cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Larry Burrows
Mòrte
Into 2021 o Burrows o l'é stæto introduto pòstumo into Museo internaçionâ e Hall of Fame da fotografia International Photography Hall of Fame and Museum.
A Stra
A Stra (prununsiàu, numma Stra in italiàn), a l'è ina burgâ disabitâ ch'a se tröva in ta cumüna de Castrevegliu, in ta pruvinsa de Savuna.
Geugrafìa
Vìlla ch'a se tröve desentrâ rispettu au nücleu prinsipâle du aìse, a Stra a s'è svilüpâ lungu a Via du Cürlu (via de cumünicasiùn impurtantiscima in te l'antichitài, asémme a chélla du Rösu, versu Sücarê), ch'a purtâva versu U Pözzu, frasiun de Èrli, la dund'a se tröva a cêve de San Martìn.
In ta vâ du Nêva, cumme u restu da cumüna, l'è vixìn au riàn du Cürlu, ch'u nasce da l'umonimu munte (723 m). Stu chi u se zunta intu Fossascü primma de caciâse in tu Nêva, ai Basci, cu'u numme de riàn de Gattaire.
Urigine du numme
L'urigine du nùmme Stra a l'è da rintracià in tu latìn strata, da u quâle a deriverêa diretamente a parolla stràdda.
A Vìa du Cürlu
U riferimentu, in te stu câxu, l'è aa Via du Cürlu, culegamentu nasciüu, se pènsa, in moddu spuntaneu, cumme cuntinuasiùn da Via du Rösu, de urigine marchiunâle.
Se st'ürtima a garantîa u pasaggiu versu Sücarê, chel'âtra a cunsentîa de cuntinuà versu Èrli, a l'éra duverâ survatüttu da chi u se recâva versu a cêve de San Martin, in ta lucalitài du Pözzu.
A l'imprensippiu sta stradda chi a duxêa pasà in ta zôna du Ciàn Cürléttu, deviâ a munte aturnu au Trexéntu, a càuza de 'na fràna pruvucâ da 'na cìna du rian du Cürlu. Chélla ch'a paxêa êsse ina sulusiùn alternatìva a l'è divegnüa ina nurmâle via de tranxitu, cun cunesse e visende fra e due cumünitài.
Forti, difatti, i se faxêan i rapòrti cun chéi d'Èrli, ch'i spunciàvan pe custruì ina növa gêxa, ciü sentrâle rispettu a a presendente, ch'a nu se mustrava ciü adàtta a a pupulasiùn du pòstu.
Scicumme ch'a cumüna castreveglina a nu veghêa ben l'indipendensa d'Èrli in sciu ciàn religiusu, perché a temêa de pèrde ascì i diritti ch'a gh'axêa in sìmma a a cêve, sta lì a pruvâva a finansiâ ina série de travagli, cu'u fin de evitâ l'indipendensa da paròcchia.
Nunustante ste côse chì, Castrevegliu nu sciòrte a evitâ a custrusiùn de chélla ch'aù a l'è Santa Catarìna a a Panisâira, ducca terminan ascì travagli de manutensiùn lungu a stradda, druéndu in periudu de incertessa.
A fundasiun da burgâ
Se pensa ducca che a burgâ a se secce furmâ in ti ürtimi àgni du seculu XVI, caraterizâ da ina série de ca' a schiêra, denanti semplici custrusiùn a teràssa, revûtàe versu a vâ. In tu periudu seguénte se pàssa, pe' diferenti esigense, a isâle e a cruîle cu'i tétti de ciàppe.
L'è numma dòppu l'arìvu di franséxi, ch'a se cunusce megliu a cumpusisiun de l'abitàu. Castrevegliu difatti u êntra drentu a u regnu de Sardegna da u 1815 e, grassie a l'indagine fàccia du 1858 da l'alùra scindicu Runcu se descröve che, di 731 abitanti 32 i staxêan in ta burgâ.
Gran parte de custrusiun, au dì d'ancöi, e sun crulàe, fra ste chi ascì a ca' du Gio Batta Malco, storicu scindicu castreveglìn, restâ in pé armenu fin a u 2005, carateristica pe' u sò grande visâ, u teràssu ad ârcu.
Da u 2007 u l'è stàu presentàu in prugettu de recüperu da parte d'ina sucietài ch'a l'è sciurtìa a catà tütta pruprietài da frasiun, de lungu frasiunâ fra i discendenti di pruprietàri storichi, cumme previstu da u ciàn regulatû cumünâle.
Pòsti de interesse
A tipilugìa de custrusiun de l'abitau a se mustra ünica in tu panuràmma du punente ligüre, nu esendu stâ interesâ da fenomeni de mudernisasiun. Generalménte i materiâli duverài i l'eran pareggi a chéi de müragne de fàsce, sarvu quarche ca' ciü rafinâ, cun prée ciü refinìe e purtali a sestu acüu.
I ünici edifissi pübbrici i l'éran a capeletta da burgâ ciü, da u làttu upòstu du stradu, a funtâna e u lavaû li vixin.
In scistemma de difésa, fra l'âtru, u l'éra garantìu da in pòrtiu vûtàu, ancöi in ruvìna, ch'u duxêa servì a blucà l'acessu versu Èrli. L'è prubabile ch'ina vôta stu chi u fusse prutezüu da 'n purtùn.
I lavaûi
D'antiga custrusiun, i se truvavan primma de zunze a a Stra rivandu da u biviu de Bareàsci, mensciunài da ina nòtta du 1784 pâ che:
Sti lì, cu'u tempu duverài sempre de mênu, sun stài interài pé favurì l'alargamentu da cürva du stradun de Castrevegliu e, difatti, i nu sun ciü visibili né tantumenu duverabili.
Cultüra
A livellu cultürâle a pupulasiùn da Strà a cundividêa a magiuransa de tradisiùi cu'a sêde cumünale, dialettu castreveglin cumpresu.
Vie de Cumünicasiùn
A Stra ancöi a l'è pôcu distante da u stradùn (a stradda pruvinsâle SP52) ch'u parte da e ca' di Bareasci e a munta fin sciü pe' Bardenéi e Carisàn, difatti a l'è a primma burgâ stòrica ch'a se incuntra muntandu versu u paìse, seguia da a cuntrâ de San Michê.
Sturicamente invece a se truvava in scia stradda prinsipale pe andà versu Èrli, a cuscì dìccia Via du Cürlu, da quâle e tràsse aù e se perden apêna pasâ a Costa du Cürlu.
Candela (comùn)
Candela o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Giorgio Napolitano
Giorgio Napolitano (Napoli, 29 zùgno 1925) o l'é 'n politico e o XI e o XII prescidénte da Repubbrica Italiann-a (2006-2013 e 2013-2015).
Carlo Azeglio Ciampi
Carlo Azeglio Ciampi (Livorno, 9 dexénbre 1920 - Romma, 16 seténbre 2016) o l'é stæto 'n economìsta, banchiêre, politico e o X prescidénte da Repubbrica Italiann-a (1999-2006).
Carlantino
Carlantino o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Sergio Mattarella
Sergio Mattarella (Palermo, 23 lùggio 1941) o l'é 'n politico, giurìsta, académico, avocâ  e o XIII prescidénte da Repubbrica Italiann-a, in càrega (2015-).
Compagna Communis
A Compagna Communis (sàiva a dî Conpagnîa Comùnn-a in latìn de l'etæ de mêzo) a l'é stæta l'asociaçión de çitén ch'a l'à governòu o lìbero comùn de Zêna, meténdo e bâze pi-â futûra Repùbrica e controlàndola inti ténpi ciù antîghi da sò stöia.
