cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Letiatûa in lìgure
Letiatûa in zenéize
pagina=8|miniatura|A Colombiade do [[Loîgi Michê Pedevìlla, 1870]] L'Eutoçénto o coménsa pi-â coltûa zenéize co-o gràn sconcèrto dovûo a-a pèrdia da secolâ indipendénsa lìgure, fîto segoîo da 'n clìmma de ribelìsmo polìtico cóntra a "rivoltànte ingiustìçia". O zenéize o l'à coscì perdûo o ròllo d'eleménto costitutîvo de specificitæ aprêuvo a 'na diminuçión de òcaxoìn ofiçiæ d'ûzo, con sôlo a Gêxa ch'a l'à continoòu a dêuviâlo inta pràtica omilètica e catechìsta in òpoxiçión a 'n govèrno conscideròu forèsto prìmma e liberâle pöi, contàndo in sce l'arénbo de l'identitæ coletîva popolâre. Sta scitoaçión chi a l'à fîto portòu a 'n adataménto inta manêa de scrîve o zenéize ascì, co-a chéita definitîva da -r- intervocàlica inta letiatûa ciù èrta ascì, e l'ûzo in ciù gràn quantitæ de vàrri italianìsmi, giustificòu da-a necescitæ, comm'o scrivéiva o Pedevìlla, de 'na ciù fàçile conprensción di tèsti. Ségno ciæo do nêuvo córso, into 1814 se regìstra pi-â prìmma vòtta, inta Gazzetta di Genova, a conpàrsa de l'etichétta "dialétto" depoî a-a paròlla "zenéize" che, scibén co-in sénso despægio da quéllo ch'o l'à pigiòu d'anchêu o tèrmine, o raprezentâva za 'n gràn ridimenscionaménto pe l'antîga léngoa leterâia. De chi, l'é nasciûo o bezéugno de studiâ a "léngoa" e defæti l'é pròpio inte l'Eutoçénto che coménsa a publicaçión di prìmmi vocabolâi, spécce quéllo de l'Oivê do 1841 e quéllo do Cazàssa do 1851, ciù tàrdi inrichîo inta segónda ediçión do 1876.
Inte st'ànbito chi, co-a pèrdia de l'èrta fonçión aministratîva, a letiatûa a s'asbàscia a 'n livèllo "dialetâle", co-o Martìn Piàggio ch'o l'à avûo o ròllo de tranxiçión tra i doî moménti, anàndo da 'na pàrte a inougurâ o gràn sucèsso di lunâi co-o sò Sciô Reginna, e da l'âtro a continoâ o gùsto neoclàscico inte föe de l'Esopo zeneize e adotàndo ciù tàrdi 'n moderòu gùsto romàntico ascì. O Piàggio o l'à coscì inouguròu 'na tradiçión de poêxîa pe contegnûi e divulgaçión de tîpo borghéize e da lê àn pigiòu l'inspiraçión i sò sucesoî, destancàndose però da-a sò prudénsa polìtica e da-e sò conceçioìn estétiche, tànto chi-â mêgio produçión poética da meitæ do sécolo, raprezentâ da outoî cómme o Zâne Cazàssa, o Giöxèppe Peagàllo, o Cristòffa Castelìn, o Françésco Pisórno e o Loîgi Michê Pedevìlla, a l'é caraterizâ da 'n romanticìsmo liberâle e outonomìsta, da-i fórti toìn anti-sabòudi.
Inti ànni Sciusciànta de quésto sécolo, co-a progrescîva crîxi di lunâi, s'ascìste a-a difuxón de 'n nêuvo tîpo de publicìstica, de lóngo liberâle e anti-sabòuda: a-i 23 de zenâ do 1868 gh'é defæti a publicaçión do prìmmo nùmero de "O Balìlla", a primìscima stànpa periòdica in zenéize. Sto giornâle chi, insémme a di âtri da-a duâta ciù cùrta, o pêu êse conscideròu a prìmma publicaçión in lìgure pe dindavéi da-o tàggio popolâre. Defæti o regìstro dêuviòu o l'é pægio a quéllo di sò destinatâi, tànto che, co-in paralelìsmo eoropêo, si-â poêxîa borghéize de inìçio sécolo a l'êa o corispondénte zenéize pò-u realìsmo, sti giornâli chi se pêuan za consciderâ d'inspiraçión naturalìsta. Tra i nómmi ciù inportànti ch'àn scrîto pe quéste publicaçioìn pöco conosciûe se pêu aregordâ o Giöxèppe Pòggi, o Bertomê Mòrchio e o Doàrdo Michê Ciòzza. I giornâli in zenéize no són però sôlo 'n'inportànte publicaçión in quànto tâ; defæti, pe mêzo de sti papê chi, s'êa svilupòu o génere di romànsi d'apendîce in zenéize. De sòlito scrîti da-i mæximi outoî che contriboîvan co-i pròppi artìcoli, a çinquanténn-a de istöie d'anchêu conosciûe, a despêto de 'na ménn-a ch'a no l'êa pròpio milîa, a raprezénta o prìmmo inportànte tentatîvo de svilupâ 'na naratîva in zenéize, da-i têmi e da-i contegnûi ciù disparæ. Tra e raxoìn d'interésse pe quésto tîpo de publicaçioìn gh'é e sò anbientaçioìn e-e polémiche polìtiche e sociâli, cómme a questión de l'emigraçión contegnûa into Ginn-a de Sampedænn-a, atriboîo a-o Pòggi e un di romànsi ciù avoxæ de sto perîodo chi. A stagión di giornâli zenéixi a l'à però patîo 'na gràn batòsta into 1883, con de nêuve lézze in matêia de stànpa che, inta pràtica, àn limitòu a poscibilitæ de difónde l'informaçión locâle into lengoàggio ciù inmediâto; a ògni mòddo con l'inportànte eceçión do Balìlla, publicòu ògni dôe setemànn-e scìnn-a-o 1904.
I ànni de pasàggio tra i sécoli XIX e XX són caraterizæ da-a progrescîva "dialetizaçión" da letiatûa zenéize, procèsso ch'o l'êa za comensòu da vàrri decénni ma che scìnn-a quéllo moménto o l'êa contrastòu da-e numerôze rexisténse cóntra 'na fonçión minoritâia do lìgure inti ûxi lengoìstichi regionâli. Tra i ùrtimi poêti co-ina vixón èrta do zenéize s'aregórdan o Giobatta Vigo e o Luigi Domenico Farina, co-o sò recùpero de pàrte da poética do Çìnque-Seiçénto, ligâ a-e ùrtime infloénse do gùsto romàntico ascì, e o Carlo Malinverni, ch'o l'amiâva de pasâ inta poêxîa zenéize e sugestioìn do Decadentìsmo eoropêo. In sciâ fìn, 'n anbiénte ch'o l'êa ancón ligòu a-i modèlli ciù antîghi o l'êa quéllo eclesiàstico, anti-unitâio e convìnto da teorîa da sanitæ morâle di paizén, lìberi da-i mâ da vìtta urbànn-a, màscime o socialìsmo, raprezentâ da di outoî cómme o Luigi Persoglio, l'Alessandro Monti e, sorviatùtto, o pàddre Angelico Federico Gazzo. Pe cóntra, de figûe cómme o Niccolò Bacigalupo àivan za comensòu a adotâ 'n tàggio vernacolâre inte sò òpere poétiche e de tiâtro, raprezentàndo 'na borghexîa legitimìsta che da-e sò scinpatîe polìtiche a l'acetâva o ròllo minoritâio da léngoa regionâle, prelùdio do sò abandón definitîvo in favô de quélla che, sôlo 'n sécolo prìmma, a ghe stâva ancón "dro paro".
