cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cobelétti
Preparaçión
Lêva da-o frîgo 'n'ôa pìmma o bitîro, de mòddo che vén sciòcco. In sciâ méizoa inpastâ a-a spedîa a fænn-a co-o bitîro, o sùcou e o rósso d'êuvo, scinn-a-a òtegnî 'n conpòsto lìscio, e abigoelâlo pe fâlo vegnî 'na bàlla. Lasciâlo pösâ sótta 'n mandìllo e dòpo tiâ co-o canéllo 'na sféuggia sotî.
Co-in stànpo rióndo e pichetòu, de quæxi 8 cìtti de diàmetro, tagiâ i dìschi e métili drénto a-i stanpìn fæti apòsta, in mòddo da dâ a-o dìsco 'na fórma cóncava, cómme 'n çestìn. Drénto, scistemâghe a marmelâta e serâ co-in segóndo dìsco, o capéllo, e scigilâ bén l’oêxin tùtto in gîo.
Se chêuxan pe 20 menûti, a fórno câdo a 180 gràddi. Levæ da-o fórno e tiæ fêua da-a fórma, in scî cobelétti, se spantéiga o sùcou de vainìlia co-in siasétto.
Schilpario
Schilpario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|200px|left|E cascâte do Vò
Papua Neuva Guinea
thumbnail|destra|200px|Bandêa da Papua Nêuva Guinea thumbnail|destra|200px|A poxiçion da Papua Nêuva Guinea in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Independent State of Papua New Guinea, paize de l'Oçeania indipendente da o 1975, a so capitâ a l'è Porto Moresby.
Mæn-a
Mæn-a - Tutto quello che resgoarda i attivitæ uman-e ligæ a-o mâ, incluxi i materiali (barchi, porti ecc.), i equipaggi, i ordenamenti e i organismi che e reggolan.
Poæ nostro
O Poæ nòstro (in latìn: Pater Noster; in grêgo bìblico: Πάτερ ἡμῶν, Páter hēmôn) o l'é unn-a de ciù conosciûe preghêe crestiann-e. Chi de sotta gh'é a verscion in grêgo antìgo co-a transleitaçion, a verscion in zenéize antìgo e a verscion in zenéize moderno co-a grafîa in "u". thumb|250px|[[James Tissot, Pater Noster, 1886-1894 (Brooklyn Museum)]]
Primma do XIX secolo
Poære nostro che sei in ri çê santificao sæ ro Vostro nomme; vegne ro Vostro regno; sæ fæta ra Vostra vorentæ comme in çê, così in terra. Dæne ancœu ro nostro pan cotidian e perdonæ a noî ri nostri debiti comme noî ri perdonemmo a ri nostri debitoî e no induxeine in tentaçion ma liveræne da ro mâ.
A preghêa in Dialetto figon
Mons e Escragnolles.
Nostro papa
Nostro papa qui es a rou cer, qué vostro nomé séché santifiaou, qué vostro régno séché arribaou, qué vostra volountaou séché facha chu ra terra coum'a rou cer.
Daï-né ancuéï nostro pan dè cada dì, perdounaï-né nostreï aouffensé, coumou noatri perdounémou a tutti échi qui n'an aouffensaou, é né nous lacha pas succoumba a ra tentatiouné, é nous délivra de tutou ma, Ainsi-soit-il.
Pà(r)e nòstru
Pà(r)e nòstru che ti sèi 'ntu sé, ch'u secce santificàu u tò numme, ch'u vêgna u tò regnu, ch'a secce fâ a tò vuluntài, cuscì in sê, cuscì in tèra. Danne ancöi u nòstru pàn de tütti i dì, e rimette a nui i nòstri débiti, cumme nui i rimetémmu ai nostri debitù(r)i e aluntana nuiatri daa tentasiun, ma liberine dau mâ. Cuscì a secce.
Paire nosciu
Paire nosciu, che ti sei in Cielu, tuti i omi te ricunusce cume Diu (Segnù) Che u toi Regnu u vegne, che a tua voluntà sece faita in cielu e in scià tera.
A preghêa in brigàsco
Pai nöštr chë ti ešti ën cielu Ër sig santificà ër te nom Ër végn ër te régn Sig fàita a ta vuluntà Com ën cièlu, Cuscì ën tèra
A preghêa in priéize
Puê nostru che ti sei in ti cieli, ch'u seccie santificòn u tö numme, ch'u peusse vegnî u tö regnu, ch'a seccie fêta a tö vuluntê, tantu in-tu cielu cumme in-ta têra.
India
thumb|right|200px|A bandêa de l'India thumb|A poxición de l'India in sciâ càrta giögràfica India (nomme ofiçiâ: भारत गणराज्य - Bhārat Ganarājya), stato de l'Asia meridionâ indipendénte da-o 1947, a seu capitâ a l'é Neuva Delhi. L'India a l'é a segonda naçión do móndo pe popolaçión (1,103,371,000 in to 2005) e a ciù grande democraçia do móndo pe nùmero de abitanti.
Repùbrica de Venéçia
A Repùbrica de Venéçia (Venetiarum Res Publica in latin, Repùblega de Venesia in vèneto, Repubblica di Venezia in italiàn), conosciûa ascì comme Repubrica Vèneta ò Serenìscima Repubbrica de Venéçia (ò senplicemente comme a Sereniscima) a l'é stæta 'na naçion mainâ, existîa tra-o IX e o XVIII sécolo.
Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'
Ra Feruvìa Cuni - Ventëmiglia  o feruvìa d'Tenda (ën Zeneize Ferovîa Cuneo-Vintimiggia, ën Italian Ferrovia Cuneo-Ventimiglia, ën Fransesë Ligne de Coni à Vintimille) la é 'na linea chë culega Cuni a Ventëmiglia për la Valada da Roia, sciü'r cunfin d’Italia e d' Fransa.
Sta linea la é për ün tros (Vièvola-Piena) ën Fransa e 'n li trössi dë Cuni-Limun e Uriveta-Ventëmiglia  'n Italia, anant a sëgunda guèra (cun 'r tratà d’ paj dër 10 d’ Fërvée dër 1947) l'era tüta 'n Italia.
Dar 1912, ër li é 'n tros chë da Brey 'r va a Nissa, 'n passend da Suspèe, chë l'é tüt ën Fransa.
La é dë RFI (tros italian) e dë RFF (tros fransesë).
Storia
miniatura|Brey, a stassiun ën lë 1950
Ra prima idea d'üna feruvia për Tenda la é staita di Savoia për culëgàa 'r Pimunte e e zone da marina a Nissa, cun linee da "nord-est" a "sud-ovest". Fìa Cavour për l'ëmpurtansa 'ndüstriàle dë ste zone 'n lë 1853 l' era 'ntërvënü ar Cunsey dër Pimunte.
Dopu ri stüdi tra r' 1856 e r' 1895, ër prim pruget për la Cuni-Nissa l'é avü blucà 'n lë 1860, për la rajun chë Nissa é passàa aa Fransa.
Ün di mai 'mpurtanti prugeti l'era dë Coriolano Monti, dër 1863, com fìa r' ëntërvent dë Giuseppe Biancheri 'n lë Cunsey Italian cun 'na linea për Ventëmiglia, 'n la legge Baccarini dër 1879, ën cuncürénsa cun la Çeva-Ulméa-Ineja.
I travayi cumensu 'n lë 1882; ën lë 1891 la é avüa 'naugürà fin a Limun e 'n lë 1900 fin a Vièvola cun a galëria dër Tenda; a cunvënsiun tra Fransa e Italia për l'üvërtüra dë 'n tros ën Fransa, për culëgàa Vièvola cun Ventëmigl ia, la é dër 1904. I travayi li sun avüi mulai e pöi afërmai për la prüméra guèra; i trössi Ventëmiglia-Airöre e Vièvola-San Darmassi d'Tenda, sun stai 'nverti ai 30 d'utubr dër 1928, cun RFI e ra fransesa PLM (Paris-Lyon-Méditerranée).
