cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caistria
Mentre in precedença e caistrie ean ligæ prinçipalmente a di cicli naturæ, into Medioevo e l’Etæ moderna se veificò in scingole aree de l'Œüropa de caistrie provocæ ascì da-e speculaçioin di propietai fondiai. O peigo de caistria o fu scin da l'Etæ antiga a-o centro de prócupaçioìn di aministraçioin pubbriche, che a-o riguardo alestin di scistemi de controllo di prexi e de vendie carmiæ de cereali e atri ben alimentari. S'aregorda çerte caistrie epocale, comme quella do 1315-17 e, ciu tardi, quella do 1590-92. Inte sti caxi chie, pe de ciu, e caistrie e a conseguente denutriçion da popolaçion favoin o sviluppo d'epidemie de pæsta ò d'atre maotie infettive. L’evoluçion econommica començâ co-a Rivoluçion industriâ a l'ha reizo meno frequente e caistrie e a i ha concentræ inte çerte parte do cianæa. A caistria do 1877 in Ciña a l'aviæ provocao 9 mioin de morti; sempre inta Ciña quella do 1929 into Hunan a caozò 2 mioin de morti. In India do 1876-78 ghe fu 5 mioin de morti e atretanto destrutiva a fu, tra i atre, a caistria into Bengalla do 1942-45. Inte l'Œüropa ocidentâ, i urtime vee caistrie gh'han avuo lœugo into 1709 (França, Inghiltæra, Scoççia), ma into 1845-49 ascì in Irlanda (evento caozao tra l’atro da 'na crixi inta produçion de patatte dovua à 'n'infeçion da peronospera) e diando a segonda guæra mondiâ. Inte l'Œüropa orientâ e caistrie fun assæ ciu frequente: graviscima quella inte l'Union Soviettica staliniaña do 1932-33, ch'a l'afrisse ciu de 40 mioin de individdoi e a caozò circa 7 mioin de morti. A caistria ciu grande do vinteximo seccolo e foscia a ciu grande de sempre a fu quella cineize do 1958-1961 aprœuv'a-o "Gran botto in avanti" do Mao Zedong con stimme che van dai 15 a-i 55 mioin de morti. O stato de caistria acuta o s'è fæto dapœu ciu ræo (Biafra 1968-70, Bengalla 1971, Etioppia 1973, Bangladesh 1974) e, e ciu votte, specce in Axa e Affrica, o l'è stæto provocao da-i squilibbri tra-a popolaçion e-e rissorse, da-a forte dipendença de l'agricortua, da-e particolæ condiçioin climattiche ch'han determinao tanto de brusche cheite inte l'amontâ mezan di ben alimentari (prez., pi-a seççia) quanto de locale diminuçioin di redditi agriccoli e de grave dificortæ into scangio di ben existenti insci-o mercao.
L’anallixi econommica de caistrie a l'ha riçevuo 'n importante contributo da-a riçerca do premmio Nobel pe l’economia A.K. Sen, o quæ o l'ha rilevao comme o frazzo, sciña drastico, da produçion çibea o no fornisce 'na spiegaçion sodisfaxente de caistrie inte 'n’economia de scangio. Quello che invece o l'è delongo determinante o l'è o colasso di ‘tittoli de scangio’, i oportunitæ oferte da-o mercao à 'n individdo de scangiâ merçe con çibbo. A perdia de tæ tittoli da parte dœu'n ò ciu groppi ocupaçionæ a pœu generâ, comme s'è veificao into Bengalla into 1974, 'na caistria sciña in assença de 'na diminuçion da disponibilitæ alimentâ. Di inçentivi econommichi che faççan cresce produçion e reddito e di incentivi polittichi fornii da-a democraçia, comme l’existença de partii d’opoxiçion che possan mette sotta acuza o governo e de 'na libbera informaçion, gh'han un rollo importante into prevegnî e contrastâ e caistrie.
Inta gran parte do mondo, specce inte zone tropicæ, anche in assença de caistria i ommi sofran ancœu d'ipoalimentaçion e de mânutriçion, e in particolâ de mancança de proteiñe, da-a quæ deriva 'na deboleçça generâ e despæge carençe speciffiche.
Into 2009 s'è carcolao chi-a famme a l'afrizeiva un miliardo de persoñe.
Staçión da Céive
A staçión da Céive (in italian Stazione di Pieve Ligure) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1922, a l'e a-o serviçio do comùn da Céive de Söi inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión da Céive a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Enéide
L'Enéide (in latìn: Aeneis) a l'é 'n poêma épico, scrîto tra-o 29 e-o 19 a.C. da-o poêta latìn Virgìlio, ch'a cónta a stöia de l'eröe troiàn Enêa dòppo a distruçión da çitæ de Tröia.
Contegnûo
Enêa, scapòu da-a çitæ de Tröia in sciàmme, o razônze e còste de Cartàgine, dôve o l'é òspitòu da-a regìnn-a Didón. A dònna a s'inamôa de l'eröe, ma quésto o vêgne reciamòu da Zôve, perché o dêve rispetâ o voéi do destìn e arivâ in Itàlia: cosci lê o repìggia o seu viâgio e-a regìnna a se soîcîda dòppo avéilo maledétto.
Òpie inspiræ a l'Enéide
Rigoàrdo a-a letiatûa zenéize, Nicolìn Baçigalô o l'ha scrîto l'òpia "Eneide, ricordi di un reduce troiano in dialetto genovese", ch'a repìggia a stöia de l'Enéide de Virgìlio con træti umorìstici e sarcàstici ànche cóntra personàggi da Zêna di seu ténpi.
Giarole
Giarole o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Söi
A staçión de Söi (in italian Stazione di Sori) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Söi inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Söi a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Štasiun dë Tenda
A štasiun dë Tenda, (ën lengua fransesa Gare de Tende, en italiàn Stazione di Tenda) la è üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja la cumüna de Tenda ën ra pruvincia d'Nissa.
Štòia
Üverta dar 1913, la è avüa ën Italia anant ru sëtèmbrë 1947, dopu ru Tratà d’ paaž, sciür tròs entra Vievura e Ra Piena, ra situasiun pulitica la è avüa mudificàa, cun ru tròs ëntaramént en Fransa.
Grognardo
Grognardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1180
thumb|350px|center|[[Zena, Coménda de San Gioàn de Pré, fondâ into 1180]]
Staçión di Muinétti
A staçión di Muinétti (in italian Stazione di Mulinetti) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Récco, pe-a fraçión co-o mæximo nomme, inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión di Muinétti a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Guazzora
Architetûe religiôze
thumb|280px|Guazzora, Gêxa de Santa Marìa Asùnta|centro
Zaza
I Zaza (conosciûi cómme Kirmanc, Kird ò Dimili ascì ) són 'n pòpolo ch'o vîve inta Tùrchia òrientâle (Anatòlia), in mòddo particolâ inte provìnse de Tunceli e Bingöl. A léngoa parlâ da quésta popolaçión a l'è o zazaki. Tanti Zaza se conscìderan comme cùrdi e són descrîti da quarche studiôzo comme parte de l'etnìa cùrda.
1182
thumb|500px|center|[[Urban IV e l'abòu de Herkenrode, miniatûa, 1363 (Provinciale Bibliotheek Limburg - Belgio) ]]
Eraclito
Eraclito (in grêgo antîgo: Ἡράκλειτος; Efeso, 535 a.C. – Efeso, 475 a.C.) o l'é stæto 'n filòzofo grêgo, outô de l'òpia "In sciâ natûa" (Περί Φύσεως).