Letiatûa inte âtre parlæ
A despêto de 'na çèrta produçión poética into sécolo pasòu, de l'Eutoçénto no gh'é goæi de testimoniànse scrîte in de parlæ diferénti da-o zenéize, ancón conscideræ inte 'na poxiçión ciù bàssa da variànte ilùstre. Pe sta raxón chi i prìmmi éxiti ciù òriginâli, tra a fìn do Sèteçénto e o prinçìpio do sécolo sucesîvo, arîvan sorviatùtto da pàixi de montàgna cómme Cànpo, Sascéllo ò Triêua e, ciù che amiàndo de destacâse da-i modèlli zenéixi, pàn comensâ a diferençiâse aprêuvo a 'n ànbiente despægio e lontàn da-o céntro. Defæti, inte çitæ da Rivêa se védde cómme se ségge fîto difûzo a tradiçión di lunâi reginién, con quélli de Sànn-a (tra i ciù antîghi, curæ a-o prinçìpio da-o Francesco Pizzorno), de Sanrémmo e da Spézza che vàn do tùtto aprêuvo a-o modèllo zenéize.
E prìmme esperiénse ciù inportànti de letiatûa inte variànte locâli, ciù lìbere da-i modèlli do céntro, coménsan a mostrâse inti urtimìscimi ànni do sécolo XIX, e in particolâ a-e dôe estremitæ da región, Spézza e l'Intemélia, de dónde partiâ l'inportànte tradiçión poética inte âtre parlæ che da-o Nêuveçénto a contìnoa scìnn-a-a giornâ d'ancheu.
Tiâtro
Pò-u tiâtro, inta prìmma pàrte de l'Eutoçénto no gh'é de òpere de gràn inportànsa, defæti za inti ànni da repùbrica democràtica a sò ativitæ a l'êa limitâ pò-u ciù a-a raprezentaçión de òpere do Sèteçénto ò a l'adataménto de quélle in de âtre léngoe. Tra ste chi, aregordémmo l'anònimo melodràmma Achille in Sciro, adataménto da-o Metastasio caraterizòu inte ripréize sucescîve da l'azónta de vàrri riferiménti anti-sabòudi. Tra i sécoli XVIII e XIX s'êa pöi comensòu a svilupâ 'n nêuvo génere de tiâtro popolâre, 'na spécce de fàrsa costroîa cómme imitaçión e destruturaçión de modèlli forèsti e locâli con l'azónta de personàggi fìssi cómme o Barodda, spésse vòtte mìssa in scêna con de marionétte. Tra i personàggi "in càrne e òsse" o ciù avoxòu o l'êa de segûo o Sciô Reginna, figûa che pâ ch'a vêgne da 'n sogétto existîo pe dindavéi e diventòu célebre gràçie a l'outô-comediànte Doménego Garèllo e ciù tàrdi a-o Martìn Piàggio ascì, ch'o l'àiva dêuviòu inti sò lunâi. A sôla eceçión inte quésta produçión minô a l'é a comédia inte tréi àtti Il matrimonio di Goldoni do Federîgo Aizê, da-a ménn-a e o stîle bén bén ciù èrto e ùrtimo tentatîvo de métte a giórno l'antîga tradiçión do tiâtro zenéize a ciù léngoe.
A segónda fâze do tiâtro zenéize de l'Eutoçénto a l'é pe cóntra quélla caraterizâ da-a figûa do Baçigalô, conscideròu cómme o fondatô do tiâtro dialetâle zenéize. Lê o l'à scrîto 'na série de copioìn pe-e conpagnîe de l'época, che scìnn-a quéllo moménto dêuviâvan sorviatùtto traduçioìn de òriginâli in de âtre léngoe, caraterizæ pi-â ciù pàrte da 'n'anbientaçión borghéize. E òpere do Baçigalô aviàn 'n gràn sucèsso scibén che, pe dindavéi, ciù che pi-â ménn-a ò l'òriginalitæ di conponiménti o saiâ dovûo a-a ripréiza di copioìn da pàrte do Gilberto Govi, chi gh'àn dæto 'na gràn fàmma. Pe de ciù, gh'é stæto 'na série d'âtri outoî minoî de òpere de tiâtro, cómme o Costantino Preve, o Piero Maffei, l'Alfonso Ghiotti, o Davide Castelli. A ògni mòddo a comédia d'anbiénte borghéize a no l'êa l'ùnica espresción da dramaturgîa in zenéize de quélli ànni: in fórte contrapoxiçión a sta chi pe contegnûi e propòxiti gh'é stæta l'òpera do pàddre Luigi Persoglio, ligâ a 'na promoçión atîva da léngoa regionâle tra i anbiénti da Gêxa, ch'a dêuviâva pe rielaborâ inte 'n mòddo conservatô l'inpégno polìtico-sociâle da "schêua" liberâle. Co-i sò scrîti o Persoglio, ch'o l'adêuviâva 'na léngoa mêno italianizâ rispètto a-i liberâli, gh'é stæto o prìmmo tentatîvo de creâ 'na comédia ch'a no servìsse sôlo a demoâ o pùblico ma ch'a désse di pónti de riflesción ascì. Però, co-a direçiòn dialetâle ch'o l'àiva pigiòu o tiâtro zenéize, o rinovaménto do Persoglio a-a dramaturgîa zenéize o l'é restòu in sciâ fìn un câxo izolòu.
Letiatûa in zenéize
miniatura|Diviña Comédia do [[Angelico Federico Gazzo|pàddre Gazzo. Traduçión do 1909 a l'é a-a meitæ tra l'Eutoçénto e o Nêuveçénto leterâio lìgure]] O Nêuveçénto o s'àrve co-o triónfo da lìnia de penscêo da letiatûa vernacolâre, con l'espresción in lìgure ch'a vêgne sénpre ciù ridimenscionâ a 'n sénplice struménto de raprezentaçión da pròpia regionalitæ. Sto fæto chi, in pàrte aceleròu da-a nàscita da "lìnia lìgure" inta lìrica de léngoa italiànn-a portâ avànti da-i gréndi poêti de l'época, o l'é ligòu inte 'n mòddo stréito a l'aceleraçión do procèsso de dequalificaçión colturâle da léngoa regionâle aprêuvo a l'afermâse do fascìsmo. Defæti o regìmme, a-o mêno scìnn-a-a fìn di ànni Trénta, o no l'àiva 'na polìtica de fórte contràsto a l'espresción regionâle, però o l'êa bén aténto (coscì cómme da âtre pàrte) a evitâ e potençialitæ de léngoe locâli de raprezentâ 'n'indentitæ "âtra", mesciàndo a càrega everscîva dovûa a 'n'òriginalitæ colturâle a 'n'inocénte dialética de pàize. L'é coscì che se svilùppa o concétto travizòu de "dialétto" ch'o contìnoa scìnn-a-a giornâ d'anchêu, teorîa a l'época condivîza ségge da-i inteletoâli do regìmme che da quélli democràtichi.
In particolâ, a dequalificaçión do zenéize a l'é stæta favorîa da çèrte pràtiche dialetâli, spécce o tiâtro do Govi e a cansón satìrica e bonelànn-a, scibén che, pe dindavéi, o panoràmma o l'êa bén bén ciù rìcco da sôla prezénsa de l'Edoardo Firpo, de vòtte celebròu cómme l'ùnico poêta scignificatîvo do Nêuveçénto in lìgure. Ségge prìmma che avànti a lê, gh'é stæto vàrri poêti ch'àn fæto pàrte da lìnia lìrica in zenéize e in de âtre parlæ, ch'a l'anâva aprêuvo a-a stagión da fìn de l'Eutoçénto portàndo a continoaçión e inovaçión a tradiçión leterâia ligùstica. Gh'é defæti l'espertîxe do savonéize Giuseppe Cava, continoatô da poética do Malinverni, i scrîti de l'Ettore Chiappe e do Giuseppe E. Pedemonte, ch'àn portòu o gùsto do scinbolìsmo in zenéize, e o Francesco Puppo, ch'o repìggia a poética do framénto. Pöi, gh'é ancón e figûe de l'Italo Mario Angeloni, co-a sò convinçión polìtica into regìmme che gh'à dæto a-o prinçìpio 'n'estética futurìsta pe pöi virâ in sciô gùsto parnasiàn, do Carlo Domingo Adamoli, co-i sò scrîti cóntra a goæra, de l'Alfredo Gismondi e de l'Aldo Acquarone. A ògni mòddo, pi-â letiatûa de l'época, a poxiçión do Firpo a l'é de lóngo centrâle. Co-i sò stùddi in scî antîghi scrîti zenéixi o l'à avûo 'na fórte evoluçión inta sò poética, de manimàn ciù alinîa a l'antîga lìnia "èrta" da quæ o l'amiâva de recuperâ a sperimentaçión e a tensción civîle.
