cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sascê
Comunicaçioìn
E primme notiçie inte vie de comunicassion son do doxen, quande gh'ean de piste pe e leze, pe tià zu i ærbi di boschi ai cianté navali de Vâze. Pe andâ da-o Sascê a Zena, da Veirera se continoava in sce l'Ermetta e o Beigua, o Faiallo e in scia fin Vôtri. Ancheu, e stradde d'intrâ, detæ da-o territöio, son de longo e maexime : o Sascê o l'é ligou a Sann-a pe a stradda do Zô (SP334) ch'a chinna a Arbissoea, do 1854. A maexima SP334 a continua scinn-a a Acqui, zu pe a valle de l'Erro. Questa parte a remonta a-o 1876.
Anni 1610
thumb|350px|center|[[Frans Francken II (6 màzzo 1581-6 mazzo 1642), Creso o mostra o seu tezöo a Solón, 1610-1620 ca., (Museo naçionâle de Breslavia)]] thumb|150px|right|[[Elizabetta I d'Inghiltæra (7 seténbre 1533-24 marso 1603) (Royal Borough of Windsor and Maidenhead Civic Collection)]]
Lengue çiadiche
E lengue çiadiche son parlæ in te unn-a region esteiza da o nòrd da Nigeria, Niger, Çiad, Repubbrica Çentro Africæn e Camerun.
Clasificaçión
sinistra|miniatura|450x450px|Màppa de léngoe çiadiche. Son divize inte quattro sottogruppi:
Caresanablot
Caresanablot o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Lengue berbere
E lengue berbere, dïte Tamazight ascì, son o gruppo de lengue prinçipalemente parlæ in Maròcco e Algeïa, e in to Deserto do Sahara e do Sahel ascì. Gh'é un movimento tra i bèrberi pe unì e lengue berbere settentrionæ in te un'unega lengua.
Clascificaçion
A clascificaçion de lengue bèrbere a l'è difìssile pe a caxon da lô semegiansa. Maarten Kossmann (1999) o e descrive comme doe ramme: Lengue berbere settentrionæ e tuareg, e arcunne lengue parlæ inte de zone periferighe çircondæ da person-e che parlan l'àrabo:
Dervio
Dervio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Lengue berbere
Clascificaçion Arternatïva
miniatura|291x291px|Antîga inscriçión in léngoa bebero-libica. Ätri etnologhi, soviatutto Aikhenvald e Militarev (1991), han proposto a seguente clascificaçion:
Pertüzu
thumb|250px|Làpide da batàlia 'd Cantaluvu thumb|200px|Strette 1|Ei Burbaia sutta a-a fraçión id Pertüzu Pertüzu (in italiàn: Pertuso) l'é 'na fraçión pcinìnn-a 'd Cantaluvu. U s'tröva inti strette dei Burbaia, propiu dande ch'a prinçipia l'Òta Val Burbaia.
Descriçion e stòia
Int'ei 1944 gh'àn cunbatüu 'na famuza batàlia i partigiann-i cuntra i suldè tedèschi ch'i gh'aivan ei quarté generâle a-i Burghetu.
Majeu
Magiö (Maiö in ta parlâ lucâle, Majô inte cuélla de Giüstexine, scritu Majeu o Maggeu in zeneze, Magliolo in italiano) u l'è in cumün de 940 abitanti ch'u se tröva in-ta Pruvinsa de Savùna.
Treviolo
Treviolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Auvergnat
lenga auvergnata.
Descriçion e stöia
Ela è ün idioma d'oc parlau ent e province istoriche Auvernia, Velay e tamben en scasi tüt u departamentu Lozère e ün tersu d'u departamentu Ardèche. Se parla tamben ent u canton de Saint-Privat a Sentrìa gianca / la Xaintrie blanche ent u departamentu de Corrèze.
En linguistica püra è ün dialetu d'u pruvençau cuma u gascun e u limusin, ma suçialmente funçiuna cuma üna lenga independente. Per esempi, meme s'e relaçiue cu ri pruvençau sun força bune, pocu de pruvençau lesu en auvergnat e pocu d'auvergnati lesu en pruvençau. Nisciun fajeva finta reçentamente.
L'auvergnat e u pruvençau sun linguisticament força visini, almen se si cunsidera u pruvençau literari e nun u dialetu de Marseille per esempi. Enta r'Auvergna d'u süd a lenga è ben parlà dâ magiurità d'a pupülaçiun, ma resta u ciü suven a casa e sci¨d'i mercati. Dopu r'age mediu u primu grande pueta en auvergnat è stau François de Murat a u dejoetiemu seculu. A u dejenoevieme seculu prun de pueti sun apari cu Arsène Vermenouze, a u ventesimu seculu cu Pierre Biron "Norib" e Jean-Marie Gaston.
En prosa, Benezet Vidal à scritu duu romani ent i ani 1920 e 1930 e Alan Broc tamben ün e prun nuvele ent a secunda mità d'u seculu e ent u ventünesimu seculu.
Ün pocu d'auvergnat cu qarche strofe de Pierre Biron, Doulors:
Doulors
Vous dirio be chicon, mès sabe pas trop coumo, Pode ris derraba de moun paure cirvèr. Lou temp dèu faire acò, mai belèu cò'i ma ploumo, Ou la biso que boufo en proumenant l'ivèr.
Oh l'ivèr! parlan n’in, per ieu cò’s una pèsto Coumo pei malirous que n’aun pas cap de fiò, E que plorou pendent que d’artes fazou fèsto, Car la fraternitat se trobo pas enliò.
Vailate
Vailate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Cervaro (comune)
Cervaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Architetûe civîli
centro|miniatura|250x250px|'N moìn a Cervaro
Provinsa dea Spèza
A Provinsa dea Spèza a l'è unn-a dë quattro provinse da Liguria, cun capulögu ä Spèza e a gh'a 214.272 abitanti. Cunfinn-a a punente cun ä çittæ metropolitann-a de Zena, a nord cun l'Emilia-Romagna, a levànte cun ä Toscann-a e a sud a l'è bagnä da u Mâ Ligure. miniatura|300x300px|Màppa da provinsa dea Spèza.
1º zûgno
O 1° zûgno o l'é o 152° giórno de l'ànno (153° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 213 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|250px|Incéndio a l' [[Universal Studio, 1° zûgno 2008, (Los Angeles County, California) ]]
Prescidenti da Ligûria
miniatura|Giovanni Toti, l'atoâle prescidente da region O Prescidente da zonta regionâle ligure o l'é elezûo co suffragio universâle. Da-o 1970 (anno de l'istituçion da zonta) a-o 1999 o prescidente o l'êa çernûo into conseggio regionale.
Torre de' Negri
Torre de' Negri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cundigiùn
O Cundigiùn, ò Condijun, ò Condiggion o l'é 'n'insalàtta lìgure tìpica da Rivêa de Ponénte.
