cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esperànto
Morfologia
samideano / ménbro de ‘n grùppo de persónn-e che i condivìddan e mæxime òpinioìn (e adêuviòu cómme scinònimo de Esperantìsta); maljunulineto / vegétta Quést’ùrtima, che a peu êse scrîta ascì cómme eta maljunulino, a l’à, in mòddo leterâle, o sénso de contrâio de "zùvena persónn-a fémmina picìnn-a". Prefìsci e sufìsci i no màncan in te quésti doî ezénpi costroîi d’in gîo a-e dôe réixe ide- e jun-:
sam- (pægio, mæximo), mal- (contrâio, òpòsto), -an- (ménbro de ‘n grùppo; abitànte de ‘n lêugo giögràfico; segoâxe de ‘na religión ò teorîa ò dotrìnn-a), -ul- (persónn-a, indivìdoo) e, pe ùrtimo, -et- che o l’à a fonçión de diminutîvo.
Con e terminaçioìn -o, -a, -e, -i pàrte di tànti prefìsci e sufìsci, coscì cómme çèrte prepoxiçioìn, i pêuan dapeu diventâ sostantîvi ò agetîvi ò avèrbi ò vèrbi.
fino (fìn); Finno (Finlandéize) lumo (lûxe), mallumo (scûo); edzo (màio), edzino (mogê), geedzoj (màio e mogê) dónde atrovémmo o prefìsso, ge-, che o l’ìndica che persónn-e ò béstie de tùtti doî i sèssi, in cóbia ò in grùppo che i ségian, i vêgnan conscideræ insémme.
Pronómmi personâli
Prìmma de pasâ a parlâ do vèrbo, vedémmo chîe e particolaritæ di pronómmi personâli:
mi (mi), vi (ti; Lê, de rigoàrdo ), li (lê, maschîle), ŝi (lê, feminîle), ĝi (lê, néotro pe béstie, cöse e figêu picìn), ni (noiâtri, niâtri, noî), vi (voiâtri, viâtri, voî; Voî, de rigoàrdo), ili (loiâtri, liâtri, lô). In ciù, gh’é o pronómme inpersonâle oni (se), o riflescîvo si (se) pe-o sogètto do vèrbo a-a térsa persónn-a scingolâre e plurâle, e mem (mæximo, in persónn-a, da sólo).
Se peu notâ che o pronómme vi o tradûe tànto "ti" che "voiâtri" (e ascì "Lê" e "Voî" de rigoàrdo ò cortexîa): in Esperànto, a diferénsa tra dâse do "ti" e dâse do "lê" (ò do "Voscià") a sta coscì tra o ciamâse pe nómme e l’adêuviâ di tìtoli cómme Sinjoro, Sinjorino, Fraŭlino, Doktoro, Profesoro (Sciô, Sciâ, Scignorìnn-a, Dotô, Profesô) e scìmili. Pe l’ûzo in liteatûa, ma in pràtica no adêuviòu, exìste ascì o pronómme ci (ti) con fonçión confidençiâle ò de relaçión tra persónn-a superiôre e inferiôre.
Da-i pronómmi personâli se recâva i posescîvi, agetîvi e pronómmi, con l’azónta da terminaçión -a (e, quànde necesâio, da -j do plurâle):
O posescîvo sia o no peu êse adêuviòu cómme sogètto da frâze:
Li alvenis kun siaj filoj / Lê o l’é arivòu con i seu fìggi
Li kaj liaj filoj alvenis / Lê e i seu fìggi i són arivæ
Ĉi tiuj estas miaj libroj, la viaj estas tiuj / Quésti i són i mæ lìbbri, i teu (i vòstri) i són quélli.
Verbi
Invariàbili cómme e terminaçioìn gramaticâli i són ascì e divèrse dexinénse mòdâli e tenporâli do vèrbo, dexinénse ùniche pe tùtte e persónn-e, scingolâri ò plurâli (e dónca, a pàrte i vèrbi inpersonâli e a segónda persónn-a scingolâre de l’inperatîvo, no se dêve mâi òmétte i pronómmi personâli pe no creâ confuxón rigoàrdo a-o sogètto do vèrbo):
-as pe l’indicatîvo prezénte: mi skribas / mi scrîvo
-is pe l’indicatîvo pasòu: mi skribis / mi ò scrîto, mi scrivéivo, mi avéiva scrîto
-os pe l’indicatîvo futûro: mi skribos / mi scriviö
-us pe o condiçionâle: mi skribus / mi scriviéiva
-u pe vòlitîvo e inperatîvo: (vi) skribu! / scrîvi (ti)!
Se peu notâ che o pasòu o tradûe a-o mæximo mòddo pasòu pròscimo, inperfètto e trapasòu pròscimo (e ascì, faxéndo riferiménto a l’italiàn, o pasòu e trapasòu remöto, che òmâi in Zenéize i no se adêuvian);
che o vòlitîvo o tradûe o conzontîvo quànde vêgne esprèsso ‘n órdine, ‘na richièsta, ‘na voentæ, un dexidêio:
Mi volas ke vi helpu min / Mi véuggio che ti ti m’agiùtti a mêno che o vèrbo o ségge esperi (sperâ), kredi (crédde), timi (témme), supozi (supónn-e) e scìmili che i vêuan l’ûzo de l’indicatîvo futûro:
Mi esperas ke vi helpos min / Mi spêro che ti ti me agiutiæ
In ciù, exìste o mòddo partiçipiâle in ti ténpi prezénte, pasòu e futûro, atîvo (dexinénse -ant, -int, -ont) e pascîvo (-at, -it, -ot); ògni dexinénsa a peu avéi unn-a de terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e coscì che o partiçìpio o l’asùmme fonçión sostantivâle, agetivâle ò averbiâle. E fórme verbâli partiçipiâli i són, con l’aoxiliâre esti (êse), i ùnici ténpi conpòsti de l’Esperànto.
I ûxi di partiçìppi che ciù de spésso i ricôran i rigoàrdan o pasòu pascîvo in fórma de agetîvo:
Mi memoras la lernitan lecionon / Mi me ricòrdo a leçión studiâ
e o prezénte atîvo uzòu cómme avèrbio a qualificâ l’açión esprèssa da-o vèrbo:
Lernante la lecionon, mi tre klopodas / Studiàndo a leçión, mi me inpégno bén bén
ò uzòu cómme agetîvo quànde o se riferìsce a-o sogètto de l’açión:
Mi estas lernanta la lecionon / Mi stàggo studiàndo a leçión
ò in fórma de sostantîvo:
Mi estas lernanto de Esperanto / Mi són studénte de Esperànto
A mæxima paròlla Esperanto a l’é o partiçìpio prezénte atîvo do vèrbo esperi (sperâ) e, in mòddo leterâle, a veu dî “quéllo ch'o spêra”.
E fórme verbâli negatîve i vêgnan costroîe co-a particèlla ne (no) davànti a-o vèrbo:
Ankoraŭ mi ne legis la hodiaŭan ĵurnalon / Mi no ò ancón lezûo o giornâle de ancheu
dónde se védde che pe l’inperatîvo negatîvo no se adêuvia o vèrbo a l’infinîo cómme in Zenéize. Mîa fâ atençión a-o fæto che in ta frâze no peu êsighe dôe negaçioìn:
i legos neniun libron / Mi no leziö nisciùn lìbbro
Fórme interogatîve
E fórme interogatîve dirètte i dêvan êse introdûte (ò a vòtte conclûze) da-a particèlla interogatîva ĉu:
Ĉu vi volas aĉeti fruktojn? / (Fòscia) ti veu acatâ da frûta?