Etimologîa
A pòula "compagna" a l'êa dêuviâ, inte l'Etæ de Mêzo, pe indicâ e provixoìn de pàn e de conpanægo - dónca e cöse da mangiâ insémme a-o pàn - pe 'n lóngo viâgio, indicàndo a despénsa ch'a-i contegnîva ascì. Da chi, o nómme compagna o l'é arivòu a indicâ a speciâle asociaçión da-a quæ l'é nasciûo o Comùn de Zêna e che, cómme âtre agregaçioìn do medioêvo, a l'à pigiòu o sò nómme - derivòu da-o latìn cum-panis - da l'ûzo de esténde a tùtti i sò ménbri i mæximi ligàmmi giurìdichi e a responsabilitæ comûne de quélli chi stan sott'a-o mæximo téito, nutrìndose do mæximo pàn.
Òrìgine
O moménto da formaçión da Compagna o l'é do tùtto sconosciûo, conscideràndo che no gh'é de zuaménti che remóntan a prìmma do 1100 e, inte sti papê chi, no gh'é de indicaçioìn dirètte in sce l'òrìgine de l'asociaçión ò in sciâ raxón da sò fondaçión. No l'é mànco segûo s'a ségge stæta creâ sôlo con di cónpiti de tîpo comerciâle e, scibén che i sò càppi e i sò ménbri elezûi a-o consoægo vegnîvan tùtti da de famìgge de lignêua, no gh'êa de distinçioìn de dirìtto tra i asociæ a-a Compagna. L'ùnico lìmite, inti sò ténpi ciù antîghi, o l'êa che inta Compagna, ch'a se cuâva a ògni mòddo da diféiza de tùtti i çitén, ghe poéiva intrâ sôlo i òmmi "de conscideraçión", sàiva a dî quélli che poéivan òcupâse da diféiza comûne (utiles) e quélli invitæ a fâne pàrte (vocati), co-o cêgo e i çitén ciù pövei ch'êan esclûxi da-a partecipaçión dirètta.
Dónca, l'é probàbile chi-â Compagna a ségge stæta pàrte do fenòmeno generâle ch'o l'à portòu a-a creaçión de tànti Comùn, sàiva a dî quéllo asociatîvo, con l'unión de fòrse e de vàrri eleménti inte 'n òrgano de diféiza e de tutêla di interèsci comûni. L'êa dónca 'n'asociaçión volontâia e zuâ, formâ da viscónti che se voéivan levâ da-o domìnio di marchéixi e da çitén sénsa di ligàmmi de sotomisción, che, aprêuvo a-e caraterìstiche pròpie da stöia zenéize, a l'à fîto pigiòu 'n caràtere mercantîle e mainâ. Pe de ciù, se védde da-i "brêvi" da Compagna cómme, a-o mêno inti ténpi ciù antîghi, tra i sò òbietîvi o l'êa centrâle quéllo de sotrâse a-o contròllo di marchéixi, e dónca de l'Inpêro, tànto che l'êa vietòu l'intrâ a quélli ch'àivan de relaçioìn feodâli.
A sò òrìgine a ògni mòddo a l'é sucescîva a-o riconosciménto formâle de l'outonomîa da çitæ. Quésto o remónta defæti a l'ànno 958, quànde o rè Berengâio II d'Ivrêa e sò fìggio Adalbèrto II, coregénte, àn rilasciòu a-i zenéixi 'n diplöma ch'o riconoscéiva e garantîva 'n çèrto gràddo de outonomîa, con sto papê chi, d'ancheu conservòu inte l'Archìvio de Stâto de Zêna, ch'o l'é conscideròu da-i stòrichi cómme o moménto da fondaçión do Comùn, tra i ciù antîghi in asolûto. Pe cóntra, a fondaçión da Compagna Communis cómme òrgano de govèrno da çitæ a se peu fâ remontâ con precixón a-o 1097, ànno into quæ o véscovo Ariàldo o l'à riunîo i viscónti e-e òrganizaçioìn de séncie conpàgne de vàrie sudivixoìn da çitæ inte 'na sôla Compagna. Aprêuvo a l'outoritæ do véscovo e a l'arénbo a-a diféiza comûne garantîo da-i sò òmmi, l'asociaçión a l'à coscì posciûo contrastâ in mòddo eficénte l'inpêro e i sò vasàlli, arivàndo manimàn a conprénde l'intrêga popolaçión do Comùn.
Consoægo
miniatura|300x300px|O [[Poistæ da Compagna Communis|Poistæ tra i Cónsoi do Comùn e i Cónsoi di Ciæti, miniatûa da-o manoscrîto di Anâli do Càfaro]] Sùbito dòppo a sò costituçión, a partî da-o 1099 s'é comensòu a elêze a figûa do cónso che, çernûa tra e famìgge ciù inportànti e insémme a-i sò conpàgni d'ofìçio, a se cuâva do govèrno da çitæ pe 'n çèrto perîodo de ténpo. Into méntre s'êa svilupâ ascì a strutûa da Compagna mæxima, che, da instituçión tenporània, a l'êa diventâ permanénte, rinovàndose regolarménte in corispondénsa da fìn de 'n consoægo e do prinçìpio de quéllo sucescîvo.
A prìmma "conpàgna", formâ da-i sêi cónsoi Amîgo Brùsco, Màoro de Ciàssa Lónga, Goìddo de Rùstego de Rîzo, Pàgan Da Vòtta, Ansâdo de Braxî e Bonmàtto de Méurgo a l'é restâ in càrega pe 'n perîodo de tréi ànni, câxo ùnico inta stöia do consoægo, pe pöi êse aomentâ a quàttro e fîto amermâ a un, rèsto gròsso mòddo pægia scìnn-a quànde o govèrno o l'é pasòu a-i poistæ. Pe tùtto o perîodo di cónsoi a sò nòmina a l'avegnîva a-i 2 de frevâ, into giórno da Candiæa.
'N'inportànte rifórma a-o scistêma de govèrno da çitæ a l'é stæta quélla do 1130, ànno into quæ s'é decîzo de divìdde o potêre do govèrno da çitæ da quéllo, ciù d'indirìsso giurìdico, in scè còuze civîli. Con l'azónta da segónda figûa, conosciûa co-o nómme de Cónso di Ciæti, l'é arivâ tra e ciù âte càreghe da Repùbrica l'antîga sudivixón da capitâle zenéize inte vàrie conpàgne, co-a conpeténsa di cónsoi de còuze civîli che pi-â ciù pàrte do perîodo do consoægo a l'é stæta a bâze teritoriâle. In particolâ, sta decixón chi a l'é stæta pigiâ aprêuvo a l'aoménto de travàggi pe-i cónsoi, caxonòu da-a cresciànsa da çitæ e portòu da-o fæto che in prinçìpio àivan tùtti i cónpiti de 'n cónte, càrega che sostitoîvan. Àn dónca decîzo do conservâ l'âta giurisdiçión e l'outoritæ criminâle, cedéndo pe cóntra l'outoritæ civîle a sta nêuva càrega, de livéllo ciù bàsso e che a ògni mòddo a giudicâva sôlo in prìmma gràddo.