Ingrediénti
- galéte do mainâ, prìmma bagnæ inta ægua e pöco axòu - tomâte da tócco - pevióni - chigheummai - leitûga - spîgo d'aggio - baxaicò - mosciàmme ò botæga - euio d'oîva - axòu - sä, quànte bàsta
289
thumb|200px|center| [[Pedro García de Benavarre, Sant'Eulalia de Barçelonn-a (289-304), 1456 (Catedrale de Barçelonn-a) ]]
Dolzago
Dolzago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Solbiate Arno
Solbiate Arno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Sestri Ponente
Séstri Ponénte, ciamòu sôlo Séstri ascì, o l'é 'n quartê do ponénte zenéize de 44.490 abitànti, tra i ciù gréndi da çitæ. Scitoòu tra Cornigén e Pêgi, de Séstri fàn pàrte ascì i doî vêgi comùn de Sàn Zâne Batìsta e de Bòrzoi (sôlo pi-â meitæ de ponénte), d'ancheu conscideræ cómme de sò unitæ urbanìstiche insémme a quélle da Câçinæa e do céntro.
Séstri o l'é stæto 'n comùn aotònomo scìnn-a-o 1926, quànde o l'é stæto unîo a-o capolêugo pò-u progètto da coscì dîta "Grànde Zêna". Trasformòu prìmma inte 'na delegaçión e pöi inte 'na circoscriçión, da-o 2005 o l'é inclûzo into Moniçìpio VI Mêzo Ponénte insémme a-o quartê de Cornigén.
Soldaia
Soldàia, ancheu conosciûa co-o nómme de Sudak ò Sudaq (in ruscio e ucraìn: Судак), a l'é 'na çitæ da penîzoa de Crimêa. Li gh'é 'n'antîga fortéssa conosciûa cómme fortéssa de l'antîga Repùblica de Zêna perché a çitæ a l'à fæto pàrte de colònie zenéixi conosciûe co-o nómme de Gazàia.
Stöia
I Veneçién són arivæ inta Crimêa a-o prinçipio do XIII sécolo e àn ciamòu a çitæ za existénte co-o nómme de Soldàia. Se cónta chò-u Marco Pölo o l’à sogiornòu inte sta çitæ into sò viâgio vèrso a Cìnn-a. A-i 19 de lùggio do 1365, i Zenéixi che stâvan a Càffa, dòppo a mòrte do Khan Berdibeg, àn conquistòu a çitæ (insémme a âtri 18 cazæ in sciô Mâ Néigro), levàndola a-i Veneçién. Coscì a çitæ a l'é diventâ ’na colònia comérciâle zenéize. I Zenéixi gh’àn costroîo ’na fortéssa ch’a se peu amirâ ancón ancheu, e àn convìnto a ciù pàrte di Grêghi deportæ da-i Veneçién a tornâghe. O domìnio zenéize o l’é duòu scinn’a-o 1475, quànde o Gràn Vizìr òtomàn Gedik Ahmed Pasha, o l’à pigiâ dòppo ’n lóngo asédio.
Annali do Gostìn Giustiniàn
Inti Annali do Gostìn Giustiniàn (1424) - in scî posediménti zenéixi - gh'é scrîto: :
« O fæto l'é che Zêna inte quélli ténpi a fâva, e a frequentâva asæ o tràfego de mercançie into levànte, e a posedéiva in sce l’îzoa de Çîpro a çitæ de Famagósta, a posedéiva l’îzoa de Scîo, e a çitæ de Pêra, e into Mâ Pòntico (Mâ Néigro) ò sæ into pónto Eosîno ciamòu da-a génte Mâ Magiô a posedéiva a tæra ciamâ Samàstro, ch'a l'é inte l'Anatòlia, inte quélla pàrte che i Latìn ciàman Pònto e Bitìnia, e da-arénte a-o sciùmme Parthémio ciamòu da-i antîghi Amìstris, a posedéiva inta Tàorica Chersonésso, che quélli vegnûi dòppo àn ciamòu Tartàia e Gazàia, o Cénbalo, Soldàia, Càffa, e a Gòthia (Dâcia), ch’o l'é o pàize abitòu, segóndo quéllo che dîxe i abitànti mæximi ò sæ quéllo che rèsta de l'ezèrcito chò-u Gofrêdo de Bogión o l’à portòu in Tæra Sànta, e o parlâ da génte de Gòthia o gh’à ancón de scimilitùdini co-a léngoa françéize, e inta Palùdde Meòtide (Meòçia), ò sæ into Mâ da Tària a posedéiva a tæra de Tànn-a da-arénte a-a fôxe do sciùmme Tànai, ch’o l’é quéllo ch’o fa da confìn fra l'Àzia e l'Ouröpa. E inta tæra ciamâ o Cöpa, inte quélla palùdde ascì, a gh'avéiva giurisdiçión, e inte tùtte e sorvedîte tære a sò presénsa a l’êa asæ grànde, cómme féugge de l’èrbo ch’a l’êa a Repùblica, e se trafegâva ascì in Scinöpi (Scinöpe), in Trapezónda (Trebizónda), in Savastòpoli (Sebastòpoli), e into Bòsforo, e co-i Scignôri de quélli pòsti a Repùblica a gh’avéiva inportànti acòrdi, e dapertùtto a ghe mandâva Cónsoli, scrivén, e âtri ofiçiâli. »
1909
thumb|400px|center|[[Neuva York, Manhattan Bridge in costruçión, 1909]]
Fæti
thumb|250px|right|Grande semaine de l'aviation, (Champagne), agósto 1909, poster thumb|300px|right|[[29 agósto 1909, o Zeppelin sôvia Berlin]]
Oustràlia, Òceània, Pöli
6 arvî. O Pölo Nord o l'é agoantòu da l'esploratô statuniténse Robert E. Peary.
Arte
20 frevâ - Pariggi. Into Le Figaro, Féipo Tomâxo Marinetti publica o Manifèsto do Futurìsmo.
Inovaçión
Màrso - Persia. Comensa o sfrutaménto di giaciménti petrolìferi de-a concesción Arcy, da pàrte de l'Anglo-Persian Oil Company.
Sport
- Romma - Fondà a Federaçión Italiann-a Scherma. - 3 màzzo - Da Milan parte o prìmmo Gîo d'Italia, into éutto tàppe. O Gîo d'Italia 1909 o végne donca goâgnòu da Luigi Ganna. - Canpionòu italiàn de balón 1909 (dòppo Serie A) - Pro Vercelli - 25 lùggio - Louis Blériot conpie a prìmma traversàdda da Mànega co 'n arioplàn. - 3 òtôbre - Nàsce a squàddra de balòn do Bologna. - Sydney - Coppa Davis 1909. Vincitô: Australàsia
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Auguste Beernaert e Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant Prémio Nobel pe-a letiatûa: Selma Lagerlöf Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Emil Theodor Kocher Prémio Nobel pe-a fìxica: Carl Ferdinand Braun e Guglielmo Marconi Prémio Nobel pe-a chìmica: Wilhelm Ostwald
2 zûgno
O 2 zûgno o l'é o 153° giórno de l'ànno (155° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 212 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|250px|center|Fèsta da [[Repùbrica Italiann-a 2005, co e Frecce tricolori]]
Lengua egiçia
A lengua egiçia (r n km.t) a l'ea a lengua parlâ in te l'Antigo Egitto.