R' üvërtüra da feruvìa favuriscë cuscì i culëgaminti tra 'ra Svìsera e Nissa, cun e zone dë Loetschberg, Sempiun, Türin e Cuni.
Ën lë 1936 'r li vurìa 12 ure për culëgàa Berna a Sanremmu, tra Domodossola, Arona, Santhià (për la Feruvìa Santhià-Arona), Türin, Cuni, Brey e Ventëmiglia. Da Berna së culëgavu fìa di trenu da Lundra, Bruxelles, Amsterdam, Basiléa, Oslo e Berlìn.
Ën la sëgunda guèra, a feruvia malërusament la é ‘ndaita ‘n part dëstrüita: ri Tedischi, 'n rëtreta daa Fransa, li han dëstrüit dëché d’ viadöti e d’ galërie, com a Cuni, i viadöti sciü a Stüra e sciü'r Gés.
I trössi Cuni-Vièvola e Nissa-Brey venu turna 'nverti ën lë 1947.
Ën lë 1976, cun 'n autra cunvënsiun, i travayi 'n lë tros barà li s'ëncaminu.
miniatura|làpide për argurdàa ri avëgniminti dër 2003 ën la stasiun d'San Darmassi
Ai 27 dë gënée dër 2003, ën la galëria Biögna d'San Darmassi d'Tenda, se sun scuntrai 'n trenu italian e 'n trenu fransesë cun a mort di machinisti de RFI. 'Na làpide për argurdàa st'avëgniment la é staita messa aa stassiun d'San Darmassi d'Tenda.
Ai 3 d'utubr dër 2020 a feruvìa la é turna baràa tra Brey e Tenda për la dëstrüssiùn de 'n tros a San Darmassi d'Tenda vëjin aa galëria d'Biögna (km 58+420).
Ai 6 d'utubr ër tràfëgh l'é stait ënvert da Trenitalia sciü'r tros Cuni-Limun.
Caratërìstiche
A linea fransesa la é staita arcustrüìta cun 'n përcurs a dëmà ün binari.
Ra SNCF, dopu r' üvërtüra l'ha fait d'autri rëlivi për:
Ra cumissiun messcia FS-SNCF la é staita istitüìa ai 24 d'giügn dër 1970, e dëcid ch’a trassiun la sërìa staita quela cun mutùu tèrmichi, ma lascendsè a puscibilità d’purée turnàa ar’elëtrificassiun.
Prima ch’a linea l’ëndessa a rabèe cun a guèra, la era tüta 'n Trifase a 3,6 kV-, tra Cuni-Limun-Vièvola. Dopu 'r 1973 'r li é stait a cunvërsiun 'nt ün sistema d'curenta cuntìnüa a 3 kV, fin aa stassiun d'Limun, stassiun d'cunfin.
Tra 'a galërìa d'Tenda e R' Uriveta, la é 'n Fransa (Département des Alpes-Maritimes).
A Brey a linea së spartiscë tra 'n tros chë va fin aa stassiun d'Nissa (SNCF), e r'autr fin aa stassiun d'Ventëmiglia, ën Ligüria.
Për purée 'nduvëràa machinisti italian e fransisi, 'n li trenu de RFI (ën le "Automotrici ALn 668 e ALn 663") li sun i sistemi "VACMA" 'nduvërai 'n Fransa. sinistra|miniatura|Viadot d'Scarassui Ra linea, për r'urugrafìa marajiàa la presënta 27 'mpurtanti viadöti e 33 galërie, pöi autre strütüre minure, fia ciü bele. I ciü 'mpurtanti sun 'r viadot da Capela, d’San Darmassi, quili d’Scarassui e da Maglia, i pönti sciü a Biögna, dë Saurj, da Briga e d’Funtan-Saurj, ma fìa a deviassiun e a bealera da reana Ceva 'n li dëntürni d'Funtan.
Li sun 4 galërie a lümàssa, për përmetu d'guagnàa o d'perdu autessa ciü facilment. Tra quele, 3 sun 'n Fransa, üna 'n l'Italia (Pimunte).
E galërie ciü famuse sun: quela dë Tenda, quele dë Rio Freddo, dë Morga, Camara, San Roch, dë ra Gigne, Cottalorda e dë r'Arme.
Përcurs
miniatura|Carta dë ra trata
Tràfëgh
miniatura|Trén fransése diesel ën ra štasiun de Bregl' I trenu italian sun dë RFI-Trenitalia (Regiùn Piemunte). Ën l'tros Limun-Cuni i trenu sun elètrichi. Ra trata Italia-Fransa ven culëgàa da trenu diesel.
Ën l'tros Brey-Tenda li sun di tren diesel dë TER Provence-Alpes-Cote d'Azur, dë SNCF-RFF.
Curiusitàe
miniatura|'N trénu ën ru müṡéu dë Bregl'
Oseria
Oseria o l'é 'n pàize de 464 abitanti ch'o s'atreuva inta Provinsa de Sann-a.
4 mazzo
O 4 mazzo o l'é o 124° giórno de l'ànno (125° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 241 giórni a-a fin de l'ànno.
Isoe Salomon
thumb|right|200px|Bandêa de Îzoe Salomón thumb|right|200px|Poxiçión de Îzoe Salomón inte l'[[Oçeano Paciffico|Òcéano Pacìfico]] Nomme ofiçiâ: Solomon Islands, paize de l'Oçeania indipendente da o 1978, a so capitâ a l'è Honiara.
Cuxìnn-a lìgure
thumb|200px||right|La cuciniera genovese, 1863 Tùtte e èrbe comestìbili e-e verdûe, cresciûe sott'a-o sô da Ligùria, ìntran e intriàn inte tùtte e riçètte tìpiche da Cuxìnn-a lìgure; coscì cómme tùtte e varietæ comestìbili de pésci, crostàcei e de frûti de mâ, che prósperan into mâ ch'o bàgna e costêe lìguri, ìntran e intriàn inte riçètte tradiçionâli lìguri. O prìmmo lìbbro de cuxìnn-a lìgure o l'é La vera maniera di cucinare alla genovese do Giöbàtta Ràtto, publicòu into 1863. thumb|vignetta|right|Baxeicò zenéize de Prà Quésta cuxìnn-a, ch'a l'é de tæra e de mâ, a l'esprìmme e dôe ànime do teritöio: a l'é 'na gastronomîa antîga, inte mescciûe de çìbbi e de savoî; ma a l'é ascì di giórni nòstri, into privilezâ ingrediénti a chilòmetro zêro.
Cuxinâ in Ligùria
Pe âtri piâti, d'òrigine popolànn-a, se dêuvia èrbe spontànie o fænn-a de castàgne. A dònna de câza lìgure a l’inpàsta a fænn-a giànca mescciâ a-e giæe e a quàrche êuvo frésco, a l'ascciànn-a 'na sféuggia ’n pitìn gròsciolànn-a, a-a tàggia a lìste picìnn-e che dòppo a l'inghéugge e vò-u li prónte e trenétte, ò picàgge vèrdi, ch'aspêtan o pésto. thumb|130px|right|Carciòfo spinòso d'Arbenga Se no exìste in Ligùria di grén spàççi p'alevâ e vàcche a l'avèrto, i Lìguri no àn dæto goæi a ménte a dêuviâ o bitîro; a-o contrâio, prezénpio, di Lonbàrdi. Se no gh'é de terén ciàtti e ùmidi, adàtti a-a coltivaçión do rîzo, són ræe e pitànse lìguri caraterìstiche che dêuvian o rîzo.
Segóndo e diretîve do ministêro, a proteçión de pitànse do pòsto a l'é lasciâ a-e Regioìn che gh’à in regìstro apòsta, ciamòu PAT (Prodûti Agroalimentâri Tradiçionâli).
