cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castrevegliu
Architetüe sivìli
• I Lavaûi: sparsci pé u burgu se trövan diferenti trögli e funtanìn, antigamente duveài daa pupulasiùn lucâle pé lavâ i pànni e i lensöi, grassie a l'opera de restàuru di ürtimi ànni da parte da cumüna sti chi i sun ancù aù funsiunànti, e pe ciascün funtanìn i se pònan vegghe e tàrghe cun i nummi intu dialettu lucâle.
Ecunumîa
Prevàlentemènte agricula (survatüttu cultivasiùn de urìve) e türistica grassie ascì a-a bandéa aranciun e a u ricunuscimentu de i Burghi ciü belli d'Italia.
Cultüra
"U mâ furestu e agru, u mâ distante che, da fanci, a bagnâse drentu ai pussi carâmu dunde l'àiva a recamava cu'a giassa tüttu l'annu e in t'i riài ciumbâmbu zü dai bâsi in mezu ai lampi..."
Dialettu castreveglìn
A Castervegliu u se pàrla in dialettu scimile a chéi di âtri paixi da vâ du s-ciümme Neva, de stampu arbenganese, faxènte parte du gruppu ligü(r)e séntru ucidentâle. Fra e carateristiche ciü impurtanti ch'u distinguen da l'arbenganese sitadìn se trövan:
Diferente peò rispettu a chélla du burgu a l'è a parlâ d'Agliu, pé vixinànsa paragunàbile ciü a quelle d'Èrli e prinsipalmente du Praéttu. Carateristiche ciü particulâri e sun riscuntrabili inta varietài de Vesérxe, cun arcüne influense versu Barestin.
Grafîa castreveglina
In tentatîvu de cudificasiùn du dialéttu lucâle u l'è stàu purtàu avànti daa cumüna de Castrevegliu, scimile ascì a chella duverâ da Sirviu Riulfu pe' a racòlta puetica A Culumbera, adutâ ascì in ti âtri tèsti
In ta leteratüra
U burgu u l'è u prutagunista du rumanzu Miracolo a Castelvecchio di Rocca Barbena de Ippolito Edmondo Ferrario, u cumparìsce poi in tu libbru noir Le albicocche de Cristina Rava e in te La seconda vita de M. P. Bracari. Ciü particulâre a prudusiùn de puexîe lucâli, scrìccie inta parlà castreveglina, cumme U Mâ, cumpuniméntu de Sirviu Riulfu Marengu (nasciüu in tu 1940), inserìa in tu percursu lete(r)âiu pé i caruggi ciamâu "U Sentê da Puexîa", ch'u cumprende vârie âtre lìriche in Ligure ma ascì in italiàn, sernüe fra chélle partecipanti a l'apôxitu cuncursu A Giara da puexîa.
Enugastrunumìa
Tipicu de quéstu paìse i sun i raviöi de burâxe, u cunigliu au steccadû e ascì i frisciöi de méi.
Feste e fê(r)e
• Ù paîse di balocchi, cun i zöghi de 'na vôta pé i matétti e labu(r)atò(r)i vârri, u se tegne in culaburasiùn cun l'asusciasiun arbenganese di Figliöi di Caruggi (in arbenganese Fiöi di Caruggi), da lucâle pro-loco e ascì daa cumüna de Castrevegliu.
• Castagnâ in ùtubre, intu bùrgu cun e rustîe prepa(r)àe in sciü muméntu.
• Festa da 'Sunta, a se festezza ai 15 d'aùstu, a l'è a fèsta patrunàle du paîse.
• Paliu di âsi, festezàu antigamènte ai 15 d'austu.
Vie de Cumünicasiùn
Castrevegliu u l'è culegau cun Barestin grassie aa stradda pruvinsâle 44, cun Arbenga grassie aa SP582 du Còlla de San Benârdu e cun Bardenéi pe a pruvinsâle 52 du Scravaiùn. Caminàndu pe u sentru se pò razunze u Castê de Süccarê, pasàndu pé u cuscì dìcciu "sentê de Ilaria" (a Via du Rösu, de urigine marchiunâle), cun a biciclétta o a pê ascì.
