cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islamabad
Islamabad (Urduاسلام آباد Islāmābād) a l'é da-o 1967 a capitâle do Pakistan co-ina popolaçion de 1.014.825 abitanti.
Il melangolo
Il melangolo a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a sò sêde inta Stràdda de Pòrta Soprànn-a, into sestê do Meu.
Islamabad
A l'é stæta progetâ e costroîa tra o 1961 e o 1966 sotta a supervixon de l'architetto grêgo Kōnstantinos Apostolou Doxiadīs pe rinpiasâ Karachi comme capitâle do stato, arente a-a çitæ de Rawalpindi (capitâle provizöia do Pakistan tra o 1959 e o 1967).
Il melangolo
Stöia
A câza editôa a l'é stæta fondâ into 1976 da-o Carlo Angelino e da l'Elio Gioanola, di profesoî a-o dipartiménto de filozofîa de l'Universcitæ de Zêna chi gh'àn dæto da sùbito 'n indirìsso editoriâle bén bén caraterizòu, insémme a tréi studénti: l'Adolfo Beverini, o Vittorio Bo e o Renato Sartoris. O nómme çernûo pi-â socjêtæ o vêgne da quéllo, prinçipalménte leterâio, di çetroìn amâi, in particolâ minsonæ da l'Eugenio Montale inta sò Elegia di Pico Farnese.
Bolchi
Ecunumia
Cumme p’l j’oto fṛâziui d’ Ulmèa èl gènte i vivèvo d’ agṛicultüṛa è d'alevamentu. A Cōlla d’l Pṛiun ṛ’eṛa štô d’lungu èl possu p’l a Val Pennavaire (velso Nês̅c̅in), è Bolchi l’era in pōštu ‘d sušta p’l i fṛuštee.
Il melangolo
Stöia
Into 1989 i fondatoî do Melangolo àn çedûo a l'Einaudi o 51% de partecipaçioìn, co-a câza editôa ch'a l'é coscì anæta aprêuvo a-i fæti de quélla socjêtæ, intrâ pöco dòppo into grùppo Elemond. A ògni mòddo za into 1996 i doî sòcci fondatoî restæ inte l'inpréiza, l'Angelino e o Sartoris, àn tórna acatòu a quöta ch'àivan çedûo e Elemond, con l'agiùtto de 'na dêxénn-a de amîxi cómme o Roberto Cerati, ecs diretô comerciâle de l'Einaudi, o Francangelo Scapolla, stanpòu con Microart's e editô con Le Mani, e o Francesco Casà, 'n ecs manager ch'o l'àiva pigiòu a càrega de diretô editoriâle. A câza editôa, coscì ricostitoîa, a l'é stæta pertànto rinominâ o Nuovo Melangolo.
Bolchi
Geịs̅c̅ịe è cap’latte
• Geịs̅c̅ịa dâ Madōnna del Colmine: a s’ tṛöva ntâ bulgô Geịs̅c̅ịa, edificô a paltia dal 1751, è ṛ’ô ‘n štile ch’ u funde l’alchitetüṛa figuna cun qualla piémuntèsè.
Il melangolo
Publicaçioìn
Il melangolo o cûa a publicaçión de sàzzi in sce vàrie matêie, cómme filozofîa, antopologîa, antighìstica e letiatûa, a ògni mòddo co-ina fórte specializaçión in sciâ filozofîa. Dæto ch'o l'à publicòu, de média, ciù de 10 volùmmi a l'ànno, inta clascificaçión de l'ISTAT o vên conscideròu cómme 'n editô de grandéssa média.
Bolchi
Geịs̅c̅ịe è cap’latte
Ṛ’ê štô ar’n’giô ina pṛimma vōta ‘ntl 1845 duppu èl pasoggiu dî fṛanzeịs̅c̅i. ‘Ntû 2017 gṛazie a l'aiüttu dî res̅c̅identi i sun štoi ar’ngịoi èl chivèltu è ‘l campanin, dṛentu ṛ’ê ben cun’sèlvô.
Il melangolo
Publicaçioìn
Tra i lìbbri de sucésso publichæ da-a câza editôa se pêuan aregordâ e Lezioni di Heidegger e Il concetto di Dio dopo Auschwitz de l'Hans Jonas e Conde e Le voci do Claudio Magris. A produçión editoriâle a l'é articolâ in sce vàrie colànn-e, co-e sêi ciù inportànti chi són: Nugae, arecugéita de lìbbri da portâ inta stàcca, Lecturae, formâ da òpere crìtiche e leterâie, Opuscola, dedicâ a-a filozofîa, Opera, ch'a l'arechéugge de lóngo òpere filozòfiche ma pò-u ciù contenporànie, Kum!, òpere do penscêo eoropêo d'ancheu repigiæ da-o festival de Ancónn-a co-o mæximo nómme, e a Filosofia della formazione, dedicâ a sta disciplìnn-a chi. Gh'é ascì 'na colànn-a dedicâ a têmi ò outoî ligùstichi, ciamâ Melangolo Genova.
Bolchi
Geịs̅c̅ịe è cap’latte
‘Ns’ l’autoa u j’è èl quoddṛu dâ Beata Velgine d’l Colmine cịü’ èl quoddṛu d’ l'Assunta del pitua tiṛinese Carlo Morgari. Fin a j’ oggni ’60 del 1900, quon’ chè ṛ’ê štô foccia a növa geịs̅c̅ịa a Bṛeu, ṛ’eṛa d’lungu štô duvṛô.
Il melangolo
Publicaçioìn
Pe de ciù, Il melangolo o cûa a publicaçión de dôe revìste de lóngo de filozofîa, sàiva a dî Eldos, dirètta da l'Angelino, e Estetica, dirètta da-o Massimo Cacciari, tùtte dôe a cadénsa semestrâle.
Bolchi
Geịs̅c̅ịe è cap’latte
A canugnia ṛ’ê štô foccia ‘nvece giuntendu a ṛa paruchioa ün'otṛa cap’latta dapè ch’ ṛ’eṛa d’ urigine dû ‘700.
Famìggia lengoìstica
Famìgge de Estrêmo Levànte, Micronézia, Melanézia de levànte e Polinézia
Inte l'Estrêmo Levànte gh'é a segónda famìggia a-o móndo pe nùmero de parlànti, sàiva a dî quélla sinotibetànn-a, e quélla ch'a conprénde ciù léngoe in asolûto, ö sæ a famìggia oustroneziànn-a. Chi de sótta gh'é a lìsta de famìgge generalménte acetæ difûze inta región:
Castelnuovo Scrivia
Architetûe civîli
thumb|270px|Castelnuovo Scrivia, pòrta do Palasso Pretòrio|centro
Famìggia lengoìstica
Famìgge de l'Oustràlia
miniatura|250x250px|Sudivixón pama-nyunga de léngoe de l'Oustràlia Segóndo numerôxi outoî, in sciâ fìn tùtte e léngoe oustraliànn-e són lontanaménte inparentæ fra de lô, aprêuvo a-o relatîvo stâto de izolaménto de l'Oustràlia da-e regioìn da-arénte. A riçèrca in scê léngoe oustraliànn-e a riconósce 'n nùmero de léngoe ch'o và da 228 a 262 co-a ciù pàrte de ste chi, ciù ò mêno 160, ch'a fà pàrte de 'na famìggia filogenética ch'a l'é stæta bén identificâ, ö sæ a famìggia pama-nyunga. O rèsto de léngoe o l'é spartîo tra 'na dêxénn-a de famìgge ciù picìnn-e, co-a meitæ de ste chi ch'a l'é in realtæ formâ da 'na sôla léngoa izolâ. A ògni mòddo, no gh'é de prêuve segûe in sce 'n ligàmme tra tùtte e léngoe oustraliànn-e, aprêuvo a-o fæto che-e técniche da lengoìstica stòrica fonçiónn-an bén sôlo pe ténpi de diversificaçión de quàrche milénio. No gh'é dónca a seguéssa che tùtte e léngoe oustraliànn-e séggian in sciâ fìn inparentæ, scibén ch'a l'é 'na congetûa asæ raxonâ. A clasificaçión de bâze de léngoe oustraliànn-e a l'é dónca quélla indicâ chi de sótta:
Famìgge de Nêuva Guinêa e Melanézia de ponénte
miniatura|250x250px|Difuxón de léngoe papoànn-e A Nêuva Guinêa a l'é región co-a ciù grànde diverscitæ lengoìstica a-o móndo, co-in nùmero de léngoe parlòu into sò teritöio ch'o l'é stimòu tra 750 e 900. No gh'é 'n acòrdio conplêto in sciô nùmero de diferénti famìgge e o travàggio de conparaçión o l'à rivelòu che o nùmero de unitæ filogenétiche vàlide identifichæ o l'é grandìscimo, raxón pi-â quæ e léngoe papoànn-e no pêuan êse conscideræ cómme pàrte de 'na sôla famìggia. Scibén che vàrri outoî àn sugerîo che in sciâ fìn tùtte e léngoe da región són da consciderâse inparentæ fra de lô, no l'é stæto poscìbile dimostrâ sta teorîa chi in mòddo sodisfacénte aprêuvo a-a diverscitæ spropoxitâ ch'a gh'é tra i lengoàggi da zöna.