Setô de lóngo minoritâio inta letiatûa zenéize, a naratîva inti ùrtimi ànni a l'é tórna raprezentâ da 'n çèrto nùmero de òpere, scibén che in mezûa minô rispètto a âtre variànte dónde gh'é na tradiçión ciù svilupâ. Da Zêna s'aregórda a publicaçión de vàrie memöie, in particolâ da pàrte de l'Alberto Pasolini, de l'Angelo De Ferrari e de l'Elsa Pastorino Alloisio, ch'a l'à dæto nêuva vìtta a l'antîgo génere de föe. Gh'é pöi di lìbbri de l'Alessandro Guasoni, chi contêgne de riflescioìn a caràtere filozòfico, e i doî romànsi brêvi E fóndeghe e L'inzegnê do Giorgio Cambiaso.
Letiatûa inte âtre parlæ
O Nêuveçénto, inte l'ànbito de progrescîva pérdia de centralitæ do zenéize comensâ into sécolo prìmma, o l'à portòu pi-â prìmma vòtta a 'n gràn scioî da produçión poética inte variêtæ locâli, ciù ò mêno lìbere da-i modèlli stréiti do capolêugo. E prìmme fórme d'espresción outònoma són stæte quélle ch'àn interesòu e estremitæ giögràfiche da región, gràçie a-e infloénse de modèlli de fêua ascì. A Spézza l'Ubaldo Mazzini o coménsa a scrîve in spezìn pigiàndo cómme riferiménto o modèllo do Baçigalô, ma no màncan de infloénse da-o vixìn vernàcolo toscàn do Fucini. Inta çitæ do levànte de inìçio sécolo gh'é pöi l'Antonio Zolesi, ménbro do bosetìsmo e outô de vàrie arecugéite de sonétti. A l'âtro càppo da Ligùria, in sciâ bâze de 'na tradiçión locâle comensâ da-o sanremàsco Antonio Sghirla e da-o tagiàsco Carlo Cino Drago e pigiàndo a ezénpio o felibrìsmo provensâ, se svilùppa 'n'inportànte schêua do Ponénte, arecugéita inta revìsta "A Barma Grande". Tra i outoî chi gh'àn parteçipòu, gh'é stæto o monegàsco Luì Notari, Marcel Firpo, da Mentón, e, da Vintimìggia, l'Emilio Azaretti e o Filippo Rostan, creatoî de 'na lìrica in vintimigiôzo ch'a l'é stæta 'n modèllo pe-i outoî da fìn do sécolo. Gh'é pöi l'Ettore Morteo, poêta in arascìn, o novéize Carlo Raimondi e l'Ettore Zunino, de Còiri.
Sta produçión poética chi, a-o prinçìpio discontìnoa, a s'é de manimàn alargâ a tùtte e tære de léngoa lìgure a partî da-o segóndo dòppo goæra, e in particolâ vèrso a fìn do Nêuveçénto, vegnìndo raforsâ e rinsâda da-i vàrri concórsi regionâli, chi permétan l'incóntro de vàrie tradiçioìn locâli. Coscì, gh'é stæto 'na gràn cresciànsa da produçión poética che, scibén ch'a no l'êa sénpre de gràn qualitæ, a l'à comensòu a trovâ 'n çèrto interésse da-a crìtica ascì. Into Ponénte, continoàndo a tradiçión de "A Barma Grande", Vintimìggia a s'é confermâ 'na çitæ atîva inta letiatûa ligùstica, con outoî cómme o Renzo Villa, l'Andrea Capuano, a Pierina Piacentini, l'Alba Lorenzi, o Dionisio Bono, o Mario Saredi, o Gabriele Cassini e a Rita Zanolli. Pò-u sanremàsco e o tagiàsco gh'é, rispetivaménte, e òpere do Dino Arduino, do Franco D'Imporzano e de l'Emilia Ramò e do Biabio Boeri. A Inpêia gh'é l'inportànte testimoniànsa do Cesare Vivaldi e pöi do Lucetto Ramella, do Romulado Castellano e do Mario I. Lepre méntre, da-o Dôçêo, s'aregórda ancón a prezénsa do Giuseppe Cassinelli. Ciù vèrso levànte, inte l'àrea do lìgure céntro-òcidentâle, àn scrîto in arascìn o Santino Bruno Pezzuolo e o Tommaso Schivo, l'Antonio Leale in arbenganéize de l'âta vàlle Arêuscia e o Luigi Panero into parlâ de Lêua. A l'âtra estremitæ da Ligùria, vivâce céntro colturâle de confìn scibén che mêno lontàn da-e infloénse do céntro rispètto a-a zöna intemélia, a-a Spézza e inti pàixi da-arénte s'é svilupòu 'n'inportànte pràtica leterâia, mìssa in comùn da-a valorizaçión da muxicalitæ particolâ de parlæ levantìnn-e. Pò-u spezìn do céntro gh'é a produçión poética de l'Eugenio Lubrano, do Renzo Fregoso, do Giovanni Giudici e de l'Eugenio Giovando, ma no màncan âtre variêtæ locâli cómme o lerzìn do Paolo Bertolani e o parlâ de Àrcoa do Livio Gianolla. In sciâ fìn, gh'é 'na çèrta produçión poética ch'a vêgne da l'Otrazôvo, ciù spantegâ pi-â fàrta de grénde çitæ de riferiménto, pò-u scròllo demogràfico de valàdde e pi-â sovrapoxiçión do modèllo zenéize. Da-a l'esperiénsa tòsto izolâ do Raimondi, a l'é anæta avànti 'n çèrta tradiçión novéize, repigiâ da outoî cómme l'Angelo Daglio, o Romeo Mussa de Bedònia e, sorviatùtto, o Colombo Gajone, de Oâ. A-i confìn lengoìstichi co-o monferìn se gh'à ancón a produçión do Gianni Priano, de Morêre, e, inte l'Otrazôvo savonéize, do Giannino Balbis de Bardinêo. Gh'é ancón a produçión in tabarchìn de poêti comm'o Bruno Rombi, ch'a se svilùppa da pöco in sa partìndo da-a ciù antîga tradiçión muxicâle, e quàrche scrîto in bonifaçìn inte l'ànbito de l'estrêmo tentatîvo de rivitalizaçión de quésta parlâ, spécce co-i conponiménti do Cyprien Di Meglio.
Óltre a-e poêxîe, che rèstan a ciù pàrte da produçión leterâia, inti ùrtimi decénni l'é stæto publicòu 'n çèrto nùmero de òpere de naratîva inte variànte locâli, de vòtte da-a ménn-a miliâ. Tra sti chi aregordémmo e stöie do præ Guido Pastor into parlâ de Bùggio e pöi quélle in vintimigiôzo do Giovanni Giraldi, in spezìn de Ricò da Nanda Fellerini, in òvadéize de l'Emilio Adriano Torrielli, in tabarchìn de Giorgio Ferraro e in savonéize do Marco Scaglia e de l'Edoardo Travi.