Penscêo
O penscêo de Eraclito o l'é particolarménte difìçile da conprénde a càoza de condiçioìn da seu òpia, da quæ ne rèsta sôlo di framénti, ma ànche pe-o seu stîle ermético, scìmile a quéllo di òràcoli, raxón pe-a quæ lê o l'é stæto pròpio ciamòu "o Scûo" (ὁ σκοτεινός).
Dormiénti e adésci
Eraclito o divìdde i òmmi in dormiénti e adésci, in bâze a-o fæto che s'acòrzan o no chò-u móndo o l'é governòu da-o logos (λόγος "pòula, discórso, raxón").
A lézze do divegnî
O móndo in etèrno cangiaménto o l'é paragonòu a 'n sciùmme ch'o pàssa: a l'aparénsa a realtæ a rèsta ùnica e de lóngo pægia, ma a se renòva e-a se trasfórma in continoaçión.
O cangiaménto do móndo o l'é cosci regolòu da-a lézze do divegnî, dîta ànche do panta rhei (πάντα ῥεῖ "tùtto o pàssa"): tùtto o pàssa cómme l'ægoa de 'n sciùmme, levòu a lézze mæxima, ch'a l'é sénpre pægia:
L'òrìgine de tùtto
In Eraclito l'arché (ἀρχή "inìçio, comàndo"), sàiva a dî a fòrsa da-a quæ tùtto o l'ha avûo òrìgine e inta quæ tùtto o l'aviä fìn, o l'é identificòu con un eleménto: o fêugo.
Štasiun da Briga
A štasiun da Briga, (ën lengua fransesa Gare de La Brigue, en italiàn Stazione di Briga Marittima) la è üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja la cumüna dë Ra Briga ën ra pruvincia d'Nissa. La è r'ünica štasiùn da Tèra Brigašca.
Štòia
Üverta dar 1915, la è avüa ën Italia anant ru sëtèmbrë 1947, dopu ru Tratà d’ paaž, sciür tròs entra Vievura e Ra Piena, ra situasiun pulitica la è avüa mudificàa, cun ru tròs ëntaramént en Fransa.
Štasiun dë San Darmasi
A štasiun da San Darmàsi, (ën lengua fransesa Gare de Saint-Dalmas-de-Tende, ën italiàn Stazione di San Dalmazzo di Tenda) la è üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja ra frasiun de San Darmasi ën ra cumüna dë Tenda (pruvincia d'Nissa).
Štòia
Üverta dar 1915, la è avüa ën Italia anant ru sëtèmbrë 1947, dopu ru Tratà d’ paaž, sciür tròs entra Vievura e Ra Piena, ra situasiun pulitica la è avüa mudificàa, cun ru tròs ëntaramént en Fransa.
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre (Becerril, 24 Marso 1954 - Barranquilla, 11 Zûgno 1992) o l'è stæto 'n cantante, atôre e compoxitô da Colombia. O fâva parte da band Binomio de Oro.
Alcmàn
Alcmàn (in grêgo antîgo: Ἀλκμάν; VII secólo a.C.) o l'é stæto 'n poêta lìrico grêgo.
Vìtta
Alcmàn o l'é visciûo into VII secólo a.C.; segóndo a tradiçión o l'êa da çitæ de Sardi, o l'ha studiòu inta schêua de Terpandro e-o l'ha pasòu a seu vìtta pe-o ciù a Spàrta cómme scciâvo (fòscia, in realtæ, o l'êa òriginâio pròpio de quést'ùrtima çitæ).
Framénti
Inti seu framénti l'amô o l'é 'n têma ricorénte: infæti o fìn di parteni (da-o grêgo παρθένος "vèrgine"), i quæ vegnìvan cantæ da-e figêue inti rîti d'iniçiaçión, o l'êa quéllo de educâ e zoêne a-o seu futûro ròllo de mogê e de moæ. 'N âtro têma di framénti o l'é quéllo da quête da néutte, cómme into câxo do framénto Fr. 49 Garzya, dîto "Notùrno", o quæ o repìggia tra l'âtro esprescioìn inpiêgæ da Omero.
Òpie inspiræ a l'Alcman
O conpoxitô Mauro Pagani (Bréscia, 1946) o s'é inspiròu pròpio a l'Alcmàn pe-a seu cansón "Neutte", de l'àlbon 2004 Creuza de mä:
Staçión de Récco
A staçión de Récco (in italian Stazione di Recco) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Recco inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Récco a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Isola Sant'Antonio
Isola Sant'Antonio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Riseu (mozàico)
miniatura|350x350px|O riseu do giardìn do [[Palàsso Reâ (Zêna)|Palàsso Reâ a Zêna, finîo a-i 23 de lùggio do 1739 . Scitoòu into Monestê de Móneghe Turchìnn-e, d'ancheu demolîo, o l'é stæto sarvòu da-o risaieu Armàndo Pòrta inti ànni 1965-1966 ]] O riseu (nómme che fòscia o vêgne da-o françéize ruisseau, sàiva a dî "riâ", pe mêzo de riseu, "prîa lisciâ" ; risso in spezìn, riçö in savonéize, risö in finarìn, rissö in arascìn) o l'é 'n àstrego de riseu mìssi a mozàico, tìpico da Ligùria e de Mentón ascì, de spésso dêuviòu cómme decoraçión di sagroéi de gêxe e di giardìn de vìlle.
L'artexàn che de mestê o fa i riseu o l'é ciamòu o risaieu, méntre a procedûa pi-â sò realizaçión a l'é dîta "astregâ de riseu".
Stöia
A realizaçión de àstreghi de riseu a l'é 'na pratìca bén bén antîga, che se peu fâ remontâ scìnn-a-o II milénio prìmma de Crìsto. Defæti, un di ciù antîghi àstreghi de riseu conosciûi a-a giornâ d'ancheu o l'é quéllo atrovòu a Tirìnto, de etæ micenêa, a quæ realizaçión a l'é stæta stimâ ciù ò mêno a-o 1400 prìmma de Crìsto.
Di sécoli dòppo gh'é vàrie testimoniànse de 'sto tîpo de pavimentaçión chi, spécce into Levànte, tra i quæ se peu aregordâ 'n àstrego de riseu da fìn de l'VIII sécolo prìmma de Crìsto a Gòrdio, çitæ da Frîxia, into quæ i riseu són dêuviæ pî-a prìmma vòtta de mòddo da raprezentâ di motîvi e de figûe.
In ténpi ciù recénti quésta técnica de pavimentaçión a l'é arivâ in Grêcia, in prinçìpio sénsa prodûe òpere goæi artìstiche (tra o VII e o IV sécolo prìmma de Crìsto) ma svilupàndose pöi in fórme ciù rìcche. Chi a técnica a s'é però fîto evolûa into mozàico a tésere, co-i ciù antîghi àstreghi de riseu che no són arivæ a-o livéllo di vàrri sécoli dòppo di artexén lìguri.