Vi ŝatis tiun pentraĵon, ĉu? / O t’é piâxûo quéllo quàddro, vêa?
Vi surmetos ĉi tiun jaketon, ĉu ne? / Ti te metiæ sto giachê, no?
ò da ‘na ki-vorto (vorto = paròlla), un di nêuve pronómmi interogatîvi, che i l’àn ascì fonçión de relatîvi:
kiu? (chi?, che?, quæ?), kio? (cöse?), kia? (che génere, spêce, tîpo, qualitæ?), kie? (dónde?, in che pòsto?), kies? (de chi?, de quæ?), kial? (perché?, pe che motîvo, raxón, càoza?), kiel? (cómme?, in che mòddo, mainêa?), kiam? (quànde?), kiom? (quànte?, in che quantitæ?):
Kiu estas tiu viro, kiun mi vidis kun vi? / Chi o l’é quéll’òmmo che mi ò vìsto con ti?
Kiel viaj gepatroj fartas? / Cómme sta teu poæ e teu moæ?
A mæxima particèlla ĉu, ò ‘na ki-vorto, i se prezéntan in te fórme interogatîve indirètte:
Diru al mi, kion vi faris hieraŭ matene / Dìmme cöse t’æ fæto vêi matìn
Mi dezirus scii, kie vi loĝas / Mi voriéiva savéi dónde ti stæ de câza
Mi demandas, ĉu vi konas lin / Me domàndo se ti ti o conósci
In quést’ùrtimo câxo, no se dêve confónde a conzonçión dubitatîva zenéize "se" (ĉu) che a l’introdûxe l’interogaçión indirètta co-o se (se) conzonçión condiçionâle:
Se morgaŭ vi venus, tiam ni parolus pri ĉio / Se domàn voiâtri vegniéi, alantôa parliêmo de tùtto
In te frâxi adêuviæ cómme ezénpi va notòu l’ûzo da vìrgola che in Esperànto a divìdde a propoxiçión prinçipâle da quélla subordinâ.
Descórso indirètto
‘Na particolaritæ scintàttica de l’Esperànto a l’é a corelaçión di ténpi di vèrbi in to descórso indirètto che a dêve corispónde a quélla che a saiéiva se a mæxima frâze a fîse esprèssa in mòddo dirètto. Quésto, a paragón do Zenéize, o pòrta a ‘na diferénsa quànde o ténpo da propoxiçión prinçipâle o l’é a-o pasòu:
Li diris: “Mi iras manĝi” / Lê o l’à dîto: “Mi vàggo a mangiâ”
âtretànto sucêde quànde o ténpo da propoxiçión segondâia o l’é a-o pasòu ò a-o futûro.
Da notâ che a conzonçión subordinànte che (ke) a no va confûza con che agetîvo ò pronómme relatîvo, quésto tradûto co-a ki-vorto "kiu":
Mi diris al vi ke ankoraŭ mi ne legis la libron, kiun vi donis al mi / Mi t’ò dîto che ancón no ò lezûo o lìbbro che ti me avéivi dæto.
Ki-vortoj
E ki-vortoj i fàn pàrte da série de quarànt’e çìnque corelatîvi che i se òtêgnan conbinàndo di eleménti, ò monêmi, iniçiâli (çìnque) con di eleménti finâli (nêuve), ògnidùn co-i seu precîxi fonçioìn e scignificâti:
ki- (relatîvi e interogatîvi); ti- (dimostratîvi); i- (indeterminatîvi); ĉi- (eleménto indicatô de totalitæ); neni- (eleménto indicatô de negaçión ò nullitæ) -u (persónn-a, béstia ò cösa cómme specîfico ògètto do descórso); -o (cösa cómme ògètto genérico, no bén specificòu, do descórso); -a (qualitæ, tîpo, spêce); -e (lêugo); -es (propietæ); -al (motîvo, càoza); -el (mòddo, mainêa); -am (ténpo); -om (quantitæ)
Tra i tànti corelatîvi, ghe n’é divèrsci che i són paròlle d’ûzo frequénte in to descórso:
iu (quàrche, quarchedùn); ĉiu (ògnùn); neniu (nisciùn); io (quarcösa); ĉio (tùtto); nenio (nìnte); ĉies (de tùtti); tial (perciò); tiam (alôa); iam (‘na vòtta, un ténpo); ĉiam (sénpre); neniam (mâi); iom (un pö); …
Ti-vortoj
A quarchedùn di dimostratîvi (ti-vortoj) se peu aconpagnâ, davànti ò dòppo, a particèlla invariàbile ĉi con fonçión de indicatô de pròscimitæ:
tiu (quéllo), ĉi tiu ò tiu ĉi (quésto); tio (quélla cösa), ĉi tio ò tio ĉi (quésta cösa); tie (là), ĉi tie ò tie ĉi (chi)
Comparativi
Quàttro de quésti corelatîvi i se adêuvian pe formâ i conparatîvi de egoaliànsa (Coscì … cómme; Tànto … quànte) co-i agetîvi: Tiel … kiel; e co-i sostantîvi: Tiom … kiom I conparatîvi de magiorànsa e de minorànsa i se costroìscian con:
Pli … ol / Ciù … de; Ciù … che
Malpli … ol / Mêno … de; Mêno … che
o superlatîvo relatîvo (quànde o confrónto o l’é tra dôe sôle persónn-e ò ògètti) con:
La pli … el / O ciù … de; O ciù … fra
La malpli … el / O mêno … de; O mêno … fra
e quànde o l’é tra ‘n sogètto e tùtti i âtri do grùppo conscideròu:
La plej … el / O ciù … de; O ciù … fra
La malplej … el / O mêno … de; O mêno … fra
e o superlatîvo asolûto con l’avèrbio tre (asæ) davànti a l’agetîvo, avèrbio e vèrbo, ò co-i avèrbi multe ò tre multe (bén bén, tànto) quànde se pàrla de quantitæ.
Régola de l’acuzatîvo
Se saiâ notòu, in ti divèrsci ezénpi fæti a propòxito de fórme verbâli, a terminaçión -n. A l’é a régola de l’acuzatîvo, ‘na particolaritæ de l’Esperànto, che o vêgne distìnto da-a dexinénsa ségna-câxo -n aplicâ a nómmi, agetîvi, pronómmi e, in quàrche câxo, a-i avèrbi de lêugo. L’acuzatîvo o se adêuvia quànde o vèrbo tranzitîvo o l’arêze o conpleménto ògètto, ò conpleménto dirètto:
Mi legis la belan libron, kiun mi aĉetis / Mi ò lezûo o bèllo lìbbro che avéivo acatòu
Morgaŭ mi renkontos lin kaj lian edzinon / Domàn mi incontriö lê e seu mogê
o conpleménto de mezûa:
La ĵurnalo kostas unu eŭron / O giornâle o cósta ‘n éorò
La filmo daŭris du horojn kaj duonon / O cîne o duâva dôe ôe e mêza
Baldaŭ mi revenos Ĝenovon (al Ĝenovo) / Fîto mi ritorniö a Zêna
Hieraŭ ni veturis Rivieron (ĝis Riviero) / Vêi sémmo andæti in Rivêa (scìnn-a in Rivêa)
òpûre co-e prepoxiçioìn en e sur che da sôle i no pêuan arêze o conpleménto:
El la ĝardeno, mi eniras en mian hejmon / Da-o giardìn, mi ìntro in câza mæ
De la tablo, la glaso falis sur la plankon / Da-a töa, o gòtto o l’é chéito in sce-o paviménto
e co-i avèrbi de lêugo, sénpre pe indicâ moviménto:
Mi volas iri tien / Mi véuggio andâ là
Irante hejmen, mi renkontis mian amikon (unu el miaj amikoj) / Andàndo a câza, mi ò incontròu ‘n mæ amîgo (un di mæ amîxi)
in te dæte:
in ti salûi e aogûri, dónde se sotinténde vèrbi cómme diri, esprimi ò deziri (dî, esprìmme, aogurâ)
Saluton! / Ciâo!, Salûo!; Bonan tagon! / Bongiórno!; Bonan apetiton! / Bón apetìtto!; Dankon! / Gràçie!
