cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1849
Euröpa
thumb|130px|right| [[Domenico Induno (1815-1878), Goffredo Mameli (5 seténbre 1827-6 lûggio 1849), 1850 ca. ]]
Turkmenistan
thumb|right|200px|A bandêa do Turkmenistàn thumb|right|200px|A poxiçion do Turkmenistàn in sciâ carta giögràfica Turkmenistan (Nomme ofiçiâ: Türkmenistan Jumhuriyäti), stato de l'Asia oççidentâ indipendente da-o 1991, a sò capitâ a l'è Ashgabat.
San Giovanni in Croce
San Giovanni in Croce o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Toronto
Toronto a l'é a capitâle da provinsa canadeize de l'Ontario.
232
thumb|220px|center|[[Marco Aurelio Probo (19 agosto 232-282) (Museo de Santa Giulia - Brescia)]]
1885
thumb|210px|center|[[Edgard Degas, Sêi amîggi a Dieppe, 1885 (Rhode Island School of Design, Providence - USA)]]
San Pellegrino Terme
San Pellegrino Terme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Alatri
Alatri o l'è 'n comûn italiàn de circa 30.000 abitanti, inta Provinsa de Froxinón.
Pòrto do Prinçipe
Pòrto do Prinçipe (in françéize Port-au-Prince, IPA: ) a l'é a capitâle de Haiti e anche a çitæ ciù popolôza de quello Stâto. A g'à 987.310 abitanti (censimento do 2015) con 'na popolaçion de l'àrea metropolitann-a de 2.618.894 abitanti.
2006
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2006 a cansón Vorrei avere il becco, cantâ da Povia.
Sport
Canpionòu de Serie A 2005-2006 - Inter Ivan Basso o goâgna o Gîo d'Italia 2006. Germania - Mondiâle de balón 2006. Vincitô: Naçionâ de balon de l'Italia Mosca (çittæ) - Coppa Davis 2006. Vincitô: Rùscia Formula 1 (2006) - Vincitô: Fernando Alonso sôvia Renault Turin. XX Olimpiade Invernâ. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Prémio Nobel pe-a letiatûa: Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Prémio Nobel pe-a fìxica: Prémio Nobel pe-a chìmica: Prémio Nobel pe l'economîa:
Bari
Bari a l'è 'na çitæ de 322,316 abitanti, capolêugo da Çittæ metropolitann-a de Bari e da región Puggia. A l'é 'n inportante pòrto in sce l'Adriatico e sêde de 'na grande universcitæ.
A l'é o nöno comùn italiàn pe popolaçión, o tèrso do Mêzogiórno dòppo Nàpoli e Palèrmo. A seu çitæ metropolitànn-a a l'é a sèsta d'Itàlia con quæxi abitànti.
1886
thumb|280px|center|[[Paul Cézanne - O vilàggio de Gardanne, 1886, (Museo de Brooklyn)]]
Fæti
thumb|280px|right|A [[Staçión de Zêna Prìnçipe, 1886]]
Uzbekistan
thumb|right|200px|A bandêa de l'Uzbekistàn thumb|right|200px|A poxiçión de l'Uzbekistàn in sciâ carta giögràfica thumb|250px|Kattakurgan, bazar Uzbekistan (Nommi ofiçiæ: O‘zbekiston Respublikasi o O‘zbekiston Jumhuriyati), stato de l'Asia òcidentâle indipendente da-o 1991, a sò capitâle a l'é Taskent.
Vercana
Vercana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Palestinn-a
miniatura|In vérde i confìn da [[Iudaea|provìnsa româna de Palestìnn-a, in rósso i confìn da Palestìnn-a sótt'a-o mandâto ingléize e in viöla i confìn in scî quæ o l'é stæto proclamòu o Stâto de Palestìnn-a d'ancheu.]] A Palestinn-a (in grêgo: Παλαιστίνη, Palaistínē; in latìn: Palaestina; in àrabo: فلسطين‎, Falasṭīn; in ebràico: פלשתינה‎, Palestina; in yiddish: פאלעסטינע, Palestine) a l'é 'na región de l'Àzia, conpréiza tra-o Mâ Mediterànio, o sciùmme Giordàn, o Mâ Mòrto, o Mâ Rósso e o confìn con l'Egìtto.
A l'é 'n àrea contéiza tra o Stâto de Palestìnn-a e o Stâto de Israêle.
Sonnino
Sonnino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Teiu
Téiu (in italiàn: Teo) l'é 'n paìze pcinéin inta Pruvéincia 'd Lisàndria, inte l'Òta Val Burbàia.
Descriçión e stóia
Téiu l'é 'na fraçión id Cabela. A nónna materna dei Papa Francescu l'êa nasüa chi. A Téiu ei dialettu e a cüzéin-a són principalmainte lìguri.
Pumonti
U Pumonti o Corsega di u Sud (Corse-du-Sud in lingua francésa) ghjè un dipartiméintu di a Corsega. Cunfina à nord cùn u dipartiméintu d'u Cismonti o Alta Corsega (Haute-Corse, Cismonte) ed hè bagnata da u Mar Tirrenu ad est è da u Mar Mediterraniu ad ovest.
À fini 2017, in seguitu à u prucessu di prugressiva autonomia di l’isura, u cunsighju dipartiméintari hè statu abulitu è i sòi cumpetenzi trasferiti à u rughjun, è u dipartiméintu esisti avà solu cumu ripartizziun tarrituriari di l'uffici statali francési.
Storia
Finu à la cunquista francésa in u 1769, questa divisiun avìa valuri giugraficu ma micca amministrativu. À seguitu di l'annessiun à a Francia, a Corsega fù divisa in u 1793 in dui dipartiméinti, denuminati allora sigondu i nomi di fiumi appartenéinti rispettivaméinti à ciascun tarritoriu: u dipartiméintu Sud-Ovest fù chjamatu Dipartiméintu di u Liamun, cùn capulogu Aghjacciu, quellu di u Nord-est fù chjamatu Golu, cùn capulogu Bastia, sinu à allora capulogu di tutta a Corsega.
I dui dipartiméinti veneri poi riunificati in un solu dipartiméintu di Corsega in u 1811, divisu in 5 arrondissements. Aghjacciu, patria di Nabuliun, fù grandeméinti favurita da l'imperatù, chì ne feci a nova capitari unica di l'isura è cùn dicretu imperiali li attribuì esclusivi privileghji fiscali è doganali.
I dui dipartiméinti funi ricriati in u 1975, ciascunu dutatu di un propriu organu di guvernu, u "Cunsighju Generali" (Conseil Général), siguendu guasgi perfettaméinti i cunfini di quelli criati in u 1793. U capulogu di a Corsega è di u dipartiméintu di a Corsega di u Sud restò à Aghjacciu.
30 arvî
O 30 arvî o l'é o 120° giórno de l'ànno (121° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 247 giórni a-a fin de l'ànno.
1880
thumb|450px|center|[[Stöia do porto de Zena|Porto de Zena, 1880 ca.]]
Euröpa
thumb|250px|right|Zêna - Treuggi de Santa Brigida (1880)
Federico Faruffini
Federico Faruffini (Sesto San Giovanni 1833 - Perugia 1869) ô l'è stætô un pitô e incisô italian de l'800. A sö opera a l'è consciderä cômme un mômento de passaggiô tra ô pittoricismo de Giovanni Carnovali e i moddi di Scapigliati lômbardi.
Biografìa
Ô l'è mortô suicida a Perugia, con l'ingestiôn de cianüro de potassiô.
Opere
E opere realizzæ tra ô 1859 e ô 1861 (L'orazione di san Domenico, pe a Certôsa de Pavia e La gondola di Tiziano, 1861, Milàn, Galeria d'Arte Môderna) môstran una növa ricchessa cromatica e un'originale impostaçiôn compoxitiva, probabilmente frütô dô côntattô con Domenico Morelli, tra ô 1859-1860 çirca ô l'aveiva compiô un breve sôggiôrnô venesian dove o l'aveiva studioô i meistri dô Rinascimentô venetô.
