cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leda Rafanelli
Tra e doe guære
Co-a preisa a-o poei do fascismo into 1922 ciantan e pubricazioin da Società Editrice Sociale e a Rafanelli a l'é forsâ a-o scilençio politico, into riescî feua de tutto à pubricâ Incantamento, do 1921, Donne e femmine, do 1922, L'oasi. Questa seu urtima creaçion lettiäia a reveste unna particolare importansa sciccomme a l'é unna dua denonçia do colonialismo e a venià pubricâ sotta fäso nomme inta represcion fascista da Rexistensa libica organizzâ da-a confraternita sufi da Senussiya. Forsâ da-e streite economiche à fâ a chiromante, a vive tra Milan e Zena, trovando a serenitæ per scrive ancon Nada, La signora mia nonna, Le memorie di una chiromante, romansi pin de l'atmosfea orientale da seu zoventù. Le memorie di una chiromante an uno spiccou carattere autobiografico ascì con ciæi riferimenti a-a scingolare attivitæ da lê exercitâ pe poei sorvevive.
Segondo dòppoguæra
A partî da-a fin di anni quaranta, vivià quexi pe delongo à Zena, trovando i mezi de sostanza mostrando a lengua araba, faxendo di travaggi artistichi pe mezo do deuvio de caratteri arabi e scrivindo pe Umanità Nova.
Parte do seu travaggio o l'é stæto accuggeito da-0 Aurelio Chessa, cho l'à strutturou uña de più importante memöie da vicenda anarchica, ò sæ o Fondo (Archivio) Famiglia Camillo Berneri, a-o momento conosciuo comme l'archivio da famiggia Berneri-Chessa, a quæ responsabile a l'é a Fiamma Chessa, figgia do Aurelio. L'archivio, con sede à Reggio Emilia, o presenta a cuggeita completa de tutte e euvie e i scriti autobiografichi da Leda, pe-i quæ o l'é stæto à pòsta constituio un Fondo Leda Rafanelli.
Coioxitæ
Into 2016 a casa editoa Coconino Press a pubrica unna graphic novel in sciâ vitta da Rafanelli da-o titolo Leda, che solo amore e luce ha per confine, disegnâ da-a Sara Colaone e scrita da-i Francesco Satta e Luca de Santis.
Egêo Setentrionâle
L'Egêo Setentrionâle (in grêgo modèrno Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, Periféria Voríou Eyéou, prononçiòu ) a l'é unn-a de trézze regioìn aministratîve, ciàmæ "periferîe", da Grêcia, a ciù picìnn-a pe popolaçión. A l'é formâ da-e îzoe scitoæ inta pàrte nòrd-òrientâle do Mâ Egêo, ö sæ e coscì dîte Spòradi Òrientâli, con l'eceçión de Tâzo e de Sâmotracia, pàrte da periferîa da Macédonia Òrientâle e da Trâcia, e de Ìnbro e Ténedo, teritöio da Repùbrica de Turchîa.
A sò capitâle a l'é a çitæ de Metelìn, inte l'îzoa co-o mæximo nómme, d'ancheu dîta Lésbo ascì.
Stöia
A periferîa de l'Egêo Setentrionâle a l'é stæta creâ co-a rifórma aministratîva do 1987. Co-i cangiaménti fæti inte l'ànbito do coscì dîto progràmma Kallikratis, into 2010, i sò potêri són stæti ridefinîi e anpliæ. Insémme a-a periferîa de l'Egêo Meridionâle a l'é supervixonâ da l'Aministraçión Decentralizâ de l'Egêo, ch'a l'à a sò sêde into Pîreo.
Scìnn-a-a rifórma do progràmma Kallikratis, a región a l'êa divîza inte træ prefetûe de Sâmo, Scîo e Metelìn. A partî da-o 1° de zenâ do 2011 a l'é spartîa inte çìnque unitæ perifériche de Scîo, Nicàia, Lémno, Metelìn e Sâmo.
Economîa
Inte l'ànno 2018 o PIL da región o l'êa pægio a tòsto 2,5 miliàrdi de éoro, sàiva a dî l'1,4% de l'economîa naçionâle. O PIL pro capite, valutòu a paritæ de potêre d'acàtto, o l'êa de 14.200 €, o 47% da média de l'Unión Eoropêa de quéllo ànno. O PIL pe adétto, ö sæ o rapòrto tra o PIL e o nùmero di òcupæ, o l'êa pægio a-o 67% da média eoropêa.
Defæti, a región de l'Egêo Setentrionâle a l'é quélla da Grêcia co-o ciù bàsso rédito pro capite, un di ciù bàsci de l'Unión Eoropêa intrêga.
Alfiano Natta
Alfiano Natta o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pietramontecorvino
Pietramontecorvino o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
1079
thumb|350px|center|Abaçîa de [[La Sauve-Majeure, 1079 (Gironda - Fransa)]]
Ünterlenghi̍stica
L'ünterlenghi̍stica o interlenghi̍stica e̍ üna branca d'a lenghi̍stica, che s'ucüpa d'a cumünicaçiu̍n lenghi̍stica ünternaçiunale üntra de persune qü nun parlu a stëssa lenga materna. S'ünteressa tambe̍n au mültilenghismu e â strütüra e au funçiunamentu d'ë lenghe planificae, ün particülari lenghe aussiliari cuma l'esperanto, ma tambe̍n d'a̍utre lenghe artifiçiali cuma l'ido, l'interlingua e u volapük.
Alluvioni Piovera
Alluvioni Piòvera o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Castéllo de Piòvera|centro
Latino sine flexione
Latino sine flexione (« lati̍n sença flessiue »), tambe̍n cunusciüu suta u nume « Interlingua de Peano », e̍ üna furma de lati̍n simplificau, prupusa̍ ün l'anu 1903 da u matema̍ticu italia̍n Giuseppe Peano cuma üna lenga aussiliari ünternaçiunale. Ün 1908, Peano e̍ devegnüu diretu̍ de l'Acade̍mia de lenga üniversale, che adutava u latino sine flexione ün lœgu de l'idiom neutral e scangiava u so nume a « Academia pro Interlingua ». Qaranta trei ani dopu, u latino sine flexione e̍ stau rempiaçau per l'interlingua d'IALA (Assuçiaçiu̍n per üna lenga aussiliari ünternaçiunale).
Poggio Imperiale
Poggio Imperiale o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Personalitæ lighæ a Poggio Imperiale
thumb|150px|left|[[Plàcido Imperiâ (13 arvî 1727-10 dexénbre 1786), da 'na famìggia de Zêna]]
Burasci
Burasci (in italiàn: Borassi) l'é 'na frasión ch'a fò parte dei cumüne da Roca. A Burasci u gh'é 42 abitanti. Csì lì u s' pòrla incù ei ligure inta variante nuvaize.
Maónn-a de Scîo e de Focea
A Maónn-a de Scîo e de Focea a l'êa 'na maónn-a creâ pe arechéugge e tàscie dovûe a-a Repùbrica de Zêna da l'îzoa de Scîo (ò Chios) e da-o vixìn pòrto de Focea. Defæti Zêna a l'avéiva vendûo i sò dirìtti in scê tàscie de l'îzoa a quésta maónn-a, a quæ a l'avéiva pigiòu a préstito di finançiaménti da-i sò investitoî pe acquistâ de galêe e riconquistâ Scîo e Focea, e quæ êan za stæte sótt'a-o contròllo zenéize pöchi ànni prìmma, co-a coscì dîta Scignorîa de Scîo.