A régola de l’acuzatîvo a no vêgne aplicâ con vèrbi cómme esti (êse), iĝi (diventâ), ŝajni (pài) e tùtte e vòtte che s’é in prezénsa de predicâti nominâli, òscîa quànde o vèrbo o no l’ìndica ‘n’açión che o sogètto o l’ezércita in sce l’ògètto (predicâto verbâle):
Ĉi tiu estas la nova pulovero, kiun ŝi donacis al mi / Quésto o l’é o magión nêuvo che lê a m’à regalóu
Tiu arbo ŝajnas pomarbo / Quéll’èrbo o pâ ‘n méi
Tùtti i âtri câxi i són arezûi da-e prepoxiçioìn.
Numeri
I nùmeri (agetîvi numerâli cardinâli) i són:
Unu (un, unn-a), du (doî, dôe), tri (tréi, træ), kvar (quàttro), kvin (çìnque), ses (séi), sep (sètte), ok (éutto), naŭ (nêuve), dek (dêxe), cent (çénto), mil (mìlle).
dudek (vìnti), tricent (trexénto), kvarmil (quattromîa), kvindekmil (çinquàntamîa), centmil (çéntomîa), ducenttridekmilkvarcentkvindek (230.450), …
E unitæ i se azónzan dòppo dek, cent e mil segóndo o modéllo:
dekunu (ùnze), dudekdu (vìntidoî), centtridektri (çéntotrént’e tréi), dumildekunu (dôemîaùnze), naŭcentnaŭdeknaŭmilnaŭcentnaŭdeknaŭ (999.999), …
I cardinâli i pêuan avéi e terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e:
-o, diventàndo sostantîvi: unuo (unitæ), duo (pâ), trio (tersétto, trîo), deko (dêxénn-a), dekduo (dozénn-a), cento (çentanâ), milo (migiâ), …
-e, diventàndo avèrbi: unue (pe prìmma cösa, pe prìmmo), due (pe segónda cösa, pe segóndo), …
ò i sufìssi:
-on-, diventàndo fraçionâli; -obl-, diventàndo moltiplicatîvi; -op-, diventàndo coletîvi a scignificâ “in grùppi de…”.
A quésti sufìssi se azónze dapeu e abitoâli terminaçioìn -o, -a, -e. In te fórme de sostantîvi ò agetîvi, tùtti i sêgoan e régole do plurâle e de l’acuzatîvo; a-o contrâio i nùmeri cardinâli i són invariàbili.
Carl Gustav Jung
right|200 px Carl Gustav Jung o l'è stæto 'n psichiatra e psicoanalista svìssëo, fondatô da dïta schêua de psicologia analitica.
Nâto a Kesswil (Cantôn de Tûrgovvia) o 26 lûggio 1875 e morto a Küsnacht (Cantôn de Zûrigo) o 6 zûgno 1961, o l'è stæto 'na figûa importante inta primma tappa do psicoanalixi, in prinçipio vexin æ idee do Sigmund Freud.
Politica
"L'ommo o l'è, pe natua in animà politico"
- Aristòtele, Politica
Secondo un'antiga definiçion scolastega, a politica a l'è l'arte de governâ e soçietæ.
O termine, de derivaçion grega (da polis "πόλις", çittæ), o se applica tanto a l'attivitæ chi s'atroeuva a governâ, quanto a-o confronto ideale finalizzòu a l'acesso a l'attivitæ de governo ò d'opoxiçion.
Charleston (Virginnia Oççidentâ)
Charleston a l'è 'na çittæ di Stati Unïi d'America e a capitâ do stato da Virginnia Oççidentâ, con 51.400 abitanti (2010).
Canigèa
Descriçion
thumb|150px|Canigèa|sinistra U numme latin u vegne da u sö habitat preferìu ("miaggia" in latìn u l'è "paries"): e vêgie miaggie, mêgiu se a l'assùstu e in terèn ricchi (azutê). A l'a prupiêtê diuretiche e emuliénti, a l'è mudèsta da u puntu de vista alimentäre e de vötte a se dövia in t'i minestruìn. A l'è de següu a funte de unn-a de ciü cumün-e furme de alergìa prümmaverile ai sö póllini.
Scinn-a póchi anni inderé a l'ea cumünemente döviä pe' lavä indréntu a e buttigge e a e fiasche, grassie a e föggie taccaìgnie. U fóstu u l'è russu scüu çilindricu e peiusu. E föggie sun oväli lançeulae alterne picciulae taccaìgnie. E sciue sun menüscule verde e se dörvan a l'ascélla d'e föggie muggiae in fitte insciuescense de furma riunda.
A se tröva façilmente a i bórdi d'e stradde, lungu i miâggìn de prìa. L'habitat ideâle sun i pósti aridi, sciüti.
1891
thumb|450px|center|[[Jules Victor André Martin (1832-1906), L'Avenida Paulista o giórno da seu inauguraçion, São Paulo do Braxî, 1891]]
Fæti
thumb|300px|right|Kater Hiddigeigei, [[Capri, 1891]] thumb|300px|right|[[O Cairo (Egitto) 1891, cartolìna]] thumb|200px|right|Albert Edelfelt, Palasso Döia a Zêna (1891)
Inovaçión
9 frevâ - Thomas Edison brevetta o fonògrafo.
Ineja
Ineia (ascì Inéia o Ineja, Ineija in urmeàscu, Oneglia in italian) u l'è ün di dui pàizi ch'àn furmàu du 1923 a cumüna de Impeia.
Geugrafìa
Ineia a se tröva in ta ciana aluviunâle creâ da-a s'ciümàia, che sturicamente a ségna u cunfén cun U Pòrtu. Tipicu insediamentu sitadén de cianüa, u se estende versu punenente fin au prumuntòiu du Càpu Berta, che ai péi de stu chi se tröva u sentru de Burgu Peri.
Stòia
miniatura|300x300px|Vìsta da çitæ de Ineja into [[1726]]
Ærcubalen
miniatura|464x348px|Ærcubalen a [[Cogoeuo|Cugö]] Ærcubalen (o ærcu in çê o archinçê o ascì arcubalén), fenòmmenu òtticu e meteurulòggicu po-u quæ in spettru quæxi cuntinnu de lüxe u l'appâ in çê. U l'è couzòu da l'imbattu, a rifrassiun e a despersciun da lüxe ch'a traversa de guççe d'ægua suspeize per l'aia, quande ciöve o che dunca po-u spruin de 'na cheita d'ægua o po-u bulezümme de 'n mouxu ch'u franze.
I ærchibalén couzæ da-i raggi suæ appan inte quella parte de çê prumê du sû, purieivan ese in riundu cunpletu, ma l'ôservatû in tæra u vedde sulu ün'ærcu mürticulure suvia l'orizunte, cu-u russu a l'esternu e u viuvettu a l'internu.
I cuî de l'ærcubalen, pe cunvençiun, duvieivan ese sette: ma u l'è stætu u Newton a fâ sta çernia arbitraia, influensâ da-a filuzufia di Greghi antighi, pe fâne curispunde u nümmeru a quellu de notte müxicale, di giurni da setteman-a e di ogetti du scistema suâ de l'eppuca.
