cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dialétto cravaiéize
Descriçión
Pi-â fonética, un di éxiti ciù caraterìstichi, comùn a-i parlæ con ciù infloénse zenéixi, o l'é o pasàggio da a, frûto de l'adataménto de l'éxito locâle a-o  do zenéize e do bonifaçìn. Sto træto chi o l'àiva portòu a 'n destàcco marcòu da-i éxiti ciù vixìn, sàiva a dî quélli de l'Èlba e da región do Còu Còrso e dónca, a-o pòsto de pòule cómme figliolu, megliu e paglia, into cravaiéize gh'êa e fórme figghiolu, mégghiu e pagghia. In sciâ fìn, into cravaiéize a l'é atestâ a prezénsa, derivâ da-o "ghe", do pronómme e avèrbio ghi (e di sò conpòsti cómme gu, fuxón de ghi co-o pronómme u, ö sæ "ghò-u"), inportànte cangiaménto de scintàsci che gh'é ascì inte âtre variànte còrse ciù ligurizæ, dêuviòu a-o pòsto de ci.
Staçión de Zêna Pra (1856)
A staçión de Zêna Pra (ascì sôlo staçión de Pra, in italiàn Stazione di Genova Pra) a l'êa 'na staçión feroviària italiànn-a scitoâ in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta into 1856 e serâ into 2006 aprêuvo a-o stramûo da lìnia vèrso o mâ, a l'êa a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â delegaçión de Pra.
Stöia
sinistra|miniatura|250x250px|Vìsta de l'ecs fabricâto viâgiatoî da-o lâto in sciâ stràdda A staçión vêgia de Pra a l'é stæta ativâ a-i 17 de zenâ do 1856, inte l'òcaxón de l'avertûa do tòcco de ferovîa tra e dôe staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Ôtri.
Inte l'ànno 1973 a l'é stæta declasâ a-o livéllo de fermâta feroviària, scibén che gh'êa ancón do personâ in sêde.
In sciâ fìn a l'é stæta desmìssa a-i 2 d'arvî do 2006, aprêuvo a-o stramûo vèrso o mâ de sto tòcco de lìnia chi, fæto inte l'ànbito do progètto pi-â riqualificaçión urbâna do quartê de Pra. Into méntre, a l'é stæta dónca inougurâ a nêuva staçión de Zêna Pra, co-o pòsto de colìsse da vêgia lìnia ch'o l'é stæto inglobòu da l'anpliaménto da Stràdda Ourélia.
Inpiànti
A staçión a l'êa formâ da-o fabricâto viâgiatoî e da dôe banchìnn-e, tùtte dôe dotæ de pensilìnn-a, che s'avansâvan in scê dôe colìsse pasànti da lìnia prinçipâle. Pe de ciù, a strutûa a l'àiva dôe colìsse mòrte, unn-a vèrso mónte, a levànte da staçión, e unn-a a ponénte, mìssa da-o lâto vèrso mâ rispètto a-a lìnia prinçipâle, óltre che 'na gru pò-u càrego e o descàrego de mèrçe, a levànte do fabricâto.
Depoî a sò sopresción e colìsse, i inpiànti d'eletrificaçión e a pensilìnn-a de ciuménto da segónda banchìnn-a són stæti fîto caciæ zu pe fâ o spàçio necesâio pe l'anpliaménto da statâle.
Pontecurone
Pontecurone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Honiara
Honiara a l'é 'na çitæ de 84.520 abitanti 2017, capitâle do stâto de Isoe Salomon.
Staçión de Bistagno
A staçión de Bistàgno (in italian  Stazione di Bistagno) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Bistagno, inta  Provinsa de Lisciandria.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Bistagno  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Pontestura
Pontestura o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Ponti (Italia)
Ponti (Italia) o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Gitega
Gitega a l'è a capitâle do Burundi e a segonda çitæ do Stâto pe popolaçion (192.157 abitanti). Gitega a l'é stæta fondâ into 1912 da colonizatoî tedeschi. I tedeschi gh'àn costroîo a residensa do governatô e àn diciaròu a çitæ capitâle do teritöio de l'Urundi, a quell'época parte de l'Africa Orientâle Tedesca. A-a fìn da primma goæra mondiâle sta çitæ, insemme a tûtto o teritöio conosciûo cómme Ruanda-Urundi, o l'êa pasòu sott'a-o contròllo do Belgio.
Staçión de Terço-Montabón
A staçión de Tèrço-Montabón (in italian Terzo-Montabone), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Tèrço, inta Provinsa de Lisciandria e de quello de Montabón inta Provinsa d'Àsti, lì vixin.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Tèrço-Montanbón a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
San Michê
miniatura|Ina raprezentasiùn de Guido Reni dunde San Michê u l'è in vestîi militàri San Michê Arcàngiou (ascì San Michê Arcangelu, da l'antìgu ebràicu Mīkhā'el, c'u vö dì Chi u l'è cumme u Segnù, in grécu Μιχαήλ, in latìn Michahel, in italiàn San Michele Arcangelo), u l'è ün di ciü impurtanti arcangiui du Cristianéximu, de l'Ebraismu e de l'Islam. Veneràu cumme santu inta cunfesciùn catòlica u cumpaìsce cumme prinsipe di àngiui intu Növu (Giuda, 9; Apucalìsse, XII, 7) e intu Antìgu Testamentu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).
Stòia e venerasiùn
U cültu de venerasiùn de San Michê u l'è de lungu antìgu, atestàu zà in epuca Rumana inte zòne ciü a levante de l'Impé(r)u, cumme in Grecia, Scìria e Armennia. Ciü a punente u vegne mensciunà intu VI seculu d.C. inta sitài de Rumma.
Ponzano Monferrato
Ponzano Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Òvi
thumb|I ruvéin-e d'Òvi, in òtu a sinistra quelle 'd [[Rivarussa|250x250px]] thumb|I ruvéin-e da gezétta d'Òvi|250x250px Òvi (Âvi in zenéize) l'é 'na frasión abandunò ch'a fò parte dei cumüne 'd Mungiardéin. Òvi l'é stò abandunò inti òni sinquanta. Ei paìze l'êa divîzu in Òvi da chi e Òvi da lò, e inti ürtimi òni gh'êa sulu pü 'na vintàin-a 'd persón-e.
Santa Mâia
Santa Mâia (in italiàn: Santa Maria) l'é 'na frasión ch'a fò parte dei cumüne d' Arbea. A s'tröva inta Provéincia 'd Lisandria, inte l'Òta Val Burbàia. A Santa Mâia u gh'é 14 abitanti. Csì lì u s' pòrla incù ei ligure inta variante nuvaize.
Staçión de Àcqui
A staçión de Àcqui (in italian  Stazione di Acqui Terme) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Àsti-Zêna e in sciâ lìnia Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1858, a l'e ao serviçio do comùn de Àcqui, inta  Provinsa de Lisciandria.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Acqui a l'è inn-a staçion de categorîa "d'arzénto".
Dio
E die (da-o latin digitus) en e estremitæ articolæ de moen e di pê de l'ese uman e d'atre bestie. A prezença de die a caratterizza a classe di tetrappodi.
Die umañe
E die finiscian con l'ongia da-a parte da scheña e co-a pançetta da-a parte do crœuzo. A pançetta a l'è sorcâ da tante rapette che forman l'impronta digitâ e che servan a amplificâ e sensaçioin tattile acaxonando de microvibraçioin ch'en acugeite da-o scistema nervozo.
Gh'è çinque die in ogni man e in ogni pê. E die da man de l'ese uman son: E die do pê no g'han de nomme, a parte o dio grosso ch'o pœu ese ciamao alluçe ascì (e foscia ciu antigamente aixo) e o marmelin.
E die se contan a partî da-o dio grosso de moddo che o marmelin o vegne a ese delongo o quinto dio.
