cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mitologia
Descriçion e stöia
I miti sun arrivæ finna ä nòstra epoca attraverso i scriti di autôri clascichi, ò graçie a-e rappresentaçuin artistiche (scultüa, ceramiche,...). A vòtte pöen anche esse tramandæ, ciù o meno modifichæ, attraverso a tradiçion orale: pe fä un esempio, a stòia do Muiun in te l'entrotæra zeneize.
Castellucchio
Castellucchio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Vilminore di Scalve
Vilminore di Scalve o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Fèsta da Repubbrica Italiann-a
A Fèsta da Repubbrica Italiann-a (in italiàn: Festa della Repubblica Italiana) a l'é 'na fèsta naçionâle italiann-a istituîa pe ricordâ a nascita da Repubbrica Italian-a, avegnûa a-i 2 de zùgno do 1946.
Morterone
Morterone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Patrica
Patrica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Novénbre
Novénbre o l'e l'unzeximo meize de l'anno secondo o Lûnäio Gregorian. O g'ha 30 giorni.
O primmo de Novénbre se festezza tûtti i Santi, o doî se festezza i morti.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Dexénbre
Dexénbre o l'e l'urtimo meize de l'anno segondo o Lûnäio Gregorian, o g'ha 31 giorni.
O 25 de dexembre o l'é o Dënâ do Segnô.
Zenâ - Frevâ - Marso - Arvî - Mazzo - Zûgno - Lûggio - Agosto - Settembre - Ottobre - Novembre - Dexembre
Yamoussoukro
Yamoussoukro a l'è 'na çittæ da Costa d'Avoio scitûâ arente a-o lago de Kossou, constrûto inscio sciûmme Bandama.
A l'è da l'anno 1983 capitâ amministrativa da Còsta d'Avòïo, pe sostituî Abidjan, c'a s'attrêuva 240 km. a sûd e a l'è restâ ancón comme çittæ prinçipâ e ciû attiva econommicamenti. thumb|300px|right|Staçión d'outobûs de Yamoussoukro, co-a Baxilica de Nòstra Scignôa da Pâxe into fondo Into 2006, o se stimâva c'a g'âva 155.803 abitanti, origginalmenti da rassa baoulé, scibben anchêu abitan inte 'sta çittæ gente de molte naçionalitæ. thumb|300px|Batik a Yamoussoukro In Yamoussoukro gh'è a Basilica de Nostra Scignôa da Pâxe (françeise: Basilique de Notre Dame de la Paix), constrûta comme còppia de quella de San Pê inta Çittæ do Vatican, essendo ûnn-a de ciû grende gëxe cattoliche do mondo. A l'è stæta consacrâ da-o pappa Gioan Paolo II into 1990.
Anni 1000 a.C.
{{legend|#FFFF00|hunter-gatherers}} {{legend|#990099|nomadic pastoralists}} {{legend|#00FF00|simple farming societies}} {{legend|#FF8040|complex farming societies/chiefdoms}} {{legend|#7575ff|state societies}} {{legend|#F0F0F0|uninhabited}} {{legend|#fff|Area of iron working, c. 1000 BCE.|border=red solid 1px}} {{legend|#fff|Area of bronze working, c. 1000 BCE.|border=pink solid 1px}}
Uà
Uà ö Guà (Ovà in piemonteize) a l'è unn-a çitæ ch'a se trêuva inta provinsa de Lisciandria e a l'è storicamente e coltûralmente ligâ a Zena.
Dialetto
A Uà o l'è parlòu un particolâ dialetto da lengoa ligure ch'o l'à de carateristiche de tranxiçion co-o piemonteize.
23 agosto
O 23 agosto o l'é o 235° giórno de l'ànno (236° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 130 giórni a-a fin de l'ànno.
1485
thumb|270px|center|[[Francesco Rosselli, Lìbbro de-e ôe de Loenso de' Medici - A Crocifisción (Biblioteca Medicea Laurensiann-a - Firense)]]
Hong Kong
thumb|right|200px|Bandêa de Hong Kong thumb|right|200px|A poxiçión de Hong Kong in sciâ càrta giögràfica
Nomme ofiçiâ: 中華人民共和國香港特別行政區 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū in cineise, Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China in ingleise (Region de Hong Kong a Aministraçion Speçiâ da Repûbbrica Popolâ da Cinn-a), o l'è 'n stato de l'Asia orientâ c'o fa parte da Cinn-a da-o 1997 davanti a lezze, ma o g'ha 'n'aministraçion econòmmica quæxi indipendénte.
Da primma colònnia britànnega (1842-1997), storicamente a sêu capitâ a l'êa Victoria City, ma 'sto tæritöjo o no g'ha 'na capitâ ofiçiâ, scibbén a sede do governo a s'attrêuva inti Distreiti Çentrâ e Oçidentâ (Central District e Western District).
O g'ha 'na sûperfiçie de 1.104 km² e 'na popolassion de 6.921.700 abitanti (stimòu into 2006).
O nomme "Hong Kong" o vêu dî "pòrto profumòu".
Se g'adêuvia o dòllaro de Hong Kong, e se pârla ingleize e cineize (inta variante cantoneize).
Amman
thumb|350x350px|Vedûta d'Ammàn Ammàn (in arabo عمان), a l'è a capitâ do Regno da Giordannia, e o sêu çentro commerçiâ, indûstriâ e amministrativo.
Stenanelo
thumb|400px|Stenanelo Stenanelo (Stellanellu o Stelanellu in arbenganéize, Stellanello in italiàn) o l'é 'n comùn inta Provinsa de Sann-a.
Amman
Descriçion e stöia
Popolâ da l'anno 6500 primma de Cristo, a l'è stæta ebrea, grêca, romann-a e àraba. Anchêu a l'è 'na çittæ moderna, d'edifiçi antighi e nêuvi, inta quæ abitan mûsûlmæn e crestiæn.
A 45 menûti via autostradda, gh'è o pòsto dove o se dixe c'o l'ha riçevûo o batteximo Gesû Cristo, inte l'ægoa do sciûmme Giordàn.
A g'ha ciû de 4 millioîn d'abitanti.
Ghislarengo
Ghislarengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
22 agosto
O 22 agosto o l'é o 234° giórno de l'ànno (235° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 131 giórni a-a fin de l'ànno.
24 zûgno
O 24 zûgno o l'é o 175° giórno de l'ànno (176° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 190 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|center|[[Ciàssa da Signoria a Firense, co' i fêughi pe a fèsta de San Zane, XVII secolo (Museo de San Marco - Firense)]] thumb|160px|[[Françésco Lemoyne (1688-1737), San Gioâne Batista, 1726 (Gêxa de Sant'Eustàchio-Pariggi)]]
Zandobbio
Zandobbio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|270px|Zandobbio|centro
Greggio (Italia)
Greggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
25 zûgno
O 25 zûgno o l'é o 176° giórno de l'ànno (177° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 189 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|350px|center|[[Jean Duplessis-Bertaux, incisô - da 'na pitùa de Jean-Louis Prieur, Di ritòrno da Varennes, arìvo de Loigi XVI de França a Pariggi, 25 zûgno 1795]]
Pescosolido
Pescosolido o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Lûnäio
O Lûnäio (ò Calendäio) o l'é un'invension de l'ommo per scistemâ i giorni de l'anno e spartili in meixi. A pòula "lûnaio" a l'indica che a divixion a l'ea fæta segondo e fasi da lunn-a.