Dialetto milaneize
O dialétto milanéize (dialett milanes), conosciûo cómme meneghìn ascì, o l'é 'na variànte da léngoa lonbàrda parlâ inte provìnse de Milàn e Mónza e Briànsa, óltre che in pàrte de quélle de Pavîa e de Novâra. O l'é conscideròu a variànte ciù ilùstre e famôza da léngoa lonbarda e unn-a de ciù parlæ ascì.
2 dexénbre
O 2 dexénbre o l'é o 336° giórno de l'ànno (337° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 29 giórni a-a fin de l'ànno.
Funchal
Funchal (in portoghéize prononçiòu ) a l'é a capitâle, a çitæ ciù inportànte e un di comùn de l'îzoa e región outònoma portoghéize de Madeira, into mêzo de l'Òcéano Atlàntico. Co-ina popolaçión de 105.795 abitanti (2021) a l'é a sèsta çitæ do Portogàllo pe nùmero de abitànti.
O comùn de Funchal, ch'o coincìdde pe superfìcce e popolaçión co-a çitæ, o l'é spartîo inte dêxe freguesias. O confìnn-a a nòrd co-o comùn de Santana, a nòrd-èst con quéllo de Machico, a levànte con Santa Cruz e a ponénte con Câmara de Lobos, méntre a sùd o s'avànsa in sce l'Òcéano Atlàntico.
A çitæ a l'é stæta fondâ inte l'ànno 1424 da-o João Gonçalves Zarco, ch'o l'àiva riçevûo o comàndo da región. Drénto a-o comùn de Funchal gh'é ascì l'arçipélago dezabitòu de Îzoe Sarvæghe, scitoòu ciù ò mêno 250 chilòmetri ciù a sùd.
Štaziun d'l Eca è d'Nasagò
Štōṛia
L’ Eca e Nasagò i veno culegoi da ṛa ferruvia ntl’ 1893, cun l'ativaziun dâ tṛotta fṛa Garesce è Tṛoppa èl 15 fèlvoa dû lištessu onnu.
U s’lvizzi reguloa nsâ linea u ven sušpèsu u 16 d’ Ʒügnịu dû 2012 anche sè dau 2016 î sun d’l culse p’l i tuṛišti.
Impionti
A f’lmô ṛô ün sulu binoṛi, s’lvì da ina banchina d’noi aṛa štaziun, s’rô a palta dai pṛimmi oggni 2000.
A pṛêcedde a štaziun d’Ulmèa, coppulinea dâ tṛotta è a s’ tṛöva dōppu qualla d’Tṛoppa.
‘Ntelšcongi
• Daṛa štaziun u s’ pò rivoa cumudamente al felmatte del curiere d’ RT Piêmunte (Pṛûvincia d’Cuni).
Attrito
thumb|250px|Attrito statico L ' attrito o l'è a forza che se eserçita tra dui corpi quande frettan o rotolen l'ün in sce l'atro. In to primmo caxo se parla de attrito radente; in to segundo de attrito volvente. A forza d'attrito a l'ha sempre unna direzion opposta ao movimento di corpi, perciò a tende sempre a arrestalo. L'attrito radente o l'è maggiore de quello volvente: da chi l'ütilitæ di cuscinetti a sfere o a rulli. L'energia meccanica che l'attrito o sottrae ai corpi a no se converte in atra energia meccanica ma in calore.
Attrito statico e attrito dinamico
Dürante o moto l'attrito o l'è dito dinamico e o l'è minore de quello che se ha all'inizio do moto meximo, ciammou attrito statico.
Atri tipi de attrito
L'attrito interno o l'è quello fra e varie parti de un gas o de un liquido; l'attrito do mezzo a l'è a rexistensa de un fluido ao moto di corpi che ghe sun immersi, e o fa parte da meccanica di fluidi.
Moto perpetuo de terza speçie
Se fïse poscibile eliminä do tütto i attriti, saieva realizzabile un meccanismo che o reste in movimento senza fermase mai e senza riçeve energia da o de foa. Se tratta de quarcosa teoricamente poscibile, ma praticamente imposcibile. O l'è o coscìdito moto perpetuo de terza speçie: notemmo che o no contradixe nisciünna lezze fondamentale da fixica.
Rundanin-a
thumb|250px|Rundanin-a Rundanin-a (latin:Hirundo rustica) oxellu migratû, lungu 18-19,5 cm. cu-e ae lunghe 12-13 cm. cürve e appiççüe, a cua furcüa, a schen-a de'n cû blö scüu quæxi neigru e u petu ciæu, beige o çenen.
Descriçion
A l'ariva cu-a primaveja pe fâ u niu e a parte in sciû fâ de l'outünnu pe anâ a svernâ in Affrica. A se nütre de vermi e insetti, specce quelli che xöan. A fa u niu de preferença sutt'a-i curnixuin, scin a 'na quota de 1600 m.
Denver
Denver a l'è 'na çitæ di Stati Unïi d'America e a capitâle do stato do Colorado, con 600.158 abitanti (2010).
Livorno
Livórno (Livòrno in italian) o l'é un comüne de 160.903 abitanti, cappolêugo dâ Provinsa de Livórno, scituòu inta Toscann-a.
Pellissùn
Pellissùn
Descriçion
Pigöggiu (italiàn: pidocchio) d'é gallinn-e o anscì d'e ciante. Lémma za numinö in t'u 1842. In t'a zóna d'a Pigna u se dîxe ascì d'u barbagillu d'u furmaggiu.
1892
thumb|280px|center|Zêna, Centenàrio colombiàn, zùgno-novénbre 1892
Fæti
thumb|220px|right|[[Carlo Collodi - Le avventure di Pinocchio, Bemporad, 1892 (pàgina 215)]]
Euröpa
thumb|250px|right|Caravella de Colónbo, màrmo (1892) (Caza de Colónbo)
Vrahovice
Vrahovice a l'è 'n villaggio da Repubbrica Ceca.
1993
Euröpa
thumb|200px|right|[[Venessia, Carnevale 1993]]
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1993 a cansón Mistero, cantâ da Enrico Ruggeri.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Miagliano
Miagliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
2018
thumb|450px|center|[[Teatro alla Scala de Milan - Museo, föto do 4 òtôbre 2018]]
Fæti
thumb|300px|right|O [[Ponte Morandi (O Cavarcavîa Ponçéivia), föto do 25 agósto 2018]] thumb|200px|right|Sofîto da Gêxa de San Giöxèppe di Bancâ
Euröpa
14 agósto - Zena. Scròla o Cavarcavîa Ponçéivia (Ponte Morandi). 30 agósto - Rómma. Scròllo do sofîto baròcco da Gêxa de San Giöxèppe di Bancâ.
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2018 a cansón Non mi avete fatto niente, cantâ da-i Ermal Meta e da Fabrizio Moro.
Sport
Pyeongchang (Corea do Sud). XXIII Olimpiade Invernâ. 40px|border Canpionòu de Serie A 2017-2018 - Juventus Chris Froome o goâgna o Gîo d'Italia 2018. Lille (Fransa) - Coppa Davis 2018. Vincitô: Croaçia Rùscia - Mondiâle de balón 2018. Vincitô: Naçionâ de balon da Fransa Formula 1 (2018) - Vincitô: Lewis Hamilton sôvia Mercedes
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Cobalto
thumb|250px|'N campion de cobalto Inta sciensa o cobato o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Co e o numero atomico 27. O cobalto o gh'à 'n peizo atomico de 58,933195 u.