Mâformaçioin
Pe de mâformaçioin congennite e die pœuan mancâ (ectrodattilia), ò pœu mancâghe quarche falange (ectrofalangia) ò che donque esighene quarcheduña de ciu (iperfalangia) ò esighe ascì quarche dio de troppo (polidattilia); pœuan ese assódæ tra lô (scindattilia) ò vegnî gigantesche (macrodattilia) opû arestâ picinette (microdattilia), ò ciù curte da norma (brachidattilia), ò ciù longhe (dolicodattilia); pœuan aprezentâse refesse (clinodattilia) ò scivertæ (camptodattilia). Di sorchi congenniti do metacarpo ò do metatarso pœuan conferî a l'estremitæ 'na forma ch'a fa vegnî in cœu e granfie do gàmbao. Tra e deformitæ aquixie s'ha da mençunâ o dio à martello.
Ponzone
Ponzone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Camillo Sbarbaro
miniatura|Camillo Sbarbaro|272x272px Camillo Sbarbaro (Sànta Margàita, 12 de zenâ do 1888 - Sànn-a, 31 d'òtôbre do 1967) o l'é stæto 'n poêta, scritô e aforìsta lìgure.
Prìmmi ànni
miniatura|A tàrga dedicâ a-o Sbarbaro mìssa in sciô palàçio dond'o l'é nasciûo, a [[Santa Margaita (comun)|Sànta Margàita|250x250px]] Pietro Giuseppe Sbarbaro o l'é nasciûo a Sànta Margàita a-i 12 de zenâ do 1888, da-o Carlo e da l'Angiolina Bacigalupo. O poæ, che de mestê o fâva l'inzegnê e l'architétto militâre, into 1891 o l'êa stæto mìsso a ripözo pe ançianitæ de servìçio, dòppo êse arivòu scìnn-a-o gràddo de magiô. L'ànno dòppo do Camillo, into 1889, l'é nasciûo a seu Clelia, mêgio conosciûa co-o nomiâgio de Lina, ch'a staiâ insémme a-o Camillo pe tùtta a sò vìtta. Za inti ànni da zoventù, o poêta o l'à comensòu a vixitâ a Rivêa de Ponénte, andàndo spésse vòtte a-o vilézzo da-i mesiâvi da pàrte de moæ, chi stâvan a Spotórno.
Into 1893, a moæ Angiolina a l'é però mòrta de tubercolôxi, co-o Camillo che, da l'etæ de çinqu'anni, o l'é stæto dónca tiòu sciù da-a Maria, sorvenominâ Benedetta, zóvena seu da moæ. O poæ, pónto de riferiménto do poêta inta sò zoventù, o vegniâ da lê conscideròu 'na spécce de modèllo da segoî, scibén ch'o faliâ into tentatîvo.
Into 1894 a famìggia Sbàrbara a l'à fæto stramûo inta Rivêa de Ponénte, prìmma a Vôze e, pöco dòppo, a Vâze. Chi, o Camillo o l'à comensòu i sò stùddi: dòppo 'n prìmmo moménto a câza, sott'a-a goìdda do poæ, da-o segond'anno o s'é iscrîto a-a schêue elementâri do pòsto e, ciù tàrdi, a-o ginàzio di pàddri salezién. A quésto perîodo, asæ inportànte pi-â formaçión do poêta, a remónta a scovèrta da Ligùria e di sò paizàggi, svilupâ, óltre a-a pasción pi-â letûa, into córso di gîi a pê fæti co-o poæ ò con præ Giacomo Gresino, ch'o gh'à pasòu e pascioìn pò-u grêgo e pe-i lichêni ascì. O Camillo o l'à fîto dimostròu 'na gràn capaçitæ d'òservaçión e 'n éuggio aténto a-a realtæ chò-u circondâva, fæto ch'o diventiâ unn-a de caraterìstiche tìpiche da sò poêxîa. A-o 1904 remóntan i sò primìscimi conponiménti, scrîti da-o Sbarbaro dòppo êse stæto sponciòu da-o poêta Remigio Zena, che lê o l'incontrâva spésse vòtte inte córso de pasagiæ a-i Cién d'Invrêa.
O Sbarbaro o l'à pöi superòu l'ezàmme pi-â licénsa média, cómme privatìsta, into Rêgio ginàzio Cristòffa Cónbo de Zêna e, da-o 1904 a-o 1908, o l'à dónca frequentòu o licêo Gabriælo Ciabræa de Sànn-a, çitæ dond'o l'àiva fæto stramûo co-a famìggia. Into 1906 l'é stæto publicòu e prìmme lìriche do poêta, in sciâ revìsta torinéize La nuova lettura. Inti ànni de schêua a Sànn-a o l'à avûo 'na gràn inportànsa pò-u svilùppo poêtico e colturâle do Sbarbaro a figûa do sò méistro de filozofîa e stöia de l'àrte, l'Adelchi Baratono, óltre chò-u prìmmo incóntro co-o Silvio Volta e l'Angelo Barile, chi són stæti di sò conpàgni de clàsse. In particolâ, o poêta o restiâ ligòu da 'na stréita amicìçia a-o Barile pe tùtto o rèsto da vìtta, infloensàndose reciprocaménte inti pròppi percórsi leterâi.
Into 1908 o l'à comensòu a colaboraçión co-a revìsta Pagine Libere, de Lugàn, continoâ scìnn-a l'ànno dòppo, quànde o l'à publicòu 'na stöia in sciâ Scena illustrata ascì. Òtegnûa a licénsa do licêo, co-ina votaçión de nêuve in grêgo e de éutto inte âtre matêie, tra l'estæ do 1908 e i prìmmi méixi de l'ànno a vegnî o l'à visciûo 'n perîodo de libertæ, dedicàndose a-o stùdio e a-a letûa de Leopardi, Dànte, Rimbaud, di scritoî rùsci e di clàscichi grêghi. A ògni mòddo, o moménto de demôa o l'é fîto terminòu, aprêuvo a-e prescioìn da famìggia ch'a o sponciâva a trovâ 'n tràvaggio. O Sbarbaro o l'à dónca amiòu de goâgnâ 'na bórsa de stùdio de l'Institûto de Stùddi Superiôri de Firénse ma, arivòu in çitæ, o no s'é prezentòu a l'ezàmme. Continoàndo e prescioìn di parénti, into màrso do 1910 o l'é intròu inta Socjêtæ sciderùrgica de Sànn-a, diventàndo segretâio do diretô generâle, e, co-a fuxón inte l'Ilva, o l'à fæto stramûo insémme a-o rèsto da direçión a Zêna. O Sbarbaro o no s'é mâi anbientòu goæi bén a-o travàggio into scàgno, ch'o sentîva inte 'n mòddo destacòu, finìndo into ténpo lìbero a deslögiâ pe-i caróggi co-i amîxi.
Into 1911, co-ina sotoscriçión di sò ecs conpàgni do licêo, l'é stæto publicòu a prìmma arecuigéta de vèrsci, Resina, publicâ in Zêna da-o Stabiliménto d'àrte gràfiche Caimo e, into 1948, mìssa da Garzanti inta colànn-a Opera prima inandiâ da l'Enrico Falqui, a despêto di fòrti dùbbi do poêta mæximo a prezentâ tórna a-i letoî i sò prìmmi conponiménti. Defæti, pe voentæ do Sbarbaro, st'arecuigéta chi a saiâ però esclûza da l'ediçión definitîva de Poesie: infloensâ da-o stîle do D'Annunzio e do Gozzano, Resina a l'é pìnn-a de rimàndi a-a tradiçión leterâia, co-o sonétto ch'o l'é fórma mètrica de lóngo ciù dêuviâ.
