cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cinn-a
Polìtica èstera
Segóndo a seu interpretaçión da polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a", pe poéi stabilî relaçioìn diplomàtiche, in pàize o gh'à da riconósce a seu rivendicaçión do teritöio de Taiwan, e no avéi rapòrti ofiçiæ co-o govèrno da Repùbrica de Cìnn-a. I fonçionâi cinéixi àn protestòu divèrse vòtte cóntra e avertûe diplomàtiche de çèrtidùn pàixi vèrso Taiwan, spécce rigoàrdo a-a véndia de àrmi. Se dîxe ch'a ciù pàrte de l'atoâle polìtica èstera cinéize ségge inspirâ a-i Çìnque prinçìppi de coexisténsa pacìfica do prescidénte Zhou Enlai, e goidâ da-o concètto de "armonîa sénsa uniformitæ", ch'o l'incoràggia e relaçioìn tra stâti a despêto de diferénse de ideologîa. Sta polìtica a l'à portòu a Cìnn-a a sostegnî stâti conscideræ pericolôxi ò represcîvi da-e naçioìn òcidentâli cómme o Zimbabwe, a Coréa do Nòrd e l'Iràn. A Cìnn-a a l'à 'n stréito rapòrto econòmico e militâre co-a Rùscia, e i doî stâti spésso vôtan a-o mæximo mòddo 'nto Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe.
Rapòrti comerciâli
Into 2013, a Cìnn-a a l'é diventâ a ciù grànde naçión a livéllo de comèrcio, insciâ bâze da sómma de inportaçioìn e esportaçioìn, e 'nto 2016 a l'êa o ciù grànde pàrtner comerciâle pe 124 pàixi, pe pöi arivâ – tra inportaçioìn e esportaçioìn – a comèrci èsteri pe 'n totâle de 4.600.000.000.000 $. Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo 'n ròllo sénpre ciù de prìmmo ciàn inta richièsta de àree de lìbero càngio e pàtti de secuéssa tra i seu vexìn de l'Àzia e do Pacìfico, e a l'é divegnûa ménbro de l'Organizaçión mondiâle do comèrcio l'11 Dexénbre 2001. Into 2004, a l'à propòsto l'inovatîva strutûa de 'n Vèrtice de l'Àzia òrientâle (inaoguròu into 2005) pe discùtte problêmi de secuéssa regionâle. A Cìnn-a a l'é ascì 'n ménbro fondatô de l'Organizaçión pe-a cooperaçión de Shanghai, insémme a-a Rùscia e a-e repùbriche de l'Àzia centrâle. Ghe són stæte relaçioìn comerciâli conplicæ tra a Cìnn-a e i Stâti Unîi. Into 2000, o Congrèsso di Stâti Unîi a l'à aprovòu "relaçioìn permanénti de normâle comèrcio", permeténdo e esportaçioìn cinéixi a-i mæximi bàssi prêxi de mèrçi di quæxi tùtti i âtri pàixi. A Cìnn-a a l'à in grànde surplus comerciâle co-i Stâti Unîi, che costitoìscian o seu ciù grànde mercòu d'esportaçión.
Da l'inìçio do XXI sécolo, a Cìnn-a a l'à segoîo 'na polìtica de relaçioìn con naçioìn africànn-e pe comèrcio e cooperaçión bilaterâle. Into 2012, i comèrci tra Cìnn-a e Àfrica vàivan ciù de 160 miliàrdi de dòlari. A Cìnn-a a mantégne boìn rapòrti de comèrcio co l'Unión Eoropêa, e l'à ànco rinforsòu i ligàmmi co-e grénde economîe de l'América do Sud, diventàndo o ciù grànde pàrtner comerciâle do Braxî e creàndo colegaménti stratégichi con l'Argentìnn-a.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Tittulu: A canson de Breuxo
Cinn-a
Rapòrti comerciâli
L'iniçiatîva cinéize da Nêuva Vîa da sæa a s'é alargâ de tànto 'nti ùrtimi sêi ànni e, into 2019, a l'inclùdde 137 pàixi e 30 organizaçioìn internaçionâli.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Gennere: macetta
Cinn-a
Dìspute teritoriâli
Fìn da-a seu fondaçión dòppo a segónda Goæra civîle cinéize, a RPC a l'à rivendicòu i teritöi governæ da-a Repùbrica de Cìnn-a (RDC) – 'n'entitæ polìtica separâ ancheu conosciûa cómme Taiwan – cómme pàrte do sò teritöio: a conscìdera l'îzoa de Taiwan cómme a provìnsa de Taiwan, Kinmen e Matsu cómme pàrte da provìnsa de Fujian, e e îzoe ch'a RDC a contròlla 'nto Mâ cinéize meridionâle cómme pàrte de provìnse de Hainan e Guangdong. Ste rivendicaçioìn són controvèrse pe vîa da conplicæ relaçioìn tra i doî pàixi, dæto che a RPC a conscìdera a polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a" un di seu prinçìppi diplomàtichi ciù inportànti.
A Cìnn-a a l'é coinvòlta ànche in âtre dìspute teritoriâli internaçionâli: da-i ànni '90, a Cìnn-a a l'é stæta pàrte de negoçiâti pe risòlve e dìspute 'nscî seu confìn, ànche con Ìndia e Bhutan; in ciù, ghe són dìspute multilaterâli pe-o posèsso de çèrtidùn îzoe picìnn-e 'nto Mâ cinéize òrientâle e meridionâle, cómme e Îzoe Senkaku e a sécca de Scarborough. O 21 Màzzo 2014 Xi Jinping, a 'na conferènsa a Shanghai, o s'é inpegnòu a risòlve e dìspute teritoriâli cinéixi in mòddo pacìfico.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Lengua: zeneize, italian
Cinn-a
Status de superpoténsa emergénte
Segóndo çèrtidùn, a Cìnn-a a l'é 'na potençiâle nêua superpoténsa do XXI sécolo, pe vîa do seu spedîo progrèsso econòmico, a seu crescénte fòrsa militâre, o gràn nùmero di seu abitànti, e a seu infloénsa internaçionâle; segóndo âtri, a créscita do pàize a poriéiva ralentâ (ò adreitûa fermâse) de manimàn ch'o sécolo o va avànti, pe vîa de "bólle" econòmiche e di squilìbri demogràfichi. Gh'é chi pénsa ch'a sôla l'economîa da Cìnn-a a no bàsta pe fâla divegnî 'na superpoténsa, e ch'o pàize o l'à mêno fòrsa militâre e infloénsa colturâle di Stâti Unîi. Segóndo l'IRENA, i investiménti da Cìnn-a 'nsce l'energîa rinovàbile a réndan 'na probàbile futûra superpoténsa 'nte quéll'àrea.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Annu:
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
I ativìsti do Moviménto democràtico cinéize e çèrtidùn ménbri do Partîo comunìsta cinéize àn riconosciûo o bezéugno de rifórme sociâli e polìtiche: scibén che i contròlli econòmichi e sociâli se són molæ de tànto da-i ànni '70, a libertæ polìtica a l'é ancón asæ limitâ. A costituçión da RPC a l'aférma ch'i "dirìtti fondamentâli" di çitadìn inclùddan a libertæ de paròlla, a libertæ de stànpa, o dirìtto a 'n giùsto procèsso, a libertæ de religión, o vôto universâle, e i dirìtti de propiêtæ; però, inta pràtica, nisciùnn-a de ste cöse garantìsce 'na vêa proteçión cóntra eventoâli persecuçioìn da pàrte do stâto. Scibén che gh'é 'n pö de tolerànsa rigoàrdo e crìtiche 'nscê polìtiche do govèrno e 'nsciô Partîo Comunìsta, gh'é l'abitùdine d'adêuviâ a censûa de òpinioìn polìtiche e de l'informaçión, spécce 'nta Ræ, pe evitâ l'açión de grùppo.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Süportu: discu 78 gii
