cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Valle du Varatella
Antighitàe
A vàlle du Varatèlla, ch'a l'éra inte tère di Ligüri Ingàuni, cu-a cunquìsta de Albium Ingaunum a l'inprensìpiu du II séculu prìmma de Crìstu a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a Repübrica de Rumma. Chi a nu gh'éra de gròssi paìxi ma, a ògni mòddu, i se sùn truvàe arcüne testimuniànse de quélli àgni, ch'i ne mùstra cùmme a vàlle a fùsse zà frequentà. A ciü impurtànte a l'éra a Via Julia Augusta, ch'a traversâva stu tòccu da Rivéra de Punénte e da quâle i sùn restàe e ruìne di dùi pùnti a levànte du Varatèlla: u Puntàssu, in si cunfìn tra Löa e u Burghéttu a traversà u Riàn Cazàsse, e u Puntéttu, a Löa. Pe cùntru, nu gh'è de pröve da prezénsa de in pùnte in sa scciümàira, ch'a nu ghe n'à avüi fìna a-a segùnda metàe de l'Öttuséntu. Vèrsu punénte, traversàu u teritòriu du Burghéttu, a Via Julia Augusta a pasâva u Câvu du Serià o de Sàntu Spìritu, a diferénsa de âtri prumuntòri lìgüri ch'i rumài i l'axêva preferìu evità giràndu pe l'entrutèra. Pròpriu d'intu câvu du Serià a rìva a testimuniànsa ciü impurtànte d'alantù, ina prêa vutìva truvà du 1871 cu-a custrusiùn du Castéllu Borelli che, da-e munée e da-e tégule descruvìe da vixìn, a duvrêa remuntà a-i àgni de l'impéru.
Méntre intu valùn de Barestìn a l'è stàa descruvìa sùlu quârche munéa, i rèsti ciü impurtànti i rìva da-i scìti tra Tuiràn e u Burghéttu dùnde, du 1955 inta regiùn du Pözzu , i sùn stàe truvàe e ruìne de murâje e de ceràmiche lucâli, che fòscia i l'éra de in vicus bén svilüpàu. A gh'è ascì a questiùn bén debatüa da Palmata, in paìze inta valà ch'u l'è mensunàu fìna a l'âtu mediuêvu ma ciü târdi sparìu du tüttu. I sò rèsti i nu sùn stài ancùa descruvìi, cun de teurìe ch'i dìxe ch'a fùsse pròpriu u paìze a-u Pözzu o in âtru inta regiùn da Ramà, a Tuiràn ; a ògni mòddu a l'è ciü prubàbile ch'a fùsse a-u Burghéttu, dùnde da-i tupònimi antìghi a se végghe ancùa cumm'a ghe fùsse in scìtu dìcciu pròpriu da Parmà. Pe de ciü, gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de Pollupice, mensunàu tra Albium Ingaunum e Vada Sabatia fìna in sa Tabula Peutingeriana ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punénte da vàlle du Varatèlla.
Etàe de mèzzu
Cu-a cöita de l'impéru rumàn a vàlle du Varatèlla a l'è fenìa intu régnu di ostrugòti, dund'a l'è restà fìna a-a sò scunfìtta cùntru i bizantìn, du 538. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pe tòstu in séculu e a l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàu u prìmmu paìze da valà, u Castron Baractelìa. Sta mensiùn a rìva da-a Descriptio Orbis Romani du geògrafu Zòrzu Cìpriu, scrìccia tra u 591 e u 606, dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu cuscì mensunàu, Castron Baractelìa, u l'è bén impurtànte perché u ne cùnta da prezénsa de in paìze furtificàu, in Castron, inta vàlle da scciümàira Varatèlla (Baractelìa), mésciu a diféza de stràdde vèrsu a Nêva e a Bùrmia, ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i lungubârdi, cùmme quélla de Bardenèi.
Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, du 643 a vàlle a l'è pasà a-u régnu lungubârdu de Ròtari, e, dòppu di séculi scüri, a l'à cumensàu a desvilüpâse cu-a fundasiùn de l'impurtantìscimu munesté de Sàn Pêru in Varatèlla, ch'u cuntrulâva di bèlli scìti inta Ligüria de Punénte gràsie a-a dunasiùn fàccia da-u Càrlu Màgnu. Inte quélli àgni i gh'éra però di fòrti interèssi in sa vàlle, ch'i rivâva da-a cüria arbenganéze, da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i Du Caréttu e, ciü tàrdi, ascì da-a Repübrica de Zéna e da-i Dòria de Löa, cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sò pruprietàe, spécce cu-in àttu du véscu Lanteru du 9 d'utùbre du 1171. De istitusiùi religiùze, intu rèstu da valà a gh'éra ancùa l'impurtànte uspeà du Sàntu Spìritu, mésciu srua u câvu du Serià e avèrtu a-i 11 de màrsu du 1154, cu-a sò gêxa ch'a l'éra però ancùa ciü antìga. Intu valùn de Barestìn de sti àgni a dev'ése cumensà a custrusiùn de prìmme burgàe, d'ancöi abandunàe, da Fasciöra e du Fusàu, cu-a prìmma gêxa ch'a l'è stàa quélla de Sàn Zòrzu, però rangià intu XIV séculu, méntre u cuntròllu in sa regiùn u l'éra fenìu a-a famìja di Bâva, ch'a l'axêva in castéllu picìn inta burgà de Bergàlla.
Sémpre p'i interèssi srua mensunài, inte l'àmbitu de ina pulìtica de fundasiùn de "vìlle növe" pe cuntrulà i sò teritòri, a cumüna d'Arbénga a l'axêva decìzu d'asegürâse u dumìniu in sa Varatèlla fàndu custruì in növu paìze, in bùrgu cu-e murâje, a-u fùndu da valà. Catài i terén de sùtta a-u câvu du Serià a-i 15 d'arvì du 1260, du 1288 u l'è stàu fundàu u Burghéttu che, du 1293, u l'à pijàu u nùmme de Burgus Sancti Spiritus da l'antìgu uspeà. A Tuiràn, pe cùntru, i gh'éra di interèssi ciü fòrti di véschi d'Arbénga che, tra l'investitüra di cùnti D'Àste, e lòtte cu-i Du Caréttu p'u cuntròllu de Sàn Pêru e-e rivendicasiùi di tuiranìn, i l'àn purtàu a de lòtte düràe pe ciü de in séculu. A-a fìn, tra u 1385 e u 1386 u cuntròllu de Tuiràn u l'è pasàu a-a Repübrica de Zéna, ch'a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu u Pàppa Urbânu VI, da lèi pagàu cu-a cesiùn de sèrti paìxi sùtta a-u cuntròllu de diòcexi lìgüri, inclüzu pròpriu Tuiràn. U dumìniu zenéze sciü U Burghéttu u l'è pe cùntru pasàu da-a sutumisiùn da sitàe d'Arbénga, che, a ògni mòddu, a mirâva de cunservà a màscima auturitàe in se questiùi ch'i capitâva dréntu a-u sò Districtus.
Etàe mudèrna
Cu-a pèrdia de sò ürtime pruprietàe, i frâti certuzìn ch'i l'éra andài a stà inte l'abasìa de Sàn Pêru dòppu a scacià di benedetìn, a-u 14 d'aùstu du 1495 i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da növa certùssa in sa zìna de senèstra da scciümàira. Sémpre a Tuiràn, du 1481 i dumenicài i tirâva sciü a gêxa da Madònna du Ruzâriu a-a Bràia e u s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da gêxa de Sàn Martìn, cu-u növu edifìssiu ch'u l'è stàu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du 1609.