San Pê in Carpignàn
San Pe' in Carpignàn Cunusciüu ascì cumme: - San Pê in Carpignànn-a - San Pê San Pó Tupónimu de origine rumäna ch'u indica inn-a gêxietta in t'u cumüne de Cuggiæn, çircundä da in situ archeulógicu ch'u l'a rivelä in'impurtansa pluriseculäre pe' via de inn-a prubabile villa rumäna originaria cun relativu fundus. U situ e i casäli vexìn i l'an recentemente restituìu inn-a lapide clascica impurtante ch'a fa riferimentu a-a gens Camilia e a di nummi lungubärdi. Se sun trûvæ ascì resti de affreschi, canalizaçiui pe' l'aegua cun inn-a gran vasca, e ätru.
Ayas
Ayas o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Sauze di Cesana
Sauze di Cesana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
A Ceive de Söi
A Ceive de Söi (ascì solo A Ceive, in italian Pieve Ligure) o l'è 'n comûne de 2.578 abitanti, inta çitæ metropolitann-a de Zêna.
Geografia
A Ceive a s'atrêuva inta Provinça de Zena, e precisamente tra Söi e Boggiasco.
Nichel
Inta sciénsa o nichelio o l'è un elemento chimico co-o scìmbolo Ni e o numero atomico 28. O nichel o gh'à 'n peizo atomico de 58,6934 u.
O primmo sciensiâto ch'o l'à prodûto o nichêlio pûro o l'é stæto o svedeize Axel Fredrik Cronstedt, into 1751.
Can
thumb|Canis lupus familiaris - can miniatura|Seçión da testa de in can conservâ inta [[Formaldeide|formalìnn-a|224x224px]] O can o l'è in mammifeo de l'ordine d'i Carnivòï. I chen son stæti addomestegæ da i lovi 15.000 anni fa. Di studdi reçenti dixan che i chen son stæti addomestegæ pe a primma votta in Cinn-a e portæ in America da i primmi abitanti. De riçerche genetiche han individuôu catorse rasse de can antighe, e ciù vegie seijan: Chow Chow, Shar Pei, Akita Inu, Shiba Inu e Basenji.
In ti secoli i chen son divegnui çentanæa de rasse de tutti i coï e dimenscioin.
I chen son animæ soçiæ comme i ommi, e pe questa raxòn son fassili da addomestegà e addestrà, se integran in ta famiggia e in to lou d'i padroin e indi i chen ha guagnoô unna poxiçion unica in ta soçietæ. A fedeltæ e devosion d'i chen, derivâ da o lô istinto de vive in branco, a l' è assoçiä a l' amô e l' amicissia, e a portôu tantiscime personn-e a vedde o can comme un membro da famiggia, e comme o megiö amigo de l'ommo. De inverso, i chen veddan l'ommo comme parte do branco e comme cappo ascì.
Numerose rasse de chen son stæte creæ pe louâ con e pe i ommi, comme pastô, can da caccia, can da guardia, fin a divegnì bagnin e can pe ciechi ascì. Purtroppo son stæti e son usæ pe crudeltæ ascì, comme i combattimenti e e corse di chen, dovve i chen son spunciæ a di comportamenti innaturæ pe o divertimento d'i ommi soö. In ätre cöltùe i chen non g'han a mæxima poxisiòn, e son de converso scimbolo de impuressa e spesso vegnan allevæ comme alimento soö.
Taxonavigaçion
Canis Lupus Familiaris - Can
Nomme: Canis Linnaeus 1758
Ràsse
A partî da-o Canis lupus l'òmmo o l'ha seleçionòu ciù de 450 ràsse de can, tra e quæ a gh'è, prezénpio, o càn da càccia marémmàn.
Rammo (elemento)
miniatura|'N tòcco de rammo Inta sciensa o rammo o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Cu e o numero atomico 29. O rammo o gh'à 'n peizo atomico de 63,546 u.
Ortopantomografia
L ' Ortopantomografia, dîta anche Radiografia panoramica de arcæ dentaie, a l'è un tipo de immagine radiografica ch'a permette unna vixion unitaia di denti e di osse mascellari. A sö utilitæ a no l'è limitä ä diagnoxi e ä cüra de mouttie di denti, ma a l'interessa anche i ambiti da meixinna interna, dell'oculistica, ecc., in quante a pö servî a evidensiä foci infettivi (comme e reasioin periapicali croniche) responsabili de effetti scistemici.
Ricardo Cœu de Lion
thumb|300px|Incoonaçion do Ricardo inte l'abaçîa de Westminster
Licche lacche
Pagina d'omonimia. Questa voxe a poeu indicâ:
Ricardo Cœu de Lion
Ricardo I re d'Inghiltæra, dito "Cœu de Lion" (fr. Coeur de Lion; ingl. the Lion Heart, Oxford 1157 - Chaluz, Poitou, 1199).
Ortopantomografia
Anche in te questo campo da radiologia di denti s'è andæto affermando sempre de ciü i sensoî digitali, che permettan de veloçizzä i tempi in ta recugeita de l'immagine e soviatütto presentan grandi vantaggi de manipolasion e de archiviasion.
Ricardo Cœu de Lion
Figgio e sucessô (1189) de l'Enrico II. Co-o re de França Feipo Aogusto o partì pe-a terça croxâ, conquistando San Zane d'Acri (1191) e sconfizendo o Saladin, ma o no l'ariescì a conquistâ Gerusalemme. Informao do tentativo d'usurpaçion do fræ Zane (dito "Sença tæra") o concluse 'na tregua co-o Saladin e, rentrao in patria doppo varie peipeçie, o l'ariescì axeivemente a stroncâ a rebellion (1194). Vottose subito doppo contra o Feipo, ch'o l'aveiva ocupao quarcun di so possedimenti françeixi, o Ricardo o s'aliò co l'Otton IV e, sconfito o nemigo (1198), o rentrò in possesso de tutte e so tære.
Licche lacche
Esempio pe quand'ecco se peu uzà licche lacche:
Ricardo Cœu de Lion
Vitta e attivitæ
Figgio terçogennito d'Enrico II e d'Elenóa d'Aquitania; ducca d'Aquitania (1170), o domò i baroin rebelli; dexignao sucessô a-o trono a-a morte do fræ Enrico (1183), o se refiò tuttavia de cede l'Aquitania a Zane, so fræ minô e, pe instigaçion do Feipo II Aogusto re de França, e con questo aliao, o se rebellò a-o poæ (1188), sconfizendolo (1189).
A morte de l'Enrico II, avegnua o mæximo anno, a portò poco doppo in sce-o trono o mæximo Ricardo, ch'o se preparò aloa pe-a croxâ, vendendo de tære da coroña, driti, ófiççi, vescovati e esaorendo o tezóo acumulao da-o poæ.
A Prìa
A Prìa (ascì sulu Prìa, scrîta ascì A Prîa, in bardenollu A Préja, in zenéze A Prïa, in italiàn Pietra ligure) a l'é 'na sitê de 8 715 abitànti in-ta Pruvinsa de Savùna (dêti agiurnê a-u 2019).
Ricardo Cœu de Lion
Vitta e attivitæ
O razonse (1190) a Vézelay o re de França Feipo Aogusto e o partì poco doppo da Marseggia con ottomia ommi.