Tiâtro
Cómme za acenòu, o modèrno tiâtro dialetâle lìgure o nàsce a-a fìn de l'Eutoçénto, pe fornî a-e nêuve conpagnîe di copioìn da raprezentâ, coscì cómme o l'é ciù tàrdi capitòu into 1916, a-a fondaçión da Conpagnîa dialetâle zenéize. In particolâ, a domànda de copioìn a l'é bén bén cresciûa da-o 1924, moménto quànde o Govi o l'à decîzo de dedicâse inte 'n mòddo profescionìstico a-a recitaçión, comensàndo insémme a âtri càppi-còmichi a domandâne de nêuvi. S'é coscì svilupòu o paradòsso do tiâtro zenéize do Nêuveçénto: a despêto di gréndi sucèssi, naçionâli e internaçionâli, pe contentâ o pùblico s'é arivòu a prodûe di tèsti sénsa 'n concrêto valô artìstico, a mezûa do càppo-còmico e di sò virtosìsmi, co-o tèsto ch'o no gh'àiva goæi d'inportànsa. Pe dindavéi, óltre a-e decixioìn de conpagnîe into tiâtro zenéize gh'êa 'n problêma d'òrìgine ascì, eséndo za nasciûo cómme raprezentaçión de tîpo dialetâle e mantegnûo tâ inti ànni do fascìsmo, co-ina regionalitæ sénsa caràtere pròpio. Coscì, a despêto de 'na çèrta variêtæ de outoî, che de vòtte scrivéivan de l'âtra letiatûa ascì, no gh'êa pe nìnte de variêtæ inti têmi, co-a clàscica rievocaçión segóndo 'na ciâve còmica de l'anbiénte borghéize, de sòlito mercantîle, tànto dêuviâ da comediògrafi cómme l'Emanuele Canesi, l'Oliviero Olivari, o Pietro Valle, l'Emilio Tixi e o Carlo Bocca, óltre a di âtri ciù famôxi pe-i sò tèsti in italiàn, de segûo da-a ménn-a ciù elevâ de quélli in zenéize, comm'o Roberto Lopez, o Luigi Arnaldo Vassallo e l'Alessandro Varaldo. A ògni mòddo, de ræo gh'é stæto quàrche tentatîvo de dâ 'na ciù grànde òriginalitæ a-i copioìn de comédie, scibén che a-o màscimo a-o livèllo de spónti de riflesción, de sòlito a caràtere moralìstico. Prezénpio l'Emerico Valentinetti, outô de raprezentaçioìn avoxæ cómme Pignasecca e Pignaverde e Gildo Peragallo inzegnê, in di copioìn mêno conosciûi o gh'àiva mìsso de caraterizaçioìn mêno banâli; scimilménte a l'Enzo La Rosa, outô de Córpi de timón (tra e comédie do Govi de segûo unn-a de quélle con ciù spesô), ch'o l'à provòu a renovâ o tiâtro zenéize proponéndo de òpere dramàtiche ascì. Pe-i sò tentatîvi de propónn-e conponiménti mêno ligæ a-o gùsto comùn, se pêuan ancón aregordâ l'Attilio Ortolani, o Francesco Augusto Masnata e l'Angelo Luigi Fiorita.
A ògni mòddo, no gh'é stæto goæi cangiaménti a-o mêno scìnn-a-i ànni Sciusciànta, sàiva a dî inte tùtto o perîodo de l'ativitæ do Govi, co-o sò tîpo de comédia ch'o l'êa inta pràtica l'ùnico a êse propòsto in continoaçión e o ciù aprexòu da-o pùblico. Pe cóntra, un setô ch'o l'àiva ciù òriginalitæ o l'êa quéllo de l'intrategniménto radiofònico - dónde no se pêu no minsonâ o grànde Giuseppe Marzari - che, scìnn-a-i ànni Setànta, o proponéiva do tiâtro pe ràdio ascì. De quéste "raprezentaçioìn", ciù lìbere e òriginâli do tiâtro zenéize de quélli ànni, i outoî da segnalâ són o Renzo Baccino, o Giuliano Balestreri, o Luciano Basso, o Guglielmo Bozzano, o Luigi Cavenaghi, l'Armando Cazzullo, l'Alberto Grimaudo, o Gaetano Parodi, o Sandro Paronni, o Petrucci, l'Aldo Rossi e tànti âtri.
Co-o retîo do Govi, l'é dónca comensòu o svilùppo de 'n nêuvo tiâtro in zenéize, òua ciù lìbero de sperimentâ, scibén che l'òpera ciù domandâ da-o pùblico a restesse ancón a clàscica comédia-fàrsa. Inspiràndose a-a cronàca e a-i problêmi de tùtti giórni, vàrri outoî àn comensòu a renovâ a-o mêno e anbientaçioìn de òpere zenéixi, restàndo però inte 'na "tradiçión" de lóngo caraterizâ da 'na pezànte povertæ temàtica. Tra i prìmmi outoî de quésto perîodo, aregordémmo in particolâ a Battistina Rambelli, o Lucio D'Ambra, a Lea Raviola, l'Ernesto Oppicelli e o Petrucci mæximo. Òcaxón inportànte pò-u renovaménto da dramaturgîa lìgure a l'é stæta, a partî da-o 1981, a Rassegna Anna Caroli, moménto de stìmolo e confrónto tra i vàrri outoî ch'o l'à portòu a-a definiçión de træ lìnie de svilùppo: l'açión corâle d'anbiénte popolâre, o dràmma stòrico e o dràmma sperimentâle a sfóndo psicològico. In particolâ, a pràtica do dràmma corâle a l'é comensâ into 1960 con Cinque giorni al porto do Vico Faggi e do Luigi Squarzina, o Forno Martin do Petrucci e do Faggi (1976) e a riduçión de La bocca del lupo do Remigio Zena (1980), tèsti però pensæ in italiàn co-in ûzo do zenéize limitòu a-a caraterizaçión de 'n anbiénte popolâre. De chi gh'é stæto vàrie òpere ch'àn repigiòu quésta lìnia, cómme 'Na micca pe-o re de Mauro Montarese e Pino Flamigni (1988), E belle çeniere de Gabriella Poggi (1983) e Gente nòstra (1981) de l'Enrico Scaravelli. Pò-u dràmma stòrico, bén bén raprezentòu da numerôze conpoxiçioìn, se pêuan aregordâ Croxe e griffo (1986) de l'Enrico Poggi, outô de òpere in italiàn e de comédie a-a manêa do Govi ascì, 'Na veia piccinna (1982) e Gh'ëa unna vòtta o mâ tenebroso (1990) do Michelangelo Dolcino, ch'o l'à scrîto de comédie radiofòniche ascì, o Ritratto di principe con gatto (1986) de l'Elena Bono, O maròtto imaginäio (1997) do Mario Bagnara e vàrie òpere de l'Angelo Onorato Freda. In sciâ fìn, pi-â lìnia do tiâtro psicològico e sperimentâle, s'aregórdan e òpere de Piero Campodonico, Patrizia Pasqui, Gianni Mangini, Aldo Rossi, Gianni Poli, do Guasoni, do D'Ambra, do Bagnara e do Guidoni. In particolâ, co-o Guidoni o tiâtro zenéize o l'arîva a-i sò éxiti artìstichi ciù scignificatîvi, co-in dràmma, O blòcco (1985), do tùtto sénsa tràmma e inspiròu a-i tèsti sperimentæ da l'Harold Pinter, e Briscola (1989), òpera pàrte do coscì dîto tiâtro de l'asùrdo.
Nòtte
<references group="n." responsive="" />
Naçionâ de balon da Repûbbrica Democratica do Congo
thumb|300px|Naçionâ de balon da Repûbbrica Democratica do Congo A Naçionâ de balon da Repubbrica Democratica do Congo a l'è a seleçion maggiô mascolin-a de balón da Fédération Congolaise de Football-Association. L'allenatô o l'è Héctor Cúper, da-o 2021.
