cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lisciandria
Etæ contenporània
sinistra|miniatura|300x300px|Lisciàndria in sce 'na màppa do [[XVIII secolo|sécolo XVIII]] Inta prìmma canpàgna d'Itàlia, vosciûa da-a Frànsa rivolusionâia, gh'é stæto l'òcupaçión françéize da çitadélla. L'ezèrcito rùscio, pàrte da segónda coaliçión e sott'a-o comàndo de l'Aleksandr Vasil'evič Suvorov, o l'à scorîo de chi i françéixi inte l'ànno 1799. Co-a vitöia do Napolión inta segónda canpàgna d'Itàlia, terminâ con l'avoxâ batàggia de Maréngo ch'a l'é stæta conbatûa pròpio into teritöio lisciandrìn, o ducâto de Savöia intrêgo o l'é però finîo inte moén di françéixi. L'anesción ofiçiâ a-a Frànsa a l'é de doî ànni dòppo, into 1802, con Lisciàndria ch'a l'é stæta diciarâ capolêugo do dipartiménto de Maréngo. O Napolión o l'à vosciûo di gréndi travàggi architetònichi a-a çitæ, che n'àn bén bén cangiòu l'âia: a çitadélla a l'é stæta anpliâ méntre a vêgia catedrâle gòtica a l'é stæta caciâ zu pe fâ o pòsto a quélla nêuva, progetâ segóndo o gùsto neoclàscico. L'antîgo galétto de latón conquistòu a-o Cazâ o l'é stæto mesciòu in sciô palàçio do Monicìpio, méntre l'àngiou o l'é scentòu inte quélli ànni. Co-a fìn do Prìmmo Inpêro, into 1814 a çitæ a l'é stæta conquistâ da-i oustriàchi e, a-i 30 de màzzo de quéllo ànno, co-o tratâto de Parìggi a l'é tornâ inti domìnni do ducâto de Savöia.
A rivòlta do Piemónte do màrso 1821, nasciûa inte l'ànbito di möti do 1820-1821, a l'é partîa da Lisciàndria, co-i rivoltôxi, sott'a-a goìdda do Santorre di Santarosa, ch'àivan pigiòu o contròllo da çitadélla. Co-a faliménto da rivòlta, o Càrlo Felîçe o l'à decîzo de cédde a-e prescioìn de l'inpêro oustrìaco, ch'o l'àiva za propòsto a-o rè de Sardégna 'n'òcupaçión preventîva da çitadélla pe contrastâ di möti, e ch'o l'amiâva de pigiâ o contròllo in scê tære scìnn-a Lisciàndria, co-e trùppe oustrìache che ghe són restæ pe doî ànni. A l'inprinçìpio do Nêuveçénto l'é comensòu a demoliçión da çénta de miâge da çitæ, terminâ inti ànni sciusciànta do sécolo XX.
Inte l'ànno 1847 Lisciàndria a l'é stæta inglobâ into régno de Sardégna ma, co-a vitöia oustrìaca inta goæra do 1848-1849 e l'armistìçio de Vignâle, l'Òustria a l'àiva tórna òtegnûo o permìsso d'òcupâ a çitadélla, scibén che pe no goæi aprêuvo a-e prescioìn de Frànsa e Inghiltæra. Inti ànni da goæra o govèrno sàrdo, pe poîa de 'n atàcco oustrìaco, o l'àiva comandòu de levâ a covertûa a-o pónte, pe fâ ciù fîto a caciâlo zu s'o foîse stæto necesâio. Into méize d'òtôbre do 1869, a çitæ a l'é diventâ o capolêugo de unn-a de prìmme quàttro provìnse piemontéixi.
Co-e prìmme ferovîe e o svilùppo di comèrci inta región, vèrso a fìn de l'Eutoçénto Lisciàndria a l'àiva pigiòu 'na gràn inportànsa. Pi-â sò poxiçión into mêzo tra Torìn, Milàn e Zêna, l'é comensòu a crésce a popolaçión, con l'espansción da çitæ e o svilùppo de sò indùstrie, con de inpréize avoxæ cómme i cosmétichi Paglieri, i profùmmi Gandini e, sorviatùtto, a Borsalino, co-a sò produçión de capélli ch'a l'é conosciûa inte móndo intrêgo. Into 1891, l'é stæto inougoròu o nêuvo pónte in sciô Tànaro, de moìn e prîe. Da-i 25 de lùggio do 1899 a çitæ a l'é stæta o prìmmo capolêugo de provìnsa a êse governòu da 'na zónta a magiorànsa socialìsta. Inta segónda goæra mondiâle a l'à patîo di gròsci dànni inti bonbardaménti aérei, méntre a sò sinagöga a l'é stæta sachezâ e in pàrte demolîa.
Into dòppo goæra, Lisciàndria a l'é andæta aprêuvo a-i fæti da zöna, vegnìndo interesâ da-o gràn svilùppo do coscì dîto boom econòmico; pe cóntra gh'é stæto di pezànti fæti de cronàca a sfóndo polìtico tìpichi de quélli ànni, cómme a rivòlta inta prexón da çitæ, tra o 9 e o 10 de màzzo do 1974, ch'a l'àiva caxonòu 7 mòrti e 14 inciagæ, a coscì dîta "strâge de Lisciàndria". Pe de ciù, inte 'na cascìnn-a d'in gîo a-a çitæ gh'é stæto e prìmme riunioìn do grùppo de Bregàdde Rósse e o sequèstro Gancia.
A-i 6 de novénbre do 1994, Lisciàndria a l'é stæta corpîa da 'na pezànte aluvión, ch'a l'à interesòu sorviatùtto de zöne rescidençiâli, spécce i quartê Òrti, Roverêto, Bergòggio, Bórgo Çitadélla, Astûi e Sàn Michê, ciù de âtre fraçioìn, caxonàndo a mòrte de ùnze persónn-e. Da-o 1998 a l'é unn-a de sêde, insémme a Novâra e Verçèlli, de l'Universcitæ di stùddi do Piemónte de Levànte "Medêo Avogàdro". Into 2001 l'é stæto inougoròu 'n nêuvo pónte in sciô Tànaro, o pónte Tiçiàn, e o pónte Çitadélla o l'é stæto tórna reconstruîo, into 2016.
Scìnboli
miniatura|300x300px|O stémma de Lisciàndria O stémma de Lisciàndria o l'é tòsto contenporànio a-a fondaçión da çitæ, vegnìndo çernûo into 1175 a-a fìn do blòcco do Barbaróssa.
Con decrétto do càppo do govèrno n. 3059-6 do 6 de màrso do 1941, o stémma ofiçiâ de Lisciàndria o l'é coscì descrîto:
Gallinaro
Gallinaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Lisciandria
Scìnboli
I arénbi, dónca, són a-o naturâle, sàiva a dî fùlvi inta pàrte bàssa a lión, o trónco e-e sànpe, e maroìn inte quélla ciù èrta a àgogia, âe e sànpe. A l'inprinçìpio i arénbi êan doî àngei ma, into 1814, a-o sò pòsto gh'é stæto mìsso di grifoìn.
Segóndo 'na teorîa a crôxe róssa a l'é 'n rimàndo a-o stémma de Milàn, adotòu da di bèlli comùn ch'êan inta Lîga Lonbàrda méntre, pe di âtri studiôxi, sta crôxe chi a vêgne da 'n prezénte fæto da-o Pàppa Lisciàndro III a-a çitæ a-o conferiménto do ius episcopale: il Vexillum Beati Petri, pròpio de giànco a-a crôxe de rósso.
Valganna
Valganna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Lisciandria
Scìnboli
A descriçión do confaón a l'é, pe cóntra:
Minorànse forèste
Pe l'ISTAT, a-i 31 de dexénbre do 2019 a Lisciàndria gh'êa 14.379 rescidénti forèsti, sàiva a dî o 15,4% da popolaçión.
15 zûgno
O 15 zûgno o l'é o 166° giórno de l'ànno (167° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 199 giórni a-a fin de l'ànno.