Descriçion e stöia
thumb|200px|Prîa de Rosetta - Londra|sinistra I primmi documenti scrïi son datæ into 3200 a.C. L'egiçio o l'è stato parloö fin a o V secolo d.C. inta forma conosciùa co o nomme de demotico, e in te l'Etæ de Mëzo comme copto.
A lengua offiçia de l'Egitto ancheu o l'è l'àrabo, o copto o l'è restoö a lengua usâ da o popolo doppo a conquista àraba de l'Egitto, e o l'è ancheu usou comme lengua liturgica da a Gexa Copta.
Los Angeles
Los Angeles (da-o nomme originâle in spagnòllo ch'o vêu dî "I Angei"), a l'è a çittæ ciû grande do stato da California segondo a quantitæ de popolassion, e a segonda inti Stati Ûnîi doppo Niorche. Soventi a l'è ciammâ L.A.
Se stimma ch'a sêu popolassion a l'è de 3,849,378 abitanti, e l'area metropolitann-a (Los Angeles–Long Beach–Santa Ana metropolitan area) a contegne 13 millioin de personn-e. Contando ascì a periferia (Greater Los Angeles Area) sajéivan 17.7 millioin d'abitanti.
1759
thumb|750px|center|[[Isidore Stanislas Helman (1743-1806 ò 1809), L'inpeatô da Cinn-a Qianlong intra a Pechin dòppo l'anesción do khanato de Zungaria into 1759, ca. 1785, Pariggi, Biblioteca naçionàle de Fransa ]]
Los Angeles
Fondä da conquistatoî spagnòlli int'o 1781, a l'è stæta primma parte do Mexico e ciû tardi, into 1848, a l'è stæta incorporä a-i Stati Unïi d'America.
1759
Fæti
thumb|150px|right|[[Luis de Molina, De Justitia et jure, 1759 ]]
Issiglio
Issiglio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Giögrafîa
thumb|260px|A Savenca a Issiglio|centro
Coltûa
thumb|270px|Issiglio, o Museo da "Vita Alpina"|centro
Bataggia de Cantalô
thumb|250px|Làpide da batàggia de Cantalô dedicâ a-o Poletalev Fiodor Da-o 1943 a-o 1945 e Stréite són stæte tiâtro de scóntri tra i republichìn agiutæ da-i nazìsti che controlâvan a pàrte bàssa da valàdda e i partigén che, in càngio, controlâvan quélla èrta. O scóntro ciù inportànte o l'é stæto quéllo ch'o l'à pigiòu o nómme de Batàggia do Pertûzo. In âtro scóntro o l'é stæto quéllo da Batàggia de Cantalô dónde gh'è mòrto o partigiàn rùscio Poletaev Fiodor. Questa bataggia a l'é stæta conbatûa o 2 do frevâ do 1945 e a l'é finîa co-a réiza de sei sordàtti tedéschi e 38 sordàtti móngoli chi aveivan a divîza tedésca.
O Pónte do Càrmine, ch'o l'é a-o prinçìpio de Stréite, o l'é stæto fæto sâtâ da-i partigén a-i 3 d'Òtóbre do 1944 pe inpedî a-i nazifascìsti de poéi arivâ a-a pàrte èrta da valàdda co-i mézzi corasæ: ancón ancheu gh'é 'n pitìn dòppo 'na colonétta dedicâ a-i mòrti da formaçión partigiànn-a da Pinàn Cichêro; a Pertûzo ascì gh'é 'na colonétta co-a lìsta de tùtte e divixoìn partigiànn-e ch'àn conbatûo inta valàdda. O partigiàn rùscio Poletaev Fiodor o l'é l'ùnico foresto ch'o l'à riçevûo 'na medaggia d'öo a-o valô militâre da-a Repùbrica Italiann-a.
Colfelice
Colfelice o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Màllae
Màllae (Mallare in italian) u l'è un comün de 1.296 abitanti inta Provinsa de Sann-a.
Geògrafia
Int'a Rivèa de Punente, vixin au cünfin cu u Piemunte.
Vescovato (Italia)
Vescovato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Carisio
Carisio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Arabia Saudïa
thumb|right|200px|A poxiçión de l'Aràbia Saudîa in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ:  المملكة العربية السعودية - Al-Mamlakah al-'Arabiyyah as-Sa'ūdiyyah, stato de l'Asia oççidentâ indipendénte da-o 1927, a seu capitâ a l'é Riyadh.
Endel Nelis
Endel Nelis (Karuse, 28 setembre 1925 - Haapsalu, 2 avrì 1993) era ün schermatù estunian nasciüu üntre u picin vilaje de Karuse ünt'a regiun de Läänemaa d'u venti-œtu setembre 1925 qandu u so paìse era independente, e mortu d'u duje avrì 1993, dui ani dopu a nova independença d'u so paise, ch'era stau ucüpau da Uniun Suvietica en 1940 en cunfurmaçiun cun u segundu cudiçilu secretu che acumpagnava u patu püblicu de nun-agressiun üntre a Germania nazista e l'Üniun suvietica.
Biugrafia
A seje ani è stau enregimetau de força ünt'â armada germana, d'unde a scapau vite ma ciü tardi i sovietici u mandaran a u Gulag per tradimentu. Elu scanga u so nome e prene un nume de famiya d'a soa maire e va resta a Leningradu. Devegne campiun de scherma.
290
thumb|200px|center|[[Antiochia, Diocleçian, d'öo, 290 d.C. (Palasso Blu - Pisa)]]
Endel Nelis
Biugrafia
Qandu u so entrenatù ghe dije che u NKVD u cerca, elu torna en Estonia unde se fa angajà cuma prufessù de sport e, Haapasalu e crea ün club de scherma per i culegiai.
Dürante u cuncursu naçiunale de scherma scularia de 1951 a soa eqipa gagna margradu ch'è reçente e che i autri cumpetituri sun de grandi cità cume Moscu, Leningradu, Kìev.
Elu sapeva ch'a Leningradu seressa arrestau ma nun a vusciüu lascia i soi cari culegiai. Resta en preijun de 1951 a 1954.
Ivrea
Ivrea o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Torrevecchia Pia
Torrevecchia Pia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Dorio
Dorio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Computer
Un computer o l'é 'na machina ch'a peu elaborâ di conplesci calcoli matematichi e âtre elaboraçioin dæti, comme l'elaboraçion di testi, a gestion di database, o rendering de inmagini a træ dimenscioin e âtro ancon.