Pianissimo e a goæra
Co-a mòrte do poæ, avegnûa a-i 22 de novénbre do 1912, o Sbarbaro o l'à decîzo de fâ stramûo a Zêna, andàndo a stâ inta Stràdda de Lionàrdo Montâdo inte 'n scîto a-o cìvico 13 e, de lóngo inte quéllo ànno, o l'à comensòu a colaborâ co-a revìsta La Riviera Ligure do Michele Novaro, a-o quæ o poêta o l'êa stæto prezentòu da-o sò méistro de filozofîa, o Baratono. O travàggio pi-â testâ d'Inpêia o l'à avûo 'n çèrto sucèsso, comensàndo da-a publicaçión de doî tèsti dedichæ a-o poæ do poêta, intitolæ A mio padre I e II. Prezénti into nùmero 9 do seténbre do 1912, quésti conponiménti saiàn publichæ pöco dòppo inte l'avoxâ arecugéita Pianissimo. O Sbarbaro o l'à dónca continoòu a travagiâ con La Riviera Ligure scìnn-a-o 1919, ànno da serâ do giornâle, tànto che o nùmero 14 o l'é stæto do tùtto dedicòu a-i sò Trucioli. Into mæximo perîodo o l'à comensòu a scrîve de pröze, di racónti e de poêxîe pe La Voce e pe Lacerba (dond'o l'é publicòu o prìmmo Truciolo), sorviatùtto a partî da-o 1913, méntre inte l'ànno dòppo a l'à scrîto in sciô Quartiere Latino ascì. Pe de ciù, o l'à conosciûo o pitô e fotògrafo Carlo Tomba, a-o quæ o saiâ ligòu da 'na stréita amicìçia.
Inti ànni 1912-1913 o Sbarbato o l'à scrîto a ciù pàrte de Pianissimo e, pe l'inàndio do volùmme, o l'à fæto 'n cùrto viâgio a Firénse, òcaxón inta quæ o l'à conosciûo o Giovanni Papini e l'Ardengo Soffici. Quést'òpera, dedicâ a-o sò poæ, a l'é stæta dónca publicâ into córso de quéllo ànno da-a Libreria della Voce, câza editôa da revìsta co-o mæximo nómme, òtegnìndo o pài poxitîvo de vàrri crìtichi leterâi cómme o Pietro Pancrazi, l'Emilio Cecchi e o Giovanni Boine. Inte st'òpera chi se peu védde de inportànte novitæ inta poêxîa do poêta, cómme bén raprezentòu za into prìmmo conponiménto de l'arecugéita (Taci, anima stanca di godere), dond'o Sbarbaro o pâ ch'o véugge sùbito fâ móstra do sò sorpàsso da lìrica do D'Annunzio, pigiàndo cómme ezénpio i scrîti do Guido Gozzano. O poêta o decìdde però de spìnzise ancón ciù in la, lasciàndo pèrde l'inpostaçión irònica e çernéndo 'na strutûa ch'a ségge ciàtta e liniâre, con st'efètto chi ch'o l'é òtegnûo da 'n ûzo prevalénte de vèrsci a ùnze scìlabe e da 'na çèrta avertûa a-a prőza e a-a riçèrca de 'na pòula ch'a ségge de lóngo ciù nûa.
Tornàndo a Firénse into dexénbre do 1914, o Sbarbaro o l'à avûo l'òcaxón de conósce o poêta Dino Campana, co-o quæ o s'incontriâ tórna a Zêna, cómme aregordòu into pésso Sproloquio d’estate. A-o moménto do sccéuppo da Prìmma Goæra Mondiâle o Sbarbaro o l'à decîzo de no sfrutâ a poscibilitæ d'ezònero da-o servìçio militâre in qualitæ de dipendénte de l'Ilva, aprofitàndo da scitoaçión pe lasciâ a vìtta a-o scàgno, da lê tànto detestâ, e arolâse cómme volontâio inta Crôxe Róssa. Into màrso do 1916 o l'à coscì fæto tàppa a Rapàllo e pöi a Vintimìggia, intràndo, into frevâ do 1917, into 12° regiménto de fanterîa e parteçipàndo, tra i méixi de màzzo e de lùggio, a-o córso pe alêvi ofiçiæ ch'o s'êa tegnûo a Sandrigo, inta provìnsa de Viçénsa. A-i 30 de lùggio o Sbarbaro o l'é in sciâ fìn partîo pò-u frónte co-a càrega de sototenénte de fanterîa, andàndo prìmma inta Valàdda de l'Àssa, da-arénte a Asiago, e dòppo a Mörar, in Friôli, dond'o l'é restòu scìnn-a-a fìn de màrso do 1918. A-i 23 de agósto de quéllo ànno o Sbarbaro o l'à goâgnòu a promoçión a tenénte. Tra e localitæ vixitæ da-o poêta into perîodo da goæra se pêuan aregordâ Trevîzo, Bassano, o Mónte Asolón, Desenzano, Passirano e Terres, inta Valàdda de Non. O congê o l'é arivòu sôlo inte l'ànno dòppo, co-o Sbarbaro ch'o l'é stæto in servìçio, inte l'órdine, a San Michele all'Adige, a Franzensfeste, a Lüsen e, a zùgno, in sciâ fìn a Ferâra, into depòxito do 27° regiménto de fanterîa.
Di ànni da goæra gh'é restòu 'na testimoniànsa inte dötréi conponiménti di Trucioli, publichæ prìmma inte de revìste e ciù tàrdi into volùmme co-o mæximo nómme, óltre che inte létie a l'Angelo Barile, stanpæ into 1966 into volùmme Cartoline in franchigia. Pròpio inte sto perîodo chi, ariescìndo a no abandonâ do tùtto e sò letûe, o Sbarbaro o s'é mìsso in tèsta pi-â prìmma vòtta de publicâ 'n volùmme de pröza, óltre a inandiâ a sò prìmma arecugéita d'èrba còcca: de lîe a pasción da botànica a ghe restiâ pe tùtta a vìtta.
Maturitæ
Tornòu a Zêna inta stæ do 1919, o Sbarbaro o l'à lasciòu o travàggio a l'Ilva, tiàndo avànti con de leçioìn privæ de latìn e de grêgo a 'n universcitâio italoamericàn de létie, o Lelio Luxardo, a lê prezentòu da l'Adelchi Baratono (o fræ do Pierangelo). O poêta o coménsa coscì a frequentâ i cafè di leteræ, cómme o Cafè Diànn-a inta Galerîa Mazìn, dónd'o l'incóntra vàrri artìsti e studiôxi do móndo zenéize, tra i quæ se pêuan aregordâ l'Adriano Grande, o Francesco Messina, o Fausto e l'Oscar Saccarotti, o Paolo Stamaty Rodocanachi e l'Eugenio Montale, conosciûo pe mêzo do Pierangelo Baratono e ch'o dedichiâ a-o Sbarbaro e poêxîe Caffè a Rapallo e Epigramma degli ossi di seppia.
Into méize de novénbre de quéllo ànno o poêta o l'é tórna a Firénse pe inandiâ a publicaçión de Trucioli, dónde o se ritrêuva co-o Papini e co-o Soffici. In sciâ fìn, sto volùmme chi o l'é stæto publicòu inta stæ do 1920, co-ina dédica de l'Angelo Barile, vegnìndo recensîo da-o Montale a-i 10 de novénbre in sciô giornâle L'Azione. Inti mæximi ànni, o gh'à l'idêa de publicâ 'n volùmme de pröza partìndo da çèrte stöie scrîte pe de revìste, intitolòu, da-o nómme de unn-a de ste chi, La zia Catta, ma a-a fìn o se dédica sôlo a Trucioli. Inte quésta arecugéita o poêta o l'à inougoròu 'n nêuvo tîpo de scrîto, a-a meitæ tra a pröza e a poêxîa, lónxi da-a pröza d'àrte e formòu de cùrte descriçioìn. I têmi tratæ se lîgan a-i paizàggi lìguri de Pianissimo ascì, cómme se peu védde bén za da-o prìmmo tèsto, óltre a 'na seçión dedicâ a-a goæra, dónde se pàrla di lêughi e di personàggi incontræ a-o frónte. In particolâ, chi o poêta o l'ezorcìzza i fæti de goæra pe mêzo da contenplaçión da natûa.