Lisciandria
Pòsti de interèsse
miniatura|439x439px|Màppa da Ciàssa Reâ de Lisciàndria, d'ancheu Ciàssa da Libertæ, inta meitæ do [[XVIII secolo|sécolo XVIII con, a-o céntro, a catedrâle vêgia de Sàn Pê]]
Architetûe militâri
miniatura|300x300px|Vìsta aéria da Çitadélla
Economîa
Lisciàndria a l'é 'n inportànte céntro de indùstrie mecàniche, alimentâre, poligràfiche, chìmiche e pi-â fabricaçión tradiçionâle de capélli, coscì cómme pi-â lavoraçión de l'argénto. Inte l'ànno 2012 o comùn de Lisciàndria o l'à diciaròu o disèsto finançiâio.
Bibliotêche
miniatura|300x300px|L'intrâ a-a bibliotêca cìvica
Schêue
Da-o 1998 Lisciàndria a l'é, insémme a Novâra e Verçèlli, unn-a de sêde de l'Universcitæ do Piemónte de Levànte. In particolâ, chi gh'é trèi di sètte dipartiménti che fórman l'atenêo: quéllo de Scénse e Inovaçión Tecnològica, o dipartiménto de Lézze e Scénse Polìtiche, Econòmiche e Sociâle, o dipartiménto di Stùddi pe l'Economîa e l'Inprèiza e quéllo di Stùddi Umanìstichi. Pe de ciù, a Lisciàndria gh'é unn-a de sêde destacæ do Politécnico de Torìn.
Pe l'instruçión segondâia de segóndo gràddo gh'é o stòrico licêo clàscico "Giovanni Plana", 'n licêo scentìfico e 'n institûto superiôre formòu de âtri licêi e institûti técnichi. In sciâ fìn, a Lisciàndria gh'é 'n conservatöio dedicòu a l'Antönio Vivâdo, fondòu a-i 30 de dexénbre do 1858.
Tiâtri
miniatura|300x300px|O Tiâtro Comunâle
Cuxìnn-a
E pitànse tìpiche da çitæ de Lisciàndria, fêua de quélle in comùn co-a tradiçión piemontéize, són:
Tra i dôsci tìpichi, tutelæ co-a denominaçión comunâle d'òrìgine, gh'é o Lacabòn, fæto con l'amê e o giànco d'êuvo e de tradiçión vendûo a-e fèste de Sànta Luçîa e de Sant'Antönio; i canoncìn, i bignè, a trifolâ, i amarétti, a polénta dôçe de Maréngo, i meardìn, i galinòtti a-o rómme, i mandrugnin, i nugatélli, a tórta albanéize e i farciò.
Comunicaçioìn
miniatura|300x300px|Tranvài elétrico e caròsse a noêzo in atéiza inta Ciàssa Vitöio Manoælo II, òua Ciàssa da Libertæ
Stràdde
Lisciàndria a l'é servîa da-e outostràdde A21 e A26 pe mêzo di cazélli ciamæ Alessandria Est, Alessandria Ovest e Alessandria Sud, da-a stràdda statâle 10 Padànn-a de Sótta, da-a stràdda statâle 35 bis di Zôvi e da-a stràdda provinsâle 83.
Ferovîe
A staçión de Lisciàndria a l'é 'n inportànte gróppo in sciâ ferovîa Torìn-Zêna e capolìnia de quélle pe Piaxénsa, pe Novâra, pe Pavîa, pe Cavallermaggiore, pe Oâ e pe Sàn Giöxèppe de Câiro. A l'é servîa da trêni regionâli de Trenitalia inte l'ànbito do contræto de servìçio co-e regioìn Ligùria e Piemónte, ciù che da convòlli a lónga distànsa, de lóngo de Trenitalia. Pe de ciù, gh'é de staçioìn ciù picìnn-e a-o servìçio de fraçioìn de Cantalô, Spinétta e Valmadónna.
Tra i sécoli XIX e XX, gh'êa 'na ræ de tranvài ascì, formâ da-a tranvîa Lisciàndria-Âtavìlla, in ativitæ tra o 1883 e o 1935, Lisciàndria-Cazâ, in servìçio tra o 1880 e o 1935, e Lisciàndria-Sâle, in ativitæ tra o 1880 e o 1933.
Ariopòrti
L'ariopòrto de Lisciàndria, intitolòu a-o capitànio Massimo Bovone, o se trêuva a nòrd da çitæ e o gh'à 'na pìsta de èrba ch'a l'é lónga 640 mêtri. No gh'é de servìççi pasagê de lìnia.
Traspòrto pùblico
Tra o 1913 e o 1952 a gh'é 'na ræ urbànn-a de tranvài, gestîa da-a Società Anonima Elettricità Alessandrina (SAEA), che ciù tàrdi a l'é stæta sostitoîa da unn-a de filobi, a sò vòtta soprèssa into 1974.
Aministraçión
miniatura|300x300px|O Palàçio do Monicìpio
Sudivixoìn
A-a giornâ d'ancheu, a çitæ de Lisciàndria a l'é spartîa inte çìnque circoscriçioìn, formæ da nêuve quartê e quatòrze fraçioìn in tùtto.
Valganna
Architetûe religiôze
thumb|280px|Valganna, Badîa de San Gemolo|centro
Lombardore
Lombardore o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Giögrafîa
thumb|250px|left|A vivàgna da Fisca a Lombardore
Careuxo
Geògrafia
Carêuxo o l'é 'n pàize de 501 abitanti (a-i 31 d'agosto do 2017) ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria
Canneto sull'Oglio
Canneto sull'Oglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
APEC
thumb|right|300px|I Pàixi membri de l'APEC A Cooperaçion Econòmica Asia-Paciffigo (APEC), a l'é un'organizzaçion politica e economica di paixi bagnæ da l'Oçeano Paciffigo. L'APEC a l'é stæta formâ into 1989 e a g'ha 21 assoçiæ ancheu.
Membri Potensiæ
L'India a l'ha domandoö de intrâ inte l'APEC. A o prinçipio a soa candidatûa a l'è stæta contrastâ, ma grassie a l'agiutto di Stati Unïi, l'è probabile che ghe vegne comme minnimo reconosciuo o stato de osservatô.
Toriggia
Torìggia (Torriglia in italiàn) o l'é 'n comùn italiàn de 2,211 abitànti da Çitæ metropolitànn-a de Zêna in Ligùria.
Giögrafîa
Torìggia o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva a-i pê do Mónte Prelà, in sciâ crénn-a ch'a spartìsce e valàdde Scrêia e Trébia e ch’a l'arîva scinn'a-o Lâgo do Brinêio. O comùn o fa pàrte do teritöio do Pàrco Regionâle de l'Àntoa: pe sto fæto chîe, Torìggia a l'é 'na croxêa pe-i sentê de l'Erta Vîa di Mónti Lìguri e pe di âtri sentê do Pàrco. O comùn o s'esténde pe 60,02 km.
Stöia
A stöia de Torìggia a coménsa da l'etæ româna, ma l'é into Medioêvo cò-u pàize o divénta bén bén inportante. Defæti, inte quello ténpo, Torìggia a divénta 'na croxêa avoxâ p'andâ da Zêna a-a zöna de Bóbio, dónde inte l'883 l'êa stæto tiòu sciù e consacròu l'Abaçîa de Sàn Conbàn, céntro religiôzo e colturâle Internaçionâle.
Gerald Ford
Gerald Rudolph "Jerry" Ford Jr ò Leslie Lynch King, Jr (1913 - 2006) o l'é stæto o 38eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1974-1977).
Toriggia
Stöia
Inte quéllo ténpo Toriggia a l'êa sott'a-o Sâcro Inpêro Româno.
Sótt'a l'Imperatô Ötón II de Sasònia Torìggia a vêgne mensonâ pi-â prìmma vòtta cómme seu propiêtæ (Curtem de Turigia) e coscì l'é scinn’a-o pasàggio sótt'a-o féodo da famìggia lunigianéize di Malaspìnn-a, avegnûo into 1227 pe mêzo de l'aprovaçión de l'Imperatô Federîgo II de Svévia.