Infàtti, stu perìudu chi u l'è stàu in muméntu de gràn desvilüppu ecunòmicu e demugràficu e, in particulà, da l'inchiésta fàccia da l'Austìn Giustignàn du 1537 p'i sò Castigatissimi annali a se pö végghe cùmme U Burghéttu u gh'avésse ina pupulasiùn de sentuquarànta föi, Patarè de dêxe, a Bràia de vintisìnque, Tuiràn de chìnze, Baresciùn de vìnti e a Cà de Sàppi e Dâri de chìnze ciascün. A despêtu du periùdu de svilüppu, tra u 1 e u 2 de lüju du 1637 a-u Burghéttu u gh'è stàu in muméntu de gràn pùria, cu-ina gròssa bànda de pirâti türchi che de nöcce a l'à atacàu u paìze. I burghetìn, serài inte sò murâje, i sùn però sciurtìi a fà scapà i invaxùi, ch'i l'àn pöi devastàu U Serià. A-i 5 d'utùbre du 1643 a l'è stàa cunsacrà a növa paruchiâle, tirà sciü a-u pòstu da prìmma gêxa du bùrgu, méntre du 1685 u l'è stàu inaugüràu l'oratòriu de Sàn Giusèppe, dìcciu ascì da Mizericòrdia.
Pe Barestìn, che pe cùntru u nu faxêva pàrte da Repübrica de Zéna, u XVI séculu u l'è stàu u perìudu de furmasiùn du Marchezàu di Du Caréttu: diventàu du 1545 scignùru du valùn du Riàn du Pùnte, u Pìrru II Du Caréttu u l'à fàcciu tirà sciü u gràn castéllu. A növa duminasiùn a nu l'éra però pe nénte apresà, ni da-i paizài ni da-i fìji bastàrdi du marchéze, ch'i l'àn dùnca decìzu de masâru, inta nöcce tra u 16 e u 17 de mârsu du 1561. Pasài di àgni de rivòlte e de turménti, sutt'a-u növu marchéze Gio Antògnu a situasciùn a l'è turnà a-a nurmalitàe, cun l'emanasiùn di növi statüti e a custrusiùn da gêxa paruchiâle de Sant'Andrìa a-u Bùrgu, usciüa da-i frèi De Négri, banchèi in Spàgna, e cunsacrà l'11 d'utùbre du 1632.
Intu Seiséntu, a vàlle du Varatèlla a l'è stàa sfiurà pe trè vòte da-a guèra, sarêa a dì du 1614, du 1625 e du 1672, inte ucaxùi de caràe di piemuntéxi vèrsu a Rivéra pasàndu p'a vàlle du Nêva, cu-i Savòia ch'i mirâva de cunquistà in pasàggiu vèrsu u mà.
Etàe cuntempurànea
Cu-a revulusiùn franséze e-e guère revulusiunârie, a vàlle du Varatèlla a s'è truvà intu mèzzu di gràndi fàcci da fìn du Seteséntu, quându l'Armà d'Itàlia a l'è entrà intu teritòriu de Repübrica de Zéna, neutrâle, rivàndu a cunquistà a rivéra pròpriu fìna a-a Varatèlla. Chi u s'è furmàu du 1794 in frùnte tra i franséxi e i austru-piemuntéxi, ch'u l'andaxêva d'in Garésce fìna a-u mà, chinàndu zü pròpriu p'a valà, che in pàrte a l'éra ina tèra nisciün. Pe tòstu in ànnu i nu ghe sùn stài di gròssi cumbatiménti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lünga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe, méntre i barestéi, dòppu avéi patìu di gròssi sachézzi, i l'axêva abandunàu u sò paìze. In sa fìn, prìmma de l'inprensìpiu du növu invèrnu, u generâle Pierre Augerau u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cun l'atàccu generâle du 23 de nuvémbre, pasàu a-a stòria cùmme a batàja de Löa.
Cu-a difuxùn de idée da revulusiùn e a creasiùn de repübriche giacubìne, a zöna a s'è truvà inta növa Repübrica Lìgüre, cun l'inprensìpiu de in chiürtu ma impurtànte perìudu de refùrme e cangiaménti. A ògni mòddu, zà du 1805 a Repübrica a l'è fenìa diretaménte sùtta a-u cuntròllo du Prìmmu Impêru, ch'u l'è düràu fìna a-u 1814. Intu chiürtu muméntu d'indipendénsa renuvà, tra u 1814 e u 1815, u guvèrnu da Repübrica Zenéze u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pé u vêgiu ùrdine ma a-a fìn, cu-e decixùi du Cungrèssu de Viénna e l'annesiùn a-u Régnu de Sardégna, a vàlle u l'è fenìa lèi ascì sùtta a-u növu duminatù.
Tra i cangiaménti ciü impurtànti du XIX séculu, vèrsu a sò fìn a gh'è stàa l'avertüra de növe e ciü mudèrne vìe de cümunicasiùn, ch'i l'àn purtàu a di culegaménti ciü spedìi cu-u rèstu da regiùn. In particulà, du 1877 a l'è stàa inaugürà a stasiùn du Burghéttu, sinqu'àgni dòppu a realizasiùn da feruvìa Zéna-Ventimìja, e s'è cumensàu a tracià i stradùi tra i paìxi da valà. Tra sti chi, i ghe sùn stàe de gròsse lìti, sruatüttu tra i cumün de Barestìn e de Tuiràn, pe decìdde u percùrsu du culegaméntu cu-a Bùrmia e se fâru pasà da-u valùn de Barestìn ò da quéllu de Cârpe; a-a fìn, a mudèrna SP60 i l'àn fàccia pasà d'in Cârpe, sernüu p'a distànsa ciü chiürta de tòstu tréi chilòmetri. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu u l'è turnàu pe cùntu sò u cumün du Burghéttu, tacàu a-u Serià inti àgni du dumìniu franséze, méntre quéllu de Cârpe u s'è füzu cun Barestìn du 1869 ma, cun l'inprensìpiu di travàji du növu stradùn, du 1905 u l'è pasàu sùtta a Tuiràn. Ciü avànti, du 1929, u l'è stàu suprèssu u cumün de Buisàn pe tacâru a quéllu de Tuiràn, méntre u l'è falìu in prugèttu d'agregasiùn ciü làrga di tütti i cumün da valà.
Pasài i muménti difìsili da Segùnda Guèra Mundiâle, cürminà inta vàlle cu-a mòrte de 41 persùne intu tràgicu bumbardaméntu de Tuiràn du 12 d'aùstu du 1944, u dòppu guèra u l'è stàu in muméntu de növu svilüppu. Zà du 1946 u paìze de Buisàn u l'è turnàu pe cùntu sò, vegnìndu prèstu liàu a Tuiràn da-a mudèrna SP25, avèrta tra u '52 e u '53, méntre a descuvèrta da gròtta da Bàzura a-u 28 de màzzu du 1950 e i növi palasùi p'e segùnde cà a-u Burghéttu i l'àn purtàu a-a furmasiùn de impurtànti muviménti türistici. A ògni mòddu u gh'è stàu ascì in picìn desvilüppu industriâle, cuncentràu sruatüttu a-u Burghéttu, che àncua pe quàrche témpu u l'à rexistìu cùmme céntru p'a prudusiùn e a trasfurmasiùn di géneri alimentâri, in particulà de pèrseghi e de öriu. Da-u 1973 a-u 31 de dixémbre du 2008 a valà intréga a l'à fàcciu pàrte da Cumünitàe muntâna Pollupice e, quându sta chi a s'è derfà, föra che u Burghéttu a l'è pasà inta Cumünitàe muntâna du Punénte Savunéze, in funsiùn fìna a-u 2011.