Nòtte dialetâli
<references group="n." />
Cuvio
Cuvio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ghisa
A Ghisa a l'è ûnn-a liga composta prinçipalmente da Færo, contegninte da l'1,8 a-o 5,5 % circa de Carbonio. Pö esse presenti anche, in basse percentuali, di liganti comme Molibdeno, Crommo, Siliçio, Alluminio, e atri. thumb|260px|Ghisa, rexistense
1939
Fæti
3 seténbre - Londra. Neville Chamberlain diciara goæra a-a Germania. thumb|200px|[[Pio XII (2 marso 1876-9 òtôbre 1958)]] thumb|200px|right|[[Olivia de Havilland-Melania, into film Gone With the Wind, 1939]]
Euröpa
2 marso - Romma. Elezûo pàppa Eugenio Pacelli, (Pio XII). thumb|150px|right|[[Antoine de Saint-Exupéry (29 zûgno 1900-31 lûggio 1944), Terre des Hommes, 1939]]
Sport
- Canpionòu de Serie A 1938-1939 - Bologna - Giovanni Valletti o goâgna o Gîo d'Italia 1939. - Haverford (USA) - Coppa Davis 1939. Vincitô: Australia
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Frans Emil Sillanpää Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Gerhard Domagk Prémio Nobel pe-a fìxica: Ernest Orlando Lawrence Prémio Nobel pe-a chìmica: Adolf Friedrich Johann Butenandt e Lavoslav Ružička
Tarquinia
Tarquinia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Pigra
Pigra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Giögrafîa
thumb|280px|Pigra, panoràmma (drone)|centro
Respiaçion
Respiaçion - Processo fixiologico, essençiâ pe-e creatue vivente aerobiche (ommo, animæ e vegetæ), ch'o consciste inte l'assunsion de l'oscigeno atmosfeego e ne l'eliminaçion de l'anidride carbonnega e de l'ægoa, pe mezo di appægi e organi diversci (pormoin, oege di pesci, canoezi ò diffuxion d'i gazzi a traverso a superfiççie corpoia).
Anguilla
Anguilla (prononçia zeneize e ingleize: Anghilla), nomme ofiçiâ: Anguilla. Teritöio d'oltremâ britannego de l'America çentrâ, a seu capitâ a l'è A Valle.
Loriformes
Taxonavigaçion
Loriformes
1964
Fæti
thumb|240px|right|[[The Beatles co Ed Sullivan, frevâ 1964]]
Çelle
Çelle (Çélle in zeneize, Celle Ligure in italian) u l'è 'n cumüne de 5.171 abitanti ch'u se tröva int'a pruvincia de Sann-a. A l'é a patria d'u Pappa Sisto IV, Françesco della Rovere.
Stoja
Doppu ese intróu int'a marca aleramica, u paize u devegne proprietæ d'i marchéisi de Bosco e Ponzon. Int'u 1389 a devegne liberu cumüne int'a podestaria de Väse. Doppu che Dria Döia u fa déruâ Sann-a e u sö centru insc'ou briccu d'u Priamàr, Çelle intra int'u statto Zenèise, unde a resta scinn-a che a mêxima Zena è tacä a-u duxæ de Savoia e a-u Regno de Sardegna. Ancö 'stu paize chi, negóu da-u çimento e da-i troppi abitanti, u recalca u destìn da Ligüria, privóu da sö natüa e cultüa.
Minuranse furèste
Segundu l'ISTAT, a-i 31 dixenbre 2017, a Çelle ghe sun 191 rexidenti furèsti
Ecunumia
miniatura|250x250px|Di ouvivéi insce-i colli de Çelle. L'ativitæ storica d'u paize a l'êa u cummersu cu-a Provensa pe mä, u trasportu d'e mercansìe a-u zovu e int'u Piemonte (ascì u minérale de fèru da l'îzua d'Elba vèrsu e feree de Sascello, vìa a muattea di Ferræ ch'a-u dì d'ancheu a l'è devegnua in senciu senté), poca agricultûa e a pesca.