Inti ànni do consoægo, pi-â ciù pàrte aprêuvo a-o svilùppo da çitæ, són stæte institoîe de càreghe minoî ascì: prezénpio, into 1178 s'é creòu o cónso di forèsti (furitanorum) ch'o l'àiva o cónpito de giudicâ e ratèlle tra i foestê chi stâvan a Zêna e tra i çitén e i sùditi de âtre naçioìn. E conpeténse de sta càrega chi són in sciâ fìn tornæ, into 1215, a-i cónsoi do Comùn into córso de un di sò ùrtimi mandâti. Inte l'ànbito di Cónsoi di Ciæti gh'êa pöi i coscì dîti "Cónsoi de Mêzo", i quæ dovéivan giudicâ e còuze tra conpàgne de grùppo diferénte, dæto che êan stæte spartîe inte doî grùppi de quàttro con ògni cónso ch'o l'àiva giurisdiçión sôlo in sce 'n çèrto grùppo. In particolâ, àn pigiòu sto nomiâgio chi dæto che inti tribunæ s'asetâvan a-a meitæ di doî grùppi de cónsoi di ciæti "normâli" e són restæ in càrega, a moménti altèrni, scìnn-a-a fìn do consoægo, quànde a giustìçia a l'é stæta afidâ a di magistrâti vegnûi de fêua a çitæ.
A ògni mòddo l'aministraçión da nascénte Repùbrica a contâva za de 'n gràn nùmero d'âtri ofìççi, tra i quæ êan quélli numerôxi ancón existénti inti ànni do duxægo, vegnìndo controlæ inte di mòddi diferénti in sciâ bâze do perîodo e de l'outoritæ ch'a stâva in Zêna. Prezénpio, tra quésti se pêuan aregordâ o Cónso do Mâ, o Çéntrego, i Clavìgei (ciù tàrdi dîti I éutto nòbili ò i Ançién), o Parlaménto e o Conséggio (ch'o l'é pöi diventòu o Senâto).
Òrganizaçión
Da Compagna fâvan pàrte i òmmi de 'n'etæ conpréiza tra 16 e 70 ànni, con ògni asociòu ch'o dovéiva - con de pénn-e asæ grâvi - indicâ a-i cónsoi tùtti quélli che êan adàtti a fâne pàrte. I invitæ dovéivan dónca zuâ e òbligaçioìn da Compagna, sedónca o perdéiva ògni fórma de proteçión e agiùtto. Gh'êa pöi vàrri diviêti, cómme quéllo de prestâ agiùtto a-i nemîxi da Pâtria, a pasagiâ in çitæ con de àrme adòsso e inte l'ezercitâ de ativitæ comerciâli e de navegaçión. Tra i pónti do zuaménto di nêuvi ménbri indichæ into brêve do 1157 gh'êa pöi quéllo de disociâse da ògni corénte polìtica, a l'época ciamæ "ràsse", che spésse vòtte pórtan a fòrti conflìtti tra e vàrie cazàdde, cómme quélla cóntra o Féipo de Lanbèrto inta segónda meitæ do sécolo XII.
E conpàgne
Dónca, da-o moménto da sò ùrtima variaçión teritoriâle, Zêna a l'é spartîa inte conpàgne de :
Zapopan
miniatura|A grànde baxìlica de Nòstra Scignôa de Zapopan|250x250px Zapopan (prononçiâ, in nahuatl Tzapopan) a l'è 'na çitæ mescicànn-a ch'a s'atrêuva drénto a l'àrea ûrbana da çitæ de Guadalajara, a segónda ciù inportànte do Pàize e capolêugo do stâto federæ de Jalisco. Co-ina popolaçión de 1.476.491 (a-o censiménto do 2020 ) o l'è o ciù grànde monicìpio do sò stâto, ciù do capolêugo mæximo, e o sètimo in tùtto o Méscico.
Dialétto arascìn
Descriçión e stöia
miniatura|290x290px|In cartéllo stradâle in arascìn O dialétto arascìn o l'é unn-a de variêtæ da léngoa lìgure parlæ inta Rivêa de Ponénte, ch'a s'é svilupâ in mòddo relativaménte indipendénte da quélli parlæ inti comùn d'in gîo aprêuvo a l'izolaménto e a l'outonomîa do pàize de Aràsce, sêde, a partî da-o 1540, de 'n poistæ da Repùbrica de Zêna ascì.
In particolâ, l'Arascìn o l'é parlòu sorviatùtto inte tùtto o teritöio do comùn d'Aràsce, inclûzo dónca e sò fraçioìn de Cosu, Môiu e Surva. Rispètto a-i parlæ vixìn, l'arascìn o l'é asæ scìmile a-o dialétto de Leighéuia, scibén che gh'é quàrche diferénsa picìnn-a, e, pe de ciù, o l'à infloensòu i dialétti di pàixi da valàdda do torénte Lerón ascì, de stànpo arbenganéize ma con çèrte caraterìstiche da lê derivæ. In scî confìn da sò difuxón, vèrso nórd o l'é sostitoîo da l'arbenganéize, inta sò variànte çitadìnn-a, a sùd da-o za minsonòu parlâ de Leighéuia e vèrso ponénte, inta valàdda da scciumæa Merula, da l'andoréize.
Grafîa
Cómme pe tànte âtre variànte da léngoa lìgure, pe l'arascìn a no l'exìste 'na grafîa tradiçionâle inta quæ trascrîve o dialétto scibén che in ténpi ciù recénti, co-a raxón de fisâ o parlâ de mòddo da conservâ 'na testimoniànsa scrîta, gh'é stæto di tentatîvi in tâ sénso.
Se peu dónca aregordâ a grafîa dêuviâ inti doî diçionâi de l'arascìn publicæ scìnn-a-a giornâ d'ancheu, dêuviâ inte vàrie arecugéite de poêxîe e conponiménti scrîti in arascìn ascì.
John Quincy Adams
John Quincy Adams (Braintree (Massachusetts), 11 lùggio 1767 - Washington D.C., 23 frevâ 1848), politico e fìggio do John Adams, o l'é stæto o VI Prescidente di Stati Unîi d'America (1825-1829).
Relaçioìn Repùbrica de Zêna-Stâti Unîi d'América
Stöia
A Repùbrica de Zêna a l'à riconosciûo i Stâti Unîi mandàndoghe o Giöxèppe Ravæa, o prìmmo cónso nominòu pò-u nêuvo stâto, ch'o l'é stæto acreditòu da-o prescidénte George Washington a-i 25 de òtôbre do 1791 cómme Cónso Generâle do Dûxe e di Governatoî da Repùbrica de Zêna, con sêde a Philadelphia. I Stâti Unîi àn nominòu ascì 'n sò cónso inta Repùbrica ma, segóndo i archìvvi do Dipartiménto de Stâto, o no l'é mâi arivòu inta capitâle lìgure. Into 1799, i americhén àn creòu in consolâto in Zêna.
A despêto da mancànsa de relaçioìn formâli, l'eleménto ciâve di stréiti ligàmmi tra i doî stâti o se trovâva sorviatùtto inti interèsci econòmichi e comerciâli. Defæti, inte quélli ànni i Stâti Unîi amiâvan de promêuve o sò comércio internaçionâle, garantìndo che i bàrchi da pròpia naçión, ségge pùblichi che de conpagnîe privæ, foîsan bén riçevûi inti pòrti de tùtto o móndo. Dónca, dæto chò-u pòrto de Zêna a-a fìn do sécolo XVIII o l'êa ancón un di ciù inportànti do Mediterànio, o riconosciménto zenéize di Stâti Unîi o l'à da sùbito portòu di gròsci benefìççi a-e dôe naçioìn.
A ògni mòddo, con l'anesción da Repùbrica Lìgure a-a Frànsa do Napolión into 1805, se són in sciâ fìn interótte e relaçioìn tra Zêna e i Stâti Unîi. Dòppo a cùrta paréntexi da Repùbrica Zenéize, co-a sotomisción a-o régno de Sardégna decîza da-o Congrésso de Viénna, da-o 1815 e relaçioìn co-i americhén se són unîe a quélle che quésti àivan co-i piemontéixi, remontànti a-o 1802.
