Norvéggia, Danimàrca e Svéçia. Co-a secesción da-a federaçión da pàrte da Svéçia into 1523, l'Islànda a l'é pasâ sótt'a-o domìnio danéize, o quæ a l'à sponciòu pi-â conversción a-o protestantêximo de l'îzoa into 1550.
Cómme consegoénsa da rivoluçión françéize e de goære napoliòniche, a lòtta indipendentìsta islandéize a s'é fæta ciù açéiza, portàndo inte l'ànno 1918 a-a diciaraçión de indipendénsa co-a creaçión do Régno d'Islànda, in unión personâ co-o rè de Danimàrca. Con l'òcupaçión tedèsca da Danimàrca inta Segónda Goæra Mondiâle, a popolaçión islandéize a l'à votòu, into 1944, de trasformâ a pròpria naçión inte 'na Repùbrica, segnàndo a fìn di ùrtimi legàmmi formâli co-a Danimàrca. Scibén che l'Althing o l'êa stæto sospéizo tra o 1799 e o 1845, a repùbrica islandéize a l'é vìsta cómme quélla da-o parlaménto ciù antîgo ancón in càrega a-a giornâ d'ancheu.
Scìnn-a-o sécolo XX l'economîa islandéize a l'êa bazâ sorviatùtto in sciâ pésca e l'agricoltûa, co-o fórte svilùppo econòmico ch'o l'é incomensòu depoî a Segónda Goæra Mondiâle gràçie a l'industrializaçión di inpiànti pi-â lavoraçión do péscio e a-i agiùtti do Ciàn Marshall, con l'îzoa ch'a l'é fîto diventâ unn-a de naçioìn ciù rìcche e svilupæ a-o móndo. A l'é intrâ into Spàçio Econòmico Eoropêo into 1994, fæto ch'o l'à portòu a-a cresciànsa de nêuve ativitæ econòmiche inti setoî da finànsa, de biotecnologîe e da manifatûa ascì.
Economîa e polìtica
L'Islànda a l'é 'n'economîa de mercòu che, paragonâ a quélle di âtri pàixi OECD, a l'à 'n livéllo d'inpoxiçión fiscâle asæ contegnûo, óltre che o livéllo de asociaçión scindacâle ciù âto do móndo. A ògni mòddo a consèrva 'n fórte stâto sociâle, bazòu in sciô do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. A naçión a l'âto livéllo de stabilitæ econòmica, sociâle e democràtica, óltre che de egoaliànsa, trovàndose a-o tèrso pòsto a-o móndo pe richéssa mediànn-a pe çitadìn. Inte l'ànno 2020 a l'êa a-o quàrto pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno e a-o prìmmo pe-o Global Peace Index. A naçión a l'é alimentâ squæxi do tùtto da energîa rinovàbile.
A coltûa islandéize a l'é bazâ in sce l'òrìgine scandìnava da naçión, co-a ciù pàrte di abitànti de l'îzoa che són di discendénti di manénti vichìnghi e cèltichi. A popolaçión do pàize a l'é a ciù picìnn-a tra quélle di ménbri da NATO, òrganizaçión inta quæ a l'é l'ùnico stâto sovràn sénsa 'n ezèrcito ma sôlo co-in còrpo de goàrdia costêa.
Centro Valle Intelvi
Centro Valle Intelvi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Xenoturbellidae
Taxonavigaçion
Lengua galissiann-a
O Galiçiàn (Galego) a l'è 'na léngoa do grùppo lengoistego italico òcidentâle, pròpia da Galiçia, dónde a l'è a léngoa ofiçiâ insémme a-o Spagnòllo, segóndo a costituçión da Spàgna e o statûto d'outonomîa da Galiçia.
Difuxón
sinistra|miniatura|400x400px|Màppa detagiâ di divèrsci dialétti da léngoa galiçiànn-a. Se stima che, into 2005, i seu parlànti saiéivan 3.188.400, nùmero in diminuçión. A l'è parlâ inta Galiçia e inta seu periferîa ascì, cómme in çerti comûni de provinse de Zamora e León, e o nòrd do Pòrtogallo. A l'è môlto vixìnn-a a-o Portoghéize e co quélla léngoa a formâva 'n'unitæ lengoistega into medioêvo, dïta galego-português.