Stöia
Dòppo i prìmmi doî ànni, i òriginâi shareholders da maónn-a rescidénti a Zêna vendiàn e pròppie quöte a di abitànti de Scîo e a-i prìmmi emigræ zenéixi che into méntre êan arivæ inte l'îzoa. Quésti nêuvi ménbri formiàn a coscì dîta "Maónn-a Nêuva", conosciûa cómme a Maónn-a di Giustinién ascì, da-o nómme da ciù inportànte famìggia de l'îzoa. Dæto che a Repùbrica a no poéiva riscatâ l'îzoa da-i Giustinién, Scîo a restîa sótt'a-o sò contròllo scìnn-a-a definitîva chéita inte moén di tùrchi. Co-o pasâ di ànni a maónn-a a doviâ pagâ di tribûti, in òrdine cronològico, a Zêna, a l'inperatô bizantìn Zâne V Paleologo (into 1363) e, a-a fìn, a-i tùrchi ascì. sinistra|miniatura|[[Vinçénso Giustiniàn (marchéize)|Vinçénso Giustiniàn, l'ùrtimo propiêtâio da maónn-a de Scîo (ritræto de Nicolas Régnier, 1630 ca.)]] A Repùbrica a s'êa però inpegnâ a garantî i pròppi çitadìn da-e poscìbili pèrdie e dónca, inpegnàndo 'na pàrte di sò goâgni anoâli pagàndo e antiçipaçioìn di investitoî, a saiâ òrganizâ 'na spediçión pe l'òcupaçión dirètta de l'îzoa. Ògni sotoscritô de l'inpréiza o contriboîva con 400 lîe zenéixi e, con 'ste palànche chi, són stæte armæ vintinêuve galêe, 26 da-i investitoî comùn e 3 da-i nòbili. Cómme se concluddéiva co-in sucèsso l'inpréiza de Scîo, i armatoî de galêe tornâvan dónca a Zêna, domandàndo o pagaménto de 250.000 frànchi pe coprî e spéize da canpàgna. Dòppo 'na lónga fâze de tratatîve, a-i 26 de frevâ do 1347 se ariviâ a 'n acòrdio tra o Comùn e o grùppo di sò creditoî, ö sæ a maónn-a, raprezentæ da l'amiràlio zenéize Scimón Vignôzo. O débito dovûo a-i armatoî o l'é stæto dónca rinborsòu con de açioìn dîte "lêughi", pe 'n totâle de 203.000 lîe zenéixi.
Scibén che quésta sómma a l'êa inferiô de quànte domandòu da-i armatoî, se arivâva a ògni mòddo a 'n acòrdio dæto che quésti, óltre che i goâgni derivànti da-i "lêughi", òtegnìvan a propiêtæ e l'aministraçión de Scîo e de Focea ascì. O benestâ ciù ò mêno forsòu di armatoî o suplîva dónca a-e mancànse do Stâto, o quæ o l'êa coscì costréito a cêde pàrte de sò intræ pùbliche pe frontezâ e pròpie òbligaçioìn.
A famìggia di Giustinién, pe mézzo do contròllo da Maónn-a, a governâva Scîo nominàndo 'n comisâio e comandàndo e 52 Genuates (famìgge proveniénti da Zêna) che stavân inte l'îzoa; inte 'sti ànni chi, conpréixi tra o 1346 e o 1566, o gh'é stæto 'n grànde svilùppo do comèrcio e l'îzoa a l'ariviâ a 'na grànde prosperitæ.
A Maónn-a de Scîo a finîa e sò ativitæ inte l'ànno 1566, ö sæ quànde i tùrchi, comandæ da l'amiràlio Piyale Pasha, òcupaiàn l'îzoa, ch'a saiâ diretaménte anéssa a l'Inpêro òtomàn. O sultàn o l'avéiva òrganizòu quésta açión pe métte fìn a-o govèrno di Giustinién, dæto che l'îzoa a l'êa de spésso dêuviâ cómme 'n rifùggio pe-i scciâvi in fûga da l'inpêro e pe-i corsæ crestién che minaciâvan i comèrci de l'inpêro tùrco.
Alessandro Guasoni
Alessandro Angelo Nazzareno Guasoni (Votri, 25 de mazzo do 1958) o l'é un poeta, commediografo e scrittô zeneise.
Vitta
Lusciandro Guasoni o nasce à Zena-Votri a-i 25 de mazzo, giorno de Pentecòste e de eleçioin politiche in Italia, inte l'uspiâ vegio de via Camozzini; a moæ, Linda Murino (1921-2010), a l'é casænga, nasciua à Bòrzoi de poæ sardo e moæ zeneise; o poæ, Amilcare (1896-1970), o l'é un impiegou do Commun de Zena; originäio de Ferræa, i seu l'an portou in Liguria da figgeu, do 1911. O Amilcare o l'é invexendou da-a nascion de sto figgio, ch'o gh'é arrivou in tardia etæ e, in sce 'na seu còpia da Diviña Comedia, a-o frontespiçio da Tersa Cantica o l'annòtta: «Ancheu [...] à sei e vinti de mattin, m'é nasciuo un figgio masccio [...] a-o seu oegio coscì ò mormoou: "Che o Segnô o te innarse de d'ato a-e çimme de l'uman sæximo"». Dòppo unna settemaña, o figgeu o vëgne portou à casa à Sestri Ponente, inte quella che ancheu a l'é Via Giordano e à quelli tempi Montâ Infeiô Cataldi. Into gio de quattr'anni a famiggia a faià stramuo pe træ vòtte. Do 1962 o Lusciandro o l'à impreiso à leze da pe lê, con domandâ a-i grendi a prononçia de poule ch'o treuva scrite in scî giornali à fummetti. O primmo de dexembre a famiggia a fa stramuo in via D. Oliva, inta casa de propietæ. Do 1963, de stæ, o l'à un intervento a-e tonsille e adenòidi, ch'o lascia di pòstumi che duan quarche anno. Do 1964, o va in vacansa co-a moæ à Còmmo e in Svissea, da-a seu da moæ, Maria Teresa (1931-2009), pittoa ch'a l'à sposou unna guardia de finansa. Stan de cà inta dugaña de Ronago (CO) tutto o meise de luggio ò pocoassæ; inti bòschi d'in gio passa i contrabbandê e unna neutte se sente fiña sparâ da-a vexin. A-o figgeu gh'arresta inta memöia un senso d'avventua e de mistëio. Inte l'ötovie o comensa à anâ à scheua.
O seu meistro de scheua o l'é o Giorgio Bini (1927-2015), pedagogista de 'na çerta nominata, che dapeu o saiâ deputou do PCI da-o 1969 a-o 1979. O meistro o vedde de bon euggio o Lusciandro e o se pensa che in avvegnî o saiâ un genio da matematica, previxon ch'a no s'avvea. O l'insciste soviatutto inte 'n insegnamento: che ognidun o l'à da formâse in sce tutte e cöse unn'opinion personâ, sensa dâ mente à quello che dixe i atri e sensa poia de fâse scöxî. Torna in vacansa co-i barbi, stavòtta à Isernia, into Molise, con de vire à Napoli e Romma. Co-o compagno de scheua Franco De Santis o l'inventa pe zeugo personaggi inspiæ a-a fantasciensa, a-i fummetti, à istöie de l'orrô. Lettue de quelli anni: Jules Verne, Edgar Allan Poe, H. G. Wells, Jonathan Swift, Arthur Conan Doyle. Tra i italien: Gianni Rodari, Italo Calvino. O comensa à meuiâ unna vixon fondamentalme pescimistica da natua umaña, in scê orme do Swift.
D'arvî do 1970, a-i dixeutto, meue o poæ pe 'n tumô do steumago: o l'arresta solo co-a moæ, inte 'na scituaçion econòmica inçerta. Torna vacanse co-i barbi, stavòtta à Turin. Co-i neuvi insegnanti de medie o no se treuva guæi e o comensa à sentîse à desaxo à scheua. O leze Goethe, o primmo e o segondo Faust. Vire in Rivea co-a moæ, andio ch'o contunniâ inti anni apreuvo.