Pêgi
Pêgi (in tabarchin: Pégi) o l'è 'n quartê de Zena c'o g'à 26.629 abitanti. O l'è stæto un comûne indipendénte scin a-o 1926.
Stöia
Into XVI sécolo circa 300 famiggie de Pêgi êan partìe pe colonizâ l'izôa de Tabarca e dedicâse a-a pésca do coâlo. Into XVIII sécolo queste famiggie se son mesciæ a Carlofòrte e Cädasedda. Pe questa raxón ancheu se parla ancón, in questi doî comûni da Sardegna, o dialetto zenéize antigo de Pêgi, dîto Tabarchìn.
E consonanti
A consonante ç
A consonante ç a va pronunçiä comme a "s" de sacco (çinque, reçita se pronunçian sinque, resita); a va deuviä solo davanti a-e vocali "e" e "i" in te scillabe che in to corrispondente italian gh'han "ce" e "ci".
Quaexi sempre a l'é sencia - riçetta - parteçipâ ma a peu ëse doggia ascì - aççende - aççettâ - aççimentâ provocare, istigare Davanti a-e vocali "a", "o", "u" a l'é sostituïa da "ss" - brasso braccio (errô braçço) - abbrassâ abbracciare (errô abbraççâ)
In ti verbi a peu ëse sostituïa da-a "s" - vinçe vincere ò vinse, ma vinsan vincono A no va deuviä, a-o posto da "s", in ta primma personn-a plurale di verbi riflessivi - se lavemmo (errô çe lavemmo) - se vedemmo (errô çe vedemmo)
O digramma gl
O digramma gl, ch'o marca o son italian da parolla "famiglia", o no l'existe in zeneise.
De spesso o gl italian o vegne reiso in zeneise co-a "g" sencia ò doggia - mëgio meglio - quägia quaglia - moggê moglie - figgio figlio
Quarche parolla, piggiä dall'italian, a mantegne o gl, o quae, de spesso, o vegne pronunçiòu comme 'na "l" (elle) - sbaglio - sceglie scegliere
E lettere "g" e "l" (elle) mantegnan o seu son in parolle comme glicine
A consonante h
A consonante h a vegne deuviä in pochi caxi:
A consonante n
De spesso a cazze in parolle comme son, con, quande a parolla doppo a l'incomensa pe vocale - me so' accorto mi sono accordo (me son accorto) - co-a con la
O grûppo nn-
O grûppo nn-, tipico do zeneise, o se pronunçia de naso rinforsando e due "n" e arrembandole a-a vocale tonica ch'a vegne primma mentre a vocale ch'a vegne doppo a se pronunçia do tûtto staccä - campann-a - penn-a pena - componn-an compongono
A consonante s
A se pronunçia comme a "s" de casa
O digramma sc
O digramma sc o se pronunçia comme in ta parolla scena.
O grûppo scc
O grûppo scc o l'é formòu da duî soin distinti, quello do digramma "sc" de scena seguito da-a "c" de cilindro - sccetto schietto, puro - scciappâ spaccare, dividere per lungo
A consonante v
A consonante v a peu scentâ.
Feua de Zena se peu attrovâ: votta ò otta ò öta ascì volta - vorpe ò orpe volpe - vegni ò egni vieni - ecc.
A consonante z (zitta)
A consonante z a va pronunçiä comme a "s" de casa, anche quande a l'é doggia - mëzo mezzo - zimma favilla - dozze dodici - mazzo maggio
De spesso o zeneise o deuvia a z quande in ta corrispondente parolla italiann-a gh'é a "g" de gita - Zena Genova - zenoggio ginocchio - zëo gelo - zenzia gengiva - zoveno giovane - rozâ rugiada
Varie
Daeto che de spesso a "g" de gita in te parolle italiann-e a se rende in zeneise co-a "z" e che pe-a "s" a regola a l'é quella scrïta chì de d'äto, écco spiegòu o perché mi scrivo "zeneise", anche se a "z" e a "s" se pronunçian a-o maeximo moddo.
O son da "z" da parolla italiann-a "zappa" o no l'existe in zeneise. Quande serve, o zeneise o deuvia a lettera "s" de sacco sencia ò doggia - grassia grazia - finsion finzione - ossio ozio - sensa senza - sappa zappa
Carlos Guastavino
Carlos Guastavino (Santa Fe (Argentinn-a), 5 Arvî 1912 - Buenos Aires, 29 Otobre 2000), o l'é stæto 'n conpoxitô e muxicista argentìn de orìgini zenéixi, fòscia o ciù inportante raprezentante do naçionalismo romàntego argentìn, e ùn di muxicisti ciù famôxi do Sudamerica.
O seu stile, fòrtemente infloensòu da-o romantiçìsmo do secolo XIX, o l'à portòu a tegnîse lontàn da-i conpoxitoî modernisti argentìn cómme Alberto Ginastera. Quell'izoaménto da-i movimenti moderni d'avangoàrdia insemme a l'éxito ch'o l'à avûo creando 'na mûxica naçionâle atraénte deuviando 'n lengoàggio romàntego, hàn fæto de Guastavino 'n modéllo pe-e generaçioìn d'aotoî de mûxica popolâre e folk argentinn-a di anni 1960, i quæ hàn misso in pràtica tante inovaçioìn do Guastavino.
"Compongo música porque lo amo. Amo melodía, amo cantar. Y he averiguado con placer que hay un público fuera allí muy interesado en mi música siempre que la publique. ¡Eso es fantástico! Me niego a sólo componer música pensada para ser descubierta y entendida por generaciones futuras.
"Mi componn-o mûxica perchè ammo fâlo. Ammo a melodîa, ammo cantâ. E hò scoverto con piaxéi che gh'é 'n pùbrico li fêua ch'o l'é molto interesòu inta mæ mûxica senpre che mi ghe-a fasse conosce. Quello o l'é mâvegiozo! Mi refûo o fæto de componn-e mûxica solo perchè a segge descoverta e accapîa da de generaçioìn do futûo.""
- Carlos Guastavino
Òpere
Fra e seu conpoxiçioìn gh'é:
Jàcopo Ruffin
Jacopo Ruffin (Zena, 22 zügno 1805 - 19 zügno 1833) o l'è stæto un patriota do Risorgimento italian, appartegninte ä Carbonaja e poi ä Giovine Italia do Gioxeppe Mazzin.
Biografia
Nasciüo in to mæximo giorno che vegniva ao mondo o Mazzin, o Ruffin o l'ea o figgio quartozenito do Benardo, originaio de Finalmarinn-a, fervente monarchico, e Elenoa Curlo, appartegninte a unna nobile famiggia de Taggia. O l'aveiva visto a lüxe in ta zona do porto de Zena ch'a se sviluppava in gio all'antiga Stradda Drita ao Mö (l'attuale via de Grazie).
O l'aveiva trascorso i anni de l'infanzia ospite de un barba canonego a Taggia pe poi frequentä, ancon a Zena, o Collegio Reale da Santiscima Annunziä. In to 1819 o l'aveiva inisiou l'attivitæ de praticante in te un studdio notarile e a vint'anni o s'ea laureou in lezze. A Zena o l'ea arrivou a ricrovï a carega de viçe-prescidente do Tribünâ de Prefettüa.
Scontento de questa attivitæ, o decideiva de inscrivise ä facoltæ de mëxinna, in ta quæ o se laureava in to 1830 sotta a guidda de Giacomo Mazzin, poæ de Gioxeppe. Frequentando i Mazzin o decideiva de aderï (1829), ä Carboneria. In seguito o l'intrava a fä parte da Giovine Italia assemme ai sö fræ Zane, Aostin e Ottavio.