Zonto a Mesciña, o costrense o conte de Lecce, Tancreddi, usurpatô do trono de Seçilia a-a morte do Ghigermo II, a liberâ a viddoa de questo, Zana, (ch'a l'ea a sœu do Ricardo), e a pagâghe una forte somma (ma solo un terço de 40 mia onçe d'óo domandæ o fu consegnao). Doppo una spediçion punitiva a Cipro contra l'imperatô Isacco Comneno, ch'o s'ea refiao de restituî i ben estorti a-i pellegrin de passaggio, o Ricardo o sbarcò a San Zane d'Acri (zugno 1191). Abandonao da-o Feipo Aogusto e da-o ducca d'Aostria Liopordo, sostegnitô do Corado de Monferâ contro o Guiddo de Luxignan, candidao de Ricardo a-o trono de Gerusalemme, o Ricardo o conquistò pægio San Zane (12 luggio), o preize Ascaloña e o sconfisse o Saladin a Arsuf (7 settembre); da pœu o l'ocupò Giaffa, ma, no avendo forçe assæ pi ascidiâ Gerusalemme e tegnîla, o l'indugiò molti meixi. Intanto da l'Inghiltæra gh'arivò a notiçia do tentativo d'usurpaçion do fræ Zane, instigao da-o Feipo II ch'o s'ea impadronio di teritoi do Ricardo in tæra françeize.
A Prìa
Stòja
"O da Prìa, scciappa e pòrte e portale vìa."
E prìmme testimuniànse riguardu a in insediamentu ümàn in-ta zòna da Prìa sun de l'epuca du Neulticu, ste chi e sun stête ritruvê in sciu mùnte du Trabuchettu, in-ta cavérna de Féne (ch'u u vö dî, lucalmènte, fàte). Prubabilmente e primme custrusiui e insediamènti stabili i deriveréan da i Rumen, chi i l'hàn cunquistòn a zòna dürante a segunda guêra punica, cunbatèndu cuntru i Ligüri Ingauni, aleê di Cartaxineizi; in te l'àia da Pria quésti l'avéivan fêtu passâ da chì a vìa Julia Augusta, che a cunduxeva vèrsu a Frànsa. Ancöi de quéstu u nu rèsta però nìnte, scicché e sun stête truvê de munéte paragunabili a quéll'epuca. Se pö dunca cunprende l'impurtansa de quéstu insediamèntu, a-a metê da stradda fra Vada Sabatia (aù Vuê) e Albingaunum (Arbenga).
Ricardo Cœu de Lion
Vitta e attivitæ
Nonostante i intrighi do Zane e do Feipo, o l'ariescì però a pagâ o riscatto e, sbarcao in Inghiltæra, o poe' domâ axeivemente a nascente rebellion. O ducca Zane o se sottomisse, e o Ricardo, lasciao l'Inghiltæra a-e cûe de l'arçivesco de Canterbury, H. Walter, o se recò (1194) in Normandia pi afrontâ o Feipo: a paxe do 1196 a l'asseguò però a-o Ricardo solo che 'na parte de tære perdue. Alloa, aliaose co l'Otton IV e di nobili da França settentrionâ, o provocò una nœuva guæra (1198) e a Gisors (28 settembre) o l'inferse una grave sconfita a-o Feipo. A tregua do zenâ 1199 a ghe restituiva, a ecceçion de Gisors, tutte e so tære.
A Prìa
Stòja
In-tu periudu de l'etê de mézzu a cumènsa a utegnî ina mazû inpurtansa ecunòmica, a passa dunca sùtta a Marca Arduinica da-u X seculu, pòi ai Bocheri e a-a fìn sùtta a-i Del Carretto. Cuntenpuraneamènte u vegne custruiu u castéllu, ancù vixìbile a-a giurnà d'ancö, ch'u se ìssa in sce in spérun ruciuzu, pòcu luntàn da-u sentru stòricu prieze.
In te l'ànnu 1216, sutta Enrico II Del Carretto, u castéllu u vegne dunàu a-a Diocexi de Arbenga, faxendulu diventà a residensa provizôja du viscuvu ingàunu, a l'epuca Oberto II. Da chì a vegne custruîa in-tu XII seculu a rexidènsa estìva di viscuvi, vixin a-u paîze. Cun a növa pruprietê e vegnan ascì investîe risurse pé a ristruturasiùn de l'àntigu nucleu du burgu.
Lengua hawaïann-a
L'Hawaïan (ʻŌlelo Hawaiʻi), a l'è 'na lengua do gruppo lengoistego Malayo Polinesian, a l'è unn-a de lengue ofiçiæ de isoe Hawaï (Stati Unïi d'America).
A Prìa
Stòja
Cun l'attu du 17 de dixenbre du 1385, u pàppa Urbano VI u dûna i pusedimènti da diocexi a-a Repübbrica de Zena, pé vìa de l'agiüttu utegnüu quande u se truvava asediàu a Nocera, da-u re de Napuli Carlo II d'Ungaîa.
Lengua hawaïann-a
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Difuxón do dialétto de Niihau.
San Giuliano Milanese
San Giuliano Milanese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
A Prìa
Stòja
U cumènsa cuscì in periudu de cualisiùn cun Zena, tantu che i paîzi du capitanòn prieze i l'han furnìu cuntingènti militâri in ciü ocaxùi, cumme diferenti bataggie cuntru u Marchezon de Finâ (in-tu 1447) o cuntru u Marchezon de Sucaêlu (in-tu 1625), rimanèndu sùtta a-a duminasiùn Zeneze fìn au 1797.
Cun a cunquista de Napuleun a pàssa difatti in-ta Repübbrica Ligüre e da-u 1804 au 1814 a vegne anessa a-i dumini Fransezi. In-tu 1815 a vegne inglubà in-ta pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, cumme vusciüu da-u cungressu de Vienna du 1814, e cuscì a pàssa in-tu 1861 au Regnu d'Italia; da-u 1863 a pìggia a denuminasiùn ufisiâle de "Pietra Ligure". Fra u 1859 e u 1927 a sitê a l'éa pàrte du sircundâiu de Arbenga, dunde a l'éa sede du lucâle mandaméntu, poi in-ta növa Pruvinsa de Savùna, in-tu 1946 a divegne pàrte da Repübbrica italiâna. I ürtimi agiustamènti pé u teritôiu i sun stêti du 1928 quande a végne sciurbîa a municipalitê supressa de Rànsi Prìa, ch'u divégne frasiùn cumünâ.
Minurànse furèste
Dandu amentu a-i datti Istat a-u 31 de dixenbre du 2017, i furèsti rexidenti a-A Prìa i sun 901.
I quattru cànti
Storicamènte u burgu da Prìa u l'è spartîu in quattru quartê: A Ciassa Véggia, A Nunsiâ, L'Ajetta e U Fossu, questu u l'avégne fin da-u mediuévu.
A Nunsiâ
U l'è u quartê c'u cunprènde e abitasiùi aturnu a a géxa da Nunsiâ, u primmu che u se incuntra rivàndu da Löa, stu chi u cunprènde A Ciàssa da géxa e a ciscì dîta "Stradda da Stasiùn" (cun a relatìva ciàssa), ciü u Caruggiu de l'Ospeâ e u Caruggiu da Crovea (ideàle prusecusiùn de quellu di Crôvi).
U Fossu
U l'è u quartê de mezzu fra a Nunsiâ e A Ciassa Veggia, u sò nucleu u l'è in-ta Ciassa du Fossu, dunde a se tröva ascì u palassu cumünàle, da chi i pàrtan diferenti caruggi zà mensciunê, de lungu cun e carateristiche pòrte medievàli, che e sun quelle du Fossu (versu u caruggiu di Quattru Canti), du Furnu (versu l'Atôiu) e du Purtin (I Crôvi). Au fundu da ciàssa se tröva ascì ina scâa ch'a munta versu a Stradda Statale Aurelia, numinâ dai priézi "Darê pâ mü", o ascì "A Stradda Rumana".
A Ciassa Véggia
I ürtimi dùi i sun i ciü particulâri, scicumme che u primmu u l'è u sulu ad avê cumunicasiùn cun sulu in àtru caruggiu (quellu di quattru canti), mentre l'àtru u nu u l'hà prusecusiùn, difarti u parte da-u Fossu e rìva au Caruggiu du Mercòn, truvanduse de rinpettu a müàggia de l'atôiu.