Conscideràndo sôlo e famìgge da l'indentificaçión segûa e consolidâ, inta Nêuva Guinêa ghe saiéiva ciù de 60 famìgge lengoìstiche (védde prezénpio a clasificaçión do World Atlas of Language Structures ); co-ina dozénn-a de quéste ch'a l'é formâ da 'na sôla léngoa izolâ e o rèsto ch'o l'é in de famìgge ciù gràndi. L'é poscìbile che in realtæ o nùmero de famìgge consolidæ o ségge ciù contegnûo, cómme o l'é stæto sugerîo inte clasificaçioìn de Ross e de Wurm, ma a-o moménto no gh'é de acòrdio inte quéste teorîe. O Greenberg o l'à teorizòu che-e famìggie lengoìstiche da Nêuva Guinêa séggian 'n sotogrùppo geneticaménte vàlido drénto a-e léngoe ìndo-pacìfiche, ma sta clasificaçión chi a l'é asæ teòrica e a l'à riçevûo de fòrti crìtiche.
Famìgge de l'América
E léngoe parlæ inte Amériche són fòscia unn-a de àree ciù controvèrse da clasificaçión filogenética de léngoe. Gh'é defæti vàrie propòste de clasificaçión, che vàn da ciù de sètte dozénn-e de unitæ filogenétiche a sôlo træ unitæ inte tùtto o continénte.
Famìgge de l'América do nòrd e do céntro
miniatura|250x250px|Màppa lengoìstica de l'América do nòrd O prìmmo travàggio abàsta conplêto in sciâ clasificaçión de léngoe de l'América setentrionâle o l'é stæto realizòu da-o John Wesley Powell, ch'o l'à riconosciûo ciù de çinquànta grùppi filogenétichi. L'Edward Sapir o l'à pöi fæto de propòste no goæi condivîze che pórtan a amermâ o nùmero de sudivixoìn, amiàndo de identificâ e relaçioìn tra i grùppi za definîi da-o Powell. Quarchedùnn-a de propòste efetoæ da-o Sapir a l'à avûo o consénso da comunitæ scentìfica ma, a ògni mòddo, a ciù pàrte da sò teorîa a l'é stæta in sciâ fìn refuâ. 'Na clasificaçión ciù conservatîva, bazâ in sce quélla de Powell e co-e prêuve d'ancheu disponìbili a riconósce i grùppi elenchæ chi de sótta:
O travàggio de paragón in sce ste léngoe chi o poriéiva portâ a 'na riduçión do nùmero de grùppi, scibén che quéste òperaçioìn de riçèrca de ligàmmi tra famìgge consolidæ són conplichæ da relaçioìn tra i grùppi asæ sotî e da poscìbili ligàmmi che de sòlito són discutìbili e inçèrti.
Superfamìgge propòste
De sòlito o nómme de famìggia lengoìstica o l'é riservòu a 'n grùppo de léngoe ch'o l'à 'n ligàmme e 'n'òrìgine stòrica comûne e ch'a no l'é controvèrsa. In generâle, quànde o travàggio di lengoìsti a l'é arivòu a elaborâ a ricostruçión de quàrche migiæa de pòule da pröto-léngoa òriginâia, se diciâra sénsa dùbio che quélle léngoe fórman 'na sôla famìggia. I paragoìn archiològichi e-e specolaçioìn lengoìstiche e statìstiche sugerìscian che i antenæ ricostroîi inte sto mòddo chi remóntan a no ciù de 5-7.000 ànni into pasòu. Pe perîodi de diferenziaçión ciù lónghi, o cangiaménto lengoìstico o l'é tànto profóndo chi-â parentêla genética a peu êse difiçilménte trovâ ò dimostrâ (scimilménte a-e prêuve de parentêla genética tra persónn-e de famìgge biològiche che pêuan êse aplichæ sôlo a sogètti ch'àn 'n ligàmme stréito).
A ògni mòddo, a 'n livéllo ciù âto de quéllo de séncie famìgge lengoìstiche, són stæte atrovæ de somegiànse izolæ che perméttan de ipotizâ che numerôze de famìgge lengoìstiche consolidæ possan êse ragrupæ inte de macrofamìgge ò de superfamìgge provizöie, dêuviàndo di scistêmi mêno conplèsci da ricostruçión de pröto-léngoe. Vàrri lengoìsti àn propòsto de ragrupâ e famìgge lengoìstiche inte de superfamìgge, spésse vòtte in sciâ bâze do método elaboròu da-o Morris Swadesh. Nisciùnn-a de quéste clasificaçioìn a l'é però anpiaménte acetâ cómme ragrupaménto filogenético de léngoe méntre, pe cóntra, famìgge cómme quélla amerìndia, papoànn-a, oustraliànn-a, khoisànn-a e paleosiberiànn-a són spésse vòtte dêuviæ cómme ragrupaménti de tîpo escluxivaménte giögràfico pe vàrie famìgge picìnn-e con quàrche caraterìstica in comûne. Tra e superfamìgge propòste gh'é:
Léngoe izolæ
'Na léngoa izolâ a l'é 'na léngoa naturâle pi-â quæ no l'é stæto dimostròu nisciùn ligàmme co-în'âtra léngoa vîva ò mòrta. Prezumibilménte, 'na léngoa izolâ a l'é 'na léngoa ch'a no l'apartêgne a nisciùnn-a famìggia lengoìstica in sénso stréito, eséndo l'ùnico ménbro da pròpia. Prezénpio, tra e léngoe izolæ gh'é l'Ainu, o Bàsco, o Burushaski e o Sumêro. Gh'é pöi vàrie léngoe izolæ inte Amériche, cómme prezénpio o Mapuche, parlòu inte l'América do Sùd, o Purepecha, parlòu in Méscico, e o Zuni, parlòu inti Stâti Unîi.
Léngoe izolæ e squæxi izolæ
Gh'é ascì de léngoe che són diventæ di izolæ inte ténpi ciù modèrni aprêuvo a-a sconpàrsa de tùtte e âtre léngoe da pròpia famìggia.
Bolchi
Geịs̅c̅ịe è cap’latte
• Geịs̅c̅ịa növa d’ Bolchi-Nasagò, dedicô aṛa Madōnna del Colmine, ṛ’ê štô foccia ‘nt ‘l 1961 ‘n štile mudelnu.
Famìggia lengoìstica
Léngoe di ségni
L'elénco chi de sótta o conprénde e prinçipæ famìgge conosciûe de léngoe di ségni:
Gh'é pöi de léngoe di ségni izolæ:
Bolchi
Geịs̅c̅ịe è cap’latte
• Cap’latta d’l Immaculô Cunceziun, a s’ tṛuvova ntâ Bulgô d’ Vilaṛattu, foccia ‘ntl 1807 a s’ è drucô ‘n seguitu all'abandun dâ zōna, u s’ cunselva sulu èl quoddṛu del pitua ulmioš-cu Eugenio Arduino, ch’ u rafigüṛa a Velgine Maṛia è zöö cunselvô ‘n Bolchi Geịs̅c̅ịa.