Castiglione delle Stiviere
Castiglione delle Stiviere o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Lûnäio
In to mondo existe diversci tipi de lûnäi, squæxi tutti son basæ in scia divixion in:
Ciaschedunn-a naçion do mondo a doeuvia a-o manco un lûnäio (quarche naçioin a g'ha un lûnäio offiçiâ e un religioso). I ciù importanti lûnäi doeuviae in to mondo son:
O ciù importante lûnäio non offiçiâ o l'è quello lûnäio Giulian, usô da-a gexa ortodossa.
24 agosto
O 24 agosto o l'é o 236° giórno de l'ànno (237° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 131 giórni a-a fin de l'ànno.
San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)
San Miguel de Tucumán a l'è 'na çittæ argentinn-a, capitâ da provinsa de Tucumán, scitûâa into nòrd-òvest da Repûbbrica Argentinn-a, a 1.311 km. da Çittæ de Buenos Aires, a capitâ naçionâ.
Testego
miniatura|280x280px|Panoramma de Testego Testego (Testico in italian) o l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a.
Religion
A Religion a l'è o ligamme tra e personn-e e i pòpoli e unn-a ò ciù divinitæ.
San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)
A s'attrêuva a 'n'ârtûa de 431 metri inscio livello do mâ, a a g'ha 'na popolassion de 527.150 abitanti (2001), che diventan 738.479 con l'area metropolitann-a, essendo a ciû popolâa da provinsa.
Giuseppe Conte
thumb|right|225px|Giuseppe Conte into 2018
San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)
Inte 'sta çittæ a l'è stæta diciarâa l'indipendensa de l'Argentinn-a o 9 de Lûggio de 1816, inte 'na ca' coloniâle c'a l'è monûmento storico naçionâ e rappresenta anche 'n attrattivo tûristego.
Giuseppe Conte
Giuseppe Conte (Volturara Appula, 8 agósto 1964) o l'é 'n politico e giurìsta italian. O l'é o vintêximo-nöno Prescidente do Conseggio di Ministri Italian e cappo do govèrno italiàn da-o 1 de zùgno 2018 a-i 13 de frevâ do 2021. O sêu govèrno o l'é stæto sostegnûo da-o Movimento 5 Stelle e da-a Léga Nòrd da-o 1 de zûgno 2018 a-o 5 de setténbre 2019 (Govèrno Conte I), méntre da-o 5 de seténbre 2019 scin'a-i 13 de frevâ o l'é stæto sostegnûo da-o Movimento 5 Stélle, da-o Partîo Democratego (Partito Democratico), da Lìberi e Pægi (Liberi e Uguali, LEU), da Itàlia Vîva e da 'na pàrte do Grùppo Mésccio (Govèrno Conte II).
27 zûgno
O 27 zûgno o l'é o 178° giórno de l'ànno (179° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 187 giórni a-a fin de l'ànno.
Filozofîa
thumb|300px|right|[[Raffaello Sansio "A Schêua d'Atene" (Musei Vatichèn)]] A Filozofîa (ciamâ ascì filòsofia) a l'è a sciensa ch'a stùddia o scignificâto e a giustificaçion da conoscensa, con l'ambiçion de definî e struttûe permanente da realtæ e de indicâ de nòrme universæ de comportamento.
Descriçion e stòia
O nomme o deriva da-o grego antîgo φίλος, filos = "amô" e σοφία, sofìa = "sapiensa", donca amô pe-a sapiensa.
Nibionno
Nibionno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Giögrafîa
thumb|250x250px|Nibionno, o sciùmme [[Lambro|centro]]
Macao
thumb|A bandêa de Macâo thumb|A poxiçión de Macâo in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: 中華人民共和國澳門特別行政區 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Àomén in cineize, Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China in portogheize (Region a Aministraçion Speçiâ da Repùbbrica Popolâ da Cinn-a de Macâo), stato de l'Asia orientâle, da-o 1999 o fâ parte da Cinn-a, ma o gh'à 'n' amministraçion econòmica semi-indipendente; a sò capitâle a l'è San Loénso (São Lourenço). De primma colònia portogheize da-o 1557, a l'êa a ciù antiga colònia europea into lontàn levante.
Zanica
Zanica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
1488
thumb|380px|center|[[Dria do Verrocchio (1435-1488), Bartolomeo Colleoni, Venessia ]]
Sciensa politica
A sciensa politica a l'é 'na scensa sociale ch'a studia fenomeni politici. Termine deuviòu solitamente a o plurale, comme pe a facoltæ universitaia de sciense politiche.
26 zûgno
O 26 zûgno o l'é o 177° giórno de l'ànno (178° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 190 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|Stémma de [[Thomas de Beaumont, 6° cónte de Warwick (1208-26 zûgno 1242) ]].
Picinisco
Picinisco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Architetûe civîli
thumb|250px|left|O castéllo de Picinisco, a tôre
Psicologia
A psicologîa a l'è 'na sciensa ch'a stùddia o comportamento di òmmi.
O nomme o deriva da o grego antigo: ψυχή, psyché = spirto, anema; e λόγος, lògos = paròlla, into senso de stùddio.
Villanova d'Ardenghi
Villanova d'Ardenghi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Psicologia
Tra e disciprinn-e da psicologîa:
25 agosto
O 25 agosto o l'é o 237° giórno de l'ànno (238° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 128 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|130px|right|[[Cristoforo Moretti, San Zenexo, 1451-1485 (Museo Poldi Pezzoli Milàn)]]
26 agosto
O 26 agosto o l'é o 238° giórno de l'ànno (239° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 127 giórni a-a fin de l'ànno.
Olgiate Molgora
Olgiate Molgora o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
28 zûgno
O 28 zûgno o l'é o 179° giórno de l'ànno (180° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 186 giórni a-a fin de l'ànno.
Zogno
Zogno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Cavriana
Cavriana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
1492
America (Nêuvo Mòndo)
12 òtôbre - O Cristoforo Colombo o descrêuve e Americhe.
Pasturànn-a
Pasturànn-a (Pastiràuna in piemontéize, Pasturana in italiàn) o l'é 'n pàize de 1.267 abitanti ch'o s'atrêuva inta Provinsa de Lisciandria
Stöia
Into pasòu Pasturànn-a o l'à fæto parte da Repùblica de Zêna.
Coltûa
A Pasturànn-a se parla ancón a lengoa lìgûre inta variante noveize.
Iran
thumbnail|destra|200px|A bandêa de l'Iràn thumbnail|destra|200px|A poxición de l'Iràn in sciâ carta giögràfica L ' Iran (nomme ofiçiâ: جمهوری اسلامی ايران - Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān - Repùblica Mosulmànn-a de l'Iràn) o l'é in stâto de l'Àzia do Ponénte, scin'a-o 1959 ciamòu Pèrsia. A sò capitâle a l'é Teheràn.
Descriçion e stöia
I teritöi ètnichi de l'Iràn són a Persia, l'Azerbaixan, o Kurdistan, o Luristan, o Bakhtiâri, o Khuzestan, o olestan, o Gilan e o Mazandaran.