Ciànte
A vegetasiùn a l'è bén diferénte tra i divèrsi scìti inta vàlle du Varatèlla: dund'i ghe sùn ciü furmasiùi càrsiche e ciànte i végne ciü ràire e picenìne, tàntu ch'i ghe crésce sruatüttu di büschi o a-u màscimu di erburétti. Pe cùntru, intu lüviu se pö truvà di bòschi bén ciü svilüpài, furmài da èrburi de rùere, castàgna, àrbura o cârpe néiru, cuscì cùmme a-u fùndu di valùi, rivàndu in tüttu a cruvì a bòscu quâxi u 76% da valà. A gh'è ascì ina sèrta diferensiasiùn tra i scìti de d'âtu e de sùtta a-i 700-800 m: de sùtta i bòschi i sùn sruatüttu de castàgna, cârpe, téja, ùrmu e biùlla méntre, ciü in âtu, a se tröva sruatüttu di fài insèmme a castàgne, téje, cirêxe sarvàire e ùrmi. Inti scìti cuvèrti a büschi, a-i cunfìn tra bòschi e prài o inti scajarèi, tra i cùsti ciü cumün a gh'émmu nisöre, brüghi, sciòrbe, cìsti e ginèstre.
In tüttu, inta Varatèlla a gh'è ina gràn varietàe de spécie, cun tòstu in tèrsu da flöra lìgüre ch'a l'è stàa truvà chi ascì, cun numerüze ciànte ch'i sùn prutètte pe lézze da Regiùn o de l'Uniùn Eurupéa, cùmme ina trentìna de urchidée, a gensiâna lìgüre e campànula de Savùna.
Béstie
Scibén che in mezüra ciü cuntegnüa de ciànte, inta vàlle du Varatèlla i ghe sùn ascì de béstie ch'i gh'àn de interèsse natüralìsticu, prutètte pe lézze. Prezémpiu se pö truvà ina varietàe de sgrìgura, a Timon lepidus, ch'a l'è tra e ciü gròsse d'Euròpa, u gàmberu de riàn, u Pelodytes punctatus, di insètti prutètti e in quarantìna d'oxèi tütelài a livèllu cumünitâriu. Ina vòta a gh'éra ascì a bìscia scròsura ingàuna, ma da paréggi àgni a l'è sparìa d'inta Varatèlla e d'inti sò aflüenti.
Scìti prutètti
Tra i mùnti e i valùi da Vàlle du Varatèlla a se tröva pàrte du teritòriu de trèi diferénti àree prutètte, creàe pe tütelà e sò ciànte e e sò béstie ciü ràire e caraterìstiche:
Nòte
<references group="n." />
Monetaçión zenéize
Con monetaçión zenéize ose fa riferiménto a-e monæe coniæ da-a sécca de Zêna tra o 1139 e o 1815, ò sæ a-o moménto into quæ a sò Repùbrica a l'é stæta anéssa into Régno de Sardégna. A ògni mòddo a sécca zenéize a l'à continoòu a bàtte monæa pe-i Savöia scìnn-a-o 1860, quànde a l'é stæta serâ.
L'inìçio
Inti prìmmi ànni do XII sécolo, a diferénsa de âtre inportànti çitæ italiànn-e, Zêna a no battéiva ancón 'na pròpia monæa, a despæto do sò ròllo polìtico za scignificatîvo, spécce inta Prìmma Croxâ. A Zêna circolâvan dónca de monæe de âtre çitæ cómme, prezénpio, o pavéize, in dinâ inperiâle coniòu a Pavîa za da-o 962.
CVNRADI REX
Inte l'ànno 1138 'na delegaçión zenéize a l'é stæta mandâ a Nürnberg a-o cospètto de Corâdo III de Svêvia, o quæ o l'êa da pöco stæto elétto Rex Romanorum e o se trovâva in atéiza d'êse nominòu inperatô ascì. De 'sta delegaçión chi o faxéiva pàrte ànche o Càfaro, o quæ o l'à trascrîto quésti fæti inti sò anâli. O Corâdo pe l'òcaxón o l'avéiva concèsso, atravèrso 'n apòxito diplöma, o privilêgio a-i Zenéixi de bàtte monæa, probabilménte derê 'na quàrche fórma de refæta. Pöco ténpo dòppo o conceddiâ o mæximo privilêgio ànche a-e çitæ de Àsti e de Piaxénsa. A ògni mòddo o Corâdo o no saiâ mâi incoronòu Inperatô, continoàndo a êse ciamòu "Rè di Români" scìnn-a-a mòrte.
Dónca i Zenéixi àn avèrto a sò prìmma sécca, ch'a se trovâva arénte a-a catedrâle de Sàn Loénso, incomençàndo a coniâ e pròpie monæe.
Dinâ
Inte 'sto perîodo chi o scistêma monetâio dêuviòu in Eoröpa o l'êa quéllo creòu da Càrlo Màgno co-a sò rifórma, o quæ o preveddéiva 'na libra ò lira d'argénto divîza in 20 södi ò 240 dinæ. A ògni mòddo a libra, coscì cómme o södo, a l'êa sôlo 'n'unitæ de cónto, sénsa corispónde efetivaménte a 'na monæa reâ. L'ùnica monæa realménte dêuviâ a l'êa defæti o dinâ e dónca a l'é stæta pròpio quésta a prìmma a êse emìssa da-a sécca de Zêna.
Quésta a l'êa 'na monæa picìnn-a fæta d'argénto e da-e dimenscioìn scìmili a quélle de 'n cìtto de éoro. A-i ténpi de Càrlo Màgno a l'avéiva 'n péizo de 1,7 g a-o tìtolo de ca. 950/1000, méntre co-o sovràn Ötón II a l'êa arivâ a 1,2 g a-i 700/1000. Dòppo o 1398 o sò péizo o l'é arivòu a 0,215 gràmmi pe 15 milìmetri de diàmetro, co-in tìtolo de 958/1000.
Pöco dòppo a l'é stæta emìssa ànche a medàggia, 'na monæa ancón ciù picìnn-a e da-o valô de mêzo dinâ, de ca. 0,4 g e 12 mm. I ùrtimi dinæ zenéixi són stæti coniæ inti ànni do duxægo do Scimón Boccanéigra, tra -o 1339 e o 1344.
IANVA
A-o revèrso a crôxe, caraterìstica comùn a-a ciù pàrte di dinæ, che in quésto câxo a l'êa 'na crôxe paténte, e d'in gîo a scrîta CVNRADI • REX •, ò sæ "rè Corâdo", nómme e tìtolo de quéllo ch'o l'avéiva concèsso a-a çitæ o privilêgio de bàtte monæa. Ianua in latìn o l'êa o nómme da çitæ de Zêna, ma o vêu dî ànche "pòrta". Pe 'sta raxón chi, vàrri studiôxi àn interpretòu o diségno cómme 'na pòrta de miâge çitadìnn-e.
Quartâ
In sciô drîto, inte 'n prìmmo perîodo, o gh'êa o castéllo zenéize e a scrîta Q. IANVA, pe pöi êse sostitoîo, inta prìmma meitæ do XIII sécolo, da-o grifón. D'in gîo a quésto, câxo eceçionâle da numismàtica medievâle, o gh'êa l'indicaçión do valô da monæa, ò sæ QVARTARO.
Gròsso
Vèrso o 1172 a sécca de Zêna a l'à incomensòu l'emisción de 'n gròsso da quàttro dinæ, co-i tàggi che êan quélli do dinâ, o diàmetro o l'êa de ciù ò mêno 20 mm e o péizo de 1,4 gràmmi, a-o tìtolo de 958/1000. E mezûe legerménte aomentæ àn permìsso ànche 'na ciù âta qualitæ do diségno.
Pöchi ànni dòppo, into 1217, o l'é stæto emìsso 'n grósso da 6 dinæ ascì, pægio a mêzo södo. O l'avéiva 'n péizo de 1,6 g, co-in diàmetro de 21 mm.
