cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pâxo
E prexoìn
E prexoìn òcupâvan dötréi locâli do sototéito a-o de sórva do scîto do Dûxe e inta tôre. Pe quésto e çélle êan mêno ùmide de quélle mìsse pe tradiçión inti cién ciù bàssi di cazaménti, ma into mæximo ténpo êan ciù espòste a-o brùtto ténpo e a-i rigoî do clìmma. E çélle sórvia o scîto do Dûxe êan picìnn-e e scûe, con pòrte dógge e spésse feræ mìsse drénto e miâge e i paviménti, pe inpedî ògni tentatîvo de scapâ. Ste çélle chi êan pe-i prexonê polìtichi ò comuìn. O ciàn de d'âto do pontétto aéreo do scîto do Dûxe o permetéiva de colegâ diretaménte e prexoìn co-o Pâxétto. E çélle ch'êan inta tôre, ciù grénde e luminôze, êan pe-i prexonê che ne vegnîvan da famìgge inportànti ò a nemîxi foestê tegnûi in prexón in atéiza do riscàtto.
O scîto do Dûxe
A prìmma sâla, in sciô fiànco nòrd dâ-arénte a l'arîvo do scalón, a l'é decorâ con tapesàie òriginâli de papê stanpòu. In sciâ miâgia da-a mancìnn-a gh'êa 'na pòrta, ch'a l'é stæta muâ, ch'a portâva a 'na scâ p'andâ into mezanétto de sótta. Inte sti locâli, che se svilùpan lóngo i fiànchi a nòrd, ponénte e sùd do cortîle grànde, gh'é e âtre stànsie do scîto do Dûxe, conscideræ ciù ìntime e ciù còmode inti méixi ciù câdi ò ciù fréidi gràçie a-e spésse miâge, gh'êa pe de ciù e cuxìnn-e e-e stànsie do personâle de servìçio do palàçio, cómme l'armaròllo, o goardiàn da tôre, i uscêri e i pòrtaórdini. Dòppo o restàoro do 1992 into mezanétto, dónde se peu arivâghe co-a "stràdda apéiza" ascì, gh'é stæto mìsso dötréi scàgni do Comùn de Zêna e do Consòrçio ch'o gestìsce o palaçio.
Da-o restàoro do 1992 a-a giornâ d'ancheu
O palàçio o l'à avûo 'n conplêto intervento de restàoro ch'o l'é finîo into 1992 in òcaxón de "Colonbiàdi", pe màn de l'architétto zenéize o Gioâne Spàlla. Sto restàoro o l'à çercòu de valorizâ e architetûe do Çinqueçénto do Vanón, comò-u pòrtego a cópola, e into mæximo ténpo de conservâ i travàggi de prìmma che fâvan pàrte da stöia do cazaménto, cómme a faciâta in sce Ciàssa De Feræ e i repèrti medievâli portæ tórna a-a lûxe da l'Òrlàndo Gròsso ch'o l'àiva modificòu a strutûa do Vanón.
Area
Scistêma internaçionâle
L'unitæ de mezûa fondamentâle a l'é o mêtro quàddro, çernûa da-o scistêma internaçionâle de unitæ de mezûa e derivâ da-o mêtro, unn-a de 7 unitæ de bâze. E âtre unitæ inportànti són riportæ inta tabélla chi de sótta :
Âtri pàixi
Coscì cómme pe-e unitæ de mezûa da longhéssa, inte naçioìn di Stâti Unîi d’América, da Libeîa e do Myanmar, óltre che parçialménte into Régno Unîo e in Cànada ascì, s'adêuvian de unitæ diferénti. Prezénpio gh'é :
Pâxo
O ciàn terén e i cortîli
Into restàoro do 1992 o ciàn de pasàggio do cortîle o l'é stæto portòu in èrto, pe portâlo tórna a-o mæximo livéllo do ciàn terén. Pe quésto l'é stæto eliminòu dötréi scæn ch'o gh'àiva mìsso l'Òrlàndo Gròsso into 1935, quànde l'é stæto avèrto e træ pòrte che portàn diretaménte in Ciàssa De Feræ e l'é stæto permìsso tórna a costruçión di vòrti do pasàggio da cistérna de sôtta ch'êan stæti caciæ zu inti travàggi de realizaçión de nêuve avertûe. E avertûe vèrso Ciàssa De Feræ, lô ascì són stæte portæ vèrso l'èrto a a-o de fêua l'é stæto fæto 'na scainâ de colegaménto co-o livéllo da ciàssa. miniatura|250x250px|O paviménto do cortîle grànde. O paviménto di doî cortîli, rifæto into restàoro coscì cómme l'àiva fæto o Vanón, o l'é formòu da 'na grixélla de làstre de prîa de Finâ, che unìscian fra de lô e colònn-e do pòrtego, e drénto gh'é di setoî fæti con moìn rósci e mìssi a rèsca de pèscio. O paviménto do pòrtego a vòrto o l'é stæto rifæto co-o recuperâ pàrte do paviménto de prìmma de lavàgna e con l'alternâghe di moìn pe realizâ 'n diségno giométrico pægio a quéllo do vòrto de sórvia. Tra e colònne do cortîle grànde se peu védde doî luxernæ che permétan a-a lûxe do sô d'arivâ a-a sâla do moniçionê de sótta.
O salón do Consegétto
S'ìntra into salón atravérso 'n pòrtego picìn, avèrto in sciô fiànco ch'o s'avànsa in sciô scalón, de dónde 'na vòtta l'êa poscìbile ascìste a-i cortêi çeimoniâli. Tra o pòrtego e l'ùrtima rànpa do scalón o Cantoni o l'à tiòu fêua 'n spàçio ténico dónde métte 'na scâ a cagòllo de fórma òvâle ch'a pòrta a-o ciàn de d'âto. A decoraçión neoclàscica do salón a l'é òpera in particolâre do pitô Càrlo Giöxèppe Ràtti e do stucatô Càrlo Lùcco Póssi, ch'o l'à travagiòu ascì a-i stùcchi do salón do Gràn Conséggio. sinistra|miniatura|250x250px|Giâno o sacrìfica a-a pâxe (da-a mancìnn-a), L'apoteôxi da Repùblica con l'alegorîa do Divìn Sæximo (into mêzo) e A Ligùria a distriboìsce tezöi a-e provìnse (da-a drîta) do [[Càrlo Giöxèppe Ràtto|Càrlo Giöxèppe Ràtti.]] Són do Ràtti e trézze téie che rafigûan e Alegorîe de virtù do bón govèrno che són in corispondénsa de avertûe da sâla (comensàndo da-a miâgia in fàccia a l'intrâta e gjàndo in sénso invèrso a-o relêuio, Sæximo, Magnanimitæ, Concòrdia, Fòrsa, Caitæ, Vigilànsa, Bonarietæ, Pâxe con Giustìçia, Sperànsa, Fortùnn-a, Veitæ, Stöia e Segretéssa) e-e téie ciù picìnn-e de 'n sôlo cô mìsse sórvia a-a pòrta e che rafiguàn pùtti e, inte quélla sórvia a-a pòrta d'intrâta, Giâno.
O ciàn terén e i cortîli
sinistra|miniatura|250x250px|O pòrtego do Vanón. O locâle ciù notévole do ciàn terén o l'é o grànde pòrtego a vòrto, fæto da-o Vanón a-a fìn do sécolo XVI, sott'a-o quæ s'arîva dòppo avéi pasòu o grànde portón ch'o s'avànsa in sce Ciassa Mateòtti. O l'é 'n spàçio de 43 mêtri de longhéssa e 17 de larghéssa, covèrto da 'n vòrto a padigión intonacòu de giànco e tegnûo sciù a-e estremitæ da 'na rîga de quàttro colònn-e ch'a fa vegnî in cheu 'na véia insciâ da-o vénto.