Do 1972 o piggia a liçensa media. Inta stæ o studdia pe dâ à settembre l'examme de latin, che à quelli tempi l'ea neçessaio conosce pe ëse ammissi a-o Liçeo clascico. Inte l'ötovie o comensa i studi a-o Liçeo-Ginnasio "G. Mazzini", à Pegi, ma à scheua o no s'attroviâ mai ben: ghe pâ de longo de studiâ tanto, ma sensa arriescî à ottegnî di resultati adeguæ, à basta da satisfâ e aspëtative di professoî e de seu moæ. O leze Nietzsche, Kafka, Buzzati, Ionesco, Jarry, Brecht; o s'interessa do tiatro de l'assurdo. Inta primmaveia do '73 seu moæ a s'ammoutisce de tumô à l'oæa, a vëgne sottapòsta à un intervento chirurgico e a sta trei meixi à l'uspiâ; scicomme a diva che a lengua zeneise a l'é à peigo de scentâ, apreuvo che nisciun no â parla ciù, o Lusciandro inte sto tempo o comensa à studiâ o zeneise e a interessâse de atre parlæ minoritäie italiañe: o descreuve che inti "dialetti" existe de antighe lettiatue de valô no indifferente, o leze o Firpo, o Porta, o Belli, o Ruzante e ghe pâ che i "dialetti" pòssan rappresentâ unn'alternativa à l'omologaçion coltuale do mondo moderno, a-o pensceo mercantilista. O leze Molière, Ibsen, o tiatro grego, O'Neill. O progetta un adattamento in zeneise da "Moscheta" do Ruzante, autô ch'o leva a mascàra a-e preteise idealistiche de l'umanitæ e o ne mette in mostra i vei scòpi, che son egoistichi, tutti basæ in sciô sesso e i dinæ; o pensa anche à un adattamento da "E nuvie" do Aristòfane, donde poei mostrâ a fäscitæ de tutte e filosofie, viste comme di attesti pe crovî di interesci particolæ e pe giustificâ prepotense e arbitrii; tutti progetti che arrestian sospeixi à meitæ, ma che son comme o levou de atri scriti succescivi. O manda à un editô o dattiloscrito d'un libbro de poexie ch'o dovieiva intitolâse A doçe còcina e o vëgne coscì in contatto con o poeta in italian Carlo P. Pessino (1917-2005), consultô editoriale, e co-i ciù conosciui poeti in zeneise de aloa: Sergio Sileri, Plinio Guidoni, Sandro Patrone, Vito Elio Petrucci. Do 1976, sotta o peiso d'unna fonda deprescion e da farta de senso da vitta, o comensa un çiclo de sedute de psicoanalixi che duan trei anni e no ô portian à ninte. In ciù, convinto de l'inutilitæ da scheua, o â lascia. Dæto che o libbro de poexie in zeneise o no peu sciortî sensa o contributo economico de l'autô, o l'abbandoña ascì l'idea de pubricâlo e o sta doì anni sensa scrive ciù ninte.
Do 1978 o comensa à parteçipâ a-o concorso "Lauro d'Oro", à quelli tempi o ciù avvoxou di concorsci de poexia in zeneise e o l'ottëgne unna segnalaçion, ma i tentativi de recomensâ à scrive testi neuvi no van avanti. Intanto, e notiçie de violense e attentati, l'anscietæ stæta portâ da-o terroriximo di "anni de ciongio", contribuiscian à arrösâlo da ògni forma de impegno politico e à rendilo mäfiaddo verso tutte e ideologie. Do 1979 a s'addescia torna l'inspiaçion e in ötunno o vinse un quarto pòsto a-o "Lauro d'Oro". Sempre ciù convinto che a Raxon di Inluministi a l'agge fallio, coscì comme e religioin e e ideologie, do 1980 o comensa à interessâse d'astrologia, comme studio de conrespondense scimbòliche tra çê e tæra, e de atre sciense descreditæ, che ghe pan oppoñise à l'ottimiximo "progrescista" da seu educaçion. Da chì in avanti, o leze R. Guénon, J. Evola, Fulcanelli, M. Eliade; o se revöze a-i poeti e scritoî che, pe 'na raxon ò pe l'atra, son (ò ghe pan) in contrasto co-i nòstri tempi: H. P. Lovecraft, T. S. Eliot, K. Kavafis, J. L. Borges, W. B. Yeats, L. F. Céline, Y. Mishima, E. Cioran, A. Burgess, T. Landolfi. Di pasci do Guénon e do Fulcanelli à propòxito da "lengua di öxelli" ô fan pensâ che e lengue antighe e "incomprenscibile" n'avvexiñan a-a lengua unica da pinessa, avanti a Tore de Babelle. O l'arriva à unna problematica reconçiliaçion co-o cristianeximo traverso a lettua de quelli ch'o ciamma "Clascichi da Despeaçion": Bernanos, Bloy. Pe vedde s'o peu travaggiâ e arremediâ quarche palanca, o se scrive à un corso de stenodattilografia.
Do 1981 sciòrte L'òrto da madonnâ, libbro de liriche in zeneise, co-a prefaçion do Sergio Sileri, pe-i tipi da N.E.G. (Nuova Editrice Genovese). O guagna o primmo pòsto a-o "Lauro d'Oro", concorso de poexia in zeneise do Circolo M. Cappello. O parteçipa do 1983 a-o concorso tiatrale Anna Caroli bandio da-o Commun de Zena, co-a comedia "Nuvie reusa a-o tramonto", ma o no l'ottëgne nisciun reconoscimento e inte l'ötovie o â fa stampâ, torna da-a N.E.G. De settembre, o registra con V. E. Petrucci unna pontâ da serie "I giovani e il dialetto".
Tra o 1985 e o 1989 o travaggia ciù vòtte pe-o Commun e a Provinsa de Zena, comme coadiutô trimestrale. Dapeu, a leze pe-e assonçioin a cangia e sta vivagna de guagno a ghe vëgne à mancâ. Tra l'88 e l'89 o vinse pe doe vòtte o segondo pòsto a-o "Lauro d'Oro". O leze G. García Marquez, N. Gómez Dávila, J. R. R. Tolkien. O guägna do 1990 o primmo pòsto a-o "Lauro d'Oro". Inte l'ötunno o vegio amigo de seu poæ, giornalista e istòrico de Sestri Ponente, Tito Tuvo (1921-2001), ch'o veu dâ torna vitta a-o "Corriere di Sestri Ponente", stòrica testâ sestriña, ferma da tempo, o ghe propoñe de fâ o redattô da pagina letteräia. Dòppo quarche zinzannia, o Lusciandro o l'açetta. O comensa à revixonâ i testi in zeneise da scritoa Elsa Pastorino Alloisio (1918-2016) e sta conlaboaçion a l'induiâ fin a-o Doamia.
Into frevâ do 1991, o comensa à pubricâ a seu rubrica in sciô "Corriere de Sestri Ponente"; tutti i meixi o træta d'un poeta in zeneise antigo ò moderno, ma comensan anche di contrasti co-o Tuvo e co-i atri da redaçion, che ghe saieiva ciù cao à sentî parlâ soo che de poeti sestrin, tanto che à trattâ de scritoî antighi ghe pâ d'anâ feua do semenou. Tratanto o lenguista, scritô e studioso de zeneise Fiorenso Toso, o l'aiva comensou à pubricâ, da Marietti, unna voluminosa antologia da lettiatua ligure e o Lusciandro o saiâ inseio tra i poeti moderni, inte 'nna poxiçion d'unna çerta importansa.
Into zugno do 1992, sciòrte pe-e ediçioin "Monte Gazzo" a neuva accheuggeita de poexie: L'atra Zena, co-a prefaçion do Fiorenso Toso. Pöche e reçenscioin, tra e quæ quella do Plinio Guidoni in sce "La nuova Tribuna Letteraria" (PD), e de Andrea Capano in sce "La Voce Intemelia". Inte l'ötovie, o Lusciandro o l'intra in contatto co-a redaçion da revista letteräia "Il Babau", ch'a sciòrte da-e mæxime ediçioin "Monte Gazzo". I redattoî Carlo M. Marenco e Alberto Repetti ghe propoñan unna rubrica de poeti italien "neodialettali", ch'a l'aniâ avanti fin a-o 1995.