Doppu a costruçiùn d'e stradde int'u seculu XIX, l'ativitæ prinçipäle a l'ê a cultivaçiùn de l'ouvivu. A destruçiùn d'u paizaggiu cu'u çimento d'i anni '60 e '70, ch'a cuntinua d'ancö, a levóu a-u paize a sö ciü grande ricchessa, u turismu de lüsso. 'Sta deciziùn chi de trasformâ Çelle inte'n durmitoriu pe-i pendolari de Zena e de Sann-a, pigiä da-u cumüne inti anni setanta, se tradüe inte na cazüa d'u 52% d'u turismu int'u periudu tra i anni '70 e i anni '90. Restan di bagnanti che végnan a duménega da Zena e d'i milaneizi che han catóu de cæ inti anni pasæ.
Cultüa
A litteatüa storica in vernaculu a l'è asè ricca inti anni a cavallu tra a fin d'u XIX e l'inprinçippiu d'u secolo XX. Ripurtemmu chi - int'a grafìa uriginäle - Meodinn-a (inspirà da 'na puexìa d'u Goethe) de Domenego Silvio Volta, l'autù da Commédia Çelasca ascì, poema épico in d'e quartìne, dedicóu a-e sö gente e a-u sö paize natìo.
Lengua sundaneize
O Sundaneize (Basa Sunda), o l'è 'na lengua do gruppo lengoistego indonexian oççidentâ parlâ da 27 mioin de personn-e do popolo omonimo in Indonexia.
Çelle
Fèste e fêe
O santu patrùn de Çelle u l'è San Michê Arcàngiou ch'u se festeza a-i 29 setenbre cu'a processiôn d'e Cazasse cu'e casce che se treuvan inte l'âtóiu omonimu, vixìn a-a paruchiäle.
Lengua sundaneize
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|424x424px|Alfabêto da léngoa sundanéize.
Çelle
Stradde
Çelle a se tröva insc'ä Stradda Statäle n° 1 Aurelia ch'a culega cun D'äto d'Arbisseua a punente e cun Väze a levante. A se pö razzunze ascì da l'autustradda A10, sciurtindu a-u sö casellu.
Fêruvia
A Çelle a gh'è na staçiùn fêruviaria insc'ä liĝn̂a Zena-Vintimiggia.
Binelaggi
Çelle a l'è binellä cun:
Bâze Carlini
A Bâze Carlîni (za conosciûa cómme Bâze Jubany ) a l'é 'na bâze antàrtica argentìnn-a de riçèrca scentìfica costitoîa inte l'anno 1953 in sce l'Îzoa de Rè Zòrzo (King George Island).
Stöia
A bâze a l'é stæta costroîa into 1953, e a-o prinçìpio a l'ȇa intitolâ a-o Tenénte José Isidro Jubany, ma da-o màrso 2012 a l'à cangiòu nómme in Carlîni in memöia do scensiâto argentìn Alejandro Ricardo Carlini. A Staçión (Bâze) a l'é in sce l'Îzoa de Rè Zòrzo, inte Shetlands meridionâli da-arénte a 'na colònia ch'a l'à ciù de 16.000 pingoìn e 650 lioìn de mâ.
Ativitæ
Sta bâze chi a l'é stæta inaogorâ inte l'anno 1982 e a l'é conpòsta de 15 cazaménti, di quæ doî són di laboratöi. A Staçión a fa riçèrche scentìfiche inti cànpi do monitoràggio anbientâle, da cartografîa, da biologîa marìnn-a e da mezuaçión de marëe.
E persónn-e che ghe travàgian són tùtte argentìnn-e, con atresatûa e a supervixón de italién che fàn pàrte do Progràmma Naçionâle de Riçèrche inte l'Antàrdide e de tedéschi do laboratöio Dallmann ch'o l'é lì da-arénte.