Amigo dell'armatô Raffaele Rubattin e do poeta Gian Carlo De Neigro, o riusciva a portä avanti a sö attivitæ cospirativa all'interno di moti patriottichi continuando a sö attivitæ de ascistente all'Uspiä de Pammaton e compindo di viægi in ta zona de frontea co-a Fransa pe organizzä ommi e mezi.
A morte in carçere
Ruffin o doveiva moï suicida in te unna segreta de prexoin interne ä Tôre Grimaldinna, ao Paxo Ducâ de Zena, donde o l'ea stæto cacciou come parteçipante ao moto insurresionâ attuou a Zena e a Lüsciandria in to zügno do 1833. Arrestou in ta nötte fra o 13 mazzo e o 14 maggio, o vegniva sottoposto pe un meise a tortüe e interrogatoi in to van tentativo de fâghe confessä i nommi di compagni patrioti.
645 a.C.
thumb|200px|center|[[Archiloco (680 a.C.-645 a.C. ca.) Còpia romann-a do II secolo da 'n òriginâle grêgo do IV secolo a.C.]]
Jàcopo Ruffin
A morte in carçere
Segondo di stüddi recenti, o sö arresto o l'ea stæto favoio dä delasion de doî furê de fanteria (a quelli tempi o nomme furê o l'indicava un graddo de sottuffiziale corrispondente all'attuale sergente maggiô), Sebastian Sacco e Lodovico Turffs. In te un primmo momento paiva che a tradïlo fîse stæto l'amigo e collega mego Giambattista Castagnin. A teoria do suicidio a no l'ha mai convinto do tütto i storici: Ruffin, trovou co-a goa taggiä e privo de vitta pe dissanguamento, comme cappo de unna cospirasion o l'ea destinou a l'impiccaxon; se conscidera che se a penna capitale a fîse stæta eseguia, i tumulti avieivan posciüo piggiä ancon maggiô vigô. De chì l'ipotexi de un omicidio mascherou da suicidio.
Lapide commemorativa
In ta tôre Grimaldinna in sö memoia l'è stæta posta unna lapide con l'inscrision: "Consacrò queste carceri il sangue di Jacopo Ruffini / mortovi per la fede italiana - 1833"
De vie ghe son intitolæ a Zena e a Taggia, çittæ in ta quæ o l'è ricordou anche in te l'obelisco dedicou ai eroi taggiaschi.
Hansa
Hansa o Liga Hansiatega, in origgine, l'union ciu ò meno diatúa di mercanti tedeschi a l'estero; o termine o passò da pœu a dexignâ a liga di commercianti de çittæ riviasche do Mâ do Nord e do Baltico ch'a s'esteize, tra o 13° e o 17° sec., a di âtre çittæ ascì, no mainæe ma coligæ co-e primme da di streiti ligammi de commercio.
Descriçion e stöia
Pù presentando de streite analogie co-e Societæ di mercanti italien in França ò in Fiandra, a Hansa a se ne distinse pe a diata assæ ciu longa into tempo, e pe a maggiô ampieçça territoriâ e pe o carattere sovianaçionâ.
O primmo nuccleo da Hansa o remonta a-a liga ch'a l'unì, da-o 1241, Amburgo e Lubecca, a-a quæ se aggregò ben fîto di âtre, tra de lô alliæ, da-o 13° sec., a costituî a spiña dorsâ da Hansa. Benché questa a foise diretta da de çittæ soggette a-o Sacro Roman Impeo e composta da molte âtre çittæ imperiæ, aderîghe no scignificò mai intrâ a fâ parte politicamente de l'impeo mæximo, ma solo êse ammissi a parteçipâ a-i diritti do mercante tedesco a l'estero.
O commercio da Hansa o fu a un tempo terrestre (trasporto de merçe de l'Œüropa centrâ e orientâ e sciña de l'Axia a-o mâ e viçeversa) e marittimo (veo e proprio monopolio fra e opposte rive do Mâ do Nord e do Baltico): a l'esportava laña e metalli sgrœuzzi da l'Inghiltæra, da-e Fiandre produti locæ e quelli che gh'affluivan da l'Œüropa meridionâ e specce da l'Italia, scangiandoli inte l'interno da Germania, da Polonia e da Ruscia con pelliççe, gran, legnamme da costruçion, metalli sgrœuzzi e laoæ, produti de l'Estremmo Oriente.
Favoia da-a força mæxima che ghe vegniva da l'union de tante çittæ, gjosa e energica inta difeiza di so diritti a Hansa, con a cappo Lubecca, a poette desgœugge a so attivitæ commerciâ ascì pe a tranquillitæ che gh'asseguava l’impeo, ch'o l'evitò de turbâne o paxiffego sviluppo. Doppo a meitæ do 15° sec. o lento affermâse de nœuve forçe politiche into Mâ do Nord e in sce-o Baltico (a dinastia di Tudor in Inghiltæra, quella di Wasa in Scandinavia), l’ostilitæ di Olandeixi e a conquista de Novgorod da parte di zar, che ghe seron l’agençia co-i magazzin, fun l’iniçio da lenta decadença da Hansa, ch'a riçevette un urtimo corpo da-a scoverta de l'America.
Pù senç'ese mai stæta sciolta formalmente, a tègne a so urtima reünion into 1669.
Vigo
Vigo (in galìçiàn, in castiliàn ) o l'é 'n comùn spagnòllo de 293.837 abitànti, ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma da Galìçia e inta provìnsa de Pontevedra. A só àrea metropolitànn-a a contâva, a-o 2020, de 482.858 abitànti, a dodicêxima da Spàgna.
Stràdde
A çitæ de Vigo a l'é servîa da-e outostràdde elenchæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Vigo a l'é colegâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), atravèrso a staçión de Vigo-Urzáiz, con colegaménti co-o rèsto da Galìçia e da naçión ascì.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da ciù de 40 lìnie de coriêre urbâne e numerôze lìnie èstra-urbâne, óltre che 'na flòtta de tascì.
Ariopòrti
Vigo a l'é servîa da l'ariopòrto de Vigo-Peinador, co-o còdice IATA "VGO", ch'o se trêuva ciù ò mêno 10 chilòmetri a levànte da çitæ.
Framûa
Geògrafia
Framûa a se trêuva inta Provinsa de A Spèza. Sto pàize chi o g'à 657 abitanti.
Provinsa de Isernia
miniatura|Màppa da Provinsa de Isernia A Provinsa de Isernia a gh'à 52 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Molïse‎ in Italia.
Comûni
Acquaviva d'Isernia * Agnone * Bagnoli del Trigno * Belmonte del Sannio * Cantalupo nel Sannio * Capracotta * Carovilli * Carpinone * Castel San Vincenzo * Castel del Giudice * Castelpetroso * Castelpizzuto * Castelverrino * Cerro al Volturno * Chiauci * Civitanova del Sannio * Colli a Volturno * Conca Casale * Filignano * Forlì del Sannio * Fornelli * Frosolone * Isernia * Longano * Macchia d'Isernia * Macchiagodena * Miranda * Montaquila * Montenero Val Cocchiara * Monteroduni * Pesche * Pescolanciano * Pescopennataro * Pettoranello del Molise * Pietrabbondante * Pizzone * Poggio Sannita * Pozzilli * Rionero Sannitico * Roccamandolfi * Roccasicura * Rocchetta a Volturno * San Pietro Avellana * Sant'Agapito * Sant'Angelo del Pesco * Sant'Elena Sannita * Santa Maria del Molise * Scapoli * Sessano del Molise * Sesto Campano * Vastogirardi * Venafro *
Geotria
Taxonavigaçion
Geotria
Çittæ do Quebec
A Çittæ do Quebèc (in françeize: Ville de Québec) a l'é a capitâle da Provinsa do Quebéc into Stâto do Canadà. A gh'à 549.459 abitanti (2021).