Dòppo i Malaspìnn-a Torìggia a vêgne pigiâ da-i Fiéschi de Lavàgna a-a meitæ do XIII sécolo, i quæ megiôan a strutûa do castéllo (za dêuviòu da-i Malaspìnn-a) faxéndolo diventâ ‘n vêo castéllo pi-â diféiza da valàdda.
Quàrche ténpo dòppo, a Repùbrica de Zêna a pìggia o contròllo do castéllo, scibén cò-u féodo o l’aresta ‘na propiêtæ di Fiéschi. Inte quélli ànni Torìggia a divénta ‘n céntro de evangelizaçión pe tùtta a Val Trébia, sorviatùtto gràçie a l’antîga abaçìa de Patrànnia (in latìn medievâle: abatiam de Patrania). miniatura|300px|Panoràmma de Torìggia da-o castéllo|alt=|sinistra Into scóntro do 1432 tra i goèlfi (ranpìn) e i ghibelìn (mascheræ), o castéllo de Torìggia di Fiéschi (ranpìn) o vêgne espugnòu da-a Zêna ghibelìnn-a (mascherâ), ma l’é sôlo dòppo o 1547 chi-â famiggia Fiéschi, falîa a famôza Conzûa, a pérde Torìggia.
Coscì o pàize o pàssa sótta a-o domìnio di D'Öia, che fàn do féodo torigìn in marchexâto ch’o dûa scinn’a-o 1760, quand’o divénta ‘n prinçipâto.
A-a giornâ d’ancheu o ligàmme tra i D'Öia e Torìggia o l’exìste ancón e quàrche vòtta i discendénti da famìggia D'Öia-Pamphjli vêgnan a Torìggia pe di evénti ò de festivitæ religiôze.
Sott'a-a dominaçión françéize, Torìggia a l'é, da-o 1798, o capolêugo da Giurisdiçión di Mónti Lìguri Orientâli, in alternànsa con Ötón e Sàn Stê (d'Àveto), méntre, da-o 1803, a l’é capocantón do Cantón do Làccio, che da-o 1805 a-o 1814, co-o Prìmmo Inpêro Françéize o vêgne inserîo into Dipartiménto de Zêna.
Dòppo o Congrèsso de Viénna (1814/1815), Torìggia a l'é incorporâ into Régno de Sardégna, ch’o divénta, into 1861, Régno d'Itàlia.
Lima (aziénda)
A Lima S.p.A. (Modelli Lima) a l'é stæta 'na dìtta de Vicensa che da-a meitæ di anni 1950 fìn a-o 2004 a l'à realizòu modellismo feroviàrio. O màrco Lima o l'é ancón òua in ûzo.
Toriggia
Stöia
Da-o 1859 a-o 1926 o seu teritöio o l'é pàrte de l'XI mandaménto de Torìggia do circondâio da vêgia Provìnsa de Zêna.
Inta Segónda Goæra mondiâle, Torìggia a l'é definîa a "Prìmma Repùbrica partigiann-a da Ligùria". Torìggia a l'é stæta de lóngo ligâ a-a stöia da Rexisténsa, e pròpio inte sêu valàdde tànti partigén àn conbatûo duaménte fascìsti e nazìsti. Pe de ciù Torìggia, cómme di âtri pàixi da-arénte, a l'é ligâ a-a figûa do partigiàn Àldo Gastàldi, nómme de batàggia Bezàgno, frequentatô da zöna de l'Àntoa.
Into 1908 e 1953 dôe violénte aluvioìn fàn di dànni a câze e campàgne. Da-o 1973 a-o 2008 Torìggia a l’é pàrte da Comunitæ montann-a Âta Vàl Trébia e, da-o 2008 fìn a-o 2011, da Comunitæ montann-a de Âte Vàlli Trébia e Bezàgno.
16 zûgno
O 16 zûgno o l'é o 167° giórno de l'ànno (168° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 198 giórni a-a fin de l'ànno.
Toriggia
Architetûe Religióze
Fondâ probabilménte da-i móneghi Conbén do Monastê de Lerìn (inte l'Îzoa de Sant’Ònoròu a-o làrgo de Cànnes, Frànsa) che són intræ in contàtto co-e popolaçioìn da Val Trébia, gràçie a l'Àtala, sucesô de Sàn Conbàn inte l’Abaçîa de Bóbio. Fòscia o l'êa ligâ iniçialménte a l'antîga abaçìa torigìnn-a de Patrànnia. Conpletâ into XVII sécolo, a gh’à a-o seu intèrno interesànti scultûe de màrmo. Scitoòu into mæximo sagròu da Gêxa de Sant'Ònoròu, o gh'à ‘na scultûa do XVI sécolo, ch'a ne vêgne da-a capélla privâ do castéllo sótta a-a dominaçión di Fiéschi. A scultûa a raprezénta a Nòstra Scignôa da Néive. L'ötöio o l'é avèrto a-o pùblico pe-e festivitæ de Dênâ e pe l'espoxiçión do prezépio.
Architetûe Militâri
miniatura|300px|O castéllo de Torìggia
Crescentino
Crescentino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Varzi
Varzi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Viadanica
Viadanica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Bangkòk
Bangkòk a l'é a capitâle da Thailandia. A gh'à 8.249.117 abitanti (into seténbre do 2010).
Triöra
Geugrafia
Triöira l'è int'a Tèra Intemelia. L'è in çima d'a Vale Argentina.
Storia
L'è cunusciüa sopratütu parché in t'u çincheçentu l'è stata teatru de na cacia ae baggiüe.
Pòsti de interesse
A Cà d'è Baggiüe.
Toriggia
Economîa
miniatura|250px|Ina cartolìnn-a di prìmmi do [[XX secolo|'900 in sciô Mónte Àntoa]] L'economîa torrigìnn-a a l'é stæta pe lóngo ténpo bazâ in sciâ agricôltûa e alevaménto. A-a giornâ d'ancheu sto aspêto o l'é vegnùo mêno e l'economîa adêuvia cómme pónto de riferiménto o turìsmo, ànche quéllo escurscionìstico.
Triöra
Ecunumia
L'Alpeggio de Triura l'è 'n furmaggiu prodütu inta zona de Triöra.
Favâ
Favâ (Favale di Malvaro in italian) o l'è un comune de 499 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna.
Toriggia
Coltûa
thumb|150px|O ritræto da Rêuza Garavénta, poscìbile "Bèlla de Torìggia", fæto da-o Lumàchi. O s'atrêuva sótta l'Èrco inta Ciàssa Fiéschi. Gh'è o mîto da Bella de Toriggia, 'na lezendâia figûa de sto pàize, da quæ o se dîxe: "A Bèlla de Torìggia: tùtti a veuan, nisciùn a pìggia".
Malgrate
Malgrate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Toriggia
Cuxìnn-a
left|thumb|I tìpichi canestrelétti de Torìggia Un di doçi ciù avoxæ de Toriggia o l’è 'na torta, preparâ con amàndoe e pasta fròlla, ciamâ ascì a "Bèlla de Torìggia".
O pìtto ciù avoxòu de Torìggia o l'é o Canestrelétto: Torìggia a l'é defæti dîta a "Pàtria do Canestrelétto".
Fèste e fêe
miniatura|300px|Nòstra Scignôa da Divinn-a Providénsa Fèsta de Nòstra Scignôa da Divinn-a Providénsa (ùrtima doménega d'Agósto). Inta stæ a Prò Lòco a l’inàndia di evénti e de fèste cómme a Néutte Giànca, a Giornâ do "Shopping" , i mercatìn de Dênâ e âtre fèste.
Spòrt
left|thumb|O menûto de scilénçio in memöia do Fùlvio Currò. Ediçión do tornêo 2019 A Polisportîva Torìggia 1977 (Polisportiva Torriglia 1977 in italiàn), a l'é 'na squàddra de balón da Prìmma Categorîa. O Torìggia o zéuga into cànpo da balón Monscignór D. Lovagnìni. Da-arénte a-o cànpo gh'è a palèstra con tànte ativitæ pe gréndi e picìn.