Piazzatorre
Piazzatorre o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Cô
Cô (dîto colôre ascì) - Percession vixiva d'a ripartission spettrâ d'a luxe vixibile dovûa a-a stimulassion d'e çellule nervoze specializzæ scite in sciâ rettina.
Olevano di Lomellina
Olevano di Lomellina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Olevano di Lomellina, o castéllo|centro
Momo (Italia)
Momo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Cantoira
Cantoira o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Cheirogaleoidea
Taxonavigaçion
Cheirogaleoidea
Nomme: Cheirogaleoidea Gray 1873
Giœumo Axou
miniatura|Retræto do duxe Giœumo Axou Giœumo Axou ò Girœummo Axerou (Recco, 1543 – Zena, 15 março 1627) o l'è stæto l'87° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 22 março 1607 a-o 23 março 1609, o quarantedoeximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
miniatura|sinistra|129x129px|O stemma da casadda di Axoei
Daverio
Daverio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Coppa Italia (Zeugo do ballon)
A Coppa Italia a l'è a coppa naçionâ do ballon Italian. A l'è organizzâ da-a Liga Naçionâ Profescionisti e a l'è sotta a giurisdiçion da FIGC. Ghe n'è ascì unn-a ch'a vegne ciamâ Coppa Italia de Serie C ch'a vegne zugâ da-e squaddre de C1 e de C2.
Dante Ardighê
Durante di Ardighê dito Dante, poeta, scritô e politico (Firençe 1265 - Ravenna 1321).
Vìtta
Nasciûo inte 'na famiggia da miliççia çittadiña da Bella e Ardighê de Bellinçon, Dante o studiò ancon figgiœu grammatica, quindi filozofia, probabilmente presso e scœue di ordi mendicanti e foscia o se formò a Bologna ascì. O commençò zoeno a scangiâ poexie co-i maggioî poeti do so tempo mentre o l'asciorveiva a-i dovei che comportava a so çittadinança e o so ceto sociâ. O parteçipò a arcuñe spediçioin de l'exerçito, in qualitæ de cavagêo, e a-o comitato d'acuggença de Carlo Martello, figgio maggiô de Carlo II d'Angiò into 1294.
Quande se mitigò i Ordenamenti de giustiççia de Giano da Bella che proibivan, tra i atre cose, a parteçipaçion a-e magistratue ciu importante a chi no foise inscrito a un'arte, Dante, ch'o l'aiva frequentao Brunetto Latin, scrivan e cançelê do Comûn, condividendo con lê i valoî politichi do poppolo, o s'inscrisse a l'Arte di meghi e di speçiæ, accedendo coscì a di importanti conseggi: o conseggio di Çento, quello di Trentesei do capitagno e, into 1300, o vertiçe do Comûn, o priorato.
Solo una monarchía universâ a l'aviæ posciúo ristabilî e condiçioin perdue. Questa conceçion a no vègne men quande a morte de Arrigo VII (1313) a pose fìn a-e spiançe ch'o l'aiva sciuscitao. Dante o continuò a meditâla a Veroña donde o soggiornò da-o 1312 a-o 1318 a-a corte de Cangrande da Scaa. O trascorì i ûrtimi anni a Ravenna, presso Guiddo Novello da Polenta.
Luxe
miniatura|300x300px|O [[spettro elettromagnettico, co-in detaggio de quello vixibile]] Luxe - Radiassion elettromagnettica compreisa int'a porsion d'o spettro elettromagnettico vixibbile a l'œuggio uman.
Motta Baluffi
Motta Baluffi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|170px|Motta Baluffi, fraçión de Solarolo Monasterolo, a gêxa|centro
15 marso
O 15 marso o l'é o 74° giórno de l'ànno (75° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 291 giórni a-a fin de l'ànno.
Breinigerberg
thumb|300px|Breinigerberg Breinigerberg o l'é 'n quartê de Stolberg, 'na çitæ da Renania do Nòrd-Vestfàllia, arénte a-a çitæ de Aachen (Aquisgrann-a) in Germania. O gh'à 917 abitanti (into 2017).