Formàggio de pêgoa (sàrdo) e o piaxentìn
O piaxentìn, ch'o no se consùmma frésco e che l'é dónca fàçile fâ vegnî da l'Emìlia-Romàgna, o l'é intròu in mòddo abondànte inte riçètte, pò-u sò caraterìstico savô, perché o gh'à tànte calorîe pi-â diêta e pi-â grànde difuxón de sto aliménto bâze da cuxìnn-a italiànn-a. thumb|vignetta|right|Stànpi pe-i corsétti O formàggio de pêgoa (Fiore sardo, D.O.P. da-o 1996), ch'o l'é 'n prodûto nasciûo in Sardégna (ma o l'é prodûto in scî alpézzi lìguri ascì), o l'é prezénte inte bén bén de riçètte da Lìguria, e ciù tradiçionâli ascì; ma chi gh'é de mêzo i ligàmmi e i contàtti stòrichi tra a Ligùria e a Sardégna che, ancón prìmma do Régno d’Itàlia fâvan pàrte do mæximo Régno de Sardégna. I rapòrti fra a Repùblica de Zêna e a Sardégna êan frequénti e inportànti za prìmma de l'ànno 1000 e, into bén e into mâ, són continoæ scinn-a-a quànde a Repùblica a l'é stæta mìssa sott-a-o Piemónte (1815).
Vìn, formàggio, êuio
Rìcca a l'é a varietæ di vìn, distìnti in D.O.C, in D.O.P., in Indicaçión giogràfica IGT e in vìn de vàrie òrigini e vìn d’anâ. I formàggi tìpichi lìguri ne vêgna da-i alpézzi, di quæ a Ligùria a l'é rìcca. Chi ascì se pàrla de varietæ de formàggi di vàrri pòsti despægi pò-u savô, pi-â pàsta, pe-i arömi azónti co-a stagionatûa.
E òive che s'ascadan e meuiàn a-o sô da Ligùria dàn in prodûto, in génere dôçe, ch'o l'é diferénte pe gùsto e aröma, a segónda do mòddo d'êse coltivòu, a segónda da tæra e do seu rociôzo da-o quæ a ciànta de l'òivo a l'à pigiòu a sò susciténsa. A coltivaçión da vìgna e de l'òivo a l’à infloensòu o paizàggio; i Lìguri àn "aröbòu" teritöio a-a ròcca co-o creâ stréite fàsce de nêuvo terén, tegnûo sciù da miagétte de prîe a sécco.
In scê caraterìstiche de l’êuio èstra vèrgine Rivêa Lìgure (êuio) D.O.P. gh'intra o mòddo de fâ ascì dêuviòu da-o franzòu. Pe fâla cùrta, 'na mæxima màn, in mæximo pestéllo açionòu into mæximo mortâ de màrmo, pigneu che ne vêgnan da-e pinæe de Sàn Rosô, féugge de Baxeicò zenéize D.O.P. da mæxima særa do quartê de Pra, formàggio sàrdo (Fiore sardo) da mæxima fórma con 10 méixi de stagionatûa e piaxentìn stagionòu 30 méixi, inte mæxime quantitæ e proporçioìn, sâ mæn de Tràpani, pæuan dâ "pésti" despægi, pe savô e pe profùmmo, a segónda de dónde ne vén l'êuio estra vèrgine d'òiva – ma de lóngo Rivæa Lìgure D.O.P. - ch'o l'alónga e o rénde sciòcco o conpòsto e a o fa vegnî cremôzo e a o protézze da l'òscidaçión.
Bén tornòu, mainâ
Gh'é 'n piâto da ciù antîga tradiçión cuxinâia lìgure ch'o se contradîxe into nómme: o l'é o capón mâgro. E defæti o l'é "mâgro" perché no gh'é de càrne, ma pésci, frûti de mâ, crostàcei, galétte, verdûe e âtri ingrediénti, cómme pigneu, tàpani, êuve, àggio, òive, mòula de pàn e de l'âtro ancón, e o "capón" into sénso ch'o l'é ìnscio, anpolôzo e baròcco da pài 'n bibìn. In Ligùria gh'êa a tradiçión d'òfrîlo a-i mainæ quànde tornâvan da 'n lóngo viâgio, into quæ àivan de segûo patîo a mancànsa de mangiâ frésco e gustôzo. A richéssa e a varietæ di ingrediénti, a confeçión a trofêo fàn pensâ a 'n'òrìgine asæ antîga – fòscia do Çinqueçénto – e de segûo no popolâre. In piâto dégno de 'n dûxe.
Porta Suvrann-a
Descriçion e stöia
A l'è unn-a de prinçipæ architettûe medioevali in prïa do cappolögo lìgure e a l'è scituä in sce a sommitæ do Cian de Sant'Andria, a brêve distànsa da-o quartê stòrico de Ravecca, l'antîgo oppidum çittadin.
Cossano Canavese
Cossano Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Beuxo
Beuxo (Beuso in piemontéize, Bosio  in italiàn) o l'è 'n comûne da Provinsa de Lisciandria scituòu in sce l'Apenin Ligure setentrionâ, in sciâ mancinn-a do torente Ardana, afluénte do Lemme.
Masciago Primo
Masciago Primo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ceramica d'Arbisseua
A Ceramica d'Arbisseua a l'é tìpica do teritöio di comûni D'äto d'Arbisseua e A Moenn-a d'Arbisseua, tùtti doì inta provinsa de Sann-a - A l'é conosciûa da-o XV secolo. thumb|250px|Ceramica d'Arbisseua, Manifatûa Conrado, baçî, XVII secolo ([[Palasso Doia-Tursci - Zêna)]]
E Manifatûe
• Manifatûa Chiodo. XVII secolo. • Manifatûa Conrado (o Conradi). Da o 1589. • Manifatûa Grosso. XVII secolo. Da-o 1641 uzâ o màrchio co a Lanterna de Zêna. • Manifatûa "Isola Ceramiche". • Manifatûa Levantino. XVIII secolo. • Manifatûa Poggi. XIX secolo. • Manifatûa "Pozzo Garitta" (Pozzo da Geita). XX secolo. • Manifatûa Siccardi. XVIII secolo. • Manifatûa Giuseppe Mazzotti. XX secolo. • Viglietti Ceramiche. XX secolo.
Acquafondata
Acquafondata o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Annone di Brianza
Annone di Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Maldive
thumb|right|200px|A bandêa de Maldîve thumb|right|200px|A poxiçión de Maldîve in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ (Repubbrica de Maldîve), stato de l'Asia meridionâ indipendente da-o 1965, a seu capitâle a l'é Malé.
Borgorato Lisciandrin
Borgorato Lisciandrìn (Borgorat in piemontéize, Borgoratto Alessandrino in italiàn) o l'è in comùn do Piemónte ch'o s'atrêuva inta Provinsa de Lisciandria.
Stöia
A Borgorato Lisciandrìn o l'é mòrto o Romêo Bozzetti (1835-1907), garibaldìn di Mille e dòppo ofiçiâ superiôre do Rêgio ezèrcito.
Nomme di abitanti
O nomme di abitanti o l'è o nomme che se dà pe distingue i abitanti de determinate zone geògrafiche (region, provinse, ecc.).
Borgorato Lisciandrin
Comunicaçioîn
centro|miniatura|300x300px|A staçión de Borgoratto Alessandrino
Sant'Angelo Lomellina
Sant'Angelo Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Ha*Ash
destra|miniatura|333x333px|Ha*Ash in conçèrto a [[New York into 2018]] Ha*Ash o l'ea 'n grûppo de muxicisti formòu into 2002 a Lake Charles inta Louisiànn-a. O l'ea fæto da 2 muxicisti:
Diçionaio
Diçionaio - arecugeita de paole de una lengua determinâ, con escluxon (ò con indicaçion soo che sommaia, relativamente a-i caxi anomali) de variaçioin puamente flescionæ, disposta segondo di critei prefissæ e accompagnâ generalmente da-a definiçion do scignificao de paole mæxime. A lengoa a pœu êse quella d’una intrega tradiçion lettiaia (diç. da lengoa zeneize, françeize, ecc.) ò de una parte de questa (diç. da lengua zeneize do Duxento; diç. di neologismi, di barbarismi) ò de un aotô (diç. çiçeronian, dantesco).