Lengua balineise
O Balineise (Basa Bali) o l'è 'na lengua do grûppo lengoistego indonexian oççidentâ parlâ da çirca 4 mioin de personn-e inte l'isoa de Bali in Indonexia.
Toriggia
Spòrt
Tùtti i ànni vêgne òrganizòu in tornêo de balón in memöia do Fùlvio Currò, 'n zenéize de vintiçìnque ànni amasòu da 'n anourìsma cerebrâle. In st'òcaxón zeugan a balón personàggi do spòrt, giornalìsmo e televixón avoxæ a livèllo regionâle e naçionâle.
Lombriasco
Lombriasco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Toriggia
Comunicaçioìn
A stràdda ch'a pàssa pò-u céntro a l'é a provinciâle 62, ch'a se colêga ascì co-a stràdda statâle 45 Zêna-Piaxénsa. Âtre stràdde provinciâli son a 15 (do Brinêio), a 226 (da Vàlle Scrêia) e a 82 (Torìggia-Cavórsi).
Lengua balineise
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Inscriçión do [[XII secolo|XII sécolo in léngoa balinéize antîga]]
Toriggia
Comunicaçioìn
E staçioìn ciù da-arénte a Torìggia son a staçión de Buzâlla e a staçión de Zêna Brìgnoe.
11 agosto
O 11 agosto o l'é o 223° giórno de l'ànno (224° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 142 giórni a-a fin de l'ànno.
O Castiggion
O castiggion l'è un comùn inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Varano Borghi
Varano Borghi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
10 agosto
O 10 agosto o l'é o 222° giórno de l'ànno (223° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 143 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|[[Anbrêuxo Bergognone (ca. 1470-ca. 1524), San Loenso, 1475-1525 (Royal Collection)]]
Crova
Crova o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Tomâta
Solanum lycopersicum (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme tomata (tomâta segóndo a grafîa ofiçiâ, tumäta in savonéize, tumôta in finaléize, tumàta in arbenganéize, pumata in vintimigiôzo, tumata in monegàsco, tumòta in novéize), a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Solanaceae o quæ frûto o l'è asæ inportànte inte cuxìnn-e de tùtto o móndo, conpréiza quélla lìgure ascì.
Etimologîa
A paròlla tomâta a vêgne da-a sò fórma in spagnòllo tomate, tórna derivâ da-a paròlla Nahuatl tomatl (prononçiâ ) ch'a scignifica "o frûto ìnscio", da tomana, ò sæ "insciâ". Quànde i Aztêchi àn comensòu a seleçionâ e variêtæ de tomâta de mòddo da êse ciù grénde, dôçi e rósce àn dæto a ste cultivar chi o nómme de xitomatl (prononçiâ ), ò sæ "ægoa gràssa con l'onbrisàllo".
Mandello del Lario
Mandello del Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Pòsti de interèsse
thumb|280px|Asilo de via Monastero a Mandello del Lario|centro
Tomâta
Etimologîa
Pe cóntra, o nómme scentìfico lycopersicum o vêgne da-o grêgo λύκοπερσικων, lykopersikon, ch'o scignifica "pèrsego do lô".
Katmandu
thumb|400px|right|Mercòu a Katmandu, 1920. Katmandu (in nepaleise, काठमांडौ) a l'è a capitâ do Nepal, con 'na popolassion de 1.442.271 abitanti (2006), scituâ inta valle do mæximo nomme into Nepal çentrâ, inte vexinanse do sciûmme Vishnumati, a 'n'artûa de 1.317 metri in scio livello do mâ.
Tomâta
Descriçión
E gànbe de ciànte de tomâte sòn covèrte da di fìn e cùrti péi che pêuan façilitâ o procèsso de areixaçión da ciànta. Defæti, sorviatùtto into câxo de dànni ò moutîe a-e réixe da ciànta, da-a bâze da sò gànba se pêuan svilupâ (ciù mêgio se a contàtto co-a tæra e a l'umiditæ) de nêuve réixe.
Féugge
E féugge da ciànta de tomâte sòn pe-a ciù pàrte de fórma regolâre, ch'a peu variâ tra-e vàrie cultivar. Prezénpio gh'è de variêtæ co-e féugge da-a fórma a patàtta, de quélle co-e féugge arapæ ò co de profónde scanelatûe òpû de ciànte che adreitûa àn e féugge de vàrri colôri, dæto che 'n cangiaménto genético.
In ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi, sòn lónghe tra 13 e 31 cm, làrghe tra 6 e 9 cm, imparipennate (ö sæ formæ da cóbie de fugetìnn-e dispòste lóngo a rachide, de 4,2-14 cm, a eceçión de quélla apicâle, séncia), co-in nùmero de cóbie ch'o va da dôe a éutto. Pe de ciù sòn forteménte aromàtiche.
E fugetìnn-e sòn de colôre vèrde ciæo, con fórma da a êuvo a êuvo-lànciolata, de mezûe 3-5(-7) × 1-3,8(-5) cm e con de bâzi cordâ ò a cùnio, generalménte òblique. Sòn de sòlito segnæ da vàrie incixoîn, àn màrgine da seròu a pìn de rebîghi, pónte ségge òtûze che agùsse ò apisûe, superfìcci lepegôze e covèrte da tànti péi inta zöna bazâle, ciù de ræo vèrso e pónte. De spésso gh'è de picìnn-e fugetìnn-e a êuvo (con mezûe 0,8-1,2 × 0,6-0,7 cm) inti spàççi tra quéste ascì. E féugge sòn atacæ a-a ciànta con di peigólli lónghi 1,2-7 cm, quélli de fugetìnn-e 0,4-2 cm (da-i quæ de spésso partan de picìnn-e pæ de âtre fugetìnn-e).
Ràmma scioîa
sinistra|miniatura|300x300px|Detàggio de 'na ràmma scioîa. E ràmme scioîe de ciànte de S. lycopersicum àn i scioî dispòsti a cóbie e se svilupan in scê de gànbe èstra-ascélâri che pêuan êse séncie ò bórche e che portan 'n nùmero de scioî conpréizo in génere tra 5 e 12. Quésti, da-o pòrtaménto càzzente, sòn de sòlito pentameri ma, in çèrte cultivar, esameri ò decameri ascì. I scioî sòn atacæ a 'na ràmma, da-e gànbe lónghe 0,5-3,5 cm che co-o svilùppo do frûto arivan a de longhésse conpréize tra 2 e 4,8 cm, gràçie a di pediçélli de 4-15 mm che crescan scìnn-a 1-1,6 cm quànde o gh'è o frûto. Quésti sòn covèrti da di péi co-a tésta a gandùggia, cùrti e apisûi.
Scioî
A coròlla, de colôre giâno e vèrde a-a sò bâze, a l'à 'na fórma stelâ, co-in diàmetro de 1,4-2,4 cm e co-a pàrte tubolâre lónga 0,5-1,3 mm. I pétali àn ànche lô 'na fórma da streitaménte triangolâre a lànciolata, mezûe de 5-9 × 1.3-3(-4) mm, superfìcci estèrne covèrte da péi e quélle intèrne lìsce. Dòppo a fioritûa se cegan forteménte inderê, espónendo l'androceo.
I stàmmi sòn pægi in longhéssa tra lô, de sòlito conpréiza tra 0,3 e 0,8 mm, fûzi insémme a formâ 'n anéllo e ségge covèrti da péi che lìsci. In sciâ pónta àn de antere de colôre giâno, con mezûe de 5.5-7 × 0.6-1.3 mm, conniventi (ò sæ co-e pónte convergénti) de mòddo da creâ 'n cöno a fórma de botìggia con bécco stérile deiscente da de fisûe laterâli a-a çìmma da seçión fèrtile. L'ovaio o l'è generalménte biloculâre ma inte variêtæ coltivæ o l'è pluriloculâre, con di fâsci sètti ascì, e con mezûe de 1,3-1,6 × 1,8-2 mm, arugòu e lìscio. O drîto stîlo, lóngo 5,5-7,3 mm e làrgo 0,2-0,4 mm, o l'à a pàrte inferiô covèrta de péi. O stigma, de colôre vèrde e mezûe de 0,2-0,8 × 0,3-0,5 mm, o l'à fórma capitâ ò de vòtte a dôe lobi.