Do 1993 o Fiorenso Toso o lansa l'idea de 'nna revista scrita areo in ligure, ch'a se ciammiâ "Còcine", e o l'incoraggisce o Lusciandro à dedicâse a-a pròsa zeneise. De "Còcine" sciortiâ quarche numeo zero, ma l'iniçiativa a no s'arreixa. O responde a-o questionäio pe-i poeti dialettali da revista "Il Segnale" (MI). O conlaboa à "La Nuova Tribuna Letteraria". Do 1994, avuo finio i autoî da presentâ, o cianta lì a conlaboaçion co-o "Corriere di Sestri Ponente". Do 1995 o comensa à conlaboâ con "Liguria" de l'editô Sabatelli, con scrive e reçenscioin a-o tiatro in zeneise pe l'inserto çentrâ da revista e o va avanti pe trei anni, tra e polemiche pe-i seu giudiçi, de spesso dui, a-i testi e a-i attoî, ch'o conscidea asquæxi tutti tròppo ligæ à unna vixon reduttiva e "dialettale" do tiatro in zeneise. O pubrica in sciâ revista "Diverse lingue" (UD). Do 1996 o comensa a conlaboaçion co-a revista milaneise "EnnErre" pe-a quæ o presenta poeti in "dialetto", antighi e moderni, de tutta Italia; conlaboaçion ch'a continuiâ fin a-o '98. Pe-a collaña "A Parma", diretta da F. Toso, o pubrica do 1997 l'accheuggeita de poexie "A poula e a luña", co-a prefaçion do Edoardo Costadura. O conlaboa a-o numeo "N" da revista svissea "Idra", e pe-a revista zeneise "Maccaia", diretta da-o Michelangelo Trombetta.
Do 2005 o pubrica Cantegoe, sempre pe-e ediçioin "Provadautore" de Catania. L'anno apreuvo Cantegoe o guagna o primmo premmio de 1000 euro a-o concorso "G. Floriani" de Riva del Garda. Primmo pòsto ascì a-o concorso "Pochi ma boi" de Armo (IM) con 'na poexia ch'a saià pubricâ in sce "'R nì d'aigura" do P. Massajoli. O pubrica a cheuggeita de racconti Barcoin pe-a colleçion A Parma de ediçioin Le Mani.
Do 2007 l'assoçiaçion zeneise A Compagna a ghe confeisce o premmio Luigi De Martini, destinou à chi se segge misso in luxe inta valorizzaçion e proteçion da lengua ligure. L'anno apreuvo, pe-e ediçioin "Provadautore" o restampa, misse à giorno inta grafia e un pittin revixonæ, tutte e poexie scrite tra o 1973 e o 1990, e za pubricæ, ciù de atre che remontan a-i mæximi anni, ma ancon inedite, co-o titolo de Contravenin. Sempre pe "Provadautore" o sciòrte do 2009 Il Ciarlatano, accheuggeita de sazzi parte in italian, parte in zeneise, che remontan a-i anni '80 e '90. Da-e ediçioin svissee "Signathur" o pubrica a verscion do sunetto 18 de Shakespeare inte 'n libbro ch'o l'arrecheugge traduçioin da-o poeta ingreise inte tutte e lengue do mondo.
Do 2010, pe-a revista bareise "Incroci", o pubrica unna poexia in memöia da poetessa Assunta Finiguerra e unna traduçion da "L'Infinito" do Leopardi. Da l'editô franseise "Assimil" sciòrte a gramatica Il Genovese in tasca, stæta scrita in conlaboaçion con Fiorenso Toso. Into novembre ghe meue a moæ.
Into zenâ do 2011 o comensa travaggiando pe-a Caritas, a-a mensa di pövei, e o l'anià avanti con sto lou pe quattr'anni e mezo.
Do 2012 o guägna o primmo pòsto a-o Premmio "Ciavai", bandio da l'assoçiaçion O Castello pe-a poexia inedita. Do 2014 o guägna torna o primmo pòsto a-o Premmio "Ciavai".
Do 2015 o comensa a conlaboaçion a-o Secolo XIX pe-a rùbrica de critica letteräia Voxe de Liguria, donde o presenta poeti zeneixi antighi e moderni. Ô ciamman, con Fiorenso Toso, Stefano Lusito, Andrea Acquarone, Erica Autelli, Fabio Canessa, Anselmo Roveda, Daniele Caviglia, à fâ parte d'un groppo incaregou de mette à ponto unna grafia unitäia pe-a lengua zeneise.
Do 2016 Sciòrte pe-e ediçioin Zona Turchin – Poexie zeneixi 2005-2016. Con Turchin o guägna torna l'anno apreuvo o Premmio "Ciavai", stavòtta pe-a poexia edita. Do 2018 o pubrica pe l'editrixe Zona Vixita à Palaçio Inreâ, neuva accheuggeita de poexie. Da settembre o l'é conlaboatô à contræto con l'Universcitæ de Innsbruck pe-o progetto do diçionäio online GEPHRAS - Das ABC genuesischer und italienischer Phraseme (Kollokationen und Idiome). In sce propòsta do compoxitô Matteo Manzitti o scrive i testi pe'n "Requiem" inspiou a-o desastro do Ponte Morandi.
Castelanìa de Rivernàu
A Castelania de Rivernàu (dîta ascì Castelania de Arnascu, Sènexi e Rivernàu, in italian Castellania di Rivernaro) a l'è stà ina castelania ligüe nasciüa a partì dau XIII seculu inta bassa valà de l'Aròscia, inte l'entrutèra arbenganese. U teritòiu ucupàu da stachi u cumprende i udierni cumüi de Arnascu e Cixàn (frasiùn de Sènexi). De prupietài da famìa di Marchesi Clavesana, a vegne sedüa in sub-vassalàggiu ai Cazulini de Arbenga, a partì da 17 de marsu 1236.
U(r)igini
E primme testimunianse in sce a castelanìa sun da rintracià au 18 marsu du 1202, quande a vegne stabilìa ina cunvensciùn fra u cumün de Zena e i raprezentanti de diferenti cumünitài da zòna ingàuna de punente (che a cumprendeva e valli de l'Aròscia, du Merula (Andöa), ciü e zòne de Ineia, Priaâta, de Rèssu e de Naxin) custituìa a livéllu de iura, cumme in assuciasiùn fra i diferenti castélli: fra sti chi u gh'è ascì quellu de rivernatis, c'u pîa u sò numme da Rocca Liverna o Riverna, còlla dunde u surgéva u castéllu di Clavesana.
Inte stu ducumentu Zena a ga(r)antìsce ae cumunitài in sustegnu diplumaticu-milità, inti cunfrunti di nemixi cumüi. Grassie a stu chi e a 'n âtru ducumentu rizalente au 1199, in àttu stréitu cun Pòrtu Mauissiu drentu au quàle vegnan mensciunài i abitanti du burgu de Arnastrum.
Da stu tratàu u se capisce cumme a Castelania de Rivernàu a l'éa zà da tempu 'na realtài existente, urganizà e ricunusciüa dae putense vixìne, armenu dau XII seculi. Se da stu ducumentu chi u nu l'è puscibile riscuntrà l'estensciùn efetìva da castelanìa, da lì u se pö peò cumprende cumme i burghi i l'éan urganizài aturnu au castrum Rivernate inturnu au Mille, quande l'intrega regiùn a faxeva parte da Marca Arduinica, istituìa da Berengario II re d'Italia.