A Capélla do Dûxe
A miâgia in fóndo a-a sâla a l'é òcupâ da l'artâ de màrmo, circondòu da de vêe colònne quélle ascì de màrmo pæge a quélle pituæ in scê âtre miâge. Gh'é doî barcoìn tra e colònne de fiànco a l'àbside che fàn intrâ a lûxe de fêua pe inluminâ a stànsia. Prìmma, derê a l'artâ, gh'êa 'na pâa do Gianbatìsta Pàggi, regalâ da-o pitô mæximo a-a Çitæ into 1603, ch'a rafigurâva A Madònna co-o Banbìn tra i sànti Zòrzo e Gianbatìsta. Into sécolo XVIII a pâa a l'é stæta sostitoîa da 'na scultûa do Françésco Màia Scciafìn, ch'a rafigûra A Vèrgine Regìnn-a de Zêna.
L'incéndio do 1777
Pi-â ricostruçión l'é stæto ordinòu fîto 'n concórso, a-o quæ l'é stæto invitòu a parteçipâ o Giàcomo Màia Gagîni, o Grigheu Petóndi e o Manoælo Andrîa Tagiafîghe, ch'êan i ciù avoxæ architétti de Zêna de quélli ténpi. Ma o concórso o l'é stæto goagnòu da l'architétto ticinéize Simone Cantoni, sponciòu a parteçipâghe da sò fræ Gaetano, ch'o l'à pensòu a 'na faciâta de màrmo ch'a l'é un di prìmmi ezénpi de stîle neoclàscico a Zêna. I travàggi de ricostruçión són andæti avànti da-o 1778 a-o 1783 sott'a-o contròllo do Gaetano Cantoni e óltre a-a faciâta l'é stæto rifæto in stîle neoclàscico i saloìn do Gràn Conséggio e do Consegétto, di quæ e covertûe in légno êan stæte danezæ da l'incéndio. E nêuve covertûe són stæte fæte de moìn, perché fîsan a-o segûo into câxo de nêuvi incéndi.
Area
Figûe retangolâri
A=b*h dónde  b  a l'é a bâze e  h  a l'é l'altéssa do retàngolo.
Càlcolo de l'àrea
miniatura|100x100px|Relaçión tra 'n retàngolo e 'n triàngolo co-e mæxime mezûe.
Pâxo
A faciâta in sce Ciàssa Mateòtti
A-o tèrso livéllo, tórna separòu da quèllo prìmma da 'n frîxo, cornîxe e baléuistra de màrmo, o móstra in corispondénsa de colònne in bàsso 'na série de éutto pilàstri ch'àn di nìcci dónde gh'é âtretànte stàtoe e sormontæ da di grùppi de scultûe dónde into mêzo, in lìnia co-o portón d'intrâta, spìcca o stémma de Zêna.
Area
Scistêma internaçionâle
E unitæ de mezûa de l'àrea són corispóndenti a-e relatîve unitæ de mezûa da longhéssa: ògni àrea de grandéssa unitâia a l'é determinâ da 'n quadrâto ch'o l'à di lâti che són de longhéssa unitâia lê ascì.
Método da diseçión
Pe figûe comme triàngoli, trapéççi o paralêlogràmmi s'adêuvia o método da diseçión, "ricostroìndo" a figûa inte 'n retàngolo ò 'n triàngolo. Defæti, ciaschedùn paralêlogràmmo o peu êse spartîo inte 'n trapéçio e 'n triàngolo. A sto pónto chi, se peu façilménte dimostrâ cómme l'àrea da figûa coscì òtegnûa a ségge pægia a quélla do retàngolo con mæxima bâze e altéssa. Dónca, l'àrea de 'n paralêlogràmmo a l'é:
A = b*h dónde  b  a l'é a bâze e  h  a l'é l'altéssa do paralêlogràmmo.
Pâxo
O scîto do Dûxe
A quàrta e quìnta sâla són e ciù grénde do scîto. A sâla ch'a l'é inte 'n cànto, ciamâ ascì "sâla do Dûxe" a l'é a ciù rìcca de tùtto o scîto e 'n cartìggio o ne dîxe chi-â sò decoraçión, dónde se peu notâ de infloénse neoclàsciche, a l'é do 1771, quànde l'êa Dûxe o Gianbatìsta Cangiâxo. Sórvia a pòrta gh'é quàttro pitûe do sécolo XVII che raprezéntan e Virtù Cardinâli, e into mêzo de miâge gh'é pòsto pe dötréi aràssi che raprezéntan E stöie do Mozè, fæti inta segónda meitæ do sécolo XVI da l'arasê fiamìngo Dionys Martensz in sce bòsse do Lùcco Cangiâxo, òua conservæ into palàçio Döia-Spìnoa. In sciâ sofîta, do tùtto decorâ con stùcco lùcido, gh'é 'n gròsso medagión dónde fòscia gh'é raprezentòu 'n'alegorîa da scovèrta de l'América da pàrte do Cónbo, vìsta in ciâve neoclàscica. E decoraçioìn de stùcco da sâla són òpera di lonbàrdi Alessandro Bolina e Bartolomeo Fontana. Inportànte inte sta sâla chi o camìn de màrmo giànco, decoròu con ciapélle de ceràmica de doî coî e ch'o l'à a mæxima etæ di stùcchi.
O ciàn nòbile
In çìmma a-a rànpa de scâe da-a drîta gh'é o maestôzo stémma da Repùblica de Zêna, travàggio do Doménego Fiazélla, cómme l'é confermòu da 'na riçevûa de pagaménto do 1638. A-o Fiazélla l'é atriboîo ascì l'afrésco da Madònna co-i Sànti Gianbatìsta, Zòrzo e Benàrdo che intercêdan co-a Trinitæ pi-â çitæ de Zêna ch'a l'é in çìmma a-a rànpa da-a mancìnn-a do scalón. Sto segóndo afrésco o l'é stæto comiscionòu vèrso o 1630 cómme ecs-vôto pi-â vitöia do 1625 de Zêna cóntra o ducàtto di Savöia e o se védde sôlo quànde se chìnn-a o scalón.
Area
Superfìcce
miniatura|205x205px|Raprezentaçión in sciô ciàn cartexàn de l'integrâle definîo da fonçión f(x) in sce l'intervàllo [a,b].
Figûe retangolâri
dónde  l  a l'é ciaschedùn lâto de quéllo quadrâto.
Pâxo
A Tôre Grimaldìnn-a
sinistra|miniatura|293x293px|A tôre Grimaldìnn-a de néutte. miniatura|A bâze da tôre. A tôre Grimaldìnn-a, into Trexénto ciamâ "Tôre do pòpolo" a s'îsa a-o de sórvia da Lögia di Aboéi in sciâ faciâta che da in Stràdda de Tomâxo Réggio. No l'é dæto savéi quànde a l'é stæta costroîa: segóndo l'Òrlàndo Gròsso, ch'o l'à ristruturâ a-i prìmmi do sécolo XX e o l'à portâ tórna probabilménte a comm'a l'êa into Trexénto, a sò costruçión a l'é conpréiza fra o 1298 e 'n pitìn ciù in la do 1307; âtri stòrichi, comò-u Pòggi, pénsan che se tràtte de unn-a de tôre de diféiza da çénta de miâge do sécolo X. Con tùtta probabilitæ a tôre a l'é do 1291 e a fâva za pàrte do Palàçio di Fiéschi quànde quésto o l'é stæto acatòu pe fâne a sêde di Capitànni do Pòpolo into 1294. O nómme de Grimaldìnn-a peu dâse ch'o derîve da unn-a de çèlle che gh'êa drénto.