1960
thumb|400px|center|[[John Fitzgerald Kennedy (Allentown - Pennsylvania), 1960]]
Fæti
thumb|230px|right|[[La dolce vita, regîa do Federico Fellini. Marcello Mastroianni e Anita Ekberg inta Fontann-a de Trêvi, 1960]]
Euröpa
30 zùgno - Zêna. Fæti de Zena do 30 zùgno 1960
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1960 a cansón Romantica, cantâ da Tony Dallara e da Renato Rascel.
Sport
- Canpionòu de Serie A 1959-1960 - Juventus - Jacques Anquetil o goâgna o Gîo d'Italia 1960. - Romma. XVII Olimpiade. 40px|border - Formula 1 (1960) - Vincitô: Jack Brabham sôvia Cooper - Sidney - Coppa Davis 1960. Vincitô: Australia - Squaw Valley (USA). VIII Olimpiade Invernâ. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Albert John Lutuli Prémio Nobel pe-a letiatûa: Saint-John Perse Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Frank Macfarlane Burnet e Peter Brian Medawar Prémio Nobel pe-a fìxica: Donald Arthur Glaser Prémio Nobel pe-a chìmica: Willard Frank Libby
Toffia
Toffia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Architetûe religiôze
thumb|300px|Toffia, Gêxa de Santa Maria Nova|centro
Çittæ de Paraná (Argentinn-a)
Paraná a l'è 'na çittæ de l'Argentinn-a, capitâ da provinsa d'Entre Ríos, into çentro-est do Pàize, inscio sciûmme Paraná.
Geògrafia
A stà a 470 chilometri da Buenos Aires, e a çirca 25 chilometri da vexinn-a çittæ de Santa Fe, inta provinsa do mæximo nomme, co-a quæ a forma squæxi 'na sola area ûrbann-a, grassie a-o dïto túnel subfluvial sotta a-o sciûmme Paraná, c'o collega tûtti doî capolêughi.
Stöia
A a fin do 2001 a gh'âva 235.731 abitanti, e o se stima che anchêu a l'avieiva ciû de 350.000 abitanti.
Naçionâ de balon di Stati Unïi d'America
A Naçionâ de balon di Stati Unïi d'America a l'è a seleçion maggiô mascolin-a de balón da United States Soccer Federation. L'alenatô o l'è Gregg Berhalter, da-o 2018.
Casaletto Ceredano
Casaletto Ceredano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Sulbiate
Sulbiate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Paolo da Neuve
Paolo ò Poro da Nêuve (Neuve 1440 - Zena 10 lùggio 1507) (italiano: Paolo da Novi) o l'é stæto o 46° duxe de Zena da-o 10 a-o 27 d'arvî do 1507.
Battesto Fregoso (disambigua)
Pàgina d'omonimîa. Questa vôxe a peu fâ riferimento a:
Alpette
Alpette o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Barengo
Barengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Ichthyomyzon
Taxonavigaçion
Trenette co-o pesto
Preparaçión
Lessæ in tanta ægua sâlà (dovia poi cheüxe e trenette) 100 grammi de côrnetti, 2 o 3 patatte pelè e taggè a tòcchi.
Quande e verdûe saiàn quæxi cheûtte, versæ 300 grammi de trenette che mandiæ a-o puntin. Scolæ insemme pasta e verdûa e côndî co-o pesto e con quàrche cugiâ de formàggio piaxentìn (italiàn: parmigiano) gratòu.
Molïse
O Molïse a l'è unn-a region de l'Italia centro-meridionâ de ciû ò meno 600.000 abitanti, con capoleugo Campôbasso. A confinn-a a ponente con o Lassio, a nòrd con l'Abrusso, a levante con o mâ Adriatego e a sûd con a Campannia e a Puggia.
Lengua aragoneise
L'Aragonéize (Aragonés) o l'è 'na léngoa do grùppo lengoistego italico òcidentâle parlâ in Spagna inte vàlli di Pirenei da región de l'Aragònn-a.
Descriçión e stöia
miniatura|Màppa ch'a mostra o progresîvo retîo de l'Aragonéize.|sinistra|350x350px
Grafîa ofiçiâ
A Grafîa Ofiçiâ da léngoa zenéize a l'é propòsta pe convençion da l'Académia Ligùstica do Brénno, segondo a quæ ghe dêv'ese 'na corispondénsa ùnica són - létie / létie - són, e a grafîa a dêv'ese o ciù poscìbile vixinn-a a quella tradiçionâle dêuviâ da-i poêti liguri.
Stöia
In sciâ grafìa ofiçiâ gh'é 'na testimoniansa inportante do grande tradutô in zenéize de I Spozoéi Inpromìssi, Sciô Rîco Carlini, scrîta inta Premìssa do romanso: "O prìmmo problêma o l’é stæto: cómme scrîve in zenéize? Quæ régole segoî? Dond’atrovâ tùtte e paròlle che serviàn? E coscì ò decîzo de partî da-o Cazàssa. Me són acòrto sùbito che quéllo brâv’òmmo o l’adêuviâva paròlle òrmâi pèrse into ténpo e che, sorvetùtto, no êan fàçili da prononçiâ mancàndo do tùtto i acénti che són a-a bâze da pronónçia de tùtte e léngoe e faxéndo, a-e vòtte, ’na gròssa confuxón co-â “o” e a “u” perché cómme se sa a “o” a se pronónçia cómme a “u italiànn-a” e a “u” cómme a “u françéize”. E dòppo e consonànti dógge! Mi into mæ parlâ me rendéiva cónto de prononçiâ çèrte paròlle con unn-a sôla consonànte: ne pìggio unn-a a câxo: carrettiere = carrattê o scrîve o Casàzza, ma mi dìggo caratê cómme ò inparòu da picìn. Alôa dond’a l’é a veitæ? Ma bezéugna acapîlo, o Casàzza. Lê o voéiva agiutâ i zenéixi a inprénde l’italiàn che da-o 1815 o l’êa a léngoa ofiçiâle do Régno Sabàodo do quæ faxéiva pàrte Zêna, e coscì o l’adêuvia ’na grafîa ch’a l’agiutésse i Zenéixi a scrîve in italiàn. E mi me són dîto: “O Cazàssa o l’é l’ùnico documénto che gh’ò…” e són andæto avànti. "E quélla a l’é stæta a prìmma traduçión. Ma a cösa a no me convinçéiva do tùtto. Lezéiva e lezéiva tórna quélle paròlle e me rendéiva cónto che sôlo chi conoscésse bén (ma bén pe ’n davéi!) o zenéize poéiva êse in gràddo de lêze e, magâra, d’aprexâ o travàggio.""Alôa ò pensòu de fâ comò-u Manzôni e andâ a lavâ i strasoìn… dónde? Lê o l’é stæto afortunòu perché a Firénse gh’é ’n sciùmme sôlo! Noiâtri gh’émmo in càngio dôe sciumæe e lóngo e sò rîve se pàrla inte ’na vinténn-a de mòddi despægi." Ma tramêzo a-e dôe sciumæe mi ò atrovòu … a Grafîa Ofiçiâ: ò sæ scrîve o zenéize com’o se pàrla ma sénsa cangiâne i caràteri. Tànto pe fâ un ò doî ezénpi: perché scrîve léttera quànde dòppo dìmmo létera? Perché scrîve impediménto quànde in zenéize a m (emme) davànti a-a p (pi) e a-a b (bi) a se pronónçia cómme s’a foîse ’na n (enne): defæti dìmmo inpedìmento co-a n (enne) dîta into nâzo, velâre. E a propòxito de nâzo perché scrîve naso quànde in zenéize quélla s (esse) a se pronónçia z (zìtta) e a “a” a l’é lónga? O bèllo da Grafîa Ofiçiâ o l’é che peu lêze o zenéize ànche un ch’o no pàrla zenéize; gh’e manchiâ a còcina ma o l’inprendiâ a parlâ zenéize... a pàtto naturalménte de segoî e régole da Grafîa Ofiçiâ che s’atrêuvan in sce internet"
Dosso del Liro
Dosso del Liro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Grafîa ofiçiâ
Nòtte
<references group="n." responsive="" />
Edmonton
Edmonton a l'é a capitâle da provinsa canadeize de l'Alberta. A gh'à 932.546 abitanti (2016).