Casalnuovo Monterotaro
Casalnuovo Monterotaro o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
1032
thumb|250px|center|Capitéllo de l'abaçîa de San Zòrzo de [[Rennes (Fransa), fondâ into 1032 (Museo da Bretagna - Rennes)]]
Stasiùn de Diàn
A stasiùn de Diàn, (in italian Stazione di Diano, in zeneśe Staçión de Diàn), a l'è ina stasiùn feruviària italiâna ch'a se tröva in scia Zena-Vintimïa, vèrbüa a partì dau 2016, a l'e au servissiu de cumüne de Dian San Pê, U Castellu de Diàn e du vixìn teritôiu da Maìna de Diàn, tütti tréi inta Pruvinsa de Inpéia.
Stòia
A stasiùn a l'è stà vèrbüa u 19 de dexènbre du 2016, insemme au növu toccu de fèruvia ch'u l'a fâu diventà ciòse e stasiùi de Diàn, Ineia, U Pòrtu, Sêrvu-San Bertumê e Andöa. Sta chi a se tröva meśśa inta cumüna de Dian San Pê e meśśa inte quella du Castéllu.
Inpianti
• Segundu a clascìfica de RFI a stasiùn de Dian a l'è ina stasiùn de categuïa "d'argénto".
Interscangi
A stasiùn a se tröva distante dai servissi da sitài, pé questu u l'è stâu rimudernâu u calendâiu de curse de curiêre, che e cunsentàn ina méju cuvertüa du tràfegu.
Servissi
• 24x24px Curiêre RT du trasportu pübrivu lucàle da Pruvinsa de Inpéia.
Transnistria
A Transnìstria, ofiçialménte Repùblica Moldâva de Pridniestròv ò Pridnestròvie (in romêno: Republica Moldo-venească Nistreană; in rùscio: Приднестровская Молдавская Республика, Pridnestrovskaja Moldavskaja Respu-blika), a l’é ‘n stâto a cónti fæti indipendénte ma no riconosciûo da-i Pàixi Ménbri de l’ONU, perché conscideròu de dirìtto cómme pàrte da Moldàvia: o l’é governòu da ’n’aministraçión con sêde inta çitæ de Tiraspòl.
A Transnìstria, Repùblica ch’a s'è diciarâ indipendénte a-i 2 de Seténbre do 1990, a l’é stæta riconosciûa cómme “Stâto” sôlo da træ âtre entitæ secescionìste: Abcàzia, Artsakh e Osséçia do Sùd, ma ofiçialménte a l’é indicâ da-a Repùblica Moldâva cómme pàrte do sò teritöio co-o nómme de "Unitæ aministratîva da rîva mancìnna do Dniester", e sótta l’òcupaçión rùscia.
Dòppo a Prìmma Goæra Mondiâle, l’atoâle Transnistria a fâva pàrte da Repùblica Socialìsta Soviética de l’Ucràina, e a l’é diventâ into 1924 ’na Repùblica aotònoma dîta Repùblica Socialìsta Soviética Aotònoma Moldâva con capitâle Tiraspòl ma de lóngo drénto a l’Ucràina comunìsta. A Moldàvia, dîta alôa Besaràbia, a l’êa in càngio teritöio romêno.
O pàtto Molotov-Ribbentrop firmòu da l’URSS e da-a Germània nazìsta, o l’à portòu a l’òcupaçión soviética da Besaràbia, da Bucòvina nòrd e a-a creaçión da Repùblica socialìsta soviética da Moldàvia into 1940; a Transnìstria a l’é stæta alôa incorporâ inta nêuva repùblica socialìsta.
O pàtto Molotov-Ribbentrop dòppo o l’é stæto diciaròu no ciù vàlido da l’atoâle Moldàvia inta sò diciaraçión d’indipendénsa do 1990.
A-i 18 de Màrso do 2014 o govèrno da Transnìstria o l’à domandòu l’adexón a-a Rùscia dòppo l’anesción da Crimêa a-a Rùscia.
Segóndo o censiménto da popolaçión do 2015, in Transnìstria vîvan 475.373 persónn-e. De quésti, 142.000 són contadìn, o rimanénte o vîve inte çitæ. Rispètto a-o censiménto do 2004, a popolaçión inta repùblica separatìsta a l’é diminoîa do 14,47% e a l'é formâ de questa mainêa:
Rùsci: 29,1%
Moldâvi: 28,6%
Ucràini: 22,9%
Bùlgari: 2,4%
Gagàoxi : 1.1%
Bielorùsci: 0,5%
Transnistrién: 0,2%
Âtri: 1,4%
Casalvecchio di Puglia
Casalvecchio di Puglia o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|right|Casalvecchio di Puglia, 'na gêxa
Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia
miniatura|270x270px|A sêde da Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia a [[Canberra.]] A Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia (in ingléize National Library of Australia, NLA), precedenteménte conosciûa cómme Commonwealth National Library e Commonwealth Parliament Library, a l'é a ciù grànde bibliotêca de referénse d'Oustràlia e a responsàbile, sótt'a-i tèrmini do National Library Act 1960, do "mantegniménto e do svilùppo de 'na coleçión naçionâle de materiâle librâio, inclûza 'na coleçión conplêta de scrîti in sce l'Oustràlia e i çitadìn oustralién", dónca fonçionàndo cómme 'na bibliotêca naçionâle ascì. A sò sêde centrâle a l'é a Parkes, Canberra, into Teritöio da Capitâle Oustraliànn-a.
Creâ into 1960 co-o National Library Act, a-a fìn do zùgno do 2019 a sò coleçión a l'êa formâ da 7.717.579 ògètti, co-i sò manoscrîti che òcupâvan 17.950 mêtri quàddri de spàçio in scê sganzîe. A NLA a l'òspita e gestìsce ànche l'avoxòu servìçio de scovèrta do patrimònio colturâle Trove, o quæ o l'inclùdde l'intrâ inte l'Australian Web Archive e into National edeposit (NED), 'na grànde coleçión de giornâli, papê ofiçiæ, manoscrîti e inmàgine digitalizæ, coscì cómme di materiâli "born-digital".
Stöia
miniatura|270x270px|A prìmma sêde da Bibliotêca Naçionâle, scitoâ inta [[Kings Avenue (Canberra)|Kings Avenue, Canberra, e realizâ segóndo 'n progètto de Edward Henderson. Iniçialménte progetâ cómme 'n palàsso con ciù âe, a-a fìn a n'é stæta costrûta sôlo unn-a, oöi caciâ zu into 1968. A-a giornâ d'ancheu, inte 'sto lêugo chi, o gh'é l'Edmund Barton Building.]] Into 1901 a Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth (Commonwealth Parliament Library) a l'é stæta creâ pe servî l'apénn-a formòu Parlaménto Federâle de l'Oustràlia. Da-a sò creaçión a Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth a l'é stæta svilupâ de mòddo d'avéi 'n'inportànte coleçión a bâze naçionâle. Into 1907 a Comisción Parlamentâre Unîa de Bibliotêche sótt'a-a direçión do sò Prescidénte, Sir Frederick William Holder, a l'à definîo l'òbietîvo da Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth con 'ste paròlle chi :
Da-o 1923, doî nómmi són stæti comuneménte dêuviæ: Bibliotêca Naçionâle do Commonwealths (Commonwealth National Library) e Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth (Commonwealth Parliament Library) pe indicâ, rispetivaménte, a coleçión Naçionâle e quélla Parlamentâre.