Öo
Inte l'ànno 1252 a Zêna a s'êa incomensòu a bàtte o zenovìn d'öo, ciù ò mêno contenporaniaménte a-a prìmma emisción do fiorìn a Firénse, ò probabilménte ancón prìmma. O prìmmo zenovìn o l'avéiva 'n péizo e 'n tìtolo do tùtto pægio a quéllo da monæa fiorentìnn-a, ò sæ 3,535 g pe 24 caràtti, co-in diàmetro de ciù ò mêno 20 mm.
O l'é stæto batûo scìnn-a-o 1415, quànde o zenovìn o l'é stæto aomentòu de péizo a 3,562 g, cangiàndo o pròpio nómme in quéllo de ducàtto. A-o drîto o l'avéiva a tradiçionâle pòrta do castéllo co-a scrîta + I A N U A e a-o revèrso o gh'êa 'na crôxe paténte con d'in gîo a scrîta +CVNRADVS REX.
Squæxi in contenporània a-o zenovìn, a sécca de Zêna a l'à coniòu dôe âtre picìnn-e monæe d'öo, l'òtavìn e a quartaiêua .
L'òtavìn o l'êa 'na monæa asæ picìnn-a, de 10 mm de diàmetro e 0,42 - 0,43 gràmmi de péizo. Dæte e picìnn-e dimenscioìn o spàçio a dispoxiçión o l'êa pöco, e dónca no gh'êa o çèrcio de perlìnn-e e a scrîta circolâ. A-i fiànchi do castéllo gh'êa e létie C - V, ò sæ e iniçiâli do nómme de l'inperatô, méntre inti cànti da crôxe êan mìsse e létie I A N V.
A quartaiêua a l'avéiva 'n péizo de 0,88 gràmmi e 'n diàmetro de ca. 12 mm.
O valô de quéste dôe monæe, cómme indicòu inti sò nómmi, o l'êa de 'n òtâvo e de 'n quàrto de zenovìn. O no l'é tànto ciæo o moménto ezàtto de l'inìçio do cònio de 'sti doî tàggi chi dæto che, segóndo o Martinori, a sò emisción a l'é incomensâ vèrso o 1339 méntre, pe di outoî ciù recénti, quésta a l'é iniçiâ pöco prìmma de quélla do zenovìn.
A quartaiêua a l'êa de 'na çèrta rilevànsa comerciâle dæto che a l'avéiva o mæximo valô do tarì, monæa d'öo de òrìgine àraba ch'a l'êa coniâ, a l'inìçio do X sécolo, inte l'Itàlia meridionâle ascì e ch'a l'êa particolarménte difûza inti comèrci co-o Mâ Mediterànio òrientâle. A l'avéiva o valô de 'n quàrto de sòlido, ò sæ 0,88 g.
Nêuve scrîte
Za pöco dòppo a sò prìmma emisción, o zenovìn e e monæe zenéixi àn subîo 'na série de cangiaménti; defæti, prìmma de tùtto, a scrîta IANVA a l'é stæta cangiâ in quélla de CIVITAS IANVA. Into zenovìn, d'in gîo a-a crôxe e a-o castéllo, a l'é stæta ànche azónta 'na cornîxe formâ da sêi pónte, inserîa drénto a-o za prezénte çèrcio de perlìnn-e.
Contenporaniaménte o l'é stæto aomentòu ànche o valô do grósso e a l'é stæta coniâ pi-â prìmma vótta a petachìnn-a, 'na fraçión do grósso fæta de mescciûa. A saiâ batûa con magiô frequénsa a partî da-a meitæ do XIV sécolo inte sécche de Zêna e de Sànn-a, a segónda ciù inportànte da Ligùria. Sucesivaménte a l'à préizo o valô do sesìn da 6 dinæ.
Vèrso o 1280 a scrîta a l'é stæta tórna cangiâ in IANVA QVAM DEVS PROTEGAT, co-a cornîxe ch'a l'é diventâ a éutto pónte. Óltre a-a cornîxe êan prezénti ànche di òrnaménti cómme stelìnn-e, rozétte ò âtro.
Segóndo perîodo: Dûxi a vìtta (1339 - 1528)
Dòppo o 1339, co-o Scimón Bóccanéigra, prìmmo di dûxi a vìtta, o s'é incomensòu a métte l'indicaçión do Dûxe de Zêna co-a scrîta + DVX IANVENSIVM PRIMVS, ò sæ prìmmo dûxe di zenéixi. Defæti, particolaritæ de monæe zenéixi, o dûxe in càrega a-o moménto l'emisción o no l'êa indicòu co-o sò nómme ma ciutòsto co-a sò poxiçión, in nùmeri cardinæ, inta segoénsa di càppi de stâto da Repùbrica de Zêna.
Sénpre a-o duxægo do Bóccanéigra o remonta o prìmmo cònio da tersaiêua, 'na monæa d'öo ch'a pezâva ca. 1,055 gràmmi e ch'a l'avéiva o valô de 'n tèrso de zenovìn.
Ducàtto
Ciù ò mêno inte l'ànno 1415 a monæa d'öo a l'à aomentòu o pròpio péizo, perdéndo però o nómme de zenovìn; defæti, pasàndo da 3,535 g a 3,562 g, a l'à préizo o nómme de ducàtto.
Testón
Into perîodo tra -o 1488 e o 1494, méntre o scignôro de Zêna o l'êa o Giàn Galiàsso Màia Sfòrsa, dùcca de Milàn, o léè stæto coniòu pi-â prìmma vótta inta çitæ o testón da 20 södi, conosciûo ànche cómme lîa zenéize, monæa ch'a pêu êse consciderâ cómme a prìmma lîa a êse coniâ a Zêna.
I prìmmi testoìn, pe cóntra, avéivan comensòu a circolâ in Itàlia za inte l'ànno 1474, coniæ sótt'a-o Galiàsso Màia Sfòrsa, poæ do Giàn Galiàsso.
O l'êa 'na monæa de 30 mm de diàmetro, pe 13 g d'argénto a-o 958/1000, ch'a prezénta: A-o drîto o castéllo mìsso tra dôe stélle, sormontòu da-o bisción (di Sfòrsa) e o tùtto drénto di archétti fæti da anélli; çèrcio ciù picìn liniâre e con de perlìnn-e, quéllo estèrno con de perlìnn-e e a scrîta: IO : G3 : M : SF : DVX : MVI : AC IANVE : D.
A-o revèrso 'na crôxe con træ stélle drénto di archétti fæti da anélli; çèrcio ciù picìn liniâre e con de perlìnn-e, quéllo estèrno con de perlìnn-e e co-a scrîta: + CONRAD : REX : ROMANOR (sìgla monætêre) Notâ cómme, ségge a Milàn che a Zêna, ancón inti ànni novànta a l'êa comùn l'espresción testón pe indicâ o bigétto da çentomiâ lîe.
Scûo do sô
Into 1507 o l'êa diventòu scignôro de Zêna pi-â segónda vótta o rè de Frànsa Loîgi XII. Sòtt'a-a sò scignorîa o ducàtto o l'é stæto sostitoîo da l'écu au soleil, ch'o saiâ coniòu scìnn-a-o 1540. Quésto o l'êa 'na monæa da-a caraterìstiche bén bén ciù françéixi, tànto che e emiscioìn co-o Loîgi XIII àn raprezentòu 'na rotûa totâle da-a tradiçión monetâia zenéize. Defæti o scûo do sô o l'avéiva: A-o drîto o stémma co-a corónn-a di Capétiens, con tréi lilìn de Frànsa; sórva a corónn-a o sô ch'o da o nómme a-a monæa.