Ô se trasferiva in tô 1861 a Milàn, ô trövemmô a Tôrìn, con Tranquillo Cremona dô 1864, espônendôghe Sordello e Cunizza (Milàn, Pinacoteca de Brera); dô mæximô annô a l'è anche La Lettrice  o Clara, (Milàn, Galleria d'Arte Môderna). Dô 1865 l'è Il sacrificio della Vergine al Nilo, a sö opera ciü cônôsciüa (Rómma, Galleria Naziônale d'Arte Môderna).
Premi
Premioô in tô 1867 a l'espoxisciôn üniversale de Pariggi pe ô Cesare Borgia che ascolta Machiavelli (recentemente accattoô da ô Cômüne de Pavia e espostô in tô Castellô Visconteo da mæxima çittæ).
Coazze
Coazze o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Malnate
Malnate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Curissa
thumb|200px|Curissa A curissa a l'è, in Ligure italianizò, u "binariu", d'u trenu.
San Martino Siccomario
San Martino Siccomario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Architetûe civîli
thumb|250px|San Martino Siccomario, a staçión|centro
Grafia unitäia
A grafia unitäia o l'é un scistema ortografico pe-a lengua ligure (zeneise e atre variante) ch'o se propoñe comme unna scintexi, unna normalizzaçion e unna semplificaçion raxonâ de varietæ grafiche stæte deuviæ inta tradiçion letteräia inti urtimi duxento anni.
Premissa
A grafia istòrica do ligure a l'é despægia da quella de l'italian, con tutto ch'a l'agge de someggianse e di elementi in commun con quella. E se capisce a raxon, perché o ligure e l'italian en due lengue differente e gh'an ciascheduña a seu stöia, sciben che ne vëgnan tutte e doe da l'evoluçion do latin vorgâ. Do resto no an o mæximo inventäio de soin, e pe quello no se peuan trascrive a-a mæxima mainea. Quella zeneise a l'é unna grafia che, sensa ëse de natua etimològica, a mantëgne unna seu coerensa co-o passâ di secoli, tanto da poei ëse lezzua segondo e prononçie do territöio into quæ a lengua a l'é vexiña à quella de Zena çittæ, sensa ch'a s'identifiche con unna varietæ ciù che con unn'atra: pe quello a no reproduxe delongo "unna" prononçia ciù che unn'atra.
De da-o XIII secolo a lettiatua zeneise – ch'a l'ea scrita pe tutta a Liguria – a l'à mantegnuo con unna çerta constansa (a-o de là de adattâse à l'evoluçion da lengua) i seu caratteri de base. O modello da grafia unitäia o no fa atro che mantegnî quelli elementi che fan parte de sta tradiçion; a çerne, inti caxi che ghe segge ciù poscibilitæ e ciù uxi, quelli che son ciù coerenti co-a tradiçion mæxima; pe finî, inta voentæ de avvexinâ a-a scrittua a ciù gran parte poscibile do pubrico, a propoñe de semplificaçioin (mascime inte l'uso di scimboli diacritichi) in relaçion co-a grafia tradiçionâ d'epoca moderna.
Regole de l'ortografia
I soin do ligure zeneise vëgnan rappresentæ da:
Vocale curte
Pe-o ciù:
Comme inte l'italian, e vocale vëgnan marcæ in poxiçion tònica a-a fin da poula con l'açento aguo ò grave: voscià, però, perché, cafè. Inte sti caxi, se capisce, é a se prononçia streita, è a se prononçia averta , ò a se prononçia , e ó a se prononçia. Pe-o ciù no se mette d'açenti agui e gravi into pin da poula, sarvo into caxo do son ch'o vëgne marcou delongo ò s'o l'é tònico.
Vocale longhe
E vocale ligure zeneixi peuan ëse ascì longhe, e inte sto caxo se prononçian squæxi comme se fïsan dogge.
I segni che serve à marcâ e vocale longhe (i doî ponti e l'açento de longhessa) se scrivan solo quande servan à levâ de ambiguitæ inta prononçia, e coscì:
Consonante
Pe tutto o resto un o peu piggiâ pe regola i critëi de l'italian.
Vicolungo
Vicolungo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Anconn-a
Anconn-a a l'è unn-a çitæ de 100.861 abitanti (2016), capolêugo da provinsa de Anconn-a e da región Marche.
Descriçion e stöia
A seu scìndica, Valeria Mancinelli, a l'é stæta elezûa "scìndico do mondo 2018", segondo o World Mayor Prize.
Çìmma a-a zenéize
thumb|300px|right|Çìmma a-a zenéize Se sa ch'a-i Zenéixi ghe piâxe resparmiâ. Se sa che i Zenéixi són sparagnìn. In maxelâ o l'êa ûzo dî: chi no se càccia vîa nìnte. Dötræ pàrte da béstia, prezénpio, cómme e çervélle e-e cógge, no són goæi agradîe da-e cazànn-e, e a strìscia da pànsa - mòlla a tocâla - ma tròppo mâgra p'êse brostolîa e stóppa se bogîa - a restâva in sciô bànco. Tùtti i maxelæ gh'àn in cotéllo co-a làmma làrga e apisûa. Quéllo maxelâ zenéize de prìmma - do quæ a stöia a no dîxe o nómme, ma fòscia, s'o l'àiva agùggia, fî, téia de lìn e pontaieu o poéiva êse 'na dònna - o l'à tagiòu 'n lóngo tòcco de pànsa do vitéllo, o l'à cegòu in doî e o l'à cuxîo tùtto in gîo con do spâgo, faxéndone 'n sachétto de fórma quadrâta avèrto inte 'n cànto. O l'à inbotîo de càrne tritolæ e de gùsti, o l’à cuxîo l'ùrtimo cànto, o l'à ingugéito a càrne inte 'n pànno de lìn giànco e o l'à mìssa a bogî: quéllo che l'é vegnûo fêua l’é stæto a çìmma a-a zenéize (in italiàn: Cima alla genovese).
A Çìmma
Etimologîa: con tùtta probabilità a l'é stæta ciamâ coscì perché o l'é 'na çìmma de vivànda, de pitànsa, coscì cómme dìmmo çìmma d'òmmo de 'n òmmo bón, ò sæ 'n mangiâ da rè! A çìmma o l'é ascì a zöna dâ-arénte a l'oêxìn de quarcösa e poriæ dâse chi-â paròlla a se riferìsce a-o fæto chò-u sachétto o l'é cuxîo, o gh'à l'oêxìn.
Rigoàrdo a-o nómme do sàcco fæto co-a pànsa do vitéllo, o l'é ciamòu inte tànti nómmi: sàcco, sachétto, scòrsa, stàcca ò senpliceménte çìmma.
Vertemate con Minoprio
Vertemate con Minoprio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Çìmma a-a zenéize
A Çìmma
O l'é 'n piâto da cuxìnn-a pövia e ch'o dêuvia pàrte do vitéllo scartæ da-a preparaçión pe-e töe rìcche. L'azónta de èrbe aromàtiche (i coscidîti gùsti), da-i fòrti profùmmi e savoî - tùtte frésche e che se trêuvan inti òrti ò inte tære no coltivæ da Rivêa lìgure, levòu i ciöi de ganéufano - dîxan che l'òrìgine de sta pitànsa o se pèrde inta grànde tradiçión da cuxìnn-a italiànn-a do Rinascimento, quànde e càrne êan farçîe con mescciûe tritolæ, fæte de càrne d'âtre béstie, mescciæ a verdûe frésche e aromatizæ a ræo con dröghe, nostrànn-e ò che ne vegnîvan da-i pàixi aziàtichi.