A definiçion do scignificao a pœu ese inta lengua mæxima da quæ o diçionaio o l'arecœugge e paole, ò mediante a traduçion inte 'n'atra lengua: into segondo caxo s'ha di diç. bilingui (latin-italian, ingreize-todesco, ecc.), de votte trilingui, ò de ciu lengue (comme o Calepinus septem linguarum). S'ha un diç. storico, quande de ogni paola l'è fæta a stoia in senso diacronico, acompagnandola inti so scignificæ e inti so uxi a traverso i tempi (un modello do genere o l'è l'Oxford English Dictionary ò, pe-a parte scin'aoa pubbricâ, o Thesaurus linguæ latinæ). I diçionai pœuan contegnî ascì l'etimologia de paole; son diti etimologichi quelli dedicæ escluxivamente a l'indicaçion de l'etimologia; atri arecœuggian i scinonnimi (comme o diç. di scinonnimi do Tommaseo).
O criteio normalmente seguio inta registraçion di vocaboli o l'è quello arfabetico, ma existe ascì di diç. metodichi (ò scistemattichi, ò ideologichi), inti quæ e paole son ragroppæ metodicamente in famigge ò groppi segondo a mao ò meno affinitæ de noçioin che quelle esprimman. Se ciamma diç. inverso quello chi arecœugge e paole ordenæ arfabeticamente començando da l'urtima so lettia.
Di diçionai d'interesse ciu circoscrito arecœuggian e spiegan i termini proppi de particolæ discipriñe ò attivitæ (diç. de mæña, de architettua; diç. filozofico, giuridico; diç. di arte e mestê, ecc.). S'avexiña a l'enciclopedia i diçionai che arecœuggian in orde arfabetico nommi e noçioin de lettiatua, arte, sciençe (diç. geografico; diç. biografico; diç. di arte; diç. de idee; e, con interesse ciu universâ, diç. enciclopedico, ch'o pœu includde ascì o lescico de 'na lengua).
Tranne che in quest'urtimo caxo, o terme diçionaio o s'âtèrna con quello de vocabolaio, da-o quæ però o se distingue in quante quest'urtimo o pœu scignificâ ascì o lescico, saiv'a dî l'insemme de paole de 'na lengua, indipendentemente da-a so registraçion, mentre diçionaio o l'è dœuviao soo che pe indicâ l'œuvia chi arecœugge o lescico mæximo.
Mâ
thumb|300px|Newhaven to Dieppe Ferry, 2019 Mâ - massa d'ægoa sâ ch'a circonda a tæraferma e a croeuve gran parte da superfiçie terestre.
Descriçion
In senso streito s'indica co-o termine oceano i spaççi d'æagoa ciu vasti mentre se dixe mâ a-e desteize d'ægoa menoî che, dipendendo da un ò ciu oceani, se distinguan da questi pe de caratteristiche proppie.
1780
thumb|400px|center|[[Jakob Philipp Hackert (1737-1807), Romma vista da-e terme de Caracalla, 1779-1780 (Musei statâli de Berlin)]]
Peo Duaço (1632-1699)
miniatura|Ritræto do duxe Peo Duaço Peo Duaço ò Pero Duraçço (Zena, 1632 – 31 lûggio 1699) o l'è stæto o 128° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 23 agosto 1685 a-o 23 agosto 1687, l'ottantetreieximo co-a càrega biennâ. O l'ea figgio de Cesare Duaço e nevo de Peo Duaço.
Cuceglio
Cuceglio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
639
thumb|250px|center|Gêxa Santa Maria Formosa, [[Venessia, fondâ into 639]]
Oberto Da-a Tore
Oberto da-a Tore (Zena 1617 – 1698) (it: Oberto Della Torre) o l'è stæto o 130° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 31 agosto 1689 a-o 1º settembre 1691, l'ottanteçinqueximo co-a càrega biennâ.
Pesto
thumb|right|300px|A sàrsa ciamâ pesto O pesto o l'é 'na sarsa tipica da Liguria. Co-o nomme de pesto alla genovese o l'é int'a lista di Produti agroalimentæ tradissionæ liguri (PAT).
O seu ingrediente de base o l'é o baxaicò (Ocimum basilicum) ò, pe mëgio dì, o baxaicò zeneize. In ciù ghe veu pigneu e aggio, pestæ con parmixan, formaggio sardo de pegoa, sâ e euio extravergine d'oïva.
Tuvalu
thumb|right|200px|Bandêa de Tuvalu thumb|right|200px|Poxiçión de Tuvalu inte l'[[Oçeano Paciffico|Òcéano Pacìfico]] Nomme ofiçiâ: Tuvalu, paize de l'Oçeania indipendente da o 1978, a sò capitâ a l'è Funafuti, za Isoe Ellice.
Moâssànn-a
Moâssànn-a o l'è 'n quartê da çitæ de Zêna scitoòu inta Vàl Bezàgno.
Stöia
Inte l'ànno 1000 i bórghi da valàdda faxêvan pàrte da tegnûa vescovîle ciamâ "Izoa du Véscovo" che a l'apartegnîva a-a famìggia di Fiéschi che êan in contrasto con a Repùbrica de Zêna.
Ballabio
Ballabio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Suva
Suva a l'é a capitâle de îzoe Fiji.
Santa Cristina e Bissone
Santa Cristina e Bissone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pàn frîto
miniatura|In sachétto de fugassìn "U pan frìtu u l'è cumme a michetta, ciü ti ne mangi e ciü te ne vegne lecca"
- Dîto popolâre de Armo, in Provinsa de Inpéria
O pàn frîto, mangiâ popolâre, o se prepâra in mòddo sénplice; o se ciàmma ascì michétta de Sàn Zòrzo, michetìn a Canpogêxa, pan fricciu in Èrli e Castrevëgio e frisciö (friscêu) ò ascì fugassin (fogassin) in priéize, o se consùmma in gràn quantitæ inta fèsta ch'a pòrta o nómme do Sànto, e ascì inte sàgre locâli. O l'é de fórma riónda, ò alongâ, cómme a Mendaiga (in comùn dónde se pàrla n dialétto fra quéllo d'Arbénga e quéllo d'Inpéria). Inte dötréi pàixi o pàn frîto o l'é servîo co-e patàtte; inte di âtri pòsti, cómme in Arbénga, o se gùsta da sôlo e o l'é réizo ciù savorîo da-i arömi locâli (còmme o romanìn), opû insémme a di salùmmi cómme o speck e o xanbón ingheugiæ in gîo a-o pàn frîto.
Ingrediénti pe 6 persónn-e
- 600 gràmmi (6 ètti) de fænn-a giànca; - 30 gràmmi de crescénte de bîra; - 0,400 lîtri d'ægoa tiépida; - sâ quànte bàsta; - êuio d'oîva pe frìzze.
Preparaçión
Drénto 'na gròssa copétta métighe a fænn-a e remesciâla co-a sâ. Da 'na pàrte deslengoâ o crescénte inte pöca ægoa tiépida e dòppo azónzilo a-a fænn-a. Inpastâ a-a spedîa bagnàndo, pöco a-a vòtta, co-o rimanénte de l'ægoa. De l'inpàsto fâ 'na bàlla e lasciâlo levâ pe 'n'ôa e mêza sótta 'n pànno ùmido.