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
Éntro o 2020, a Cìnn-a a l'à progetòu de fornî 'n pontézzo personâ de "Crédito sociâle" a tùtti i çitadìn, insciâ bâze do seu conportaménto: sto scistêma, ch'ò l'é 'n prêuva 'nte çèrtidùn çitæ cinéixi, o l'é conscideròu 'na fórma de sorvegiànsa de màssa con tecnologîa d'anàlixi de Big data. Into 2005, Repòrter Sénsa Frontêe o l'à mìsso a Cìnn-a a-o 159° pòsto 'nsce 167 'nto seu Ìndice anoâle mondiâle da libertæ de stànpa, e a-o 175° 'nsce 180 'nto 2014.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Etichetta: Repertorio Marzari
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
Quélli che mîgran da-a canpàgna a-a çitæ s'atrêuvan de spésso tratæ cómme çitadìn de série B da-o scistêma de registraçión de famìgge Hukou, ch'o contròlla chi peu gödî di agiùtti statâli, ma 'n pö de tàsce rurâli són stæte ridûte ò abolîe da-i prìmmi ànni 2000, e ciù servìççi sociâli són stæti destinæ a-i abitànti de canpàgne.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Nüm. catallugu: 2027
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
Ànche çèrtidùn govèrni, agençîe de stànpa èstere, e ONG crìtican regolarménte e polìtiche cinéixi 'nscî dirìtti civîli, con difûze violaçioìn di dirìtti civîli, cómme inprexonaménto sénsa procèsso, abòrti forsæ, confescioìn forsæ, tortûa, limitaçioìn di dirìtti fondamentâli, e ûzo ecescîvo da pénn-a de mòrte. O govèrno o soprìmme e protèste e manifestaçioìn ch'o conscìdera potençiâli minàcce a-a "stabilitæ sociâle", cómme prezénpio e protèste de ciàssa Tiananmen into 1989.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Latu:
Nüm. matrixe:
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
A-o mêno 'n milión de ménbri da minorànsa mosulmànn-a di oigûri o l'é stæto prexonê 'nte cànpi de prexonîa de màssa, ciamæ "Céntri d'educaçión e alenaménto da vocaçión" e costroîi 'nte l'aministraçión do Segretâio Generâle Xi Jinping, dónde se voéiva cangiâ o penscêo polìtico di prexonê, e seu identitæ, e-e seu credénse religiôze. Into Zenâ 2019, e Naçioìn Unîe àn domandòu de poéi intrâ diretaménte 'nti cànpi de prixonîa, dòppo ch'avéivan riçevûo "rapòrti credìbili" 'nsciô fæto che gh'êan 1,1 milioìn de prexonê tra oigûri, cazàchi, Hui e âtre minorànse étniche. O stâto o l'à ànche tentòu de controlâ o flùsso de informaçioìn inscê tenscioìn into Xinjiang, metténdo in prexón i ménbri de famìgge di giornalìsti foestê pe intimidîli.
A cançun de Bröxu
Detalli discugraffichi
Diata: 2'27"
Notte: Ciü o menu i mæximi cuntegnüi de "Ravecca stritt", "A pesciæa" e "Pesci vivi". Foscia 'n'ediçiun spunsurizâ da-a traturia du Marriu à Vutri?
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
O govèrno cinéize o rispónde a-e crìtiche enfatizàndo a créscita – rispètto a-i ànni '70 – do stàndard de vìtta, de perçentoâli de alfabetizaçión, e de l'aspetatîva de vìtta, óltre a-i megioaménti 'nta secuéssa 'nsciô lòu e 'nti sfòrsi pe contegnî i dezàstri naturâli, cómme e contînoe pìnn-e do Sciùmme Azùrro. In pö de polìtichi cinéize se són diciaræ favorévolil a-a democratizaçión, méntre âtri són ciù conservatôi. Són stæti fæti gréndi sfòrsi de rifórma: prezénpio, into Novénbre 2013, o govèrno o l'à anonçiòu 'n ciàn pe alascâ a polìtica do fìggio ùnico e abolî o progràmma de rieducaçión atravèrso o travàggio, ch'o l'avéiva riçevûo tànte crìtiche, scibén che i grùppi pe-i dirìtti umâni fàn notâ che i cangiaménti de quést'ùrtimo són sorviatùtto de faciâ. Inti ànni 2000 e 'nti prìmmi ànni 2010, o govèrno cinéize o l'é stæto sénpre ciù tolerànte vèrso e ONG ch'òfran soluçioìn pràtiche e eficénti a-i problêmi sociâli, ma st'ativitæ a rèsta streitaménte regolamentâ. A scitoaçión rigoàrdo i dirìtti umâni a l'é pezoâ dòppo o 2012, quànde Xi Jinping o l'é divegnûo Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize.
A cançun de Bröxu
Incipit
Sci, sulu che viatre donne sei buñe a vende... Giuliña, ti vö 'n pô vedde cumme se fa? Oa ghe daggh'ina botta mie: Gente, è qui la mattinata del Leoncavallo! È qui la mecca del buongustaio! È qui il fosforo concentrato! Mamme, rinforzate il cervello a-i figiö sciacæli! Roba viva gente, è qui il diluvio dei pesci freschi! È qui la barca del miracolo! È qui la lampara che oscura il sole e a l'inguerçisce a lüña! E tiæveli i pesci o-u postu di curianduli! Chì se scciöppa e corbe! Anciue a sguaççu! Laxèrti a-a rinfüza! Scignua, sciâ l'amie che seppie, sciâ se ne pigge 'n quintale: a carne sciâ si-a mangia, e osse sciâ e dà a-i canai e cu-u neigru sciâ fa u zocculu in cüxiña...
Cinn-a
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni
Segóndo 'na stìmma do Global Slavery Index, into 2016 gh'êa ciù de 3,8 milioìn de persónn-e – o 0,25% da popolaçión – che vivéivan inte "condiçioìn de scciavitù modèrna", tramêzo i quæ gh'é de vìtime do tràfego d'êsei umâni, travàggio forsòu, maiézzi forsæ, travàggio minorîle, e travàggio forsòu inpòsto da-o stâto: tùtte ste cöse, fêua che l'ùrtima, són ilegâli. O scistêma statâle de travàggio forsòu o l'êa stæto formalmènte abolîo 'nto 2013, ma no l'é ciæo fìnn-a che pónto. O scistêma penâle cinéize o l'inclùdde fàbriche de travàggio forsòu, céntri de prexonîa, e cànpi de rieducaçión, tùtti insémme dîti Laogai. I prexonê no són pagæ, e i familiâri àn da mandâghe palànche; chi se refûa de travagiâ végne picòu, de vòtte fìnn-a mòrte. Tànti di prexonê són discidénti polìtichi ò religiôxi. Harry Wu, ch'o l'êa stæto prexonê, o l'à filmòu d'arescôzo a scitoaçión 'nto Laogai, e o l'é stæto acuzòu de ladronìsso de segrétti de stâto, e condanòu a 15 ànni de prexón, ma dòppo 66 giórni o l'é stæto trasferîo 'nti Stâti Unîi.
A cançun de Bröxu
Explicit
... Sciâ se ricorde che se sciâ vö mangiâ di pesci freschi a Vutri gh'è a traturia du Marriu, che ghe pruveddu i pesci feschi mi. E questa a l'é a cançun du Bröxu: "Vegni pesciu che te cöxu".