San Gioan (Tæraneuva e Labrador)
San Gioàn (in ingléize: St. John's) a l'é a capitâle da provinsa canadeize de Tæraneuva e Labrador.
Çìmma a-a zenéize
A Çìmma
L'ûzo de servî sto piâto, câdo, ò fréido o giórno dòppo, o l'é 'n'âtra prêuva da sò antîga òrìgine, quànde e dröghe - alôa i frîghi no gh'êan - alongâvan o perîodo de consumaçión de pitànse, spécce quélle de càrne e di dôsci. Ghe n'é de tùtte e ràzze che dipéndan da-a disponibilitæ d'ingrediénti e da-o gùsto personâle.
Yemen
thumb|right|200px|A bandêa do Yêmen thumb|right|200px|A poxiçion do Yêmen in sciâ carta giögràfica Yêmen - Nomme ofiçiâ: الجمهورية اليمنية - Al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah, stato de l'Asia sùd-ocidentâle, a sò capitâle a l'é Sanaa.
Çìmma a-a zenéize
Döze pe 8/10 persónn-e
- 1.200 gràmmi (in chìllo e doî ètti) de pànsa de vitélla avèrta a sàcco; - 100 gràmmi de pórpa de vitélla tritolâ; - 80 gràmmi de tetìnn-a de vitélla; - 1/2 çervéllo de vitélla e 'n lacétto; - pöchi tochétti de filétti de vitéllo; - dôe cógge de vitèllo; - 50 gràmmi de bitîro; - pigneu, pèrsa e âtre dröghe a piâxéi; - quàrche cugiâ de formàggio piaxentìn gratòu; - 8 êuve; - 'na brancâ de poîsci e unn-a de fónzi sécchi prìmma bagnæ e dòppo spremûi pe levâghe l'ægoa; - 1 spîgo d'àggio frésco piòu e sciacòu; - sâ quànte bàsta; - 2 lîtri de bròddo vegetâle.
San Gioan (Tæraneuva e Labrador)
A gh'à 108.860 abitanti (into 2016).
Çìmma a-a zenéize
Preparaçión
O sachétto de vitéllo o dêv'êse lavòu e lasciòu a stisâ e dòppo sciugòu co-in pànno giànco. Pò-u pìn fâ pigiâ o brostolîo into bitîro a tùtte e âtre càrne, e dòppo menisâle in sciô tagiòu, A pórpa, o lacétto e a tetìnn-a l'é mêgio tagiâle fìnn-e fìnn-e; in quànte a-e âtre càrne se pêuan menisâ in mòddo ciù gròsciolàn, Inte 'n tiàn, no in sciô fêugo, métighe e càrne e azónzighe i poîsci, i pigneu, l'àggio, a pèrsa e i fónzi. Da pàrte sbàtte e êuve e unîle a-o conpòsto, a frèido, de lóngo remesciàndo con delicatéssa. Azónze a sâ, o piaxentìn gratòu e-e âtre dröghe a piâxéi. O conpòsto o dêve êse remesciòu con gàibo, in mòddo da òtegnî 'n inpàsto mòrbido, co-o quæ inpî o sachétto da pànsa do vitéllo, pe i 2/3 da sò capaçitæ. Cuxî con do fî giànco rexisténte, inghéugge a çìmma inte 'n pànno de lìn giànco sterilizòu e cuxî l'oêxìn. Coscì bén ligâ, a càrne a dêv’êse aposâ into bròddo de verdûe câdo, ma no bogénte. Lasciâla bogî pe 'n'ôa sénsa covèrcio e pe âtre dôe  ôe co-o covèrcio, e ponzigiâla ògni tànto  co-în’agùggia gròssa  pe fâghe sciortî l’âia. Levâ da-o bròddo, a saiâ ìnscia cómme 'n balón. Sénsa desligâla a se dêve métte sótta ’n péizo, pe fâghe  pigiâ a fórma clàscica (e nòstre madonæ dêuviâvan o færo da stiâ de ghîza). A se sèrve fréida e tagiâ a fetìnn-e. A se peu aconpagnâ con da maionéize ò con da sàrsa vèrde pe bogîi.
Tra e tànte variànti do pìn, unn-a a l'é quésta: conpòsto de tochétti de pórpa de vitélla bogîi, poîsci za bogîi, porsémmo, piaxentìn gratòu e 'na caròtta bogîa e tagiâ in mòddo gròsciolàn.
E dæto chi-a Çìmma a l'é poexîa, vò-u li comm'o l'à cantâ o poêta zenéize Àldo Acquarón (1898-1964): «A Çìmma pìnn-a» Comm'a se fa? Mæ câo... l'é 'na paròlla! L'é cómme definî a feliçitæ. Ghe veu ténpo, paçiénsa, abilitæ 'na scòrsa de vitélla sotî e fròlla,
Collegno
Collegno o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Sperlonga
Sperlonga o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Sant'Omobono Terme
Sant'Omobono Terme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|280px|Sant'Omobono Terme, [[aotùnno 2020|centro]]
Manifestaçioîn
thumb|230px|[[Moto Cross a Sant'Omobono Terme, 2007|centro]]
Yellowknife
Yellowknife (in zenéize: cotéllo giâno) a l'é a capitâle e ùnica çitæ di Teritöi do Nòrdòvest. A gh'à 19.569 abitanti (into 2016).
Łobez
Łobez o l'è 'n pàize da provinsa de Zachodniopomorskie in Polonia de 10,066 abitànti. Scin'a-o 1945 Łobez a l'é stæta 'na çitæ tedésca conosciûa co-o nomme de Labes.
Stöia
Into Marso do 1945, in sciâ fìn da Segónda Goæra Mondiâle, l'ezèrcito rùscio o l'à conquistòu Labes e o l'à bruxòu e destrûto 'na gròssa parte do céntro da çitæ. In pitìn dòppo l'òcupaçión da parte de L'Armâ Róssa, Labes a l'é stæta missa sótta l'aministraçión polàcca. I Polàcchi se són instalæ inta çitæ, a ciù parte di quæ a ne vegnîva da-e zöne a levànte da lìnia Curzon ch'êan chéite inte màn de l'Unión Soviética cómme parte do «"Spostaménto òcidentâle da Polònia". I abitanti tedéschi de Labes che no êan scapæ, són stæti ò mandæ vîa ò sfolæ. Dòppo che l'aministraçión polàcca a n'à pigiòu posèsso, a-a çitæ gh'àn cangiòu o nómme in Łobez.
San Zenone al Po
San Zenone al Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Sciria
thumbnail|destra|200px|A poxiçión da Scìria in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: الجمهورية العربية السورية - Al-Jumhūriyyah al-'Arabiyyah as-Sūriyyah, stato de l'Asia sud-oççidentâ indipendénte da-o 1945, a seu capitâ a l'é Damasco.
Descriçion e stöia
A Scìria a l'é ferîa a-o contìnoo da 'na sangoinôza goæra civîle ch'a l'é començâ into 2011.
Stati de l'Oçeania
Stati co l'indipendença
Ancheu l'Oçeania a l'è compòsta de dozze paixi co l'indipendença (tra parentexi a capitâ):
Marchirolo
Marchirolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
San Martino del Lago
Architetûe religiôze
thumb|300px|Caruberto (San Martino del Lago), Santuâio de Santa Marìa Nasçente|centro
Stati de l'Oçeania
Domini d'ätri paixi, teritöi sensa indipendença
Tra parentexi a naçion da quæ dipéndan
Piüssu
Piüssu (in italiàn: Piuzzo) l'é 'n paìze pcinéin inta Pruvéincia 'd Lisandria, inte l'Òta Val Burbàia.
Descriçión e stóia
Piüssu l'é 'na fraçión id Cabela. A Piüssu ei dialettu e a cüséin-a són principalmainte lìguri.