L'Ajetta
L'Ajetta u l'è u quartê ciü mudèrnu du burgu da Prìa, custruìu aturnu au XVII seculu e ciamòn cuscì pé l'aja sutî ca sciùscia da a maîna, gravemènte lexiunòn in-ta Segunda Guêra Mundià, u l'è stêtu custruìu turna doppu u cunflittu, da vegghe dunca u castéllu da Prìa, ai cunfin cun A Ciàssa Veggia, u cine-teâtru Moretti e a ciasetta du Caruggiu du Teâtru, cun i ségni du zudìacu.
Architetüe religiuze
A livéllu religuzu u teritòiu da Prìa u l'è parte da diocexi de Arbenga e Inpéria, divizu fra tréi parocchie: San Nicolò (sentru da Prìa), Nostra Scignùa du Sucûrsu (quartê a-u de là da scciumêa) e San Benardu (frasiùn de Ransi).
Gêxe da Prìa
• Baxilica de San Nicolò, a se tröva in-tu burgu da Prìa, in-ta Ciàssa Növa. Custruìa in sce u prugèttu du zenéze Giovanni Battista Montaldo fra u 1750 e u 1791, poi interutti cun Napuleùn, e a a fìn termê cun a benedisiùn du 1891. Da l'ànnu 1992 a l'è stêta elevâ a baxilica minû da-u vescuvu de Arbenga, in ocaxiùn di 200 ànni de vìtta.
• Atôiu di Giànchi, a se tröva in-tu burgu da Prìa, in-tu quartê da Ciassa Veggia, a l'éa l'antiga parocchia du sitadìna. A primma strutüa da paruchiale a saiéva stêta custruìa sutta a Gaudenzio, aturnu au 465, ciü vixìna a au castéllu. Quella udièrna a l'è du 885, rumànica, da-u 1791 abandunâ, a cauza da custrusiùn da növa. Sucescivamènte a se trasfurma inte l'Atôiu di disciplinê. Fra u 1976 e u 2006 scunsacròn, divegnüu "auditorium". Da quell'annu u l'é sede d Cunfratèrnita (o cazàssa, in zenéze) de l'urasiùn e da mòrte, dîta ascì di négri.
Françesco I
miniatura|Françesco I
A Prìa
Gêxe da Prìa
• Atôiu da Santiscima Nunsiâ, in-tu quartê che u porta u paéggiu numme, sede da Cunfraternita di Rusci (o de Santa Cateîna) Nasciüa cumme gêxa ligâ au cunventu lucâle in'tu 1519, a nasciéva in sce 'na strutüa du Duxéntu-Trexentu. Cun a caâ di fransezi a vegne trasfurmâ in-tu 1799 in depoxitu. Restaurâ cun a fìn de l'Öttusentu, a prezenta quattru presiùsi ātê de marmu. Da-u 1979 a l'è séde da cunfraternita.
Françesco I
Françesco I de Valois, re de França (12 set. 1494, castello de Cognac - 31 março 1547 Rambouillet)
A Prìa
Gêxa du Sucûrsu
U l'è u Santuâiu dedicòn a a Nòstra Scignùa du Sucûrsu, erètta dai muneghi minuri franceschén, se sà che a l'éa zà prezènte in-tu XIV seculu, prubabilmente sutta furma de capeletta, anpliâ in-tu 1548: sta côsa chi a fà diventâ üna de gêxe ciü inpurtànti d sitê, scicché in-tu 1969 a l'è paruchiàle, pé u quartê da Prìa au de là du Maémua.
Françesco I
Vìtta
Figgio de Carlo d'Orléans, conte de Angoulême, e da Loiza de Savoia. Mortoghe o 1° zenâ 1496 o poæ, o n'assonse de fæto a tutela o cappo da caza d'Orléans o ducca Loigi, erede presuntivo da coroña; quande questo o successe a-o Carlo VIII (8 arvî 1498), o Françesco, divegnúo a so votta o prinçipe ciu vexin a-o trono, o l'ebbe in appannaggio o ducato de Valois e ghe fu asseguao, sotta a tutela da moæ e a sorveggiança do maresciallo P. de Gié, un'educaçion confaxente a-o so poscibile avvegnî regâ.
A mancança de prole maschî e o fascino personâ de Françesco finin co l'affeçionâ o Loigi XII a-o probabile erede. Fin da-o 1505 o ghe destinò in moggê a figgia Claodia, erede do materno ducato de Bretagna: e noççe, solennemente stipulæ o 2 mazzo 1506, vègnan celebræ o 18 mazzo 1514, appeña cheite, co-a morte da reña Anna, l'ostaccolo opposto da-o tenaxe aotonomismo brettone. Fin da-o 3 agosto 1508 o visse a-a corte, presso o re, co-i onoî dovui a-a so doggia qualitæ de erede prezuntivo e de zenneo do sovran. Spiao Loigi XII a nœutte da-o 31 dexembre a-o 1° zenâ 1515, o ne recugette sença contrasti a succescion.
A Prìa
Gêxe de Ransi
• Gēxétta de San Bastiàn, in-ta frasiùn de Ransi.
Françesco I
Vìtta
L'ea pe a França un momento de grande florideçça economica e de promettente resveggio in ogni campo. Portava i so frûti a longa paxe interna, l'equa legislaçion, a savia politica d'inleggeimento fiscâ; l'instituto monarchico, zœumoæ sorretto da 'na sada compaggine amministrativa e da 'na discreta consciença naçionâ, o godiva d'una popolaritæ sença ezempio. A monarchia françeize, pe prospeitæ mateiâ, pe soliditæ dinastega, pe assoluteçça de governo a l'ea sença pao in Œüropa. L'avvento de 'n re poco ciu che ventenne, pin d'intelligença e de força, o fu saiao comme un annonçio radiozo. Fu una bella arba de regno, e a vittoia de Marignan (1515), o trionfante repiggio do programma italian do Loigi XII, o legittimò e maggioî spiançe.
A Prìa
Gêxe de Ransi
• Gēxétta di Sant'Antoniu, a dà u numme a a burgâ, che in-tu dialettu lucale a se ciamma Dransciù.
Françesco I
Vìtta
Inte l'insemme o regno de Françesco I o doveiva risponde assæ poco a quelle primme inluxoin. Natua fondamentalmente leggia - de dilettante e de sportivo - incapaxe a di sforçi tenaxi e a de conceçioin precize, in ninte superiô a-o so paize e a-a so eppoca, Françesco o portava in sce-o primmo trono d'Œüropa a mentalitæ d'un qualunque prinçipe do Çinquecento. No se pœu dî ch'o segge stæto inferiô a-i avvegnimenti, visto che gh'ariescì de mantegnî, contra de forçe spesso soverciante, l'indipendença e l'unitæ da França. Ma o l'è 'n fæto ch'o no seppe êse ni un re naçionâ, conscio di reæ bezœugni do so popolo, ni un veo artefixe da stoia d'Œüropa, sci da impoñe una soluçion françeize a-i problemi œüropei do tempo.
A Prìa
Gêxe de Ransi
• Gēxétta de Santa Libera, a dà u numme a a burgâ, che in-tu dialettu lucale a se ciamma Caselle.