Cinn-a
Fòrse militâri
Con 2,3 milioìn de trùppe atîve, l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión (ENL) o l'é atoalménte a ciù grànde fòrsa militàre do móndo, comandòu da-a Comisción militâre centrâle (CMC). A fòrsa militâre de risèrva da Cìnn-a a l'é a segónda ciù grànde do móndo, dòppo quélla da Coréa do Nòrd. L'ENL o conscìste de Fòrse de tæra, a Marìnn-a, e Fòrse aéree e-e Fòrse misilìstiche.
Segóndo o govèrno cinéize, a spéiza militâre do pàize 'nto 2017 a l'êa de 151,5 miliàrdi de dòlari, a segónda ciù âta do móndo, ànche se o rapòrto spéize militâri/PIL o l'é sótta a mêdia mondiâle. Però, segóndo çèrtidùn aotoritæ – tramêzo e quæ o SIPRI e l'Ofìçio do Segretâio da Diféiza di Stâti Unîi – a Cìnn-a a no diciâra i sò vêi livélli de spéiza militâre, che saiéivan mólto ciù âti de quélli ofiçiæ. Séndo riconosciûo cómme 'n stâto con àrmi nucleâri, a Cìnn-a a l'é consciderâ 'na grànde poténsa militâre regionâle, e 'na potençiâle superpoténsa militâre. Segóndo 'n rapòrto do 2013 do Dipartiménto da Diféiza di Stâti Unîi, in Cìnn-a ghe saiéivan tra i 50 e i 75 ICBM, ciù 'n pö de SRBM: rispètto a-i âtri quàttro ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, a Cìnn-a gh'à capaçitæ de proieçión de fòrsa limitæ. Pe pónn-e remédio, a Cìnn-a a l'à avòu a sò prìmma pòrtaérei 'nto 2012, e gh'à 'n'inportànte flòtta de sotomarìn, tramêzo i quæ ghe són sotomarìn nucleâri e lansamìsili balìstichi. A Cìnn-a a l'à ànche stabilîo 'na ræ de relaçioìn militâri co-i pàixi èsteri che s'atrêuvan lóngo i percórsi marìtimi ciù inportànti. Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à fæto gréndi pàssi avànti 'nta modernizaçión de sò fòrse aéree, acatàndo aérei da conbatiménto rùsci cómme o Sukhoi Su-30 e produxéndo i pròppi – cómme i Chengdu J-10 e J-20, e i Shenyang J-11, J-15, J-16 e J-31 –, e louàndo a-o svilùppo de 'n aéreo stealth e de numerôxi droìn da conbatiménto. L'avansaménto di armaménti de interdiçión aérea e marìtima àn acresciûo a minàccia ségge da-a prospetîva do Giapón ségge da quélla di Stâti Unîi.
A Cìnn-a a l'à modernizòu ànche e sò fòrse de tæra, rinpiasàndo i vêgi cârarmæ de derivaçión soviética con mólte variànti do cârarmòu Type 99, e svilupàndo i sò scistêmi de batàggia C3I e C4I pe megioâ e seu capaçitæ de goæra digitâle. In ciù, o pàize o l'à svilupòu (ò òtegnûo) mólti avansæ scistêmi misilìstichi, tramêzo i quæ gh'én mìsili anti-satèlite, mìsili da croxêa e ICBM nucleâri lansæ da sotomarìn. Segóndo i dæti de l'Institûo Internaçionâle de Riçèrca 'nsciâ Pâxe de Stocólma, a Cìnn-a a l'é diventâ o tèrso ciù grànde esportatô d'àrmi do móndo tra o 2010 e o 2014 – co-in aoménto do 143% rispètto a-o perîodo 2005–2009 –, e a l'é diventâ o segóndo, sorpasàndo a Rùscia, into 2020. Fonçionâi cinéixi àn anonçiòu 'n aoménto de spéize militâri fìnn-a 173 miliàrdi de dòlari 'nto 2018. Inte l'Agósto 2018, a Cìnn-a a l'à testòu o sò prìmmo xêuo ipersònico: l'Académia Cinéize de l'Airodinàmica Spaçiâle a l'à afermòu ch'a prêuva a l'à avûo sucèsso, co-o consegoiménto de 'na velocitæ de Mach 6 da pàrte do velìvolo Starry Sky-2, ch'o peu trasportâ mìsili nucleâri.
Tartu
Tartu a l'é 'na çitæ èstone de 91.000 abitànti. A l'é a segónda çitæ ciù popolôza de l'Estònia dòppo a sò capitâle, Tallinn.
Focatico
Ô focatico, o fuocatico, ô l'ea un'imposta applicä in sce ogni fögô, o föguä, cioè in sce ogni casa de un grüppô familiare, o in sce ogni cusciditô fumante se l'abitaziôn a cômprendeiva ciü gruppi familiari. thumb|300 px|Fögô
Descriçion e stöia
A l'aveiva vasta diffuxion in te l'Europa medievale e moderna. Inte ô regnô de Napoli a l'ea stæta istituia da Carlo I d'Angiò dô 1263. Tale imposta a l'è restä in vigôre, cun vicende alterne, pe lungô tempô, ürtimamente cun a denominaçiôn de imposta de famiggia. In te l'Ottoçentô ô focatico, in te campagne, ô l'ea associoô ä "tassa bestiami".
In te a primaveia de ogni anno ogni cômüne ô l'inviava ae scingôle Magistratüe Comunitaie e stampe occôrrenti a compilä e operasôin de tascie de focatico e de bestiamme. Entro ô 30 zügnô vegnivan mandë e scrittüe, ä fin de agôstô vegnivan rispedie ä Rappresentanza Comunitaria, con ô foggiô de riparto apprövoô per a tasciaa, mentre i ruoli vegnivan passæ all'Esattô Comunale dä Legaziôn pe a riscosciôn, che a l'ea da fä entrô e date stabilie.
Ô ruolo ô l'ea cômpostô da trë categorie: a prima faxeva riferimentô aô sôlô Fuoco, a segônda a consciderava a terra coltivata e a tersa a classe di reddito, inta quale l'ea catalogoô a famiggia a segônda de proprie caratterisctiche.
In Fransa
Ô Feu fiscal franseise ô l'aveiva avüô origine cômüne côn ô Focatico medioevale, che poi ô s'ea evolüô in mainea autonoma, anche dretô ä Fransa mexima.
In Italia
Ô "fuocatico" ô l'ea inisialmente stætô aboliô con ô regio decreto legge 30 dixembre 1923, ma e enôrmi difficoltæ trövæ dai cômüni pe avei de entrate cômpensative aveivan cônsigioô aô Gôvernô de reintrodüe temporaneamente ô fuocatico con a denominasiôn de imposta di famiglia, mediante ô regio decreto legge dô 23 mazzô 1924.
Ô Testo unico 14 settembre 1931, de refôrma da finansa locale, ô mantegniva in vigôre l'imposta de famiggia, applicandola però sôlô ae ürtime træ clasci demografiche cômünali (pe i cômüni con popolasiôn inferiô ai 30.000 abitanti). I atri cômüni aveivan invece a facoltæ de istituî l'imposta insce ô valôre locativo.
Ô "növô" fuocatico ô l'é stætô definitivamente abrogoô con a rifôrma tributaria dô 1974.