Pêo Perugino
Pêo Perugino (it: Pietro Perugino) (Città della Pieve, 1448-Fontignano, 1523), o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|right|Pêo Perugino, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Ubiale Clanezzo
Ubiale Clanezzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Architetûe civîli
thumb|270px|O castéllo de Clanezzo|centro
Mascimin
Mascimin o l'è 'n comùn inta Provinsa de Sann-a. O gh'à 106 abitanti (a-i 30 de zùgno do 2019).
Arbenga
Arbenga (in italiàn Albenga, sturicamènte in latìn Albingaunum) a l'è ina sitè de 24,064 abitanti inta Pruvinsa de Savuna, segunda pé abitanti e pé agglumeràu ürbàn inte tüttu u savunése. A vegne ciamâ a sitài da-e sentu turi.
"Arbenga, chi nu gh'à da fa, nu ghe venga."
- Proverbiu e mòddu de dì tipicu in sce Arbenga
673
thumb|230px|center|O rè anglosàsone Æthelstan o prezenta a [[Beda o Venerabile (673 ca.-26 mazzo 735) 'na còpia da Vìtta de Beda, scrîta da San Cutberto, miniatûa, 930 ca.]]
Arbenga
Geugrafîa
A sitè a se tröva in-scia Rivéa Ligü(r)e de Punènte, a-a cunfluènsa di scciümmi Neva, Lerùn, e Aròscia, che se incuntran e furman a scciümmàia dîta A Sènta, che füxa in Arbenga.
L'è inta ciâna ciü gròssa da Ligü(r)ia, ch'a mezüa 36,51 kmq. U territô(r)iu cumünâle u cunprènde ascì l'ìsua Gainâa, c'ha l'è distante da-a còsta 1,5 chilommetri. Segunda îsua da regiun pé estensciùn doppu A Parmâia a l'è cunusciüa senplicemènte dai abitanti cumme L'Ìsu(r)a.
Urigine du numme
U nùmme u de(r)iva da u Latin Albíngaunum ch'u l'è pa(r)éggiu a Album Ingaunum: a sitài capitâle + genitîvu plürâle lìgüre in -um. U nùmme u l'è indu-eurupeu. Quànde Rùmma a cunquista, divegne Albingaunum. U se pö tradüe in sitài di Ingauni, vistu ch'a l'ea u sentru prinsipâ da tribù di Lìgüri Ingàuni.
U periudu prerumàn
A sitài a vegne fundâ aturnu a-u VI seculu a.C. da ina tribù di Ligüri Antìghi, poi dîta di Ingàuni: u nucleu uriginâle sitadìn u se(r)éva stàu culucàu aturnu a-a colla de San Martin, ciü a meridiun de l'insediamentu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütâ u vixìn pòrtu natürale.
Cu-u tempu difatti i Lìgüri i cuménsan a furmà ina propia flòtta, grassie ascì a-u repà(r)u furnìu da-a cunfurmasiùn terituiâle, cun scòpi de pirate(r)ìa inte zòne sircustanti, che venan cuscì purtàe sutta a-u cuntrollu ingàunu.
Inti primmi periudi a se svilüppa ducca in ecunumia agricula, che a fà divegnì u sentru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia du punénte, duminandu i teritôi cunprézi fra a muderna Sanrémmu e fin a-u càppu da Cravazòppa a Finâ, rivandu a-u relatîvu entrutèra e entrandu in cuntattu cun e pupulasiùi di Viagenni, stansiài inte l'âta Valâ du scciümme Tànau.
I ingauni i strenzan cuscì amicissia cu-i cartaginesi, andàndu a giütâli cuntru Rumma dandughe sustegnu düante a segunda de guère puniche, cumbatüa fra u 218 e u 201 a.C. e che a purteà a de grosse cunseguense in sce pupulasiùi lìgü(r)i.
Dòppu e guère püniche
E rivôte e venan placàe sulu da u pro-cunsule Lucciu Emiliu Paulu, che u sancisce a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nucleu sitadin u(r)iginâiu e serca de purtâ ste pupulasiùi turna sutta a-a sféa de influensa repübricàna in moddu ufisiâle.
Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in inpurtante municipium, che u cröve a ciü parte de valàe interne du basìn da Senta, ciü i teritôi di paìsi da valâ du Tànau, cumme Garesce e Urméa, cu-i bùrdi ciü setentriunàli da zòna arbenganese fisài fin ai paìsi ascì de Séva e Pampa(r)àu.
U svilüppu du municipium
Da l'annu 89 a.C. i rumài i l'han cuncessu dirittu latìn ai populi intu nòrd da penìsua italiàna, pé poi dâghe quellu rumàn a intu 45 a.C., grassie a Gaiu Giuliu Césa(r)e, cun u quàle u pìa furma ascì u pué lucale de l'istitusiùn sitadìna.
A testimunià l'inpurtansa da realtài arbenganese a l'è a custrusiùn de müaje de difésa in etài repübricàna, che e sircundavan a strutüa du càrdu e du decüman, bâse poi pé a seguente cunfurmasiùn du burgu, ancùa ancöi de stanpu rumàn. A strutüa ürbàna, peò, nasciüa da quell'u(r)iginariu castrum fàu custruiì intu 181 a.C. a vegne ciü vôte repiâ e rivìsta, adi(r)itüa intu V seculu, sutta a l'inpeatù Unô(r)iu.
Tante âtre sun pòi e testimunianse lasciàe de stu periudu, cumme ina longa sé(r)ie de tunbe e âtre strutüe füneâie, dunde sun stài ritruvài ascì reperti pregiài, cumme u piàttu blö, de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmente inta necròpuli a nord de l'abitàu.
Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutüe cumme e tèrme (svilupàe düante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de müaje de difésa sitadìne, vixìn a-u cursu da Sènta e a quéllu ch'u léa u véggiu pòrtu natü(r)àle, o ascì cumme l'anfiteatru, datàu a-u II seculu d.C, in gràddu de cuntegnî a-u mascimu tòstu mìlle persùne: fàttu ch'u mustra cumme Arbenga a l'éa cumunque ina realtài de riliévu pé tüttu u punènte.
Da-a l'inpéu a-u mediuevu
A partì da-u I-II seculu a sitài a và a utegnì a libertài de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiun di lucàli decu(r)iùi.
Cu(r)iùsu u fàtu che, pé in bréve periudu, u sitadìn ingàunu Pròculu u l'axéva pruvàu a pruclamàse inpeatû aturnu a-u 280, armandu ascì in pròppiu esercitu, venèndu peò batüu e giüstisiàu.
In Arbenga u se difunde prestu u Cristianéximu, tantu che in scia Gainâa u tröva repà(r)u San Martin Véscu, cuntru e persecusiùi da parte di ariài. Cu-a crîzi da pulitica inpe(r)iâle a zòna a végne püe invâza da-i Vixigôti a partì da l'ànnu 402, ch'i deròccan ina grossa pàrte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni a-a pupulasiùn.