Riepìlogo
E monæe che són stæte emìsse inte quésto segóndo perîodo són:
Prìmma fâze
Da-i 15 de seténbre do 1528 scìnn-a-i 11 de òtôbre do mæximo ànno, o gh'é stæto a Zêna 'n govèrno de dózze Riformatoî de Libertæ, i quæ àn riorganizòu a strutûa costituçionâle do Stâto. Con quésto govèrno da-a brêve existénsa són stæte emìsse dôe picìnn-e monæe in mescciûa, unn-a da doî södi e 'n södìn. Tùtte dôe prezentâvan a scrîta LIBERTAS GENVENSIVM. In sciô revèrso a l'êa restâ a tradiçionâle indicaçión de l'inperatô Corâdo.
Dòppo quésta cùrta esperiénsa, a càrega di dûxi a l'é stæta ripristinâ in fórma bienâle, segóndo 'n scistêma ch'o l'é restòu pægio scìnn-a-o 1798, quànde Zêna a l'é stæta òcupâ da-e trùppe repubricànn-e françéixi. Quésto cangiaménto costituçionâle o l'é evidençiòu inta variaçión da scrîta in DVX ET GVBERNATOR REIPVBLICAE GENVENSIS, a quæ, inte sò vàrie fórme, a saiâ mantegnûa scìnn-a-a definitîva chéita da Repùbrica de Zêna.
Scìnn-a-o 1541 e monæe prinçipæ a êse emìsse són stæte:
Segónda fâze: a dæta
Into 1541 a repùbrica a l'à incomensòu a métte a dæta in scê monæe d'öo e, da-o 1554, quésta a l'é stæta mìssa ànche in scê quélle d'argénto e, da-o 1556, in sce quélle de mescciûa ascì. Con l'eceçión do testón da benediçión, i tîpi són sénpre restæ quélli do castéllo zenéize e da crôxe, conservàndo l'indicaçión de l'inperatô Corâdo ascì.
Çérte monæe, cómme quélle da 10 e da 25 dóggie d'öo, òpû i 4 scûi d'argénto, avéivan 'n mòdolo asæ grànde e i incizoî àn coscì posciûo aportâ de variaçioìn: prezénpio, a-i àngoli da crôxe, sòn stæti raprezentæ di cherubìn.
O scûo e a dóggia
A-o scûo a l'é stæta afiancâ 'na monæa da doî scûi, denominâ dóggia, Co-o ténpo o scûo o l'à cangiòu o sò nómme, prendéndo quéllo de Mêza dóggia. Dòppo a dóggia a gh'é stæta ànche a quadrupla, e 10 dóggie, mostræ chi de sótta, scìnn-a-a monæa da 25 dóggie do 1636.
Testón da benediçión
Into 1554 o l'à fæto a sò apariçión 'n nêuvo tîpo, ò sæ o "testón da benediçión". A monæa a prezénta da 'n lâto 'na crôxe mìssa de d’âto rispètto a-o castéllo zenéize e da l'âtra o Crìsto benedixénte 'n dûxe inzenogiòu ch'o têgne o confaón co-a crôxe de Sàn Zòrzo, co-in tîpo ch'o repìggia e raprezentaçioìn in scî sechìn de Venéçia. Dòppo quàrche ànno a crôxe a l'êa diventâ particolarménte elaborâ, tànto da êse sostitoîa da un scûo òvâle con corónn-a e a crôxe de Sàn Zòrzo, sostegnûo a-i lâti da doî grifoìn.
Tra o 1541 e o 1636 e monæe prinçipæ són:
Tèrsa fâze: a madònna
Inte l'ànno 1638 a sécca da Serenìscima Repùblica de Zêna a l'à cangiòu do tùtto a sò monetaçión: A-o drîto o castéllo o l'é stæto sostitoîo con l'inmàgine da Madònna co-o Banbìn.
A-o revèrso a gh'êa ancón a crôxe paténte ma ànche o stémma con corónn-a da Repùbrica, co-a crôxe de Sàn Zòrzo e de spésso arezûo da-i grifoìn, i quæ êan diventæ un di eleménti fìssi do stémma de Zêna. Âtro e ciù notévole cangiaménto o l'é stæto a definitîva spariçión do nómme de l'inperatô Corâdo, rè di Români, ch'o l'avéiva aconpagnòu e monæe zenéixi pe ciù de 5 sécoli, scìn da-o 1139. O nêuvo drîto o celebrâva l'elevaçión da Madònna a "Regìnn-a de Zêna", con quésta ch'a diventâva tâ aprêuvo a l'acquixiçión da Còrsega da pàrte da repùbrica.
E monæe ciù inportànti emìsse into 1600 són: I mùltipli do scûo "làrgo", coniæ tra o 1612 e o 1637 inti tàggi da 1.5, 2 e 4 scûi, àn a caraterìstica de avéi tùtti o mæximo diàmetro da 60 mm, con l'aoménto do péizo ch'o l'é dæto da 'n aoménto do spesô. I péixi són: O diàmetro do scûo da 38 g e de sò fraçioìn (1/2, 1/4 e 1/8 de scûo) o l'êa pe cóntra inferiô e decrescénte. O scûo "stréito" o l'é stæto coniòu scìnn-a-o 1725. Da-o 1676 són stæti coniæ a-o tòrcio e prezentan a scrîta “PONDERIS SECVRA FIDES TVTVMQVE PRAESIDIVM”, ch'a servîva a descoragiâ a tozatûa da monæa. O diàmetro, ch'o l'é ligòu a-o péizo e a-o valô de quésti tàggi, o l'êa de 45 mm inta monæa da 'n scûo, a quæ a l'avéiva o péizo de 38 g.
O Loigìn o l'êa 'na monæa in mescciûa ch'a l'imitâva 'na monæa coniâ in Frànsa, o petit louis, e che a Zêna a l'é stæta batûa tra o 1666 e o 1669 pe comerciâ co-o Levànte. A pezâva ca. 2 gràmmi a-o 250/1000. A segónda di tîpi dêuviæ o l'à riçevûo vàrri nómmi cómme Ligurìn, Gianoìn, Giustìn ò Zorzìn. Into drîto do Ligurìn a gh'êa 'na raprezentaçión alegòrica da Ligùria, into Gianoìn ò Ianuino a gh'êa a tèsta bifrónte de Giâno, co-in màsccio barbasûo da 'na pàrte e 'na dònna da l'âtra, into Zorzìn o l'êa raprezentòu Sàn Zòrzo a cavàllo e into Giustìn a Giustìçia asetâ co-ina bànsa. A-o revèrso tùtti i tîpi recâvan o stémma çitadìn afiancòu da-i grifoìn e co-a scrîta LIBERTAS.
Notâ cómme Ianuino ò Januino o l'êa o nómme che, inte l'etæ medievâle o vegnîva dæto a-o dinâ de Zêna in generâle.
I Loigìn són stæti coniæ in vàrie sécche feodâli da Ligùria, in particolâ a Lêua, Rónco, Sebórca, Torìggia, Arquâ, Tascereu e Vergàgni, d'ancheu fraçión de Mongiardìn, óltre che in Lunigiànn-a a Fosdinovo.
O Tàlou pe-o Levànte o l'é stæto 'na monæa emìssa into 1677 con a-o drîto o stémma cìvico e a-o revèrso 'n grifón ch'o têgne 'n cartìggio con de scrîte in àrabo. D'ancheu a l'é 'na monæa asæ râra, da quæ ghe n'é sôlo tréi ezenplâri.
O Reâ o l'é stæto emìsso into 1666 asémme a-i sò mùltipli da 8, 4 e 2 reæ. A-o drîto o l'é raprezentòu Sàn Zòrzo a cavàllo ch'o infîa o drâgo e, a-o revèrso, o gh'é 'n scùddo con corónn-a e a scrîta "Libertas" tra di ràmmi de pàrma e öféuggio; d'in gîo o prezénta a scrîta DVX * ET * GVB * * REIP * GENV * e a dæta. Quésta monæa, ch'a l'à 'n péizo de 3,10 g e 'n diàmetro de ca. 25 mm, a l'é stæta realizâ in argénto a-o 913/1000. O l'é probàbile ch'a l'é stæti emìssa da-o Bànco de Sàn Zòrzo.