Maónn-a
miniatura|[[Vinçénso Giustiniàn (marchéize)|Vinçénso Giustiniàn, l'ùrtimo propiêtâio da maónn-a de Scîo (ritræto de Nicolas Régnier, 1630 ca.)]] 'Na maónn-a (da l'àrabo معونة‎, ma‘ūnah; ö sæ "agiùtto"; ò fòscia da l'àrabo معاونة‎, mu‘āwanah; ö sæ "agiùtto recìproco" ), dîta societas comperarum ascì, a l'êa 'n'asociaçión formâ da 'n grùppo de mercànti e d'investitoî, generalménte italién e sorviatùtto zenéixi, creâ pe gestî e quöte (a l'época dîte loca ò partes) di goâgni derivànti da 'na concesción che spetâvan a-o Comùn ò a-o Stâto de conpeténsa. Quéste asociaçioìn prendéivan, pe-o travàggio fæto, 'na pàrte de quéste quöte, co-in scistêma d'ancheu ciamòu tax-farming. E quöte êan defæti vendûe scingolarménte a di rìcchi mercànti, che se unîvan tra de lô pe rénde ciù sénplice a gestión di goâgni.
Caraterìstiche
Quéste òrganizaçioìn êan de sòlito tenporànie e particolarménte ezigénti inte l'arecugéita de sómme a lô dovûe, arivàndo in vàrie òcaxoìn a-a conquìsta totâle de 'n çèrto teritöio, segóndo de pràtiche comerciâli de trade finance za praticæ da-i ténpi de l'antîga Mezopotàmia. E maónn-e sòn stæte probabilménte o prìmmo ezénpio de socjêtæ pe açioìn into móndo òcidentâle, particolarménte comùn a Zêna e inti teritöi sótt'a-o contròllo da sò Repùblica, e saiàn l'instruménto fondamentâle de l'espansción zenéize vèrso o Levànte do XIV sécolo.
Maónn-a de Scîo e de Focea
Tra e ciù inportànti maónn-e zenéixi a gh'è stæta quélla ch'à controlâva, into Mâ Egêo, l'îzoa de Scîo e-e dôe Fêugge (nêuve e vêge), creâ into 1346. Vendûa a-a famìggia nòbile di Giustinién, a restîa sótt'a-o sò contròllo scìnn-a l'invaxón da pàrte de l'Inpêro òtomàn into 1566.
Quésto modéllo de aministraçión de 'na colònia o rizultiâ coscì eficénte da êse fîto estéizo a l'îzoa de Cîpro dónde, into 1373 a saiâ creâ a Maónn-a Vêgia de Cîpro, pöi ségoita da-a Maónn-a Nêuva.
Barletta
Barletta o l'é 'n comûn italiàn, capolêugo, insémme a Trani e Andria, da Provinsa de Barletta-Andria-Trani, inta Puggia.
Personalitæ lighæ a Barletta
Giöxèppe De Nittis
Angelo Francesco Lavagnino
Angelo Francesco Lavagnino (Zena, 22 de frevâ do 1909 - Gâvi, 21 d'agosto do 1987) o l'é stæto 'n compoxitô e violinista lìgure.
Open Researcher and Contributor ID
miniatura|300x300px|O lögo de l'ORCID L'Open Researcher and Contributor ID (in sîgla ORCID, prononçiòu ) o l'é 'n còdice arfanumérico no propiêtâio dêuviòu pe identificâ inte 'n mòddo univoco i outoî e i colaboratoî de comunicaçioìn académiche, óltre a esîghe 'n scîto d'Internétte e di servìççi ORCID pe çercâ i outoî e a sò produçión bibliogràfica, con âtre informaçioìn fornîe da-i uténti.
Inte sto mòddo chi se peu risòlve o problêma de contribûti de 'n çèrto outô a-a letiatûa scentìfica ò a-e publicaçioìn che possan êse difìçili da riconósce, aprêuvo a-o fæto chi-â ciù pàrte di nómmi no són univochi, pêuan cangiâ co-o ténpo, àn de diferénse colturâli into sò órdine e contêgnan 'n ûzo incoerénte de abreviaçioìn do nómme ò adêuvian di scistêmi de scritûa despægi. L'ORCID o fornìsce 'n'identitæ perscisténte a-e persónn-e, scìmile a-o còdice fiscâle, ch'a vên creâ pe-e entitæ corelæ a-i contegnûi in scê ræ digitâle pe mêzo di indentificatoî di ògètti digitâli (DOI).
Ûxi
L'ORCID o l'amîa de fornî 'n còdice perscisténte a-e persónn-e, de mòddo da risòlve o problêma che i contribûti de 'n çèrto outô a-a comunicaçión scentìfica possan êse difìçili da riconósce, zaché a ciù pàrte di nómmi personâli a no l'é univoca e dónca ciù sogétti co-o mæximo nómme poriéivan contriboî into mæximo cànpo scentìfico ò adreitûa into mæximo dipartiménto instituçionâle. Pe de ciù, i nómmi pêuan cangiâ (prezénpio co-o maiézzo); gh'é pöi de diferénse colturâli inte l'órdine di nómmi; e revìste fàn 'n ûzo incoerénte de abreviaçioìn do nómme, di sò sufìsci e de iniçiâle do segóndo nómme; e adêuvian di scistêmi de scritûa diferénti.
L'òrganizaçión ch'a gestìsce l'ORCID, l'ORCID Inc., a fornìsce a tùtti i uténti registræ a poscibilitæ de mantegnî 'n ùnico curriculum vitae digitâle agiornòu in continoaçión e ch'o fornìsce 'n quàddro di sò contribûti a-a scénsa ch'o va a-o de la da sénplice lìsta de publicaçioìn, òspitòu da l'ORCID e curòu da l'uténte.
Stöia
miniatura|300x300px|O vêgio lögo de l'ORCID
Svilùppo e slànso
L'ORCID o l'é stæto anonçiòu pi-â prìmma vòtta into 2009 cómme 'n sfòrso colaboratîvo da pàrte di editoî de riçèrche académiche "pe risòlve o problêma de l'anbigoitæ do nómme de l'outô inta comunicaçión académica". A "Open Researcher Contributor Identification Initiative", dónd'o vên o nómme ORCID, a l'é stæta creâ in vîa tenporània prìmma de l'incorporaçión.
'N protòtipo o l'é stæto svilupòu in sce 'n software adatòu da quéllo dêuviòu da-o Thomson Reuters pò-u sò scistêma ResearcherID. L'ORCID Inc. a l'é stæta costitoîa cómme 'n'òrganizaçión indipendénte sénsa fìn de goâgno inte l'agósto do 2010, bazâ into stâto americàn do Delaware e co-in consèggio d'aministraçión internaçionâle. O sò diretô esecutîvo, o Chris Shillum, o l'é stæto nominòu into seténbre do 2020, sucedéndo a-o fondatô de l'òrganizaçión, o Laurel Haak, nominòu inte l'arvî do 2012. Da-o 2016 o consèggio d'aministraçión o l'é prescjedûo da Veronique Kiermer, de PLOS (quéllo de prìmma o l'êa Ed Pentz, de Crossref). ORCID o peu êse dêuviòu liberaménte e insémme a âtri scistêmi de identificaçión. A-i 16 d'òtôbre do 2012, l'ORCID Inc. a l'à aviòu i sò servìççi de regìstro e a l'à comensòu a relasciâ i identificatoî a-i uténti.
Léngoa còpta
A lengoa còpta o còptega (in còpto: ϯⲘⲉⲧⲢⲉⲙ̀ⲛⲭⲏⲙⲓ, tiMetremņchēmi) a l'é 'na lengoa afro-aziatica camìtica, ùrtima discendénte de l'antîga léngoa egîçia. In tenpo difûza in Egitto, da-o XVII sécolo a l'é 'na parlâ estinta, sostitoîa da l'àrabo.