L'Eutoçénto e o Nêuveçénto
Inti ànni quarànta do mæximo sécolo, inti travàggi pe rifâ a Stràdda de Sàn Loénso, l'é stæto caciòu zu a cortìnn-a ch'a serâva a ciàssa d'àrme do palàçio e a faciâta do Simone Cantoni a l'é stæta mostrâ a-a Çitæ. Dötréi ànni dòppo, into 1861, l'inzegnê do Génio Civîle Ignàçio Gardélla poæ o l'à travagiòu a-a ristruturaçión di fiànchi laterâli ch'êan in gîo a-a Ciàssa Mateòtti, e o l'à alargòu e retificòu o fiànco a ponénte, e rifæto e faciâte di doî cazaménti.
A faciâta in sce Ciàssa Mateòtti
A pòrta vèrso l'intrâta 'na rànpa fæta da 'na scainâ centrâle de màrmo, mìssa in lìnia co-o portón, e dôe rànpe laterâli de prîa e de moìn, seræ in sciô fiànco estèrno da 'na baléuistra, che dàn l'idêa d'abrasâ a scainâ centrâle. A-i fiànchi da scainâ de màrmo gh'é doî gréndi pêdestàlli de màrmo dónde 'na vòtta gh'êa e monumentâli stàtoe de l'Andrîa Döia e de sò nêvo o Gioâne Andrîa Döia. E stàtoe, fæte a prìmma da-o Giovanni Montorsoli into 1540 e a segónda da-o Taddeo Carlone into 1601, són stæte tiæ zu inta ribelión do 1797 e, dòppo 'n restàoro, són stæte mìsse in çìmma a-a prìmma rànpa do scalón che da-o pòrtego o pòrta a-o ciàn nòbile. In sciô pêdestàllo a ponénte gh'é stæto mìsso 'na làpide p'aregordâ o studénte grêgo Kōstas Geōrgakīs ch'o s'é amasòu in fàccia a-o palàçio into 1970 pe protestâ cóntra a scitoaçión polìtica grêga d'alôa. miniatura|Particolâre do stémma do Régno de Sardégna mìsso in çìmma a-a faciâta dòppo l'anesción de Zêna do 1815 O segóndo livéllo òrizontâle da faciâta, corispondénte a-o ciàn nòbile, o l'é separòu da-o prìmmo livéllo da 'n frîxo e 'na cornîxe de màrmo sormontæ da 'na baléuistra quésta ascì de màrmo e a repìggia i eleménti do lìvéllo de sótta, co-ê éutto cóbie de colònne sporzénti e-e miâge in fìnto bugnâto, o quæ cô e profonditæ són mêno acentoæ che in sciô ciàn de sótta p'avéi in mêgio efètto de prospetîva. Into progètto do Cantoni a sèrie de colònne a dovéiva avéi a dùplice fonçión de decoraçión da faciâta e de contrafòrti pe-e strutûe intèrne. Tra e colònne gh'é sètte làrghi barcoìn, e træ de mêzo con sórvia 'n fìnto barconètto.
Area
Superfìcce
L'idêa derê a-o càlcolo da superfìcce de 'na figûa inte træ dimenscioìn a l'é quélla de "tagiâ" e "sciacâ" quésta lóngo i sò spîghi de mòddo d'òtegnî 'na figûa bidimenscionâle da quæ a se sàcce còmme calcolâ l'àrea, adêuviàndo i scistêmi za analizæ. L'ùnica figûa ch'a no se peu sciacâ e risòlve con sto método chi a l'é a sfêra: inte quésto câxo bezéugna adêuviâ a fórmola de l'Archimêde, dónca:
Pâxo
O Trexénto e o Quatroçénto
'Na nêuva e inportànte trasformaçión a gh'é stæta vèrso a meitæ do sécolo dòppo co-a costruçión da coscidîta "cortìnn-a", in fabricâto ch'o dovéiva òspitâ a goarnixón, ch'o colegâva i fiànchi a levànte e a ponénte de Ciàssa Mateòtti, co-o trasformâ coscì a ciàssa inte 'n cortîle fortificòu e co-o fâ diventâ o palàçio 'na spêce de fortéssa do potêre izolòu da-o rimanénte da Çitæ. No se sa de precîzo quànde l'é stæto fæto a "cortìnn-a", ma a nòmina into 1470 de 'n "Capitànio da Pòrta do Palàçio" a fa pensâ che alôa a costruçión a fîse finîa. De fæti, co-a realizaçión da nêuva seçión l'é stæto seròu l'intrâta de Stràdda de Tomâxo Réggio e a nêuva a l'é stæta mìssa into mêzo da nêuva costruçión.
A faciâta in sce Ciàssa De Feræ
A faciâta pituâ into 1938, a l'êa pi-â ciù pàrte spèrsa a-o moménto do restàoro do 1992. Into restàoro l'é tórna stæto ripristinòu a decoraçión do Gròsso, ma co-o spostâ vèrso l'èrto e træ pòrte de mòddo che fîsan a-a mæxima artéssa do cortîle intèrno dónde s'avansâvan. A faciâta a l'é dispòsta in sce doî livélli articolæ da 'na pitûa pe decoraçión. A-o ciàn terén gh'é, óltre a-e træ avertûe sorvadîte, rialsæ rispétto a-a ciàssa e che se peu arivâghe co-îna cùrta scainâ, 'na série de barconêe ch'àn sórvia 'n barconétto. O livéllo ciù èrto o gh'à o mæximo schêma do ciàn terén, co-îna nêuva série de barconêe e de barconétti.
O salón do Gràn Consèggio
A-o fiànco da pòrta d'intrâta gh'é dôe stàtoe de stùcco che raprezéntan a Concòrdia e a Pâxe, travàggio de l'artìsta zenéize l'Andrîa Cazaréggio (ò Cazarêgi) e in fàccia da l'âtra pàrte do salón, dónde 'na vòtta gh'êa o tröno do Dûxe, distrûto inta ribelión do 1797, gh'é dôe stàtoe alegòriche da Giustìçia e da Fòrsa, travàggio rispetivaménte do Nicolò Travèrso e do Françésco Màia Ravàschio. Into mêzo da miâgia d'intrâta, a-o de d'âto da baléuistra, gh'é 'na grànde lunétta co-îna pitûa in sce téia da batàggia da Melöia, do pitô piemontéize Giovanni David. O David o l'à fæto ascì o bosétto pi-â lunétta ch'a l'é da l'âtra pàrte, e ch'o rafigûa O Dûxe Lionàrdo Montâdo ch'o lìbera o Iàcopo de Luzignàn, rè de Cîpro, ma ch'a l'é stæta fæta da-o Manoælo Tagiafîghe. Ste dôe lunétte són stæte pitûæ pe sostitoî e téie do Marcantonio Franceschini e do Tommaso Aldovrandini, bruxæ inte l'incéndio do 1777. Fra e colònne di fiànchi prinçipæ, alternæ con stàtoe de stùcco, gh'é 'na sèrie de téie de 'n sôlo cô, pituæ in stîle neoclàscico e con têmi alegòrichi in òcaxón da vìxita do Napolión into Lùggio do 1805. Into mêzo do vòrto gh'é o grànde afrésco ch'o rafigûa 'n'alegorîa do Comèrcio di Lìguri, travàggio do 1866 do Giöxèppe Îzoa in sostituçión de 'n âtro afrésco do Giandomenico Tiepolo do 1785 e ch'o rafiguâva A Ligùria e-e glòrie da famìggia Giustinién, ch'o s'é aroinòu dêx'ànni dòppo. Conplêtan l'efètto scenogràfico do salón o paviménto dónde 'na série de màrmi de despægio cô fórman de figûe giométrche e doî gréndi lanpadâi de cristàllo che són stæti mìssi into restàoro do 1992.