Doppu a Marca
Doppu a motte ascì de l'ürtima raprezentante di marchesi arduinici (Adelaide di Susa, mòrta intu 1091), u duminiu da castelanìa u pàssa sutta i dumini de Bonifacio del Vasto, de stìrpe Aleramica e da lì ai sò discendenti, i Marchesi de Clavesana, che divegnan cuscì Scignùi de gran parte de l'entutèra ingaunu.
Inte l'ànnu 1236, i Clavesana i van cuscì a léva dau cuntròllu di paisi suttupòsti aa Castelanìa i presedenti Scignùi, faxenti parti da famìa di Rubaldini, inte stu mòddu chi vegne sedüu u duminiu a in'àtru gruppu aristucraticu arbenganese, quellu de Aicardo Cazulini, capustipite de ina lunga séie de nobili lucali, difatti i sò discendenti i mantegiàn u cuntrollu inti seculi sucescìvi, fin au periudu di inissi de l'etài muderna.
Fin aa Rivulusiùn Fransese a Castelanìa de Rivernàu a g'ha avüu ina stòia du tüttu scìmile a quella de àtri feudi picin prezenti intu Sacru Rumàn Impéu, ma inte stu càxu a l'è particulare u cuntinuu scàngiu diplumaticu e intermediasiùn de diferenti stàtti vixìni, da primma cun i Arduinici, du Vastu e de Clavesana, e pòi ascì cun i marchesi de Séva, de Salüssu e di Del Carretto.
L'etài mudèrna
Inte l'ànnu 1537 a Castelanìa a cuntàva tòstu 88 föghi, e dunca 88 famìe, pé in tutale de persune aturnu ai 400 rexidenti. Intu Sinquesentu, pé l'impuscibilitài de duveà i véi castélli de Rivernàu e Castiùn, a famìa di Cazzulini a cumensa a custrusiùn du Castéllu de Bezzu, caraterizàu da ina cunfurmasiùn a ca' rexidensiâ che ancù ancöi a caraterizza l'edifissiu.
Inta primma metài du Seisentu, i Cazulini e a pupulasiùn de Arnascu, Menôxiu e Sènexi se impegnan pé custruì turna a gêxa da Sunta, inta stessa pusisiun da presedente, cun de durme ciü scimili au stìle ba(r)òccu. Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa Cazzulini u se àrve in periudu de stabilitài pé a castellanìa du Rivernàu, c'u düa fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti intu 1753, difatti zà da tempu l'éan cumensàe de tensciùi fra i scignùi du paìse e i Marchesi du Carettu, padrùi du feudu de Barestin, che se van a zunze a quelle interne pé a spartisiùn ereditàia. Gh'è cuscì ina cuntinua lòtta c'a düa pé ben duxéntu ànni e c'a porta in ruvìna a famìa fin a perde u feudu. Aa fin da Guèra de Sucesciùn Pulacca (1733-1738), u Tratàu de Vienna u stabilisce che a suvranitài in sciu feudu a passa au Regnu de Sardegna, cu'u suvràn Carlu Manuele III de Savòia, püe se u cuntrollu du feudu u resta aa famìa Du Carettu de Barestìn.
Quarche annu dòppu, cuscì, vegna infeudài àtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribütài di Del Carretto de Barestìn: i Còsta, zà scignùi da Cuntea de Cunscente, (c'a cumprendeva ascì Cixàn, Cunscente e u cumün de Garlenda), chi i cunservan a pudestài in sce a castellanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da Napuleùn Bunaparte.
Da Napuleùn au cumün d'ancöi
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa turna sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, cun a spartisiùn du teritòiu fra i dui növi cumüi de Sènexi e Arnascu, sepa(r)ài in moddu cunsensuàle, andandu a fa finì l'ünitài du feudu, a partì dau 1929 végne sciurbìa a municupalitài de Sènexi inte quella de Cixàn.
Balón (dizanbigoaçión)
A pòula balón a poriéiva indicâ:
Altavilla Monferrato
Altavilla Monferrato o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Altavilla Monferrato, gêxa|centro
Rignano Garganico
Rignano Garganico o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|Rignano Garganico, case
Sport
thumb|200px|left|Rignano Garganico, 'n vòlo sôvia o "Tavoliere"
A Cascina d'Aju
A Cascìna d'Aju (ascì numma A Cascìna, A Cascina d'Agliu intu dialettu de Castreveju, Cascina d'Aglio o Case d'Aglio in italian) a l'è üna de cascìne ch'i se trövan inta cumüna de Castreveju. Au mumentu a nu rezülta ciü abitâ stabilmente dau 2014.
Geugrafia
Culucâ a 520 mêtri in sciu livê du mâ, a se tröva ai cunfìn cu-u teritòriu de Èrli, dau quâle a l'è ciü fasilménte razunzìbile. A Cascìna a se tröva au de sùtta du munte d'Aju (dau quâle u pìja u sò numme), còlla da vixìn au Munte Lìn (1120 m s.l.m.).
Riài e làiri
Int'ina vâ paralêla de chélla du Nêva, l'è traversâ dau Riàn d'Aju, ch'u nasce daa còlla dau quâ u pìja u numme. U rìu u pàssa denansi ae cà da Cascìna, e doppu l'abitàu u rìva inti boschi di Carcacòi, e u se zunta inta Vernêa, u prinsipale riàn da zòna, ch'u nasce dae parte du Munte Lìn ascì lê, sutta aa Capélla növa da Vàrdia (au Praéttu), inta zona denuminâ Trüccu du Viggiu (753 m).
A Vernêa (primma de l'àiva de stu riàn, ch'u se ghe zunta a l'artessa du pàssu d'Aju, culucàu pôcu doppu l'abitàu da Còsta, in Èrli), a recampa ascì l'àiva du Rian du Praettu (o Rian du Burghese), che invêce u nàsce ciü in sciü, inta diresiun du Munte d'Aju, ciü versu Prau Dònnu.
Inte vixinànse de ca' gh'è ascì in picìn làiru (tòrba) ciamàu A Möia, aù pressuché sciütu, l'è scituàu daa Còsta du Ferâ. U recampâa l'àiva quand'u ciuêa, pe pòi descaregâla grassie a 'na canalétta che, passandu pe' a zôna de l'Àira, a 'zunzêa a stradda a Cascìna daa discésa denuminâ "da Custétta". U sbuccu natürâle da Möia però u l'è stàu interuttu cu'a creasiùn da tràccia du tratû (atùrnu au 1964) vèrsu u bòscu e a cà du Richê.
A partì dae ca' dìcce da "Cascina Növa", lì d'atàccu, inta zôna di Prài Grandi u nàsce 'n âtru riàn, dìcciu Rian de Ciôse, respunsabile intu 2016 da frâna da stradda da Ruverêa, pe' andâ a Castreveiu, u pìja u numme dau teren ch'u traversa a l'artessa da stràdda.
A partì dau Gìru de Löa, sutta aa Rocca Barbena u nasce u Rian da Ruverêa, ch'u zunze d'in gìru aa Cascìna pasàndu sutta au Ciàn du Piccu, tra mezzu ai Cirexêi e l'Arpixélle, surva au cuscidìtu Prau Cian e u riva aa Ca' du Richê.
Cara, de seguitu, versu a lucalitài cu'u numme paréggiu, inti dinturni da stràdda p'a sêde da cumüna, caciànduse inte l'àiva du Passascü, a l'artessa da gabìna da lüxe.
A Vernêa, ducca a se zunta intu Cürlu, riàn ch'u nasce intu brìccu umònimu (723 m) dòppu u pàssu d'Aju, méntre a Ruverêa se càccia drentu au Passascü, che, de dòppu l'uniùn cun chê du Cürlu, pija u numme de Gattàire.
Êpuca rumâna
A catalugasiùn du prufesû Amoretti a ne mustra l'anâlixi di reperti, fra e quâli se trövan ascì i framénti d'in speju de brùnzu (inta segùnda) e i tòcchi de seràmmica dìcci primma (inta tumba ün e daa nümeru trê aa növe), tantu chélla de prudusiùn rumâna (ben sigilâ), quantu chélla lucâle (cun 'n impastu ciü rüstegu).