O l'é dónca da-a Grêcia e da-e sò îzoe, co-e quæ i mercànti da Repùbrica de Zêna tegnîvan gréndi tràfeghi, che, a partî da-a fìn do Quatroçénto, a l'é arivâ l'inspiraçión pe incomensâ a realizâ di riseu in Ligùria ascì. I riseu, i quæ êan vìsti cómme 'n mòddo ciù fàçile e econòmico d'òtegnî di mozàichi de gùsto grêgo-romàn, sorviatùtto aprêuvo a-o fæto che i materiâli dêuviæ se trêuvan d'in gîo a-o lêugo da sò realizaçión, se són coscì difûxi inta región intrêga, spécce tra o Sèteçénto e l'Eutoçénto. Segóndo 'n'âtra tradiçión, l'òrigine di riseu a l'é da védde inta realizaçión de infioræ pe l'òcaxón da fèsta do Corpus Domini, asæ comùn inte tùtta a Ligùria ascì.
Técnica
Prìmma de incomensâ a métte i riseu pe tæra a l'é disegnâ a figûa vosciûa, segnàndo o schêma a-o quæ se doviâ anâ aprêuvo. A bâze de 'n riseu, sôvia a-a quæ saiàn mìsse e priétte do mozàico, a l'é pe cóntra fæta da 'na mescciûa de câsìnn-a e porçelànn-a in pôvie.
Prìmma de incomensâ a inpî e figûe, són mìsse e priétte de contórno e, scibén ch'o no l'é de lóngo necesâio, o l'é poscìbile che un di lâti de quéste o vêgne louòu co-ina masétta, pe fâlo vegnî ciàn. Pe tapâ eventoâli pertûxi tra i riseu a l'é dêuviâ de l'ænìn, co-o tùtto ch'o peu êse a-a fìn conpatòu pe mêzo de 'n masabécco ascì.
E priétte
E priétte che fórman o mozàico, arecugéite tra a giæa di rién ò lóngo a rîva do mâ, són de sòlito çernûe a màn in sciâ bâze da sò tìnta e da sò dimensción. Pe de ciù, a dimensción de prîe a l'é inportànte a segónda do diségno da realizâ; defæti, prezénpio, pe figûe ciù conplèsse ghe veu di riseu ciù picìn. Âtro paràmetro inportànte o l'é ligòu a l'ûzo de prîe ciù ò mêno apisûe, dæto che quélle ciù lisciæ se trêuvan sôlo inte l'ænn-a do mâ méntre quélle da sciùmme de sòlito són mêno levigæ da-a corénte.
Âtro fatô inportànte o l'é o colôre de prîe, fæto che, in sciâ bâze de disponibilitæ locâli, o l'à portòu a avéi riseu de tìnte despægie in pòsti diferénti:
Sciô Regiña
O sciô Regiña o l'è stæto 'n personaggio do tiatro e da lettiatua zeneize. Visciuo pe 'ndavei e morto do 1792, ne fu creao 'na maschera tiatrâ da-o caratterista Domennego Gælo ch'o-a portò in scena tra o 1812 e 1817. A partî da-o 1815 o poeta Martin Piaggio o gh'intitolò l'armanacco di Fræ Paghen, o "Lunaio do sciô Regiña", fandone o protagonista de "reviste da çitæ" ciu varri "viagi", "scampagnate" e di atre compoxiçioin. O "Lunaio Regiña" o continoò e pubricaçuin sciña-o 1898.
O veo Regiña
L'Achille Neigro o ne riporta che da-i documenti conservæ inte l'Archivvio de Stato de Zena se sa de seguo che o sciô Regiña, o l'abao Regiña, o l'ea un tâ Françesco Cavanna nasciuo in gio a-o 1750, se prezumme 'n despiao con di problemi d'alcolismo ch'o passava e seiañe a fâ o gio di ostaje passando de toa in toa, dovve ghe pagavan da beje perchè o fesse a macetta. A seja do 27 de mazzo 1792, giorno de Pentecoste, vegnindone de l'ostaja do Morando vexin a San Bærtomê o l'intrò inte l'ostaja do Gioachin Cresci into caroggio di Orfani (ancœu via Gallata), rente l'Accasœua. Chie, montando a-o cian de d'ato o s'arubatò inderê zu pi-a scaa e o dette ina brutta patta. Portao a Pamaton o mego o ghe riscontrò in sgoaro inta parte superiô e mezaña de l'óçìppite con comoçion çerebrâ e o fu diciarao in peigo de vitta. Perso conoscença, o moì o l'undeman e o fu assoterao a-a Foxe. Tra i documenti de l'archivvio o Neigro o riporta doi squarsci de 'n bigetto de caaxo aligao a-i atti: "Un çerto sempliçissimo ommo dito per sorvenomme ro signor Regiña non se vedde ciù per ra çitæ. Se dixe o sæ stæto da compagni seduttoî conduto in Bezagno, fæto imbriagâ, caciao dapœu zu de 'na scara a rompîse ro collo sença avei campo a poeise confessâ [...] ro Governo o non pœu ni deve disinteressâse de vegnî in ciæro dro fæto avendo streito obrigo de proteze ra vitta dri çitten e ro fisco e ri giudiçi e tutti ri offiçiali de giustiçia son pagæ a questo fin. [...] Ciù sempliçi e mizerabili son re persoñe ciù gh'è dovuo ra proteçion e vigilança de l'aotoritæ." Da questo dev'ese partio 'n'indaggine da Rota criminâ pi açertâ che no l'avessan caciao zu aposta, dæto che 'n garçon de l'ostaja, çerto Giœumo Deciañe, che quella seja o s'atrovava in çimma a-a scaa, o l'aiva pigiao o largo. Ghe fu spicao 'n mandato de catua, lê o se costitoì, ma o giuddiçe, sentio i testimonni, o decize o non lœugo a procede, dæto che pâ che-o Deciañe o l'aise sciña alongao a man pe çercâ de retegnîlo.
Foscia sta specce de cause célèbre a feççe 'n çerto sciaato e foscia a macetta do sciô Regiña a l'intrò into folklore locale, magara soo che comme personaggio proverbiâ (chissà che n'æse començao a circolâ sciña di moddi de dî, tipo: "saile contâ megio che-o sciô Regiña", "pigiâ a scaa comme-o sciô Regiña" ò "pigiâse o mâ do sciô Regiña, stacca vœua e caraffa piña" e via armanacando...). O Neigro o scrive de no avei trovao mençun do sciô Regiña into ventennio ch'o va da-o 1792 a-o 1812, ma de seguo se ne doveiv'ese conservao l'aregordo se vint'anni doppo o Gælo e o Piaggio decizan de tiâlo fœua da-a so fossa comuña e ingagiâlo pe-e so raprezentaçioin tiatræ e pe-i so lunai.
O Regiña maschera tiatrâ
Vint'anni doppo a so morte o poveo Regiña o fu portao a-a luxe da ribalta da l'attô Domennego Gælo (ò Garello), ch'o s'apropiò do so nomiagio pe-o protagonista de comeddie e farse tra-e quæ, com'osserva o Neigro, a giudicâ da-i tittoli gh'ea ascì di adatamenti in sarsa zeneize dovve-o Regiña o sostitoiva 'n Arlichin ò 'n Poriscinella (comm'o ne conferma ascì o Martin Piaggio into sonetto dedicao a-o Regiña doi anni doppo.)
Inta "Gazetta de Zena" do 14 março 1812 se ghe pœu leze 'n sorprendente: " Tiatro de Sant'Aostin Farsa nœuva: "Ro sciô Regiña poeta zeneize" e conçerto de violin da Catainin Carcagna". (Foscia uña di urtime ocorençe de l'articcolo ro?)