Da-o 1676 a Zêna o s'é incomensòu a dêuviâ o tórnio e o "tèrso cònio", ch'o l'à permìsso de métte 'na scrîta in sciô bòrdo e evitâ coscì o fenòmeno da tozatûa. Tra e prìmme monæ coniæ inte 'sto mòddo chi se pêuan aregordâ i scûi d'argénto.
E ciù inportànti monæe coniæ into 1700 són:
A monæa da 'n tèrso de madonìnn-a (dónca de 6 södi e 8 dinæ) a l'avéiva 'n péizo de 1,45 g e a l'êa dîta seìn ascì. O seìn o l'é particolarménte conosciûo aprêuvo a-a tàscia generâle da doî seini che into 1715 a l'é stæta introdûta in Còrsega e ch'a l'à fæto scciupâ a rivòlta do 1729.
A-a meitæ do Sèteçénto a gh'é stæta 'na senplificaçión da monetaçión zenéize, segóndo 'n fenòmeno a l'época comùn ànche in âtri pàixi eoropêi. A Zêna o l'êa ritornòu l'ûzo da lîa, spartîa in 20 södi ò 240 dinæ segóndo o scistêma monetâio introdûto da-o Càrlo Màgno a-a fìn do IX sécolo, ànche se, a ògni mòddo, de monæe àn conservòu o pròpio nómme.
A Zenovìnn-a, monæa d'öo da 100 lîe, a l'é stæta batûa da-o 1758 co-e fraçioìn da 50, 25 e 12,5 lîe óltre che, into câxo da zenovìnn-a da 96 lîe, co-e fraçioìn da 48, 24 e 12 lîe.
A Parpagêua, ch'a l'é stæta introdûta inta prìmma meitæ do XVIII sécolo, a l'êa 'na monæa de mescciûa, coniâ in Provénsa inti sécoli XIV e XV. A l'avéiva o valô de doî södi, ò sæ de 1/10 de lîa.
Lîa, quélla zenéize, ch'a l'avéiva 'n péizo de 5,20 g into 1670, chinòu a 4,57 g a-a meitæ do XVIII sécolo.
A fìn da Repùbrica
A-a fìn da stöia da Repùbrica indipendénte, a lîa a l'êa pægia a 3,69824 gràmmi d'argénto fìn, ò sæ 0,239 gràmmi d'öo fìn. Into 1793 a saiâ emìssa a nêuva, e ùrtima, monetaçión ch'a conprendéiva 11 denominaçioìn: 4 d'öo, 4 d'argénto, 2 in mescciûa e 'na de ràmmo.
L'unitæ monetâia a l'êa a lîa zenéize, spartîa in 20 södi e con ògni södo ch'o l'êa formòu da 12 dinæ, segóndo 'n'òrganizaçión do tùtto pægia a quélla da monetaçión do Càrlo Màgno.
E monæe d'öo êan a-o 909,5/1000 e sciortîvan inti tàggi da 96, 48, 24 e 12 lîe. O péizo, ariondòu, o l'êa rispetivaménte de 25,2 - 12,6 - 6,3 e 3,2 gràmmi. A-o drîto a l'êa rafiguâ a Vèrgine co-o Banbìn tra e nûvie e d'in gîo a scrîta ET.REGE.EOS. co-a dæta, de sótta o valô.
A-o revèrso o gh'êa o stémma con corónn-a, da-a fórma retangolâre e co-a crôxe de Sàn Zòrzo, arezûo da-i grifoìn e arenbòu in sce 'na bâze. Sótt'a-a bâze 'na tèsta de lión e d'in gîo a scrîta DUX ET GUB. REIP. GENU. . E monæe d'argénto êan a l'889/1000 e conprendéivan i tàggi da 8, 4, 2 ed 1 lîa. O péizo, ariondòu, o l'êa rispetivaménte de 33,3; 16,6; 8,3 e 4,16 gràmmi. A-o drîto o l'êa rafiguòu, a scinìstra, Sàn Zâne Batìsta benedixénte. Inta sò màn mancìnn-a a gh'êa 'na crôxe co-in nàstro dónde a gh'êa a scrîta ECCE AGNVS DEI. D'in gîo NON SURREXIT MAJOR e a dæta.
A-o revèrso, scimilménte a quéllo de monæe d'öo, o gh'êa o stémma con corónn-a, da-a fórma retangolâre e co-a crôxe de Sàn Zòrzo, arezûo da-i grifoìn e mìsso in sce 'na bâze. Sótt'a-a bâze 'na tèsta de lión e d'in gîo a scrîta DUX ET GUB. REIP. GENU. . A monæa da 'na lîa a no prezentâva quésta tèsta de lión sótt'a-a bâze do stémma. Conpletâvan a monetaçión zenéize 'na monæa da 10 södi, ò sæ a mêza lîa, 'na da 8 e 'na da 4 dinæ, co-e prìmme che êan realizæ in mescciûa e l'ùrtima in ràmmo. Tùtte træ avéivan a-o drîto 'n stémma òvâle, con corónn-a, e a-o revèrso l'indicaçión do valô. A monæa da 8 dinæ, cómme da tradiçión, a prezentâva l'inmàgine da Madònna. Quélla da 4 dinæ a l'êa restâ praticaménte pægia a quélle emìsse inti ànni precedénti.
Into méntre però o vêgio regìmme o finìsce do tùtto a-i 13 de zùgno do mæximo ànno aprêuvo a-a rivòlta giacobìnn-a di 22 de màzzo e, co-o sostêgno françéize, a-a chéita da Repùbrica de Zêna a nàsce a Repùbrica Lìgure.
Repùbrica Lìgure (1798 - 1805)
O nêuvo stâto, creòu segóndo e indicaçioìn de Napolión Bonpàrte stabilîe inta convençión de Monbèllo e dòppo l'òcupaçión de trùppe françéixi, a l'é duòu scìnn-a-i 9 de zùgno do 1805, quànde a Ligùria a l'é stæta diretaménte unîa a l'Inpêro françéize. E monæe coniæ inte 'sto perîodo chi se rifan inti valoî a-a precedénte monetaçión. Tra e monæe d'öo se són mantegnûi i péixi de prìmma, aomentàndo o tìtolo da-o 909,5 a-o 916/1000, méntre pe quélle d'argénto o l'é stæto mantegnûo ségge o tìtolo che o péizo, a frónte però de 'na lêgia diminuçión de diàmetro, fenòmeno comùn inti pasàggi da-a monetaçión modèrna a quélla post-modèrna.
A-o revèrso o fàscio sormontòu da-a berétta frìxa, d'in gîo a scrîta NELL'UNIONE LA FORZA e a dæta. E monæe d'argénto avéivan o valô de 8, 4, 2 e 1 lîa, co-in tìtolo a l'889/1000, e prezentâvan: A-o drîto a Libertæ, rafiguâ con l'èlmo e ch'a têgne in màn a lànsa sormontâ da-a berétta frìxa, e l'Egoaliànsa co-o livéllo inta màn mancìnn-a. D'in gîo a scrîta LIBERTÀ EGUAGLIANZA e in sciâ baze o nómme de l'incizô H. VASSALLO, co-a dæta ciù vèrso o bàsso.
A-o revèrso o stémma de Zêna in sce 'n fàscio sormontòu da-a berétta frìxa. D'in gîo a scrîta REPUBBLICA LIGURE e l'ànno da Repùbrica; ciù in bàsso o valô. Inte 'sti ànni chi a l'é stæta emìssa ànche 'na monæa de mescciûa da 10 södi e 'na da tréi dinæ de ràmmo.