Sulu cun u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu, dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travâji pé a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu inpulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batistéu e catedrâle de San Michê, dedicâ a-u santu prutetû sitadìn.
291
thumb|350px|center|[[Ilarión de Gaza (291 ca.-371), Menològion de Basìlio II, 985]]
Arbenga
Da-a l'inpéu a-u mediuevu
Vegne custruìu ascì u palassu episcupâle, difatti cu-u 451 Arbenga a divegne ascì sede vescuvî: u primmu véscu u l'è Quinsiu.
U periudu medievâle
Doppu a fin de l'Inpéu Ruman du 476 Arbenga a subisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì da-u V seculu), pé poi divegnî ina de sitài ciü inpurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dîta Marittima Italorum, mategnüa fin a-u 641-643, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.
Sutta a sti chi a sitài a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pé ina bòna parte, cumme e müaje de difésa e i prinsipali palassi religiùsi e aministrativi.
L'inpurtansa ecunomica, che armenu fin a-u VI seculu a l'éa restâ ai livelli di periudi presedenti a vegne ridimensciunâ: Arbenga divegne in vicus, sensa ciü ina véa e pròppia aministrasiun.
A nascita du Cumitàu
A partì da-u 774 u teritòiu ingàunu u passa sutta a-a duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta a-u Cumitàu Arbenganese, entitài aministratìva estesa da Finâ fin a Sanremmu, mantenedu ina lucale pusisiùn de riliévu.
Intu fratempu inta ciàna cumensan a inperversâ grùppi de saracen, chi i zunzan da-a Pruvensa pe mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinnui sbàrchi in sce coste Lìgüri, prinsipalmente aturnu a-a fìn du IX seculu, quande i venan caciài vìa cu-a battaja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'891).
Sulu versu a fìn du X seculu a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiun ch'a l'éa cianìn cianìn ca(r)à rispettu a l'épuca rumana. Pròppiu intu 950, grassie a-a rifurma de Berengâ(r)iu II, Arbenga a finisce drentu a-a Marca Arduinica.
Inta sitài a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süza aturnu a-u XI seculu, sutta 'na furma de marchesàu armenu fin a-u 1091, periudu düante u quàle a ghe saià ina pruspe(r)itài ecunomica, duvüa ai cumerci cu-u Bàssu Piemunte.
In bréve tempu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucale: u pîa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtài a partecipa difàtti a-a prìmma Cruxâ (1098), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì da-u 1109.
Sti li i prevedêvan a puscibilitài de cumercializà intu levante du Mediteraneu: a dinamicitài ecunomica a gh'a ascì ciü risvòlti, andàndu a purtà intu teritôiu ina növa spinta pé l'artiginàu. Questu u porta a-a custrusiùn de növi edifissi, ingrandendu u sentru abitàu.
U rapòrtu cu-e Repübbriche Mainàe
Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'Inpéu e a Gêxa, reclamandu senpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrase a partì da-u XII seculu cu-e Repübbriche Mainàe de Zena e Pìsa.
Cun st'ürtima u gh'éa stàu in atàccu navâla (düante in periudu de pàxe fra e due Repübbriche intu 1165 ), quande i tuscài dan fögu a-u sentru sitadin, derucandu e fregàndu i tesô(r)i di edifissi stò(r)ici.
Sciben sta dizaventüa i ingàuni ricustruiscén quellu che i pisài l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimentu firmàu da sti lì intu nuvenbre du 1178, dunde van a ricunusce ascì l'esensiùn da-e tàsce pé e nâvi e e mèrci ingàune in ingressu inti teritôi da vella cuntrulài.
I arbenganesi turnan a cumercià, scibén indebulìi rispettu a prìmma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi.
Intu mèximu ànnu du tratàu, difatti, a repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acòrdu, ch'u l'impunéva u cuntrollu de Zena in sce tütte e inbarcasiùi che entrâvan intu lucâle portu.
U cuntrattu, definìu in umiliasiùn pé-i sitadin, u vegne refüàu, e ducca i repübbricài sun custretti a truvà 'na növa stradda pe metì e màn in sci afàri arbenganesi.
A giüttàli i ghe sun i marchesi de Clavesana,  che van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìttu u(r)amài caütti da tenpu. Bunifassiu du Vastu, ducca u se lega cu-i zenesi a partì da-u 1192, cun funsiùn de difesa.
Arbenga a se sente ducca custrétta a cegâse a-a putènsa repübbricàna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti a-a presensa di cunsuli Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnin e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu 1199.
A cunvesciùn sta vôtta a và a limità a libertài de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta a-a presensa fìssa de 'n cuntingènte militâ zenese in sciu teritôiu cumünâle.
Sutta a Repübbrica de Zena
Cun st'attu de suttumisciùn i vinculi de l'acordu se fan senpre ciü strêti e Arbenga, asseme a-e sitai de Vintimîa e de Savùna, intu 1238 divegne in cumün de fasiùn ghibelîna, stàndu da-a parte de l'inpeatû Fede(r)igu II de Svévia.
3 zûgno
O 3 zûgno o l'é o 154° giórno de l'ànno (155° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 211 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|right|[[Santa Clotilde regìnn-a, vedrâta neogòtica, gêxa de San Martìn de Florac]]
Arbenga
Sutta a Repübbrica de Zena
Cu-a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü düa e i arbenganesi vegnen turna custrêti a firmà ina növa cunvensiun, tantu da asetâ intu 1250 di giùdisi e'n pudesta de nomina zenese, a-e dirette dipendense du senàu da Repübbrica.
De cumpetensa du cumün resta ciü sulu l'aministrasiun de tàsce e a gestiùn di traffici cumerciâli, poi adi(r)itüa ridimensciunài a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu a-a deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.
A fundasiùn de vìlle növe
Düante a segunda metài du XIII seculu (specialmènte fra u 1250 e u 1290) u cumün, pe afruntâ u duminiu di Clavesana inte l'entrutèra (cu-i quâli u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "ville növe", burghi furtificài prezenti intu cuntàdu aturnu a-a ciàna.
Inpurtanti avanpòsti arbenganesi divegnen Pûi e Villanöva pé a valà de l'Aròscia e Cixàn inta valà du Neva, dunde poi i ingàuni devan afruntâ i Du Carettu, infeudài intu Marchesàu de Süccaellu.
Inte ste növe realtài rìvan a abità chi i cuntadìn da-e valàe: a sti lì i vegnen cuncèssi püe sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axéva cumunque de mutivasiùi cumüi, difàtti i ingàuni l'axevan sernüu sti posti proppiu pé méju cuntrulà quelli teritôi de cunfin.
Ideâle ducca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Lerùn u se càccia inte l'Aròscia, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescente putènsa de Utuê, sutta au cuntrollu nemìgu.