Fra tütte, numma a trê a l'ha purtàu rinvegnimentu d'in curêdu intrêgu, fàcciu d'ina cùppa sigilâ, ch'a pâ êsse stâ fàccia in stîle gàllicu, vistu ch'a presenta in urlu sutî e 'de scanalaüre, üna ai soì pé, l'âtra apêna au de sùtta du burdu.
Inte vixinânse da sèttima tumba, fra l'âtru, l'è stàu truvàu fin'in pâ de cascétte de préa, ch'e cuntegnîan ina tèra grìxa, diferente da chélla presente au de föra. Marchiâ cun l'ìscrisiun, dau numme d'in seramista da Gàllia atîvu aturnu au I seculu, l'è in âtra cùppa, truvâ sempre inta stéssa, asémme a 'n'âtra de qualitài diferente (ciamâ "patêra"), u quâle marchiu, però, u nu l'è ciü lezìbile.
Fra l'âtru, inta tumba sêi s'è truvâ fin'in "olletta" (particulâre spécce de giâra), datâ, inte stu câxu lì, de l'etài Flàvia, forscia fra i prìmmi tòcchi prudòtti, vista a decurasiùn nu canònica.
L'inquadraméntu du scîtu a livellu tempurâle u l'è avegnüu gràssie aa presensa de arcüne munêe ch'e rafegüran Germânicu, ciü üna cuniâ sutt'a Carigura, côse ch'e fan pensâ a l'etài clàudia. Epüre, a presensa du marchiu scituàu sciüa pursiun esterna da patêra uriginariamente culucâ aa tùmba sincu, fa pensâ che a dàtta ciü resente de l'ativitài da Necropuli a pòsse êsse stâ aturnu au guvernu de Dumisiàn, terminàu du 96 d.C..
Se purêa ducca inserì a l'internu d'in cuntestu ciü gròssu, imaginàndu che a zôna a fusse zà abitâ da chéi periudi, pòsta int'ina pusisiun strategica, a culegâ au mâ e a cianüra Padâna.
Etài de mézzu
À pôchi métri daa Necropuli a se tröva 'na furnâxa (üna de due sturicamente atîve aa Cascìna, méntre l'âtra a se truvàva ciü bàssa ai Carcacòi), fàcciu ch'u pòrta a pensà cumme de chéi tempi a zôna d'in gìru a secce stâ duverà pe' l'estrasiùn, a partì daa préa calcârea, da câsìna. Sta côsa lì a va, fra l'âtru, a pruvâ l'ipotexi segundu a quâle u scîtu l'è stàu rimanezàu inti séculi.
Da l'etài muderna aa giurnâ d'ancöi
Zà ducümentàu intu 1570 fra i pusediménti da famija di Du Carettu, marchéxi de Süccarê, ina véra e propia mensciun de l'abitàu a l'avegne au tempu di fransexi, quande l'êntra in vigû u catàstu e A Cascina a vegne marcâ fra i dumini du marchése Enricu Còsta du Carettu, du rammu de Barestìn. Se sa che aturnu au 1798 i ghe staxêan dùzze famije de massàri, ucupài inta curtivasiùn di càmpi, ma ch'i nu l'éran ancù pruprietàri de ca'.
Fra sti chi a fegürâa 'na paréggia parentèlla, chélla di Salvatico. Fra sti chi ina vìddua, zà registrâ cumme pruprietària de 'na ca' aa Stra. U séppu de sta famîa u s'éra stabilìu au Praéttu zà dau 1726, a partì da Steva e Marta Salvatico, uriginàri de Pamparàu, pe' poi zunze chi int'in segundu mumentu.
A Cascìna, difatti, a resta in màn ai marchéxi numma fin au 1838, quande Giüxeppe (u fìju di dui, du Praéttu) asémme a Fransescu Càffa (uriginariu d'Èrli) u càtta ascì e ca', grassie a l'intermediasiun de Peppìn di Castelâi.
Cum'u rèstu da cumüna de Castreveju, ascì A Cascìna êntra dréntu a u regnu de Sardegna dau 1815 e, grassie a l'indagine fàccia du 1858 da l'alùra scindicu Runcu se descröve che, di 731 abitanti, quatòrze i staxêan inta frasiùn.
Dürante a prìmma guèra mundiâle, di ünze cazüi castrevejìn (reurdài daa làpide in scia müragna da veja cumüna), tréi i l'éran da Cascìna: i dui frài Federìu e Michê Salvatico e Pîu Espôxitu. Cu'a segunda guèra mundiâle, invêce, u s'ascìste a 'na mazû vixinansa au cunflìttu, tantu cu'u passaggiu di surdatti tedeschi quantu di partigiài.
Emblematicu l'episòdiu avegnüu a 'na scignùra, aa quâle, n'avéndu respetàu u cruviföu de nöcce, i tedéschi l'axêan sparàu dau santuàriu da Madònna de Grassie (in chilòmmetru in lìnea d'aria, au tempu a lucalitài in san Bastiàn l'éra duverâ cumme bàse tedesca), curpendu, pe' furtüna, numma u barcùn.
Dòppu a guèra u s'asciste a 'n fenomenu de svilüppu edilissiu (vegne tirà sciü a "Cascìna Növa", ina sentêna de mêtri ciü avànti de ca' veje, d'atàccu ai Prài Grandi) e püre au culegaméntu stradâle, cun l'asfartu, versu Èrli; di àgni '60, intu specificu, a custrusiun da stradda cumünale versu Castreveju, a partì daa Ruverêa, che, a seguitu de l'aluviùn du 2016, a l'è stâ interutta in ciü d'in pùntu, a càusa da pìna du rian de Ciôse e de chéllu da Ruverêa.
Architetüre religiuse
A livê religiusu A Cascìna a nu presenta strutüre de sta tipulugìa. Vistu u mantegnimentu de l'antìgu legàmme di abitànti cu'a vìlla du Praéttu, a capeletta de riférimentu a l'è de lungu stâ chélla da Madònna da Vardia (sutta aa paròcchia de Santa Catarìna, in Èrli), tirâ sciü du 1948 cun l'agiüttu di abitànti da Cascìna ascì.
Tipulugìa abitatìva
Au stessu mòddu de âtre cascìne spàrse pe' a vâ, a frasiun a nàsce cun in scòppu agriculu, dûtâ tantu de vâni d'abitasiun quantu de stàlle, fenére, magazìn e seccaû, in mòddu da êsse tòstu autusuficénti. A sta lì l'èra pòi anéssa ina gròssa série de bòschi e de tère.
Basta pensà che, a l'entrâ in vigû du catastu napuleonicu, du 1798, u cumplessu u vegne valüàu cun bèn növemìlla lìre, méntre, de nòrma ina pruprietài intu sentru de Castreveju in pusedimentu u nu rivâa ae duxéntu in tüttu. A pruprietài a vegnîa frasiunâ dandu améntu a stu critériu: prài (duimillaséntu lìre, ciü mìllequattruséntu pé chéi dedicài au fén), bòschi e zône cu'i èrburi (sarvàiri, survatüttu de rûve, pe' trexéntu lìre, se na de castàgnu, valüai in tüttu sincumìlla lìre), orti (duxéntu lìre).
Ecunumìa
Cumme zà uservàu denanti, l'ecunumìa l'è sempre stâ fundamentalmente agricula, semplice, ch'a l'ha sempre caraterizàu e strutüre de sta tipulugìa lì. Fra i reòrdi a tempu memure u cumèrciu in Garàu, cianöde frunte (in linea d'aria) cu'a Cascina, dund'e se purtâan survatüttu u làcce e e brigne, purtàe cun l'àze fin surva a Castreveju, i sôdi, fra l'âtru, i l'éran dài menscilmente a Süccarê, o cu'a curiêra.