Desténde l'inpàsto levòu in sciâ méizoa, con l'agiùtto de 'n canéllo de légno, scinn-a-a fâne 'na sféuggia spéssa 1 cìtto. Tagiâla a bachétti e a dàddi e frìzili inte l'êuio câdo, ma no tròppo bogénte: ògni tànto remesciâli. Fâ atençión perché frizéndo, o pàn frîto o l'aoménta de volùmme. Servî câdo.
5 mazzo
O 5 mazzo o l'é o 125° giórno de l'ànno (126° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 240 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|400px|center|Mòrte de [[Napolion Bonaparte (Wellcome Collection gallery)]]
Mercallo
Mercallo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Nepal
thumb|right|200px|A bandêa do Nepal thumb|right|200px|A poxiçión do Nepal in sciâ càrta giögràfica Nepal (Nomme ofiçiâ: नेपाल अधिराज्य - Nepāl Adhirājya), stato de l'Asia meridionâ, a sò capitâ a l'é Katmandu.
Prescidénte: Bidhya Devi Bhandari (2015)
Prìmmo Ministro: Khadga Prasad Oli (2018)
Halmstad
Halmstad a l'é 'na çitæ svedeize ch'a s'atrêuva inta provinsa dîta Hallands län, a mêza stradda tra Malmö e Göteborg e in sciô sciùmme Nissan. A g'à 66.124 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2015).
Anni 1410
thumb|350px|center|Fræ Limbourg, Les Très Riches Heures du duc de Berry - zenâ, 1412-1416 ([[Museo Condé - Chantilly)]]
Isoe Marshall
thumb|right|200px|A bandêa de Ìzoe Marshall thumb|right|200px|A poxiçion giögràfica de Ìzoe Marshall Nommi ofiçiæ: Republic of the Marshall Islands in ingleize e Aolepān Aorōkin M̧ajeļ in marscialleize, paize de l'Oçeania indipendente da-o 1986, a sò capitâle a l'è Majuro.
Fra o 1946 e o 1958, i Stâti Unîi àn sperimentòu, in sce st'îzoe chi, sciusciantesêi bónbe atòmiche, conpréizo l'esperiménto nucleâre ciù grànde che i USA àn mâi fæto, o "Castle Bravo", fæto scciupâ inte l'atòllo de Bikini. No se spiêga perché i abitànti di atòlli Rongelap, Rongerike e Utirirk, in poxiçión sotovénto a-o Bikini, no són stæti alontanæ cómme in càngio l'êa stæto fæto pe-i esperiménti prìmma. Ste popolaçioìn chi, colpîe da-e pôvie radioatîve, n'àn patîo tùtte e conseguénse.
Selvino
Selvino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Antonio Banfi
Antonio Banfi (Vimercate, 30 seténbre 1886 – Milan, 22 lùggio 1957) o l'è stæto un filòsofo racionalista e òmmo politico. Alêvo do Piero Martinetti, o Banfi o l'ha discùsso unn-a texi de laurea sôvia o Bergson, o Boutroux e o Renouvier intitolâ "Saggi critici della filosofia della contingenza". Into 1925 o l'ha firmòu o manifesto di intelettuali antifascisti scrîto da-o Benedetto Croce. O Banfi o l'ha partecipòu a-a Rexistensa e into segondo dòppo goæra o l'è stæto senatô con o Partîo Comunista Italian.
Alagna Valsesia
Alagna Valsesia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
1917
thumb|400px|center|A [[Rivoluçión d'òtôbre in Rùscia]]
Sport
- O Gîo d'Italia o no vegne córso pé via da Primma Goæra Mondiâ pé o terso ànno consecutîvo.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Crôxe Róssa Internaçionâle Prémio Nobel pe-a letiatûa: Karl Adolph Gjellerup, Henrik Pontoppidan Prémio Nobel pe-a fìxica: Charles Glover Barkla
Giorgi Franzi
Giorgi Franzi (Principatu de Mu̍negu, 23 de giügnu d'u 1912 - 13 de zenà d'u 1997) è stau ün canònicu munegascu e maistru de lenga munegasca.
Anni 1740
thumb|450px|center|[[Lisciandro Magnasco (1667-1749), Inbàrco di galiöti into pòrto de Zêna, 1740-1749 (Museo de-e Belle Arti de Bordeaux)]]
Ciòi
Geògrafia
Ciöi o s'atrêuva inta Provinsa de Sann-a.
Sesto ed Uniti
Sesto ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
thumb|260px|Sesto ed Uniti, o Monicìpio|centro
Alvito (Italia)
Alvito o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Santa Giuletta
Santa Giuletta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cumiana
Cumiana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Demografia
miniatura|Mappa da [[denscitæ de popolaçion a-o mondo|300x300px]] A demografia (da-o grego Demos, popolo, e grafia, descriçion) a l'è o studdio da popolaçion pe quante rigoarda o numero de abitanti, a denscitæ, ecc.
Whitehorse
Whitehorse (cavàllo gianco) a l'é a capitâle e ùnica çitæ do teritöio do Yukon.
A l'é scituâ lóngo o sciùmme Yukon. A gh'à 25.085 abitanti (into 2016).
Barzago
Barzago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Finô
Finô (Finâ in s̠enéis̠e, Finarum in latìn e Finale Ligure in italiàn) u l'è ün cumüne de 11.733 abitanti da pruvinsa de Savuna, u cuintu ciü gréndu doppu Savuna, Arbenga, Coiri e Varas̠s̠e, spartiu in varie cuntrè d'ancö tachè insemme.
Sité ricca de stòia, a sö lücalité du Burgu, che a l'è stèta da-u 1162 fìn a-u 1797 a capitô de l'antigu stôtu du Marchexùn de Finô, a l'è a-a giurnô d'ancö cunsciderô ün di burghi ciü bèlli d'Italia.
Geugrafia
sinistra|miniatura|270x270px|Vista di côi, da scinistra a drita, du Castelléttu, de San Dunôtu e de punta Crena. Finô u se truva in-ta rivêa de Punénte, in-ta s̠öna tra-i dòi côi da Crôvas̠òppa e de Côu Nori. A parte de aréna da costa ligüre scituô in-tu teritöriu de stu cumüne chi a l'è spartia in sincue töcchi da-i côi da s̠öna. A primma parte, che a va da-u côu da Crôvas̠òppa a-a colla, che a riva arénte a-u mô, unde a se truva a fortes̠s̠a de Castelfrancu, a l'è cuélla da lücalité de Marina. A levante de sta colla chi, dita du Gottero ascì, a gh'é a marina da lücalité de Pia che a riva fin a-u côu du Castelléttu, poi separùn da-u côu San Dunôtu da üna aréna da-u mèximu numme. A-a fìn a gh'è a marina de Varigotti, cunpresa tra-u côu de San Dunôtu e Côu Nori, e divis̠a a meité da-u côu de punta Crena. L'area a levante de punta Crena a cunprende cuarche d'üna tra-e aréne ciü bèlle e cunusciüe de tütta a rivêa de Punénte, cumme l'ansa di Saracìn e l'aréna du Malpasso.
Finô u l'è bagnùn da tréi sciümére: a Pora, u sö afluénte Aquila e a Susà, a cuôle a se caccia in-tu Mô Ligüre a Pîa. E valè de ste sciümére chi i sùn separè da-i vari bricchi da s̠öna e u gh'è ascì, a levante du céntru du pais̠e, l'ôtucianu de Môgne, riccu de gréndi e inpurtànti ôrme, unde i sùn stète truvè varie testimunians̠e da presens̠a de l'ommu primitivu in-ta s̠öna.
Preistòia
Tantu inpurtànti i sùn ascì e dexéne de scrite in sce ciatte prie da s̠öna, cunusciüe cumme "ciappe", tra-e cuôli se regurdan u Ciappu de Cunche, u Ciappu da Sô e u Ciappu di Séixi.