Pa(r)éggia a mutivasiun da fundasiùn du Burghettu, custituìu ufisialmente u 15 d'Avrì du 1260, cun l'acquistu da parte du cumün de diferenti tòcchi de terén, poi destinài a-a furmasiùn de l'abitàu.
I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du 1288, i l'éan prinsipalmente de Tui(r)àn e da-u restu da valà du Varatèlla. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna gh'axeva fra l'àtru dàu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn da-e invaxùi, in cangiu da diretta dipendensa da-i magistrài arbenganesi.
Quattrusentu
A partì da-u Quattruséntu a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mézzu düànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.
A rende ancù ciü difissile a situasiù a se gh'éa mìssa a pèste, che chi a l'axéva curpìu prinsipalmente aturnu au 1397. Proppiu doppu a fin de sta li, intu 1400, aprufitàndu de pruteste da pupulasiùn zenese i marchesi du Carettu, du ràmmu de Caissàn, van a invàdde Villanöva.
Urgnano
Urgnano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Arbenga
Quattrusentu
A difesa di Arbenganesi u vegne in àtru marchese du Carettu, Carlu, sta vòtta de Savùna. A-a Cêve intantu pìan parte a-a cuntesa i scigùi du pòstu, cuntru Arbenga.
A difesa peò de Carlu a se dimustra vinsente inta bassa valà e dunca, avendughe pùia di savunesi A Cêve dumanda a pàxe, stipulâ in ànnu doppu.
Següamente aturnu a l'ànnu 1413 vegnen agiurnài i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestài Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)â, pé l'elesiùn a-e càreghe sitadìne tütte e fàsce suciàli.
Növi pruvedimenti peò de difissile aplicasiùn, scicumme che trei ànni dòppu se sèndan turna e lîti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favurìe da l'insediamentu da famìa di Canpufregusu au postu di Adurnu, sti lì rézzan l'aministrasiùn pé ben chinz'ànni.
I Adurnu, dunca, se allean cu-i Viscunti milanési e intu 1436 Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinin a asediâ e prinsipâli sitài da Rivêa, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu nu esse sciurtìu a pià u Castelettu. L'assediu u curpisce ascì inpurtanti realtài cumme Vûtri e Finâ.
Arbenga a rexiste a l'assediu, ma a ne sciòrte furtemente indebulìa ecunumicamente, se dröve ducca in periudu de grave crìxi.
A Ciàna d'Arbenga a vegne prugrescivamente abandunâ e pòcu sana, diventandu maniman ina palüdde. Vegne prefe(r)ìa pe i cumerci a vixìna A(r)àsce.
Etài muderna
A partì da-u Sinquesentu a situasiu a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuiscian i cumerci, e l'agricultüa a vegne ridimensciunâ a-a cultivasiùn da canapa. I ciü culpìi da-a crìxi i sun i prupietà(r)i picìn, mentre i gròssi latifundisti (menbri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna) vegnen tucài sulu relativamènte.
Meju u va pe l'artigianàu, cu-i scangi versu u Piemunte, ma a situasiùn a l'è destinâ a pessu(r)à.
Sulu inta segunda metai du seculu l'ativitài cultü(r)àle a se repìa, prinsipalmente grassie a l'asiun da diocexi. Intu stessu mumentu peò e invursciui esterne portan a-u rafursamentu de difése sitadìne, cun in evidente inpiêgu de risurse ecunomiche.
A partì da-u Seisentu se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì da-u 1625 primma e intu 1672 poi, culegâ cun u cunflittu dirèttu cun Zena.
Arbenga a se instradda versu a in epuca ancù ciü scüa, lungu tüttu u Settesentu, seculu düante a quale u vegne abandunâ l'ativitài cumerciàle e artigianàle, a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn (de lungu pé l'emigrasiùn versu àtre lucalitài ciü prudutîve).
Etài cuntenpuranea
Cu-a revulusiùn fransese Arbenga a ségue e vicende da Repübbrica de Zena: se regòrda peò, fra e àtre côse, l'invaxun de Cixan da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi,  fra u 1794 e u 1795, quande a sitài a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difésa du burgu.
Propiu inte quellu periudu a situasiùn pezùa, tantu che, inte l'avrì 1764 dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan a-a cunquista da Rivêa de Punente fra Vintimìa e Savuna, piàndu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valà de l'Aròscia.
Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitài a vegne anessa intu 1797 a-a Repübbrica Lìgüre: inte quellu mumentu a situasiùn a l'éa furtemènte crìtica, perché u teritòiu u l'éa du tüttu lasciàu sensa cuntrollu militàre. Pochi i l'éan difatti i grùppi de l'esercitu fransese, che peò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.
A livèllu terituiâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì da-u 1797 drentu a-u Dipartimentu du Ma(r)émula, cun capitàle A Prìa Da l'ànnu seguente a sitài a passa sutta a Giüisdissiùn da Sènta, da quàle a l'è ascì a prìmma sêde cantunàle, (seguîa da-u Sejâ, Süccaéllu, Casanöva, Ùnsu, Rànsu, Cuxe e A Cêve), armenu fìn a-u tèrmine de l'espe(r)iénsa da Repübbrica Lìgüre, intu 1803.
Ducca, cun l'anesciùn du teritôiu lìgü(r)e a l'Inpêu Fransese, Arbenga a pàssa intu Dipartimentu de Muntenötte, sutta l ' arrondissement du Pòrtu, dund'u diventa sêde giüdisiâja
Volongo
Volongo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Arbenga
Etài cuntenpuranea
Cun a restaurasiùn du 1814-1815 a sitài avegne anéssa a-u Regnu de Sardegna e végne fâ Pruvinsa, fin a-u 1859, quande cu-a lézze Rattazzi a vegne ricunvertîa a sircundâiu, ròllu mantegnüu fin a-u 1926, ben dòppu a creasiùn du Regnu d'Italia, annu de l'acurpamentu cu-u sircundâiu de Savùna.
Cuscì, a-a fìn da Segunda Guèra Mundiàle, Arbenga a pàssa sutta a-a Pruvinsa de Savuna, parte da muderna Repübbrica Italiàna.
Colle San Magno
Colle San Magno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Ello
Ello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Arbenga
Etài cuntenpuranea
Da-u 1973 a l'éa diventâ ascì a sêde da Cumünitài muntàna ingàuna, fin a-u 2008, ànnu du sò acurpamentu cun a Cumünitài muntana du Pulùpixe pé furmà quella du Punènte Savunese, atîva fìn a-u 2011, ànnu da sò supresciùn definitîva.
Bandêa de Arbénga
A bandêa de Arbenga a l'è custituîa da 'na crûxe rùssa in canpu giânu. A l'è nasciüa intu XII seculu, a-u tenpu di cruxài ch'i l'andaxévan inti pòsti santi du Cristianêximu pe pregâ: inisialmente a l'éa duve(r)â cu-u canpu d'òu, pòi sustituìu cun quellu mudernu.
A bandêa a l'è stèta ricunisciüa ufisialmente da-u prexidénte da Repübbrica Italiana u 24 frevâ du 1979, cun in apôxitu decrêtu.