Open Researcher and Contributor ID
Adoçión
Pe incoragî âtri uténti a unîse a l'ORCID de mòddo da sostegnîne l'adoçión, a-o prìmmo de zenâ do 2016 l'é stæto scrîto 'na létia avèrta inta quæ vên afermòu che "i editoî ch'àn firmòu sta létia avèrta chi se són inpegnæ a domandâ i iD ORCID anàndo aprêuvo a-i stàndard de inplementaçión specìfichi".
Léngoa còpta
Atoalmente in dialetto do còpto o l'é a lengoa litùrgica da-a Gêxa ortodòssa còpta e da-a Gêxa catòlica còpta ascì.
Open Researcher and Contributor ID
Adoçión
Inte 'n agiornaménto do 2021 in sciô scîto d'Internétte de Springer Nature, l'é stæto diciaròu che da quéllo moménto "a saiâ suportâ a verìfica e l'acrédito da vòstra ativitæ peer reviewed diretaménte da-i nòstri scistêmi de spediçión di manoscrîti a ORCID".
Identificatoî
Formalménte, i ID ORCID són specifichæ cómme di URI ; prezénpio quéllo do Josiah S. Carberry, 'n profesô de fantaxîa de spésso dêuviòu inti ezénpi, o l'é https://orcid.org/0000-0002-1825-0097, co-i formâti https:// e http:// che són suportæ tùtti doî, scibén chò-u prìmmo o l'é diventòu a régola a partî da-o novénbre do 2017. A ògni mòddo, gh'é di editoî che l'adêuvian inte 'na fórma ciù brêve, prezénpio ORCID: 0000-0002-1825-0097, cómme s'o foîse 'n URN.
I ID ORCID són 'n sotoinsémme de l'International Standard Name Identifier (ISNI), segóndo i ougùri de l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (cómme ISO 27729), co-e dôe òrganizaçioìn che stàn colaboràndo ativaménte. L'ISNI o faiâ 'n identificaçión univoca di colaboratoî di lìbbri, progràmmi televixîvi e giornâli e o l'à riservòu 'n blòcco de identificatoî pe l'ûzo da pàrte de l'ORCID inte l'intervàllo da 0000-0001-5000-0007 a 0000-0003-5000-0001. L'é dónca poscìbile che 'na persónn-a a l'àgge ségge 'n ISBN che 'n ID ORCID e dónca, inta pràtica, doî ISBN.
Ségge l'ORCID che l'ISNI adêuvian di identificatoî a 16 caràteri, con cîfre da 0 a 9 separæ inte grùppi de quàttro da di tratìn. O caràtere finâle o peu êse 'na létia "X" ascì, ch'a raprezénta 'n valô de 10 (prezénpio l'ID ORCID de Stephen Hawking o l'é 0000-0002-9079-593X ), e o l'é 'na cîfra de contròllo MOD 11-2 in conformitæ co-o stàndard ISO/IEC 7064:2003.
Ménbri, spònsor e registrànti
Ànche i énti che dàn de sovençioìn, cómme a Wellcome Trust, 'na fondaçión de beneficénsa, àn comensòu a inpónn-e a quélli che domàndan 'n finançiaménto de fornî 'n identificatô ORCID.
Inplementaçioìn naçionâli
Inte vàrri stâti gh'é di consòrççi, che inclùddan di énti governatîvi cómme pàrtner, che stàn travagiàndo a livéllo naçionâle pe inplementâ l'ORCID. Prezénpio inte l'Itàlia gh'é setànta universcitæ e quàttro céntri de riçèrca in colaboraçión sott'a-a conferénsa di retoî de universcitæ italiànn-e (CRUI) e de l'agençîa naçionâle de valutaçión de l'universcitæ e di institûti de riçèrca (ANVUR), inte l'ànbito de 'n progètto inandiòu da-o Cineca, 'n consòrçio no-profit ch'o raprezénta e universcitæ, i institûti de riçèrca e o ministêro de l'instruçión. Inte l'Oustràlia, o National Health and Medical Research Council (NHMRC) e l'Australian Research Council (ARC) "incoràgian tùtti i riçercatoî che domàndan 'n finançiaménto a avéi 'n indentificatô ORCID". L'HAL, 'n archìvio françéize de artìcoli scentìfichi, o domànda a-i sò uténti de inserî o pròpio identificatîvo ORCID.
Integraçioìn
Ségge Wikipedia che Wikidata inclùddan pàgine con identificatoî ORCID.
A partî da-o 2014, óltre a-i ménbri e a-i spònsor, revìste, editoî e âtri servìççi àn inclûzo ò àivan za inclûzo l'ORCID inti sò flùsci de travàggio ò bànche dæti. Tra o 2014 e o 2016 di servìççi in sciâ Ræ àn creòu di struménti pe esportâ i dæti vèrso, òpû inportâli da, l'ORCID.
Inte l'òtôbre do 2015, DataCite, Crossref e ORCID àn anonçiòu che-e prìmme òrganizaçioìn aviéivan agiornòu i eleménti ORCID "quànde 'n identificatô ORCID o vegnìsse trovòu inte nómmi DOI apénn-a registræ".
Çèrti dæti ORCID pêuan êse ricuperæ cómme RDF/XML, RDF Turtle, XML ò JSON ascì. L'ORCID o l'adêuvia GitHub cómme sò archìvio de còdichi.
Resusci Anne
miniatura|Resusci Anne inte unna cascia miniatura|Praticando o deuvio de un defibrillatô automatico esterno co-a Resusci Anne Resusci Anne, conosciua ascì in ingleise comme Rescue Anne, Resusci Annie, CPR Annie, Resuscitation Annie, Little Annie, o CPR Doll (Bugatta da rianimaçion) a l'é un modello de simulatô medico deuviou pe mostrâ a rianimaçion segge à lavoratoî de l'ambito de l'emergensa, segge a-o pubrico. Resusci Anne a l'é stæta sviluppâ da-a dita de construçion de zeughi Åsmund S. Lærdal e da-o mego austro-Ceco Peter Safar e da-o mego american James Elam, e a l'é produta da-a dita Laerdal Medical.
A faccia distintiva da Resusci Anne a l'é basâ da L'Inconnue de la Seine (zeneise: a dònna desconosciua da Senna), a mascara da mòrte de unna zoene no identificâ reputâ comme negâ into sciumme da Senna into tardo 1880.
Inta coltua popolâ
O refren do cöo, "Annie, are you OK?" inta canson do Michael Jackson "Smooth Criminal" o l'é stæto inspiou da-a Resusci Anne. E i praticanti l'an da dî "Annie, are you OK?" quande i fan pratica co-a bugatta. O refren o vëgne çittou ascì inte l'interpolaçion da Polo G pe-a canson "Bad Man (Smooth Criminal)".
Còlla du Scravaiùn
A còlla du Scravaiùn (in Èrli Scravaijun, scrìcciu ascì Scravajun, in itàlian Scravaion) (814 m s.l.m.) a l'è ina còlla e pàssu c'u se tröva inta cadéna de Àrpe Ligü(r)i, in pruvinsa de Savùna.
U culéga u teritòiu da cumüna de Castrevegliu, inta valà du Néva, cun Bardenèi, c'u se tröva in chella du Burmia.
Descrisiùn
U pàssu u se dröve fra u Munte Lingu (âtu 1103 m) c'u se tröva a punènte de stu chi e a Rocca Barbena. U l'è culucàu in sce u spartiàiva da cadéna prinsipâle arpìna, che a divìdde l'âia padâna da chélla du bacìn du Mâ Ligü(r)e. In sce u versante nord i se trövan gròsci bòschi de fô, anche se u versànte c'u se fàccia in sce u Mâ u l'è ciü àrsu e seccu, vìsta a ciü impurtante espusisiùn au sù.