Frûti
O frûto, comestìbile e a pàrte economicaménte rilevànte da ciànta, o peu êse de colôre rósso, do çetrón ò giâno, o l'à 'na fórma da a êuvo a pîrifórme, co-in diàmetro de 1-10 cm e de spésso con de deprescioîn ò de bùgne iregolâri. Pe de ciù àn 'na superfìcce sénsa péi e lìscia, da-a pórpa dénsa e co-in savô dôçe.
Tàscionomîa
Into 1753 o botanìco Linneo o l'avéiva inserîo a tomâta, insémme a-a patàtta, into génere Solanum, co-o nómme scentìfico S. lycopersicum. Inte 'na revixón sucesîva do 1768, Philip Miller o trasferîva però a ciànta inte 'n nêuvo génere, co-o nómme Lycopersicon esculentum ch'o saiâ anpiaménte dêuviòu inti ànni dòppo, scibén che o foîse tecnicaménte eròu. Defæti, segóndo e régole da nomenclatûa botanìca, o nómme specìfico lycopersicum decîzo da Linneo o l'aviéiva ancón a prioritæ. Into 1888, pe risòlve o problêma, o tedésco Karsten o propóniâ o nómme Lycopersicum lycopersicum, che però o no l'è stæto conscideròu vàlido segóndo e convençioîn internaçionâli in sciâ nomenclatûa, dæto che sòn viêtæ i tautònimi. A propòsta do 1974 do nómme Lycopersicon lycopersicum, scibén ch'a foîse corètta a livéllo teòrico dæto ch'a rispetâva ségge o nómme do génere de Miller che l'epitêto specìfico de Linneo, a saiâ a-a fìn lasciâ pèrde, co-a decixón de 1983 de indicâ Lycopersicon esculentum (aprêuvo a-a sò grànde difuxón) cómme nomen conservandum.
In ògni mòddo però e ciù recénti prêuve genétiche àn dæto a-a fìn raxón a-a bén bén ciù antîga clasificaçión de Linneo, dimostràndo l'apartenénsa da tomâta a-o génere Solanum e faxendo dónca diventâ o nómme corètto Solanum lycopersicum. Inta letiatûa botànica ànche recénte a l'è però poscìbile trêuva tùtti doî i nómmi, dæta a grànde difuxón de quéllo de Miller. Pe de ciù a ciànta da tomâta a l'à vàrie particolaritæ rispètto a-e âtre spêce do sò génere, sorviatùtto pe quànte o rigoarda a strutûa de féugge e di eleménti da biochìmica da ciànta, co l'asénsa de tànti alcaloidi comuîn a-e âtre spêce de Solanum e che però mancan inte ciànte de tomâte. D'âtra pàrte però o l'è stæto scovèrto che i ìbridi tra-a tomâta e a patàtta diploide (quélla de sòlito coltivâ a l'è a tetraploide) creæ in laboratöio pe fuxón somatica sòn parçialménte fèrtili tra lô, fæto ch'o da de fòrti prêuve de 'na stréita relaçión tra-e dôe spêce.
Cultivar
miniatura|300x300px|De Tomâte cheu de beu d'Arbénga. A tomâta a l'è 'na de ciànte de quæ gh'è ciù variêtæ; defæti ne sòn atoalménte coltivæ ciù de 15.000, scibén che quélle ciù difûze séggian 'n nùmero bén bén minô. Pe de ciù, scibén che quélle co-o frûto de colôre rósso séggian e ciù comuîn, gh'è vàrie cultivar particolæ da-o colôre giànco (white queen, white tomesol), giâno (douce de Picardie, wendy, lemon), do çetrón (moonglow), ma ànche rêuza (thai pink), ancón vèrde a maturaçión (green zebra) ò néigro (néigro de Crimêa, purple perfect).
In ògni mòddo tùtti e variêtæ de tomâte se pêuan divìdde tra-e dôe categorîe de ciànte a svilùppo "determinòu" e "indeterminòu". E prìmme sòn caraterizæ da-o fæto che, 'na vòtta arivæ i frûti a 'n çèrto pónto da maturaçión, a ciànta a smétte de crésce e coscì l'arecugéita a saiâ conclûza in pöco ténpo. E ciànte che pe cóntra àn 'n svilùppo de tîpo indeterminòu sòn generalménte de variêtæ in gràddo de vîve pe ciù ànni e che, se mìsse inte giùste condiçioîn anbientâli (dónca scìmili a quélle tropicâli da-e quæ a ciànta a l'è òriginâia), sòn in gràddo de prodûe scioî e frûti a cîclo contìnoo.
In particolâ se peu aregordâ a variêtæ lìgure ciù inportànte:
Stöia
miniatura|432x432px|O ciù antîgo canpión de tomâta ancòn existénte, En Tibi Herbarium, [[1558.]]
Òrìgine
L'antenòu sarvægo da tomâta o l'è òriginâio da pàrte òcidentâle do Sùd América e o l'avéiva e dimenscioîn di poîsci. I Aztêchi e i âtri pòpoli da Mesoamérica sòn stæti i prìmmi a domestegâ a ciànta, incomensàndo a dêuviâ a tomâta inta lô cuxìnn-a, e da-a quæ saiàn i prìmmi a prodûe o tócco. A dæta ezàtta da domestegaçión a no l'è conosciûa ma gh'è de prêuve che a tomâta a l'è coltivâ into Méscico meridionâle za into V sécolo a.C.. Probabilménte a l'êa 'na credénsa difûza tra-o pòpolo Pueblo quélla che ascisténdo a-o mangiâ di sémmi da ciànta se foîse benéiti con di potêri de divinaçión. I pòpoli da Mesoamérica incomensiàn ànche 'n procèsso de seleçión in scê ciànte, arivàndo coscì a òtegnî 'na variêtæ de tomâta da-i frûti ciù gréndi e da-a superfìcce con vàrie bùgne, variêtæ ch'a l'è probabilménte l'antenâ de tànte cultivar d'ancheu.
In particolâ i Aztêchi coltivâvan divèrsce variêtæ de tomâta, cómme e tomâte rósse, ciamæ xictomatl, e quélle vèrde, dîte tomatl. Segóndo o fràtte françescàn Bernardino de Sahagún into mercòu de Tenochtitlán (d'ancheu Çitæ do Méscico) a gh'êa 'na grànde variêtæ de ciànte de tomâta; defæti o scrivéiva :
O françescàn o mensonâva ànche o fæto che inta cuxìnn-a di Aztêchi gh'êa 'n grànde ûzo de sàrse, tra-e quæ quélle de tomâte ascì, che vegnivân vendûe inti mercæ.
Difuxón
O conquistador spagnòllo Hernán Cortés o l'è fòscia stæto o prìmmo eoropêo a portâ 'na picìnn-a tomâta giâna into vêgio continénte, dòppo a sò conquìsta de Tenochtitlán do 1521. A prìmma apariçión de quésto frûto inta letiatûa botànica eoropêa a l'è inte un scrîto do 1544 de Pêo Drîa Mattioli, mêgo e botànico ch'o sugerîva cómme o foîse stæto portòu in Itàlia 'n nêuvo tîpo de meizànn-a da-o colôre, quànde méuio, rósso sàngoe ò indoòu. Pe de ciù, dæto o paragón co-e meizànn-e, lê o consegiâva de mangiâ e tomâte a-o mæximo mòddo, ò sæ divîze in fétte, chéutte e condîe con sâ, péivie néigro e êuio. Dêxe ànni dòppo, co-a publicaçión de di scrîti do Mattioli, o l'incomensiâ a êse dêuviòu pe-e tomâte o nómme "pómmo (ò méie) d'öo", da-o quæ o vêgne o nómme da ciànta inte l'italiàn.