A cüxina
Fra i piàti tìpici da tradisiun nu pò mancà a "tùrta di pôvi" preparâ cu'i sücchìn gratügiài, o u pàn fàcciu in ca', cöcciu intu furnu a légna.
Inti tempi de guèra, a cunveniénsa de stâ int'ina vera e propia ìsura ch'a se puxêa sustegnì da lê, a l'ha grantìu sémpre de nu patì a fàmme.
Fundamentali i prudòtti lucàli, a partì dae castàgne, fàcce seccà, o mangiàe cu'u làcce.
Dialettu lucâle
A varietài tradisiunalmente parlâ dai abitanti da Cascìna a fa parte di dialetti lìgüri de sentru punente, esêndu de derivasiun arbenganese, püre cun ina serie de tràtti uriginâli, utegnüi dai rapòrti cu'u Praéttu e e âtre burgàe d'Èrli, ma ascì da Urtiêu, frasiùn de Garésce.
Calvoa storicu d’Ulmèa
Èl Calvoa štōṛicu d’Ulméa ṛê ina manifeštaziun ulmioš-ca ch’ a s’ tén tücci j’ oggni ‘ntl peṛiudu dèl mol-t-s̅c̅dì gṛossu. Ṛê in’ antica tṛâdiziun d’l pōštu, fōsci ʒà cumunzô ‘ntû X seculu, quon’ chè ‘nt Ulmèa j’eṛo l’Ota vol Tonno.
A Cascina d'Aju
Vie de cumünicasiùn
A Cascìna a l'è culegâ cun Èrli atraversu a stràdda cumünâle du Praéttu, ch'a traversa ascì e frasiun du Pözzu e da Còsta. Versu Castreveju, invêce a l'è cunessa cu'a sterâ da Ruverêa, ürtimâ di àgni '60, interutta a càusa da frana du Rian de Ciôse.
Calvoa storicu d’Ulmèa
Štōṛia è legénda
I Saṛas̅c̅î i s’ eṛo tṛûvoi ascì in otṛu pōštu a Bagnoš-cu, lunde ch’ i s’ pōno ‘ncù vago i rešti del Caštea Saṛas̅c̅in, suvo a geis̅c̅ịa d’ Sonta Giditta. (Giuditta)
A Cascina d'Aju
Vie de cumünicasiùn
A livéllu de sentê, daa lucalitài di Prài du Tecciu a se deramma a Stradda da Regina, strâ che dau Cian du Musciu (ch'u resta inta cürva sutta au Giru de Löa) a pòrta fin intu Scravajùn. In tempu de tèra batüa, l'éra duverâ ascì dai câri.
Calvoa storicu d’Ulmèa
Štōṛia è legénda
S-cundu a tṛâdiziun ina vōta batüü è focci šcapoa dal paise, èl gente, ma d’ cịü’ i ʒuvo, i s’ tṛuvovo a foa fešta p’l avèa vagnà: cantèndu, balèndu e mangèndu.
Cun èl pasoa dû tempu a fešta ṛ’eṛa vignịüa ina tṛâdiziun è i fiöi i s’ v-štivo cun dî faṛoppi adulnoi cun d’l gosse è dî noštṛi culuṛoi, tüttu pöö tṛamandà d’ pà ‘n fiu. ‘N’chinscì j’eṛo nascịüü i pṛimmi mašcaṛèi ciamoi j’ "Aboi", scimili a j’ Abbà d’ oto fešte d’ calvoa d’j’ Olpi.
A Cascina d'Aju
Nòtte dialetâli
<references group="n." />
Calvoa storicu d’Ulmèa
Štōṛia è legénda
Al pṛ’nzippi ‘ntl fešte cịü’ veje èl tuse i ‘n pevo ‘ndoa al fešte, p’lché i pèvo scịultia sulu cun èl p’lmessu dî söö. In otṛa roʒʒa ‘d mašcarei i sun i Patoci, fōsci ‘ncù cịü’ veji, fōsci arivoi daṛa tṛâdiziun dî Celti o dî Liguri Vagenni, chizì pṛesenti zà pṛimma dî Rumoi.
A r-šcḥvèlta
‘Nt j’ ültimi oggni a tṛâdiziun d’l calvoa ṛ’ê štô              r-šchịvèlta g̣azie al gṛüppu CAI d’ Ulmèa, ch’ l’ha docciu vitta al pṛûgettu dâ Balcunô d’ Ulmèa, ch’ i sun dî viöi ch’ i pōlto 24 bulgoi divelse. Ascì j’ Alpî j’ han pultà anoi ‘m’ assuciaziun a tṛâdiziun d’l molt’šdì gṛossu, ch’ ṛ’a reis̅c̅igova d’ ndoa pelsa.
Tüttu zò gṛazie ascì ai cịü’ veji ch’ i s’aruldovo a tṛâdiziun d’ fešta è ch’i j’ avèvo ncù ‘n cà i faṛoppi dî mašcaṛei dâ famia.
A fešta
I ʒuvo i s’ ulganiʒovo ‘n gṛüppi ch’ i vignivo dal tonte bulgoi, ch’ i s’ špuštovo da ina bulgô a l’otṛa p’l foa fešta è div’ltise, i cịü’ famus̅c̅i j'eṛo quai dâ Ciuḷnea è dâ Chiuṛoiṛa, chè p’l caṛoa ‘nt’ Ulmèa i s’ špuštovo ‘nsi viöi, pièndu dal famî d’l pōštu da mangioa è da bèvo, cịü’ ch’ otṛu èl vin d’l pōštu.
Aboi
J’ Aboi j’ eṛo i cịü’ ‘mpultonti pelsunoggi d’l Calvoa ulmiošcu è j ‘ eṛo i zuvènti moš-ci dâ Chiụoiṛa divis̅c̅i in Aboi Naiṛi è Aboi Gionchi, cun cumpiti divèls̅c̅i.
• Aboi Nairi, balleṛî e cantonti, j’eṛo tontu elegonti v-štî ‘d naiṛu, adulnoi cun naštṛi è sciua è culuṛoi ‘d russu è gioncu, ‘nsa šchèna j’avèvo ina gṛōssa gossa è ‘nsl bṛoi i noštṛi tajoi a zig-zag. J’ avèvo in capea cun dî naštṛi ch’ i caṛovo ‘nsa špolla lelca, j’ oci i s’ vurèvo l’mà div’ltia.
• Aboi Gionchi, j’ eṛo cuntṛapōšti a j’ Aboi Nairi, i rap̣esentovo èl famne d’l paise, ma j’eṛo ‘ntelpṛetoi da d’ j’ ōmmo, v-štî ‘d gioncu cun dî gṛōšši noštṛi rösa è cèlèšte, ‘nsl špolle i pōlto ina mantlina naiṛa cun d’l röse russe è ‘nsa tešta i polto in capea, chivèltu da in fazulattu da gṛuppu è da dî noštṛi.
Patoci
I Patoci j’ eṛo quai dâ Ciûnea, ‘n “guèra” cun j’ Aboi dâ Chiuṛoịa; i s-miovo d’ j’ Aḷlecchî o d’ j’ animoi, j’ eṛo v-štî aṛa taciōlla cun cauztui rušši, bṛoi a u ʒ-nuju ‘d v-lü’ è ina cam’s̅c̅ịöṛa ‘d fṛüštogna. Èl muru l’ eṛa ciatà da ina mašcheṛa ‘d peliccia è ‘n man j’ avèvo in olma: a patlacca, ina roʒʒa ‘d mozza ‘d laggniu cun d’l di lamélle ch’ i fas̅c̅èvo in buldèa ch’ l’ incịulgniva.