A-a giurnô d'ancö a ciü parte di reperti truvòi in-ta s̠öna a l'è cunservô e vixibile in-tu müs̠eu da sité, scituùn in-tu cunventu de Santa Caterina, a-u Burgu.
Lydnevi
Ezénpio
Poæ nòstro in lydnevi:
Finô
Eté antiga
sinistra|miniatura|270x270px|E ruvine du Castrum Perticae, a Perti U teritöriu du cumüne de Finô u l'è stètu cuntrulùn da varie pupulasiòi in-tu cursu di seculi. S̠a primma de l'eté di Rumôni sta s̠öna a l'éra ün inpurtànte area di cumerci, esendu a-u cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni. De stu periudu chi a testimunians̠a ciü famus̠a a l'è següraménte cuélla du "Vilàggiu de Agnime", céntru furtificùn in simma a-a Ruca de Perti e pupulùn da-u IX seculu fìn a-u IV seculu a.C., scrövertu in-tu 1959 da üna spedisiùn de l'Institûtu Internasiunôle de Stüdi Ligüri .sinistra|miniatura|270x270px|U punte rumônu ditu "de fôie", ün di sincue in-ta valô Ponci e u sölo che se pö ancura traversô.De l'eté rumôna i ghe sùn nümerus̠i resti, scibén che a no gh'éra ancura di grossi céntri, s̠untòi a-e stradde che i traversôvan a s̠öna, survatüttu da l'inpurtànte via Julia Augusta che, custruia pe oréi de l'inperatû Cesare Gustu, in-te stu töccu chi a s̠untôva Vada Sabatia (d'ancö Vué) cun Albingaunum (Arbenga), e da cuscì dita "Stradda Romera". Testimunians̠e de ste stradde chi i sùn i sincue punti rumôni, du I-II seculu d.C., da valô Ponci (da-u latìn Vallis Pontium, "a valô di punti"), valô segundaria da sciüméra Susà. Chi i se truvôvan ascì, tra-i cuscì diti punte Müttu e punte de l'ègua, de antighe côve pe l'estrasiùn da pria du Finô. A remunta ciü o menu a-u IV-V seculu d.C. a custrusiùn da primma géxa paleocrestiana in-ta lücalité de Pîa, cunusciüa cumme a "ceive de Finô", da cuôle a l'è ancura vixibile a parte ciü bassa. A se truva sutta a-u cunventu di scapüsìn de San Fransescu, unde a l'è stèta scröverta doppu di travai a-u cunventu fèti tra-u 1940 e u 1945.
A despetu du creppu di rumôni a Ligüria a resterà ancura pe ün pö de tenpu sutta a-i bisantìn, cun-a cuscì dita Provincia Maritima Italorum, cuande u restu da Cianüra Padana u l'éra s̠a cuntrulùn da-i lüngubardi. Pe difende u limes, che u caminôva lüngu a sùra di munti, i sùn stèti realis̠òi di castra, tra-i cuôli se regurdan u Castrum Perticae e i castra de Pia e de Orcu. U Castrum Perticae, cunusciüu cumme castéllu de San Tugnìn ascì (da-u numme de l'arénte gexétta ), u l'è üna furtificasiùn du VI-VII seculu scituô in simma a l'értu briccu che u divide Perti da valô de Orcu Feìn, dunca cuélla da sciüméra Aquila, arénte a-u scitu de l'antigu céntru ligüre du vilàggiu de Agnime. U castéllu de Orcu (Castrum Orche) u se truva a levante du pais̠e da-u mèximu numme, arénte a-a géxa de San Lencìn, e u cuntrulôva ségge a valô du riàn Curnei (afluénte da Susà, a levante) che a valô de Feìn, a punénte. Cun-u castéllu de Varigotti (Castrum Varicottis), scituùn in simma a-u côu de punta Crena e desentégùn in-tu 1341 da-i s̠enéis̠i, ste furtes̠s̠e chi i furmôvan u scistema de difeis̠a de l'area, primma da custitusiùn du Marchexùn.
Mesenzana
Mesenzana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Finô
Mediuevu
sinistra|miniatura|270x270px|Castél Govone e a sö ture "di diamanti". U cuntrullu di bisantìn u l'è finiu in-tu VII seculu, cun-a cuncuista du re di lüngubardi Rutari du picenìn pais̠e de eté rumôna che u se truvôva a-a fuxe da Pora in-tu 641 e, in-tu 643, du pais̠e de Varicottis, du cuôle i sùn stèti desentégòi u primmu castellu e e müraie.
6 mazzo
O 6 mazzo o l'é o 126° giórno de l'ànno (127° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 240 giórni a-a fin de l'ànno.
Lucco Spinnoa (1628-1715)
miniatura|128x128px|O stemma de caza Spinnoa Lucco Spinnoa ò Spinnora (Zena. 1628 - 1715) o l'è stæto o 129° duxe da Repubbrica de Zena e re de Corsega, da-o 27 agosto 1687 a-o 27 agosto 1689, l'ottantequattreximo co-a càrega biennâ.
Finô
Mediuevu
Doppu i seculi ciü scüri de l'ôtu mediuevu a primma testimunians̠a scrita du Finô a remunta a-u 967, cuande l'inperatû Otun I u cunsegnôva a Aleramo du Munferùn e tère da cuscì dita môrca Aleramica, tra-e cuôli u l'è indicùn u castellu de Orcu ascì. Tra-i discendenti de Aleramo u se pö regurdô Riccu du Vasto, ditu ascì Du Caréttu, mens̠unùn in-te ün dipluma du 1162 unde l'inperatû Federiccu Bôrbarussa u dôva a lé de tère e di tituli, tra-e cuôli cuéllu de marchéis̠e de Savuna, cun pudesté surva a s̠öna de Finô ascì. Scibén che a sö investitura a l'éra surva ün teritöriu benbén ciü grossu, u sö puréi u l'éra a-a fìn efettivu sölo in-te l'area du Finô (dètu che Savuna in pochi anni a diventerà ün liberu cumüne) e dunca u se fa incuménsô a stòia du Marchexùn propriu in-tu 1162, cun Riccu du Caréttu cumme sö primmu marchéis̠e. sinistra|miniatura|270x270px|U Palas̠s̠u du tribunô, a-u Burgu. Da-a fìn du XII seculu a cuménsa ün periudu de grénde s̠viluppu pe tütta a s̠öna, aviùn cun-a realis̠asiùn da primma parte du Castél Govone (foscia in-tu 1172 ), in simma a-a colla du Becchignolo. Inpurtànte a l'è ascì a fundasiùn, fèta pe oreité du marchéis̠e Riccu II, du céntru de Burgu (mens̠unùn pe-a primma otta in-tu 1213 cumme Burgus Finarii, u "Burgu du Finô") tra-a fìn du XII e u prinsipiu du XIII seculu, u cuôle u deventerà préstu a capitô du Marchexùn. De ciü, a fundasiùn a l'è stèta foscia fèta a-u pustu de ün ciü antigu pais̠e, dèti di res̠énti retruvaménti sutta a-a ciassa du tribunô, remuntanti a-u X seculu.
In-tu XIV seculu, cun-a crescita du puréi du Marchexùn (cumme a fundasiùn du Marchexùn de S̠üccaellu in-tu 1397 da parte de ün ramu da famia di Du Caréttu) a Repübbrica de S̠éna a incuménsôva a avéi de mire in-sciu Finô de moddu de tacô tütta a rivêa de Punénte, dètu che i Du Caréttu i cuntrulôvan a söla stradda che da-u mô a l'andôva a-u Ducôto de Milan che a no fusse sutta a-i s̠enéis̠i. Pe sti mutivi chi a scciuperà in-tu 1447 a cuscì dita guéra du Finô (che in-tu mentre u l'éra sutta a-u marchéis̠e Galiottu I), e che a fenirà l'annu doppu cun-a vitöria s̠enéis̠e, scibén che cuésti i saran caciòi s̠a in-tu 1450 da-e trüppe de Giuanne I. A stòia de sta guéra chi a l'è cuntô da Gianmario Filelfo, scrivàn s̠enéis̠e cuntenpuraneu a-i fèti, in-tu sö libbru Bellum Finariense, du 1453.