Dòppo a colonizaçión de Amériche, i spagnòlli portiàn a tomâta, pe êse coltivâ, inte sò âtre colònie di Caràibi e inte Filipìnn-e, da-e quæ o frûto o saiâ introdûto into continénte aziàtico, fòscia atravèrso Macao into XVI sécolo. In Cìnn-a o saiâ ciamòu fānqié (ò sæ "meizànn-a bàrbara"), segóndo o scistêma de l'época pe dâ o nómme a-i prodûti de nêuva inportaçión. A tomâta a saiâ dónca portâ da-i spagnòlli ànche in Eoröpa, dónde a trêuviâ de condiçioîn particolarménte favorévoli sorviatùtto into bacìn do Mâ Mediterànio, into quæ a coltivaçión de quésta ciànta a l'è za docomentâ into 1540.
Da chi e tomâte se difóndiàn progresivaménte a-o rèsto do móndo: in Inghiltæra ariviàn inti ànni novànta do XVI sécolo, co-îna prìmma testimoniànsa scrîta do 1597, ò sæ l'Herbal de John Gerard, inta quæ però e tomâte saiàn descrîte cómme velenôze. Idêa quésta ch'a saiâ repigiâ into Régno Unîo e inte sò colònie pe coscì tànto ténpo che, ancón into 1820 a tomâta a l'êa vìsta cómme 'na pitànsa ezòtica, pròpia da cuxìnn-a italiànn-a e ebràica.
In Ìndia e inti pàizi vixìn e tomâte saiàn introdûte da-i portoghéizi into XVI sécolo, scibén che a coltivaçión intensîva da ciànta a saiâ incomensâ sôlo da-i ingléizi into XVIII sécolo. Scimilménte a-o cinéize, in Bengali a tomâta a l'è ciamâ বিলিতি বেগুন, Biliti Begun, ò sæ "meizànn-a forèsta", e a-a giornâ d’ancheu a l'è 'na spêce asæ comùn, in particolâ into stâto federòu de l'Uttarakhand.
Into Médio Òriénte a ciànta a l'è stæta introdûta da-i ingléizi e, in particolâ, da-o cónsole de Aléppo John Barker tra-o 1799 e o 1825. Co-o XIX sécolo o frûto o diventiâ 'n ingrediénte comùn inti piâti de cuxìnn-a da zöna ànche se, inte 'na testimoniànsa do 1881, o saiâ indicòu cómme e tomâte l'êan normalménte consumæ sôlo da ciù ò mêno quarànt'ànni.
In Itàlia
A prìmma testimoniànsa scrîta da prezénsa de tomâte in Itàlia a remonta a-o 31 òtôbre 1548, ò sæ quànde o magiordòmmo do grandùcca de Toscànn-a de Cöximo de' Medici o scrivéiva a-o segretâio privòu da famìggia de l'arîvo da cavàgna de tomâte coltivæ inta tegnûa do Grandùcca de Tôre do Gàllo. In ògni mòddo e ciànte de tomâte saiàn ancón pe tànto ténpo coltivæ sôlo pe-o sò valô òrnamentâle, cómme indicòu da l'aristocràtico e agronomo fiorentìn Giovan Vettorio Soderini che o scrivéiva de cómme a ciànta a foîse da riçercâ sôlo pi-â sò beléssa, acentoâ da-a grànde variàbilitæ de quésta spêce. In ògni mòddo no saiàn ancón inclûzi mànco inta diêta di contadìn, dæto che coltivâvan za di òrtàggi ciù apresæ e, pe de ciù, tra-e variêtæ a l'época in comèrcio êan divèrsce quélle no comestìbili ò adreitûa téusceghe. Pertànto in vàrie àree, cómme in quélla de Firénse, o frûto o saiâ dêuviòu cómme decoraçión da tòua, eséndo inclûzo inta cuxìnn-a locâle sôlo tra-a fìn do XVII e l'inìçio do XVIII sécolo. In particolâ o prìmmo lìbbro de riçètte, atoalménte conosciûo, co-e tomâte tra-i vàrri ingrediénti o saiâ publicòu into 1692 a Nàpoli, in sciâ bâze de çèrte fónti spagnòlle.
Variêtæ modèrne
miniatura|400x400px|Divèrsce variêtæ americànn-e de tomâta. O débole gùsto e a mancànsa de sùcou inte modèrne variêtæ de tomâte da giardìn e comerciâli derivan da-a seleçión de ciànte a frûti da l'unifórme colôre rósso. Quésto cangiaménto o l'è avegnûo dòppo a scovèrta into XX sécolo do fenotîpo cangiànte "u", o quæ o meuiâva in mòddo unifórme. O l'è stæto coscì poscìbile, gràçie a di incrôxi tra-e ciànte, svilupâ di frûti róssi sénsa o caraterìstico anéllo vèrde atórno a-a gànba, fæto che però o l'à portòu e tomâte prodûe mêno sùcou, réndendo o frûti mêno dôsci e savoîi.
O l'è stæto scovèrto che o 10-20% do carbònio fisòu in totâle inta tomâta o peu êse prodûto da-a fötoscìntexi into mæximo frûto in vîa de svilùppo do normâle fenotîpo "U". O cangiaménto genético a "u" o codifica 'n fatô ch'o prodûxe di cloroplasti difetôzi, a 'na densitæ inferiô into frûto, fæto ch'o porta a avéi 'n colôre vèrde ciù ciæo inte quélli bózzi e a-a riduçión do mùggio di sùcai into frûto méuio do 10-15%. Fòscia ciù inportànte do lô ròllo inta fötoscìntexi, i cloroplasti do frûto vêgnan remodelæ into procèsso de maturaçión in di cromoplasti sénsa clorofilla che scintetizan e amugian i carotenoidi licopene, β-carotene e âtri metaboliti che sòn de vivàgne sensoriâli e nutriçionâli do frûto méuio. I poténti cloroplasti in scê spàlle do fenotîpo "U" àn chi de utilitæ, scibén che prezentan o svantàggio de lasciâ de spàlle vèrdi vixìn a-a gànba do frûto ò de spàlle giâne avenæ, aparenteménte aprêuvo a-o stess òscidatîvo dovûo a-o sorviacàrego da cadénn-a da fötoscìntexi se a-a lûxe dirètta do sô e a âte tenperatûe. Dónca a progetaçión genética de 'na variêtæ comerciâle ch'a conbinésse i vantàggi do tîpo "u" e de quéllo "U" a l'è fatìbile ma l'à bezéugno de 'na precîza seleçión.
Pe de ciù, i seleçionatoî de modèrne cultivar de tomâta se sforsan sorviatùtto d'atrêuvâ de ciànta che foîsan in gràddo d'avéi 'na mêgio réiza, duâta de conservaçión, dimenscioîn e tolerànsa e rexisténsa a-e prescioîn anbientâli, conpréize e moutîe. In ògni mòddo, quésti sfòrsi de seleçionaménte àn portòu a de consegoénse negatîve no vosciûe in sce vàrie caraterìstiche do frûto da tomâta cómme, prezénpio, o coscì dîto linkage drag, responsàbile de alteraçioîn into metabolìsmo da ciànta. O linkage drag o conscìste inta conpàrsa de 'n træto genético no desideròu inta ciànta co-a procedûa do reincrôxo (ò backcrossing), træto ch'o l'è colegòu ò, in ògni mòddo, vixìn a quéllo vosciûo into cromosoma. Dæto ch'a gh'è 'n'elevâ probabilitæ che, introdûxendo o træto benéfico, ànche quéllo no vosciûo o foîse inclûzo, tùtto o procèsso de seleçión de çèrte caraterìstiche o l'à portòu a 'n'involontâia alteraçión de sostànse chìmiche asociæ e dónca di valoî nutriçionâli e di savoî.