Area
Figûe retangolâri
Quésta fórmola a peu êse dêuviâ pe definî l'òperaçión da moltiplicaçión ascì, partìndo da 'n ògètto giömétrico. miniatura|205x205px|Método da diseçión in sce 'n paralêlogràmmo. Into câxo b = h, ö sæ se a bâze a l'é pægia a l'altéssa, a figûa analizâ a saiâ 'n quadrâto e a sò àrea a se poriâ calcolâ cómme:
Método da diseçión
Pe de ciù, 'n çèrto paralêlogràmmo o l'é divîzo inte dôe pàrte pægie da unn-a de sò diagonâle, ciaschedùnn-a de quæ a l'é 'n triàngolo. L'àrea de sta figûa chi a l'é dónca: miniatura|205x205px|Prinçìpio de càlcolo de l'àrea do çèrcio. dónde  b  a l'é a bâze e  h  a l'é l'altéssa do paralêlogràmmo ch'o contêgne o triàngolo. A-a mæxima manêa se peu ricavâ l'àrea do trapéçio e quélla do rónbo.
Pâxo
O Trexénto e o Quatroçénto
O palàçio, che co-a nòmina do prìmmo Dûxe de Zêna o Scimón Bocanéigra, o l'àiva pigiòu o nómme de "ducâle", o l'à subîo 'na série de trasformaçioìn a comensâ da-a segónda meitæ do sécolo XIV pe voentæ do Dûxe Tognòtto Adórno. O cazaménto o l'é stæto ingrandîo con l'azónta de nêuvi fabricâti a levànte, pe formâ 'na spéce de “C” in gîo a quélla ch'ancheu a l'é ciàssa Mateòtti, e a nòrd, scinn-a-a òcupâ 'n spàçio corispondénte a l'atoâle còrpo centrâle. I cangiaménti vosciûi da l'Adórno no àn cangiòu l'intrâta prinçipâ do palàçio ch'a l'à continoòu a êse in sciâ Stràdda de Tomâxo Réggio.
Area
Unitæ de mezûa di terén
Storicaménte són existîe numerôze unitæ pe mezuâ l'estensción de 'n terén. Câxo particolâ o l'é quéllo da giornâ piemontéize (Giornà inta léngoa locâle): pægia ciù ò mêno a 3.810 m², a l'é dêuviâ ancón a-a giornâ d’ancheu inte quélla región e inti doî comùn de Çéngio e Mascimìn ascì, inta provìnsa de Sànn-a.
miniatura|257x257px|'Na [[Superfiçie (matematica)|superfìcce de 'n mêtro quàddro.]] L'àrea (dîta ària ascì) a l'é a quantitæ ch'a mezûa l'estensción de 'na superfìcce ciànn-a, sàiva a dî de 'na figûa inte dôe dimenscioìn. Defæti a superfìcce a l'é o lêugo di pónti scitoæ in sciâ región de ciàn, co-a sò estensción ch'a l'é pe cóntra l'àrea.
Çèrcio
Dónca, l'àrea do çercio a saiâ pægia a:
Pâxo
I tiatrìn
Pöco conosciûi són i tiatrìn di cién de d'âto, mâi avèrti a-o pùblico perché no l'é mâi stæto finîo o restàoro do 1992. Into 2018 l'é stæto fæto 'n finançiaménto pe finî i travàggi in mòddo da poéi utilizâ quélli spàççi. O tiatrìn grànde o l'é sórvia o salón do Consegétto e o peu contegnî 'na çentanæa de persónn-e.
O salón do Gràn Consèggio
Dòppo l'avertûa a-o pùblico do palaçio o salón do Gràn Conséggio e quéllo do Consegétto òspitan móstre, conferénse, concèrti ò âtri fæti colturâli.
O l'òspita a-o ciàn nòbile inportànti móstre d'àrte, dibàtiti e convêgni (òrganizæ inte sâle afrescæ do Gràn Conséggio e do Consegétto) e, inti cortîli e pòrteghi, bitêghe e pónti de resciöo. O palàçio o l'é gestîo da l'institoçión "Genova Palazzo Ducale Fondazione per la Cultura" ch'a l'à spartîo i spàççi in numerôze fonçioìn. Drénto peu acapitâ di fæti contenporaniaménte ascì inte di spàççi dedicæ. Drénto o palàçio gh'é e sêde ascì de tànte asociaçioìn colturâli. Into 2001 gh'é stæto, rionîi a congrésso, i càppi de Stâto e de govèrno vegnûi a Zêna pò-u G8.
A faciâta in sce Ciàssa Mateòtti
A-o lìvéllo bàsso sórvia 'n séucou de prîa róssa de Veréssi s'alsàn éutto cóbie de colònne che spòrzan da-a miâgia in fìnto bugnâto e fæto de stùcco lùcido. Fra e colònn-e s'àrvan sêi gréndi barcoìn con sórvia âtretànti barconétti, che dàn lûxe a-o pòrtego intèrno, e into mêzo 'n inponénte portón a èrco con dôe àrve feræ ciavæ. I caraterìstichi martélli a fórma de tritón són stæti aröbæ into 1980 e són stæti sostitoîi da de còpie.
Area
Superfìcce
Fórmole inmediâte pe-o càlcolo de l'àrea de âtre figûe tridimenscionâli són:
Çèrcio
dónde  r  a l'é o ràggio do çèrcio e π a l'é a costànte pi grêgo.
Superfìcce
Sta fórmola chi l'è stæta scrîta pe-a prìmma vòtta da l'Archimêde into sò lìbbro Περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου (Da sfêra e do cilìndro).
Çèrcio
L'àrea do çèrcio a peu êse ricavâ co-in scistêma scìmile a-o método da diseçión: defæti, dæto 'n çèrcio de ràggio r, se peu divìdde a figûa inte vàrri setoî de fórma squæxi triangolâre che, unîi tra lô, conponián in paralêlogràmmo de altéssa r e de bâze a meitæ da circonferénsa, ö sæ πr.
Pâxo
E òrìgine
Into 1291 i Capitànni do Pòpolo Corâdo Döia e Òbèrto Spìnoa àn acatòu i cazaménti di Döia che s'avansâvan in sce quélle ch'anchêu són a Montâ de l'Arçivescovâto e Stràdda de Tomâxo Réggio e tréi ànni dòppo l'é stæto acatòu ascì o confinànte Palàçio do Bèrto Fiéschi, ch'ò l'àiva 'na tôre dòppo ciamâ “Grimaldìnn-a” e za dêuviòu cómme sêde di Capitànni do Pòpolo a comensâ da-o 1272 dòppo l'ezìlio de l'aristocràtico. A fuxón de sti cazaménti chi a l'à portòu a-a realizaçión do Palàçio di Aboéi, do quæ se védde ancón ancheu 'na pàrte da lögia ch'a da in Stràdda de Tomâxo Réggio.