Into 1960 a Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia a l'é stæta creâ co-o National Library Act 1960, e e dôe bibliotêche són diventæ de instituçioîn separæ.
Sêde
L'atoâle palàsso da bibliotêca o l'é stæto avèrto a-i 15 de agósto do 1968 da-o Prìmmo Minìstro John Gorton. O palàsso o l'é 'n progètto do stùdio de architetûa Bunning and Madden, realizòu into stîle clàscico despugiòu tìpico da fìn do XX sécolo. O pòrtego o l'é decoròu co-o màrmo, e vedrâte són 'n'òpera de Leonard French e i tréi aràssi de Mathieu Matégot. O palàsso o l'é stæto inserîo inta Commonwealth Heritage List oustraliànn-a a-i 22 de zùgno do 2004.
Sâle de letûa
A grànde costruçión da Bibliotêca Naçionâle a l'òspita vàrie sâle de letûa e coleçioîn. A-o ciàn terén a gh'é a sâla de letûa prinçipâ, dónde a gh'é a ciù pàrte di terminâli pe colegâse a-a Ræ da Bibliotêca e dónde o l'é disponìbile o colegaménto wireless a l'Internétte ascì. Vàrri servìççi són fornîi ànche inta bibliotêca da-a zöna Giornâli e Stöia Familiâre a-o ciàn terén, da-a Sâla Letûe de Coleçioîn Speciâli a-o prìmmo ciàn e da-e coleçioîn aziàtiche a-o livéllo 3.
Coleçión generâle e oustraliànn-a
'N'inportànte coleçión do tîpo Australiana a l'é quélla de John A. Ferguson. A Bibliotêca a l'à de particolæ ecelénse inte sò coleçioîn, spécce into ràmmo de àrte do spetàcolo, bàllo inclûzo.
A Bibliotêca a contêgne 'na coleçión consciderévole de materiâle librâio generâle e râro, óltre che coleçioîn aziàtiche e da zöna do Pacìfico de livéllo mondiâle che van a aomentâ e coleçioîn in sciâ coltûa oustraliànn-a. Pe de ciù, e coleçioîn de stànpe són sùportæ da grénde arecugéite de microform. A Bibliotêca a consèrva a Coleçión Braille da Risèrva Naçionâle ascì.
Cómme 'na bibliotêca naçionâle, a NLA in sciâ bâze de dispoxiçion contegnûe into Copyright Act 1968 a l'arechéugge segóndo o depòxito legâle 'na còpia de ògni publicaçión oustraliànn-a, i quæ editoî dêvan prezentâla a-o moménto da sò publicaçión.
A-a fìn de l'ànno finançiâio oustraliàn 2018-2019, a coleçión da Bibliotêca Naçionâle a l'êa formâ da 7.717.579 ògètti, ciù âtri 17.950 mêtri de féuggi scrîti a màn. E coleçioîn da coltûa oustraliànn-a da Bibliotêca se són svilùpæ inta séncia ciù grànde arecugéita de materiâli in sciô patrimònio colturâle oustraliàn de tùtta a naçión. Scritoî, editoî e ilustratoî oustralién són spésse vòtte riçercæ e bén bén raprézentæ inte coleçioîn, ségge che e sò òpere séggian pùblicæ in Oustràlia che a l'èstero.
A coleçión da Bibliotêca a l'inclùdde tùtti i formâti de materiâle, da lìbbri, giornâli, scîti d'Internétte e manoscrîti a quàddri, inmàgine, màppe, mûxica e regìstraçioîn de stöie contæ, féuggi scrîti a màn e ephemera. Ciù ò mêno o 94,1% da coleçión da Bibliotêca o l'é stæto catalogòu a-o lùggio 2019, pe 'n totâle de 5.453.888 ògètti ce se pêuan descrovî pe mézzo do catàlogo in sciâ Ræ.
Coleçioîn digitâli
A bibliotêca a l'é un di leader mondiâli inte técniche de conservaçión digitâle e a mantêgne 'n archìvio in sciâ Ræ ciamòu Pandora Archive, acescìbile da l'Internétte pe mézzo de çèrti scîti seleçionæ, da-o 1996. L'Australian Web Archive, publicòu into màrso do 2019, o métte insémme i dæti de PANDORA, de l' Australian Government Web Archive (AGWA) e de âtri scîti d'Internétte pùblicæ in Oustràlia. Into bilàncio federâle do 2019, o govèrno o l'à mìsso a dispoxiçión 10 milioîn de dòlari oustralién pi-â bibliotêca, da distriboî in quàttro ànni pi-â creaçión de 'n fóndo pi-â digitalizaçión.
A-o zùgno do 2019, a Bibliotêca a l'à digitalizòu ànche 'n totâle de 5.508.008 inmàgine. Quànde poscìbile, quéste són càregæ diretaménte in sciâ Ræ.
Segóndo 'n emendaménto a-o Copyright Act do 2016, tùtti i contegnuî creæ da sùbito cómme digitâli dêvan êse depòxitæ inta bibliotêca ascì (con vàrie dispoxiçioîn pe-e bibliotêche di stâti federâli ascì). A NLA da-o màzzo 2019 a l'òspita e a gestìsce o servìçio do National edeposit (NED). Libraries ACT, Libraries Tasmania, Northern Territory Library, State Library of New South Wales, State Library of Queensland, State Library of South Australia, State Library Victoria e a State Library of Western Australia són tùtte òrganizaçioîn ménbre da colaboraçión.
Coleçioîn aziàtiche
A Bibliotêca a l'òspita a ciù grànde e a ciù ativaménte svilupâ vivàgna de riçèrca in sce l'Àzia in Oustràlia e e ciù grénde arecugéite de léngoe aziàtiche inte tùtto l'emisfêro oustrâle, con ciù de mêzo milión de volùmmi inta coleçión, óltre che ànpie vivàgne in sciâ Ræ e eletròniche. A Bibliotêca a l'arechéugge numerôze vivàgne in scî vàrri Pàixi aziàtichi scrîte inte léngoe òcidentâli ò ànche in Birmàn, Cinéize, Persiàn, Indoneziàn, Giaponéize, Khmer, Coreàn, Laotiàn, Mancéize, Móngolo, Thailandéize, Timoréize e Vietnaméize.
A Bibliotêca a l'à acatòu 'na série inportànte de arecugéite in léngoe òcidentâli e aziàtiche de riçercatoî e bibliofìli. Tra de quéste a gh'é:
E coleçioîn aziàtiche se pêuan riçercâ pe mézzo do catàlogo da Bibliotêca Naçionâle.
Ana Mena
thumb|Ana Mena into [[2020.]] Ana Mena (Estepona, 25 frevâ 1997) a l'è 'na cantànte e atrîce spagnòlla.
Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia
Quàddri e manoscrîti
miniatura|270x270px|Filmìn do 2013 in sciâ discusción pe l'acàtto e o procèsso de conservaçión de l'Archipelagus Orientalis de [[Joan Blaeu, òpera do 1663.]] A Bibliotêca Naçionâle a l'òspita 'n'ànpia coleçión de quàddri e de manoscrîti. A coleçión de manoscrîti a contêgne ciù de 26 milioîn de ògètti separæ, crovìndo ciù de 10.492 mêtri de spàçio in scê sganzîe (ACA Australian Archival Statistics, 1998). A coleçión a l'é pi-â ciù pàrte in sce l'Oustràlia ma a gh'é di inportànti materiâli in sce Papoa Nêuva Goinêa, Nêuva Zelànda e Pacìfico ascì. A coleçión a contêgne ànche 'na série de arecugéite de manoscrîti eoropêi e aziàtichi ò di sénci ògètti che són stæti riçevûi cómme pàrte d'âtri grùppi de lìbbri.