Architetüe religiuse
U cumüne de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da diocexi de Arbenga-Impeia, dunca a l'è frasiunâ in diferenti parocchie: Nòstra Scignùa de Puntelungu, S. Bernardin (Vaìn), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pé a frasiun da Bastìa), Santi Fabian e Bastian (Canpugéxa), A Sunta (Leca), Santa Marghé(r)itta (Lüxignan), San Giacumu Mazù (Sàlia), Santi Scimùn e Giüdda (San Fé) e San Zorzu.
La Cassa
La Cassa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Arbenga
Batisté(r)u paleucristiàn
L'edifissiu u l'è stàu edificàu intu V seculu, düante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, in scia quale u se ìssa 'n tanbüu utagunàle. A-u sò internu se tröva ancù l'antìga funte pé u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, risalenti a-u VI seculu.
Internamènte e öttu müaje presentan ascì de nìcchie de furma alternâ (semi-riunde e quadràe). L'u(r)iginàia vôta tardurumàna, custruìa cu-a tecnica de ànfue inglubàe inta strutüa a l'è andâ pèrsa a càusa du restàuru sbajau fàu intu 1898 da l'architettu Alfredo Dandrade.
L'architettu purtughése difatti u pensâva che a cuvertüa a cupula a duvéva êsse 'n rifassimentu du periudu rinascimentàle e ducca l'axéva caciâ zü: ancö e ànfue che se truvavan drentu a-a vôta sun cunservae inte nicchie du batisté(r)u, e u téitu u l'è ina senplice strutüa de legnu.
Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus
Sede paruchiàle, a se tröva inth sentru stò(r)icu sitadìn, de fiancu aa catedràle de San Michê, se pènsa ch'a secce stà custruìa intu 1098 da parte di muneghi benedetìn, pé selebrà a presensa de serte funti miraculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de in Fontibus).
Cuntestualmente u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, du quale a resta sulu 'na futugrafia, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünàle.
A faciâ a vegne ducca purtâ in deré de quarche métru e vegnen azunte növe decurasiun de stüccu e pregiài atâ de quellu periudu.
Santuâiu de Puntelungu
U Santuàiu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte ruman che u dà u numme a-a zòna, u Puntelungu (ciamàu ascì Puntelòngu o Pontelongu a segunda da prununsia). L'edifissiu religiùsu u l'è gestìu dai fratti francescài a partì da-u 1965, ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.
Da-e funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'éa presente zà primma de l'ànnu Mille, poi prugrescivamènte ingrandìu fin a rivâ a-u 1250, quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capella a vegne invéce mensciunâ cumme Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae, culegâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn de l'Ìsua Gainâa.
Gêxa du Sacru Cö
A Gêxa du Sacru Cö a l'è stà fundâ intu màzzu du 1895, cu-a pôza da primma prìa, a-u de fiancu da prìmma culònna a acinistra de l'atâ, pé poi êsse denédetta e duvèrta au cültu intu mazzu du 1896.
Quande a végne averta a g'ha ancù u fundu sensa decurasiùn, fin a-u 1925, ànnu de l'interventu du pitù Sturla de Tùrin, e poi de Guida, ch'u pitüa turna a gêxa intu 1957.
Gêxa de San Bernardin de Siêna
Intu Settesentu vegne ancù ampliàu rispettu a-a ciànta u(r)iginàia, pé poi esse ricunvertìu a uspeâ sutta a-u duminiu fransése, anche se cu-i inissi du XIX seculu, doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutüa a vegne serâ e a càzze in abandùn.
Paròcchia de Sàlia
• Gêxa paruchiâle di Santi Giacumu e Feìppu: fundâ l'11 d'avrî du 1515, quande a cumünitài a sciorte a utegnì l'auturizzasiùn daa diocexi de pué custruî ina funte pé u batézzu legà aa catedrâle ingàna. A gêxa d'ancöi a nasce peò intu periudu sucescìvu, següu l'ampliamentu e a ricustrusiùn upe(r)à intu 1622, quandu u vegne cistruìu anscì u campanìn. A primma messa a vegne peò celebrà sulamente intu 1636.
• Uatôiu di Santi Giacumu e Feìppu: u se tröva ciü in bàssu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véa. In scia drîta rispettu a l'entrâ a se pö vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sentru da rapresentasiùn da Madònna cu-u Bambìn.
Âtru
Sentru Emys: u l'è in sentru de prutesiun pé a biscia scrossua Emys orbicularis ingàuna, specie u(r)iginàia de sta parti, a riscciu estinsiun.
Dialettu arbenganeise
A Arbenga se parla 'n dialéttu da léngoa lìgure, faxènte parte du Ligure çentru-ucidéntàle du quale u l'è a varietài ciü difüza. L'è ascì parlàu in ti atri cumüi vixin a Arbénga e in te vàllae du Néva, Pennavàire, Aröscia e Lerùn, spessu cun carateristiche de transisiùn.
Cumünicasiùn
In Arbenga sun ben seguii di giurnali in scia réa, cumme IVG, AlbengaCorsara e u Carciofino. I cutidiài lézüi de ciüi i sun A Stampa e u Seculu XIX.
A Arbenga g'he ascì ina radiu seguia in tuttu u punènte: Radiu Unda Ligure 101, cun ascì u segunsa stasiun denuminâ Radiu Unda Ligure Italia.
Stradde
Diferenti sun e stradde che culegan Arbenga cun e sitài e i paixi vixin: artêja de tranxintu fundamentale l'è a SS1 Aurelia, ch'a porta versu U Sejâ (a punente) e versu A(r)àsce (a levante). Cun st'ürtima lucalitài Arbenga a l'è püe culegâ da 'n rammu de "Aurelia Bis" ch'a g'ha de sciurtìe ascì a Villanöva e inta frasiun de Bastia.
Da Leca a parte poi a Via da Cêve (SP 453), ch'a traversa a valâ de l'Aròscia fin a-A Cêve, mèntre se deramma versu nord-punènte a SS 582 da Còlla de San Benardu, culegànte l'intrega valâ du Neva fin a Garesce.
Aime de potascio
150px|miniatura|destra|Un blochetto d'aime de rocca
L'àime de potascio, ò aime de rocca ò sorfato doggio de potascio e aluminnio ò ciu senciamente àime (ò aume, primma do sec. XIX arumme) o l'è 'na sâ con formola KAl(SO4)2.
O l'è o membro ciu importante da classe di composti chimmichi ciamæ "àimi".
O s'incontra comunemente comme dodecaidrato, KAl(SO4)2·12H2O e a tempiatua ambiente o se prezenta comme 'n sollido incolô e inódô.
L'àime de potascio o l'è comunemente dœuviao comme floculante inta purificaçion de l'ægoa, comme escicante inta conça de pelle, comme mordente inta tentua di tesciui, comme astrenzente emostattico doppobarba e diòodoante antitranspiante.