Area
Càlcolo co-i integrâli
Con l'introduçión, into perîodo de l'Iluminìsmo, do càlcolo infiniteximâle, l'é diventòu poscìbile calcolâ l'àrea de tùtte e figûe conpréize sótta a-a cùrva de 'na fonçión conosciûa, gràçie a-o coscì dîto integrâle definîo ò integrâle segóndo Riemann. Defæti, dæta 'na fonçión definîa in sce l'intervàllo [a,b] e poxitîva inte sto intervàllo chi, l'integrâle definîo o l'é pægio pe-a sò definiçión a l'àrea de sótta a-o gràfico da fonçión f(x) (se poxitîva) conpréiza tra i pónti a e b. Into câxo a fonçión a ségge negatîva, l'àrea coscì òtegnûa a l'é pe cóntra quélla conpréiza sórvia a-a cùrva da fonçión, sótta a l'àsse de ascìsse.
Figûe retangolâri
A fórmola ciù sénplice pe calcolâ 'n'àrea a l'é quélla do retàngolo, sàiva a dî:
Pâxo
A Capélla do Dûxe
Into mêzo da miâgia de frónte spìcca a pitûa de L'arîvo a Zêna de çénie do Batìsta, co-in gîo i sànti Bàrnaba, Bèrto, Catænn-a Fiésci-Adórno, i véscovi zenéixi Salomón e Ròmolo e 'n àngiou custöde.
L'Eutoçénto e o Nêuveçénto
miniatura|O fiànco estèrno do Pâxo, quéllo vèrso a Ciàssa Nêuva (ancheu Ciàssa Mateòtti) e ch'a l'ascondéiva a-a vìsta a faciâta neoclàscica, coscì comm'a l'êa inta prìmma meitæ do [[XIX secolo|sécolo XIX (Aquerèllo do Pasquâ Doménego Cangiâxo).]] O 1815, con l'anesción a-o Régno de Sardégna, o l'é stæto a fìn da Repùblica de Zêna e o palàçio o l'à pèrso a sò fonçión de sêde do govèrno e i sò locâli són stæti dêuviæ cómme àole giudiçiâie, scàgni e archìvvi cómme nêuva sêde da magistratûa, ròllo ch'a l'à mantegnûo scìnn-a-o 1975.
E prexoìn
sinistra|miniatura|250x250px|Particolâre di diségni in scê miâge da coscidîta "çélla di artìsti". I cién de d'âto da tôre Grimaldìnn-a e i locâli dâ-arénte són stæti dêuviæ cómme prexón da-i ténpi da Repùblica scìnn-a-a Rexisténsa inta Segónda Goæra Mondiâle. In fæto do 1435 o fa pensâ che alôa gh'êa za 'na çélla dîta Grimaldìnn-a, ch'a l'à dòppo dæto o nómme a-a tôre: dòppo a batàggia de Pónsa inta lìsta di prexonê portæ a Zêna da spantegâ inte âtre prexoìn, dâ-arénte a dötréi nómmi gh'é scrîta a létera G ch'a poriæ scignificâ apónto Grimaldìnn-a.
E òrìgine
sinistra|miniatura|250x250px|E arcâte da lögia di Aboéi. A costruçión do Pâxo a coménsa a-a fìn de sécolo XIII quànde, dòppo a vitöia cóntra Pîza (into 1284 a-a Melöia) e cóntra Venéçia (into 1298 a Córsola), Zêna a vedéiva crésce a sò poténsa militâre e econòmica into Mediterànio. Inte quélli ténpi a Çitæ a l'êa òrganizâ in bâze a-a Conpagna Communis, ch'a nominâva i Capitànni do Pòpolo. Ma scìnn-a-o 1291 i Capitànni e i âtri raprezentànti do Comùn no gh'àivan 'na sêde pròpia ma êan òspitæ into Palàçio de l'Arçivéscovo ò inte câze di Döia e di Fiéschi ch'êan li dâ-arénte.
L'Eutoçénto e o Nêuveçénto
'Na nêuva stagión de restàori a gh'é stæta inti prìmmi dêx'ànni do sécolo XX a òpera de l'Òrlàndo Gròsso. I sò intervénti ciù inportànti àn rigoardòu e faciâte in sce Stràdda de Tomâxo Réggio, dónde l'é stæto portòu a-a lûxe, segóndo a politìca neomedievalìsta d'alôa, a lögia di Aboéi e âtri tòcchi di cazaménti medievâli ch’êan stæti covèrti da-o Vanón co-îna lìscia faciâta convençionâle, e a faciâta in sce Ciàssa De Feræ, ch'a l'é stæta do tùtto ristruturâ e tórna pituâ. sinistra|miniatura|250x250px|O fiànco de levànte in sce Ciàssa Mateòtti. Into 1942 o palàçio o l'é stæto in pàrte danezòu, tra o còrpo centrâle e o fiànco de ponénte, inte un di bonbardaménti da Çitæ fæto da-i Aleæ inta Segónda Goæra Mondiâle.
E faciâte convençionâli
E faciâte in sciâ Monta de l'Arçivescovâto e in sciâ Montâ do Fóndego, a prìmma a ponénte e a segónda a nòrd do palàçio gh'àn ancón pi-â ciù pàrte e caraterìstiche convençionâli di travàggi fæti a-o fìn do sécolo XVI da-o Vanón. Són èrte faciâte lisce, sénsa decoraçioìn e covèrte da 'na crósta de miâgia ciæa, dónde s'àrve 'na rîga de barcoìn, quæxi tùtti retangolâri che, amiàndole, permétan de trovâ façilménte a poxiçión de stànsie intèrne. Into mêzo da faciâta in sciâ Montâ do Fóndego gh'é tréi làrghi barcoìn a èrco, che ìndican o balòu in çìmma a-a prìmma rànpa de scâe che pòrtan a-o ciàn nòbile. A-i fiànchi de quéste e a 'n'artéssa magiô de âtre barconêe a èrco són in corispondénsa di baloéi tra e segónde e-e tèrse rànpe do scalón.
O scîto do Dûxe
A segónda e tèrsa sâla són decoræ con stùcchi indoæ into stîle rococò che raprezéntan e vìrtù cardinâli, trofêi d'àrme con bandêe, struménti muxicâli e béstie. Inta tèrsa sâla dovéiva êsighe de tapesàie e di aràssi e in sce 'n trofêo d'àrme gh'é a dæta do 1758, consciderâ cómme l'ànno da realizaçión de decoraçioìn de prìmme træ sâle.
A Capélla do Dûxe
O vòrto o l'é tùtto òcupòu da 'na rafiguraçión da Madònna invocâ da-i sànti protetoî de Zêna Zòrzo, Gianbatìsta, Loénso e Benàrdo. A Vèrgine a l'é raprezentâ cómme Regìnn-a de Zêna, coscì comm'a l'êa stæta proclamâ into 1637, intànto ch'a riçéive da dötréi àngei a corónn-a, e ciâve e o scéttro da Çitæ.