E comunitæ d'emigræ galiçiànn-i into Sûdamerica (speçialmente a l'Argentinn-a, Venezuela, Uruguay, Cubba e Mescico) e in çerti pàizi eoropêi a conservan ma in mòddo pövou.
1729
thumb|400px|center|[[Ibrahim Motafareka Turky, O Górfo Persico inte 'na màppa ottomann-a do 1729]]
Bremerhaven
Bremerhaven a l'é 'na çitæ tedesca ch'a fa parte da çitæ-stato ciamâ Franca Çitæ Anseatica de Brema.
Descriçion e stöia
Bremerhaven a gh'à 113.000 abitanti.
Gromo
Gromo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Scimon Vignozo
thumb|300px|right|Izoa de Scio Scimon Vignozo, armiraggio zeneize, cappo da spediçion che do 1346 a riconqustò l'izoa de Scio a-o Comun de Zena.
Vitta
Into corso de lotte secolæ e sangoinente che scciancavan o Comun de Zena, un strœuppo d'estrinseghi o s'ea aniao do 1331 in Roccabruña e Monnego, castelli di Grimadi, in liga co-i quæ començon into 1345 a alestî un ezerçito de 10.000 ommi e 'na flotta de 30 galee. A tâ avizo, o duxe Zane da Morta o nominò incontinente quattro ofiçiæ che provedessan a-a difeiza da çitæ: Zane Tarigo, Domennego Gaibado, Pasquâ de Fornao, e Tomaxo Morando de Levanto. Trovandose o tezóo pubbrico vœuo, o Conseggio o deliberò de fâ armâ a speize di privæ 25 e ciu galee: o Comun o se saiæ obrigao a compensâ a-i armatoî tutte e speize e i danni eventoæ, ófrindo in segurtæ o produto de l'apâto de varri daççi de l'amontâ de lie 20,000, co-o patto adiçionâ che i armatoî, pe scin che no foisan do tutto ressarçii, gh'æsan à restâ into possesso de tutte e eventuæ conquiste da fâse into corso da guæra.
Averto o concorso, se prezentò quarantequattro probi viri, sette nobbili e trentesette popolen, che se deciaron pronti a armâ 'na galea ciaschedun; ma quande i quattro proveditoî domandon che i armatoî depoxitessan lie 400 ciaschedun, pe segurtæ d’adempimento da parte so, chinze di quarantequattro s'aretion. I restanti vintinœuve armon atretante galee, i 19 zenâ 1346, e un de lô o fu nominao armiraggio, o valente popolan Scimon Vignozo.
I 22 do mæximo meize, o Duxe o ghe porze' con gran solenitæ o gonfao da çitæ in ciaçça S. Loenço, e trei meixi doppo (i 24 d’arvî) o Vignozo o sarpò a-a testa de 'n ezerçito de 6000 ommi. I estrinseghi in Monnego, preixi a-a cheita, fuzin a Marseggia; e intræ ciu tardi a-o serviççio da França inta guæra contra i Ingreixi, i ciu tanti trovon a morte inta bataggia de Crécy.
Scacciao i rebelli sença corpo fei, o Vignozo o tornò a Zena, o dette e nœuve di avegnimenti, e o partì torna i 3 de mazzo pe proteze e colonnie zeneixi in Crimea ascidiæ da-i Mongoli (da quell'asciddio saiæ partio a pedemmia de pæsta bubonnega che 'nto gio de quarche pochi anni a l'aviæ amezao a popolaçion de l'Œüropa intrega).
Stradda faxendo, o mandò a goasto Tæraxiña e Trajetto sogette a-o conte Nichiozo Gaitan de Fondi, nemigo da Repubbrica, e o misse poiia a-a regiña de Nappoli inta so capitâ. I 8 de zugno o preize tæra into porto de Neigroponte, dond'o s’imbatte' inte vintisêi galee Veneçiañe e Rodeize, comandæ da-o Derfin de Vienna Umberto II, ch'ean in sce-e mosse de tentâ a conquista de Scîo.