O Steva Rebaodo o scrive inta revista "Zena" do 1942 che-o sucesso riportao da questo caraterista ò zanni o fu coscì vivo presso o pubbrico zeneize che i imprezai di tiatri de Zena (Gioxe Feipo Granæa; Loigi Gianco) ghe creon 'na compagnia commica, dita "Commica Compagnia de l'Impreiza di Tiatri de Zena" ò "Commica Compagnia Gæla" ò "Socêtæ di Commichi-Diletanti" ec.
Inta Gazetta do 21 otobre lezemmo: " Tiatro da Sant'Aostin Venardì chi ven sejaña a benefiççio do sciô Gælo caratterista [...] nœuva compoxiçion in doi atti inta quæ o carattere do Poeta protagonista o gh'è da l'aotô zeneize inzegnozamente insejo into pattrio dialetto, e a l'è intitolâ Gióxîe do sciô Regiña".
Inte quella do 21 novembre: " Tiatro da Sant'Aostin . Lunesdì, a comeddia Tutto il mal non vien per nuocere ò sæ O sciô Regiña meistro de caza à Londra."
Chì aprœuvo 'na letannia di atri tittoli trovæ inte Gazette di sett'anni sucescivi:
E chì arvimmo 'n pâ de parentexi. O Rebaodo o scrive chi-a gexa de san Paolo a fu transformâ into tiatro de Campetto proppio do 1813 ma o fu serao do 1821 percos'o l'ea troppo picin. Transformao in magazin e so colonne de marmao fun misse inta faciata da vixiña gexa de Santa Maja de Vigne. Ancœu gh'è 'n supermercao: tante votte gh'emmo fæto a speiza sença savei che da-o 1813 a-o 1819 proppio lì se ghe reçitava e comeddie do sciô Regiña.
Sempre o Rebaodo o ne spiega ch'à l'uzo antigo i artisti ciu importanti ogni stagion g'aivan o drito à 'na "sejaña a benefiççio". Into depoidisnâ l'attô o se prezentava a caza de persoñe ciu influente da çitæ co l'invio pi-a sejaña, a-a dreitua stampao sciu sæa, e a-a seja o se fava trovâ in costumme a-a porta do tiatro rente à 'na toa con d'ato 'n baçî dovve-o pubbrico, pagao o bigetto, o lasciava 'n'oferta pe st'attô ò st'attriçe. Quella seja o tiatro o l'ea inluminao ciu do sollito, e o bello o l'è che se caciava a-o pubbrico "sunetti, combi, annie, bibin" con consegoente badaluffa de quelli che çercavan d'aciapâne quarcun (e risolve o problema da çeña...).
Ghe saiæ da osservâ ascì ch'à quelli tempi Zena a l'ea ancon 'na çitæ de l'impeo françeize, tutti parlavan zeneize, ma a Gazetta a l'ea scrita parte in françeize e parte in toscan, con tutto che parte da popolaçion, specce i figiœu e i anarfabeti, ste doe lengoe foreste manco i acapivan. Vanni a acapî...
S'acapisce che chi de sotta tutti i tittoli saian riportæ in zeneize, in corscivo quelli za riportæ in zeneize da-a Gazetta.
Pâ chi-a primma comeddia do Regiña de l'anno a foise delongo "E gióxîe".
Chì i tittoli en in zeneize. Se vedde che-o giornalista o g'ha avuo o coraggio de lasciâgheli perchè o l'ha copiæ da l'invio.
Foscia s'aludde a l'invio da votta primma. Chissà se n'existe ancon un exemprâ, e chissà se l'aotô o l'ea o mæximo Gælo ò ciutosto o Piaggio?
Poriæ tratâse do mæximo "Invio" de doi anni avanti ò che donque de un nœuvo, foscia scrito da-o Piaggio.
Chissà se st'"Addio" o l'è ancon conservao da quarche parte e chissà chi l'è che l'ha scrito. O Steva Rebaodo into mæximo articcolo o ne riporta in atro, purtroppo sença indicaçion da vivàgna, un sunetto de Ringraziamento ed Addio de l'Attô ch'o sostegniva a parte da maschera do sciô Regiña a-o Tiatro do Farcon into Carlevâ do 1818 scrita da-o Martin Piaggio: <poem style="font-style:italic"> Manchieivo a-o mae doveì, saeìvo tacciôu D'ingiûsto, sconoscente e de chêu dûo Se doppo e grazie che m'eì prodigôu, No ringraziasse tûtti per menûo; Zeneixi, portiö sempre in chêu stampôu, Ve o diggo da Reginn-a, ansi ve o zûo, I vostri applausi, che n'ho mai meitôu, Se n'ho faeto de ciù, mi n'ho posciûo. Cavalli cö Defranchi, dove sei? Imprestaeme aoa o vostro bello dî; Sûsciaeme ûn pö in te l'oëgia per piaxei. Vorrieivo dâ... no posso... oh che patî! Me cazze i noetti, cianzo, oh despiaxei! Me manca a voxe..., addio, Zeneixi.. addi....
Sempre o Rebaodo o scrive che do 1817 o Gælo ò ch'o moì ò ch'o se n'anò, e o fu sostitoio into rollo do Regiña da l'academmico filodramattico Gaitan Pedemonte inti anni 1818 e 1819.
O Rebaodo o scrive che-o terço a portâ a maschera do Regiña o fu o diletante zeneize Giullio Rosacuta, e difæti inta Gazetta, doppo 12 anni de pósa, lezemmo:
'N'urtima solitaia mençun de 'na "farsa do Regiña" a l'è do 6 frevâ 1833. E Gazette de Zena acescibbile insci-a re' pe-o momento arivan sciña-o 1840.
O Rebaodo o scrive che-o Rosacuta, into tiatro di diletanti de Levanto, finio a stagion (ma o no ne dixe l'anno), o declamò un "saluo-ringraçiamento" do Martin Piaggio, (ch'o ne transcrive sença indicaçion da vivagna):
<poem style="font-style:italic"> Ferma!... alto là!... ûn momento, lasciæ stâ lì o telon; Quattro paolette in croxe de dî me resta ancon Per ringraziâ de chêu sta dotta e bella ûdiensa Chi ha avûo tanta bontæ e tanta sofferensa De sentîme Arlecchin de soffrîme Reginn-a, Conte, Marcheise etçettea co-a poca mæ dottrinn-a; Comportâ i mæ difetti, in tûtto incoraggîme E contro ogni mæ merito, cioccâme pe applaudîme. No me scordiö mai ciù, da Rosacuta o zûo, De grazie che chi a Lévanto da tûtti hò riçevùo A mæ riconoscensa, scignori a l'é grandiscima, Quanto a mæ sûfficiensa a l'é stæta pochiscima. Trovâ non posso termini da poeivelo spiegâ, E manco in contraccangio mi no so cose fâ; No posso che augûrâve ogni feliçitæ, Salûte, lunga vitta e mutte in quantitæ; Tûtto ve vadde in poppa, bon tempo (se no ciêuve) Negozi, guägni larghi, sempre allegresse nêuve Dexideo che fra l'anno no gh'agge da restâ Manco ûnn-a figgia brûtta, né vidue da majâ; E che, giando pe-e stradde, sûnnando o campanin; Trovâ no se ghe posse a Lévanto ûn fantin; Tûtti accasæ a dreittûa con corbe de figgêu, In mêzo all'abbondansa, sensa penscieri a-o chêu; V'augûro che possemmo veddise tûtti quanti Ne o ventûro villezzo, ûdiensa e dilettanti, Pin de salûte e prosperi a passà a gnàgnoa e l'ôa In questa innocentiscima e instrûttiva demôa, Ve fasso questi voti per mæ ringraziamento, Aççettæli e gradîli, chè partan de chi drento. Scûsae o mæ tedio, é tardi, me manca o barbacio, Andæ a çenâ e in lettin... Bon prò ve fasse! Addio.