L'Iràn o l'é 'n pàize moltiètnico e donca i sò grùppi ètnichi ciù inportànti són i cùrdi, i cùrdi kurdisti, i azerbaixén, i persién, i mazandarién, i gakâki, i àrabi khuzestâni e i talismâni.
E tràcce da ciù antîga civiltæ de l'Iràn se trêuvan inta çitæ de Piranshahr.
Isræ
thumb|right|200px|A bandêa de Isræ thumb|right|200px|A poxiçión de Isræ in sciâ carta giögràfica Isræ ò Israele (nommi ofiçiæ: מדינת ישראל - Medīnat Yisrā'el in ebràico e دولة إسرائيل - Dawlat Isrā'īl in àrabo), stato de l'Asia oççidentâ indipendente da-o 1948, a seu capitâ a l'é Gerusalemme.
702
thumb|240px|center|[[Carlos Esquivel y Rivas, Egica (610-15 novénbre 702), suvrano visigòto, 1853 (Museo del Prado)]]
Georgetown (Guyana)
thumb|right|350 px|'Na schêua a Georgetown Georgetown, con 225.800 abitanti (2001), a l'è a capitâle, centro econòmmico e aministrativo, e ciû grande çittæ da Guiann-a. A stà in faccia a l'Oçeano Atlantico in sce l'imboccatûa do sciûmme Demerara.
Attraverso o sêu pòrto o s'espòrta sûccou, canna da sûccou, bouxîte, òu e diamanti.
Lengua tedesca
O Tedesco standard (dïto Hochdeutsch ascì) o l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ.
Descriçion e stòia
sinistra|miniatura|Dialétti da léngoa tedésca. Nòtta bén che sta màppa chi a mostra e variànti do Deutsch, e no e léngoe regionâli da Germania. Lengua ofiçiâ de: Germania, Austria, Svissëa, Liechtenstein e Luxemburgo, o tedesco standard o l'è parlòu in Italia, Polònia e Belgio ascì, pe un totâ de 120 milioìn de personn-e.
Guardabosone
Guardabosone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
27 agosto
O 27 agosto o l'é o 239° giórno de l'ànno (240° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 126 giórni a-a fin de l'ànno.
San Lùcco
O Lùcco l’evangelìsta (in grêgo Λουκάς, Loukas; Antiòchia de Scìria, fòscia o 9 – Tébbe?, fòscia i 18 d’òtôbre do 93) veneròu cómme sànto da tùtte e Gêxe crestiànn-e ch’amétan o cùlto di sànti, e pe tradiçión indicòu com’aotô de L’Evangêio segóndo o Lùcco e di Àtti di Apòstoli, ò sæ o tèrso e o quìnto lìbbro do Nêuvo Testaménto. Pe-i Catòlichi o l’é o sànto patröno di artìsti e di mêghi, e a sò fèsta a l’é a-i 18 d’òtôbre.
A vìtta
Sàn Lùcco o l’êa nasciûo a Antiòchia de Scìria da ’na famìggia pagànn-a, e de profesción o l’êa mêgo; a Antiòchia o l’avéiva conosciûo o Pòulo de Tàrso, portòu li da-o Bàrnaba pe instroî a-a fêde a nêuva comunitæ conpòsta da ebrêi e paghén convertîi a-o crestianêximo. O Lùcco o l’é diventòu discépolo di apòstoli e o Pòulo o-o mensónn-a inte dötræ sò létere co-o nómme de “conpàgno de travàggio”.
O Lùcco o l’avéiva sentîo parlâ pe-a prìmma vòtta do Gêxù inte l’ànno 37 dòppo Crìsto, e alôa o no l’à mâi conosciûo o Gêxù se no da-i racónti di apòstoli e de âtri testimònni: fra sti ùrtimi chi a ghe dovéiva êse a Màia de Nàzaret, ò sæ a moæ do Gêxù, perché e informaçioìn in sce l’infànçia do Gêxù che lê o ne cónta són asæ ezàtte e squæxi riservæ. Pe de ciù o l’é stæto l’ùnico evangelìsta ch’o no l’êa ebrêo. O sò scìnbolo o l’êa o töo, ò sæ o vitéllo ò o beu, segóndo e vàrrie tradiçioìn e interpretaçioìn.
Sàn Lùcco o gh’avéiva ’na bónn-a coltûa, cösa testimoniâ da-o sò grêgo fàçile e elegànte e a sò miliâ conoscénsa da Bìbia scrîta in grêgo. O sò Evangêio, scrîto fòscia fra i ànni 70 e 80 dòppo Crìsto o l’é dedicòu a’n tâle Teòfilo, con tùtta probabilitæ ’n avoxòu òmmo crestiàn.
L’evangêio segóndo o Lùcco
O Lùcco, ch’o cónta con informaçioìn segûe, o coménsa o sò racónto con bónn-a pàrte da vìtta do Crìsto figeu, con l’ûzo de materiâle ch’o vêgne con tùtta probablitæ da anbiénti palestinéixi, no esclûzo o contribûto da mæxima Moæ do Gêxù.
O modéllo bâze do tèrso evangêio o l’é asæ scìmile a quéllo do Màrco, adêuviòu in abondànsa: introduçión a l’ativitæ pùblica do Gêxù, predicaçión e miâcoi in Galilêa, viâgio vèrso Geruzalémme, mistêro pasquâle do Crìsto. L’insémme o contegnê preçiôxi contribûti do Lùcco che no ghe són inti âtri evangêi.
L’evangêio, ch’o l’é vegnûo prìmma di Àtti (cfr. l’introduçión) do mæximo aotô, o prezénta o Crìsto cómme Sarvatô de tùtti i òmmi e o dà asæ inportànsa a-a sò bontæ vèrso i pecatoî. Sto chi o l’à sugerîo a-o Dànte Alighiêri a definiçión do Lùcco cómme “scrivàn da bontæ do Crìsto”. Âtri têmi scignificànti sotoliniæ són: a preghêa, a povertæ, a giöia de l’evangêio, a pàrte de dònne into mesàggio e inta vìtta do Crìsto.
Berbexìn Côa Lónga (Aegithalos caudatus)
Descriçión
miniatura|O berbexìn côa lónga O l'é 'n öxelétto trugnelòtto, lóngo 15 cìtti conpréizo a lónga côa che da sóla a l'é de 7-9 cìtti. O l´à´n peizo de 9-10 grammi, testa gròssa ariondâ, becco cùrto cònico, testa e peto de cô gianchinâstro, schénn-a e âe brùn, a côa neigra con dôe pénne gianche a-i lati.
Abitùdine
O l'è difûzo in Eoröpa, Asia Centrâle, Asia Minô ò Anatolia. Agile e vivâce o fórma sciammi de 'na dêxenn-a d' öxelétti, de spésso mescci a parisseue ascì.