O ciàn terén e i cortîli
O cortîle grànde, a ponénte, o l'é mìsso a-o de d'âto da cistèrna grànde e da sâla do moniçionê, e o ne còpia a fórma e-e dimenscioìn, e o l'é circondòu in sce tréi fiànchi da 'n pòrtego co-o vòrto a bótte tegnûo sciù da 'na série de colònn-e che finìscian con capitélli d'órdine dòrico. Inti cànti do pòrtego gh'é 'na strutûa con træ colònn-e uniê fra de lô da 'n architrâve ch'o têgne sciù o vòrto a bótte. O restàoro do 1992 o l'à fæto scrovî, a-e spàlle de colònne inti cànti, 'na sèrie di nìcci a àbside che da sécoli êan stæte muæ. A-o ciàn de d'âto gh'é 'na lögia ch'a còpia a strutûa do pòrtego de sótta, conpréixi i nìcci e-e colònne unîe da l'architrâve inti cànti, co-a diferénsa che-e colònne finìscian con capitélli iònichi in càngio che dòrichi. sinistra|miniatura|250x250px|O cortîle picìn. O cortîle picìn, a levànte, de fórma quadrâta, o l'é lê ascì circondòu in scî quàttro fiànchi da 'n pòrtego tegnûo sciù da colònne dòriche, che fórman con quéllo do pòrtego a vòrto e do cortîle grànde, mìsse in lìnia e unn-e a-e âtre, 'na prospetîva de segûo efètto.
Area
Pe figûe inte træ dimenscioìn, l'àrea l'é definîa cómme a superfìcce totâle de quéllo ògètto, inte sto câxo chi se parliâ defæti de àrea superficiâle.
Pâxo
O ciàn terén e i cortîli
Pe tegnî sciù o vòrto o Vanón o l'à dêuviòu 'n teâ de tiànti de færo, che no se védan perché covèrti da di moìn, fæta da «'n'àsta òrizontâle tangénte in çìmma da pàrte de d'âto da strutûa e da dôe àste diagonâli de rinfòrso fisæ a l'àrva do vòrto». Sta ténica de «ciâve ascôze» a l'é stæta dêuvia da-o Vanón in âtre pàrte do palàçio ascì. miniatura|250x250px|O cortîle grànde. A levànte e a ponénte o pòrtego a vòrto o l'é afiancòu da doî cortîli scovèrti, ciamæ rispetivaménte cortîle picìn e cortîle grànde, fæti lô ascì in stîle convençionâle da-o Vanón.
O salón do Gràn Consèggio
miniatura|250x250px|O salón do Gràn Conséggio. O salón do Gràn Conséggio o l'é a sâla ciù inponénte do palaçio e co-o salón do Consegétto dâ-arénte o l'òcupa tùtto o còrpo centrâle do cazaménto, a-o de d'âto do pòrtego. O salón che se védde ancheu o l'é quéllo sucescîvo a-a ricostruçión do Simone Cantoni do 1778, ma e dimenscioìn, 37 mêtri de longhéssa pe 16 mêtri de larghéssa, són quélle da "grànde sâla" fæta into Çinquçénto da-o Vanón p'achéugge i quatroçénto patrìççi che raprezentâvan o Gràn Conséggio da Repùblica de Zêna. Inte sta sâla chi vegnîva elètto o Dûxe e se ghe tegnîva e rionioìn ofiçiâli do Conséggio da Repùblica, ma se ghe fâva ascì de fèste, di bàlli e di spetàcoli de tiâtro. sinistra|miniatura|250x250px|O vòrto do salón do Gràn Conséggio. L'incéndio do 1777 o l'à bén bén danezòu o ciàn nòbile do palàçio e-e strutûe di saloìn che són stæte rifæte da-o Cantoni l'ànno dòppo. Into salón do Gràn Consèggio o Cantoni o l'à incorporòu e tiòu sciù quéllo che restâva de miâge do Vanón e o l'à covèrto a sâla co-în'inponénte vòrto a padigión de moìn, ch’o l'aregòrda a cænn-a de 'n bàrco inversòu, in sostituçión da covertûa de légno de prìmma. Pe contrastâ l'aoménto do péizo do nêuvo vòrto l'é stæto fæto a faciâta neoclàscica in sce Ciàssa Mateòtti, e quæ colònne gh'àn a fonçión de contrafòrti pò-u salón dâ-arénte. Ma inti ànni i sponcioìn in scê miâge àn provocòu di dànni e 'na scugiæla da faciâta neoclàscica, e quésto o l'à caozòu l'indebolîse di vòrti di saloìn do Gràn Conséggio e do Consegétto. A consolidaçión de ste strutûe chi a l'é stæta fæta into restàoro do 1992 con l'inseriménto de tiànti d'âsâ inti sototéiti e inte miâge. miniatura|274x274px|L’Alegorîa do Comèrcio di Lìguri do Giöxèppe Îzoa. Drénto o salón o l'é tùtto decoròu in stîle neoclàscico e caraterizòu da l'alternâse di coî di màrmi e di fìnti màrmi de stùcco lùcido, inti nìcci dónde gh'é 'na série de stàtoe de stùcco. Sórvia e colònne gh'é a baléuistra e sórvia quésta, in corispondénsa de colònne e di costoloìn do vòrto, 'na série de cariàtide de stùcco travàggio do stucatô ticinéize Carlo Luca Pozzi co-a colaboraçión de Alessandro Bolina e de Bartolomeo Fontana, aotô ascì de decoraçioìn do vòrto.
Da-o restàoro do 1992 a-a giornâ d'ancheu
Into 2001 into Pâxo s'é tegnûo e rionioìn do vèrtice do G8 de Zêna.
Àrpi Lìgüri
E Àrpi Lìgüri (Àrpi Lìgü(r)i in arbenganeśe o Àrpe Lìgü(r)i inta varietè castreveïna e erléśe, Orpe Ligüri in garescìn, Olpi Lìgüri, o Figune in urmeàscu), sun quella sudivixùn de l'arcu arpìn ch'a ne custituìsce a parte inisiàle e ch'a se tröva ai cunfìn fra e regiùi du Piemunte, da Lìgüria e de Àrpi Màrittime (Fransa).
Valichi
miniatura|A Colla de San Giacumu|left miniatura|U Passu du Tanarèllu vistu daa Sìmma Ventuśa|right miniatura|A Buchetta d'Autà|left miniatura|Vista da stradda a l'autessa du Zuvu de Tuïàn|right
Vàlli
E prinsipàli vàlli inte Àrpi Lìgüri e sun:
Clascificasiùn
U numme Àrpi Lìgüri u cunpaìsce pé a prìmma votta inte l'ànnu 1926, quande a vegne adutâ pé indicà a parte ciü a punente de Àrpi Marittime, düànte u IX Cungressu Geugraficu Italian. Autri nummi peò l'éan stâiti śa preśentâi pé identificâ stu tòccu da cadéna, u l'è in eśempiu a denuminasiun "Arpi Marittime de Punente", dövöâ da Pietro Gioffredo inte l'Öttusentu.
Lâghi
miniatura|265x265px|U Lâgu de Ośeja vistu dâa Rocca du Falò Inte Àrpi Lìgüri nu sun preśenti lâghi natüàli de grandi dimensciùn. Ghe sun di lâghi picenìn de uïgine carscica inte muntagne de vàlli munregaléśi: u Lâgu de Möje, u Lâgu di Biecâi e u Lâgu Rataïa inte l'auta valle de l'Élleu. Se trövan pòi u Lâgu da Brignöa e quellu da Raschêa ai pèi du munte Mungioje a setentriùn e u laghéttu du Marguarèis suttu a punta de stu munte. Inte l'Auta Valle du Tànaru gh'è u Lâgu du Pìssu, vixin au Pissu d'Urméa; Fin a l'ininprinsìpiu da stèi se preśentan cuvèrti de neve, mentre sulitamente versu a fin da stagiun cauda sun cunpletamente sciüti.