e o g'azonze 'na lista de 39 tittoli de farse e comeddie do Regiña raprezentæ "in sto tiatro chie" (se prezumme quello de Levanto) "træte da-o françeize o da-o toscan tra-e ciu in vœuga e-e ciu aplaodie do tempo". Sêi de queste no fan parte da lista de quelle anonçiæ inta Gazetta: "Regiña a-i bagni de Lucca", "Una burla fæta a-o sciô Regiña o sesto giorno do so matrimonnio", "A finta marotta con Regiña confuzo inti reççipi di meghi", "Regiña finto zembo", "Regiña servitô de doi padroin", "A femmina ciarlêa co-o Regiña finto sciòllo".
O Neigro o g'azonze ascì "A caza dizabitâ co-o Regiña poeta spaventao da-i spirriti" dindone che questa e "O conviao de pria" en træti da-o Giraud mentre "A finta marotta" e o "Servitô de doi padroin" son træti da-o Goldon, pe no parlâ de "O mego pe força" ch'en do De Franchi - Molière.
Purtroppo, à diferença de comeddie do De Franchi che fun arecugeite e pubricæ da-o mæximo aotô, pe quelle do sciô Regiña, a meno che no ghe segge stæto quarche coleçionista matto ch'o l'agge arecugeito con gran cua tutta sta gran mole de materiâ, manifesti, fugetti stampæ, copioin manoscriti, etçèttia... saiâ ben difiççile che se ne segge sarvao goæi sciña-a giornâ d'ancœu.
O Cezzare Viaçço o scrive che do 1974 l'Aidan Schmucker o l'ha rinvegnuo inte l'Archivvio do Muzeo do Risorgimento o copion intrego de "E gioxie do sciô Regiña", che-o Viaçço o definisce "manoscrito da-o Martin Piaggio", e o çitta un atro aotoggrafo do Piaggio dovve gh'è scrito che o Gælo "o façeiva e parti do Sciö Reginn-a da mi scrite". O Viaçço o scrive ascì che questa comeddia a l'andò ancon in scena do 1897 a-o sant'Aostin (da-o 1864 Tiatro Naçionâ e ancœu Tiatro da Tossa) e che-o Regiña o tornò in scena into 1919. Graççie a-o rinvegnimento do Schmucker o Viaçço o poe' mette torna in scena "E gioxie" (no s'acapisce se in toscan ò in zeneize, dæto ch'o scrive "Le gelosie") into 1977, azonzendoghe o personaggio de Françesco Cavanna, à regòrdo do progenitô da maschera.
O Regiña di lunai
Inte sti lunai o Martin Piaggio o dedicò doi sunetti a-o veo sciô Regiña, un inte quello do 1815, ma pubricao comme assazzo za inta Gazetta do 7 dex. 1814: <poem style="font-style:italic"> L'è dui anni che fan o burattin Da mæ Persounna ai Teatri per fâ rie, Me ficcan da per tûtto, co-e Poexie Per fâ o poriscinella e l'arlecchin, Primma m'han rotto o collo a son de vin, Son chí ä Foxe co-i osse impûtridie; N'hò mai çercoû nisciun!... me çercan mie? L'è giûsto che me vendiche ûn pittin: Scì Scignore.... a l'è dita... êuggio stampâ Un Lunaietto a posta con de Foette , M'êuggio mi ascì ae so spalle ûn po demoâ, Fö mette fin l'avviso in te gazzette, E per despeto l'êuggio regallâ De badda a chi spendiâ douze scaggiette.
L'atro a-a fin do lunaio do 1817:
<poem style="font-style:italic"> L'Ombra do Scio' Reginna. Sunetto.
Pochi anni ao mondo son vissûo despeôu Senza aveìne de pesti, e da pestâ; Sempre o disnâ co a çenna hò litigôu Senza levame a vêuggia de mangiâ; I garzonetti m’han perseguitôu Con fâme sempre appreûvo o carlevâ; M’ho rotto o collo, imbriægo, e m’han portôu Ancon cado chì ä Foxe a sotterrâ; L’è trent’anni che son in menissetti, Eppû me fan parlâ per carregâme In Teatro, in ti Lunaj, e in ti Fûgetti, Finna morto, che veuggian tribolâme! Zà che no peûan ciû tiame i becchelletti, Mascarsoin! troviò ä stradda d’appattame.
L'Achille Neigro o l'osserva giustamente che-o Piaggio o sciô Regiña o doveiva aveilo conosciuo, magara o saiâ sciña stæto tra-i pivetti che ghe favan "o carlevâ" aprœuvo, ò che donque, amiandoli, ghe saiâ despiaxuo de vedde quell'imbrægon misso a-i lói, fætostà che sta "stradda d’appattâse" co-o sciô Regiña a l'è conscistia into transformâlo into so alter ego, 'na specce de nom de plume co-o quæ o començò a pubricâ a fortunatiscima serrie di lunai di quæ o sciô Regiña o l'è formalmente aotô nonchè protagonista inte 'na riga de "reviste", "viagi" e "campagnate". Quindi "vendetta" ma ascì redençion do personaggio, che doppo avei fæto o "buratin" tanto da vivo che da morto, o l'è vegnuo l'incarnaçion do borgheize benpensante (e benestante), inreprenscibbile, ançi castigatô di costummi, opinionista aotoeive e avoxao, fæto a inmaggine e sumegiança do Piaggio mæximo (stimao agente de cangio), 'na metamorfoxi da marionetto a persoña commesedè ch'a ne fa vegnî in cœu quella che da lì a 70 anni o Carlo Collodi o l'aviæ riservao a-o so Pignocco.
I lunai do sciô Regiña da stampaja di fræ Paghen fun pubricæ sciña-o 1898.
Origgine do nomiagio
Ma perchè l'avian ciamao "o sciô Regiña"? A meno che quarchidun con cogniçion de caoza o no ne l'agge lasciao scrito da quarche parte, e no-o saviemo mai. Pœu dâse che-o so cavallo de bataggia o foise o "Lamento de Lucreççia regiña de Sveççia" ò ch'o dixesse "Regiña do mæ cœu" a tutte i ostesse che ghe portavan da beje, chi o sa? De votte i nomiagi vegnivan dæti aprœuv'a-e interieçuin che-o personaggio o diva ciu soventi, prezenpio o sciô Tocca (in atro di "morti viventi" che insemme a-o sciô Regiña, o sciô Palosso, o sciô Novara, o Taggiaborse e atri comæli popolavan e rimme zeneixi a-i tempi do Piaggio) o l'ea ciamao coscì percos'o diva delongo "E tocca!". Pœu vese (ma o l'è solo cœu'n di tanti caxi poscibbili) che l'esclamaçion (pe no dî giastemma) preferia da-o Chechin Cavanna a foise "Viva Maja..." ò "Santa Maja Regiña de Zena", magara ometendo a primma parte, coscichè lê o l'ea vegnuo o sciô "Regiña de Zena" e doppo solo o sciô "Regiña". O fæto mæximo che 'nta Gazetta o so nomme o segge quæxi sempre scrito Reginna, con doe "n", quæxi a voei evitâ de peigoze omografie, o poriæ dâne da pensâ. A saiæ da rie se-o Piaggio, sempre castigatiscimo inte tutto, o l'avesse finio pe mette 'n sacranon propp'into tittolo da ciu gran parte de so pubricaçioin. (Se capisce che se invece de "sciô Regiña" l'æsan ciamao, dimmoghe, "sciô Santamadonna", foscia e fortuñe postume de sto personaggio aviêscian pigiao tutt'atro àndio.)