O xêua de  cósto  in cósto, o l'amîa  ògni féuggia, rammo in çerca de insetti, larve, vermetti; a-a seia o çérca riparo into sciasso da vegetaçión. Inte stagioìn freíde se nùtran de sémmi, granagge, balétte (d'örféuggio,zenéivio) frûti (giòsperi, öie) béutti tégni e canigiæa"«petit oiseau à bec court (..) qui fait sa principale résidence dans les bois; qui est d'un naturel très-remuant et très-vif, et n'est pas un moment en repos; qui voltige sans cesse de buisson en buisson, d'arbuste en arbuste, court sur les branches,se pend par les pieds, vit en société, accourt promptement au cri de ses semblables, se nourrit de chenilles, de moucherons et autres insectes, quelque fois de graines»"
In invèrno ghe végne e ciùmme ciù sciasse pe diféndise da-o freido. Sti sciàmmi invernâli són teritoriâli, òcupàn 'n'area de 'na vinténn-a d'ètari, con érxi, rôe.
fràsci e sàrxi, dónde  tréuvan  dörmitoi, pòsti pe béive e varie zöne d'alimentaçión, che perlùstran tùtti i giorni, lóngo percórsci fìssi.
Riproduçión
A l´avégne da màrzo a zùgno. O nio, 'na gròssa bòccia de pan de bòsco, fî d'erba, licheni e tâgnê, 'n'avertûa picinn-a, costruîo inti cósti de sanbûgo, niseua, moîe, con drento pin de ciùmme. A fémina a deponn-e 6-12 êuve ch'a côa 12-14 giorni. I zoêni xêuan dòppo 18-20 giorni ma végnan nutriî ancon pe quàrche setemann-a.
Inte òpie clàsciche
i öxélli che o Linneo o l´a misso into seu génere Parus ean stæti descrîti da Aristolete inta seu Stoia di animæ, sótta o nómme αιγιθαλοι (sing. αἰγιθαλός 'Aegithalos') d´etimologia sconosciùa. Fra questi ghe n´é un ch´o l´à a côa lónga:"«Ἔστι δὲ τῶν αἰγιθαλῶν εἴδη τρία, ὁ μὲν σπιζίτης μέγιστος (ἔστι γὰρ ὅσον σπίζα), ἕτερος δ´ ὀρεινὸς διὰ τὸ διατρίβειν ἐν τοῖς ὄρεσιν, οὐραῖον μακρὸν ἔχων·»"Aristotele o l´a conscideròu ὀρεινὸς 'montagnìn'. Pierre Belon  o gh´é anæto aprêuvo co-o ciamâ l´öxéllo «Monticula, c´est à dire habitant à la montagne»
Ma pe di âtri outoì l´ea ciæo che o l´é´n öxéllo ch´o trìga ascì in scê cianûe e fìnn-a inte çitæ: «L'Aldrovandi vuole che fia un´uccello amiciffimo di abitare fu i monti, e pure noi l´offerviamo in tutti li tempi difcorrere le nostre pianure» "« Ariſtote dit de fa feconde Méfange, qu'on l'appelle Méfange de montagne, parce qu'elle habite les montagnes, & qu'elle a une longue queue. Les Modernes connoiffent bien la Méfange à longue queue, & ils la décrivent. Elle eſt effectivement très-remarquable par la longueur de fa queue qui eſt faite comme celle de la pie; mais cette Méfange n'eſt pas bornée à habiter les montagnes »."
Nómmi
Inte âtre léngoe romànze Aegithalos caudatus o végne ciamòu co-o mæximo nómme che riçéivan i Parus, e l´azónta de´na aluxiòn a-a côa; óltre a-o Zenéize, gh´é prezénpio o Françéize Mésange à longue queue e o Catalan Mallerenga cuallarga
Into FEW se ghe lêze che a pòula Berbexìn a vegnieiva da-o latìn vĕrvēcīnus 'mósca do bæ´ -ch´o saieiva´n derivòu do Latìn Vervex 'bæ'
Sòciologia
A Sociologia a l'è o studio de strutüe sociæ, de reggole e di procesci che uniscian e personn-e.
Pico (Italia)
Pico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Anni 300 a.C.
thumb|250px|center|[[Tolomeo I, statère de Cirene, 305 a.C.-209 a.C. ca. (Altes Museum - Berlin)]]
Villanterio
Villanterio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Utuê
Geugrafìa
U teritòiu cumünàle de Utuê u se tröva inta bàssa valà de l'Aròscia, primma che in te stu s-ciümme u se ghe càccia u Lerùn. L'abitàu dunca u se tröva ai cunfìn cun a ciàna de Arbenga, e u se tröva sutta aa còlla Gêxa e a a còlla Villa. I àtri nuclei abitài chi i furmàn Utuê i sun Campi e Pûi, che assèmme au sentru de Utuê i cröven ina superficie de 9,66 km2 tutàli.
Stòia
E primme testimuniànse de in insediamèntu inta zona de Utuê e saievan da rintraccià in epuca rumàna, quande a zona a l'éa ciamà in latìn "Ortus Vetus". E nutissie peò ciü següe in sce a fundasiùn du paìse de ancöi sun du mediuevu, quande u feudu lucàle u l'éa parte di dumini da famìa Clavesana doppu a fìn da Marca Arduinica.
Questu u và a scuntentà u libeu cumün de Arbenga, c'u vuxeva tegnì distante da a ciàna i marchesi. Propiu pé andà a evità e incursciùi di Clavesana intu 1288 a vegne fundà dai arbenganesi l'insediamentu de Pùi, a nord du burgu de Utuê, in te ina pulitica de espansciun nu cistiera, ma inte l'entrutèra. Pochi ànni primma, difatti, a l'éan stài fundài asci i burghi de Vilanöva e Cixàn (inta valà du Néva), cun de mutivasiùi du tüttu scìmili.
I ürtimi cangiamènti terituiàli subìi i sun rizalènti aa duminasiùn fransese, quande difatti u vegne smembràu u cumün de Pûi, presedentemente indipendente, che da quellu mumentu u l'è diventàu frasiùn. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sòa supresciùn.
Minuànse Furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a Vesargu i sun 181.
Cugnòmmi ciü difüzi
I cugnommi ciü difuzi a Utuê i sùn: Bonifazio, Barbàira, Ferrari e Geddo.
Architetüe religuse
U cumün de Utuê u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca e ghe sùn dui diferenti parocchie: de San Silvestru (sentru de Utuê) e quella de San Steva e San Matteu (pé a frasiùn de Pûi).
Géxe de Utuê
• Géxa da parocchia dedicà a San Silvestru, a se tröva föa dau burgu de Utuê, de stile inissialmente rumanicu (a cunserva difatti de decurasiùi tipiche de stu stìle chi), ma cun in forte rimanezaméntu avegnüu fra u u XVII e il XVIII seculu, l'ürtima restaurasiùn a saiéva rizalente au XIX seculu.
• Uatòiu de Santa Cataìna de Lisciandria, vixìn aa paruchiàle. A l'è sede dau 1417 da lucàle cunfraternita (o cazàssa, in zenese). De stìle baoccu, a cuntegne e càsse pé a prucesciùn de Santa Cataìna e de San Leunàrdu, ciü in pregiàu atà e a rapresentasiùn da Madonna cun u bambìn du 1636.
• Uatòiu de San Bernardìn a Strà, lucalitài c'a se tröva ai cunfin cun Rànsu e u presenta ina ciànta de furma reùnda, datàu du XV seculu, u cunserva ascì in dipintu du santu, cun de deré ina vìsta da sitài de Arbenga.