A Tûre d'Bolchi
A tûrè d'Bolchi (o Tûre d'i Saras̅c̅î), ṛè 'na fultificaziùn a bôse runda d’ urigine antica d’ pṛea d’ l’ pōštu tignüa ‘nsèmmè daṛa cauzina, au ṛ’ê ‘ncù ota 9 metṛi. tra a fin d’ l VIII è ‘l p’ṛ’nzippi dû IX seculu cuntṛa i saṛas̅c̅î, cun u šcōppu d’ vago p’l tempu, daṛa lunʒi, l’arivu dî saṛas̅c̅î ch’ i vignivo dal Moa Ligure.
Èl cà
Èl faciodde i n’han pà tonte f-nèštṛe s’ i dan vèlsu nord, ‘n-t-lmentṛe qualle ch’ i dan a sud j’han i puʒöi è d’l gṛōsse f-nèštṛe p’l pèa šfṛütoa cịü’ ch’ u s’ pō’ a lüḷs̅c̅è dû sua.
Vîe d’cumunicaziun
Èl bulgoi (ulmiošche è garaššine) i sun s’lvî da ṛa via sulu da ṛa polte del cumün d’ Ulmèa, gṛazie a ina via d’l chèru, ch’ a possa dapè a u Rian d’ Bolchi.
Feruvîa Turìn-Sann-a
miniatura|Pònte in sce u Stüa de Demùnte a Fussàn A Feruvîa Turìn-Sann-a (ascì Feruvîa Turìn-Savuna), a l'è 'na linea feruvîaria italiana, che (cunscideàndu ascì u tòccu dismessu frà Çeva e Brà, inaugürau in tu 1874) a rièntra fra e ciü véggie pé dàtta de custrusiùn. A tràtta a nàsce cùmme rizultàu de diferènti fàxi custrutìve, che e vàn da u 1933, cun l'avertüa du binàiu dùggiu pé Fussàn, e u 1954, pé vìa de l'inaugurasiùn du pàssu de L'Atè.
Stòia
A linea uttuséntésca pé Sann-a a l'éa stàa inauguràa in te l'ànnu 1874 e a l'éa custituìa da u pércursu pé mézzu de Ferrania, San Giuxeppe, Çeva, Bastia de Munduvì, Cherasco, Brà, Cavallermaggiore, Carmagnola, Trofarello. Da Bastia a se destaccàva a diramasiùn c'a pasàva da Munduvì Breo, Ciànfei, Cuneo Gesso e a-a fìn Mondovì Alticiàn e Cuneo Alticiàn. In te l'ànnu 1888 vegne ativàu u tòccu de feruvîa fra Carmagnola-Brà pé acucià u pércursu e satà e lucalitài de Racconigi e Cavallermaggiore.
In ti prìmmi ànni du növeséntu i cumènsan i travàggi pe custruì a variànte cùn u binàiu dùggiu fra e tràtte de Çeva-Mondovì e de Alticiàn-Fussàn, in te quést ùrtima stasiùn duveiva poì culegàse pé inèstu a linea feruvîaria rizalènte a prìmma de l'unitæ italiana Turìn-Cuneo, andandu a integrà ascì a pre-existènte tranvîa da Fussàn a Munduvì-Villanöva.
A custrusiùn da a variasiùn a l'è stàa terminàa sulamènte ai inissi di ànni trènta, scicumme che a növa infrastruttüa a cunprènde ascì a lònga galerìa de Vicoforte e a növa stasiùn de Cuneo, c'a a prezènta a cunfurmasiùn du ciàssa a furma de létera "Y", fùrma pià da a stasiùn de San Pê d'Ænn-a (Zena), questu u vegniva a custituì a növa variànte preferensiàle pé i culegamènti fra a regiun Piemunte e regiun Ligüria.
A tràccia uriginària custituìa da i tòcchi fra Carmagnola e Brà e fra Brà e Çeva, zà eletrificàa perdeiva prugrescivamènte inpurtànsa ascì pé esse a binàiu unicu, cun in andamèntu cuntòrtu e ina veluxitài màscima ridòtta e limitàa, cun ascì 'na luntanànsa dae lucalitài 'traversàe. Dòppu a cunversciùn a curènte cuntìnua, atùrnu au 1970, u tràttu uriginàiu u supravìve fìn a-a devastasiùn causàa da l'aluviùn du 1994 che a l'ha s-ciappàu i diferènti pònti in sce u sciümme Tànau (cunscìdéandu che a pursiùn fra Bastia e Munduvì l'éa zà séràa); E Feruvîe du Stàttu (RFI-FS) l'avéivàn cuscì decìsu de smantélà a Çeva-Brà,eliminàndu l'armamèntu e e linie aeree. Sucescivamènte, cun ina bréve ativitài de racòrdo fra Brà e Cherasco, atualmènte e tràtte suprèsse e végnàn servìe da u tràffegu de curière e di autupulmìn.
U segundu pàssu (via L'Atè)
miniatura|Viadòttu feruvîaiu in sce u Burmia vixin a L'Atè A tràtta de valico a in sùlu binàiu fra e stasiùi de San Giuxeppe de Câiru e Sann-a, zà dificultùza pé l'àrtimétrìa e e cürve prezènti a l'éa ascì gravàa da u tràffegu in custànte svilüppu, scicumme i tranxitàvan ascì i diferènti vàgui pé e mèrci da i stabilimènti indüstriàli de Câiru e ascì dai cunvogli pé Lisciandria.
Propiu pé quésta mutivasiùn in te l'annu 1908 a vegne appruvàa a custrusiùn de ina segunda linia de pàssu da tràtta feruvîaria, c'a pàssa pé L'Atè, e che a duvéiva avé pendènse minùi, traccia cun ménu cürve e séde feruvîaria zà pré-disposta pé u dùggiu binàiu.
I travàggi però, i vegnàn fermài da u s-ciòppu da Prìmma Guèra Mundià, difàtti i répiggiàn in te l'ànnu 1918 da e Forse Alleàe, andandu dunca a mudificà u prugèttu uriginàle pé garantì ina ciü ràppida custrusiùn e ridusèndu cuscì e opére da edificà. L'ubiétivu u l'éa de culégàse au pàize de Cantalô, in pruvìnsa de Lisciandria, dunde i vuxévan stabilì ina növa bàze lugistica.
De cunseguènsa a linea de L'Atè a rizùlta in mòddu cuntràiu ai prugètti uriginàri ciù in péndènsa rispèrru a l'àtra variànte pé Ferània (pendèsa màscima du 29‰, cùntru u 25‰ de l'àtra) scibén che quésta a duvéa ascì de galérìe elicuidali.
U 14 de nuvènbre du 1923 u l'è stàu puscibile ativà u prìmmu bréve tòccu da San Giuxeppe de Câiru fin a L'Atè, 'stu trùncu chì u végne avèrtu cùn i trén a vapù in atéiza de l'ativasiùn da linia intréga, dunde u l'éa prévista l'eletrificasiùn in curènte trifàse, cumme in té àtre linee inte vixinanse.
I travaggi i vegnan pòi fài pruséguì, ma cùn ascì diférènti ralentamènti pé prublémi geulocigi e, a a fìn i végnan arestài cùn u s-ciòppu da Segùnda Guèra Mundià; quésti i végnan pòi repiggiài a a fìn du cunflìttu, ativàndu a linea intréga u 7 de frévà 1954. U ségùndu binàiu, zà prédispòstu, u nu végnià mài puzàu, da u 2019 péro u cumènsa l'iter pé a sòa custrusiùn.