Intu puntu de valicu a se tröva in ã(r)ia pic-nic e, au de sutta da còlla ina veglia ca' cantuniéra, in sce u làttu sud, ancöi abandunâ, ma bén vixìbile daa pruvinsâle. A Còlla du Scravaiùn u l'è puntu de tàppa inte l'Âta Vìa di Munti Ligü(r)i.
Sàlia
Sàlia (Sâlea ascì, Salea in italiàn) a l'è ina frasiùn de Arbenga c'a cunta 600 abitànti (au 2019).
Geugrafia
Sàlia a l'è üna de frasiùi d'Arbenga, c'a se tröva inta zòna ciü culinâre du cumün (elevâ de 60 metri in sciu livellu du mâ), ai cunfin cun a lucalitài de Cian Boschi in Cixàn e cu-e frasiùi arbenganéxi de Léca e Campugéxa, grassie ae diferenti regiùi cunfinanti, cumme u sücédde fra a i Parèi (lecaiöi) e Tèra Cunîu (saleàsca) e fra e Ciàppe (a Campugexa) e a Cà de Berta.
Stoia
E testimunianse da nascita de l'insediamentu sun prinsipalmente culegàe cun a custrusiùn da lucâle paruchiale dedicâ ai Santi Giacumu e Feìppu, aturnu au XVI seculu. Impurtante ricurdâ u censimentu du Settesentu, c'u l'ha segnâu tòstu 25 föghi (famîe). Cun l'invaxùn fransese da Repübbrica de Zena intu 1797 a vegne custituîa ina münisipalitài ünica fra Campugexa e Sàlia, u 25 de lüiu du 1798, cun attu de züamèntu de frunte au cumisâiu da Giürisdisiùn da Sènta, Giubatta Saggi.
Architetüe religiùse
A livellu religiusu a frasiùn a fa parte da diocexi de Arbenga-Impeia, tütte e strütüe religiùse intu sò teritòiu e fan parte da parocchia dedicâ ai Santi Giacumu e Feìppu.
• Gêxa paruchiâle di Santi Giacumu e Feìppu: fundâ l'11 d'avrî du 1515, quande a cumünitài a sciorte a utegnì l'auturizzasiùn daa diocexi de pué custruî ina funte pé u batézzu legà aa catedrâle ingàna. A gêxa d'ancöi a nasce peò intu periudu sucescìvu, següu l'ampliamentu e a ricustrusiùn upe(r)à intu 1622, quandu u vegne cistruìu anscì u campanìn. A primma messa a vegne peò celebrà sulamente intu 1636.
• Uatôiu di Santi Giacumu e Feìppu: u se tröva ciü in bàssu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutau de in campanìn a véa. In scia drîta rispettu a l'entrâ a se pö vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sentru da rapresentasiùn da Madònna cu-u Bambìn.
Ecunumia
A prudusiun ecunomica da frasiun a l'è prinsipalmente agricula, cun a cultivasiùn da vîte, cun in impurtante prudusiùn du pigàu prinsipalmente, au quale a l'è dedicâ Sagralea, a féa annuâle dedicâ ai prudutùi agriculi da ciàna e de valàe interne. A festa a se tegne tütti ànni aa fin de l'estài. Difüzu ascì u turìsmu, prinsiplamente cu-i agriturìsmi e âtre strutüe de accuiénsa.
Vie de cumünicasiùn
A frasiùn a l'è culegâ a punente cun Cixan (frasiun Cian Boschi) e a levante cu-a frasiùn de Campugexa grassie aa Stadda Pruvinsale SP3, ch'a rìva fin au Sejâ.
Beneito Luti
Beneito Luti (it: Benedetto Luti) (Firénse, 17 novénbre 1666- Romma, 17 zûgno 1724), o l'é stæto 'n pittô italiàn, in protagonìsta do tàrdo baròcco.
Vìtta
thumb|150px|left|Capélla con dipìnti do Beneito Luti (Museo de Casa Martelli - Firénse)
Andria
Andria o l'é 'n comûn italiàn, capolêugo, insémme a Trani e a Barletta, da Provinsa de Barletta-Andria-Trani, inta Puggia.
Zenéixi de Gibiltæra
miniatura|250x250px|A localitæ de La Caleta a-a fìn do [[XIX secolo|XIX sécolo]] I Zenéixi de Gibiltæra són 'na comunitæ étnica ch'a vîve da sécoli a Gibiltæra, formâ da-i discendénti di inmigræ zenéixi e lìguri arivæ inta zöna a partî da-o XVI sécolo. D'ancheu quésto grùppo o l'é do tùtto integròu inta socjêtæ do picìn teritöio ingléize, dæto ch'a no gh'é ciù di parlànti de l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra.
Stöia
Émmo vàrie testimoniànse de 'na comunitæ de emigræ zenéize ch'a s'é trasferiâ a Gibiltæra a partî da-o XVI sécolo e che, inta prìmma meitæ do XVIII, a raprezentâva ciù de 'n tèrso da sò popolaçión. Scibén che són stæti ciamæ "zenéixi", dæto che a l'época vegnîvan tùtti da-a Repùbrica de Zêna, o l'é ciæo che, óltre che da-o capolêugo lìgure, arivàvan da-e dôe Rivêe ascì.
Aprêuvo a-a conquìsta de Gibiltæra da-a Spàgna into 1704 a ciù pàrte de l'òriginâia popolaçión spagnòlla da zöna a se trasferiâ da ’n’âtra pàrte e, tra quélli che pe cóntra deciddiàn de restâ, se pêuan aregordâ 30 famìgge zenéixi. Quéste stâvan sorviatùtto inte l'àrea conosciûa cómme Catalan Bay, dónde travagiâvan pi-â ciù pàrte cómme pescoéi. Inti ànni sucesîvi a-a conquìsta de Gibiltæra e do sò trasferiménto formâle a-o Régno Unîo, i zenéixi de Catalan Bay incomensiàn a dedicâse a âtre ativitæ, no sôlo lighæ a-a pésca ma a-o comèrcio e a l'artigianâto ascì.
Segóndo o censiménto do 1725, in sce 'na popolaçión totâle de 1.113 abitànti, in zenéixi êan bén 414, segoîi da 400 spagnòlli, 137 ebrêi, 113 britànichi e i restànte 49 de âtra naçionalitæ, sorviatùtto portoghéixi e olandéixi. Ancón into 1753 i zenéixi êan o grùppo ciù numerôzo tra i civîli rescidénti a Gibiltæra, con squæxi o 34% da sò popolaçión, e scìnn-a-o 1830 'n italiàn forteménte azeneizòu o l'êa largaménte dêuviòu insémme a l'ingléize e a-o spagnòllo cómme léngoa di anónçi ofiçiæ do govèrno.