• Uatòiu de San Giuvanni Batìsta, inta lucalitài de Fasceu, de stìle baoccu, a l'è frequentà pé a sò culucasiùn surva a in pözzu vixìn au paìse, pocu distante u se truvàva ascì u castéllu di Clavesana.
Albaredo per San Marco
Albaredo per San Marco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Utuê
Géxe de Frasiùi
• Géxa da parocchia de San Steva, a se tröva a Pûi, vixin aa stràdda pruvinsàle. A ciànta uriginàia a saieva de l'Etài de Mézzu, poi rimanezà cun 'na cunfurmasiùn a elisse düante u XIX seculu. A cuntegne ascì ina pàa d'atà dipinta da Péu Guìdu de Ransu, rizalènte au 1537.
Albaredo per San Marco
Stöia
thumb|300px|Albaredo, 1917|centro
Utuê
Géxe de Frasiùi
• Uatòiu de Sant'Antòniu, u se tröva inru burgu de Pûi, sede da lucàle cunfraternita, cun a carateristica meridiàna in sce u müau lateràle. U l'è stàu edificàu du XVI seculu.
Ceresara
Ceresara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Utuê
Géxe de Frasiùi
• Capeletta de l'Imaculà, a se tröva a Pûi, inta lucalitài de Marta. De cianta reùnda a l'è stà custruìa intu XVIII seculu in stìle baoccu.
• Uatòiu de San Benàrdu, se tröva inta frasiùn de Campi, a custrusiùn a l'è presendente au 1612, u l'è sede da cunfraternita lucàle.
Tùri e castélli
• Tipiche de tüttu u teritòiu cumünàle e sun e tùri merlàe, inglubàe aù inte rexidense intu burgu de Utuê, ma prinpalmente ascì a Pûi, e sun nasciüe pé difende i dùi paìsi dae incursciùi esterne.
• Resti du castéllu di Clavesana: pàssandu pé i senté, inta lucalitài de Pözzu i se pònan vegghe ancù i müai de prìa chi i custituìvan u primmu nucleu de Utuê, cun ascì sta furtificasiùn chi. U castéllu u l'éa stàu custruìu dai marchesi de Clavesana pé difendise dae sempre ciü periculùse incursciùi du cumün de Arbenga inte l'entrutèra. Cun u càngiu de prupietài u finisce a esse duveàu sempre de ménu, fin a l'abandun. Ancöi inta zona a resta a gexétta de San Giuvanni.
Architetüe sivìli
• Ca' natàle du Fratte Ave Maìa, a se tröva a Pûi, chi a l'è stà inseìa 'na lapide pé ricurdà u munegu òrbu da cungregasiùn de Uriun. A véllu l'è dedicàu ascì in pilùn vutìvu inta ciasetta da frasiùn.
Ecunumìa
L'ativitài ecunomica prinsipale du paìse de Utuê a l'è a cultivasiùn da vigna, chi difatti u l'è prudòttu de lungu u vin pigàu, assèmme au vermentìn, ma u nu mancan e ciànte da frütu, cumme i pèrseghi. Particulàre ascì l'ativitài turistica, prinsipalmente da i àtri stàtti.
29 zûgno
O 29 zûgno o l'é o 180° giórno de l'ànno (181° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 185 giórni a-a fin de l'ànno.
Utuê
Dialettu de Utuê
U dialettu parlàu a Utuê u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.
U vìn pigàu
U vìn pigàu u l'è in genere de vìn giàncu, rivàu in Ligüria in tempi antìghi, aturnu au 1600. Se caraterizza pé u culùre giàllu intensu di sòi axinélli, cun a tìpica puntinaüa de culùre ciü scüu düante a maüasiùn, da dunde u deivéea u numme in léngua ligüre. U vin u g'ha dunca in güstu delicàu, ben abinàu cun i piàtti da tradisiùn ligüe. E aziènde lucali de lungu e sun divegnüe famùse pé a cultivasiùn de sta varietài d'üga (cun ascì prugetti diferenti, cumme u Pigàu Basu(r)a, vin fàu inveggià inta grotta da Basura a Tuiàn), tantu che aù u vin u vegne espurtàu ascì a l'esteru. Dau 2014 u l'è cumensàu u prucessu pé l'inserimentu intu teritòiu cumünàle da séde de l'enuteca da Regiùn Ligüia, ancöi ativà e vixitàbile, tantu che chi i vegnan urganisài diferenti eventi ligài au vìn lucàle.
Istrusiùn
Utuê u g'ha in sò scistémma de scöe cumpletu (da a matèrna fin ae méddie), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn, ascì zà in pruvinsa de Impeia; ste chi e sun racòlte inte l'istitüu cumprenscivu de A(r)àsce.
Persune ligàe a Utuê
• Fràtte Ave Ma(r)ìa (1900-1964), nasciüu Cesare Pisano, u l'è stàu in fràtte da cungregasiùn de don Orione, a sòa vucasiùn a l'è rivà quande, da zuenu, u vegne rézu òrbu pé via de 'na s-ciuppetà partìa pé sbàiu düante in zögu cun i cumpagni.
Feste e fée
• Festa di perseghi cun u pigàu, a l'è ina festa estiva c'a se tegne in aùstu, chi i se pònan tastà i piàtti da tradisiùn ligüe, cumme e lasàgne cun u tùccu, u cunìu aa ligüre e ascì u zemìn de céxi,acumpagnài dau famùsu vìn lucale.
Olginate
Olginate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Utuê
Feste e fée
• Sàgra de e röse a Pûi, a se tegne generalmente aa fin de lüiu, inta frasiun, cun roba da mangià tipica lucale e müxica dau vìvu.
Olginate
Stöia
thumb|350px|[[Silvio Poma, Olginate 1881|centro]]
Utuê
Feste e fée
• Festa patrunàle de San Silvestru, aa fìn de l'ànnu, a se tegne a Utuê, cun a prucesciùn de cunfraternite lucàli e a celebrasiùn religiùsa.
Vie de Cumünicasiùn
U sentru de Utuê u l'è traversàu da a Stràdda Nasiunàle 453, che culega u cumün cun Vilanöva a levànte e Pûi, Ransu e Unsu (Ponteruttu) versu punente. U teritòiu cumünàle u l'è culegàu ascì cun a Stradda Pruvinsàle 21, a Vendun e a a frasiùn de Campi.
Bruno Lauzi
Bruno Lauzi (Asmara, 8 agosto 1937 - Pescæa Borromeo, 24 otôbre 2006) o l'é stæto 'n cantante, compoxitô e cabaretista italiàn. O l'a scrîto in muggio de cansoin de sucèsso pe cantanti comme Mia Martini e Ornella Vanoni e o l'a scrîto ascì poéxie e litiatûa.
Biografîa
Crésciûo a Zêna, o l'é consciderou, assemme a o De André, o Bindi, o Tenco e o Paoli, un di fondatoî da scheua Zeneize di cantaotoî.
O l'ea conpagno de schêua do Luigi Tenco e inti anni Çinquanta aveivan creöo un gruppo muxicâle inspirou a o jazz. L'é coscì che o l'aveiva incomensou a scrîve e seu primme cansoin, inspirandose segge a-a seu pàsciòn pe a poexîa e a litiatûa segge a-a scheua françeize de Brassens, Brel e Charles Aznavour.