Refüxi arpìn
Per rende ciü fassile l'escursciunismu e a salìta fra e punte arpine sun stâiti creâi diferenti refüxi e bivàcchi arpin, fra sti chi ghe sun:
Caraterìstiche generàli
Passâ a Còlla de San Benàrdu (a Garésce), auta 957 m, u paesaggiu u se fà deciśamente ciü arpìn, süpeàndu i 1500 m cu-e sìmme du Galé (1708 m) e du Munte Dübàssu (1545 m), du munte Armétta (1739 m) e de quellu da Guardia (1658 m). A punente da còlla de San Benàrdu de Mendàiga (1263 m) a linea de cunfin fra u bacìn lìgüre e quellu padàn se ìssan au de surva di 2000 m, fin aa sìma du Munte Sciacarê (2201 m), a ciü auta de tüttu u setùre inperiéśe.
Cunfìn
Intu XIX seculu u limite fra e Àrpi Lìgüri e quelle Marittime u l'éa cumunque stâitu rapreśentâu da Còlle de Tenda, scicumme che u sepâa due śone carateriśâe da furme e anbienti diferenti: a punente ciü aute e inpervie, mentre a levante ciü dûsi.
Clascificasiùn SOIUSA (dâu 2005)
Preàrpi Lìgüri
Àrpi du Marguarèis
Parchi e riśerve
E śone prutètte che ghe sun aùa inte Àrpi Lìgüri sun u Parcu natüâle du Marguarèis, in pruvinsa de Cuni, Parcu natüâle regiunàle du Brìccu Tana, in Val Burnia, e u Parcu natüâle regiunale de Àrpi Lìgüri, istituìu da pòcu, in pruvinsa de Inpeia.
Cunfìn
Stu munte chi u l'è da tantu tenpu ricunusciüu a livellu geulogicu cumme u lìmite fra e dui clascificasiùi, pròpiu pé e e carateristiche diferenti di dui nuclei arpìn. Dau làttu a levante, quarchedün u vegheva inti tenpi passâi ascì u cunfìn ciü spustâu, pe quarchedün da individüà cu-u Briccu du S-ciàvu, mentre pe autri cu-u Zuvu de Santa Giustina, ancöi parte de l'Apenìn Lìgüre, dìtu asci senplicemente Còlle du Zuvu.
Caraterìstiche generàli
Au de sà da sìmma du munte Saccarellu (o Sciacarê), u sparti-àigua u se deràmma in diferenti diresiùi, versu sud-est e, dòppu a depresciùn du Pàssu de Colla Ardènte (1586 m), se ìssa ancùa surva ai 2000 m cu-a sìmma Màrta (2136 m), u munte Grai (2012 m) e u Munte Prìa Veggia (2038 m). Ultrepassâu l'inpunente cuntrafòrte ruciuśu du Munte Turàggiu (1972 m), u chìna in breve tènpu versu Vintimìa. A segunda cadena a se destàcca daa vixìna Sìmma Missun (2356 m) e se svilüppa pe na dexìna de chilòmmetri versu est, includèndu il masìcciu isulâu de l'arpe de Cuxe (1907 m). Ina terza cadena as e destacca dâu grùppu du Sciacarê in diresiùn sud-punente e, doppu u munte Munega (1882 m), u và versu u munte Bignùne e a còsta de Sanremmu.
Türismu
E Àrpi Lìgüri l'an nümeùśi inpiànti da scì. Intu gruppu Mungioje-Mundulé gh'è u cunplessu sciìsticu du Mundulé Ski, ch'u ünisce e stasiùn de Artexîna, Prâu Nevuśu e Frabùśa Survàna, pe 'n tutàle de 130 km de pìste pe disceśa e fundu. miniatura|263x263px|E piste da scì de Garesce 2000 aa stèi U conprensôju du Parpajun se svilüppa invece inta śona du munte monte Alpet e u cunprende i inpianti de San Giacumu de Ròburent e Sèra de Pampaâu. Au setentriun du Briccu Mindìn se trövan quelli de gli Viûa San Grée, mentre in scia Còlla de Caśottu, a levante du Munte Anturòttu u gh'è Garesce 2000.
Autri inpianti sun quelli de Luïśìa Munte Pigna, raśunśìbile da 'na cabinuvìa a partì dâe terme de Luïśìa, ciü, intu versante lìgüre due sciuvìe e ina seggiuvì a Mùnexi de Triöa, ai pei du Munte Saccaellu. Sta parte da cadena arpìna e càśśe, in parte, inta Riśèrva Gianca de Limùn.
Stòia
Doppu a fìn de l'Inpéu Rumàn de Punènte a śona Àrpi a l'éa stâita cuntéśa fra i biśantìn, ch'i l'axevan fâitu ina linea de diféśa in sa drîta idrugràfica da s-ciümâia du Tànaru, e i Lungubardi, che chinàndu dâa Cianüa Padàna riuscèndu a cunquistà Śéna. Intu periudu de l'Autu Mediuévu a regiun a l'éa stâita interessâ dâe scurerìè di Saracéni, che fosci intu X seculu se inséddian in serte lucalitè, cumme a Barma du Messê e a Tùre de Bàrchi, intu cumüna d'Urméa. Sti li sun poi stâiti debelâi da 'na séie de canpàgne purtâe avànti da Guglièlmu I de Pruvensa.
Lâghi
Estisten dui lâghi artifisiàli: il Lâgu de Ośeja in Val Burnia e u Lâgu de Tenarda, ai cunfin fra di Triöa e Pigna.
Caraterìstiche generàli
A l'autessa da Punta Marguareis in autra dursàle u se destacca versu levante, sta lì a delimita a l'auta valle du Tànaru, dunde sun scituâi u munte Mongioie (2630 m), ciü u Pìssu d'Urméa (2476 m) e u munte Anturòttu, andàndu versu Garésce (2144 m). Da st'inpurtante linea de cunfin fra u basìn lìgüre e quellu piemuntéśe, ch'a scùre pe squâxi 50 km, partan sèrte valli segundâje, cunusciüe ascì cumme "valli muntregaléśi": a valle du Caśòttu, Élleru, Cursàja, maudagna e Ruburentèllu. Ascì a vale du s-ciümme Mòngia, scituâ ciü a levànte a l'è cunsciderâ pàrte de vàlli munregaléśi. In sce créste sparti-àigua fra ste valli chi se vèrbenautre sìmme de nutevuli dimenmsciùi, cumme u munte Mundulé (2382 m) e u munte di Baussetti (2002 m).
E Àrpi Lìgüri sun e sule dunde u làttu internu de l'arcu arpin, vutâu versu a cianüa Padàna e u làttu esternu, vutâu versu u Mâ Lìgüre, sun pé a magiurànsa intu teritòiu italiàn.
Clascificasiùn
Intu fratenpu studiuxi eurupèi cumme Friedrich Umlauft o Karl August Zehden, cunscideàvan śa e Àrpi Lìgüri cumme u primmu gruppu da cadena, destacâu dâ quelle Marittime cu-e quâli cunìna a punente, in curispundensa da Colla de Tenda.
Stòia
Stu setû u l'é poi divegnüu teàtru de inpurtanti uperasiùn de guèra culigâe cu-e canpàgne d'Italia de purtâe avànti da Napuleùn Bunapàrte, cun scuntri fra ee truppe franseśi e quelle austrìache-piemuntéśi, scuntri ch'i portan ascì aa custrusiun de furtificasiun e trincee. Püe intu periudu da Rexistensa i paiśi de muntagna de l'entrutèra l'àn vistu cunflitti armâi fra i partigiâi e i naśśi-fascìsti.