In-ti anni sucessivi i sùn stète realis̠è e növe müraie du Burgu, ancura vixibili cu-e tréi purte de purta Carétta , purta Testa e purta Rumôna du Murìn, e a famus̠a ture di diamanti de Castél Govone (du 1490). In-tu 1462 u l'è stètu restruturùn u Palas̠s̠u du Tribunô e, in-tu 1492, a s'è custruia a particulô géxa de Nostra Scignura du Loreto a Perti, cunusciüa cumme a géxa di sincue canpanìn ascì.
Eté muderna
thumb|580x580px|Vista da sité de Finô in-tu [[XVII secolo|XVII seculu.]] In-tu periudu sucessivu a-a vitöria in-ta guéra du Finô, u Marchexùn u l'è arivùn a-u sö mascimu splendure, cuncuistandu vari pais̠i lüngu a Valô Burmia, fina a Saliceto e a Paroldo, fètu che u purtôva gréndi ricches̠s̠e da-i cumerci. In-tu mèximu periudu a gh'è stèta a custrusiùn de vari palas̠s̠i de famie nobili, cumme i Ricci, che i gh'àn avértu u sö palas̠s̠u in-tu 1529 , i Cavasola e, tra-i ciü inpurtànti, i Buraggi.
Però u muméntu de pôxe u l'è scentùn préstu: cun-a scüs̠a de cuôrche revurta cuntra a-u marchéis̠e Alfonsu II e a-u sö môguvernu, a Repübbrica de S̠éna in-tu 1558 a l'à mesciùn cun sucessu guéra a-u Marchexùn. A ogni moddu a l'à cuntrulùn u Finô sölo fìn a-u 1602, cuande, cun-a murte de l'urtimu marchéis̠e (Sfors̠a Dria), u végiu marchexùn u l'è passùn sutta a l'inperu spagnollu, restandu de iure ün feudu inperiô. Pe-a Spagna u cuntrullu de Finô u l'éra tantu inpurtànte dètu che u cunsentiva ün seisu a-u mô pe-u cuscì ditu "Camìn spagnollu" u cuôle, traversu u Ducôto de Milan, u cunsentiva a-e trüppe da Spagna e da Napuli de rivô in-te Fiandre, pruvinse ribelli. A-u periudu spagnollu i remuntan varie custrusiòi, a-a giurnô d'ancö ancura existenti, cumme a purta Reôle, realis̠ô a-u pustu da purta Carétta, u rafurs̠améntu di castelli s̠a pres̠enti, a custrusiùn da furtes̠s̠a de San Giuanne, surva a-u céntru du Burgu , l'ôrcu triunfôle da Marina e a scistemasiùn de varie géxe, cumme cuélla de San Biôxu. miniatura|303x303px|I Statuta de Finô, du [[1667.]] A fìn da duminasiùn spagnolla, in-tu 1707, a curispunde a-u defenitivu declìn du Marchexùn, catùn da S̠éna in-tu 1713, a cuôle a l'è stèta l'urtima feudataria de Finô, es̠ercitandu u sö cuntrullu traversu ün guvernatö. Scinbulu da növa gestiùn a l'è a destrusiùn, in-tu 1715, de Castél Govone; gestiùn che a l'à duvüu gestî de revurte asci, cumme cuélle du 1730 e du 1734, e ün invasiùn di piemontéis̠i. Cun-a Pôxe de Acquisgrana du 1748 u cuntrullu de Finô u l'è stètu du tüttu dètu a-a Repübbrica de S̠éna, a cuôle a l'à tacùn dritaménte a s̠öna a-i sö dumini, restandu cuscì Finô sölo de iure ün marchexùn, cunservandu però i sö antighi Statuta.
Eté cuntenpuranea
L'antigu Stôtu u l'è dunca finiu du tüttu in-tu 1795, cuande, cun l'invasiùn de trüppe francéis̠i de Napuleùn e a creasiùn da Repübbrica Ligüre, i sùn stèti abulîi i végi tituli e i feudi, cun l'aministrasiùn lücale che a l'è stèta mudernis̠ô. Inprinsipiu tacùn in-tu departiméntu da Maremula, cun capulögu a-a Prìa, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francéis̠e Finô u l'è stètu inseriu in-tu departiméntu de Muntenötte, unde u l'éra capulögu de ün canton de l'arrondissement de Savuna. U remunta a stu periudu chi a custrusiùn du Teôtru Aycardi, u ciü antigu de tütta a rivêa, avértu in-tu 1806.
In-tu 1815, doppu a cürta speriéns̠a da Repübbrica S̠enéis̠e, u Finô, e tütta a Ligüria ascì, i sùn passòi a-i Savüia pe decisiùn du Cungressu de Vienna e dunca inserîi, fìn a-u 1927, in-ta pruvinsa de S̠éna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna. In-te cuéllu annu u l'è stètu creùn u cumüne de Finale Ligure ascì, cun l'uniùn di trèi pais̠i du Burgu, de Pia e da Marina.
In-ti anni da primma guéra mundiô a Finô a cuménsôva ün prucessu de industrialis̠asiùn, cun-a creasiùn de oficine da Marina (che i faxevan côri féruviàri), poi catè da l'ommu d'afôri s̠enéis̠e Rinaldu Piaggio, u cuôle u l'à inandiùn ün stabiliméntu pe-a prudusiùn de aérei. Fìn a-u sö stramüu a Villanöva d'Arbenga in-tu 2014, sta chi a l'è stèta a realté de travaiu ciü inpurtànte du pais̠e, cu-i stabiliménti da Piaggio Aerospace, a-a giurnô d'ancö pe-a ciü parte derucòi, che i ocupavôn üna grossa area arénte a-u côu da Crôvas̠òppa.
Dèta a sö lünga e inpurtànte stòia in-tu 2007, cun decrétu du prescidénte da repübbrica, u cumüne de Finô u l'à ricevùn u titulu de sité. Da-u 1973 a-u 2011 u l'à fètu parte da Cumünité Muntana Pollupice ascì, a-a giurnô d'ancö derlenguô.
Abitanti
U céntru du cumüne de Finô u l'è spartiu in-te frasiòi stòriche de Burgu, Pia e Marina, tachè asemme in-tu 1927. Gh'è ascì de ôtre frasiòi, végi cumüni d'ancö tacòi a Finô, cumme Lacremô, Versi e Varigotti (cumüni fìn a-u 1896, cun Pîa), Gura e Ölle (a-u Burgu, u 14 avri 1869), Perti (cun-u Burgu da-u 1877), ôtre che Môgne, Muntixélu e San Benardìn.
Finô u cunfina cun Borsi Verési e U Tû a punénte, Côrxi, Orcu Feìn e Véssi versu munte e cun Nori a levante; a sud u l'è bagnùn da-u Mô Ligüre.
Minorànse fulén
Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Finô i gh'éran 880 rexidenti fulén.
Architetüe religiuse
Finô u l'è a-a giurnô d'ancö ancura divis̠o tra-i prevostri de növe géxe, cun s̠urisdisiùn in di teritöri che ciü o menu i sùn i méximi di cuélli di végi cumüni d'ancö tacòi a-a sité. U l'è interessante véi cumme, dètu che e due lücalité de Gura e de Ölle i sùn stète catòi da-u marchéis̠e Riccu II "sölo" in-tu 1212 (vari anni doppu a custitusiùn du Marchexùn), a-a giurnô d'ancö ste due parocchie chi a se truvan ancura sutta a-a dioces̠i de Arbenga-Inperia, cumme a vexìna Prìa, e nu sutta a cuélla de Savuna-Nori, cumme u restu du cumüne de Finô.
miniatura|250x250px|Faciôta da géxa de San Biôxu.
miniatura|250x250px|Faciôta da géxa de San Giuanne.
miniatura|280x280px|Santa Maìn de Pia e u sö canpanìn.
miniatura|250x250px|L'antiga géxa de San Ciprian a Lacremô.
miniatura|250x250px|A géxa "di sincue canpanìn", a Perti.
miniatura|250x250px|U canpanìn da végia géxa de San Bertumé.
miniatura|250x250px|A végia géxa de San Lurénsu.