O Vignozo, apeña informao do sto disegno, o protestò: l’izoa, a-o pâo de Fœugge, a l'ea propietæ zeneize, za stæta possedimento da famiggia Zacaja, e a l'ea vegnua into poei di Greghi soo che pe 'n vî tradimento; l'ea quindi so l’impreiza, e l’œuvia da vendetta. Indærno l'Umberto o l'inviò a unîse a lê, ofrindoghe un donativo annoâ de 10,000 monæe d’óo, e promettendo pe-i atri armatoî 30,000 fiorin d’óo in contanti e de gioie. Ghe ruppe i sœunni o pensceo che l’izoa a poese finî inte moen a-i Veneçien, e o lasciò o porto in coint'e sprescia velezando drito pe Scio, dond'o de' fondo i 15 de zugno. L'aiva preceduo træ so galee, incaregæ de dâ avizo a-o Kybos do dizegno de l'Umberto e d'ófrîghe l'agiutto da flotta zeneize, a patto ch'o l'inarboese insci-ô castello a bandea de Zena e o pigesse con lê dozze ò chinze Zeneixi comme clienti: chè se mai tâ cosa a despiaxesse a l'impiàixe Anna de Constantinoppoli, se sæ trovao o moddo d'asccianâ ogni dificortæ. O Kybos e i primati de Scio acugettan l’oferta con scrignamenti: « che liatri no g'aivan de bezœugno d’agiutto, e ch'ean boin a tegnî a segno sciña çento galee zeneixi ò atre che foisan ». — A-a quæ risposta fu da pœu conforme l’acugença fæta a-o Scimon, a quæ flotta a fu riçevua co-o crio « dabasso i Zeneixi », acompagnao da 'na gragnoâ de frecce, giavelotti e sasci. Inagrio da tant'agrecco, o Scimon o zuò de no partîse che doppo avei assogettao l’izoa intrega.
O l'undeman 16 zugno — de venardì — o començò subbito a investî a capitâ da-a parte de tæra e de mâ; e doppo longa e incagnia lotta, inta quæ fu fejo 500 assalitoî, l'ostinaçion di Zeneixi a sforçò a çittæ ancon primma che foise tramontao o sô. Inti giorni sucescivi i Zeneixi ocupon tutta a contrâ do mastiço e sêi castelli vexin, tra i quæ Cardamile, Valisso e o Petio. O giorno 21 o Kybos o l'ea za reduto a-a sola Acroppoli de Scio, inta quæ o s’ea trincerao. O Vignozo o gh'ísò promê un’âta miagia munia de tore e scaagoæti, e o serò l’intrata do porto scin a-a gexa de S. Scilidoo co-ina cheña longa 1800 braççe. O Kybos o sostègne o brocco pe trei meixi; ma a-a fin fæta a famme a-o costrense a rendise. A capitolaçion a fu firmâ i 12 settembre, inta gexa de S. Nichiozo, da-o Vignozo, da-i atri cappi da flotta e da-o Constantin de Scio, procuao do Kybos.
O quæ urtimo, intento ançitutto a provedde a-i interesci so e di proscimi conzonti, o zuò fedeltæ e obediença a-a Repubbrica, e o l'ebbe in cangio amnistia piña pe-i fæti do 1329, a çiteinança zeneize sotta o nomme de « Zane Çibbo », a conferma di so ben e di privileggi concèscighe da l'impiao, e l’inmunitæ da tutte e tasce dirette pe lê mæximo, so fræ Costa e so nevo Michê Coreize. Otr'a ço, ghe sæ stæto pagao into corso de trei anni 7000 pèrpei in trei versamenti; e o monestê de S. Maja presso a tore Siçillia, soggetto a-o patronægo do Çibbo, o l'aviæ conservao e so intræ.
Pigiao possesso do castello, o Scimon o promisse de difende l'izoa contra l’imperatô; i abitanti, d’aoa inanti, rezui da 'n poistæ zeneize e segondo e lezze da Repubbrica, saieivan stæti segui de so persoñe e di so avei, e avieivan exerçitao liberamente o so curto religiozo; i nobbili avieivan continoao a gódî di so privileggi e crizobolli.
Quant'a-e caze destinæ inta çitæ a abitaçion do poistæ e do so seguito, se vegniæ a 'n amigheive acordio, segge pigiandoe a pixon, segge acatandoe, avanti o 1° mazzo 1347. De caze into castello se n'ocupò subbito 200, pe poeighe alugâ un suffixente presciddio.