Caraterìstiche generàli
Dâu colle de Cadebùna u prufili urugràficu u cumensa a isâse man man, pü restandu au de sutta di 1400 m.sl.l.m. Inte stu tràttu denuminâu Savuneśe-Finaleśe e sìmme ciü aute sun u Muntre Carmu de Löa (1386 m), u Munte Settepàn (1386 m) e u Brìccu de l'Agnelìn (1335 m).
Türismu
Vista a natüa carscica e Àrpi Lìgüri sun rìcche de grotte natüâli, tante de ste chi auv̂erte au pübbricu. Inta Rivêa de Punente se ponan vixità e gròtte de Bòrśi e Vêéssu e quélle de Tuïàn. Inta śona munregaléśe l'è puscibile amïà e gròtte du Caudàn inta val Maudagna (cumüna de Frabùśa Suttana) e e gròtte de Busséa inta val Cursàja (cumüna de Frabùśa Survana), ciü gròtta di Dossi inta cumüna de Villanöva de Munduvì.
Cunfìn
Segundu a SOUISA e Àrpi Lìgüri sun ina sesiùn arpìna a parte, cuntegnüa inta "sesiùn 1" ch'a fà parte de Àrpi du Sud-punènte. I lìmiti mascimi da cadéna sun, a levante u Còlla de Cadebùna (dìtu ascì "A Buchetta d'Autà"), ch'u segna a nàscita da cadéna di Apenìn, mèntre a punente u se tröva u Còlle de Tenda, che e divìdde dae Preàlpi de Nìssa e dâe Àrpi Marittime. sinistra|miniatura|242x242px|Vista in scia Colla de Tenda Segundu a Partisiùn de Àrpi, e Àrpi Lìgüri e sun in grùppu de Àrpi Marittime e ciü preciśamente sun a frasiùn ciü a punente de ste chi, esendu indicâe cumme gruppu "1a", nu esendu difatti ina sesiùn destacâ. I cunfin traciâi sun i mèximi, ma u Còlle de Tenda nu segna ciü u cunfin fra dui sesiùi, ma fra dui gruppi, truvànduse au de là de stu li Àrpi du Varu (gruppu "1b").
Stòia
sinistra|miniatura|267x267px|A Barma du Messê miniatura|A Tùre de Barchi vista da sud A śona de muntagna de Àrpi Lìgüri a l'è stâita abitâ fin dâa preistòia, cumme prövan i diferenti repèrti archeulògici rinvegnüi inte tüttu u grùppu arpìn. In épuca pre-rumana se ghe stansian e pupulasiùi de tribù lìgüri (màscima i Ingàuni, i Inteméli, i Sabàssi e i Viagénni), purtando ascì a so lengua, restâ ascì inti nommi de serti posti. Inte śone culucâe a in autessa ciü elevâ sun ancùa aaù preśenti tipulugìe de edifissi e de òpere tradisiunàli, culegâe aa vìtta in arpéśśu, cumme e àrme (termine ch'u và a indicà in ripàru sutta a 'n sperùn de prìa), e séle, lucàli destinâi aa cunservasiùn du furmaggiu e caśèlle, tipici ripài in pria, cu-e müàie a seccu dövöâe dâi pastù düante a stagiùn estìva e cumme redòssu pe i atressi agriculi. Aa cultüa pasturàle l'è ascì ligâ a viabilitè pedunàle tradisiunàle, üśâ nu sulu pé raśunse i diferenti sentri abitâi muntàni, ma ascì pé a tranśümànsa versu a Rivêa de Punènte o versu a cianüa. Quarcün de sti camìn van a ripïà e vie de cumünicasiùnrumàne o prerumàne.
Türismu
Sti munti chi sun fra l'autru atraversâi da Via da Sà, che dâu paiśe de Limun, atraversu a Còlla di Scignùi e Mùnexi, a rîva fin aa Rivêa de Punente: u percursu, interesante pe i pasàggi carscici e a vegetasiùn du Bòscu de Navette (Üpéga), adattu ascì a êsse percursu in biciclétta.
Au mèximu moddu a s'è si svilüpâ a risetivitè ligâ ae belesse du paesaggiu, asemme a l'escursciunismu e a l'arpinismu: stuïcamente afermâe e lucalitè da Còlla de Nava, d'Urméa e de Garésce, ma a ste chi se afiàncan ancöi quelle de l'Auta Burnia (Caïssan, Meïaudu, Ośeja e Bardenei) e de l'Auta val Tànaru (Briga Auta). Inpurtanti da mensciunà ascì Mendaiga, inte l'Auta Val Aròscia, a pòchi chilòmmetri dâa statàle 28 Inpeia-Nava-Seva e u Colle du Gaêśśu, mêta panuramica raśunśìbile dâa frasiun de San Benardu de Mendaiga e da Nava. Fra e śone ciü frequentâe dâi apasciunâi de l'aânpicâ spurtìva u gh'è Finâ, che śà a partì dâi ànni Setanta puxéva uffrì tantiscime vìe de salìtta cun ciü gràddi de dificultè.
Inti ürtimi anni, ascì pe via de l'incimentu da risetivitè türistica e alberghiéra da rivêa, in parte pe u cuscì dìtu svilüppu du türismu enugastrunòmicu, serte lucalitè de l'entrutèra de Inpéia sun diventâe mête pe türisti cumme Triöa, U Dussêu, Puntedàsce, Dussaiga, A Ruchetta, Pigna e Avrigâ.
Sentê e Aute Vie
U sparti-aigua ch'u parte dâa Còlla de Cadebùna, u pàssa pe u Munte Saccarellu e u rìva a Vintimïa u l'è percursu da seṡṡe de quaântaquàttru tàppe de l'Auta Via di Munti Lìgüri, pe in tutàle de squâxi 167 km.
Ina votta a gh'éa ina stradda, cunusciüa cumme stradda Maênga o Maênca, ch'a culegâva a sitè d'Inpeia cu-i auti pasculi da Colla de Tenda e cu-u Marguarèis. Sta li prubabilmente a passâva pe u Munte Munega e raśunśéva u munte Saccarellu pe pruseguì inta Valle du Roja fin aa Colla de Tenda. U primmu trattu (da Inpeia au Saccarèllu) u l'è ancöi percuribile ünendu i tragitti de ciü sentê, de suvente aùa asfaltâe, a pàrte u tràttu fra Mùnexi e u Saccarellu. U segundu tòccu, fin a Limùn u l'è a sêde de 'na stradda in tenpu miltàre custruìa primma da sgunda guèra mundiàle. Aù l'è stâitu recupeâu e auv̂ertu au pübbricu, grassie a in prugettu finansiâu da fundi eurupèi de interesse pe trei pruvinse (Cuni, Inpeia e e Arpi Marittime) e trei regiun (Lìgüria, Piemunte, Pruvensa-Arpi-Còsta-Aśürra), cu-u scòppu de metì in culegamentu pe fin türistici ste śone de muntagna.
In sentê de particulàre interesse u l'è u cuscì dìtu Sentê di Arpìn, custruìu dai arpìn primma da segunda guèra mundiàle. I pasaggi sun de lungu scavâi inta prìa o custruî a sbâsu, in moddu da cunsentì u trànxitu di müi in següéssa. Doppu u cunflittu u l'éa stâitu abandunâu, ma ancöi serti tratti sun turna percuribili, grassie ascì a l'installasiun de tratti de corda de metàllu, inti ürtimi tenpi, peò, ghe sun stâiti ascì muvimenti franuśi ch'i l'an svilüpâu grossi danni au percursu.