Valladda do Sturla
A valladda do Sturla a l'é unna valladda da Çittæ metropolitaña de Zena.
O territöio da valladda o l'includde i doî commun de montagna de Borzonasca e Mezzanego, compreixi into Parco naturale regionale dell'Aveto. A valladda a confiña in geografia a-o nòrd co-a valladda de l'Aveto, à l'òvest co-a val Fontañaboña, a-o est co-a valladda do Vâ (provinsa de Spezza) e a valladda do Taro (provinsa de Parma) e a-o sud co-a valladda do Grægia.
Giografia fixica
Situâ inte l'immediou entrotæra de Ciavai, a l'é traversâ pe de ciù da-o rian do Sturla e a seu flòra a scangia à segonda de l'ertice da valladda; e seu serve son pe-o ciù formæ da erboi de nisseue e castagni e inte zöne ciù esposte a-o sô da vigne e oivi ascì.
Inta zöna do passo do Bocco (956 m s.l.m.) s'attreuva pe de ciù un bello pö de fò ò zöne adibie a-o scheuve di beu e crave, pe tempi l'attivitæ principâ di abitanti da valladda. Into commun de Borzonasca, à 1000 m s.l.m. pöcassæ, l'ea stæto creou inti anni vinti do XX secolo doî invaxi artifiçiæ - o lago de Giacopiañe e o lago de Cian Sapëio - ancon utili a-o giorno d'ancheu pe soppeî a-a domanda ch'a l'accresce de energia elettrica e a-o ròllo de reserva idrica pe-a zöna do gorfo do Tigullio e, de vòtte, da capitâ zeneise ascì.
Atro passo appenninico importante de sta valladda l'é o passo da Forcella (875 m s.l.m.), ch'a l'unisce a-a valladda de l'Aveto (Rusagni e Santo Steva d'Aveto).
Istöia
miniatura|Vista de [[Borsonasca|Borzonasca]] A valladda à avuo inti secoli unna importansa ciæa graçie a-a seu locaçion giografica: strategico croxea commerçiâ de merçe à cavallo tra a còsta tigulliña, l'entrotæra de Ciavai e a vallâ do Taro.
Scin de l'epoca longobarda inta zöna i gh'an travaggiou i monachi de l'Abbaçia de San Comban de Beubbio, o territöio co-i ciù terren ea inseio into grande feudo reâ e impëiâ monastego.
I doî çentri ciù grendi, Borzonasca e Mezzanego, en devegnui ciù avanti domini da famiggia nobiliâ di Fieschi, conti de Lavagna e za padroin de atre valladde do levante zeneise.
A famiggia fliscaña a l'à erzuo into tempo do seu governâ i ciù ponti strategichi fortificaçioin despæge e castelli, pe un contròllo maggiô de vie de comunicaçion tra a còsta e o vixin entrotæra ligure, scistemi difensivi che vegnian destruti ciù avanti in parte da-e truppe da Repubrica de Zena into passâ do XII e o XIII secolo. Zena a l'arriescià ciù avanti à assumme o contròllo totale da valladda, ch'a l'ea compreisa inte l'amministraçion drento a-o capitaneou de Ciavai sciñ a-o 1797, anno d'incomenso da dominaçion napoleònica co-a cheita de conseguensa da repubrica à favô da successiva Repubblica Ligure into Primmo Impëio franseise (1805).
Co-o Regno d'Italia a valladda do Sturla a vegnià inquaddrâ into I mandamento de Borzonasca, parte do çircondäio de Ciavai, à l'interno da provinsa de Zena.
Monumenti e sciti d'interesse
miniatura|O complesso de l'abbaçia de Borzon miniatura|O castello Ròcca arente a fraçion de Borgoneuvo Un di sciti principæ de culto da valladda é l'abbaçia de Borzon, co-i resti do monestê, sitoæ inte l'omònima localitæ à trei chilòmetri da-o çentro urban de Borzonasca. o monestê, do quæ origine no l'en segue ancon a-o giorno d'ancheu, l'é stæto un importante çentro religioso di monachi colombanien ch'i vegnivan da l'abbaçia de San Comban de Beubbio,into piaxentin, e i dominavan a zöna. inti secoli successivi a devegnià propietæ da famiggia di Fieschi de Lavagna i quæ into 1184 guägnian l'eleçion da mæxima à abbaçia da l'arçivescoo de Zena o Ugo da Vòlta.
Stradde e autostradde
A Sturla l'é traversâ da-a stradda provinsâ 586 da valladda de l'Aveto a quæ a liga Carasco con Rusagni. I caselli de l'autostradda de Chiavari (da-o nòrd) e Lavagna (da-o sud) in sce l'autostradda A12 en e sciortie conseggiæ per razzonze a destinaçion.
Stradde ferræ
Vixin a-a staçione de Ciavai s'attreuva o scalo di autobus donde l'inandian e corse con regolaritæ pe razzonze a valladda.
Ciâna d'Arbenga
A ciâna d'Arbenga a l'è 'na cianüa aluviunâle de tòstu 10 chilòmetri quàddri, che pe questu a l'è a ciü gròssa da Ligüria.
U(r)igine
A ciâna a se dröve in sce 'n'antigu gurfu de u(r)ìgine pilusenica, curmàu a càusa de aluviùi di diferenti cursi d'àiva ch'i se caccian inta Sènta, prubabilmente a seguitu da fuxùn di giasài inte l'epuche interglaciâli du Quaternâiu.
I primmi eventi de questu genere, pâ ch'i l'aggen purtàu a 'na stratificasiun ancù düggia, dund'e se trövan e fì(r)e süperficiâli aa già(r)u-aêniche, fin a rìva ae prufunditài cun pursiui ben ciü grézze, a rivà ae prìe de bazamentu cun in dislivellu ch'u decresce manimàn che daa vàlle u se riva dai munti au funduvàlle.
Pâ poi che u terén a munte da Bastìa se fusse furmau grassie a 'n acümulu du periudu pliusenicu, züntàu au presedente aportu de detrìi da munte int'in periudu cumpresu armenu fra Cretaceu u Ulucén. A sô vôta, remuntandu a valà de l'Aròscia se rîva versu U Burghettu, dund'in prevalensa a stratigrafìa a l'è marmà(r)icu-carcàrea.
De cuntru, dau làttu du Nêva u s'ha ina cunfurmasiùn ben ciü stréita, zà in Cixan u cianéllu lascia spassiu a versanti ciü morbidi, ma cumunque ben ciü brülli de quélli de Sàlia, tantu che chi cresce ben pôca vegetasiun.