Mite verso i vinti, o Vignozo o mantegniva tra i so 'na discipriña færea; e i Scioti ebban ben fito ócaxon d'aprexâ l’inezorabbile rigô co-o quæ o l'atendeiva a fâ rispettâ a so propietæ e a protezili contra ogni soverciaja. Avendo lê proibio a-i so, sotta peña de frusta, de intrâ inti orti e vigne, ghe fu un giorno denonçiao comme transgressô do divieto o proppio figgio Françesco. Zeneixi e Scioti invocon a so cremença, aligando a zoeneçça de l'ófensô. In van: gh'importava de ciu, o rispoze, a giustiççia do capitagno che no a tenieça do poæ; e o l'ordinò che o zoenetto, çento o collo de l’uga aróbâ, o foise frustao in pubbrico. Ni pago de tâ ezempio d'aosteritæ romaña, o Scimon o lasciò ciu tardi a-i Scioti un legato de 500 ducati da erogâse in dœutte de povie fantiñe, voendo che zovessan in quarche moddo a compensâ o danno da lê pi aventua fæto a-i izoen. thumb|left|250px|Donna de Scio Lasciao un presciddio into castello, i 16 de settembre o Scimon o misse a-a veja pe Fœugge Vege, dond'o dette fondo a seja do 17. Respinta l’intimaçion da reiza da-i abitanti, luxingæ da-a spiança de êse liberæ da 'n corpo de Turchi chi s'avexinava, i Zeneixi co-a sollita pronteçça dettan l’assâto subbito l’undeman, ruppan e miage e espugnon o castello doppo quattr'ôe de lotta. De chì mossan pe Fœugge Nœuve, rescidença do Lion Petronas de Ninfeo, scin da-o 1336 lœugotenente impriâ de doe çittæ. Aversao da-a popolaçion, ghe zovò poco i so merçenai Turchi; e o dove' rendise i 20 settembre. A capitolaçion a fava a-i abitanti e mæxime condiçioin proposte a-i Scioti e a disponeiva, inte 'n articcolo adiçionâ, che nisciun membro di antighe dinastie di Zacaje e di Catannei poese possêdighe di ben ni ócupâ de carreghe pubbriche.
Lasciao Zane Çibbo, l’ex-goernao de Scio, inte Fœugge Vege comme comandante zeneize, o Vignozo o l'ea aprœuv'a inçâ a conquista de Tenedo e Lesbo, ma l'impreiza a ghe fu astalâ da l'ópoxiçion de so ciusme, e da l’avizo che Scio a l'ea minaciâ da 'na squadriggia imperiâ conduta da-o Facciolati. Lê o g’acorse: o sbaraggiò i Greghi, no sença perdia, e ordinao ancon quarche dispoxiçioin pe-a segueçça de conquiste, o tornò i 9 novembre a Zena, donde-o poppolo radunao insci-ô mœu o l'acugette tutto sciallante.
E casce pubbriche essendo delongo vœue, o Governo o no poe' sodisfâ a l’obrigo assontose de rimborsâ a-o Vignozo e a-i so socci e speize de l'armamento, ch'amontavan a lie 203.000. Pe sciortî da-a geña, s'adivègne finarmente i 26 frevâ 1347 a 'n compromisso do tenô seguente: a Repubbrica a l'aviæ o dominnio eminente de Scio e de Fœugge, co-a giurisdiçion suprema çivî e criminâ da exerçitâse mediante poistæ e castelen, o drito de prescidiâ i castelli e l’obrigo d'assumme a difeiza militâ de nœuve conquiste.
A-i vintinœuve armatoî (Mahonenses — ecco a primma comparsa do nomme Mahoña ) saiæ spettao o dominnio uttile, sorvetutto a scœussa de imposte dirette e indirette, e o monopollio do mastiçe. A so carrego saieivan e eventuæ speize de guæra.
A Repubbrica a l'aviæ estinto entro vint’anni o debbito de lie 203.000, riaquistando co-o fæto do rimborso o dominnio uttile. S'a l'avesse lasciao passâ o terme prefisso, a l'aviæ conservao soo che-o dominnio eminente. Da-o canto so i Mahoneixi avieivan continoao a scœuve o produto de gabelle zeneixi avue in pegno into 1346.
A convençion a sæ stæta vallida soo duando in Zena o Goerno da parte popolâ; se-a çittæ a l'avesse muao stato, i socci saieivan soluti da ogni vincolo de sogeçion.