Vinzaglio
Vinzaglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Zanetin Odon
miniatura 175px|miniatura|right|O stemma de casa Odon-a Zanetin Odon (Zena, 1626 – 1698) o l'è stæto o 124° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 11 luggio 16 luggio 1677 a-o 16 luggio 1679, o setantenœuveximo co-a càrega biennâ.
Colleretto Castelnuovo
Colleretto Castelnuovo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1870
thumb|500px|center|[[Pio IX a chiàssa San Pê, 25 arvî 1870]]
Euröpa
thumb|250px|center|[[Çimitêio Père-Lachaise, Monuménto a-i cadûti da batàggia de Pariggi 1870, 1° arvî 1873]]
Villa Guardia
Villa Guardia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Architetûe civîli
300px|thumb|Villa Guardia, a Villa Mugiasca|centro
Tànnôu
miniatura|300px|O Tànnôu a-o [[Punte d'Nova|Ponte de Nava]] O Tànnôu (Tànau, ò Tànaru, Tànaɹu ascì, Tane a Garesce, Ton-no ò Tonno a Ormêa, Tana o Tani in piemónteise, Tànaro in italiàn), l'è in sciùmme da Liguria e do Piemonte, l'è anche o afluénte magiô de drîta do Pò.
Descriçión
O nasce a-o confìn tra a Ligùria e o Piemónte, precizaménte tra Ormêa (CN) e Coxe (IM) da-a confloénsa tra i torénti Tanarello e Negron.
A l'è un di magiôi sciùmmi d'Italia: sèsto de longhessa depoî Pò, Àdige, Téivie, Adda e Oglio, e quàrto per baçî idrografîco depoî Pò, Téivie e Àdige.
Però se se consciderâ a longhessa do percórso che fa da-a vivàgna fin a-o Mâ Adriatego, o l'è o sciùmme ciù lóngo d'Italia.
Afluenti
O grósso baçin do Tànnôu o conprénde ina lónga sêie de afluenti:
814 a.C.
thumb|350px|center|Jéhu, rè d'Israele (?-814 a.C.), prostròu davànti a-o rè assìro [[Salmanazar III, into l'Obelisco néigro (British Museum)]]
Anni 1810
thumb|300px|center|Màppa do Nord América 1810-1816
Scandolara Ravara
Scandolara Ravara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Sannazzaro de' Burgondi
Sannazzaro de' Burgondi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
1º mazzo
O 1º mazzo o l'é o 121° giórno de l'ànno (122° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 244 giórni a-a fin de l'ànno.
Spigno Saturnia
Spigno Saturnia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Giögrafîa
thumb|290px|Spigno Saturnia, a vivàgna de Capodacqua|centro
Aostin Spinnoa
miniatura|Ritræto de l'Aostin Spinnoa 113x113px|miniatura|O stemma de casa Spinnoa Aostin Spinnoa ò Spinnora (Zena, 1624 – 1692) (it: Agostino Spinola) o l'è stæto o 125° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 29 luggio 1679 a-o 29 luggio 1681, l'otanteximo co-a càrega biennâ.
Arbâ
Arbâ o l’é un quartê rescidensiâ do commun de Zena, poxiçionou à levante da çittæ antiga e de quello da Foxe. Fin a-o 1874 o l’é stæto un commun indipendente co-o nomme de San Françesco d'Arbâ. A-a giornâ d'ancheu, assemme a-i quartê da mæxima Foxe e de San Martin d'Arbâ, o forma o Muniçipio VIII da çittæ de Zena (Medio Levante).
Sarnico
Sarnico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Arbâ
Fin da-o secolo sezze o l’à dæto abergo à de ville tra e ciù avvoxæ da Repubrica, deuviæ da-e famigge patriçie pe-o villezzo de stæ.
Territöio
O quartê d’Arbâ o comprende a parte ciù a-o meridion da colliña ch’a pòrta o mæximo nomme, urtima porçion de l’ertua ch’a dividde e vallæ di riæ Besagno e Sturla. A colliña a finisce in sciô mâ con de erte scuggee che chì e lì abergan de ciazzette donde in antigo se poeiva arrivâ solo co-o passâ pe de streite creuse tra òrti e giardin. Ancheu, in cangio, a linia de mæña a l’é percorsa do tutto da-o longomâ de corso Italia. L’antiga çircoscriçion a comprende a ciù parte do territöio de l’antigo commun de San Françesco d’Arbâ, con l’ecceçion de fraçioin de Borgo Pilla e de unna parte da ciaña do Besagno (oua do tutto urbanizzâ e compreisa into quartê da Foxe) e Vernasseua, antigo borgo de mainæ che ancheu o l’é parte do quartê de Sturla.
Pöubiu
Pöubiu (in zeneize: Peubbio, in italiàn: Pobbio) l'é 'n paìse pcinéin, do comùn de Cabela, inta Pruvincia 'd Lisàndria, inte l'Òta Val Borbàia.
Descriçión e stóia
Pöubiu l'é 'na fraçiùn id Cabela. A Pöubiu ei dialettu e a cüsìn-a sun principalmainte lìguri.
Marnate
Marnate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Giögrafîa
thumb|270px|Marnate, l'Olona|centro
Anni 1800
thumb|350px|center|[[Bartolomeo Pinelli, Saltarello romano, acquarèllo, 1807-1808]]
Polena
Una polena a l'è una decoraziôn de legnô dô Barco a veia, spessô a fôrma de figüa femminile o de animale, che a se trövava in sce a prua de navi da ô XVI secôlô a ô XIX secôlô. A pratica a l'è stæta intrôdotta inisialmente in ti galeôin, ma anche navi ciü antighe aveivan de spessô de decoraçiôin in ta prua.
Cômme tante atre decoraçiôin dô tempô a polena a l'aveiva ô scopo de indicä ô nômme da nave che a a portava a persônne che no saveivan lezze (anche se, a vottte, in te una mainea contorta), pe de ciü a l'aveiva ô fin de môsträ a ricchessa e a forsa dell'armatô. In tô periodô Barocco çerte navi vantaven polene gigantesche, pesanti diversci tônnei; a votte ne portaven finna due, una pe ogni latô dell'erbô de bômpressô. E grosse polene, essendô scôlpie in tô legnô massicciô e essendô pôsiçiônê in sce a punta dô scaffo, aveivan un effettô negativô in sce e capaçitæ de navigaçiôn de navi. Questô, e i côsti erti de realizzaziôn, portian in to XVIII secolo a fä de polene môltô ciü piccinne e adreitüa a eliminale in tô secôlô seguente.
Doppô e guere napoleoniche s'è ricominçoô a mette in sce i scaffi qualche polena, ma raffiguraven sôlô di mezzibüsti piccin e no e grosse figüe dövie pe ô passoô. I clipper di anni '50 e di anni '60 dell'Ottôçentô ean in genere dotæ de polene a figüa intrega, ma relativamente piccinne e leggere.
1777
Fæti
thumb|210px|right|[[Venere (divinitæ)|Venere da Câza Giànca, II secolo (Biały Domek - Varsavia) ]]
1920
thumb|400px|center|A Comisción internaçionâle pe-a pâxe, l'Aia, màrso 1920
Fæti
thumb|250px|right|[[Enzo Ferrari, XI Targa Florio, 1920]] thumb|250px|right|[[Pippo Barzizza - Zena, 1920]] thumb|180px|right|VII Olimpiade
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1919-1920 (dòppo Serie A) - Inter
Inovaçión
- 20 arvî - Anversa. Belgio. VII Olimpiade. 40px|border - Gaetano Belloni o goâgna o Gîo d'Italia 1920. - Auckland - Coppa Davis 1920. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Léon Bourgeois Prémio Nobel pe-a letiatûa: Knut Hamsun Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Schack August Steenberg Krogh Prémio Nobel pe-a fìxica: Charles Edouard Guillaume Prémio Nobel pe-a chìmica: Walther Nernst
Lucco Maia Invrea
Lucco Maia Invrea (Zena, 1624 – 1693) o l'è stæto o 126° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 13 agosto 1681 a-o 13 agosto 1683, l'otantuneximo co-a càrega biennâ.