U terén stessu, inte questa parte u cangia rapidamente, pasandu daa tèra russa fra U Sejâ e Arbenga (survatüttu fra e frasiui de Sàlia e Campugéxa) a quella grìxa, sabiùsa cun drentu incastunài marterìali ciü ruciùsi, ben levigai.
Riguardu au cursu da scciümài(r)a, da regurdà che in u(r)igine u l'éa diferente rispettu a quéllu d'ancöi. Inte l'etài de mézu l'Aròscia u finîva inta zòna de Puntelungu (Puntelongu o Pontelongu ascì), là dund'u se tröva u punte ruman.
A mudificasiun du sò tragittu, fra u Duxèntu e u Trexèntu, l'ha purtàu aa spaccaüa inte dui deramasiùi, üna quella che cunuscemmu nuiàtri (a meridiùn du sentru sitadìn), l'âtra curispindenre au mudernu cursu de l'Antugnàn.
Questu cangiamentu u rientre(r)éa fra e vu(r)untài da Repübbrica de Zena de limità e putensialitài arbenganesi interàndu u portu de Vaìn e faxendu avansà u cappu Lêna.
Cumüni
A ciâna a se estende inti teritôi cumünali de:
Ecunumìa
Se sturicamente u sfrütamentu ecunomicu da ciâna l'éa stàu limitàu da l'ambiente pôcu sàn, a situasiun a cangia a partì dau 1924, cu-e primme uperasiui de bunifica.
Da stu mumentu chi u cumensa u svilüppu de l'agricurtüa, cu-i quattru prudotti tipici, scimbuli da sitài, "i quattru d'Arbenga":
Magdebürgu
Giografìa
Questa çitæ a se trêuva equidistante da Berlìn e da Hannover. Intu mëzu da çitæ ghe passa u sciümme Elba. A sö süperfice a mezüa 201,03 km².
Stòia
Magdebürgu a l'è stæta prubabilmente fundâ da-u Carlumagnu inte l'805 e a se ciamava Magadoburg.
Lu e Cuccaro Monferrato
Lu e Cuccaro Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Coltûa
thumb|180px|Lu, Schêua Matèrna|centro
Staçión de Priâro
A staçión de Priâro (in italian Stazione di Priaro) a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'è stæta a-o serviçio do comùn de Camoggi, pe-a localitæ de Priâro, inta Çittæ metropolitann-a de Zena, fin a-o 1981.
Mimnermo
Mimnermo de Colofón (in grêgo antîgo: Μίμνερμος; VII secolo a.C. - VI secolo a.C.) o l'é stæto 'n poêta lìrico grêgo.
Framénti
I framénti sopravisciûi móstran un profóndo pescimìsmo scaturîo da-a meditaçión in scî têmi da mòrte e da veciàia: l'é 'n ciæo ezénpio o framénto 2 West, into quæ vêgne repigiâ l'inmàgine de l'Ilîade ch'a paragónn-a i òmmi mortæ a-e féugge che càzzan.
Into framénto 1 West Mimnermo o célebra i piâxéi da vìtta che apartégnan a-a zoventù e-o desprêxa a mîzea condiçión da veciàia: e cöse ciù bèlle concèsse a-i mortæ defæti són ànche e ciù brêvi e no ha sénso continoâ a vîve dòppo avéile pèrse.
Malvicino
Malvicino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Àlbo d'öo do canpionòu italiàn de balón
L'àlbo d'öo do canpionòu italiàn de balón o l'inclùdde i 100 canpionæ da màscima série italiànn-a disputæ scìnn-a-a giornâ d'ancheu.
Štasiun dë Funtan e Savurg'
A štasiun dë Funtan e Savurgë, (ascì dë Funtan e Savurg' , ën genuése Staçión de Fontan e Savorgio, a Vëntëmigl' Staçiun de Funtan e Saurge, ën lengua fransesa Gare de Fontan et Saorge, en italiàn Stazione di Fontano e Saorgio) la è üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja la cumüna du Funtan e ch’ dë Savurgë (o Savurg') ën ra pruvincia d'Nissa.
Štòia
Üverta dar 1913, la è avüa ën Italia anant ru sëtèmbrë 1947, dopu ru Tratà d’ paaž, sciür tròs entra Vievura e Ra Piena, ra situasiun pulitica la è avüa mudificàa, cun ru tròs ëntaramént en Fransa.
Ra Pénna
Stořia
Céntru 'mpurtantë da bassa Val Roia, štuřicament'nücléu uriginari dë l'aministrassiùn da cumüna dë R'Auřiveta, destacàa du 1947 e purtà sut'a Breï, in Fransa, vištu r'Tratà dë Paje firmà a Parigi cun l'Italia.
Ciü antigament'duminàa daa Cuntéa dë Véntémigl', pöi pasàa sut'a Rëpublica dë Gènua, r'caštée da Pénna, la é dëvëntàa ina furtésa ar cunfìn tra a Cuntéa dë Pruvènsa e ër tëritori dë Gènua.
Për tanti ani la é štaita cousa dë šcontri tra i Savoia e i Fransisi, cun ër Cungrèss dë Vienna dër 1814 (com tüta a Ligüria) Ra Pénna la è passàa ar Règn dë Sardegna, sut a divisiùn dë Nissa.
Passà 'nta přuvincia d'Impéřia 'nt'ër 1860, la set da cumüna la é avüa spustàa du 'nt'ër 1890, da Ra Pénna a R'Auřiveta, për via d'in dëcrét' dë Vittorio Emanuele II.
Staçión de Camoggi-San Frutôzo
A staçión de Camoggi-San Frutôzo (in italian Stazione di Camogli-San Fruttuoso) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'è a-o serviçio do comùn de Camoggi inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Camoggi-San Frutôzo a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Štasiun dë Bregl'
A štasiun dë Bregl' (ascì dë Breglë, ën genuése Staçión de Breggio, ën lengua fransesa Gare de Breil-Sur-Roya, en italiàn Stazione di Breglio) la è üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’ e ën ra rama de linea entra Bregl' e Nissa, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja la cumüna du Bregl' (o Breglë) ën ra pruvincia d'Nissa.
La è avüa üverta dar 1928, cun l'en-naügurasiùn du tròs ëntra Nissa e Bregl' r' 10 utubr' e du tròs ëntra Cuni e Vëntëmigl' (26 utubr').
Bibliotêca Apostòlica Vaticànn-a
miniatura|297x297px|[[Melòsso da Forlì, Pàppa Scìsto IV o nòmina Bertomê Platina prefètto da Bibliotêca Vaticànn-a, 1477]] A Bibliotêca Apostòlica Vaticànn-a (in latìn Bibliotheca Apostolica Vaticana), comuneménte conosciûa cómme a Bibliotêca Vaticànn-a, a l'é a bibliotêca da Sànta Sêde, scitoâ inta Çitæ do Vaticàn. Formalménte a l'é stæta creâ into 1475, scibén che a sò existénsa a l'é bén bén ciù antîga, eséndo unn-a de bibliotêche ciù vêgie a-o móndo e co-ina de ciù inportànti coleçioìn de tèsti stòrichi. Defæti a l'à ciù ò mêno 75.000 manoscrîti e un milión e çentomîa lìbbri, óltre che 8.500 inconàboli.