Vèrso a fìn do XVIII sécolo saiàn numerôxi i zenéixi che ariviàn a travagiâ ànche inta goarnixón de l'îzoa, formàndo a bâze da futûra fòrsa de poliçîa civîle de Gibiltæra, ò sæ a Goàrdia Zenéize."Into 1740 a l'é stæta introdûta a lézze ingléize a Gibiltæra e into 1753 són stæti nominæ i prìmmi giùdiçi de pâxe... Inte 'sto perîodo chi e outoritæ militâri avéivan de grénde dificoltæ co-i dizertoî de l'ezèrcito che intrâvan into Régno de Spàgna e dónca 'n grùppo de abitànti o vêgne çernûo pe agî cómme goàrdie de frontêa. Quésto grùppo o l'à pigiòu o nómme de Goàrdia Zenéize e co-o ténpo o l'é diventòu 'na prìmma fòrsa de poliçîa, ch'a suportâva e outoritæ militâri inti sò rapòrti co-i civîli. I sergénti êan nominæ tra i òmmi da Goàrdia Zenéize, co-i tìtoli de 'Sergénte di ebrêi' e de 'Sergénte di spagnòlli', nomiâgi che riflèttevan o sò ròllo tra e vàrie comunitæ. A Goàrdia Zenéize a saiâ a-a fìn desfâ quàrche ànno dòppo a goæra di Sètte Ànni."Dòppo o perîodo de goære napoliòniche a Gibiltæra ariviàn vàrri inmigræ de òrìgine siciliànn-a e toscànn-a ma a ògni mòddo i zenéixi e i lìguri restiàn a magiorànsa da popolaçión proveniénte da-a penîzoa italiànn-a. O dialétto lìgure de Gibiltæra, pertànto o continoiâ a êse parlòu a Catalan Bay ancón into XX sécolo, scìnn-a-i ànni setànta . miniatura|[[Joe Bossano, prìmmo minìstro de Gibiltæra tra o 1988 e o 1996]] A-a giornâ d’ancheu, i discendénti da comunitæ zenéize de Gibiltæra se conscideran gibiltærìn, sostegnìndo pi-â ciù pàrte l'outonomîa do teritöio ingléize . Tra i sò raprezentànti ciù avoxæ, fan pàrte da comunitæ zenéize de Gibiltæra doî prìmmi minìstri, Joe Bossano (tra o 1988 e o 1996) e Adolfo Canepa (1987-1988), óltre che Kaiane Aldorino, Miss Móndo into 2009.
La Caleta: in vilàggio di pescoéi zenéixi
Storicaménte a zöna de Catalan Bay (iniçialménte ciamâ La Caleta) a l'é stæta popolâ da-i pescoéi zenéixi ch'êan pàrte de 'n ciù ànpio insediaménto scitoòu, tra o XVII e o XVIII sécolo, lóngo a còsta òrientâle da Rócca.
A gh'é stæta 'na discusción (dæto o nómme da bâia) in sciô fæto che i ingléixi poêsan avéi confûzo i catalén co-i zenéixi, ma a raxón de tâ confuxón a no l'é do tùtto ciæa, dæto ch'a gh'é vàrie testimoniànse de cómme govèrno e i ingléixi foîsan perfetaménte a conoscénsa de l'òrìgine di abitànti de La Caleta. Tra di quésti se pêuan aregordâ i órdini pe l'asédio do 1727, inti quæ a bâia a l'êa minsonâ cómme Câa Zenéize, e i censiménti do XVIII e XIX sécolo, dónde o l'é registròu 'n grànde nùmero de persónn-e nasciûe a Zêna, e no in Catalògna. O l'é poscìbile ch'a ghe foîse stæta 'na confuxón tra e létie de-e paròlle "Calata" e "Catala" inta prìmma pronónçia ingléize do nómme da bâia.
Into XIX sécolo a-i sôli pescoéi o l'êa permìsso vîve inta Catalan Bay. Defæti, ancón a-a giornâ d’ancheu, a ciù pàrte de famìgge chi rescidénti són di discendénti dirètti di pescoéi zenéixi che stâvan chi e són comuneménte ciamæ caleteños.
Architetûa
L'ereditæ zenéize a l'é difûza in tùtta a picìnn-a colònia ingléize, ma in mòddo particolâ inte l'architetûa de costruçioîn ciù antîghe da çitæ, che prezentan di eleménti tìpichi do stîle architetònico zenéize cómme i cortî intèrni, comuneménte dîti "patios", co-a ciù pàrte di abitànti de Gibiltæra che scìnn-a-i ànni òtànta a vivéiva afaciâ in sce quésti spàççi comùn.
Âtra caraterìstica inportànte de l'architetûa de Gibiltæra, de ciæa derivaçión zenéize, són e tradiçionâli giöxîe in légno.
Cuxìnn-a
miniatura|250x250px|A Calentita Numerôze tra e réixe da cuxìnn-a de gibiltærìnn-a remontàn a Zêna: tra i piâti ciù famôxi d'òrìgine zenéize, a despêto do sò nómme spagnòllo, a gh'é a pitànsa naçionâle de Gibiltæra, a calentita. Quésta a l'é defæti preparâ co-ina fænn-a de çéixai e co-in procêde asæ scìmile a-a fainâ lìgure.
Ànche a panìssa de Gibiltæra, riçètta ch'a l'aregorda o pàn e asæ scìmile a-a calentita, a l'à ànche lê 'n'òrìgine zenéize, derivàndo da-o famôzo piâto lìgure da-o mæximo nómme.
Òltre a âtre pitànse che se pêuan ricondûe a-a generâle tradiçión cuxinâia italiànn-a, 'n âtro piâto lìgure declinòu inta cuxìnn-a locâle o l'è o pan dulce, asæ scìmile a l'òriginâle riçètta do pandôçe zenéize.
Socjêtæ
L'ereditæ zenéize a se pêu ritrovâ ànche inta stratificaçión sociâle de Gibiltæra, defæti a ciù pàrte do seu superiôre o l'é formòu sorviatùtto da pöche famìgge d'òrìgine zenéize. Pe cóntra l'âta clàsse borghéize a l'é formâ prinçipalménte da famìgge catòliche, ebrêe e indù de mercànti e de avocâti, e a clàsse òperâia a l'é pi-â ciù pàrte conpòsta da famìgge de òrìgine spagnòlla, maltéize e italiànn-a, sorviatùtto siciliànn-a.
Popolaçión d'ancheu
miniatura|369x369px|[[Kaiane Aldorino, Miss World into 2009]] A-a giornâ d’ancheu i discendénti di prìmmi inmigræ zenéixi a Gibiltæra són perfetaménte integræ cómme gibiltærìn e a no gh'é de particolæ asociaçioîn dedicæ a quésta minorànsa. Da 'n'anàlixi di cognómmi ciù difûxi inta çitæ se pêu védde cómme squæxi o 20% da sò popolaçión a l'é d'òrìgine lìgure.
A prezénsa do Zenéize, scibén che l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra o l'é òrmâi estìnto, a l'é bén bén testimoniâ da-e fòrti infloénse into Llanito, o dialétto tìpico de Gibiltæra dêuviòu da-a ciù pàrte da popolaçión, ch'o l'à ciù ò mêno 700 paròlle inprestæ da-a léngoa lìgure. Segóndo di studiôxi cómme Manuel Cavilla o nómme stésso "Llanito" o vêgne pròpio da 'na paròlla zenéize, ö sæ da-o dimunitîvo do nómme Gioàn.
Pe de ciù, segóndo i stùddi de l'académico Giulio Vignoli, a-o mêno inti prìmmi decénni do XIX sécolo o Llanito o l'êa ancón ciù rìcco de paròlle zenéixi, co-o ténpo progresivaménte sostitoîe da tèrmini de derivaçión spagnòlla e ingléize.
I cognómmi zenéixi de Gibiltæra
Tra e riçèrche ciù recénti in scî cognómmi gibiltærìn d'òrìgine zenéize a se pêu 'aregordâ quélla de Fiorenzo Toso fæta into 2000: "bazâ in sce de riçèrche òriginâli, a tràtta de l'òrìgine lìgure di numerôxi di cognómmi d'ancheu difûxi a Gibiltæra. A l'é chi indicâ l'òrìgine de 'sti cognómmi chi, a l'è discùssa a sò etimologîa e a l'é riportâ a sò frequénsa atoâle. Pe de ciù, són fæte de òservaçioîn in sce l'inportànsa stòrica da Ligùria pe quésta localitæ e sorviatùtto in sce consegoénse lengoìstiche, etnogràfiche e colturâli de tâ infloénsa".