Carateristiche
miniatura|A suttustasiùn elétrica nüméu 60 in ti prìmmi ànni du Növesèntu La linia a l'è ina feruvîa eletrificàa cùn a curènte cuntìnua a 3000 volt. U sartamèntu aduttàu u l'è quéllu urdinàiu da 1435 mm.
A tràtta a prezènta ina dirmamasiùn a Carmagnola, Cavallermaggiore e Çeva pé Brà, mèntre a Savigliano u pàrte 'n'atru tòccu de linea pé Saluzzo. Tütti i trén, da quelli dirètti fìn a Sann-a fin a quelli pé Cuni, rìvan fin a a Stasiùn de Fussàn, e da chì a tràtta a se divìdde, andàndu pé Cuneo, cun poi a feruvîa Cuni-Ventimiggia, o pé a stasiùn de Çeva, dunde sé zunze inta Pruvinsa de Sann-a (e da chì in te tütta a rivéa) o a Orméa (grassie a-a Çeva-Ormea, tràtta avèrta pé u tràffegu di trén turistici e stòici da u 2016).
Da a stasiùn de Turìn fin a quella de Çeva a linéa a l'è a binàiu dùggiu, mèntre da Çeva fìn a San Giuxeppe de Câiru a pàssa a avé in sulu binàiu pasànte. Da Munduvì a pàrte ascì ina diramasiùn pé Cuneo.
Tra San Giuxeppe e Sann-a sùn ascì prezènti dùi tracciài chi i funsiunàn cùmme se i fussén a binàiu dùggiu: u tràttu de Ferrania vegne difatti duvéau pi trén chi i muntàn da a rivéa, mèntre pé L'Atè passàn quélli chi i chìnan da u Piemunte. Quést'urtima a l'è da sènpre predispòsta pé u segùndu binàiu, scibén che quéstu u nu-u l'è mai stàu méssu in funsiùn. miniatura|A stasiùn de Vicoforte a l'epuca du trifàse Sciübitu prìmma da stasiùn de Vicoforte-San Miché a linea a suttapassàva a tranvìa Munduvì-San Miché, c'a l'aveiva ascì ina fermàa dedicàa pé servì questu inpiàntu.
Tràtta vìa Ferrania
miniatura|Trén in àrivu a a stasiùn de Sann-a Santuàiu
Tràtta vìa L'Atè
miniatura|A stasiùn de L'Atè vista da a stràdda in te u 2007
Traffegu
miniatura|Ina lucumutìva E.636 in sòsta a a stasiùn de Munduvì intu 2001 A tràtta a l'è servìa da trén regiunàli velùxi (dìti asci trén inter-regiunàli), o "intercity" (inter-sitadìn), cüai da RFI Trenitalia.
Lucréçio
Lucréçio (in latìn Titus Lucretius Carus, 96/94 a.C. - 53/51 a.C.) o l'é stæto 'n poêta latìn e filòzofo de l'epicureìximo, outô do De rerum natura (in zenéize "A natûa de cöse").
Vìtta
E informaçioìn da vìtta de Lucréçio derîvan prinçipalménte da-o Chronicon de Sàn Gêumo, segóndo o quæ o poêta o saiéiva vegnûo màtto "pe 'n fìltro d'amô" e dòppo o se saiéiva soicidòu a quarànt'e tréi ànni.
Lucréçio o l'ha avûo rapòrti con gréndi òmmi do seu ténpo: con Gàio Mémmio, a-o quæ o l'é dedicoù o De rerum natura, fóscia co-o stòrico Cornélio Nepöte e ànche con Cicerón, ch'o l'ha curòu l'ediçión da seu òpia definîa cómme dotâ "de tànti lùmmi de talénto, e-a ògni mòddo de tànta àrte".
Castelspina
Castelspina o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Balón (zêugo)
miniatura|250x250px|'Na partîa de balón into sferistêio de [[Bormia|Bórmia]] O balón (balon in piemontéize, pallapugno ò, scìnn-a-o 2001, pallone elastico in italiàn) o l'é 'n zêugo de squàddra zugòu inti sferistêi, tìpico da Ligùria e do Piemónte. O l'é zugòu co-in balón in sce 'n terén in ciàn con, da 'na pàrte, 'na superfìcce "do bótto" ch'a peu êse formâ da 'na miâgia, 'na ræ ò âtro.
A-a giornâ d'ancheu gh'é ciù ò mêno çénto socjêtæ de balón, pe 'n totâle de 20.000 zugoéi.
Stöia
sinistra|miniatura|247x247px|A squàddra da balón de [[Cortemilia|Cortemìlia inte l'ànno 1956]]O balón o l'é 'n zêugo storicaménte praticòu tra o bàsso Piemónte e a Ligùria, spécce inta Rivêa de Ponénte, dond'o vén òrganizòu a livéllo profescionìstico. A ògni mòddo, coscì cómme âtri zêughi co-o balón, o l'à 'n'òrigìne bén bén ciù antîga, arivàndo drîto drîto da-i zêughi pratichæ a l'época di antîghi români cómme o follis e o ludere espulsim, inti quæ o balón o vegnîva za corpîo co-o pùgno. Inte l'Etæ de Mêzo sti zêughi chi se són evolûi inte 'n mòddo 'n pö diferénte, ciù scìmile a-o modèrno balón co-o brasàllo, ch'o l'é stæto o zêugo ciù avoxòu da penîzoa scìnn-a-o prinçìpio do sécolo XX e ch'ancheu o l'é zugòu sorviatùtto in Toscànn-a. A ògni mòddo, into balón s'é tornæ a-e òrìgine de sti spòrt chi, co-o brasàllo ch'o l'é stæto sostitoîo da 'na sénplice fasciatûa a-a màn do zugòu, ancheu formâ da 'na strìscia de stöfa lónga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòcco de chêuio e da 'n tochétto de gómma lighæ con tréi cordìn òpû con de l'âtra gómma.
Coscì cómme i âtri zêughi sferìstichi, o balón o l'êa bén bén ciù comùn into pasòu, vegnìndo zugòu inte 'n'àrea ciù gròssa e arivàndo, tra l'Eutoçénto e o prìnçìpio do Nêuveçénto, a-o moménto da sò màscima espansción. Defæti, inte quélli ànni gh'é stæta a realizaçión di prìmmi sferistêi segóndo a conceçión modèrna, a ògni mòddo inspirâ a-i antîghi sphaeristeria români, e dêuviæ pe âtri zêughi tradiçionâli co-a bàlla ascì. In particolâ, o prìmmo inpiànto modèrno o l'é stæto quéllo de Perùggia, costroîo into 1804. Da-o 1855 s'é decîzo de dêuviâ 'na bàlla de gómma (dónca elàstica) de quæxi 10 cìtti de diàmetro a-o pósto de quélla de chêuio (de quæxi 40 cìtti de diàmetro), da-o quæ sta disciplìnn-a chi a l'à pigiòu o sò vêgio nómme in italiàn. Into 1912 l'é stæto òrganizòu o prìmmo canpionòu italiàn de balón.
Inti ànni a vegnî, aprêuvo a-a "concorénsa" do nêuvo zêugo do balón e a-a progrescîva disgregaçión da vêgia socjêtæ contadìnn-a, sta disciplìnn-a chi a l'é intrâ inte 'n perîodo de fortìscima crîxi, tànto ch'a l'é sopravisciûa sôlo inte provìnse de Torìn, Àsti e Cùnio in Piemónte e inte quélle de Sànn-a e Inpêia in Ligùria. A ògni mòddo, inti ànni '30 do sécolo pasòu, o balón o l'é stæto tra i spòrt formalizæ da l'Òrganizaçión Naçionâle Dòppo lavôro (OND).