L'é alantô do 1960 che o Giorgio Gaber o pùblica a canson Bella, scrîta apòsta da o Lauzi. L'e dépoî inti anni 60 che l'arîa o sucesso con cansoin comme Ritornerai, Ti ruberò, Margherita, Viva la libertà, e Il poeta (cantâ ascì da o Gino Paoli e che a l'é consciderâ o manifèsto da schêua Zeneize).
O suîcìdio do Luigi Tenco o saiâ in shock totale pe o Lauzi chi o no l'a mai acapîo ò aprovou a cansón do De André Preghiera in Gennaio, dédicâ a-a mòrte do Tenco.
Da arégordâ ascì son e cansoin in zeneize comme O Frigideiro, A Bertoela, O Strassê e Acontentase, de spésso scrîte da outoî comme o Calabrese, o Gian Franco Reverberi, o Alemanno e o Piccolo, che da in canto mostran l'amô do Lauzi pe Zêna e a seu léngoa, da l'âtro zeugan in sciâ scimilitùdine de sóin tra o zeneize e o portogheize parlou in Brazî.
O l'é mòrto in Lonbardîa do 2006 dòppo 'na longa moutîa.
Piedimonte San Germano
Piedimonte San Germano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Oliveto Lario
Oliveto Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Grumello del Monte
Grumello del Monte o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Santo Domingo
300px|thumb|Catedrâ de Santa María La Menor Santo Domingo (ûffiçialmente "Santo Domingo de Guzmán"), a l'è a capitâ da Repubbrica Dominicann-a e primma çittæ fondâa da ouropei in America.
Fondâa into 1496 da Bertomè Colombo, e ciû târdi stramûâa da Nicolás de Ovando a a sêu localissassion attuâle in 1502, a g'ha 'na gran importansa storica.
A g'ha 'na popolassion de 913.540 abitanti e 'n area metropolitann-a de 3.000.000 personn-e.
30 zûgno
O 30 zûgno o l'é o 181° giórno de l'ànno (182° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 184 giórni a-a fin de l'ànno.
Vistarino
Vistarino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Lûnedì
thumb|280px|Monday Morning In New York City (Lûnedì matìnn-a a New York), cartolìnn-a, 1907 Lûnedì (anche deïto Lunesdì) o l'è o primm-o giorno da settemann-a, segondo o lûnäio gregorian, dedicòu a-a Lunn-a, l'ùnico sateïte da Tæra.
29 agosto
O 29 agosto o l'é o 241° giórno de l'ànno (242° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 124 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|250px|center|[[Alaska, Columbia Glacier, Calving Terminus, Heather Island, 29 agosto 1984]]
Parodi
Paródi (Paódi int'ei dialettu lìgure lucòle, Parodi Ligure in italiàn) l'è 'n cumüne 'd 598 abitanti ch'u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisandria.
Cultüa
thumb|80px|U stèmma 'd Paródi|sinistra A Paródi u s' pòrla incù a lingua lìgure inta variante nuvàize.
Maputo
thumb|right|300px|Maputo into 2006 Maputo (antigamente: Lourenço Marques) a l'è a capitâ do Moçambico e da provinsa de Maputo, scibben a l'è outònoma. Into 2003, a popolassion a l'ëa de 1.220.632 abitanti.
Capitâ de l'Africa Orientâ Portûghéise da-o 1907, a l'ha piggiòu o nomme attûâle dòpo l'indipendensa do Pàize, into 1975.
Descriçion e stöia
A çittæ a se scitûa inta pârte oçidentâ da Baia de Moçambico, insce l'imboccatûa do sciûmme Tembe, in faccia a l'Oceano Indico.
Lamporo
Lamporo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Presezzo
Presezzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Albosaggia
Albosaggia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Coltûa
centro|miniatura|323x323px|[[Loîgi Vannoni, Pasción de Crìsto, téia inte l'ötöio de Sàn Ciriaco]]
Patagonia
thumb|250px|Mappa da Patagònia. A Patagonia a l'è 'na regiôn geografica scitûâ inte l'estremo sûd de l'America do Sûd.
Geografia
A comprende tæritöi in Argentinn-a (Patagonia Orientâ) e in Cile (Patagonia Oçidentâ). A vegne diviza in quelle dôe pârti da-e Andes, che mârcan o confin tra i doî stati.
A g'ha 'na sûperfiçie totâle de 787.000 km2.
Scibben geografficamenti i confîn settentrionæ son marcæ into paralello 41,5º S e o sciûmme Colorado, Argentinn-a e Cile dêuvian regoe diverse pe fissâ l’estenscion de tære patagoniche.
Popolassion
thumb|250px|Vedûta panorammica de [[Bariloche (Argentinn-a) e o lago Nahuel Huapi]] A popolassion da Patagonia argentinn-a a l'è de 1.738.251 abitanti, e quella da Patagonia cilenn-a de 205.456 abitanti.
Stöja
A paròlla "Patagonia" a vegne da "patagones", o nomme co-o quæ i conquistatoî spagnòlli ciamâvan i aboriggini da còsta atlantica de ‘sta region. Se pensa che quello nomme o se deive a che quelli òmmi ëan ærti e gh'aivan i pê molto grendi. Se dixe ascì che quello termine o vegne da-o gigante Pataghon, personaggio de 'n romanzo spagnòllo.
Questa region a no l'è stæta abitâ da l’òmmo gianco scinn-a çirca o 1880, quande Argentinn-a e Cile han finîo l’espedission de conquista de ‘sto tæritöio.
Tûriximo
thumb|250px|[[Cile: Parco Naçionâ Torres del Paine]] O tûriximo o l'è molto svilûppòu in tûtti doî Pàixi. I prinçipæ pòsti tûristichi son:
In Argentinn-a:
In Cile:
Commessaggio
Commessaggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
30 agosto
O 30 agosto o l'é o 242° giórno de l'ànno (243° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 123 giórni a-a fin de l'ànno.
Akrotiri e Dhekelia
Nomme ofiçiâ: Akrotiri and Dhekelia (Western and Eastern) Sovereign Base Areas, son dôe àree in sce l'îzoa de Çipro parte do Sovereign Base Areas Overseas Territory of the United Kingdom (Tæritöi Sovran de basi militæ d'oltremâ britànneghe).
Descriçion e stòia
I tæritöi son stæti formæ into 1960, quande a l'îzoa de Çipro l'è stæta riconosciûa l'indipendença.
Osnago
Osnago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Piglio
Piglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Andalo Valtellino
Andalo Valtellino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Voghera
Voghera o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
28 agosto
O 28 agosto o l'é o 240° giórno de l'ànno (241° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 125 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|230px|center|[[Marlon Brando (3 arvî 1924-1° lûggio 2004), o 28 agosto 1963, a-a màrcia pe i dirìtti civîli, a Washington D.C.]]
thumb|170px|right|[[Antonello da Mescinn-a Sant'Aostin, 1473 (Palasso Abatellis-Palermo)]]
1º lûggio
O 1º lûggio o l'é o 182° giórno de l'ànno (183° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 183 giórni a-a fin de l'ànno.