L'àime de potascio o l'ea conosciuo za da-i antighi Egiççi, che l'ótegnivan da-e evapoite do dezerto ócidentâ e-o dœuviavan za do 1500 AC pe redue o storbio de l'ægoa.
Into Meddioevo o serviva comme fissativo pe-i coî de miniatue (o nomme de quæ o poriæ ese fæto remontâ proppio a-o latin alumen atraverso e forme aluminatua e inluminatua ).
O l'ea ascì un elemento essençiâ pe l'industria tescile in quant'o l'ea dœuviao comme mordente pe-a tentua da laña. Into 13° e 14° seccolo i Zeneixi ebban o monopollio do comerço de l'aime, ch'o l'ea estræto inta colonnia de Fœuggenœuve inte l'Anatollia, davanti a l'izoa de Scio, pe scin ch'a no fu conquistâ da-i Turchi into 1455. Pochi anni doppo, verso o 1460, co-a scoverta di giaximenti d'alunite di monti da Torfa o monopollio o passò a-o Stato Pontifiççio ch'o-o mantègne scin a-a segonda meitæ do '700 quande fu scoverto di atre aimêe in Spagna.
Ancœu l'àime de potascio o l'è produto sciu scaa industriâ azonzendo do sorfato de potascio a 'na soluçion concentrâ de sorfato d'aluminnio, quest'urtimo otegnuo de sollito tratando o schisto d'aime, a bauxite e a criolite con l'accido surfannico. Se ghe foise tanto færo into sorfato, aloa l'è megio dœuviâ o clorito de potascio a-o posto do sorfato. 150px|miniatura|Ottaedro d'aime de potascio L'aime de potascio o se cristalizza inte di ottaedri regolari co-i canti amortæ e o l'è ben solubbile inte l'ægoa. A soluçion a l'è leggiamente aciddica a de gusto alighinte. Nœütralizando 'na soluçion d'aime con de l'idroscido de potascio s'inça a separaçion de l'alumiña Al(OH)3.
O fonde a 92°C inta so proppia ægoa de cristalizaçion. Rescâdào quæxi a-o calô rosso o vegne porozo e fragozo e o l'è dito "aime usto".
L'aime de potascio o l'è dœuviao in meixiña comme astrenzente e antisettico pe sgarbelœüe, epistasci, morœüdi, brîgoe e afte.
In cosmettica o serve da doppobarba, passandose o blocco d'aime insce-a pelle bagnâ. Pe-e so propietæ antibaterriche e antitranspiante o pœu vese passao ascì sott'a-i ascelle comme diòodoante.
674
thumb|280px|center|Gêxa de San Pêo de l'Abaçîa de Monkwearmout, fondâ into 674 (Sunderland - [[Inghiltæra)]]
Torricella Verzate
Torricella Verzate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Somma Lombardo
Somma Lombardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Dialetto tendasco
O dialétto tendasco (fr. tendasque, it: tendasco) o l'é unn-a variànte do dialétto rojasco, pàrte do grùppo do Lìgure alpìn. O l'é parlòu into comùn de Tenda, in Frànsa.
Descriçión e stöia
thumb|300px|Difuxón da léngoa lìgure in Frànsa.A létia u se lêze u, a létia ü se lêze cómme into françéize û, a létia o se lêze o, a létia ö se lêze cómme into françéize œ.
4 zûgno
O 4 zûgno o l'é o 155° giórno de l'ànno (156° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 210 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|right|Members of the U.S. Navy salvage party use a small handy-billy pump to dewater the partially scuttled German submarine U-505, 4 zûgno [[1944 (Naval History and Heritage Command - USA)]]
Mason
Mason (da prononçiâ, Masone in italian) o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Çittæ metropolitann-a de Zena. O gh'à 3.621 abitanti (a-i 31 de agósto do 2019).
Valbondione
Valbondione o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|300px|Valbondione, panoràmma|centro
Software
O software o l'é l'informaçion ò e informaçioin - deuviæ da un ò ciù scistemi informatichi - memorizæ in sce un ò ciù sopòrti informatichi che peuan ese un ò ciù programmi ò dæti, òpure 'na conbinaçion de questi doî.
O termine o l'é deuviòu in òpoxiçion a hardware (a conponente fixica de 'n scistema de calcolo), ch'o rende poscibile l'ezegoçion do software. Co-o pasâ do tenpo son stæti deuviæ atri termini pe descrive i conponenti de 'n computer, comme firmware. O sufisso -ware (o quæ scignificâto o l'é «conponente») o vegne adeuviòu in âtre pòule ascì pe indicâ particolâ tipi de programmi in fonçion do ròllo chi gh'an inte 'n scistema de calcolo (prezenpio middleware), do tipo de licensa co-i quæ vegnan distriboîi (freeware, shareware), ò de l'ediçion e ancón âtro.
Properçia de' Rossi
Properçia de' Rossi (it: Properzia de' Rossi) (Bologna, 1490 ca. - Bologna, 1530), scultôa e intagiadôa de prîe preçiôze de schêua italiann-a, 'na protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|right|Properçia de' Rossi (1490 ca.-1530), ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Vìtta
thumb|200px|left|[[Louis Ducis (1775-1847), Properçia de' Rossi a termina o seu ùrtimo basoriliêvo, 1822 (Museo do Vescovâdo de Limoges)]]
Erve
Erve o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
La Loggia
La Loggia o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Collepardo
Collepardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Pòsti de interèsse
thumb|230px|Àrco co-ina icónn-a|centro
1760
thumb|400px|center|Màppa de l'[[Africa, 1760]]
Fæti
thumb|200px|right|Porçelànn-a tedésca in pàsta dûa, 1760-1765 ([[Metropolitan Museum of Art)]]
Mozilla Foundation
A Mozilla Foundation (in lìgure: Fondaçion Mozilla) a l'é 'na òrganizaçion sénsa fin de goâgno fondâ pe sopòrtâ e fornî l'òrganizaçion e a direçion do progetto open source Mozilla.
L'òrganizaçion a cordina o rilascio de verscion do software Mozilla, a stabilisce e linie guidda a-a bâze do processo de svilùppo, a mantegne l'infrastrutûa de bâze necesâia e fâ travagiâ diversci programatoî pagæ. Gh'à sêde inti Stati Unîi d'América, in Califòrnia.
Voltido
Voltido o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Scistema òperativo
Un scistema òperativo (abreviou in SO), in informatica, o l'é 'n software de scistema ch'o gestisce e risorse hardware e software da machina, ch'o fornisce serviççi de baze a-i software instalæ.
Tra i scistemi òperativi pe computer atrovemmo Microsoft Windows, macOS, Chrome OS, e distribuçioin GNU/Linux, scistemi Unix-like, scistemi BSD. Pe dispoxitivi mòbili (comme smartphone e tablet) atrovemmo Android, iOS, Windows Phone.