E coleçioîn de manoscrîti oustralién remóntan a-o perîodo de esploraçión marìtima e instalaçión de colònie, da-o XVIII sécolo a-a giornâ d'ancheu, co-a ciù pàrte di materiâli ch'o l'é datòu da-o 1890 in pöi. A coleçión a conprénde 'n grànde nùmero de péssi ùnichi eceçionâli, cómme o Cartolâio de Chertsey do XIV sécolo, o giornâle de bòrdo de James Cook in sce l'HMS Endeavour, inserîo into Regìstro da Memöia do Móndo do 2001, i diâi de Robert O'Hara Burke e William John Wills da spediçión de Burke e Wills, e o regìstro do viâgio de Charles Kingsford Smith e Charles Ulm in sciô Southern Cross.
Inta coleçión a l'é raprezentâ 'n'ànpia gàmma de indivìdoi e de famìgge, spécce inti cànpi da polìtica, da pùblica aministraçión, da diplomaçîa, do tiâtro, de l'àrte, da letiatûa, da bovinicoltûa e da religión. Ezénpi de quésti scrîti són i papê de Alfred Deakin, John Latham, Keith Murdoch, Hans Heysen, John Monash, Vance e Nettie Palmer, Alec Derwent Hope, Manning Clark, David Williamson, W.M. Hughes, Robert Menzies, William McMahon, Richard Casey, Geoffrey Dutton, Peter Sculthorpe, Daisy Bates, Jessie Street e quélli de Eddie Mabo e de James Cook, tùtti doî inserîi tra i papê into Regìstro da Memöia do Móndo de l'UNESCO into 2001.
A Bibliotêca a l'à ànche acatòu i regìstri de vàrie òrganizaçioîn naçionâli no governatîve, tra e quæ se pêuan aregordâ i regìstri di Segretâi Federâli do Partîo Liberâle, de l'ALP, di Democràtichi, do RSL, de l' Australian Inland Mission, de l' Australian Union of Students, de l' Australian Ballet, de l' Australian Elizabethan Theatre Trust, de l' Australian Institute of Urban Studies, de Australian Industries Protection League, de l'Australian Conservation Foundation e di Australian Council of National Trusts. Pe de ciù, a Bibliotêca a l'à ciù ò mêno 37.000 bobìnn-e de microfilm de manoscrîti e papê in archìvio, pi-â ciù pàrte di acàtti da l'èstero e de interèsse oustraliàn ò da zöna do Pacìfico.
A coleçión de quàddri da Bibliotêca Naçionâle a l'incentrâ in scê persónn-e, lêughi e fæti oustralién, da-e prìmme esploraçioîn eoropêe into Pacìfico Meridionâle a-i fæti d'ancheu. Travàggi artìstichi e fotografîe són stæti acàtæ sorviatùtto pe-o sò valô informatîvo, óltre che pi-â sò inportànsa cómme papê stòrichi.
I tîpi de òpere raprezéntæ inta coleçión inclùddan inmàgine, diségni, acquerélle, êui, litografîe, incixoîn, ægoefórte e scultûe/bùsti.
Servìççi
A Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia a l'à 'n ròllo de leader naçionâle into svilùppo e inta gestión do servìççi colaboratîvi in sciâ Ræ co-a comunitæ de âtre bibliotêche do pàize, rendéndo ciù fàçile pe-i uténti trovâ e vixitâ e vivàgne informatîve a livéllo naçionâle. A fornìsce servìççi a bibliotêche, editoî e a-o pùblico in generâle, con l'inscriçión, disponìbile pe-i çitadìn oustralién, ch'a da di servìççi in ciù.
Tra i vàrri conponénti di servìççi a gh'é :
Trove
I servìççi in sciâ Ræ minsonæ de d'âto, e âtri de ciù, són acescìbili pe mézzo do servìçio Trove, o quæ o l'é stæto aviòu into 2009. Trove o métte insémme e bànche dæti de bibliotêche in sciâ Ræ, co-in servìçio naçionâle centralizòu ch'o l'é stæto realizòu co-a colaboraçión de ciù inportànte bibliotêche de l'Oustràlia. A caraterìstica ciù conosciûa de Trove a l'é fòscia l'arecugéita digitalizâ de giornâli oustralién. A ciù pàrte di servìççi de individoaçión de vivàgne NLA són òua do tùtto integræ co-o Trove. O servìçio o l'é in gràddo de individoâ vivàgne in sce l'Oustràlia e i oustralién, arivàndo a di materiâli che de spésso no són disponìbili pe-i motoî de riçèrca estèrni.
Publicaçioîn
A NLA a pùblica sagìstica e lìbbri pe figeu che móstran e coleçioîn da bibliotêca. Quéste publicaçioîn rigoàrdan sorviatùtto a stöia, a stöia naturâle e l'àrte. A NLA Publishing a l'à goagnòu divèrsci Eve Pownall Award for Information Books.
Abonaménto
A registraçión a-a bibliotêca a l'é de bàdda pe tùtti i çitadìn oustralién, gràçie a de tésere che vêgnan spedîe a 'n indirìsso fìxico prìmma che ne ségge consentîo l'ûzo. L'inscriçión a conferìsce çèrti vantàggi in ciù pe-i uténti da bibliotêca, cómme o prenotâ into scîto i artìcoli che saiàn pöi dêuviæ inte sâle de letûa da bibliotêca e a poscibilitæ de védde 'na gàmma seleçionâ de vivàgne aotorizæ, pùblicæ da âtre instituçioîn, cómme o tèsto conplêto de l'Encyclopaedia Britannica. O l'é poscìbile ordinâ de còpie eletròniche de çèrti artìcoli e, pe-i ménbri che pêuan vixitâ de persónn-a a Bibliotêca, o l'é poscìbile òtegnî 'n préstito interbibliotecâio da dêuviâ inte sâle de letûa.
Diretoî generâli
I sogètti indicæ inta tabélla chi de sótta són stæti nominæ Diretô Generâle (Director-General), ò co-in tìtolo equivalénte ma ciù vêgio:
Problêmi
Into 2016, co-o réizego de tàggi a-i finançiaménti a Trove, 'na canpàgna pùblica a l'à portòu o govèrno a inpegnâse a fornî fóndi pe 16,4 milioîn de dòlari oustralién into dexénbre do 2016, spartîi in sce 'n perîodo de quàttro ànni.
A l'inìçio do 2020, con l'aoménto da domànda de tùtti i tîpi de servìççi digitâli, a Bibliotêca Naçionâle a l'à dovûo frontezâ di fóndi pe-o sò personâ de lóngo ciù scàrsi pe svilupâ servìççi in sce Trove e o National edeposit, dovéndo coscì intraprénde 'na ristruturaçión do sò personâ e de sò òperaçioîn.
1033
thumb|320px|center|Gêxa de Santi Pêo e Poùlo, 1033 (Wissembourg - Alsaçia
Castelluccio Valmaggiore
Castelluccio Valmaggiore o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Ernesto Sabato
miniatura|L'Ernesto Sabato into 1970 Ernesto Sàbato (Rojas, 24 de zùgno do 1911 - Santos Lugares, 30 d'arvî do 2011) o l'é stæto 'n famôzo scritô argentìn.