Napolión (1805-1814)
A-o revèrso a gh'é l'indicaçión do valô, in françéize, tra doî ràmmi d'öféuggio. D'in gîo a scrîta EMPIRE FRANÇAISE e i scìnboli da sécca.
Repùbrica Zenéize
A-i 26 d'arvî do 1814 a l'é stæta costitoîa a Repùbrica Zenéize, naçión che però a l'à avûo 'na vitta brêve zaché, segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna a l'é stæta anéssa a-o Régno de Sardégna. Són stæti batûi quàttro valoî con dæta 1814, i quæ a-o drîto prezentâvan a crôxe de Sàn Zòrzo : 10 södi d'argénto a l'889/1000. A-o revèrso Sàn Zâne con bandêa.
4 södi de mescciûa a-o 287/1000. A-o revèrso Sàn Zòrzo a cavàllo ch'o infîa o drâgo.
2 södi de mescciûa a-o 287/1000. A-o revèrso a Madònna
4 dinæ de ràmme. A-o revèrso l'indicaçión do valô.
Stâto sabòudo
Quàrche ànno dòppo l'anesción do 1815 a-o stâto sabòudo, segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna, a sécca de Zêna a l'é ritornâ into 1824 (co-o rè Càrlo Felîçe) a coniâ de monæe pe-o nêuvo propiêtâio, continoàndo scìnn-a-o 1860, quànde, insémme a quélle de Firénse e de Bològna, a l'é stæta serâ. O scìbolo da sécca o l'êa 'n'àncoa picìnn-a.
Ottiglio
Ottiglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Spigno
A staçión de Spigno (in italian  Stazione di Spigno), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Spigno Monferrato, inta Provinsa de Lisciandria.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Spigno a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Schêua Sàn Pòulo de Castelétto
miniatura|250x250px|Vìsta de l'institûto da-a Stràdda Françésca Cabrìn A schêua Sàn Pòulo a l'é 'n institûto scolàstico pùblico da çitæ de Zêna ch'o se trêuva into quartê de Castelétto. St'institûto chi o conprénde 'na schêua pe l'infànçia, e-elementâri e-e médie. A schêua Sàn Pòulo a l'é stæta fondâ inte l'ànno 1893 da-a Sànta Françésca Savério Cabrìn, co-a prìmma sêde ch'a l'êa inte Stràdda Palèstro, inandiâ cómme 'n colêgio privòu con mêzo convìtto, e pöi stramuâ into 1917 inte l'arénte Vìlla Acquarón. In sciâ fìn, da-o 1938, a sò sêde a l'é diventâ o palàçio d'ancheu, ch'o l'êa in prinçìpio 'na dipendénsa da vìlla a quésta colegâ co-in tùnel.
O cazaménto da schêua, insémme a-a gêxa de Sàn Pòulo e a vàrri palàççi rescidençiâli, o l'é stæto tiòu sciù segóndo o stîle raçionâle di ànni '30 do sécolo XX inte l'ànbito de 'n progètto d'espansción urbanìstica tra a pàrte ciù âta de Stràdda Acquarón, Stràdda Françésca Cabrìn, Stràdda Antönio Cròcco e Stràdda Federîgo Dopìn. Inta segónda meitæ de quéllo sécolo gh'é stæto o pasàggio da schêua a-a propiêtæ pùblica.
Stöia
sinistra|miniatura|250x250px|I alùnni da schêua in pösa in sciâ scainâ da Vìlla Màddre Cabrìn, a l'época de propiêtæ de l'institûto, inte 'na föto da prìmma meitæ do Nêuveçénto A schêua a l'à fæto stramûo a Castelétto inte l'ànno 1917, ö sæ quànde e móneghe Miscionâie do Sâcro Cheu do Segnô da Sànta Françésca Savério Cabrìn àn acatòu a Vìlla Acquarón, pöi rinominâ Vìlla Màddre Cabrìn in önô da sò fondatrîxe, mòrta inte quéllo ànno. Dónca, gh'é stæto chi stramuòu o colêgio scolàstico con mêzo convìtto fondòu pròpio da-a sànta e che, scìnn-a da-o 1893, o l'êa inte Stràdda Palèstro.
Inte l'ànno 1931, a diretôa da schêua a l'êa diventâ a mónega Françésca Savério Savónn-a, ch'a l'à portòu l'institûto a svilupâse cómme un di ciù avoxæ da çitæ. Into 1934 gh'é stæto 'n grànde anpliaménto de l'institûto co-a realizaçión de 'n segóndo cazaménto in stîle raçionâle in sce l'âtro fiànco da Montâ Bachérnia, sôvia a-a gêxa e convénto de Sant'Ànna e da-arénte a-a staçión de mónte de l'ascensô Magénta-Cròcco, conpletòu into 1933. Into 1935 l'institûto o l'à òtegnûo o riconosciménto do tìtolo de licêo.
Co-o sccéuppo da Segónda Goæra Mondiâle, a schêua a l'é stæta tenporaniaménte abandonâ da-e móneghe, co-o cazaménto ch'o l'é stæto in pàrte danezòu inti bonbardaménti aérei da çitæ. Za into 1945 són stæti inandiæ i travàggi pi-â refæta de strutûe, co-a schêua ch'a l'é stæta fîto riavèrta.
Inta segónda meitæ do Nêuveçénto o cazaménto prinçipâ, ö sæ l'ecs Vìlla Acquarón, o l'é stæto vendûo a di privæ çitadìn, vegnìndo trasformòu inte 'n condomìnio rescidençiâle. O palàçio di ànni trénta e o tòcco de pàrco a levànte da Montâ Bachérnia són stæti pe cóntra çedûi a-o Comùn, diventàndo a sêde de l'atoâle schèua Sàn Pòulo, conosciûa cómme institûto conprenscîvo Castelétto ascì.
Govèrno Mario Draghi
O Govèrno Mario Draghi o l'é in càrega da-i 13 frevâ 2021. O l'é o 67° govèrno da Repubrica Italiann-a.
O Govèrno o l'é conpòsto da 9 minìstri indipendènti, da 4 do Moviménto 5 Stelle, da 3 de Fòrsa Italia, da 3 da Lîga Nord, da 3 do Partîo Democràtico, da 1 d'Artìcolo Un e da 1 d'Italia Viva. thumb|400px|Govèrno Mario Draghi co-o prescidente [[Sergio Mattarella]]
394 a.C.
thumb|250px|center|Funerary statue of a Siren in Pentelic marble, found in the Necropolis of Ceramics at Athens|Stàtoa funerària de 'na sirêna in marmo pentélico (Museo archiològîco naçionâle de Atene)
Cêve de San Martin (Èrli)
A Cêve de San Martin a l'è in antìga gêxa edificâ in stìle rumanicu ch'a se tröva inta frasiùn Pözzu d'Èrli, cumüna de l'entrutèra arbenganese in Pruvinsa de Savuna, sutta l'aministrasiùn da Diocexi de Arbenga e Impé(r)ia.
Descrisiùn
A Cêve de San Martin au Pözzu a se(r)éa stâ edificâ fra u X e u XI seculu, segundu ina ciànta proto-rumanica. Difatti l'edifissiu u prezénta ina strütü(r)a tipicaménte baxilicâle, cun l'abscide u(r)ientàu a levànte, cumme a l'é(r)a cunsuetüdine inte gêxe ciü antîghe.