Âtri progètti
}
2 mazzo
O 2 mazzo o l'é o 122° giórno de l'ànno (123° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 241 giórni a-a fin de l'ànno.
Monego de Bavêa
Mónego de Bavêa (in tedésco: München, in bavaréize Minga), çitæ da Germania Meridionâle e capitâle do Land do Stato franco da Bavêa, in scê rîve do sciùmme Isar. Pe inportànsa a l’è a tèrsa çitæ tedésca cómme nùmero de abitànti (quæxi 1.488.000 stàn into comùn, quæxi 1.809.000 co-i contórni e quæxi 2.900.000 inte l’àrea metropolitànn-a). Mónego a l’é famôza pe tùtte e cöse interesànti che gh’é da védde: e rexidénse reâli, i gréndi pàrchi, i sò muzêi, e sò gêxe. Da no ascordâse o folclôre bavaréize ancón asæ visciûo da-i sò abitànti, e, naturalménte, a manifestaçión ciù avoxâ, l’Oktoberfest, dónde a bîra bavaréize (âtra specialitæ do pòsto) a se consùmma a sciùmmi. O Sànto patrón da çitæ o l’é Sàn Bénno de Meißen. Into 2015 in stùdio da socjêtæ de consulénsa mondiâle Mercer o l’à mìsso Mónego de Bavêa a-o quàrto pòsto tra e 20 çitæ do móndo co-a mêgio qualitæ da vìtta.
Marasci
Maràsci (Marassi in italiàn) o l'é in quartê de Zêna ch'o se trêuva inta bassa valàdda do Bezàgno. Comùn aotònomo fin a-o 1873, o l'é òua, co-i sò 46.000 abitànti, unn-a de zöne ciù densaménte popolæ da çitæ. O fa parte do monicìpio da bassa val Bezàgno.
Giögrafîa
O teritöio de Maràsci o l'é scitoòu squæxi tùtto in sciâ sponda sinìstra do Bezàgno, levòu 'na parte, conosciûa comme borgo Ponterótto, ch'a l'é in sciâ drîta. O quartê o conprénde ascì e fraçioìn de Quéssi (colocâ inta valadda do riâ Foezan) e Fòrte Quéssi, che fâvan zà parte do vêgio comùn. Conscideràndo e sò fraçioìn ascì, Maràsci o confìnn-a a nòrd co-i quartê de Stagén, Moâsànn-a e Bâvai, a sud e levànte con San Frutôzo e a ponénte con Castelétto.
Òrìgine do nomme
O nomme "Maràsci" o l'é un di ciù antîghi inte tære zenéixi: a pòula "mar" inta léngoa grêga a gh'à o scignificâto de palùdde, méntre "asc" o vegne da-o lìgure antîgo e o veu indicâ a prezénsa de 'n torénte (gh'é tanti topònimi in Ligùria che finìscian pe "asco"/"asca"). Infæti pâ che inta ciann-a donde ancheu gh'é i quartê da Fôxe e san Frotôzo, a ghe fîse 'n ténpo 'na grande smeuggia sarmâxa ch'arecugéiva l'ægoa do Bezagno (ch'o l'àiva 'na portâ magiô e ciù costànte de òua, scicómme inte l'âta valle gh'êa ciù èrboi che co-e sò réixe trategnîvan l'ægoa) e do Foezàn, che o sfociâva diretaménte into mâ.
E òrìgine
O primmo grùppo de Maràsci o l'é nasciûo into perîodo do Medioêvo: defæti, scibén che se çerchésse de schivâ a palùdde, bezeugnâva pe fòrsa atraversâla pe ariâ inte valàdde do Scréivia e do Trébia, percorìndo a vîa ch'a montâva pi-â valàdda do Foezàn. O l'à coscì pigiòu a forma de 'n insediaménto spantegòu in gîo a-a sò gêxa, Santa Margàita, a quæ a l'é çitâ za da-o XI sécolo e ancheu ascì a raprezénta o cheu do quartê.miniatura|200x300px|A gêxa de Santa Margàita Into XII sécolo o pàize o divêgne sêde de 'n govèrno consolâre e o s'ingrandìsce senpre de ciù, strepàndo tæra a-a palùdde che co-o tenpo a divénta de lóngo ciù picinn-a scin'a-a scentâ. I colegaménti con San Frotôzo e o rèsto de Zêna, però, no én mâi stæti façili a caxon de inondaçioìn do Bezàgno, che scibén portésan terén bon pe coltivâ, àn ciù de 'na vòtta fæto deruâ i ponti e-e stradde che no fîsan in sciâ còsta di monti: o nomme do borgo Ponterótto o fâ defæti riferiménto a-o ponte dîto "ponte do præ Beròldo", ch'o l'ariâva da-arénte a-a gêxa de Santa Margàita, ma che za into 1428 o l'êa conosciûo comme "Ponte Rotto", fòscia pròpio perché caciòu zu da 'n'alovión. Interesànte a l'é a rivalitæ ch'a gh'êa fra i abitànti de Maràsci e Quéssi, dovûa a-o fæto che i primmi êan ranpìn (goèlfi), e i segondi mascheræ (ghibelìn); sta cösa chie a l'à portòu a divèrsci scontri fra i doî pàixi (bezéugna aregordâ ascì che a quelli tenpi Quéssi o gh'àiva ciù abitànti de Maràsci).
A stöia modèrna
Maràsci o l'é stæto scin'a-a l'Eutoçénto in borgo de canpàgna, donde se coltivâva i òrti che fornîvan a-a çitæ òrtàggi e frûta (a pòula "bezagnìn" a pìggia pròpio questa òrìgine); gh'êa anche de rescidénse de famìgge nòbili zenéixi, fra e quæ e ciù avoxæ són e ville Centurione-Musso-Piantelli e Saredo-Parodi, tiæ sciù into Çinqueçénto. Into 1818, co-o domìnio de Napolión, o divénta in comùn aotònomo co-a sêde in ciàssa Romagnôxi, into borgo Ponterótto. L'aministraçión, sorviatùtto co-o scìndico Pêo Montexélli, a megiôa e stràdde e a costroìsce 'n nêuvo ponte in sciô Bezàgno, o quæ o saiâ intitolòu a-o Montexélli mæximo dòppo a sò mòrte, avegnûa into 1864 (ancheu o ponte o se ciamma Ponte Serra). A comensâ da l'anesciòn a-o comùn de Zêna, Maràsci o l'à subîo 'na grandìscima espançión urbanìstica, ch'a l'à portòu da êse 'n pàize de canpàgna a un di quartê ciù popolôxi da çitæ, scancelàndo o vêgio borgo. Into 1898 a vêgne costroîa a nêuva prexón, méntre dozze anni dòppo o Zêna o l'inàogura o canpo de balón. Tra o 1908 e o 1913 a l'é conpletâ a covertûa do Foezàn da-o Ponte Serra a-o Largo Merlo; a covertûa e l'ezagerâ "cementificaçión" do teritöio, àn caxonòu divèrse inondaçioìn, de quæ unn-a de ùrtime e ciù dizastrôze, quella di 4 de novénbre do 2011, a l'à fæto tanti danni e gh'é stæto sei morti ascì.