Pe evitâ quésto problêma i seleçionatoî àn sfrutòu e spêce de tomâte sarvæghe cómme de fónti di træti benéfici pe-e modèrne cultivar. Tra i træti che se pêuan ricuperâ gh'è quélli de 'na magiô prezénsa de sùcai into frûto e 'na mêgio rexisténsa a-e moutîe caosæ da di mìcrobi e agénti patogeni. In ògni mòddo quésta pratìca a l'è da dêuviâ con atençión dæto che l'azónta de 'n çèrto o peu conportâ de alteraçioîn in sce âtre caraterìstiche da ciànta.
Coltivaçión
miniatura|300x300px|'N cànpo de ciànte de tomâte. Inte zöne a clìmma tenperòu a ciànta de tomâte a no saiéiva in gràddo de sopravîve a-e tenperatûe da invèrno, e dónca a l'è chi coltivâ cómme ciànta anoâle, preferindo o semenâ in prìmma batûa inte 'na pascionêa, co-in sucesîvo trapiànto into terén.
E tomâte vegnan sciù bén in di lêughi abàsta a-o sô, ànche se pêuan patî l'ecescîva lûxe de ôe ciù câde, con di efètti negatîvi ségge in scê ciànte che in scî frûti. De cultivar in particolâ vêuan 'na poxiçión ch'a ségge pròpio ciù onbrezâ. Pe avéi 'n bón rêo o l'è necesâio 'n terén bén fertilizòn, co-în'irigaçión moderâ ma regolâ. Irigaçión ch'a l'è asæ inportànte pi-â qualitæ do frûto (dæto che a-a fìn o l'è formòu pi-â ciù pàrte d'ægoa), con particolâ atençión a-a tenperatûa de l'ægoa, de mòddo da evitâ di shock tèrmici, raxón pi-â quæ a l'è consegiòu de bagnâ e ciànte de tomâte a-o matìn òpû a-o tramónto. miniatura|300x300px|O zermóggio de 'n "bastàrdo". Pe aomentâ a produtivitæ da ciànta, evitàndo 'n ecescîvo svilùppo do vèrde ch'o poriéiva levâ nutriménto a-i frûti, in scê variêtæ "indeterminæ" a l'è efetoâ a pratìca da "sfemminellatura" ò, cómme dîto in zèrbo contadìn, o levâ i coscì dîti "bastàrdi". Quésta pratìca a conscìste into levâ quélli zermóggi da ciànta che partan da 'na poxiçión ascéllâre, ò sæ i bastàrdi, fintànto che sòn picìn, quànde se pêuan ancón levâ a màn. In ògni mòddo, into câxo foîsan lasciæ crésce, prodûiàn ànche lô scioî e frûti.
Riferiménti inta coltûa
miniatura|300x300px|O festival de La Tomatina. Inta çitæ de Buñol, in Spàgna, a l'è celebrâ tùtti i ànni a fèsta de La Tomatina, festival ch'a conscìste inte 'na grànde "batàggia" conbatûa co-e tomâte, tradiçión repigiâ da-e protèste popolâri, inte quæ de spésso vegnîvan lanciæ vàrri frûti.
E tomâte sòn ascì 'n scìnbolo de vàrri lêughi e entitæ aministratîve: prezénpio into stâto americàn do New Jersey o l'è stæto diciaròu o frûto do stâto, coscì cómme in Ohio da-o 2009, pàize dónde o sûgo de tomâta o l'è a bevànda ofiçiâ da-o 1965. In Arkansas, segoindo ségge a clasificaçión botànica che quélla segóndo o sénso comùn, a variêtæ South Arkansas Vine Ripe Pink Tomato a l'è stæta diciarâ ségge frûto che òrtàggio do stâto.
Pe quànte o rigoarda l'àrte e tomâte sòn 'n sogètto ricorénte inte vàrie natûe mòrte di pitoî italién e spagnòlli do XVII sécolo e do XVIII sécolo, tra-i quæ se peu aregordâ o quàddro Nature morte aux concombres et tomates, do 1774 e realizòu da-o pitô Luis Meléndez. Ina ciànta de tomâte, arenbâ in sce 'na ciàppa do barcón, a l'è ànche o sogètto de 'na série de nêuve quàddri realizâ da Pablo Picasso into 1944. Sti quàddri chi sòn stæti realizæ quànde o pitô o se trovâva inta câza da sò ecs conpàgna Marie-Thérèse Walter e da fìggia Maya a Parìggi, into moménto da liberaçión da capitâle françéize.
Âtra inportànte e famôza òpia ch'a l'à cómme sogètto e tomâte a l'è Campbell's Soup Cans de Andy Warhol, creâ into 1962. Quésta a conscìste inte 'na série de 32 dipìnti che rafiguran e latìnn-e de sùppa vendûe da-a dìtta americànn-a Campbell's, tra-e quæ a gh'è quélla de tomâta ascì.
A fórma ariondâ da tomâta a l'à inspiròu o designer finlandéize Eero Aarnio a-a progetaçión da sò "tomato chair" into 1971.
Giuliano di Roma
Giuliano di Roma o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
A Bordighea
A Burdighea (ascì sulu Burdighêa, Bordighea in zenese, Bordighera in italian) u l'é 'n pàise ch'u se tröva int'a pruvinsa de Imperia e u gh'à 10.498 abitanti (daiti d'u 2014).
Parmureli de Burdighea
Chele bele föie de parmura gianche tüte intresae che u Papa e i auti Prelati a dumenega de parmure i porta in prucesiun i vegne intresae a magiur parte a Burdighea, che pe ninte a se ciama a cità de parmure. L'è ina tradisiun che a düra de ciüù de 400 ani e esatamente da u 1586, candu Papa Sisto V u stava costruendu a bazilica de San Pietro e u ghe vureva in ubeliscu che u l'eira a u circu maximu, e u l'aveva dau urdine in cun i editu che pe chi l'avese parlau mentre i l'aisava ghe sareva stà a pena de morte, ma mentre i u drisava e corde e se alungava cume in elasticu, e alura se sentiu ina vuixe crià "Aiga a e corde!". L'eira stau Capitan Bresca, Burdigotu; u soi sugerimentu u l'è stau seguiu e l'obeliscu finarmente drisau, alura u Papa u l'ha vuxiu viè chi l'avese parlau, e invece de faru punì u g'ha dumandau cose u vurese in scangiu de u sugerimentu che u l'aveva dau, e cu l'aveva sarvau a cerimonia e u travaiu de tanta gente.
Elu u g'ha dumandau che a sua famia a purese pe sempre furnì e föie de parmura a San Pietro pe a festa de parmure e sa tradisiun a düra ancura anchöi, e ancura anchöi i parmurai, i serca e parmure ciü bele pe ligale e faghe vegne e föie gianche, e nosce done i l'intresa pe fare diventà de opere d'arte chi sembra vive, intresandu in te se föie in savè e ina trdisiun chi se tramanda da ina generasiun a l'autra in cun tüti i soi segreti intresandu anche a sacralità de sa cianta che fin da l'antighità in te tüti i populi a l'hà sempre rapresentau u divin, e in ta nuxia relugiun u martiriu.
Naxin
Frasiùi
A livellu aministrativu u l'è divizu in dexe burgàe: Béu, Burgu, U Casà, Géxa, A Costa, Müin, Madònna de Cüagna, Peài, Vignö e Vignuettu, pé in tutale de 22,18 km² de superficcie.
Cunfin
U cunfina cun i cumüi de Àutu (Cuni), Àguia (IM), Castergiancu, Èrli, Garesce (Cuni), Ransu (IM), Unsu, Urméa (Cuni).
Stòia
E primme tracce du stansiamentu de l'òmmu inta zona sun rintraciabili intu gran nüméu de "arme" (caverne, inti dialetti da valà du Néva e du Pennavaire), a ciü cunusciüa a l'è l'àrma de Naxìn, dunde sun stài truvài reperti archeulogici rizalènti a l'ànnu 7000 a.C., ma ascì (pé ezémpiu) giàre, vàsi e se(r)àmmiche artigianàli, foscia de epuca rumàna. Quéstu perché u teritòiu u se(r)à poi frequentàu in epuche sucescìve, e i ripài natüàli i cuntinue(r)àn a êsse in pòstu ideale pe a cunservasiùn e l'immagasinasiùn di bén.