Inte sti ànni chi, inpegnòu tra leçioìn privæ, riçèrche botàniche e colaboraçioìn con revìste e giornâli cómme L’Azione, a Gazzetta di Genova, o Primo Tempo e Il Convegno, o Sbarbaro o l'à fæto ascì quàrche viâgio, cómme quéllo a Agliè, dónde gh'êa interòu o Gozzano. Inte l'ànno 1925 o l'é intròu cómme méistro de grêgo da-i pàddri scolöpi de l'Institûto Calasànçio de Schêue pîe de Cornigén, diventàndo l'ànno dòppo méistro de italiàn ascì, óltre a colaborâ co-a revìsta do colêgio, Ieri e oggi. Into 1927 o s'é trasferîo da-i pàddri gexoîti de l'Institûto Arécco a Castelétto aprêuvo a-a sò poxiçión, inte Ciàssa Manìn, da-arénte a l'abitaçión do poêta; tra i âtri, chi o l'é stæto o profesô de grêgo do Carlo Bo. A ògni mòddo o Sbarbaro o no l'à finîo l'ànno de insegnaménto pò-u sò refûo a pigiâ a tésera do partîo fascìsta, divegnûa òbligatöia pi-â parificaçión de l'institûto into 1928. Da lîe, o continoiâ a travagiâ pe tùtta a vìtta sôlo cómme méistro privòu.
Into 1928 l'é sciortîo 'n'arecugéita de tèsti in pröza scrîti tra o 1920 e o 1928, intitolâ Liquidazione, dónde se pêuan aregordâ i Ammaestramenti di Polidoro, 'na spécce de prêuva e sperimentaçión lengoìstica fæta con l'ûzo de mòdoli inte 'n stîle arcàico. Into méntre ch'o l'incoménsa a studiâ i lichêni ascì, inti ànni '30 o Sbarbaro o l'à frequentòu a Vìlla Desinge de Rensén, lêugo d'incóntro pe scritoî e artìsti gestîo da-o pitô Paolo Rodocanachi e da-a sò mogê Lucia. Pe de ciù, o Sbarbaro o l'é andæto vàrie vòtte a Solaia, borgâ vixìn a Siêna dónde gh'êa a vìlla do Leone Vivante, conosciûo inti ànni da goæra, e da sò mogê Elena De Bosis, co-a quæ o l'à avûo 'na stréita amicìçia. Into 1931 o l'à pöi publicòu i Versi a Dina in sciâ revìsta zenéize Circoli, da quæ o Sbarbaro o l'é stæto un di ménbri do comitâto de redaçión insémme a Barile, Grande, Montale, Guglielmo Bianchi, Giacomo Debenedetti e Sergio Solmi. St'òpera chi a l'à 'na strutûa da cansonê amôzo picìn, formòu da çìnque poêxîe inte quæ gh'é 'na figûa feminìn che fòscia a l'ascónde dôe dònne amæ pe dindavéi da-o poêta. Inti mæximi ànni o Sbarbaro o l'à colaboròu con Il Lavoro a Zêna, La Nazione de Firénse e a Gazzetta del Popolo de Torìn.
Pöco dòppo, o Sbarbaro o s'é tórna scontròu co-o regìmme: invitòu da-o sciô Vivante, che into méntre o l'êa scapòu in Inghiltæra, a mostrâ o grêgo inte 'n college do pòsto, a-o Sbarbaro no gh'é stæto consegnòu o pasapòrto aprêuvo a-o sò vöto negatîvo inte eleçioìn a lìsta ùnica. Pe de ciù, into 1938, o ministêro da coltûa popolâre o l'à pretéizo di tàggi e de soprescioìn pi-â publicaçión de Calcomanie, volùmme ch'o dovéiva métte insémme tùtta a produçión in pröza do poêta. O Sbarbaro o l'à dónca decîzo de renonçiâ a-a publicaçión e, into 1940, o l'à distriboîo a-i sò amîxi ciù stréiti de còpie do lìbbro co-o tìtolo Trucioli. Co-o sccéuppo da Segónda Goæra Mondiâle, into novénbre do 1942, o poêta o l'é andæto a stâ co-a seu e a làlla a Spotórno, dónd'o l'é tornòu in contàtto co-a natûa dedicàndose a-a traduçión de numerôxi clàscichi, mascimaménte da letiatûa grêga.
Aprêuvo a-e sò condiçioìn de salûte inçèrte, o Sbarbaro o no l'é stæto ciamòu tórna a-e àrme e, a-a fìn do conflìtto, into novénbre do 1945 o l'é tornòu a stâ a Zêna, repigiàndo a sò vêgia vìtta e continoàndo con l'ativitæ de tradutô ascì. Into 1948 o l'é ariêscîo a fâ publicâ o sò volùmme de pröze, publicòu co-o tìtolo de Trucioli e co-ina dédica de l'Elena Vivante. Inte st'òpera chi gh'é ségge e pröze do perîodo 1914-1918 (co-o tìtolo òriginâle de Trucioli), do perîodo 1920-1928 (publichæ inte Liquidazione) e quélle do perîodo 1930-1940, publichæ pi-â prìmma vòtta. O lìbbro o l'à riçevûo o favô da crìtica, co-a recensción in sciâ Rassegna d’Italia do Sergio Solmi, goâgnàndo pöi o prémio Saint-Vincent into 1949 insémme a l'òpera prezentâ da-o Bruno Barilli.
Ùrtimi ànni
Inti ùrtimi ànni da sò vìtta o Sbarbaro o l'à fæto tórna stramûo a Spotórno, dónd'o l'é tornòu into 1951 insémme a-a seu e a-a làlla. Into 1954 o poêta o l'à curòu 'na nêuva ediçión de Pianissimo, tórna revixonâ into 1960 pe conprénde e vêgie verscioìn do '14 e do '54 ascì, bén bén modificâ da vàrri tàggi e cangiaménti inta strutûa de l'òpera. Co-a publicaçión de Trucioli e a nêuva ediçión de Pianissimo o Sbarbaro o l'à atiròu ancón de ciù l'atençión da crìtica, ch'a l'à dæto di pài poxitîvi a quéste òpere. Co-a mòrte da làlla Benedetta, into 1953, o poêta o gh'à dedicòu l'arecugéita Rimanenze, formâ da-i Versi a Dina ciù e poêxîe Voze e Liguria. Into 1955 o l'à colaboròu con La chimera e La Fiera letteraria, into 1956 con Botteghe oscure, Officina, Letteratura, Itinerari, Ausonia, into 1957 con Il Mondo e into 1959 con Diogene, La Situazione .
Dòppo vàrri ànni sénsa publicâ di nêuvi conponiménti, into 1956 l'é sciortîo o lìbbro Fuochi fatui, ch'o l'à segnòu 'na nêuva fâze da poêxîa sbarbariànn-a. L'é pöi do 1958 o volùmme Primizie, dedicòu pi-â ciù pàrte a di scrîti da zoventù do poêta, e, do 1960, o volùmme Scampoli, formòu da péssi in pröza pigiæ ségge da-i Trucioli do 1920 che da Liquidazione, óltre a quàrche conponiménto ch'o no l'êa ancón stæto publicòu, co-ina dédica a l'Elena Vivante. Into 1961 o fà publicâ e Poesie, into 1962 o goâgna o prémio Antonio Feltrinelli de l'académia di lincêi e, into 1967, o prémio Etna-Taormina insémme a-o Jules Supervielle. Inte quélli ànni o l'à fæto publicâ di librétti ascì, cómme 5 cartoline, In ricordo di Giacomo Natta e Pensieri e, in memöia da sciâ Vivante, o l'à scrîto Autoritratto (involontario) da sue lettere. Pe l'editô Scheiwiller, inta colànn-a All'insegna della Baita van Gogh, són pöi sciortîi Gocce, «Il Nostro» e nuove gocce, Contagocce, Bolle di sapone, Vedute di Genova 1921 e Quisquilie .