Architetüe civili
miniatura|250x250px|Detaggiu da faciôta dipinta du palas̠s̠u du tribunô, a Burgu. miniatura|250x250px|U dréntu du Teôtru Aycardi, a Burgu.
Architetüe militôri
miniatura|250x250px|Castél Govone de nötte. miniatura|250x250px|Castél San Giuanne e a stradda Beretta, cun-a Purta da Més̠alüna. miniatura|250x250px|A furtes̠s̠a de Castelfrancu de nötte.
Ecunumia
miniatura|250x250px|Üna vigna in-ta valô de Perti. Cumme pe-i ôtri cumüni da rivêa, tantu inpurtànte pe l'ecunumia de Finô u l'è u turismu balneare scibén che i ghe séggian nümerus̠e ôtre ativité puscibili. Pertantu a gh'è ascì ün turismu s̠untùn a-e varie ativité sportive pe-e cuôli Finô u l'è deventùn ün inpurtànte céntru de turismu internasiunôle, survatüttu pe-a ranpignô, fèta in-sce varie rive verticôli di munti surva e valè daré a-u pais̠e, e pe-u ciclismu, prinsipalménte pe-e discipline lighè a-a mountain bike.
Fìn a-u 2012, doppu ün prucessu de industrialis̠asiùn incumensùn in-tu XIX seculu, a se truvôva chi a sêde du stabilimentu da Piaggio Aerospace, frabica unde a gh'éra a prudusiùn de aérei, che a l'è stèta de lüngu a ciü inpurtànte realté de travaiu du pais̠e.
Istrusiùn
miniatura|250x250px|Ün di ciostri du cunventu de Santa Caterina, sêde da Biblioteca Mediateca e du Müs̠eu archeulogicu du Finô ascì. A Finô a l'è stèta creô, cu-e bibliutêche di cumüni de Côrxi e Maiö ascì, a cuscì dita réi du Sistema Bibliotecario Finalese, a cuôle a cunprende e due bibliutêche da sité.
Pe l'istrusiùn de livéllu segundariu de segundu grôdu, a Finô i ghe sùn e scöre de:
Dialettu
A Finô u l'è parlùn ün particulô dialéttu da léngua lìgüre, du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle, u finarìn. Stu dialettu chi u l'è üna parlô cun varie diferens̠e da cuélle di pais̠i vexìn, dèta a lünga stòia de indipendens̠a du Marchexùn da-a Repübbrica de S̠éna. Stu fètu chi u l'à cunsentiu a-u finarìn de scapurô a-e infruénse du s̠enéis̠e pres̠enti in-ti teritöri vexìn, cunservandu e sö particularitè.
Persunalité lighè a Finô
miniatura|250x250px|U munuméntu a-u s̠enerô Caviglia.
Manifestasiòi
miniatura|250x250px|Preparasiùn du Paliu de Cuntrè, in-ta ciassa Vittorio Emanuele.
Comunicasiòi
miniatura|250x250px|A ciassa da [[Stasiùn de Finô Marina|stasiùn de Finô, in-tu 1938.]]
Stradde
Finô u l'è traversùn da l'inpurtànte SS1 Aurelia, che a s̠unta u pais̠e cu-i ôtri cumüni da rivéa e, in particulô, cun Borsi a punénte e cun Nori a levante. A SP490, dita Stradda du S̠ü du Melogno, a s̠unta, a nord, a costa cun Carisan e a valô du Tanaru. I ghe sùn ascì a SP17 pe Côrxi, a SP27 pe Orcu Feìn e, da Pîa, a SP8 pe Véssi e a SP54 che, pasandu da Môgne, a va a Spoturnu.
In-ta valô du Côrxi u gh'è ün cas̠ellu in-sce l'autustradda A10, ciü o menu 2 km a nord-ovest da cuntrô du Burgu.
Purtu
Finô u l'è serviu da ün purtu turisticu realis̠ùn in-tu 1964 che u se truva sutta a-u côu de San Dunôtu, da-u lôtu de Varigotti, e da-u cuôle u pia u sö numme: a Marina di Capo San Donato. U purtu de San Dunôtu u cunta de 590 pusti bôrca, cun di spas̠i pe bôrchi fìn a-i 17 m de lünghes̠s̠a.
Scindici de Finô
miniatura|333x333px|U munisipiu da sité, a Marina.
Sport
miniatura|250x250px|U Bric Spaventaggi, cun-a sö famus̠a riva unde a l'è praticô a ranpignô sportiva. Finô a l'è üna sité da-e varie sucieté e manifestasiòi sportive, tantu che in-tu 2012 a l'à ötegniu u titulu de "European Town of Sport". In particulô i ghe sùn, in-ti canpiunòi de varie discipline, e sucieté de:
Cumme s̠a mens̠unùn, a-a giurnô d'ancö Finô u l'è ün di céntri ciü inpurtànti a-u mundu pe-u cuscì ditu endurance mountain bike, specialité de ciclismu in-scia tèra abbastansa s̠uéna e cun ün format che u regurda i rally. E gôre ciü inpurtànti i sùn in particulô a 24h e a FinalEnduro, parte du canpiunùn mundiô de stu sport chi.
Finô a l'è ascì üna lücalité inpurtànte pe-a ranpignô, survatüttu de tipu sportivu, cun percursi de tütti i livélli, da 3a a 8c. Scibén che a nu gh'è de vie tantu lünghe, i sùn bénben cunusciüe dèta a bèlles̠s̠a de viste e u clima mite pe tüttu l'annu.
642
thumb|360px|center|Moschêa d'Amr ibn al-Aas, fondâ into 642 ([[Cairo (Egitto)]]
Buddiximo
thumb|300px|L'interno de 'n tempio buddista in [[Corea do Sud]] O Buddiximo o l'è 'na religion e 'na filosofîa, ûnn-a de çinque religioìn ciù inportanti do mondo, difûza sovietùtto in Asia ma anche in Oçidente.
Descriçion e stöia
D'origgine indiann-a, a l'è bazâ inte l'inzegnamento de Gautama Buddha e a gh'à anchêu çirca 350 milioìn de fedeli.
Pakistan
thumb|right|200px|A bandêa do Pakistan thumb|right|200px|A poxiçión do Pakistan in sciâ càrta giögràfica Pakistan (Nomme ofiçiâ: اسلامی جمہوریۂ پاکستان - Islami Jumhuriyah Pākistān), stato de l'Asia meridionâ indipendénte da-o 1947, a seu capitâ a l'é Islamabad.
O Ponte
thumb|300px|right|O Ponte - A ciassa prinçipâ O Ponte o l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a. O gh'à 809 abitanti (a-i 31-5-2022)
1494
thumb|350px|center|[[Françésco Granacci (1469-1543), Carlo VIII de Fransa a Firense, o 17 novénbre 1494, 1518 (Uffizi)]]
Vanuatu
thumb|right|130px|O stémma de Vanuatu thumb|right|200px|A bandêa de Vanuatu thumb|right|200px|A poxiçion do Vanuatu in sciâ carta giögràfica Nommi ofiçiæ: Republic of Vanuatu in ingleize, République du Vanuatu in françèize e Ripablik blong Vanuatu in bislama, pàize de l'Oçeania indipendénte da-o 1980, a sò capitâ a l'è Porto Vila.