The Carpenters
328x328px|thumb|The Carpenters a-o White House into 1972 The Carpenters o l'ea 'n grûppo de muxicisti da-i Stati Unïi d'America. O l'ea fæto da 2 muxicisti:
Castelluccio dei Sauri
Castelluccio dei Sauri o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Manifestaçioin
thumb|250px|right|Ippòdromo de Castelluccio dei Sauri
Staçion de Andêua
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Daghestan
O Daghestan o l'é unn-a di repùbliche da Federaçion Rùscia. A l'é a ciù grande do Càucazo setentrionâle pe superficce e pe popolaçion (ciù de 3 milioìn de abitanti). A sêu capitâle a l'é Makhachkala.
399 a.C.
thumb|350px|center|[[Jacques Philippe Joseph de Saint-Quentin, Mòrte de Socrate (15 frevâ 399 a.C.), 1762 (École nationale supérieure des beaux-arts - Pariggi)]]
Castelnuovo della Daunia
Castelnuovo della Daunia o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|right|Castelnuovo della Daunia, o Convénto de Santa Marìa Manêna
Porchetto Sarvægo
O visse à Zena inta segonda meitæ do XIII seccolo. Membro de uña de gren consciortaje da nobiltæ çiteña zeneize, quella di Sarvæghi, famiggia-abergo de parte goerfa.
O so scrito o dêv'êse contestoalizzao inta fita re' de raporti tra zeneixi e ebrei, che tra o XII e o XIII seccolo començon à êse attivi inte mæxime ciaççe comerciale e inandion soventi de profiteive conlaboraçioin. Tæ scangi favoin di confronti colturæ, specce inti ambiti da giografia e da cartografia, donde segge zeneixi che ebrei primezavan, da-i quæ se sviluppò ascì di dialloghi insce di temi religioxi. Prócupao pe l’ecesciva avertua verso chi n'aiva riconosciuo o Figgio de Dê, o Porchetto o vosse rimarcâ a supeioitæ do crestianeximo insce l'ebraiximo, non atrimenti da quant'aiva fæto di mercanti zeneixi, protagonisti de çerte çellebre dispute con di ebrei: o l'è o caxo de quella sostegnua da-o Ghigermo Arfachin a Çeuta into 1179 e de quella ch'a vidde protagonista l'Inghetto Contardo à Maiorca into 1276 (ò 1280, ò 1286), quest’urtima dæta a-e stampe into XVI seccolo e ogetto di studdi de l'Aostin Giustignan.
Do resto o mæximo Giustignan, inti so Castigatiscimi annali edditi do 1537, sotta l’anno 1299, doppo avei parlao de l'arçivesco Porchetto Spinnoa, o scrive che «ra çittæ a l'ha havuo un atro çitten nominao Porchetto Sarvægo, ro quâ o l'è stæto monnego cartusiense et o l'ha compilao un libero, intitolao Vittoria contra hebreos, chi è ro megio che se truœve in questa materia. Et mi per utilitæ dri studiosi et per honô dra pattria l’ho fæto stampâ a Pariggi. Ha eçiandê ro Porchetto compilao un atro libero intitolao De entibus trinis et unis, ro quâ se conserva intra libraria dro convento de San Domennego» (c. CXIIIr). O Raffe' Sorvan ascì, into 1667, o l'elogiava o valô di œuvie do Porchetto, aregordandone ascì a segonda, «abondante de misterioze, e sottiriscime speculatioin, che rendan inmortâ ro nomme dro so Aotô» (p. 245).
I so scriti ebban donca inti seccoli 'na grande nominata: ma a biografia do Porchetto a l'aresta estremamente lacunoza e inçerta, e l’erudiçion çiteña a-o l'ha soventi confuzo con di omonnimi, atribuindoghe otr'a-a produçion lettiaia 'n’attivitæ pubbrica ascì. A dificortoza identificaçion a l'è in boña sostança dovua a-a struttua tipicamente zeneize de l'abergo, l’organizzaçion familiâ de natua privatistega ch'a l'arecœugge inte 'n unnico clan, con unnica denominaçion e unnico stemma, de cazadde diferente ligæ da di interesci econommico-polittichi (into commerçio internaçionâ ascì) e contiguitæ rescidençiâ urbaña. Inte l'abergo di Sarvæghi, inti urtimi anni do Duxento ghe confluì træ famigge d’origgine consoâ, i Noela, i Streggiaporchi e i Porchi, ch'assonsan comme emblema un lion rampante e ebban e proppie caze a l'interno da çenta muæa çiteña do IX seccolo, inte 'n’ampia zona a-i pê da cœullia do Castello.
Riguardo a-o Porchetto, a mæxima apartenença a l'Orde certoxin, insediaose into zeneize co-a Badia de San Bærtomê da Certoza proppio inti anni do tardo Duxento, segnalâ da-o Giustignan, a no trœuva a-o stato attoâ atra documentaçion se non a tradiçion erudia. Un impliççito sostegno a-a so apartenença a l'Orde ecclexastego o pœu d'atro canto êse ritrovao into tittolo de l'atro tratao (ancœu perduo) à lê atribuio da-o Giustignan, De entibus trinis et unis: un tittolo e 'n argomento che diffiçilmente pœuan êse riconduti a-a cortua de 'n mercante ò de 'n laico. De conseguença, restan de inçerta atribuçion di atre izoæ atestaçioin documentaie, che convegne comonque riportâ.
O poriæ êse riferio a-o Porchetto no tanto quello groppo de chitançe e procue che into 1267 o l'atesta comme 'n Porchetto Streggiaporco o segge morto lasciando a mogê Maja e i figgi Samoele, Scimon, Zane, Andriollo e Pein, quanto ciutosto o fæto che into 1271 l'è documentao Zane, e 'n atro Porchetto e Samuele, di quæ no l'è indicao a paternitæ. De ciu, un non megio identificao Porchetto Sarvægo o comercia de seguo à Cafà into 1289, mentre o 12 arvî 1294 o Porchetto Sarvægo de Samoele o riçeive da Peo Sarvægo a somma de 52 lie, 4 sodi e 7 dinæ da investî inti so comerçi. E va aregordao ancon che un Porchetus Salvaticus into 1295, dementre ch'à Zena l'è in alestimento a flotta pe combatte Veneççia, o l'è un di quattro ambascioei zeneixi inviæ à pappa Bonifaççio VIII, o quæ o l'aviæ imposto una tregoa fra-e doe çittæ in lotta.
O profî biograffico megio ricostruibbile – sença che d'atro canto segge poscibbile conligâlo con segueçça a l'aotô da Victoria adversus impios hebreos – o l'è quello de 'n Porchetto condan Ghigermo Sarvægo. O 25 mazzo 1299 o fu un di doi ambascioei zeneixi che stipulon à Milan o tratao de paxe con Veneççia mediao da-o Matê Visconte, coscì comme o 9 mazzo 1301, in Zena, o renovò à nomme do Comun o tratao co-o Carlo d’Angiò (a-a primma aprovaçion do quæ, o 2 zugno 1300, gh'aiva foscia prezençiao comme testimonnio o «Porchetus Salvaigus»). Into mæximo 1301, o «nobilis vir Porchetus Salvaticus quondam Guillielmi» o l'è incaregao de sorvintende a redaçion de doi Libri Iurium do Comun, identificæ atoalmente comme Liber A e Duplicatus, a quæ stezua a l'è afiâ a-o scrivan Rolandin de Ricardo. O Porchetto Sarvægo do condan Ghigermo o l'è ancon vivente into 1313, quand'o concludde o maiezzo da figgia Cattæña co l'Antogno Marfante (do quæ un omonnimo «Porchetus» o l'è in crença ancon into 1329), o conduxe di opiaçioin finançiaie co-o fræ Domennego e, za viddoo, o spoza a Mainetta figgia de l'illustre Lamba Doia. Se pœu solo supoñe che-o Porchetto o segge morto in gio a-o 1315.