Aprêuvo a-a sò etæ òrmâi avansâ, ch'a no ghe permetéiva ciù dedicâse a-a pasción pe-i lichêni, o poêta o l'à decîzo de regalâ a sò coleçión a-o Muzêo de stöia naturâle Giàcomo Döia de Sàn Viçénso. Inti ùrtimi méixi de vìtta, corpîo da-a mòrte do Barile ascì, o Sbarbaro o l'à curòu l'ùrtima ediçión de Poesie, pöi publicâ into 1971, óltre a-a stezûa de Licheni: un campionario del mondo e da segónda ediçión de À rebours .
O Sbarbaro o no l'é però ariêscîo a védde a publicaçión di sò ùrtimi travàggi, vegnìndo a mancâ a-i 31 d'òtôbre do 1967 inte l'uspiâ Sàn Pòulo de Sànn-a.
Bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
miniatura|250x250px|A Bandêa da RSS Azêra. miniatura|250x250px|O revèrso da bandêa da RSS Azêra. A bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra a l'êa 'na bandêa da-o sénplice sfóndo rósso, decorâ da 'n scìnbolo da mesoîa con martéllo indoòu e 'na stélla róssa da-o bòrdo öo scitoæ a l'àngolo scinìstro superiôre. Inta bandêa a gh'è ascì 'na bànda òrizóntale da-o colôre bleu che òcupa o quàrto inferiô, a quæ a raprezenta o Mâ Caspio.
L'ùrtima versción da bandêa da RSS Azêra a l'è stæta iniçialménte introdûta K.M.A. Kyazimzade, diretô do Musêo naçionâle d'àrte de l'Azerbaijan, pe pöi êse ofiçialménte adotâ cómme bandêa naçionâle con decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra a-i 7 de òtôbre 1952. Quésta bandêa a l'è coscì definîa: "A bandêa naçionâle da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra a l'è 'n riquàddro conpòsto da dôe bànde òrizóntali da-i segoénti colôri: a pàrte superiôre róssa, pægia a-i tréi quàrti da larghéssa, e quélla inferiô bleu, làrga ciù ò mêno 'n quàrto do totâle. Inte l'àngolo in âto a scinìstra da bànda róssa, da-o lâto de l'àsta, a se trêuva l'inmàgine de 'na mesoîa con martéllo da-o colôre indoòu, sôvia a-a quæ a gh'è 'na stélla a çìnque pónte de colôre rósso, incornixâ da 'n màrgine öo. O rapòrto tra larghéssa e longhéssa o l'è de 1:2"O tèsto da descriçión da bandêa naçionâle inta Costituçión da RSS Azêra o saiâ agiornòu a-i 18 de agósto do 1953, sénsa però specificâ a proporçión de l'inmàgine da mesoîa con martéllo. A-i 5 màzzo do 1956 o Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra o aproviâ i "Regolaménti in sciâ bandêa de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra", con de régole in ciù in scî detàggi di eleménti da bandêa. Co-in ùrtimo decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra, emanòu o 16 màrso do 1981, o saiâ specificòu che into revèrso da bandêa no ghe dovéssan êse a mesoîa e o martéllo.
Stöia
Da-a segónda meitæ do 1921 a-o 1922 a RSS Azêra a dêuviâ 'na bandêa róssa con di giâni caràteri cirillìci a scrîve АССР (ò sæ ASSR). A-i 12 de màrso 1922 a RSS Azêra a saiâ unîa a-a RSS Giorgiànn-a e a-a RSS Armêna inta coscì dîta RSFS Transcaucasìca, tórna sudivîza inte ste træ repùbriche chi into 1936.
Pusö 'd Gröpu
Pusö 'd Gröpu ( in italiàn: Pozzol Groppo), l'è 'n cumüne inta Pruvincia 'd Lisàndria.
Pœuxo (dio)
O pœuxo (ciu antig. prob. pœurexo, da-o lat. pollex) ò polliçe, ò ciù comunemente dio grosso (dito ascì à uzo informale "sciacca-pigœuggi") o l'è o primmo dio da man. Tegnindo a scheña de moen gjâ verso a proppia faccia i pœuxi en e die ciu interne.
Anatomia
O pœuxo o l'è l'elemento indispensabbile pe efetoâ a preiza à tenaggia graççie a-o gran nummero di so moscoli attivatoî (antibrachiæ e tenæghi) che ghe permettan d'ópoñise (pançetta contra pançetta) a-i atre die.
Scindrome
Gh'è de scindrome da comprescion nervoza tippiche de çerti mestê ò zœughi pe via do continno movimento anommalo do pœuxo ch'o caoza 'n'ecesciva soleçitaçion do nervo radiâ e ulnâ. Tæ son o "pœuxo do zugao de bowling" e o "pœuxo do sunao d'arpa", i quæ scintomi son abessimento e parestexia.
Mâformaçioìn
A mâformaçion congennita ciu comuña a l'è a dupricaçion do pœuxo, ò pœuxo biffido. Un'atra a l'è quella do pœuxo trifalangêo, saiv'à dî con træ falange, into quæ caxo poriæ no esighe l'óponibilitæ a-i atre die. Ciu ræa a l'è l'aplaxia, cioè l'assença dœ-un ò d'intrambidoî i pœuxi.
Atri scignificæ
Coscì in zeneize comme in toscan a mæxima paola a l'indica ascì un grosso gàngao
Aprœuvo a-o latin pollex transversus a paola pœuxo (ò polliçe) a pœu ese ascì scinonnimo d'onça liniâ.
Palàçio Giustiniàn (Scîo)
miniatura|O Palàçio Giustiniàn de Scîo O Palàçio Giustiniàn o l'é 'n palàçio de Scîo, scitoòu into vêgio castéllo do capolêugo, ch'o l'é stæto tiòu sciù da-i zenéixi da Maónn-a che da chi aministrâvan i sò domìnni.
Stöia
O palàçio Giustiniàn o l'é 'n cazaménto stòrico de Scîo, tiòu sciù tra i sécoli XIV e XV e scitoòu tra a Pòrta Magiô e a ciàssa prinçipâ da çitæ. O palàçio o l'é stæto comiscionòu da-i sòcci da Maónn-a e l'é probàbile ch'o ségge stæto a sêde do poistæ de l'îzoa.
Aroinòu da azónte e demoliçioìn inti ànni da dominaçión tùrca, o palàçio Giustiniàn o l'é stæto ristoròu tra o 1980 e o 1985 da-o Servìçio Archiològico Grêgo.
Descriçión
sinistra|miniatura|Âtra vìsta do palàçio O cazaménto o l'à 'na strutûa da l'aparénsa fortificâ ch'a se svilùppa in sce doî cién, ciaschedùn dotòu de 'na sôla stànsia. In sciâ faciâta vèrso nòrd gh'é 'na scainâ a l'avèrto ch'a mónta scìnn-a-e miâge da çitæ e a-a tôre de sùd-èst, óltre a 'na lögia picìnn-a ch'a s'avànsa in sciâ stràdda depoî a-o palàçio.
O drénto o l'é de gùsto gòtico, con di vòrti da-i èrchi apénn-a marcæ e spartîi inte quàttro pàrte da 'na figûa a crôxe. A-o céntro de un di vòrti s'àrve pöi 'n pertûzo quadrâto, che l'é probàbile ch'o servìsse a fâ sciortî fêua o fùmme. Pe de ciù, ste stànsie chi gh'àn 'na nòmina de gatòrbia, eséndo stæte dêuviæ da-i tùrchi into córso do coscì dîto masâcro de Scîo pe inprexonâ di òstàggi pöi apichæ inta Ciàssa Vounaki.
Muzêo Giustiniàn
D'ancheu o palàçio o l'é dêuviòu cómme sêde de 'n muzêo, ciamòu Muzêo Giustiniàn, ch'o l'arechéugge 'na série de testimoniànse de l'época de dominaçioìn bizantìnn-a e zenéize. Tra e òpere chi conservæ gh'é de pitûe e icónn-e de l'etæ bizantìnn-a, óltre a de scultûe, ségge bizantìnn-e che zenéixi, e a âtre òpere ciù picìnn-e.