O prìmmo tentatîvo de rinàscita de sta disciplìnn-a chi o l'é stæto inandiòu inti ànni '50, fæto ch'o l'à portòu into 1951 a-a costituçión de l'Unión Italiànn-a Balón Elàstico e a-e prìmme mençioìn de partîe de balón inte revìste sportîve naçionâli. Into mæximo perîodo, in Califòrnia l'é stæto òrganizòu 'n canpionòu da balón da-i numerôxi emigræ lìguri e piemontéixi, i quæ àn continoòu a praticâlo pe vàrri ànni. In grànde agiùtto a-o recùpero da tradiçión do balón o l'é stæto o svilùppo do coscì dîto "Balón Legêro", ch'o peu êse zugòu a-o scròu sénsa avéi de bezéugno de 'na gràn ténica e inti mæximi cànpi da zêugo do basket e da pàllavölo, fæto ch'o l'à permìsso a sò difuxón inte schêue. Into 1982 a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P, Federazione Italiana Pallapugno) a l'é stæta ofiçialménte riconosciûa da-o CONI.
O balón o l'é de lóngo stæto un di scìnboli da coltûa contadìnn-a e do folclôre de sò dôe regioìn de ciù grànde difuxón e o l'é stæto contòu da gréndi scritoî cómme l'Edmondo De Amicis, ch'o l'à dedicòu 'n lìbbro intrêgo - Gli azzurri e i rossi - a-a maestrîa di eroî di sferistêi, o Cesare Pavese, o Beppe Fenoglio, o Giovanni Arpino e o Franco Piccinelli, ch'o l'é stæto pe tànto ténpo ascì, prescidénte da Federaçión do Balón. Gh'é ascì 'n conponiménto in léngoa lìgure do Stêva De Frànchi, contegnûo into sò Ro Chittarrin, co-îna löde a 'n avoxòu zugòu de balón de l'época ch'a l'incoménsa coscì:
Cànpo de zêugo
miniatura|250x250px|O sferistêio Giàn Càrlo Rufìn de Sànn-a|sinistra O cànpo de zêugo o l'é de fórma retangolâre, con de mezûe specìfiche e delimitòu in scî fiànchi e in fóndo da de lìnie giànche. O terén do cànpo o l'é de spésso fæto de tæra batûa, scibén che gh'é di cànpi realizæ con l'asfàlto, con materiâli scintétichi òpû co-in fóndo mésccio, e, a-o pòsto de unn-a de lìnie laterâli, o dêve prezentâ 'na superfìcce verticâ òtegnûa co-îna miâgia òpû, in pàrte, co-îna ræ ascì. Pe de ciù, gh'é 'na lìnia ch'a spartìsce o cànpo a meitæ dîta mediànn-a, co-ê estremitæ do cànpo (fêua che quélle co-â miâgia) che dêvan êse indichæ da de anténne sormontæ da bandierìnn-e grîxe. Into regolaménto gh'é elencòu ascì a lìsta de dotaçioìn necesâie inte ògni sferistêio, ch'o dêv'êse aprovòu.
In sciô terén do cànpo dêv'êse pöi individoòu o retangolìn da coscì dîta àrea de batûa, de lóngo scitoòu vèrso o fóndo do cànpo mæximo ma da-e dimenscioìn e da l'aliniaménto ch'o peu cangiâ in bâze a-a categorîa e a-o tîpo de cànpo. In particolâ gh'é e træ tipologîe de sferistêio, de cànpo "alla lizza" (ö sæ sénsa a miâgia laterâle) e de cànpo de adataménto (ö sæ di pòsti cómme ciàsse ò stràdde adatæ pe l'òcaxón), co-i prìmmi doî che són logicaménte i ùnichi a êse açetæ inte série magioî. In particolâ, i sferistêi de màscima categorîa són lónghi quæxi 90 mêtri, làrghi tra i 16 e i 18 e co-îna superfìcce laterâle èrta quæxi 12 mêtri.
Bàlla
miniatura|A bàlla A bàlla, fæta de gómma e de cô giànco-grîxo, inte categorîe magioî a dêve avéi 'na circonferénsa de 305 milìmetri pe 'n péizo de 195 gràmmi (con de tolerànse, rispetivaménte, de 5 g e de 5 mm), vegnìndo insciòu a 'na presción de 0,65 bar. Inte âtre categorîe l'é dêuviòu de bàlle da-e dimenscioìn e da-i péixi diferénti, de sòlito ciù picìn, fæto ch'o l'é mìsso in ciæo da 'na tìnta diferénte de l'atrésso. L'é inportànte che-e bàlle dêuviæ inta mæxima partîa ségian pæge pe tîpo e pe màrca de fàbrica.
Da-arénte a l'àrea de batûa, fêua do cànpo de zêugo, o dêv'êse mìsso o distribotô de bàlle, ch'a-o prinçìpo de ògni partîa o ne dêve contegnî qùattro, da dêuviâ into câxo che quélla in zêugo a no se pósse ciù utilizâ. E bàlle són da netezâ cómme ìntran in zêugo, co-i zugoéi che, prìmma de fâ a batûa, no dêvan fâli botezâ in tæra ò in sciô pùgno. Pe cóntra, conclûza 'n'açión, a bàlla apénn-a dêuviâ a dêv'êse mìssa tórna into distribotô.
Zugoéi e squàddre
sinistra|miniatura|O canpión [[Oscar Giribaldi a-a rebatûa]] O balón o l'é 'n spòrt de squàddra, caraterizòu da incóntri de dôe squàddre pe ògni partîa. E squàddre, de sòlito, són formæ da quàttro zugoéi, ö sæ o batitô, a spàlla (ciamòu "centrâle" ascì) e doî tersìn. In càngio, se gh'é sôlo dôe zugoéi in cànpo, a partîa a dêv'êse fermâ (e dòppo 'n màscimo de trénta menûti a l'âtra squàddra a saiâ asegnâ 'na vitöia "a zêro"), l'é poscìbile continoâla se, pe 'na qualónque raxón, 'na squàddra a l'à 'n òmmo de mêno. A ògni mòddo, se ghe n'é a disponibilitæ (ma no into câxo de espulsción), l'é poscìbile tegnî di zugoéi de risèrva pe fâ de sostituçioìn, da efetoâ sôlo inti moménti de zêugo fèrmo.
In particolâ, gh'é doî tîpi de sostituçión, ö sæ definitîva, co-o zugòu ch'o no poriâ ciù tornâ in cànpo, òpû lìbera, ciamâ tenporània ascì. O câxo tìpico de sostituçión definitîva o l'é quéllo pe infortùnio, scibén chò-u zugòu o peu êse lasciòu 'n menûto de "ténpo mêgo" pe repigiâse ma sôlo pe 'na vòtta, âtriménti o dêve anâ in banchìnn-a e, s'o se repîgia, o poriâ tornâ into cànpo a-a fìn de quéllo zêugo.
A divîza di zugoéi a dêv'êse pægia pe tùtti i ménbri da mæxima squàddra e a l'é formâ de 'n pâ de braghétte cùrte, in scê quæ, a-a drîta, gh'é scrîto o nùmero do zugòu, e 'n mariölo, in sciô quæ gh'é scrîto o nómme do zugòu e o nómme di sponsor. Pe de ciù, o zugòu ch'o l'à o ròllo de capitànio da squàddra o dêv'êse identificòu da 'na fàscia mìssa in sciô bràsso.
Prìmma do prinçìpio da partîa, co-în antìçipo a-o mànco de 35 menûti, e dôe squàddre dêvan intrâ in cànpo pe ezegoî tùtte e formalitæ necesâie, da-o contròllo di papê, a l'identificaçión di zugoéi e a-a vérifica da regolaritæ do materiâle da fasciatûa, òperaçión che defeæti a no peu comensâ sénsa l'aprovaçión de l'àrbitro e ch'a l'é da lê supervixonâ. Finîe e prìmme òperaçioìn, i zugoéi pêuan inandiâse pò-u rescâdaménto, da fâ into cànpo mæximo.
Sùbito prìmma de l'inìçio da partîa, e dôe squàddre són reciamæ da l'àrbitro da-e pàrte de l'àrea de batûa pe intrâ insémme in cànpo e saluâ o pùblico, sortegiàndo pöi co-îna monæa o dirìtto de çèrnia. O capitànio da squàddra ch'a goàgna o sortéggio o peu dónca decìdde tra a batûa e a remìssa, óltre chò-u cô pi-â sò squàddra in sciô tabelìn di pónti.