J’ eṛo èl voldie d’l calvoa ch’ i picovo cun a patlacca chi ch’ u s’ arumbova tṛoppe ai mašcaṛèi. Î pias̅c̅ivo ascì èl famne è j’ apṛufitovo d’ calvoa p’l cugnịuššo èl tuse d’ j’oci pōšti lunde ch’ i ‘ndas̅c̅èvo a foa fèšta. Suvenʒi j’ Aboi Nairi i ṛi bṛicatovo è i j’ ‘ndas̅c̅èvo apṛèssu fin a quon’ ch’ i ṛi r-scivo a sroa ‘nt štolle cun èl vocche.
Oci p’lsunoggi
• I Sunau i sun i Sunau ch’ j’ accumpogno èl calvoa è i fas̅c̅èvo alegṛia. Suvenzi i n’ eṛo dî gran sunau. U s’ dis̅c̅e chè ün d’ j’ ültimi Sunau u savaise tṛê canzui: ”Dû lištesse, üna ‘m’ â pṛimma”.
•El Veju è a Veja i sun dui v-jōtti ch’ i s’ accumpogno ai mašcaṛei è i rapṛesento u tempu ch’ u scûre.
• U Špusu è a Špusa i sun dui špus̅c̅i ch’ i rapṛesento èl ceṛimōnie lunde chè suvenʒi j’ Aboi j’ eṛo ciamoi ad essji p’l tignia l'uldine ‘nt’ i peṛiudi lun’ ch’ ‘l fešte i vignivo l’ucas̅c̅iun p’l ciucche è disuldini. U Špusu u pōlta ‘nsa šchèna in špeggiu agṛupà cun ‘n un fioccu ‘d tonci cuṛua. U selve p’l tignia da ṛa lunʒi u dièu ch’ s’ u s’ avis̅c̅ina tṛōppe u s’ vaghe ‘nt u špeggiu è u š-coppa š-palmà.
• I Saṛascî i sun i n-mî ‘d Aboi, cuntṛa i Saṛascî u s’eṛa focciu guera è vagnà dōppu oggni d’ sufeṛenza. Nöna piêtà a p’l i Sarascî dōppu a vitoṛia.
• Pé Culbea (Pietro il cestaio), l’è ‘n v-jiottu arzillu chè, cun ina cōlba ‘nsa šchèna è a šcoṛa ‘nsa špolla, u munta a muntogna p’l piose a lüna cina, ma dalmoggiu, ṛ’ê a lüna ch’ a s’ pia lê.
• Èl Famne, i sun elegonti v-štî cun i cuštümmi d’Ulmèa, i sun èl tuse ch’ i špêtovo a cumbṛicula p’l pèa baloa è foa fešta.
ISBN
miniatura|250x250px|Ezénpio de 'n ISBN a trézze cîfre, conosciûo cómme EAN-13 ascì L'ISBN (sîgla pe International Standard Book Number, ö sæ Nùmero de Lìbbro Stàndard Internaçionâle) o l'é 'n indentificatô numérico comerciâle pe-i lìbbri, in teorîa ùnico pe ciaschedùn de quésti. I editoî dêvan acatâ o còdice ISBN da 'n'inpréiza ligâ a l'Agençîa Internaçionâle ISBN.
De sòlito, 'n ISBN o vêgne asegnòu a ciaschedùnn-a ediçión e a ògni variànte (de fêua de ristànpe) de 'n çèrto lìbbro. Prezénpio, e verscioìn e-book, con covertìnn-a de papê òpû con covertìnn-a rédena da mæxima publicaçión aviàn tréi còdichi ISBN despægi. L'ISBN, se asegnòu prìmma do 2007, o l'é formòu de dêxe cîfre, pe cóntra, a partî da-o prìmmo de zenâ de quéllo ànno, e cîfre són stæte aomentæ a trézze. A manêa d'òtegnî 'n còdice ISBN a l'é specìfica de ògni naçión e a peu cangiâ da 'n Pàize a 'n âtro, de spésso in sciâ bâze de dimenscioìn de l'indùstria de stanpàie inte quélla naçión.
O prìmmo formâto de l'identificatô ISBN o l'é stæto creòu into 1967, in sciâ bâze do vêgio Standard Book Numbering (SBN) a nêuve cîfre, svilupòu inte l'ànno prìmma. O formâto a dêxe cîfre o l'é stæto svilupòu da l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) e publicòu into 1970 cómme stàndard internaçionâle ISO 2108, co-o vêgio còdice SBN a nêuve cîfre ch'o peu êse convertîo a l'ISBN azonzéndoghe a cîfra "0" depoî a tùtte e âtre.
Dæto che i lìbbri stànpæ in pròpio de spésso són sénsa o còdice ISBN, de vòtte o peu sucêde che l'Agençîa Internaçionâle ISBN ghe ne dàgghe un de sò iniçiatîva.
'N âtro identificatô, l'International Standard Serial Number (ISSN), o l'é pe cóntra dêuviòu pe identificâ e publicaçioìn periòdiche cómme revìste e giornâli. Pe-i spartîi muxicâli gh'é pe cóntra l'International Standard Music Number (ISMN).
Stöia
O Standard Book Number (SBN) o l'é 'n scistêma comerciâle ch'o l'adêuvia 'n còdice de nêuve cîfre pe identificâ i lìbbri. O l'é stæto creòu da-o Gordon Foster, profesô emêrito de statìstica do Trinity College de Dublìn, pi-â libràia WHSmith e âtre bitêghe inte l'ànno 1965. O formâto d'identificaçión ISBN o l'é stæto pe cóntra inventòu into 1967 da l'ingléize David Whitaker (sorvenominòu o "Poæ de l'ISBN" ) e, inti Stâti Unîi inte l'ànno a vegnî, da l'Emery Koltay, ch'o diventiâ o diretô de l'agençîa americànn-a ISBN R. R. Bowker.
O formâto ISBN a dêxe cîfre o l'é stæto svilupòu da l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) e publicòu into 1970 cómme stàndard internaçionâle ISO 2108, co-o Régno Unîo ch'o l'à però continoòu a dêuviâ o còdice SBN a nêuve cîfre scìnn-a-o 1974. L'ISO a l'à dónca nominòu l'International ISBN Agency cómme outoritæ de registraçión pe l'ISBN inte tùtto o móndo e o stàndard ISBN o s'é coscì svilupòu sott'a-o contròllo de l'ISO Technical Committee 46/Subcommittee 9 (TC 46/SC 9). O servìçio de l'ISO in sciâ Ræ o fa però riferiménto sôlo a-e publicaçioìn da-o 1978.
'N SBN o peu êse convertîo inte 'n ISBN azonzéndoghe a cîfra "0" depoî a tùtte e âtre. Prezénpio, inta segónda ediçión de Mr. J. G. Reeder Returns, publicâ da Hodder into 1965, gh'êa o còdice SBN 340 01381 8, con "340" ch'o l'é o còdice de l'editô, "01381" ch'o l'é o nùmero de série çernûo da l'editô e "8" ch'a l'é a cîfra de contròllo. Meténdoghe 'n zêro de ciù, o còdice o l'é stæto convertîo inte l' ISBN 0-340-01381-8 sénsa avéi de bezéugno de calcolâ tórna a cîfra de contròllo. Çèrti editoî, cómme Ballantine Books, de vòtte dêuviâvan di SBN a dózze cîfre, co-e ùrtime træ ch'êan pæge a-o prêxo do lìbbro : prezénpio, Woodstock Handmade Houses o l'àiva 'n Standard Book Number a dózze cîfre de 345-24223-8-595 (con SBN vàlido ch'o l'êa dónca 345-24223-8 e ISBN 0-345-24223-8 ), indicàndo o prêxo de 5,95 dòlari.
Rocchetta Sant'Antonio
Rocchetta Sant'Antonio o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
ISBN
Stöia
A partî da-o prìmmo de zenâ do 2007, i còdichi ISBN són formæ de trézze cîfre, 'n formâto ch'o l'é conpatìbile con quélli de l'European Article Number (EAN) de "Libbrolàndia", ch'àn trézze cîfre lê ascì.