Tra i péssi de prêxo chi conservæ se pêu aregordâ e dózze pitûe bizantìnn-e do sécolo XIII che rafigûan i Profêti, in òrìgine in sciâ cópola da gêxa de Panagia Krina a Vavili, 'n'icónn-a de l'Arcàngiou Michê do sécolo XVIII ch'a l'arîva da-o vilàggio de Olympi e 'na série d'inscriçioìn do perîodo zenéize.
Staçión de Strêvi
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Strêvi a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Endexo (dio)
O dio èndexo ò ìndiçe ò ciù comunemente dio ch'o segna (dito ascì à uzo informale "lecca-mortâ") o l'è o segondo dio da man, scitoao tra o pœuxo e o dio mezan.
O l'è composto da træ falange. O so movimento o l'è controlao atraverso i tendini da di muscoli estensoî e flessoî scitoæ into braçço.
Doppo o pœuxo o l'è o dio ciu importante pe fonçionalitæ, segge pe l'aotonomia di movimenti a peto di atre die, segge perchè o parteççipa a-a prenscion 'a pinça', 'a anello' e 'a lençin'.
Córso Magénta (Zêna)
Córso Magénta o l'é 'na stràdda de Zêna, pàrte da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte. Sta stràdda chi, ch'a pîgia o sò nómme da-o comùn inta çitæ metropolitànn-a de Milàn dónde gh'é stæta conbatûa 'na famôza batàggia, a colêga, a ponénte, Córso Paganìn (ch'o l'incoménsa in corispondénsa da Montâ de Sant'Ànna) e, a levànte, Córso Solferìn (ch'o l'incoménsa in corispondénsa de l'incrôxo co-a Montâ da Madònna da Sanitæ).
Stöia
Córso Magénta o l'é stæto realizòu tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX pe servî 'n'àrea de nêuva espansción urbâna e, inte l'ànbito da Circonvalaçión, pe colegâ e dôe estremitæ da çitæ sénsa pasâ pò-u sò céntro.
Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Córso Magénta. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tîæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo. Pe de ciù, in sce Córso Magénta s'avànsan doî pàrchi pùblichi: sàiva a dî i Giardìn Àldo Acquarón e i Giardìn Conbaténti Aleæ.
Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT de lìnie 36, 36/ e 606 che, pasàndo pi-â Circonvalaçión, colêgan e-estremitæ do céntro da çitæ. In particolâ, in sce Córso Magénta gh'é e træ fermâte de:
Pe de ciù, a 'na dêxénn-a de mêtri a sùd da fermâta de Magénta 1/Sant'Ànna in sciâ Stràdda de Agostìn Bertâni, gh'é a staçión de mónte da funicolâre de Sant'Ànna.
Uspiâ Evangélico Internaçionâle
miniatura|250x250px|Vìsta de l'Uspiâ de Castelétto L'Uspiâ Evangélico Internaçionâle (ascì sôlo Uspiâ Evangélico e in sîgla, da l'italiàn, OEI) o l'é 'n énte eclesiàstico de Zêna riconosciûo a livéllo civîle ascì. L'énte o l'à in gestión dôe strutûe sanitâie inta çitæ: óltre a-a sò sêde stòrica, ö sæ l'uspiâ into quartê de Castelétto, o gestìsce 'na strutûa a Ôtri ascì.
Stöia
A costruçión de 'n uspiâ evangélico a Zêna a l'êa diventâ necesâia aprêuvo a-a prezénsa de 'n'inportànte comunitæ de ste confescioìn chi, ch'a s'êa svilupâ pe mêzo di comèrci con l'Eoröpa do nòrd e ch'a l'àiva di problêmi a servîse de strutûe existénti a l'época. Co-o sccéuppo de 'n'epidemîa de còlera a-o prinçìpio de sécolo XIX, pe evitâ e prescioìn di catòlichi l'é stæto formòu into 1856 'n comitâto di raprezentànti de çìnque gêxe evangéliche che inte quélli ànni êan a Zêna, ö sæ Anglicànn-a ingléize, Presbiterànn-a scoséize, Riformâ svìsera e Valdéize italiànn-a, ch'àn sotoscrîto 'na diciaraçión comùn pe inpegnâse a-a realizaçión de 'n uspiâ evangélico.
A prìmma sêde de l'uspiâ protestànte a l'é stæta alestîa inte l'ànno dòppo in sciâ Montâ de Sàn Gêumo, a-o cìvico 75, con ùnze pòsti pe-i maròtti. Into 1861, a l'aministraçión da gêxa a l'à incomensòu a parteçipâ a Gêxa Lìbera italiànn-a ascì. Into 1867 l'Uspiâ o l'à fæto stramûo inte Palàçio Mòrro, a l'época co-o cìvico in sce Ciàssa Sàn Bertomê di Armêni e che òua o s'avànsa in sciâ pàrte de d'âto da Montâ de Sàn Rochìn (ciù tàrdi l'é stæta realizâ 'n'intrâ pedonâle da Córso Solferìn). Doî ànni dòppo, inte l'aministraçión de l'Uspiâ a l'é intrâ a Gêxa Luterànn-a tedésca ascì. Into 1871, chinz'ànni dòppo a sò fondaçión, s'é decîzo de dâ òspitalitæ a paçiénti de tùtte e confescioìn religiôze e no sôlo a-i protestànti, in mòddo però da tutelâ do tùtto a libertæ de conscénsa, vietàndo dónca ògni fórma de prozelitìsmo.
Co-o rêgio decrétto n. 1214 di 2 de màrso do 1876, l'Uspiâ o l'é stæto elevòu a Énte Morâle, òtegnìndo dónca a personalitæ giurìdica, fæto ch'o l'à permìsso ofiçialménte a l'uspiâ de acatâ a sò stòrica sêde. Into 1932, a-o 75êximo aniversâio da sò fondaçión, l'Énte o l'à cangiòu o sò nómme da Uspiâ Protestànte a Uspiâ Evangélico Internaçionâle (Ospedale Evangelico Internazionale in italiàn, in sîgla OEI). Co-a Segónda Goæra Mondiâle, aprêuvo a-i dànni caxonæ da 'n bonbardaménto into 1942, l'uspiâ o l'é stæto seròu, arvìndo tórna a-i 25 de màrso do 1946. Into 1957 gh'é stæto i festezaménti pe-i prìmmi çent'ànni da strutûa.
Dòppo 'n perîodo de fórte cresciànsa, into 1969 l'Énte o l'é stæto clasificòu cómme "Uspiâ generâle de zöna" e o l'à coscì incomensòu a sò ativitæ into servìçio sanitâio regionâle, contrasegnâ da-a sotoscriçión, into 1985, do Protocòllo d'Intéiza tra a Töa Valdéize, in raprezentànsa de Gêxe fondatrîxi, e a Región Ligùria. Quàrche ànno dòppo, into 1997, l'é stæta firmâ 'na convençión co-a Región Ligùria ch'a l'à inserîo l'Énte inta programaçión de l'ASL 3 "Zenéize". Into 1998, l'OEI o l'é stæto inserîo inte l'Ordinaménto Valdéize cómme institûto outònomo a statûto speciâle, óltre che cómme énte eclesiàstico sénsa fìn de goâgno. L'OEI, into 2005, o l'é stæto o prìmmo uspiâ lìgure a òtegnî l'acreditaménto instituçionâle, ö sæ a poscibilitæ pe-e strutûe privæ d'erogâ prestaçioìn sòccio-sanitâie pe cónto do servìçio sanitâio regionâle. Into 2006, l'é stæto firmòu 'n protocòllo de ciù tra a Töa Valdéize e a Región Ligùria, ch'o l'à permìsso de definî mêgio e relaçioìn tra i doî énti.