A Bibliotêca Vaticànn-a a l'é 'na bibliotêca de riçèrca inti cànpi de stöia, lézze, filozofîa, scénsa e teologîa. A l'é avèrta a tùtta quélli in gràddo de provâ a pròpia qualìfica e-e necescitæ de riçèrca. De còpie de pàgine de lìbbri pùblichæ tra o 1801 e o 1990 pêuan êse domàndæ, pe stùddi privæ, ségge de persónn-a che pe pòsta eletrònica.
O pàppa Nichiôzo V o l'avéiva inmaginòu 'na nêuva Rómma depoî de estéize òpere pùbliche, de mòddo da atirâ pelegrìn e studiôxi inta çitæ pe incomensâ a sò trasformaçión. O Nichiôzo o voéiva creâ 'na "bibliotêca pùblica" pe Rómma de mòddo ch'a foîse vìsta cómme 'n'instituçión centrâle pe-i stùddi umanìstichi. A sò mòrte a l'à però inpedîo a-o Nichiôzo de védde a creaçión da nêuva bibliotêca, a quæ a saiâ dónca institoîa da-o sò sucesô, o Pàppa Scìsto IV.
Into màrso do 2014 a Bibliotêca Vaticànn-a a l'à incomensòu 'n progètto, da-a duâta de quàttro ànni, de digitalizaçión da sò coleçión de manoscîti, de mòddo che foîsan disponìbili in sciâ Ræ.
L'Archìvio Apostòlico Vaticàn o l'é stæto separòu da-a bibliotêca a-o prinçìpio do XVII sécolo e, a-a giornâ d'ancheu, o contêgne ciù de 150.000 ògètti.
Stöia
I studiôxi de sòlito divìddan a stöia da Bibliotêca Vaticànn-a in çìnque perîodi, ö sæ quélli pre-Lateràn, Lateràn, Avignonéize, pre-Vaticàn e Vaticàn.
Perîodo pre-Lateràn
O perîodo pre-Lateràn, o quæ o conprénde i prìmmi ànni de vìtta da bibliotêca, o remónta scìnn-a-o prinçìpio da Gêxa. Da 'sti ànni chi són sopravisciûi pöchi volùmmi, ma a ògni mòddo són tra i ciù inportànti de tùtti.
Perîodo Lateràn
O perîodo Lateràn o l'é incómensòu da-o moménto into quæ a bibliotêca a l'é stæta stramuâ into Palàsso do Lateràn, dónde a l'é restâ scìnn-a-a fìn do XIII sécolo, a-o papâto do Bonifàçio VIII (mòrto into 1303). Inte 'sto perîodo chi a coleçión a l'êa za unn-a de ciù grénde arecugéite de manoscrîti de tùtta Eoröpa. Purtròppo, a-a mòrte do Bonifàçio VIII, a Palàsso do Lateràn o l'é stæto caciòu zu, co-a coleçión ch'a l'é stæta sachezâ da-o Féipo IV de Frànsa.
Perîodo Avignonéize
Inti ànni da rescidénsa òbligâ di pàppi a Avignón a l'é stæta ricostroîa 'n'inportànte coleçión de lìbbri, mìssa in òrdine pe mêzo de di regìstri e scitoâ into Palàsso di Pàppi. A ògni mòddo 'sto perîodo chi, incomensòu da-a mòrte do Bonifàçio VIII into 1303, o l'é fîto finîo inti ànni setànta de quéllo sécolo, co-o ritórno do papâto a Rómma.
Perîodo pre-Vaticàn
O va ciù ò mêno da-o 1370 a-o 1447. A bibliotêca inte 'sto perîodo chi a l'êa pi-â ciù pàrte spantegâ tra Avignón, Rómma e âtre çitæ tànto che, a-o moménto da mòrte do Pàppa Eogénio IV, a l'êa formâ da sôlo 340 lìbbri.
Perîodo Vaticàn
O Nichiôzo o l'é però mòrto in quéllo ànno e coscì o l'é stæto, into 1475, o Pàppa Scìsto IV a fondâ a Bibliotêca Palatìnn-a. Inti ànni do sò papâto i nêuvi acàtti êan pi-â ciù pàrte inti setoî da teologîa, da filozofîa e da letiatûa artìstica. O nùmero di manoscrîti, contòu in de manêe diferénti, o l'êa tra i 3.500 do 1475 e i 2.527 do 1481, a-o moménto da redaçión da lìsta de òpere fæta da-o bibliotecâio Bertomê Platina. A ògni mòddo in quélli ànni a l'êa a ciù grànde coleçión de lìbbri de tùtto o móndo òcidentâle.
O Pàppa Giùlio II o l'à ordinòu 'na prìmma espansción da bibliotêca. Into 1587, o Pàppa Scìsto V o l'à comiscionòu a l'architétto Ménego Fontànn-a a costruçión de 'na nêuva sêde pi-â bibliotêca, a quæ a l'é dêuviâ ancón a-a giornâ d'ancheu e che, da quéllo moménto, a saiâ ciamâ a Bibliotêca Vaticànn-a.
Inti ànni da Cóntrorifórma, a vìxita a-e coleçioìn da bibliotêca a l'é stæta limitâ aprêuvo a-a creaçión do coscì dîto Index Librorum Prohibitorum, ö sæ l'Ìndice di Lìbbri Proibîi. L'intrâ inta bibliotêca a l'êa dónca sotopòsta a vàrie limitaçioìn, spécce pe-i studiôxi de confesción protestànte. 'Ste restriçioìn chi saiàn in pàrte levæ into XVII sécolo, co-o Pàppa Lìon XIII ch'o l'à a-a fìn avèrto do tùtto a bibliotêca a-i studiôxi into 1883.
Into 1756 l'abòu Piàggio, curatô di antîghi manoscrîti inta Bibliotêca Vaticànn-a, o l'à dêuviòu pi-â prìmma vòtta 'na màchina da lê inventâ pe desghéugge di papê atrovæ a Ercolàn, co-in procèsso duòu vàrri méixi.
Into 1809 o Napolión Bonapàrte o l'à fæto arestâ o Pàppa Pîo VII, faxéndo portâ a Parìggi tùtte e òpere da bibliotêca. Quéste són tornæ a Rómma into 1817, tréi ànni depoî a sconfìtta do Napolión.
Into 1992 a bibliotêca a l'êa arivâ a squæxi 2 milioìn de ògètti elencæ inti sò catàloghi.
Catàlogo
miniatura|308x308px|'Na libràia da Bibliotêca Vaticànn-a, [[1901]] E coleçioìn êan iniçialménte òrganizæ con di quadèrni inti quæ êan elencæ i manoscrîti. Co-a cresciànsa da coleçión a ciù de quàrche migiâ de volùmmi, són stæte preparæ de lìste pe sganzîa. O prìmmo scistêma de catalogaçión modèrno o l'é stæto creòu inti ànni tra o 1927 e o 1939, pigiàndo cómme ezénpio quéllo dêuviòu da-a Bibliotêca do Congrèsso di Stâti Unîi, sótt'a-a supervixón do præ Franz Ehrle. Lê o l'à introdûto o prìmmo progràmma pe fotografâ lìbbri râri o antîghi ascì. Inti ànni novànta do sécolo pasòu gh'é stæto 'n agiornaménto de ciù, efetoòu sótt'a-a direçión do rev. Leonard E. Boyle, co-a digitalizaçión di catàloghi.