Bibliografia
Pe-o defonto Porchetto, a viddoa Maja, Zane e Samoele e l'atro Porchetto tutti Streggiaporchi into 1271 e pe Scimon, Samoele, Peo e Zane figgi do condan Porchetto Streggiaporco e de Maja into 1267, Archivvio de Stato de Zena, Scriven Antighi, 70 (Ghigermo de San Zorzo), cc. 3v-4r (15 luggio 1271), 4r (15 luggio 1271), 4r-v (15 luggio 1271), 4v (15 luggio 1271), 252v-253r (5 ottobre 1267), 253r (5 ottobre 1267), 253r-v (5 ottobre 1267), 260v (15 ottobre 1267); pe Porchetto Sarvægo figgio do Samoele, ibid., 97 (Ambrœuxo Rapallo), c. 154v (12 arvî 1294); pe-o Porchetto e Domennego Sarvægo fu Ghigermo, ibid., 101 (Ambrœuxo Rapallo), cc. 35v-36r (22 março 1313), 55v-57r (4 arvî 1313), 57r-58r (3 arvî 1313), 63v-64r (11 arvî 1313), 84r-v (18 luggio 1313), 93r-94v (22 agosto 1313), 95v-96r (22 ag. 1313); pe-o Porchetto Sarvægo e o defonto Lanfranco so figgio, ibid., 263/II (Zane Gallo), c. 192v (17 frevâ 1329); Manoscriti, 496: Ærbo genialoggico da famiggia Sarvæga, pp. 126 s.; Biblioteca Çivvica Beio, Mss., M.R.IX.2.23: F. Federighi, Scrutinnio dra Nobiltæ Ligustica composto da l'eccellentiscimo senatô Federigo Federighi à uzo de l'illustriscimo segnô Tomaxo Franzon condan Tomaxo (XVII secolo), c. 71r; ibid., M.R.IX.5.5: G. Giscardi, Origine e fasti dre nobile famigge de Zena, IV (anno 1774), p. 1771;
I libbri Iurium da Repubrica de Zena, I, 6, a cua de M. Bibolin, Zena 2000, pp. ghe-VII, XIX, XXII, XXVI; I, 7, a cua de E. Pravexin, Zena 2001, docc. 1226 (25 mazzo 1299), 1227-1228 (1° luggio 1299), 1229 (5 zugno 1299), 1230 (10 zugno 1299), 1231 (25 zugno 1299), 1232 (12 zugno 1299), 1233 (25 zugno 1299), 1234 (5 zugno 1299), 1236 (2 zugno 1300), 1239 (9 mazzo 1301).
Emanuele Krakamp
miniatura|L'Emanuele Krakamp Emanuele Krakamp (13 Frevâ 1813 a Palermo - Novembre 1883 a Napoli) o l'è stæto 'n composcitô italian.
Genoa (Nevada)
Genoa (pronónçia: Genòa "Juh-NÒ-uh") o l’é ’n comùn di Stati Unïi d'America, into Nevada, inta contêa de Douglas (Nevadda). Fondâ into 1851, a l’é stæta a prìmma instalaçiôn de génte no nasciûa li de quéllo ch’o deventiâ o Teritöio do Nevadda. A l’é scitoâ vixìn a-a valàdda do Sciùmme Carson e a l’é a quæxi 68 chilòmetri a sùd de Reno (Nevadda). A popolaçión de Genòa a l’êa de 939 abitànti in to censiménto do 2010.
Stöia
Scitoâ da vixìn a-o teritöio do Utah, prìmma da creaçión do teritöio do Nevadda, da prinçìpio a l’êa abitâ da-i colöni Mormoìn. L’instalaçión a l’é nasciûa da ’na bâze comerciâle dîta “Mormon Station (Staçión Mormónn-a) ch’a servîva i viagiatöi da California Trail (Sentê pi-â Califòrnia). L’Òrson Hyde o l’à cangiòu o nómme da comunitæ in Genòa, da Génova (Zêna), in Itàlia. O grùppo de colöni originâio o l’à abandonòu l’instalaçión into 1857 quand’o l’é stæto reciamòu da Brigham Young a caxón da goæra (Goæra do Utah). Inte sta comunitæ chi l’é stæto tiòu sciù o prìmmo albèrgo, o prìmmo giornâle e o prìmmo tribunâle do Nevada. O prìmmo giornâle o l’é stæto o Territorial Enterprise, (Inpréiza do Teritöio) fondòu a Genòa into 1858, ma stramuòu a Virginia City (Nevadda) into 1860. In âtro primâto de Genòa l’é che gh’é stæto avèrto o prìmmo biteghìn do Nevadda, o Genòa Bar, frequentòu da-o Mark Twain (scritô), da-o Theodore Roosevelt (Prescidénti di Stati Unïi d'America) e da-o Johnny Cash (cantànte folk). Into biteghìn l’é stæto pigiòu scêne de pelìcole do John Wayne e do Clint Eastwood méntre o pàize o l’é stæto dêuviòu pe-e riprèize da pelìcola do 1973 “Kill Charley Varrick” (Chi amasiâ o Charley Varrick) e da pelìcola do 1990 “Misery” (Mìzery o no dêve moî).
O scritô de riçètte M.F.K. Fisher o l’à scrîto a série de recenscioìn pò-u The New Yorker pròpio a Genòa, inta câza de sò seu inti ànni '60. A ciù pàrte de Genòa, conpréizo o fòrte, a staçión e l’albèrgo a l’é stæta destrûta da ’n incéndio into 1910 e ’na còpia do fòrte a saiâ tórna tiâ sciù into 1947. Da-o 1919 a Genòa se têgne o Candy Dance, ’na fèsta inta quæ dôsci, mangiâ e prodûti de l’artigianâto són vendûi p’agiutâ o govèrno çitadìn. O Candy Dance de sòlito o l’é organizòu inte l’ùrtimo fìn da setemànn-a de seténbre. Bén bén de pioniêri dòrman into canposànto çitadìn, tra de lô o Snowshoe Thompson ascì con sò mogê e sò fìggio.
In mìggio a sùd de Genòa gh’é o David Walley’s Resort, dónde gh’é ’n’avoxâ vivàgna d’ægoa câda e ’na S.p.A. O l’é stæto tiòu sciù into 1862 e conosciûo comò-u Walley’s Hot Spring. O prìmmo d'òtôbre do 1934 o Babe Face Nelson e a sò conbrìcola són arivæ a-o Walley’s Hot Spring, dónde se són ascôxi pe’n méize prìmma de tornâ a Chicago, dónde o Nelson o l’é stæto amasòu da-i agénti de l’F.B.I.
A-o contrâio de Génova, o nómme da comunitæ o se pronónçia con l’acénto in sciâ segónda scìlaba: Juh-NO-uh.
Genòa a l’é stæta a prìmma instalaçión giànca inte quéllo ch’o l’é deventòu o stâto do Nevada, nasciûo da-a bâze comerciâle fæta into 1850 in scê l’Emigration Trail (Sentê de l’Emigraçión) pi-â California o s’é svilupòu gràçie a-i Mormoìn. Cazaménti significànti do céntro stòrico són a còpia da Mormon Station (Staçión di Mormoìn) (1947), a Masonic Hall (o Palàçio Masònico) (1868), o Genòa Bar (1855), a cazèrma di Pompê (1971), ’na bitêga e ’na pónpa de benzìnn-a (1971) e o Municìpio (1865).