Lurano
Lurano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
National Gallery of Art
A National Gallery of Art a a'atrêuva inta Constitution Avenue (Stràdda da Costituçión) a Washington D.C., USA. A pinacoteca a l'é a ciù conplêta e rìcca di Stâti Unîi d'America. thumb|[[Dria Verrocchio|Dria do Verrocchio, Ritræto do Giuliano de' Medici]]
Descriçion e stöia
miniatura|upright=1.6|Vedûta aéria da National Gallery of Art
Xena: Warrior Princess
miniatura|A Lucy Lawless, atôa protagonìsta da série co-o personàggio de Xena Xena: Warrior Princess o l'é o tìtolo de 'na famôza série statuniténse creâ da-o Robert Tapert inti ànni '90 pe-a Renaissance Pictures.
11 zenâ
O 11 zenâ o l'é o 11° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 354 giórni a-a fin de l'ànno (355 inti ànni bizestîli) thumb|400px|center|[[Eclìsse solâre do 11 zenâ 1861]]
Naçionâ de balon de l'Angòla
thumb|300px|Angòla vs Marocco, 2013 A Naçionâ de balon de l'Angòla a l'è a seleçion maggiô mascolin-a de balón da Federação Angolana de Futebol. L'allenatô o l'è Romeu Filemón, da-o 2014.
Provinsa de Brindisi
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Brindisi A Provinsa de Brindisi a gh'à 20 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Puggia‎ in Italia.
Comûni
thumb|280px|right|San Vito dei Normanni Brindisi · Carovigno · Ceglie Messapica · Cellino San Marco · Cisternino · Erchie · Fasano · Francavilla Fontana · Latiano · Mesagne · Oria · Ostuni · San Donaci · San Michele Salentino · San Pancrazio Salentino · San Pietro Vernotico · San Vito dei Normanni · Torchiarolo · Torre Santa Susanna · Villa Castelli ·
Naçionâ de balon da Corea do Sud
thumb|300px|Argentina vs Korea Republic, 2019 Còppa de-e Naçione A Naçionâ de balon da Corea do Sud a l'è a seleçion maggiô mascolin-a de balón da Korea Football Association. L'allenatô o l'è Uli Stielike, da-o 2014.
1749
thumb|250px|center|[[Angelica Kauffmann, Johann Wolfgang von Goethe (28 agosto 1749-22 marso 1832), 1787 (Goethe Nationalmuseum - Weimar)]]
Triuggio
Triuggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Zane Fregoso (1455-1525)
miniatura|destra|150px|O stemma da casadda di Fregoxi Zane Fregoso (Zena, 1455 - Brescia, 10 agósto 1525) o l'è stæto o 43° duxe de Zena da-o 29 zugno 1512 a-o 25 mazzo 1513.
Lengoa asturiann-a
{{Léngoa }} L'Asturiàn (Asturianu) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoistego italico òcidentâle parlâ in Spàgna, into Prinçipâto de Asturias. Insémme a Leonéize e Mirandéize, a léngoa asturiànn-a a forma o coscì dîto sotogrùppo de léngoe asturiàn-leonéizi.
Descriçión e stöia
sinistra|miniatura|Màppa de léngoe do grùppo Asturiàn-Leonéize.
1961
Fæti
thumb|150px|right|[[Audrey Hepburn inte Breakfast at Tiffany's, 1961, poster]]
Lampetra
Taxonavigaçion
Lampetra
1961
Sport
- Canpionòu de Serie A 1960-1961 - Juventus - Arnaldo Pambianco o goâgna o Gîo d'Italia 1961. - Melbourne - Coppa Davis 1961. Vincitô: - Formula 1 (1961) - Vincitô: Phil Hill sôvia Ferrari
I millennio
thumb|350px|center|Dötréi fæti ciù inportànti do 1° milénio
Oslo
Òslo a l'é a capitâle da Norvéggia e a seu çitæ ciù gròssa. A l'é ascì 'na provinsa. Fondâ do 1040 comme Ánslo, a l'é diventâ sêde vescovîle do 1070 e capitâle pe-a primma vòtta do 1300 sotta o rè Haakon V. Apreuvo a-o fæto che a Norvéggia a l'é stæta unîa a-a Danimàrca finn-a a-o 1814 e a-a Sveçia finn-a a-o 1905, a seu inportansa a l'é frazâ, scibén che a-i ténpi de l'unión con a Sveçia a l'avesse a fonçión de co-capitâle.
A-a giornâ d'ancheu Òslo a l'é o centro comerciale, politico e bancàrio ciù inportante da Norvéggia, màscime pe o comèrcio marìtimo.
Òslo a l'a 'na popolaçión de ciù de 650 milla abitànti, che arîván a un milion e mêzo contando tùtta a zöna metropolitann-a. A l'é conscidérâ unn-a de mêgio çitæ do mondo pe a qualitæ da vitta. Comme tùtta a Norvéggia a l'é rìchiscima, a l'é unn-a de pöche çitæ a-o mondo a aveighe 'na tàscia giornaliêra pe e màchine e a çitæ con a ciù èrta perçentoâle de màchine életriche. L'universitæ a l'é conosciûa e aprexâ pe a seu qualitæ e "L'Aula" con i quàddri de E. Munch a l'é 'n atraçión mondiâle.
Tùtti i anni o prémio Nobel pe a pâxe o végne asegnòu inte o centro da pâxe "Nobels Fredssenter". Famôza ascì l'é a vêgia fortéssa "Akershus", costruîa do tredicêximo sécolo, che a dòmina a mænn-a.
Torri in Sabina
Torri in Sabina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Codiçe postâ
U CAP u l'è u codiçe de avviamentu postale (in italiàn: Codice di Avviamento Postale). U serve pe façilità l'individuasion du lögu de destinasiùn.
Descriçion e stòia
A Germania a fu u primmu paize au mundu a mette un scistema de codiçe postale int'o 1941. Au 2005, 117 de 190 naziuin de l'Uniun Pustale Universâ g'han tale scistema.
Amsterdam
thumb|300px|right|Vedûta aerea do çentro stòrico Amsterdam a l'è a capitâ di Paixi Basci.
Descriçion e stöia
A l'è stæta fondâ into sécolo XII comme vilàggio picìn de pescoéi, però anchêu a l'è a ciû grande çittæ do pàize e 'n gran çentro commerciâ e coltûrâ a livello internaçionâ.
Casaletto Vaprio
Casaletto Vaprio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Amsterdam
Descriçion e stöia
Con 'na popolassion de çirca 841.000 abitanti e çirca 2,4 millioîn inte l'area metropolitann-a (2014), Amsterdam a fa pârte do gran nûccleo ûrban olandeize dïto Randstad (insemme a-e çittæ de L'Aja e Rotterdam), c'o g'ha ciû de 6,5 millioîn d'abitanti e o forma ûnn-a de ciû gren zöne popolæ d'Euròpa. thumb|right|300px|O Distritto Rôsso de seja O sêu çentro stòrico o l'è ascì ûn di ciû grendi d'Euròpa, co-i famoxi canæ. Gh'è anche o sestê a lûxe rosse, dove se prattica a prostitûçion, legalizâ inta quella pârte, e gh'è 'n sestê gay e o coscidïto Homomonument, c'o l'aregorda a mòrte de çinquantamilla òmosessuâli inta Segonda Guæra Mondiâ.