Françesco I
Vìtta
Brillante qualitæ cavaggesche, un'intelligença viva, averta a tutte e coixitæ do pensceo e a tutte i emoçioin de l'arte, una tendença spontannia a quell'ardente edonismo che o Renascimento o vegniva alloa elevando a ideâ de vitta, un senso gioxiscimo da propria aotoritæ de sovran e di proppi driti comme propietaio da França, ghe permissan de tegnî ato comme pochi atri re o prestiggio da coroña e de realizâ un assolutismo fastozo quæ primma de lê no s'ea visto. Nasce alloa o tipo de corte ch'a curminiâ con Loigi XIV: una folla pittoesca, paççamente lussoza, de gentilommi e de damme, ch'a fa da cornixe cotidiaña a-o monarca. E cacce, e giostre, e dançe, a galantaia, i viægi, e intræ solenne fan da vitta de corte una festa e una raprezentaçion continnoa. Sorgan magniffiche, ò magnificamente rinovelæ, e rescidençe reæ: Blois, Chambord, "Madrid", Villers-Cotterets, Saint-Germain-en-Laye, Fontainebleau, ecc.
A Prìa
Munumenti selebratîvi
• Munumentu de brunzu dedicòn a i chêiti da Primma Guêra Mundiâ, fabbricòn da-u zeneze Bartolomeo Ratto, u l'é stêtu inauguròn u 5 lüggiu del 1925.
Françesco I
Vìtta
Inta reggia pe eccellença, Fontainebleau, se vegnan accumulando i oggetti d'arte: vaxi, bronxi, stattoe, arazzi, fravegaie, teie famoze (do Salviati, do Bronzino, do Tiçian Vecellio, de Lonardo da Vinci, de Michelangelo Buonarroti, ecc.); gh'è ospitâ, e continuamente inricchia, a splendida recugeita de manoscriti e de libbri che ancœu a costitoisce o ciu preçiozo nucleo da Biblioteca Naçionâ parigiña. In grao pe a so indole e pe a so educaçion de gustâ o lusso inte so forme supremme - e creaçioin intellettuæ e artisteghe - Françesco o l'incoraggia e o l'adœuvia, sença preconcetti de naçion, de dotriña, de scœua, tutto ço che pœu accresce o splendô spiituâ do regno. Ben meitò, insemme con quello de "re cavageo" o tittolo de "poæ e restaoratô di arte e de lettie". Sorvettutto larga e incitatrixe, decixiva inta stoia do Rinascimento, a so œuvia verso i arte. tutta a coscì dita scœua de Fontainebleau, ecc.). Ma vivo l'è ascì o so interesse pe e lettie, pe l'erudiçion, pe o pensceo. Se pœu dî che se desgœugge in gio a lê e a-a sœu Margaita tutta a vitta intelletoâ do tempo. Do so meçenatismo resta 'na prœuva o Collegio de França. Ghe torna a onô avei avuo tra i so famiggiæ Clément Marot, G. Budé, Lefèvre d'Étaples, avei gustao e protetto o Rabelais, avei oferto a so proteçion a Emo.
3 dexénbre
O 3 dexénbre o l'é o 337° giórno de l'ànno (338° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 28 giórni a-a fin de l'ànno.
Riforma ortografica do paddre Gioxeppe Maja Prian
Scrive o Prian inta prefaçion:
A Prìa
Munumenti selebratîvi
• Munumentu dedicòn a l'armatù Ignazio Messina, c'u dirizéva i cantieri navàli lucali. A statua a se tröva vixìn a i veggi lucali da strutüa, ancöi parsialmènte deruchê.
Françesco I
Vìtta
Ma questa splendida regalitæ, ch'a g'ha dæto presso l'ata nobiltæ do tempo, presso scritoî e artisti, un'óreola de grandeçça e ch'a costitoisce, no gh'è dubbio, un træto esençiâ da so figua, a no deve portâ a de sorvevalutaçioin asbriæ. O trovò in lê un patron o Renascimento ornamentâ e gioiozo: no quello ch'o tendeiva a resciorvise inte 'n rinnovamento religiozo e morâ. O no negò inte 'n primmo tempo o so agiutto a l'umanismo antiteologico, a-i novatoî evangelichi a-i quæ ea de scuddo a sœu Margaita; ma a partî da-o dexembre 1533, doçile a-e necescitæ da so politica estera, o se assoccia a-i sforçi papæ contra l'"errô"; inta violenta reaçion ch'a segue a l' affaire des placards (ottobre 1534) o rivalezza de zelo co-a Sorboña e co-o parlamento; o Carvin o ghe dedica invan (março 1536) l' Institutio religionis christianæ; l' ordonnance do 1540, l'editto do 30 agosto 1542 prescrivan una represcion spietâ: o vedemmo, inti urtimi anni, dominao da-o fanattico cardenâ de Tournon, firmâ l'orde de massacro (1° zenâ 1545) contra i Valdeixi de Mérindol.
1893
Fæti
thumb|250px|right|[[Giovanni Fattori (1825-1908), Butteri, 1893 (Museo cìvico Giovanni Fattori - Livorno)]]
Françesco I
Vìtta
Se gh'azonze ch'a-a base da magniffica prodigalitæ do monarca gh'è a freida segueça de chi possede un paize ricco e o l'è decizo a falo rende o ciu poscibile. Françesco I o l'è un di re ch'han straggiao ciu dinæ; ma o l'è ascì un de quelli ch'han saciuo trovâne de ciu. E tailles into 1517 s'elevavan a 2.400.000 livres; ean into 1543 de 4.600.000. A-e risorse finançiaie di so predecesoî o Françesco o n'azonzette de nœuve: imprestiti forçoxi, rendie in sce-o muniçippio de Pariggi, vendia di ófiççi. No inferiô, pe aviditæ e pe tenaxa, a nisciun di so predecessoî ogni votta che s'ofrisse o drito d'un consolidamento ò d'un arriondamento patrimoniâ, o mostrò inta so politica streitamente finançiaia, specce co-o processo iniquo e l'appiccaxon do Semblançay, una crueçça e un'energia che contrastan co l'intima bontæ do so añimo. Benché o ne dagghe into complesso, da-o ponto de vista finançiaio, l'imprescion d'un incapaxe, vittima superba di so capriççi, da scituaçion internaçionâ, de l'evoluçion che subiva l'economia e a finança œüropea, e benché, pe ovviâ a-o crescente deficit, o contesse assæ ciu in sce-a riforma de instituçioin fiscæ che in sce l'agiutto a-e forçe produttrixe da riccheçça, manco de queste ghe sfuzzì o valô. Da l'alliança con Soliman, prez., o seppe trâ di vantaggi dueivi pe o commercio françeize.
A Prìa
Munumenti selebratîvi
• Munumentu ai alpìn, u l'éa in-ta ciàssa da Stradda da Stasiùn, dedicòn alpìn chêiti da Vaâ du Maémua, inauguròn in-tu 1997, u l'è stêtu levòn cun a ristrutturasiùn da ciàssa.
Riforma ortografica do paddre Gioxeppe Maja Prian
De fæto o Prian o realizzò una riforma da grafia zeneize votta à regolarizzâ de forme za prezente inti scriti ciu antighi eliminando i alternative ortografiche (prezempio ñ o nn, ò e dexinençe -ou, -ao o -aou pe-o partiçipio passao) e o l'adeguò à l'evoluçion da lengua, modellandola foscia insce-a prononçia da nobiltæ da çittæ de Zena.
A Prìa
Munumenti selebratîvi
• Munumentu ai chêiti in sciu travaggiu, a a Nunsiâ, in-ta ciassa de frunte a a gêxa, a l'è caraterizâ da 'n àncua dunâ dai cantiéri navâli in-tu 1981.
Riforma ortografica do paddre Gioxeppe Maja Prian
Influença insce-i contemporanei e insce-i posteri
A riforma do Prian a condiçionò l'evoluçion da grafia zeneize scin a-o XIX secolo.