Traspòrti
Maràsci o l'é colegòu pe mêzo de céleri AMT co-o centro çitæ (staçión Brìgnoe-linìe 14, 47, 82, 84, 356, 480, 482, ciassa De Ferâri-lìnia 37, Caregaménto-lìnia 13) e con l'uspiâ San Martìn (lìnia 48), de quæ e lìnie 13, 14, 48, 480 e 482 perméttan de ariâ ascì a Moâsann-a, Strùppa e Santo Zéuggio. Gh'é anche de âtre lìnie che no sciòrtan da-o quartê, colegàndo e stradde ascì donde i òutobi ciù grendi no pêuan pasâ (381 e 383). E corêe de l'ATP, a-a fin, partìndo da Brìgnoe arîan inti pàixi de l'entrotæra (cómme Torìggia e Gatórna) e a Ciâvai.
Norveggia
Giögrafîa
A Norvéggia a l'é formâ sorviatùtto da-e pàrte de ponénte e setentrionâle da penîzoa scandìnava ciù dötréi teritöi tra i quæ, in particolâ, se pêuan aregordâ l'îzoa àrtica de Jan Mayen e l'arçipélago de Îzoe Svalbard. Pe de ciù l'îzoa de Bouvet, inta región subantàrtica, a l'é 'na dipendénsa da Norvéggia ascì. A naçión a l'à de rivendicaçioìn in scî doi teritöi antàrtichi de l'Îzoa de Pêo I e da Tæra da Regìnn-a Maud. A l'à 'n'àrea totâle de 385.207 km2 e, a-o zenâ do 2022, a sò popolaçión a l'êa de 5.425.270 persónn-e.
A confìnn-a co-a Svéçia, a levànte, pe bén 1.619 km e con Finlàndia e Rùscia a nòrd-èst. A l'à afaciâ in sciô stréito do Skagerrak a sùd, pe mêzo do quæ a l'é separâ da Danimàrca e Régno Unîo. A Norvéggia a l'à 'n'estéiza rîva in sce l'Òcéano Atlàntico e o Mâ de Barents. A prezénsa do mâ a l'infloénsa bén bén o clìmma norvegéize, ch'o l'à de tenperatûe ciù mîti lóngo e sò còste (tànto che inta néutte polâre a-o nòrd de spésso són sôvia i zêro gràddi) e ciù fréide a l'intèrno, scibén che rèstan ciù âte de quélle de âtri lêughi a-a mæxima latitùdine. L'infloénsa do mâ a l'é ànche a càoza da tànta ægoa e néive ch'a càzze in sciô teritöio norvegéize.
A capitâle da Norvéggia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Òslo; e âtre çitæ ciù inportànti són Bergen, Trondheim e Stavanger.
Stöia
O régno de Norvéggia o l'é stæto costitoîo inte l'ànno 872 da l'unión de vàrri stâti ciù picìn, restàndo dónca 'na naçión indipendénte pe ciù de 1.150 ànni. Tra o 1537 e o 1814 o l'à fæto pe cóntra pàrte da Danimàrca-Norvéggia e, da quéllo ànno scìnn-a-o 1905, de 'n'unión personâ co-o régno de Svéçia. A-o sccéuppo da Prìmma Goæra Mondiâle a Norvéggia a l'à diciaròu a sò neotralitæ, evitàndo e devastaçioìn do conflìtto. A despæto de 'n'âtra diciaraçión de neotralitæ fæta a l'inìçio da Segónda Goæra Mondiâle, inte l'arvî do 1940 a naçión a l'à subîo l'invaxón da Germanîa nazìsta, co-a sò òcupaçión ch'a l'é duâ scìnn-a-a fìn da goæra.
A-a giornâ d'ancheu o rè de Norvéggia o l'é l'Harald V da cazàdda de Glücksburg; o prìmmo minìstro o l'é pe cóntra o Jonas Gahr Støre, nominòu inte l'ànno 2021.
Calendäio bizantìn
O Calendäio bizantìn - « L'êra da Creaçión do móndo » (in grêgo antîgo:  Ἔτη Γενέσεως Κόσμου κατὰ Ῥωμαίους,  Ἔτος Κτίσεως Κόσμου òpûre  Ἔτος Κόσμου) òpûre « L'êra bizantinn-a » - o l'é stæto in ûzo inte l'inpêro bizantìn da-o 312, pe a voentæ de l'inperatô româno Constantìn I, e o l'é stæto o calendäio inperiâle ofiçiâle  da-o 988 a-o 1453. O l'é stæto utilizòu in Rùscia ascì, da-o 988 fìn a-o 1699, quànde o l'é stæto abolîo da Pê I de Ruscia, dîto Pê o Grande, ch'o l'à introdûto o Lûnäio Gregorian. thumb|250px|Wenceslaus Hollar (1607-1677), A Creaçión do móndo
Norveggia
Economîa e polìtica
A Norvéggia a l'à svilupòu 'n fórte stâto sociâle, in sciâ bâze do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. O stâto o consèrva de inportànti parteçipaçioìn in di setoî industriâli ciâve pi-â sò economîa, spécce rigoardànti e grénde vivàgne de petròlio, gàzzo naturâle, minerâli, legnàmme, pescòu e ægoa da béive. L'indùstria do petròlio a costitoìsce ciù ò mêno 'n quàrto do PIL da naçión, co-a sò estraçión ch'a l'é coscì inportànte che, a livéllo pro capite, a Norvéggia a l'é o produtô ciù inportànte fêua di pàixi do Levànte. A naçión a l'à o quàrto rédito pro capite ciù âto do móndo, segóndo a Bànca Mondiâle e l'IMF, ò l'unzén, cómme inta scâ da CIA agiornâ a-o 2017 , into câxo séggian pigiæ in conscideraçión i sò domìnni e-e sò dipendénse ascì. A Norvéggia a l'à o ciù grànde fóndo sovràn do móndo, o quæ o l'à 'n valô de 1.400 miliàrdi de dòlari.
Calendäio bizantìn
Descriçion e stöia
A numeraçión di anni a comensâva da-a prezónta dæta da Creaçión do móndo: pe i bizantìn l'anno 1 o l'avéiva inìçio o 1º de seténbre do 5509 a.C.
Norveggia
Economîa e polìtica
A naçión a l'é a-o prìmmo pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno a partî da-o 2009, óltre che tra o 2001 e o 2006 ascì, poxiçión ch'a rèsta pægia ànche into câxo ch'o vegnìsse conscideròu l'ìndice corètto pe-e dizegoaliànse (a-o 2018). Inte l'ànno 2017 a l'é stæta diciarâ naçión ciù felîçe a-o móndo segóndo o World Happiness Report e d'ancheu a l'é a-o prìmmo pòsto inti ìndichi de libertæ e democraçîa, óltre a avéi un di livélli de criminalitæ ciù bàssi do móndo.
A Norvéggia a l'é 'na monarchîa costituçionâle e unitâia, co-a tradiçionâle separaçión di potêri tra Parlaménto (Stortinget), Conséggio de Stâto (Statsrådet) e Màscima Córte (Høyesterett), segóndo quànte o l'é stabilîo in costituçión za da-o 1814. O teritöio norvegéize o l'é spartîo tra doî livélli aministratîvi, ö sæ e contêe e i comùn. O pòpolo Sami o l'à 'n çèrto gràddo de aoto-determinaçión e contròllo in scê sò tære pe mêzo de 'n pròpio parlaménto e de l'Àtto do Finnmark. A Norvéggia a l'à di stréiti ligàmmi con l'Unión Eoropêa e i Stâti Unîi e a l'é un di ménbri fondatoî de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, da NATO, de l'EFTA, do Tratâto Antàrtico e do Conséggio Nòrdico. A l'é un di ménbri do Spàçio Econòmico Eoropêo, da WTO, de l'OECD e de l'Àrea Schengen ascì.
Ottawa
miniatura|271x271px|O panoràmma de Ottawa Ottawa a l'é a capitâle do Canadà, a çitæ a conta 812.129 (2006) abitanti. A s'atrêuva in sciâ rîva drîta do sciùmme omònimo (Ottawa river), mentre in sciâ rîva mancinn-a gh'é a çitæ de Gatinau, Quebec.