E primme testimunianse
A gêxa a l'è üna de ciü antìghe prezénti inta valà du Néva, prubabilménte au prensippiu da sò sto(r)ia a l'é(r)a in puntu de ristò(r)u pé i pelegrìn de passaggiu versu u Piemunte, vista a pusisiùn privilegiâ versu U Praettu e versu I Berriöi (àtre frasiùi de Èrli da dunde pòi se pò ciü fasilménte zùnze versu Cîxöa e Garesce), fra sti li i se pònan ascì mensciunà i muneghi da certùsa de Valcasottu, ch'i l'axean prubabilménte u cumpitu de andà a evangelizâ l'àta valà du Neva. Stu(r)icaménte a cêve a l'è stâ culegâ cun a paruchiàle da vixìna Castreveiju, daa quale e dipendéan ascì e udierne parocchie de Sücca(r)è, Vesérxe e Cîxöa de Garesce, scicumme che a l'epuca stu lì u l'é(r)a u paìse de lungu ciü impurtante, ch'u daxéa u numme aa valà (Vallis Cohedani).
Daa fìn du Mediuevu au XVII seculu
Inti seculi ch'i végnan a cumünitài du paìse a cuntinua a interesâse aa paruchiàle, tantu che intu 1467 u scindicu Adriano Beffa u fa giüstà u sagràu da cêve, cun pòi a scistemasiùn du téitu a òpe(r)a de Enrico Gastaldi e l'acquistu de növe campàne intu 1484.
Da lì a pòcu i cumense(r)àn i travàiji pé a custrusiùn da növa parocchia de Èrli, dedicâ a Santa Cata(r)ìna, int'ina culucasiùn ciü sentrâle, a cêve a vegne ducca duve(r)à ancù fin au 1583, quande u véscu Luca Fieschi u và a trasfe(r)ì i sacraménti aa gêxa növa.
Nunustante a fìn du tìtulu de paruchiàle l'edifìssiu u nu vén abandunàu, ma zà a partì dau 1585 stu lì u g'axéa zà bezögnu de òpe(r)e de scistemasiùn prinsipalménte aa parte davanti e de campàne, vistu che u fì pé sunàle a pendéa diretamente de frunte a l'âtâ e ascì au semité(r)iu, vistu chi l'é(r)an prezénti ancù de sepultüe inta crìpta.
Âtru elementu de riliévu u l'è u smantellaméntu du segundu âtâ dedicàu aa Madònna, caciàu zü pé adeguâse ai növi urdini da Diòcexi, impartìi sémpre intu 1602, ma eseguìi segü(r)aménte dòppu u 1606, vistu che stu li u cumpa(r)ìsce ancù inte l'inventà(r)iu da paròcchia datàu ai 3 de frevâ de l'ànnu 1606.
Inti tempi muderni
Duve(r)à ininterutaménte cu-a funsiùn de capeletta füne(r)àia fra 1583 e u 1929 a càzze in abandùn cun a custrusiùn du növu campusantu inta zòna di Ma(r)énghi, cun dimensciùn ciü adàtte aa grandessa da cumüna. Düante l'abandun duvüu püe aa segunda guèra mundiàle a vén pòi restaurâ ciü vôte intu dòppu guèra, ma sti travàiji chi i prezéntan de imperfesiùn prinsipalmente perché i nu sciòrten a tampunà u prubléma da müffa e de l'umiditài inti ambiénti intèrni.
Intu 1951 vegnan pòi efetuài i travàiji au téitu, grassie ai agiütti ecunomici finansiài a seguitu de l'aluviùn ch'a l'axéa danegiàu a zòna, stu chi u vegne repa(r)àu e purtàu turna aa strutü(r)a u(r)iginàia a capriàe. Cuscì l'edifissiu u vegne benedìu in via ufisiàle intu nuvémbre 1956.
Dòppu sti fatti chi ven messu turna in sèstu u campanìn assemme au rinuvamentu de pòrte e di barcùi, vegne pòi dàu u giàncu a l'internu preservàndu e pitüe. U paviméntu u ven pòi giüstàu, cun e növe ciapélle in préa da Ma(r)ìna de Finâ. I ürtimi rifasimenti i sun stài attuài intu 1988.
E pitü(r)e inte mü(r)agne
A vé(r)a perla artistica de sta gêxa lì e sùn e pitü(r)e a fréscu, cumme zà dìcciu a ope(r)a prubabilménte de Segurano Cigna, zà atìvu fra a Ligüia e u Piemunte, u l'è pe(r)ò resenteménte da vegghe che pé a sò cunfurmasiùn i dipinti i puéan êsse ope(r)a de diferenti méstranse, prubabilmente slegàe dau presedente.
E pitüe e sun tütte culucàe inta müagna de lérca inte 'na fàscia tipicamente gianca e rùssa, dunde se pònan mensciunà e vegghe 'na sé(r)ie de santi, che elencài daa lérca vèrsu aa drìccia i sun San Stêva, seguìu da in pulìtticu che u ne mustra Sant'Antôniu, a Madònna cu-u Bambìn, Santa Cata(r)ìna, Santa Lüsìa: cun sta chi a termina a cunfurmasiùn sentrâle. Nu mancan pòi, inte dui riquaddri distìnti San Michê e in ürtimu framéntu d'afréscu nu bén rintraciàu, vista ascì ina màn diferénte inta pitüa, fòscia San Tumâsu.
Nu manca pòi a figüa, tantu ciü âta de âtre dedicâ a San Cristòffa, ch'u l'esaudìsce a preghê(r)a du viagiatù, du quale a resta a parte inferiure, seguìa da àtre dùi (de dimensciùn paéggie a chelle inisiàli) a primma dedicâ a San Martìn (prutetù da frasiùn de Pözzu) e a segunda rafigü(r)ante u martì(r)iu de San Bastiàn, invucàu a prutesiùn daa ma(r)utìa da pèste, che u se tröva in vixinànsa de l'âtâ.
Ativitài
A zòna da cêve a l'è percusa da ina réa de senté che antìgamente i l'éan u sulu culegamentu fra e frasiùn du Praéttu e chélle da Còsta e du Pözzu. Da lì u se pò ascì zunze versu I Berriöi e a Vìa da Sâ, ancöi valurizâ grassie a l'òpe(r)a da pro loco lucàle ch'a urganizza di percursci insci veiji traciài, cun ascì e vìxite ai bén stò(r)ici da cumüna.
Fra l'âtru, antigamente, a gêxa a se truvàva in scia prinsipâle via de cumünicasiùn versu Castrevegliu, a Via du Cürlu, i quâli resti, aù, se perden pôcu dòppu a Còsta du Cürlu, vixin aa burgâ da Stra.
Staçión de Mombaldone-Roccaverano
A staçión de Mombaldòn-Rocavràn (in italian Stazione di Mombaldone-Roccaverano) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Mombaldon, dond'a l'é scitoâ, ma ascì de quéllo de Rocavran, tûtti duî inta  Provinsa de Asti.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Mombaldòn-Rocavràn a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Ozzano Monferrato
Ozzano Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Montechiaro-Denice
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Paderna
Paderna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1257
thumb|300px|center|L'asédio de [[Marseggia into 1257 ]]
Staçión de Ponti
A staçión de Ponti (in italian  Stazione di Ponti), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Ponti, inta  Provinsa de Lisciandria.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Ponti a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Pareto (Italia)
Pareto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo
miniatura|350x350px|Màppa da [[Crimea|Crimêa tra i sécoli XIV e XV.]] O tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo o l'é 'n papê firmòu tra sti doî pàixi chi inta çitæ de Cafà, a l'época unn-a de ciù inportànti colònie zenéixi da Gazàia e de l'intrêgo Mediterànio de Levànte.
Stöia
O tratâto o l'é stæto firmòu a-i 27 de novénbre do 1380 a-a prezénsa de 'n diplomàtico de l'inperatô, pöi rinovòu a-i 24 de frevâ do 1381 co-în âtro raprezentànte di tàtari.