Tripoli
thumb|400px|Tripoli Tripoli a l'è a capitâ da Libia, inscio Mâ Mediterraneo. A g'ha çirca 2.000.000 d'abitanti e ûn d'i livelli de vitta ciû ærti do continente africàn.
Teheran
Teheran (تهران, in persiàn; طهران, in àrabo), a l'è a capitâle de l'Iran.
O Cairo
O Cairo (in arabo القاهرة, Al-Qāhira "a forte") a l'è a capitâ de l'Egitto e da sêu provinsa. A l'è a ciû grande çittæ de l'Africa e de tûtto o mondo arabo, e i egiçien spesso a ciamman co-o mæximo nomme da naçion, مصر, arabo cûlto "Misr", arabo egiçiàn "Masr".
Teheran
Descriçion e stöia
Con 7.185.831 abitanti, a se scitûa into nòrd do Pàize e pe a sêu importansa e popolassion a l'è tra e çittæ ciû importanti do mondo islàmmico.
A l'è o çentro polittego e econòmmico da naçion, conçentrando ciû da meitæ de l'indûstrie. thumb|Tehran into 2012 - video
O Cairo
Descriçion e stöia
A s'attrêuva in riva ao sciûmme Nilo e insce sêu ìsöe ascì, a sûd do delta. A sûd-òvest gh'è a çittæ de Gizeh, e famôze pirammide e l'antiga necropoli de Memphis.
Lenta
Lenta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
31 agosto
O 31 agosto o l'é o 243° giórno de l'ànno (244° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 122 giórni a-a fin de l'ànno.
Curtatone
Curtatone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Lengua olandeise
L'olandeise (Dutch), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ parlâ da çirca 22 milioin de personn-e prinçipalmente in ti Paixi Basci, in to Suriname e in Belgio.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|335x335px|Dialétti da léngoa olandéize.
Papeete
Papeete a l'è 'na çittæ de l'ìsoa de Tahiti, inta Polinesia Françeise.
A l'è a capitâ e ciû grande comûn de l'arcipelago, con 'na popolassion de çirca 127.635 abitanti.
Aresso
"Giorgio (riferìü a Giorgio Vasari),s'i'ho nulla di buono nell'ingegno, egli è venuto dal nascere nella sottilità dell'aria del vostro paese d'Arezzo."
Acquafredda
Acquafredda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Architetûe civîli
miniatura|Acquafredda, gêxa de Sàn Biâxo|centro|250x250px
Aresso
- Michelangelo Buonarroti
Aresso ö l'è un comün de 99 587 abitanti (fónte Demo Istat - Italia), capolögo da Provinsa de Aresso, scituóu in Toscann-a.
Geògrafia
Ö comün d'Aresso o l'è scituóu äa confluença de træ dëe quattro valle che fùrman ä sö provinsa. Direttamente a Nord da çittæ ha iniçio ö Casentin, ch'a l'è ä valle percörsa da ö primmo træto de l'Arno; a Nord-Ovest se trœva ö Valdarno Superiô, sempre percörso da l'Arno int'o træto che scorre fra Aresso e Firense; a Sud se trœva ä Val de Ciann-a, cianüa ricavâ däa bonìfica de prëesistenti palüdi, ö cui ciù importante corso d'ægua ö l'è ö canâ meistro da Ciänn-a.
Paderno d'Adda
Paderno d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Aprica
Aprica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Volpara
Volpara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pignataro Interamna
Pignataro Interamna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Adro
Adro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Ardenno
Ardenno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Rucheta Ligure
Rucheta (Rocchetta Ligure in italiàn) l'è 'n cumüne id 216 abitanti ch'u s' trêuva inta Pruvéincia 'd Lisòndria.
Geografîa
U s' tröva inta Región Piemunte, e precisamainte inte l'òta Val Burbàia, dan che u turàinte Sizua u vò int'ei fiüme Burbàia.
Stória
Ei primu documaintu d' l'ezistainsa da Rucheta l'è dei 1235, quande ei cumüne 'd Turtón-a l'à acató a Rocaforte dutrè cóse da-i sciùi 'd Muntaltu. Ei marcàize Spinua u g'àiva ei palassu che ava l'è a sêde dei cumüne e u batàiva dinè asì.
Edirne
Edirne a l'è unn-a çittæ da Turchia e a capitâ da provinsa omònima, con 165.979 abitanti (2017). Into passòu a se ciamâva Adrianòpoli. A se trêuva inta parte ocìndentâ e eoröpêa da Turchia.
Taipei
thumb|350px|A skyline de Taipei Taipei (cineize tradiçionâ: 臺北 oppûre 台北, cineize scimplificòu: 台北, pronûnçia (pinyin): Táiběi, pronûnçia (Wade-Giles): T'aipei) a l'è a ciû grande çittæ de Taiwan e a sêu capitâ de facto.
A s'attrêuva into nòrd de l'ìsöa, drento a-o distritto de Taipei, scibben a no fa pârte de quello distritto. A sêu popolasion a l'è de 2.630.872 abitanti (zenâ 2007).
A l'è 'na mûniçipalitæ speçiâ aministrâ direttamente da-o Governo çentrâ de Taiwan.
3 lûggio
O 3 lûggio o l'é o 184° giórno de l'ànno (185° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 181 giórni a-a fin de l'ànno.
Rabat
Rabat (in arabo, الرباط "Ar-Ribāt") a l'è a capitâ do Regno do Maròcco.
Çittæ do Cavo
miniatura|300x300px|Panoràmma da Çittæ do Cavo A Çittæ do Cavo (Cape Town) a l'è a capitâ legislativa do Sudafrica. Con 2,9 millioin d'abitanti, a l'è a tersa çittæ do pàize pe popolassion.
Rabat
A se scitûa inta còsta atlantega, in scia riva sûd de l'imboccatûa do sciûmme Bu Regreg, ch'a ghe seppâra da vexinn-a çittæ de Salè.
Segondo e ciffre do 1994 a g'àiva 'na popolassion de 787.745 abitanti, e attualmente a l'avieiva ciû de 'n million de abitanti.
Lignana
Lignana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Lignana, a gêxa|centro
Pofi
Pofi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Pretoria
A sêu popolassion a l'è de 1.687.779 abitanti (2006), che saieivan 2.101.893 se s'inclûdde anche l'area metropolitann-a.
Pagnona
Pagnona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Architetûe religiôze
thumb|300px|Pagnona, gêxa de Sànt'Andrìa|centro
Léngoa italiànn-a
L'italian o l'é 'nn-a léngoa do grùppo lengoìstego itallico orientâ.
Anni 0
thumb|370px|center|[[Vittore Carpaccio, Fûga in Egitto, 1515 ca. (National Gallery of Art - Washington)]]
San Cristoffa (comùn)
San Cristòffa (San Cristòfi ò San Cristòfa in piemontéize, San Cristoforo in italiàn) o l'è 'n comûne de 540 abitànti ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria.