Into 2007, pe l'òcaxón di 150 ànni da-a fondaçión de l'uspiâ, 'na nêuva convençión co-a Región Ligùria a l'à in sciâ fìn riconosciûo l'énte cómme pàrte integrànte do scistêma sanitâio lìgure. Da-o màzzo do 2011, inte l'ànbito di acòrdi co-a Región e l'ASL 3 "Zenéize", l'uspiâ de Castelétto o gestìsce 'na strutûa a Ôtri ascì (scitoâ into Ciasâ Gianàsso), scîto inportànte pi-â sanitæ do céntro-ponénte de l'àrea metropolitànn-a zenéize.
Strutûe e repàrti
miniatura|213x213px|'Na [[crôxe ugonòtta, asæ scìmile a-o stémma de l'Uspiâ. O l'é stæto çernûo sto stémma chi aprêuvo a-a prezénsa de dôe gêxe calvinìste tra e fondatrîxi de l'énte.]] Chi de sótta gh'é a lìsta di repàrti de l'Uspiâ Evangélico Internaçionâle, spartîi tra e dôe strutûe a Castelétto e a Ôtri.
Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)
Štōṛia
A parōchia, s’cundu a tṛâdiziun a sṛèva štô fundô ntl’ IV seculu, da u tṛâvojiu di monaci Benedettî, chè fōsci da l'isuṛa Gallinara.
A pṛimma geis̅c̅ịa, foccia ‘ntulnu a u XI seculu, ṛ’eṛa ‘n’ štile rumanicu, cun l' autoa viṛà velsu est, è tontu cịü’ polva d’ qualla d’ au. D’ ṛašta chizì u n rešta cịü’ nènte dottu chè a geis̅c̅ịa növa ṛèè štô foccia a u sō pōštu, è ascì p’lché ‘ntl’ peṛiudu mediuevoa èl Bulgu u s’ è ašlalgà è u s’ è pià ascì u špaziu lunde chè pṛimma u j’ eṛa a geis̅c̅ịa.
Almenu fin a u XII seculu a cumünità d’ Ulmèa ṛ’ eṛa ljiô aṛa dioces̅c̅i d’ Ašti, ch’ ṛ’ avèva ascì i diṛitti impeṛioa ‘nsl feudu d’ Ulmèa. ‘Ntl’ 1325, dōppu chè Ulmèa ṛ’ eṛa pasô sutta i Malchèḷs̅c̅i d’ Zévo a dioces̅c̅i d’ rifeṛimentu ṛ’ eṛa Olba.
Palticuloa ṛ’ èè a štōṛia d’l campanin, nascịü’ cumme tûre d’ avvištamentu ntû X seculu, p’l cuntṛuloa a via velsu Inejia.
L’ ha ina štṛütüṛa masiccia, focciu n pṛea d’l pōštu. Da tûre d’ avvištamentu a campanin l’è pasà ‘n fase d’ ampliamentu dâ geis̅c̅ịa.
‘Ntl mentṛe ascì èl pultun d’ ‘ntṛodda al paise, ch’ u s’ pō’ vago ‘ncù a u dì d’ ʒöö, cun u sō’ olcu ugivoa goticu da ina polte, a tüttu seštu da l'otṛa, ch’ u s’ tṛöva sutta a tuṛe d’l campanin, l’ eṛa štà pultà dṛèntu a ṛa növa geis̅c̅ịa.
A fṛobṛica dâ növa geis̅c̅ịa ṛ’ eṛa štô finia ‘ntl 1450, p’l pöö esso cunsacṛô cun a benediziun d’l Vešcu d’ Olba Andrea Novelli, ‘ntl 1490.
Pṛōppi ‘nt quall’ onnu j’ avèvo focciu üna d’l pṛimme mudifiche  cun a cuštṛuziun d’l dû navoi lateṛoa, senza mudificoa a polte ‘n meʒʒu.
A paltia dal 1602 l'amminištṛaziun dî patṛimonni dâ parōchia a ven doccia a Franzé Bossu, ch’ u fa paltia dî  tṛavoji növi, finî sulu ntl 1630, onnu dâ pṛumuziun a  culegiô.
‘M’ zà dicciu a parōchia ṛ’ avèva u titulu d’ Culegiô è p’l zō’ ṛ’ eṛa guv’lnô da ‘n’ Pṛevustu, d’ solitu èl Paricu, ch’ u cumandova unʒe oci pṛèvo, pöö caṛoi a öccịu.
S’cundu ‘lō ch’ l’ è ripultà ‘ntl’ 1753, tṛa èl 1647 è èl 1657, ‘ntâ cumüna d’l Ulmèa u j’ eṛa 22 paruchi, ch’ i vivèvo aš’quos̅c̅i tücci ‘ntl fṛâziui, ma ch’ j’eṛo sutta èl cuntṛōllu aminištṛativu dâ parōchia ulmiošca.
A parōchia ṛ’èè passô daṛa dioceši d’Olba a qualla d’ Munduì (‘n via üfizioa sulu dal 1817).
D’lungu ‘ntl XIX seculu i veno šlungoi èl navoi, è p’l lō’ a ven foccia ina növa faciô è p’l zō’ èl campanin u ven ‘nglubà ‘n tütta a štṛutüṛa.
Fin al 1843 a s-pultüṛa dî mōlti (pṛèvo ō p’lsune d’l Cunfṛatèlnite) a vigniva foccia ‘ntâ cripta dâ geis̅c̅ịa, sutta èl pavimentu, ō ducca ‘n tl vejiu s-miteṛi sutta alea d’ dṛé a geis̅c̅ịa, fin al 1748. Da quall’ onnu ‘n pöö u s sṛèva duvṛà u s-miteṛi dâ Cumüna in Bulgonza.
Sutt’ i pōltji aṛa lèlca dâ geis̅c̅ịa u j’ è ina r-cuštṛuziun dâ Gṛōtta d’ Lourdes, costruita foccia ntl 1910 duvṛèndu d’l štalatiti è d’l štalagmiti (cun auturizaziun) daṛa Gṛōtta del Gṛai, suvo a fṛâziun d’ l’ Eca, ai cunfî cun a cumüna ‘d Garešše.
Dṛèntu
A geis̅c̅ịa ṛô tṛèè navoi, divise ‘n mōddu sulenne da dû fiṛe ‘di 4 rubüšti piloštṛi. I sun növe j’ autoa ‘nsî fionchi, calcün ‘n molmu d’ valua, ch’ i sun dedicoi (da ṛa lèlca, ‘nṛtèndu) a S. Eligio, S. Antoni, S. Cecilia, è aṛa Madōnna dû Rusoṛi.
Da ṛa dṛiccịa î sun quai di S. Giûs̅c̅èppu (lun’ ch’ î sun èl reliquie d’ Sen Fauštin, r-galoi al Malchèsè Ferrero d’ Ulmèa dal Poppa Benedettu XIV) è di Sen Coṛlu. Venta giuntoji ascì l’autoa dû Suffragio, ch’ l’ è suvṛaštà da ‘n quoddṛu d’ Guglielmo Caccia, dicciu Moncalvo, ch’ u fa vago a Cṛûcifisciun.
‘Ntâ culegiô î sun divèlsci quoddṛi: ina quinʒèna i sun d’l pitua ulmiošcu Geniu Alduin, ch’ l’avèva ascì decuṛà tütta a vōta dâ geis̅c̅ịa, cun d’l štèṛè ‘ndûṛoi ‘ns’ šfundu blö. (R’chivèlte ‘ntl 1970 cun ‘ntonacu gioncu). L'autoa magiua, pṛimma dâ duminaziun fṛanzèsè, l’ eṛa d’ pṛûpṛietà dâ Geis̅c̅ịa dî Duminicoi d’ Garešše, pöö v-ndü’ da ‘n pṛivà, aṛa parōchia ntl’ 1808.
‘Nsâ pan’štṛô d’ fundu u j’è in afṛašcu datà 11 nuvembo 1316, suvo èl funte bates̅c̅imoa, ch’ u pṛésènta èl Vašcu Sen Maltin è èl Crištu Pantucṛatua. Suvo l'autoa magiua, ‘nsâ vōta dû triburiu, u j’è quottṛu dipinti, dedicoi ai quottṛu evangelišti.