San Torpe'
San Torpe' de Piza (29 arvî 68) o l'è un di primmi martiri crestien, protettô di mainæ.
Biografia
Segondo a lezendia Caius Torpetius o nasce' a Piza de famiggia patriççia. O vègne ófiçiâ de l'impiao Neron, cappo da so guardia do corpo e intendente do palaççio.
In ócaxon da çeimonia d'inaoguraçion do tempio de Diaña a Pisa, o cavaggêo Torpe' (convertio a-o crestianeximo da l'apostolo san Paolo de Tarso, a-o quæ o l'aiva fæto a guardia quand'o l'ea stæto prexonê a Romma) o professò a so nœuva fe' inte 'n solo Dê denanti a-o Neron, che invece o l'atriboiva a creaçion do mondo a-a dea Diaña.
L'impiao o gh'ordinò de cantâ un inno a-a groia de Diaña, ma o Torpe' o refuò d'abiurâ a so fe' crestiaña. Neron, furioso, o-o fe' fragelâ, ma a colonna a-a quæ o l'ea attaccao a se stoccò e a l'amaççò o so boia Satellicus. Dapœu o-o dette in pasto a-e bestie feroçe, 'na tigre e 'n lion, ma quelle se gh'accoccion a-i pê. A-a fin o-o feççe degolâ.
O so amigo Andronigo o l'arecuge' a so testa, che into XIII sec. a fu venerâ inta gexa de San Rossô, vexin a Piza.
Neuva Zelanda
thumb|right|200px|A bandêa da Nêuva Zelanda thumb|right|200px|A poxiçión da Nêuva Zelanda in sciâ càrta giögràfica Nomme ofiçiâ: New Zealand in ingleize e Aotearoa ("tæra de longhe nuvie") in maori, pàize de l'Oçeania, a seu capitâ a l'é Wellington.
Descriçion e stöia
Teritöi da Nêuva Zelanda son anche arcunn-e îzoe de l'Oçeania:
Australia
thumbnail|A bandëa de l'Austràlia thumbnail|A mappa de l'Austràlia L ' Australia (nomme ofiçiâ Commonwealth of Australia) o l'è in paise de l'Oçeania e a seu capitâ a l'è Canberra.
A g'ha unn-a sûperfiçie de 7.686.850 km2 e unn-a popolaçion totâle de 20.835.000 abitanti, co-a çittæ ciù popolâ che a l'è Sydney e ätre çittæ importanti son Melbourne, Brisbane e Perth.
A lengua ofiçiâ a l'è l'ingleise.
Ordinaménto do Stâto
Sovràn: Carlo III do Regno Unïo
Primmo Ministro: Anthony Albanese
Sudivixoîn aministratîve
L'Australia a l'è divisa in stati e tæritöi Teritöi de l'Australia son ascì arcunn-e isoe de l'Oçeania
Vocale
miniatura|300x300px|E vocâle, indichæ co-i scìnboli de l'IPA 'Na vocâle a l'é 'n són scilàbico prononçiòu sénsa nisciùnn-a restriçión into træto vocâle. E vocâle són unn-a de dôe clàsse prinçipæ de soìn da vôxe, con l'âtra ch'a l'é raprezentâ da-e consonànte. E vocâle pêuan cangiâ de qualitæ, volùmme e quantitæ (ò longhéssa) ascì. De sòlito són vocalizæ e lighæ inte 'n mòddo stréito a variaçioìn de prozodîa cómme o tón, l'intonaçión e l'acénto, cangiàndo bén bén a còcina ascì.
A pòula "vocâle" a vêgne da-o latìn vocalis, sàiva a dî "da vôxe", e d'ancheu a l'é dêuviâ ségge pe indicâ i soìn vocàlichi che i scìnboli ch'i raprezéntan.
Vocâle inta léngoa lìgure
Chi de sótta gh'é 'na tabélla co-e vocâle de lóngo dêuviæ inta léngoa lìgure. A ògni mòddo, in sciâ bâze da variànte consciderâ, ghe peu êse 'n pitìn de diferénsa, prezénpio aprêuvo a-a conpàrsa da.
Condove
Condove o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Gorfo Paradîzo
miniatura|365x265px|O gorfo visto da [[Avëgno|Avêgno]] O Górfo Paradîzo (in italiàn: Golfo Paradiso) o l'é 'n górfo do Mâ Lìgure scitoòu inta rivêa de levante, pàrte do ciù grànde górfo de Zêna.
O conprensöio do Górfo Paradîzo, pàrte da çitæ metropolitànn-a de Zèna, o l'è costitoîo da l'àrea conpréiza tra o comûne de Zèna a òvest, a Vàl Fontann-a Bónn-a a nòrd e o promontöio de Pòrtofìn a èst. I pàizi chi inclûzi son i segoénti: Bogiàsco, Céive, Söi, Récco, Camóggi e, inte l'entrotæra, Avêgno e Aósci.
Demografîa
O céntro ciù inportànte do Górfo Paradîzo o l'è Récco che, co-i seu ciù de 10.000 abitànti o l'è o ciù popolôzo do conprensöio. Pe estensción o ciù inportànte o l'è Söi, ànpio 13,14 chilòmetri quaddri.
1778
Nasciûi
Nasciûi into 1778
Çìmma de vitélla a-a sanreméize
Sto piâto, a Çìmma de vitélla a-a sanreméize, caraterìstico de Sanrémmo, o l'é 'na variànte da Çìmma a-a zenéize.
Döze pe 8 persónn-e
- 1.200 gràmmi (in chìllo e doî ètti) de pànsa de vitélla avèrta a sàcco; - 130 gràmmi de çervélla de vitélla; - 80 gràmmi de bitîro; - pàn gratòu; - formàggio piaxentìn gratòu; - 'na çiòula, 'na caròtta e 'na còsta de sélou; - in masétto de porsémmo; - 2 êuve; - 2 ciödi de ganéufano - 1 spîgo d'àggio frésco - dôe fêugge de leitûga; - êuio d'òiva - sâ e péivie.
Preparaçión
Infriciâ i ciödi de ganéufano inta çiòula e métila a bogî inte 'na pignàtta con drénto doî lîtri d'ægoa, insémme a-a caròtta, a-o sélou menisòu, a-o masétto de porsémmo e a l'àggio. Pasâ a çervélla sótta l'ægoa corénte, levâghe e pelétte e dòppo tagiâla con tànta delicatéssa. Métte i tochétti de çervélla inte 'na copétta, azónzighe 'n cugiarìn de pàn gratòu, doî cugiæ de piaxentìn e-e féugge da leitûga tagiæ a strìsce. Azónze a sâ e o péivie e remesciâ o conpòsto con delicatéssa, dòppo métilo into sachétto, serâne l'avertûa con do fî fòrte giànco.
Métte a çìmma into bròddo de verdûe ch'o bógge e lasciâla chêuxe pe 2 ôe. Scoâla e métila a refreidâ sótta 'n péizo, scìnn-a-o giórno dòppo.
Prìmma de servîla, tagiâ a çìmma a fétte, pasâle prìmma inte êuve sbatûe e dòppo into pàn gratòu e frìzile inte l'êuio e bitîro za deslengoæ in sciù fêugo.
Sta çìmma a se peu servî, câda ò fréida, sénsa frìzila: a fritûa a sèrve a cangiâ o savô, ma a conservâla ascì.
Cianûa padann-a
U Nômme
U nômme pâ che ghe l'han dæto i Çelti-Ligûri (Padus da u Latin che u derìva da Bhedh che u vœ dî scavâ).