O zêugo
miniatura|Partîa in sce cànpo arangiòu inte 'na stràdda de [[Cortemilia|Cortemìlia, 1970]] O prinçìpio de ògni zêugo o l'é dæto da 'n'açión de batûa, ch'a l'é consciderâ vàlida si-â bàlla a va, in xêuo, a-o de la da lìnia mediànn-a sénsa avéi botezòu (vìncolo ch'o no l'é ciù necesâio inti córpi dòppo a batûa), con l'âtra squàddra che, sôlo inta sò meitæ de cànpo, a peu rispónde co-în'açión de remìssa a-o xêuo òpû, a-o màscimo, a-o prìmmo bótto in tæra da bàlla. A batûa a l'é consciderâ vàlida si-â bàlla a l'é stæta corpîa co-o pùgno, co-a màn ò l'avanbràsso do batitô dòppo 'n asbrîo ch'o dêve pe fòrsa finî inti limìti de l'àrea de batûa. St'açión chi a peu êse ripetûa sôlo 'na vòtta pe squàddra e ténpo e, into câxo de 'n qualónque erô inta sò procedûa, l'âtra squàddra a goâgna 'n pónto. A batûa a l'é da fâ tùtte e vòtte che unn-a de squàddre a goàgna 'n pónto òpû into câxo a ségge stæta segnâ 'na càccia.
Óltre che inta batûa, a bàlla a peu êse corpîa inte tùtte e òcaxoìn de "bàlla vàlida", ö sæ a-o xêuo ò dòppo 'n bótto in tæra, into mæximo mòddo da batûa. Superòu 'n bótto a bàlla a no peu ciù êse zugâ, e dónca o l'é o câxo de "bàlla no vàlida". O balón o rèsta in zêugo se, dòppo o prìmmo bótto, a va a sbàtte cóntra a-i "arêdi permanénti" do cànpo (inclûxi i spetatoî ascì), con l'açión ch'a se conclùdde into moménto quand'a o tócca tórna pe tæra. Pe cóntra, si-â bàlla a tócca a-o xêuo un de sti eleménti chi, vén dæto 'n pónto a l'âtra squàddra.
A partîa a dûa ùnze zêughi, scibén ch'a peu êse amermâ inte çèrti câxi a 9, 8 ò 7 zêughi. Pe de ciù, de vòtte e partîe són zugæ a ténpo ciufîto chi-â zêughi ma, in ògni câxo, no dêvan superâ e træ ôe. L'é prevìsto ascì di intervàlli inta partîa: in particolâ ghe n'é un de dêxe menûti prìmma de l'ùrtimo zêugo e, in sce domànda de squàddre, se peu avéi di time-break da dûata de tréi menûti e in nùmero màscimo de doî pe squàddra.
Gh'é tréi scistêmi ofiçialménte riconosciûi pe zugâ a-o balón, ö sæ co-e càcce, a-o cordìn òpû co-e càcce a-a pantalera.
Scistêma co-e càcce
In generâle, scimilménte a-i âtri doî mòddi de zugâ a-o balón, ògni zêugo o l'é formòu da quàttro pónti, indichæ cómme into ténni cómme "chìnze", ö sæ, inte l'órdine, chìnze-trènta-quarànta-zêugo. O zêugo séncio o l'é goagnòu, dòppo o quarànta pâri, da-a squàddra ch'a conquìsta doî pónti da-a fîa. Sta rególa chi, dîta "rególa do vantàggio" a no l'é però aplicâ tùtte e vòtte ma a peu cangiâ in bâze a-a scitoaçión ò de decixoìn pigiæ pe quélla partîa, inti âtri câxi o zêugo o l'é defæti goagnòu da-a prìmma squàddra che, a-o quarànta, a ségna 'n âtro pónto.
I pónti se goâgnan inte tréi mòddi :
L'eleménto centrâle de sto mòddo chi de zugâ a-o balón o l'é, apónto, quéllo da formaçión e da catûa de càcce. In particolâ, 'na càccia a l'é 'na quæ se sæ açión ch'a no l'é finîa a pónti, e dónca no co-in çê, in fàllo ò 'na conquìsta de 'n'âtra càccia. I doî mòddi de formaçión de 'na càccia són dónca quànde a bàlla a no l'é ciù vàlida e a vén fermâ da 'n zugòu, òpû quand'a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo dòppo o prìmmo bótto (no se in xêuo, sedónca o l'é 'n fàllo). Alôa, in corispondénsa do pónto dónde l'é stæto fermòu a bàlla (o peu cangiâ 'n pitìn in bâze a-o mòddo comm'a l'é stæta fermâ) ò dond'a l'à atraversòu a lìnia laterâle, vén segnâ da l'arbìtro a càccia co-îna lìnia giànca de 10 cìtti, de pitûa ò gésso in sciâ bâze do fóndo. Si-â bàlla, dòppo ch'a l'é tocâ da un di zugoéi da squàddra in remìssa, a contìnoa a mesciâse inte 'n çèrto mòddo, o pónto da càccia o diventiâ quéllo ciù a sfavô da squàddra ch'a l'à goagnòu a càccia mæxima.
Pe de ciù, 'na càccia a dêv'êse segnalâ co-i segnacàcce e co-i coscì dîti portacàcce. O segnacàcce o l'é formòu da 'na balétta, mìssa da l'arbìtro in corispondénsa do pónto da lê segnòu, pe 'n màscimo de quàttro e con sôrvia scrîto o sò nùmero, ch'o peu dónca anâ da 1 a 4. In segnacàccia o l'é conpletòu da 'na bâze d'arénbo ch'a l'à, in sce un di sò fiànchi, 'n'àsta èrta 1 mêtro co-îna targhétta co-o sò nùmero, mìssa a fî da lìnia laterâle. Inta fâze de moviménto e de poxiçionaménto di segnacàcce in sciô terén, in corispondénsa do pónto segnòu da l'arbìtro, vén mìssa unn-a ò ciù persónn-e, dîte portacàcce, pe marcâ a lìnia in corispondénsa da quæ se metiâ o segnacàccia.
Scistêma a-o cordìn
In âtro scistêma de zêugo do balón o l'é quéllo "a-o cordìn", ch'o l'à e mæxime rególe de quéllo "clàscico" fêua che pe-e sò caraterìstiche particolæ. E ciù inportànti diferénse tra i dôe scistêmi són a mancànsa totâle da formaçión e da conquìsta de càcce, co-i zêughi che no són dónca spartîi inte dôe pàrte, e a presénza do "cordìn". O cordìn, fæto de nàilon ò de iôta, o l'é tiòu in mòddo perpendicolâre a-a longhéssa do cànpo, in corispondénsa da sò meitæ e a 'n'altéssa de 1,20 m ò de 2,10 m, inte partîe individoâli. O cordìn o l'é inportànte inte l'asegnaçión di pónti perché o peu portâ a fâ di fàlli, prezénpio s'o vén corpîo ò s'o no vén superòu da-a bàlla, che de rególa dan 'n pónto a l'âtra squàddra ò zugòu.
Tra e âtre rególe de sto scistêma chi, o scàngio de cànpo o vén fæto ògni tréi zêughi si-â batûa a vén zugâ da vàrri batitoî òpû za a-o prìmmo, e pöi ògni doî, sò-u batitô o l'é o mæximo ò l'ùnico zugòu in cànpo. De sòlito no gh'é a rególa do vantàggio (fêua che inti ùrtimi doî zêughi), co-o zêugo ch'o l'é goagnòu da quéllo ch'o fa 'n pónto de ciù rispétto a-o quarànta. Into câxo a partîa a l'é sôlo tra doî zugoéi a l'aviâ 'na dûata de 13 zêughi, sedónca saiàn 15, co-o sòlito intervàllo de dêxe menûti prìmma de l'ùrtimo zêugo e de 'n menûto tra 'n zêugo e l'âtro se gh'é o scàngio de cànpo.