Difatti a zona a resta cumunque strategica, tantu che chi i rumài i fundan l'antìgu vilàggiu de Naticum, vixìn a a frasiùn de Vign(r)uéttu, numinau adi(r)itüa da Giuliu Cesàe (riguardu u sò De Bello Gallico), nomme dau quale u deiveea quéllu udiernu.
Cun a caütta de l'Impeu Rumàn e l'inissiu du Mediuevu u l'éa passàu sutta a a Marca Arduinica, istituìa inte l'VIII seculu dau Re d'Italia Berengàiu II, poi inte l'àia de influensa Aleramica. Da chi, cun a mòrte di marchexi de Clavesana u l'ìntra sutta i dumini du Marchesàu de Sücaellu. Düante u periudu de l'etài de mézzu u sea dunca furmàu U Burgu, cun u survastànte castellu, in lucalitài Còsta, zà atìvu sutta i Cepollini, che cumme pé Àutu, i l'éan stài infeudài inta zòna, anche se quésta zòna chi a passa sutta u direttu cuntrollu di Del Carretto, scignùi de Süccaellu e Barestìn.
Tirana
thumb|300px|Tirana: Ciassa Skanderbeg thumb|300px|In mozàico d'época româna (terso sécolo d.C.) Tirana (in albaneize: Tiranë o Tirana) a l'è a capitâle d'Albania.
Naxin
Stòia
Intu 1537 a vegne tra l'àtru censìa a pupulasiùn intu burgu, c'a l'éa de 90 famìe, pé opéa de l'alùa viscuvu de Nebbio (Àta Corsega). Cun a caütta du Marchesàu, avegnüa intu 1624 teritòiu de Naxin u passa sutta a duminasiun zenese, anche se u feudu di Del Carretto u resta pé di ànni in cuntestasciùn fra a Repübbrica de Zena e a casà di Savoia. 'Sti chi i prövan pòi a 'catà cun di acòrdi a pàrte de Naxìn, c'a vegne anessa sulu in mòddu furmale a partì da l'ànnu 1735, scicumme che u paìse u vegnìva aministràu da Utaviàn Costa du Carettu (Ottaviano Costa Del Carretto), mediante in particulare edittu.
Tirana
Scitûâ in scio sciûmme Ishm, a l'è stæta fondâ into 1614 da Sulejman Pasha e a l'è diventâ capitâle d'Albanîa into 1920. A gh'à 418.495 abitanti (segondo 'n censimento do 2011).
Naxin
Stòia
U periudu seguente l'è poi caraterizàu da ina relatìva stabilitài, fin a quandu u nu zunze da a Fransa l'esercitu de Napuleùn: difatti l'intrega valà du Néva asemme a a bassa valle du Pennavaire e se(r)àn interesàe daa bataìa de Löa, du 1797. A causa de quéstu u vegne anéssu a l'Impéu Fransese a partì dau 1802, faxendu pàrte du Dipartimentu de Cuni, a l'internu du cantùn de Séva. Cun a restaurasiùn du 1814 u pàssa pòi au Regnu de Sardegna, poi Regnu de l'Italia. Dau 1946 u pàssa sutta a a Repübbrica italiana. Fin a l'ànnu 2011 u l'ha fàu parte da Cumumitài muntana du Punènte Savunese, presedentemènte cunusciüa cumme Cumunitài Muntàna Ingàuna (1973-2008).
Minuànse furèste
Segundu u ISTAT, a i 31 de dixembre 2014, a Naxìn i ghe sun 40 rexidenti furèsti.
Architetüe religuse
• Santuàiu da Nativitài da Madonna, scituà inta lucalitài de Madònna de Cüagna, vixin a a stradda pruvinsale, a l'è stà custruìa du XVIII seculu.
• Capeletta de San 'Bastian, aa Costa.
• Capeletta de San Biaxu, ai Pe(r)ài.
• Capeletta de Sant'Antòniu a Vignö.
Architetüe sivili
Inte tüttu u teritòiu cumünàle se ponan vegghe diferenti punti rumài de prìa sparsci pé i senté e nu sùlu, i g'han a carateristica de ésse a schìna d'àse; ün de questi u saieva adiritüa stàu in custrusiùn a l'epuca de Giuliu Cesàe.
Castélli
A Vignuettu se trövan ancù i resti du castéllu da famìa di Del Carretto, caraterisàu da 'na ciànta retangulàre e da dùi turi de avistamèntu lateàli. Chi i sun stàe truvàe ascì tracce de afreschi medievàli.
Natüa e sentéi
Vixin a a frasiùn da Madònna de Cüagna se rröva in laghettu picìn, ciamàu Làgu du Pùnte (Pònte inta prununsia lucàle) razunzibile ascì grassie a müatea che a culega a zòna cun quella de Vignö, chi u paesàggiu natüàle u l'è bén bén custituìu da boschi de castagni, quarchedün de quésti de antìga uiggine, fra quésti ghe n'è ün càvu a l'internu famusu pé a sò etài e grandessa.
Da Vignö a parte pòi 'na stradda pé u munte Galé, dunde se pò amià a tipica màccia mediterànea, cun castagni, erbui de e càrpe, biùlle, rùve e fò, man a màn ch'u se munta versu a sìmma. Inta mèxima zòna se pò amià u cumplessu de l'àrma da ca' de basue, antigamente duveàu ascì cun scoppi de avistamentu. Quésta pòi a porta fin au cumün de Urmea, inta frasiun de Barchi.
Ecunumia
L'ecunumìa lucàle a l'è custituìa prinsipalmente da l'agricultüa e da l'alevamèntu. Impurtante a l'è a cultivasiùn di faxöi e de uìve, tantu che intu paise u l'è presente ancù 'n gumbu, ma ascì u turismu, ch'u l'ha vistu inti ürtimi ànni 'na crescita.
Dialettu de Naxin
A Naxìn u se parla in dialettu de stampu arbenganese, faxente parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle.
Faxö Gianettu
Tipica du paìse a l'è a cultivasiùn du faxö gianettu, ricunuscibile pé a furma du bacellu apiatìa, rigunfiàu inti punti dunde se tröva a seménsa e pé u tipicu culùre giàllu di semmi, spéssu però u bacellu u g'ha ascì de rigaüe de culure diferente (giàllu o vérdu). U se semina a lüggiu e u cresce bèn intu teren ch'u g'ha tracce calcaree, tipicu da valà du Pennavaire.
Feste e fée
• Castagnà de Naxìn: ai 28 e i 29 de setembre, cun e "rustìe" e i mercatin di prudòtti tipici lucàli.
• Festa patrunàle de San Giuvanni Batista: ai 24 de zugnu.
Vie de Cumünicasiùn
U teritòiu cumünàle u l'è culegàu cun Arbenga gràssie a a Stradda Pruvinsàle 14 (SP16), che a l'arìva fin au Piemunte, pasàndu pé Àutu e Cravaüna, fin a Urmea.
Margno
Margno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Canson do Grappa
Tèsto
Monte Grappa, tu sei la mia Patria, sovra te il nostro sole risplende, a te mira chi spera ed attende, i fratelli che a guardia vi stan.
Monte Grappa, tu sei la mia Patria, sei la stella che addita il cammino, sei la gloria, il volere, il destino, che all'Italia ci fa ritornar.
Le tue cime fur sempre vietate, per il piè dell'odiato straniero, dei tuoi fianchi egli ignora il sentiero che pugnando più volte tentò.
O montagna, per noi tu sei sacra; giù di lì scenderanno le schiere che irrompenti, a spiegate bandiere, l'invasore dovranno scacciar.
Ed i giorni del nostro servaggio che scontammo mordendo nel freno, in un forte avvenire sereno noi ben presto vedremo mutar.