1919
thumb|400px|center|[[Tratâto de Versagge, 1919]]
Fæti
thumb|250px|right|[[Gabriele d'Annunzio a Fiume, 1919]] thumb|150px|right|Costante Girardengo, 1919
Arte
thumb|150px|right|[[Amedeo Modigliani (12 lûggio 1884-24 zenâ 1920), Aotoritræto, 1919 (Museo de Arte Contemporânea da Universidade de São Paulo Braxî)]]
Sport
- O se tegne tórna o Gîo d'Italia e Costante Girardengo o goâgna a conpetiçión de sto ànno. - Sydney - Coppa Davis 1919. Vincitô: Australasia.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Thomas Woodrow Wilson Prémio Nobel pe-a letiatûa: Carl Spitteler Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Jules Jean Baptiste Vincent Bordet Prémio Nobel pe-a fìxica: Johannes Stark
Scanzorosciate
Scanzorosciate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Scandolara Ripa d'Oglio
Scandolara Ripa d'Oglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Abbadia Lariana
Abbadia Lariana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Bangladesh
thumb|right|200px|A bandëa do Bangladesh thumb|right|200px|A poxiçión do Bangladesh in sciâ càrta giögràfica Bangladesh (Nomme ofiçiâ: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ - Gônoprojatontri Bangladesh), stato de l'Asia meridionâ indipendente da-o 1971, a seu capitâ a l'é Dhaka.
Marzio (Italia)
Marzio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Rondaninn-a de mâ (Sterna Hirundo)
Descriçión
Con 'na longhessa de 35-37 citti conpreiso a côa forcûa e 'n'apertûa alâre de 75-80 citti a l'à in xêuo agile ch'o s'avixìna a quello de rondaninn-e, da chie o nomme Rondaninn-a De Mâ.
Difuxón
Öxello migratô, o l´é prezénte in scê coste de mâ e laghi de tutta Eoröpa; in Italia se concentran inte l'Érto Adriatico lagùnn-e Venete, Veneçia Giûlia; pàssan l'iinverno in Africa òcidentâle e meridionâle -da Agósto a Novembre, dòppo a riproduçión xeuan verso l'Africa, fra Màrso e Màzzo vegnan de ritórno verso e zòne de nidificaión.
«''Zona meridionale del circondario di Savona, (..) Sterna fluviatilis, Ciumbin. Alquanto scarsa in primavera.''
Riproduçión e ritoâle d´acobiaménto
O màsccio o sedûe a femina co'n pescio into becco. Tra a fin d' Arvî e meitæ de Zùgno fàn o nîo in zòne ùmide sarmaxe, salìnn-e lagùnn-e, valli da pésca; a femina a depónn-e da 1 a 3 êuve, incobaçión 21-22 giorni, i polìn xêuan dòppo 25-26 giorni ch'én sccioîi.
Nutriménto
A rondaninn-a de mâ a se nùtre prinçipalménte de pesci ch'a l'indivìdoa xêuando, a se férma in âia,o coscì dîto "spirito santo" e ch'a i catûra co'n tùffo a pìcco inte l'ægoa.
Spêce scìmile
Sterna hirundo e a rondaninn-a côa giànca (Sterna Paradisea -Pontopiddan 1763) en squaæxi pægie. A rondaninn-a côa giànca a l´à o becco ciù cùrto tutto rósso, côa clù lónga. A l´é conosciua percöse a fa ´na migraçión ben ben lònga, da e zòne Àrtiche dónd 'a nàsce a-e Antartiche, da l'estæ do Pòlo Nord a quella do Pòlo Sud: 70.000-80.000 chilometri. Iregolâre de pàsso a l´é stæta segnalâ da-i "Birdwatching" de Ligùria e Vèneto.
A rondaninn-a de mâ gròssa (Hidroprogne Caspia - Pallas 1720) a l'é ciù grànde -50 cìtti de longhessa.
Bhutan
thumb|right|200px|A bandêa ofiçiâ: o giâno o raprezénta a monarchîa, o cô de çetrón a religión budìsta, méntre o drâgo o l'é o Bhutan (conosciûo ascì comme "tæra do drâgo"). thumb|right|200px|A poxiçión giögràfica do Butàn. Butàn (Nomme ofiçiâ: འབྲུག་ཡུལ - Druk Yul), stâto de l'Asia meridionâle fondòu into 1907, a sò capitâle a l'é Thimphu.
Timor Leste
thumb|right|200px|A bandêa de Timor Leste right|thumb|150px thumb|right|250px|A poxiçión de Timor Leste in sciâ càrta giögràfica Nommi ofiçiæ: República Democrática de Timor-Leste in portugheise e Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e in tetum, paize de l'Axia indipendente da-o 20 de mazzo do 2002, a seu capitâ a l'é Dili.
Fiji
thumb|right|200px|A bandêa de îzoe Fiji thumb|right|200px|A poxiçión de îzoe Fiji in sciâ carta giögràfica Îzoe Fiji ò Fîgi, nomme ofiçiâ: Republic of the Fiji Islands in ingleize e फ़िजी - فِجی in hindustan e Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti in fijiàn, pàize de l'Oçeania, a seu capitâle a l'é Suva.
3 mazzo
O 3 mazzo o l'é o 123° giórno de l'ànno (124° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 242 giórni a-a fin de l'ànno.
Ventotene
Ventotene o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Corio
Corio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
1918
thumb|400px|center|A [[Batàggia do Piave, zùgno 1918]]
Fæti
thumb|250px|right|O mortâ ciamòu Bertha thumb|250px|right|[[Gabriele D'Annunsio into sêu xêuo sôvia Vienna, 1918]]
Sport
-O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Primma Goæra Mondiâ pé o quarto ànno consecutîvo.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a fìxica: Max Planck Prémio Nobel pe-a chìmica: Fritz Haber
Africa Orientâle Italiann-a
miniatura|400px|A divixón teritoriâle de l'Àfrica Orientâle italiànn-a (1936-[[1941)]] L'Àfrica Orientâle Italiànn-a (sìgla A.O.I.) (Africa Orientale Italiana in italiàn) a l'êa a denominaçión ofiçiâ di posediménti coloniâli italiann-i sótta o Régno d'Itàlia (dîto Inpêro Italìan ascì), into Còrno d'Àfrica, proclamâ da Benìto Mussolini o 9 màzzo do 1936 dòppo a conquìsta italiann-a de l'Etiòpia.
L'Àfrica Orientâle Italiànn-a a conprendéiva l'ecs Inpêro etìope e e colònie de l'Eritréa e da Somàlia Italiann-a. A l'êa divîza in sêi governatoræ: Governatoròu de Amara, Governatoròu de l'Eritrea, Governatoròu de Harar, Governatoròu de Galla e Sidama, Governatoròu do Scioa e Governatoròu da Somalia.
A-a giornâ d'ancheu i teritöi són parte de l'Eritréa, de l'Etiòpia e da Somalia, e sto pasòu de colonizaçión o l'à incîzo ségge pe-a coltûa ségge pe-o difìçile svilùppo polìtico di quélli pàixi.
Scopa (Italia)
Scopa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Airuno
Airuno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Cobelétti
thumb|250px|right|Cobelétti co o stànpo I cobelétti (ò gubeletti, ò goboletti in italiàn) són di beschéutti de pàsta fròlla, pìn de marmelâta. Són di dôsci picìn, tìpichi da Rivêa de Ponénte, da Zêna a-a Provìnsa de Savónn-a; són gustôxi, gh'àn pöchi ingrediénti e se fa fîto a preparâli.
A marmelâta a peu êse de çêxe, de bricòcoli e de méi cotògni. Se pêuan gustâ in particolâ a Cogoeuo, a Finâ e a Rapàllo, dónde l'é stæto creòu o Cobelétto de Rapàllo ch'o l’à avûo a denominaçión d'òrìgine (DCO), into 2012. A confitûa dêuviâ a Rapàllo a l'é, asolutiscimaménte, de méi cotógni. A Zêna se gùstan pi-â fèsta de Sant'Agâ, a-i 15 de Frevâ.