A Pantalera
Asæ scìmile a-o balón, a pantalera a l'é zugâ inte ciàsse di pàixi, tànto che a peu êse consciderâ cómme a versción ciù antîga e tradiçionâle de sto zêugo chi. Defæti, vegnìndo de lóngo praticâ inti spàççi stréiti tra e câze, a no l'à de bezéugno de 'n cànpo de zêugo dedicòu cómme i sferistêi. A ciù inportànte diferénsa inte rególe do zêugo a conscìste into fæto chi-â bàlla, a-o moménto da batûa, a no vén corpîa co-o pùgno ma tiòu in sce 'na toâ de légno, dîta apónto "pantalera" in piemontéize, ch'a l'é inclinâ, arenbâ a 'na miâgia e rifinîa con de listélle che dàn de deviaçioìn iregolâri a-o camìn do balón.
Dòppo a batûa, fæta da-o zugòu dîto o "campau", a partîa a contìnoa co-e mæxime rególe do balón. Aprêuvo a-e particolaritæ do cànpo, inta pantalera gh'é bén bén de diferénse tra 'n pòsto a l'âtro, co-a prezénsa de vàrri eleménti architetònichi cómme grondànn-e, pòrte, scæn, lanpioìn e pogiöli che réndan asæ inprevedìbile o camìn da bàlla.
Conpetiçioìn
O prìmmo canpionòu de balón o l'é stæto zugòu into 1912 ; sucescivaménte o l'é stæto spartîo inte quàttro livélli (Série A, Série B, Série C1 e Série C2) ciù quélli de giovanîli (ö sæ Under 25, Juniores, Aliêvi, Debutànti, Polìn e Promoçionâli). Gh'é pöi o tornêo da Cóppa Itàlia (creòu into 1983) e da Cóppa Itàlia de Série B (creòu into 2012), óltre quéllo da Supercóppa italiànn-a de balón.
A livéllo giovanîle vén de spésso òrganizòu di tornêi do coscì dîto balón lêgio, zugòu sorviatùtto inte schêue pe avixinâ i zóveni a-o móndo do balón.
Tra e disciplìnn-e tradiçionâli lighæ a-o móndo do balón vén òrganizòu 'n canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi ascì. In particolâ, l'ediçión do 2004 a l'é stæta disputâ in Itàlia e, tra e quàttro specialitæ çernûe pe l'òcaxón, gh'êa pròpio o balón (co-e âtre træ che êan o frontó valençiàn, o llargues alicantìn e o "zêugo internaçionâle", 'na mescciûa di vàrri zêughi sferistérichi eoropêi).
Comunità montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla
A Comunità montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla (in zeneise Communitæ montaña de Valladde Aveto, Grægia e Sturla) a l'ea un comprensöio montan da Liguria, inta provinsa de Zena, formou da-i communi de: Borzonasca, Mezzanego, Ne, Rusagni e San Steva d'Aveto.
Pe de disposiçioin collegæ a-a lezze finançiäia do 2011 a communitæ montaña, coscì comme tutte e altre da Liguria, a l'é stæta soppressa co-a Legge Regionale n° 23 di 29 de dexembre do 2010 e in vigô da-o primmo de Mazzo 2011.
L'ente locâ o l'aveiva sede in Borzonasca e l'urtimo seu prexidente, eletto into 2009, l'ea o Marco Bertani.
O territöio da communitæ o l'ea compreiso tra i communi da Vallâ de l'Aveto (Rusagni e San Steva d'Aveto), a Valladda do Grægia (Ne) e a Valladda do Sturla (Borzonasca e Mezzanego).
Istöia
L'ente l'ea stæto instituio à seguî de approvaçioin de lezzi regionæ n° 15 e 27 do 1973, emanæ da-a Region da Liguria dapeu de l'instituçion offiçiâ de Communitæ montañe co-a lezze n° 1102 di 3 de dexembre do 1971.
Gemeinsame Normdatei
miniatura|300x300px|Ezénpio de pàgina do GMD O Gemeinsame Normdatei (GND) o l'é 'n scistêma de contròllo de outoritæ gestîo da-a Bibliotêca Naçionâle Tedésca in colaboraçión con âtre bibliotêche, prinçipalménte de àree de léngoa tedésca, che curâvan i agiornaménti atravèrso OAI. O sèrve pe catalogâ dæti in sce persónn-e, persónn-e giurìdiche, énte, òpere, argoménti, congrèsci e evénti, eleménti giögràfichi. O vêgne dêuviòu prinçipalménte da-e bibliotêche, ma in mòddo crescénte ànche da archìvi, musêi e pe aplicaçioîn in sciâ Ræ.
Crövo
O crövo commun (Corvus frugilegus ) o l'é un membro da famiggia di còrvidi, de l'ordine di öxelli passeriformi. O s'attreuva into paleartico, e o seu habitat o s'estende da-a Scandinavia e l'Euròpa de ponente fin a-a Sciberia. O l'é un öxello gròsso, co-e ciumme neigre, gregäio, o se distingue da-e speçie scimili pe unna ciastra sensa ciumme in sciô moro. I crövi fan o nio assemme in scê çimme di erboi erti, de spesso vexin à fattorie e paixi. I pòsti, donde se ghe forma i gruppi di nii, vëgnan pe-o sòlito ciammæ colònie.
I crövi no en pe-a ciù parte öxelli migratöi, ma e populaçioin ciù a nòrd peuan mesciâse verso sud pe schivâ e due condiçioin de l'inverno. I öxelli forman streuppe inte l'inverno, de spesso insemme à atri còrvidi, cornaggie ò cornaggette. Vëgnan torna inte seu colònie pe reproduise in primmaveia. Sti öxelli chì mangian inti campi aræ e inte scheusse, donde çercan into seu larve e atri invertebræ, ma anche semense e atre ciante. Da delongo, i crövi en stæti accusæ de dannezzâ a campagna, e pe questo en stæti scorrii e ammassæ. Comme atri còrvidi, i crövi commun en öxelli intelligenti che fan vedde tratti comportamentali complesci e abilitæ de risòlve problemi senci.
Tascionomia e etimologia
O crövo o l'à riçevuo o seu nòmme binomiale da-o naturalista svedeise Carlo Linneo do 1758 into seu Systema Naturae. O nòmme o vëgne da-o latin; corvus scignifica "crövo", e frugilegus vorrieiva dî "ch'o l'areccheugge da fruta". Se conosce doe sottospecie, o crövo ponentin (C. f. frugilegus) ch'o vive tra l'Europa de l'òvest, a Ruscia do sud e a Ciña nòrdoccidentale, mentre o crövo levantin (C. f. pastinator) o s'estende da-a Sciberia çentrâ a-a Mongolia settentrionâ, e a levante drento tutto o resto de l'Asia.
Descriçion
O crövo o l'é un öxello assæ gròsso, da grande o peu pesâ tra i 280 e i 340 g, o peu ëse longo tra i 44 e i 46 cm e avei un avertua de ae tra i 81 e i 99 cm. O l'à de ciumme neigre che sovente fan vedde reflesci bleu e moeli sotta a luxe do sô. E ciumme in sciâ testa, còllo e spalle en ben ben drue e setose. E gambe e i pê en pe-a ciù parte neigri, o becco grixo-neigro e l'iride marròn scuo. Fra i adulti, unna ciastra nua con pelle gianchiña in gio a-i euggi e a-a base do becco, a l'é distintiva da speçie e â lascian distingue da-i atri membri da famiggia dei còrvidi. E ciumme in gio a-e gambe pan ciù abberruffæ e lanose che quelle da cornaggia, l'unico atro membro do seu genere co-o quæ o se peu confonde. Pe de ciù, quande o xeua, e ae do crövo en ciù longhe e streite che quelle da cornaggia. O ciummaggio di zoveni o l'é neigro con reflesci verdi, feua che pe-o derê do còllo, ch'o l'é marròn-neigro. O zoveno o s'assomeggia un pittin a-a cornaggia zovena, perché o no l'à a ciastra nua a-a base do becco, ma o l'à un becco ciù sottî e dòppo sëi meixi pöcassæ o perde e ciumme do moro.