Bema
Bema o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
2 lûggio
O 2 lûggio o l'é o 184° giórno de l'ànno (185° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 181 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|right|[[Valentin de Boulogne, Martìrio de San Procésso e de San Martiniàno, 1629 (2 lûggio) (Musei Vatichen)]]
Agnosine
Agnosine o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Livorno Ferraris
Livorno Ferraris o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Bloemfontein
Bloemfontein (in afrikaans e olandeize "a fontann-a de scioî" a l'è a capitâ giûdiçiâja do Sudafrica e capitâ da provinsa do Stato Libero.
A s'attrêuva a 1.395 metri in sciô livello do mâ e a g'ha 369.568 abitanti.
A l'è 'n importante çentro commerçiâ e a l'è famosa pe l'abbondansa de rêuse.
O scritô Tolkien o l'è nasciûo a 'sta çittæ into 1892.
Zeccone
Zeccone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Parlasco
Comunicaçioîn
thumb|Costruçión da stràdda Esino Lario-Parlasco, 8 lûggio 2009|centro|250x250px
4 lûggio
O 4 lûggio o l'é o 185° giórno de l'ànno (186° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 180 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|right|Tórta pe a fèsta do 4 lûggio (Independence Day)
Bandêa da Ligûria
A bandêa da Ligûria a l'é stæta adotâ ofiçialménte o 7 lùggio do 1997 co 'na lézze regionâle.
Gazoldo degli Ippoliti
Gazoldo degli Ippoliti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Pontecorvo
Pontecorvo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Berbenno di Valtellina
Berbenno di Valtellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Anni 20
thumb|300px|center|[[Rimini, Pónte de Tiberio sôvia o Marecchia]]
Pyòngyang
Pyòngyang a l'é a capitâle da Corea do Nòrd. A gh'à 3.038.000 abitanti (into mazzo do 2018).
Alfianello
Alfianello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
5 lûggio
O 5 lûggio o l'é o 186° giórno de l'ànno (187° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 179 giórni a-a fin de l'ànno.
Anni 30
thumb|200px|center|[[Masaccio, Crocifissione (Museo de Capodimonte - Napoli)]]
Pasturo
Pasturo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Zavattarello
Zavattarello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
thumb|270px|A brìlla sôvia o torénte Tidone|centro
Pòsti de interèsse
thumb|270px|Zavattarello, o castéllo dal Verme|centro
Caravaggio
Caravaggio, che a-o sécolo o se ciamâva Michelangelo Merisi (Milan, 29 seténbre 1571 – Porto Ercole, 18 lùggio 1610) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô italian, protagonìsta do moviménto do baròcco. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é Michelangelo Merisi da Caravaggio.
Vìtta
Formòu a Milan, o l'à dipìnto a Romma, Napoli, Mâta e Sicilia da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi.
Anni 10
thumb|350px|center|Artâ da Gens Augusta, I secolo a.C.-I secolo, [[Cartagine (colìnn-a de Byrsa) (Museo naçionâle Bardo - Tunisi)]] thumb|right|150px|[[Publio Ovidio Nasone (20 marso 43 a.C.-17/18 d.C.), I secolo (Uffizi - Firénse)]]
Garbagna
Garbagna (ciamò Gheibagna asì da-i paìzi arèntu) l'è 'n cumüne italiàn inta pruvéincia 'd Lisòndria, in Piemónte, e u s' tröva in fundu a-a Val Grue.
Pósti d'interesse
U gh'é a géza 'd Sòn Rócu, che òvra l'é 'n uratóriu, de tsu da-u rüzéin (intu céntru stóricu).
Cultüra
A Garbagna u s'pòrla incù a lingua lìgüre inte 'na variante a sè stònte simile a-u nuvaize, ma u gh'é di diferainse dovüe a-a sò puzisión geugràfica. Un prufesù ed Garbagna, Romano Rovelli, u l'à fòtu un disiunòriu per parlò 'd Garbagna intituló "Vocabolario del dialetto di Garbagna" (püblicó intu 2007), metìnduse in cuntattu ncu Natale Magenta, autù du disiunòriu da parlò ed Növe.
Lozzolo
Giögrafîa
thumb|270px|A Marchiazza a Lozzolo|centro
2 seténbre
O 2 seténbre o l'é o 245° giórno de l'ànno (246° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 120 giórni a-a fin de l'ànno.
Gazzuolo
Gazzuolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Festival de Sanremmo
O Festivàl de Sanremmo a l'è a ciù inportànte manifestaçión e vedrìnn-a da cansón italiann-a. O l'é nasciûo into 1951 e o se tegne a Sanremmo tùtti i ànni.
Isoe Åland
thumb|right|200px|Bandêa da Finlandia thumb|right|200px|Bandêa de Isoe Åland thumb|right|200px|A poxiçion de Isoe Åland in sciâ càrta giögràfica Isoe Åland (Nommi offiçiæ: Landskapet Åland in svedeise e Ahvenanmaan maakunta in finlandeise), da o 1920 provinsa autonnoma finlandeise de lengua svedeise in to mâ bartego, a so capitâ a l'è Mariehamn.
Anni 40
thumb|300px|center|O Grànde Camêo de Fransa, 2° quàrto do I secolo (Cabinet des médailles - Pariggi)
Mickey Mouse
O Mickey Mouse (dîto Topolìn in italiàn) o l'é fòscia o ciù famôzo personaggio di fumetti e di cartoìn animæ do mondo. O l'é stæto creòu da-o Walt Disney e da-o seu colaboratô Ub Iwerks into 1928.
Descriçion e stöia
A creaçiòn d'o personàggio a deriva da-a necescitæ de l'autô de trovâ in nêuvo protagonísta pe i seu corti d'animaziòn, doppo che o studdio de produçion Universal o l'aveiva fæto seu, con raxión legale, i diritti d'Osvaldo o conìggio fortunòu, u primmo personággio de Walt Disney, quande ancôn nu l'aveiva o seu studdio de produçion pròpprio.
Zeme
Zeme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Architetûe religiôze
thumb|300px|Zeme, I rèsti da gêxa de San Lisciandro|centro
Mollia
Mollia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Bormio
Bormio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Sondrio.
Anfo
Anfo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Anfo, o barchèt|centro
Zenevredo
Zenevredo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Perledo
Architetûe religiôze
thumb|300px|Perledo, gêxa de Sant'Antonio Abate|centro
3 seténbre
O 3 seténbre o l'é o 246° giórno de l'ànno (247° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 121 giórni a-a fin de l'ànno.
Anni 50
thumb|350px|center|Porta Maggiore a Rómma thumb|150px|center|[[Claudio (imperatô roman)|Claudio (10 a.C.-54), camêo sôvia àgata-ònice (Cabinet des médailles - Pariggi)]]
Anni 60
thumb|300px|center|Domus Aurea - Rómma
Posta Fibreno
Posta Fibreno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
7 lûggio
O 7 lûggio o l'é o 188° giórno de l'ànno (189° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 177 giórni a-a fin de l'ànno.
Lengua romancia
O romancio (Rumantsch) a l'è ûnn-a de lengue ofiçiæ da Svissëa, parlâa soviatûtto into Canton Grixon (Graubünden). Segondo e statistiche de l'anno 2000, a g'ha 35.095 parlanti.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|350x350px|Màppa de parlâte into Cantón di Grixoîn.
Anni 70
thumb|250px|center|'Na vìtima de l'eruçión do [[Vesùvio]]