Olganu dâ geịs̅c̅ịa d’ Sen Maltin
L'olganu dâ culegiô l’ha in gṛōssu valua: l’ è štà foccị daṛa ditta Fṛanzè Vittino d’ Centallo ‘ntl’ 1898. U l’avèva culaudà l’ulganišta dâ Regia Cappella d’ Tiṛin, P. Bersano.
L'olganu, d’ tipu italian, l’ha ‘n tüttu vintesette regištṛi reoa, tṛaʒʒè fundamentoa è quatolʒè d’ mutaziun, ch’ i pelmatto d’ cumbinoa i divelši sui. L'eštensciun dâ taštieṛa ṛ’ê d’ 61 nōtte, a pedalieṛa ‘nvece ŗ’ô vintesette nōtte.
‘Ntl’ 1970 l'olganu l’è štà reštauṛà, gŗazie a l'aiüttu d’l' ulganau tiṛinese Boltulu Pansera.
Föra
Da föṛa, a geis̅c̅ịa ‘me ṛa vugomma au, a smajia derivoa da mudifiche ciü’ dapè a nioci. U j’ è, ‘ntâ facciadda, tṛai pultui d’ ‘ngṛessu, ch’ j’han d’ fioncu d’l finte cuṛonne d’ cuṛua gṛis̅c̅ịu (‘n tüttu quottṛu).
Pö u j’è oci ses̅c̅e pilaštṛî cioa, ciü’ polvi ch’ j’han üna decuṛaziun a olcu. Suvo èl pultun centṛoa u j’ è in otṛu afṛašcu d’ Geniu Alduin, lun’ ch’u s’ vaghè Sen Maltin a cavoa ch’ u r-golla u sō mantea a ‘n povo ‘nzugnịà. ‘Nsû šfundu u j’è ‘n caštea, ō in fōlte.
Èl culnis̅c̅i a olcu ‘nsl dû ‘ntṛodde ‘nsî fionchi j’ han dû auvèltüṛe  cun i vaiṛi, ch’ j’han èl cuntulnu ‘ndûṛà. A faciodda ṛô ‘n timpanu, ch’ u po̅ggia ‘ns’ in alchitṛove špaltì ‘n dû fošše; a cịü’ ota  ṛèè decuṛô. ‘N meʒʒu a u timpanu u j’ è  in otṛu afṛašcu d’ Geniu Alduin: “U Trîunfu dâ Cuminiun, lun’ch’ u s’ vaghe ina seṛie d’ ongio a u rundu aṛa Cṛus̅c̅e    (cun funziun d’ uštensoṛi).
Comunitæ outònome da Spàgna
miniatura|294x294px|Màppa de Comunitæ Outònome da Spàgna Unn-a comunitæ outònoma a l'é un di tréi livélli d'outonomîa inte l'òrganizaçión teritoriâle da Spàgna segóndo a sò costituçión; i âtri doî són a provìnsa e o comùn. Quésto livéllo o corispónde a l'aministraçión regionâle. D'acòrdio con l'artìcolo 143, e comunitæ outònome se créan segóndo l'ezercìçio do drîto a l'outonomîa riconoscûo pe-e naçionalitæ e-e regioìn ch'én pàrte do stàto spagnòllo. Quéste comunitæ outònome són formæ, a-o mæximo ténpo, pe provìnse con caraterìstiche stòriche, colturâli e econòmiche comûni ò pe teritöi d'entitæ regionâle stòrica. Gödan d'outonomîa legislatîva e capaçitæ escluxîve coscì cómme da facoltæ d'aministrâse atravèrso di seu raprezentànti.
Mezan (dio)
O dio mezan ò dio de mezo (dito ascì "dio longâ") o l'è o terço dio da man, scitoao tra l'endexo e l'anulâ.
O l'è dœuviao insemm'a-o pœuxo pe ciocâ e die.
Inti paixi ocidentæ mostrâ o dio mezan esteizo co-i atre die cegæ, essendo consciderao comme 'n'evocaçion vixoâ de 'na penetraçion degradante, o l'è 'n gesto ófenscîvo e osceno, ampiamente riconosciuo comme 'na forma de insulto.
Comunitæ outònome da Spàgna
Formaçión
A costituçión spagnòlla a riconósce e a garantîsce o drîto a l'outonomîa pe-e naçionalitæ e-e regioìn che fórman o stâto. Poéivan acêde a l'outonomîa :
E Còrte Generâle àn dónca o drîto de :
In sciâ bâze de dispoxiçioìn costituçionâli minsonæ de d'âto, tra o 1979 o 1996 l'é stæto inandiòu dîsètte comunitæ outònome e dôe çitæ outònome:
Òrganizaçión
E comunitæ outònome àn cómme nòrma instituçionâle de bâze 'n statûto d'outonomîa. I statûti d'outonomîa aférman a denominaçión d'ògni comunitæ segóndo a sò identitæ stòrica, o teritöio, e instituçioìn e i poéi ch'àn òtegnûo d'acòrdio a-a costituçión.
L'òrganizaçión instituçionâle outonòmica stipolâ inti statûti d'outonomîa a l'é bazâ in sce 'na divixón de poéi coscì òrganizâ :
Zaché a gestión de l'outogovèrno in Spàgna a l'é fæta inte 'na mainêia ascimétrîca, no tùtte e comunitæ outònome gh'àn e mæxime capaçitæ e i mæximi poéi. Unn-a de diferénse prinçipæ a l'é a capaçitæ fiscâle, ch'a divìdde e outonomîe inti doî grùppi de:
Conpeténse
E conpeténse són distriboîe tra e comunitæ outònome e o govèrno çentrâle in sciâ bâze di artìcoli 148 e 149 da costituçión. E conpeténse pêuan êse escluxîve do stâto, de comunitæ òpû condivîze tra i doî sogètti. Pe de ciù, o govèrno çentrâle o pêu dâ de conpeténse a-e séncie comunitæ pe mêzo de lézze struturâle e de lézze de trasferiménto de poéi, che pìggian o pòsto de quélle d'armonizaçión.
E conpeténse de comunitæ són de dôe clàsse: crêan e sò istituçioìn ò manézan i sò afâri. A mainêa d'atriboî i poéi do segóndo tîpo inte 'n mòddo definitîvo a l'é spésse vòtte a decixón ch'o pòrta a ciù conflìtti tra e outoritæ. In sciâ fìn, o poéi giudiçiâio o l'é do tùtto esclûzo da-o ripàrto de conpeténse, zaché o l'é de lóngo gestîo da-o govèrno çentrâle.
Pe risòlve i frequénti conflìtti de conpeténse l'é stæto stabilîo doî mecanîximi giudiçiâi: o prìmmo o prevédde 'n scistêma de contençiôzo aministratîvo pò-u contròllo di òrgani aministratîvi, dòppo gh'é 'n Tribunâ Costituçionâle ascì, dêuviòu pe-i conflìtti de conpeténsa.
Prasco
Prasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Cremonte
Cremunte l'é 'na fraçión id Cabela inte l'òta val Burbàia ch'a gh'ò menu 'd véinti abitanti.
Dättlikon
Dättlikon o l'è 'n comûne do cantón de Zurigo, inta Svissea. O gh'à 780 abitanti (2016).
Staçión de Caransàn-Sant'Andrìa
A staçión de Caransàn-Sant'Andria (in italian Stazione di Caranzano-Sant'Andrea), a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1909, a l'e ao serviçio do comùn de Cassine, inta  Provinsa de Lisciandria, pé e seu fraçioîn de Caransan e Sant'Andria.
Stòia
Avèrta into 1909 pè vegnî incóntro a-e esigênse da popolaçión locâle, l'ûrtima fermâ a l'è avegnûa into 1985, mèntre a l'è stæta riconosciûa ufiçialmènte comme disméssa into 2003.
365 a.C.
thumb|450px|center|[[Françésco Salviati, O triònfo de Marco Furio Camillo (446 a.C.-365 a.C.), 1545 (Palasso Vecchio - Firense)]]