Gemeinsame Normdatei
I dæti do GND réndan ciù sénplice a procedûa de catalogaçión, consenténdo di procêde de riçèrca univochi e a poscibilitæ de colegaménto a despægie vivàgne de informaçioîn. Pe de ciù fan pàrte do scistêma Virtual International Authority File (VIAF), into quæ o GND o vêgne colegòu virtoalménte con âtri contròlli de outoritæ a livéllo internaçionâle.
Da-i 19 de arvî do 2012, o GND o l'à sostitoîo e lìste de contròllo scìnn-a quéllo moménto dêuviòu pe-e persónn-e, e instituçioîn, i sogètti e i tìtoli da l'Archìvio muxicâle tedésco (Deutsches Musikarchiv, DMA-EST-Datei). Da-o lùggio 2014 vêgnan inclûzi i dæti do RDA, dêuviæ ànche da-a Bibliotêca do Congrèsso.
O GND o l'adêuvia e specìfiche do MARC 21 e o métte a dispoxiçión de bàdda i dæti into formâto RDF con licénsa CC0.
Stöia
O GND o fa pàrte de 'n progètto globâle da Deutsche Nationalbibliothek, incomensòu into 2009 e finîo a-i 30 de zùgno 2012, rivòlto a l'insémme de bibliotêche de léngoa tedésca e de bànche dæti in sciâ Ræ di periòdichi eletrònichi. L'òbietîvo do progètto o l'êa quéllo de riunificâ i vàrri tîpi de dæti scìnn-a quéllo moménto gestîi in mòddo separòu, uniformàndo o sò formâto e adatàndo e régole existénti.
E régole za existénti pi-â costruçión di tèrmini acetæ no êan pægie fra de lô e conduxéivan a rizultâti ridondànti, in particolâ pe quànte o rigoardâva i evénti, i congrèsci e e àree giögràfiche. Dónca pe-o GND són stæte concepîe de dispoxiçioîn tenporànie into câxo e deviaçioîn de régole pi-â pàrte formâle e pe quélla semàntica, in mòddo da consentî 'n utilìzzo generâle pi-â conpoxiçión di dæti. Quéste dispoxiçioîn tenporànie êan aliniæ pe quànte poscìbile a-e régole do RDA.
Ànche o formâto di dæti de l'archìvio de contròllo, coscì cómme i formâti intèrni e quélli de scàngio, êan de vòtte asæ diferénti. Atravèrso l'unión de tùtti i formâti existénti into formâto de scàngio do GND, bazòu in sciâ specìfica MARC 21, poéivan êse sanæ tùtte e disparitæ.
IN2N
Into dexénbre 2012 o l'é iniçiòu o progètto de coperaçión denominòu Institutionenübergreifende Integration von Normdaten (IN2N, "Estensción a-e Instituçioîn de l'integraçión di dæti") tra-a Deutschen Nationalbibliothek (DNB) e l'Institûto cinematogràfico tedésco (Deutschen Filminstitut, DIF).
L'òbietîvo de quésto progètto, creòu da-a Socjêtæ tedésca pi-â riçèrca (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG) o l'êa a poscibilitæ de dêuviâ l'archìvio GND fêua da l'ànbito bibliotecâio, coinvolgéndo e instituçioîn inte l'agiornaménto di dæti. Inte o mæximo progètto o l'é stæto réizo ànche poscìbile l'aliniaménto di dæti co-e vôxe de persónn-e in sce Wikipedia.
A-a fìn do 2014 o l'é stæto conpletòu l'aliniaménto di dæti do DIF into GND. Inti méizi precedénti, into GND, són stæti unîi i dæti, tra-i âtri, de l'Institûto latìn-americàn de Berlìn e do scîto de riçèrca scentìfica pe l'Eoröpa òrientâle de l'Universcitæ de Brêma.
O contegnûo do Gemeinsame Normdatei into zùgno do 2015 o superâva i ùnze milioîn de dæti ; in sciô scîto web da Bibliotêca Naçionâle Tedésca vêgnan riportæ di agiornaménti periòdichi in scê variaçioîn do contegnûo e di formâti.
Caraterìstiche
Inte l'archìvio GND o l'é stæto fornîo pe ògni entitæ 'n còdice univoco ch'o sta a-a bâze de l'Uniform Resource Identifier. Pe de ciù, són stæte stabilîe e régole in bâze a-e quæ són identificæ i tèrmini da dêuviâ a-o pòsto di âtri e registræ e fórme e e vàrie caraterìstiche descritîve. Quéste pêuan êse façilménte archìviæ in rapòrto a âtri dæti di quæ o ségge stæto scingolarménte codificòu o tîpo de relaçión.
Ezénpi de caraterìstiche mìsse in relaçión són i lêughi de nàscita e de mòrte de persónn-e, coscì cómme e sò ativitæ profescionâli. Pe-i énti pêuan êse e instituçioîn precedénti e sucesîve, ma ànche i énti de livéllo superiôre da-o pónto de vìsta aministratîvo. Inte 'sto mòddo chi a l'é creâ 'na ræ de conescioîn tra-i dæti ch'a rénde ciù fàçile a riçèrca e a navegaçión de l’Internétte.
Comunità montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla
Istöia
Co-e neuve dispoxiçioin da Legge Regionale n° 6 do 1978 a communitæ montaña a piggiava, drito drito da-a region, e funçioin amministrative in matëia de agricoltua, do sviluppo rurâ, de foreste e de l'antincendio di bòschi.
Co-a discipliña de riordino de communitæ montañe, regolamentæ co-a Legge Regionale n° 24 di 4 de luggio do 2008 e in vigô da-o 1º de zennâ do 2009, a communitæ a piggia delega da-i quattro communi de l'ex Comunità montana Val Petronio comme Casarsa, O Castiggion, Monegia e Sestri Levante inte funçioin amministrative in matëia de agricoltua, do sviluppo rurâ, de foreste e de l'antincendio di bòschi.
Da-o 1º de mazzo do 2011 l'ente montan l'é stæto soppresso co-o transmuâ de deleghe in matëia torna a-a Region e a-i communi interessæ into territöio. A tâ propòxito o Giuseppino Maschio (scindico de Borzonasca) o l'à propòsto inti primmi giorni do mazzo, pe mezo di òrgani de stampa, l'instituçione de unna Union de communi ch'a raggruppe i communi za parte de l'ex ente montan.
Aostin Giustignan
Aostin Giustignan a-o seccolo Pantalin (Zena 1470, Mâ Liggure 1536), fræ de l'Orde di pricoei (domenegan), vesco de Nebbio, erudio, lengoista, giografo.
Biografia
O nascette into 1470 à Zena da Póo Giustignan Banca e Bertomea Giustignaña Longa, e o fu battezzao co-o nomme de Pantalin. Za o messiavo paterno, Andriollo, o s'ea distinto pe benemeençe corturæ, mentre-o poæ o l'aiva parteçipao a despægie importante miscioin dipromattiche pe conto da Repubbrica.
Inta Congregaçion domenegaña riformâ de Lombardia o Giustignan o gh'arestò ben vintisett'anni e mezo, percorindo e tappe do longo curriculum studiorum de l'Orde. Riçevuo l'ordinaçion saçerdotâ o 20 sett. 1494 a Bologna, o 18 luggio de l'anno doppo o fu acugeito comme studente into convento bologneize de San Domennego: o 1° zugno 1503, a-o capittolo generâ de Piaxença, o fu nominao magister studiorum into Studdio conventoâ bologneize e, sempre in San Domennego, o 20 de mazzo 1512 o fu promosso bacalâ co-o compito de leze e Sententiae do Pê Lombardo.