Da quésta riçèrca a l'emèrge cómme a ciù pàrte de l'emigraçión da-a región da Ligùria a provegnîva da-e zöne de Zêna e de Sànn-a, méntre o l'é stæto scovèrto cómme vàrri cognómmi d'òrìgine siciliànn-a cómme Caruana, ch'êan ritegnûi in mòddo eròu maltéixi, vêgnan da di sicilién emigræ a Mâta into rinasciménto.
Chi de sótta se pêuan védde i cognómmi d'òrìgine zenéize ciù comùn a Gibiltæra, segóndo a riçèrca do Toso, co-o sò nùmero (indicòu tra paréntexi) ch'o l'é stæto ricavòu da-e Pàgine Giâne de Gibiltæra.
Persónn-e famôze
Personalitæ famôze de Gibiltæra ch'àn de òrìgine zenéixi són:
Luçian Borzon
Luçian Borzon (Zena, 1590 - 1645), pittô e incizô zeneize.
Biografia
Figgio de Scilvestro e Vionica Bertolotta, o fu inandiao da-a famiggia a-i studdi lettiai ch'o l'abandonò in favô da pittua, influençao da-a so frequentaçion do barba pittô, Feipo Bertolotto. Graççie a l'interesse de l'Alberigo I Cybbo-Maaspiña, prinçipe de Massa, o l'intrò a-a scœua do Çezao Corte. O conobbe o Giancarlo Doia, pe-o quæ o realizzò varrie œuvie e ch'o seguì, in gio a-o 1614 a Milan comme consulente d'arte. Inta çittæ meneghiña o Borzon o vègne a contatto con l'arte lombarda do Seiçento e o riçevette numioze commiscioin.
Tornao a Zena, o l'arvì buttega pe conto so, specializzandose into ritræto, de formato grande e picin.
O fu amigo do Benardo Castello e do Gabriælo Ciabrea.
Spozaose co-a nessa do meistro de muxica Giœumo Moælo, o l'ebbe trei figgi, tutti trei pittoî: Françesco, Giambatista e Carlo. Tra i so allevi, otr'a-i figgi, en da mençunâ Giambatista Monte, Gioachin Axao, Scilvestro Gexa e o Baciccia Gaolo.
O moì cazendo da 'na scaa dementre ch'o l'ea aprœuv'a finî o "Prezeppio", conservao inta capella da Madonna di Angei da baxillica da Santiscima Nonçiâ do Vastao in Zena.
Coixitæ
Tant'a doveiva ese a nominata do Borzon a-i so tempi, che (à giudicâ da 'na compoxiçion bernesca de l'eppoca ) quandœ-un o l'ea becco se ghe diva ch'o g'aiva de cornixe in testa che manco in quaddro do Borzon.
Staçión de Vàllecrêuza
A staçión de Vallecrêuza, (in vintimigiôzo stasiùn de Vallecrösa in italian Stazione di Vallecrosia) l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1872, a l'e ao serviçio do comùn de Vallecrêuza inta Provinsa de Inpeia
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Carlo Innoçenço Frugon
250px|miniatura|destra|Carlo Innoçenço Frugon Carlo Innoçenço Frugon (Zena, 21 novembre 1692 – Parma, 20 dexembre 1768), libretista e poeta.
O nascette a Zena da Gian Steva e da Camilla Izoa, tutti doi patriççi zeneixi.
A famiggia, comme l'ea d'atro canto consentio a-a nobiltæ zeneize da-i statuti, a l'aiva exerçitao e a l'exerçitava a mercatua, cosa ch'a l'esponiâ à crudele ironia a-a corte de Parma. O l'ebbe doi fræ, Domennego Lonardo e Antogno, morti tutti doi sença descendença, e træ sœu: Annetta, moggê do G. Tasciælo ministro de Zena a-a corte de Torin, Zanetta, spozâ do A. Saolo, e Violante, monnega.
Di primmi studdi no se sa ninte, ma l'è seguo ch'o se sentì sempre sacrificao a l'interesse di fræ, visto che i genitoî o sponcion a intrâ zoenetto e sença vocaçion arcuña inta Congregaçion somasca, "óxelao da ri so educatoî" do colegio de Nœuve, into quæ apeña chinzenne o vestì l'abbito. Desgugeito da-o 12 mazzo 1708 o noviçiægo à Zena, inta caza da Madæña, o prononçiò o 20 mazzo 1709 i voti solenni e o sottoscrisse, sença aprexâne a gravitæ, l'atto de renonçia a-i conspiccoi ben de famiggia. Finio i studdi à Nœuve e à Milan, o fu mandao a mostrâ retorrica into colegio de Brescia: fu lì che do 1716 o s'afaciò a-o mondo lettiaio, intrando a fâ parte da colonnia Cenomaña de l'Arcaddia co-o nomme de Comante Eginetico, co-o quæ o saiâ conosciuo ciu che co-o so proppio.
Do 1717-18 o Frugon o fu a Romma, into colegio Crementin, sempre comme insegnante de retorica; ma za into 1719 o rizurta torna presente a Zena, into liceo da Madæña. O 16 mazzo 1720 o razonse Bologna, pe insegnâ retorica inte l'Academmia de Porto di somaschi.
O periodo bologneize o l'ebbe grande importança pi-a formaçion lettiaia do Frugon: o strenzette amiçiççia con G.P. e F.M. Zanotti, F.A. Ghedin, P.J. Martelli, G.G. Orsci e E. Manfredi, che za o l'aiva incontrao a Veneççia inte 'n breve sogiorno. O ligamme ciu streito o fu però quello co-o G.P. Zanotti, co-o quæ o l'aiva in comun a façilitæ a versezzâ, o piaxei da boña taoa e o gusto pe-e burle e e rimme sbocæ. A Bologna o provò ascì o primmo di so tanti innamoamenti, quello pi-a Faostiña Maratta (figgia do pittô Carlo), a çelebratiscima Aglauro di arcadi, viddoa do F. Zappi, un di fondatoî de l'Arcaddia ch'o l'aiva conosciuo into sogiorno roman. O ton di ode ch'o Frugon o dedicò a-a donna o l'è pervazo de gioioza sensoalitæ, sciben chi-a scoverta de l'amô a ghe feççe pigiâ conscença de l'inganno subio co-a monegaçion, de poscibilitæ perdue, da feliçitæ negâ.
Inte l'otobre 1721 o Frugon o dovette lasciâ Bologna pe Piaxença: i amixi bologneixi o munin d'ampie credençiæ pe-i tanti "erudii cavagei" da corte de Parma, che vegnian fito so amixi e estimatoî. fun P.F. Scotti, O. Barattei, B. Morandi, G. Pollastrelli, G. Bandin, L. da-o Verme e i conti Marazzen Visconti che da-o 1715 cortivavan a colonnia Trebbiense de l'Arcaddia. Vexin a-o Frugon o fu sorvettutto o marcheize U. Landi, ommo cortivao e innamoao da poexia, ch'o vègne so protettô e o contribuì non poco a-a so afermaçion lettiaia e sociâ. Do 1722 o Frugon o s'ea impegnao a tradue in versci a trageddia Rhadamiste et Zénobie (1711) do P. Joliot de Crébillon, ch'a saiâ raprezentâ a Bologna into o carlevâ do 1724 (e chie pubricâ, Radamisto e Zenobia, into mæximo anno). Quest'œuvia a-o feççe aprexâ da-o cardenâ Marco Cornellio Bentevœuggio d'Aragon, legato de Romagna, ch'o diventiâ so importante protettô, sciben ch'o-o sponcesse a compoñe di œuvie dramattiche, pe-e quæ o Frugon o no retegniva aveighe attituddine.