Ucrainn-a
thumb|A bandêa de l'Ucraìnn-a thumb|A poxiçión de l'Ucraìnn-a in sciâ càrta giögràfica miniatura|Càrta fìxica de l'Ucraìnn-a L'Ucraìnn-a (Україна in ucraìn, trasliteròu in Ukraïna, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa de l'èst, pe superfìcce o segóndo ciù grànde de tùtto o continénte.
Giögrafîa
L'Ucraìnn-a a confìnn-a co-a Rùscia a nòrd e a levànte, co-a Bielorùscia a nòrd, con Polònia, Slovàchia e Ungherîa a ponénte e con Romanîa e Moldàvia vèrso sùd, direçión inta quæ a l'é bagnâ da-o Mâ Néigro ascì. A sò superfìcce totâle a l'é de 603,628 km2 e a l'à 'na popolaçón de 41,2 milioìn de persónn-e, fæto pe-o quæ a l'é l'eutén pàize ciù grànde de l'Eoröpa. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Kiev.
Stöia
O teritöio da modèrna Ucraìnn-a o l'é abitòu da ciù de 34.000 ànni. Into perîodo de l'Etæ de Mêzo, a zöna a l'êa o céntro da coltûa slâva òrientâle, co-a lìbera federaçión tribâle do Rus' de Kiev ch'a l'à formòu a bâze de l'identitæ naçionâle ucraìnn-a. Aprêuvo a-a sò spartiçión in vàrri prinçipâti ciù picìn e a-a devastaçión caxonâ da l'invaxón di móngoli, l'unitæ teritoriâle de l'àrea a l'é stæta pe vàrri sécoli contestâ e conbatûa tra diferénti naçioìn, tra e quæ gh'é stæta a confederaçión polàcco-litoànn-a, l'inpêro oustrìaco, l'inpêro òtomàn e o régno rùscio. Tra o XVII e o XVIII sécolo 'n etmanâto cosàcco o s'é svilupòu inte l'àrea, ma o l'é stæto pöi spartîo tra Polònia e inpêro rùscio. Inti ànni da rivoluçión rùscia, o l'é emèrso 'n moviménto da naçión ucraìnn-a pi-â sò outodeterminaçión, portàndo a-a creaçión da Repùbrica Popolâre Ucraìnn-a a-i 23 de zùgno do 1917. A Repùbrica Socialìsta Soviética Ucraìnn-a, creâ a-a fìn de quéllo ànno, a l'é stæta unn-a de fondatrîxi de l'Unión Soviética into 1922. O pàize o l'é diventòu tórna indipendénte into 1991, aprêuvo a-a chéita de l'URSS.
Economîa e polìtica
L'Ucraìnn-a a l'é 'n pàize in vîa de svilùppo, a-o 74° pòsto in sciâ scâ de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. O l'é o pàize ciù pövou de l'Eoröpa, colpîo da 'n âto tàscio de povertæ e da 'n âto livéllo de coruçión. A ògni mòddo, gràçie a-a grànde disponibilitæ de tære agrìcole, a l'é un di ciù inportànti produtoî de gràn a-o móndo. L'Ucraìnn-a a l'é 'na repùbrica unitâia, òrganizâ segóndo 'n scistêma de tîpo sêmi-prescidençiâle. O pàize o fa pàrte de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, de l'OCSE, de l'Òrganizaçión GUAM, do Trîo Asociòu e do Triàngolo de Lublìn. Pe de ciù, a partî da-o 1° zenâ do 2016, l'Ucraìnn-a a l'é intrâ inte unn-a de àree DCFTA de lìbero scàngio con l'Unión Eoropêa. L'Ucraìnn-a a l'à formalmente domandòu a-i 28 de Frevâ do 2022 de deventâ sùbito ménbro de l'Unión Eoröpêa cómme reaçión a l'invaxón, ma a seu richiesta a l'é stæta refuâ. A l'8 de arvì do 2022, però, into mentre che a prescidénte da Comisción de l'Unión Europêa, Ursula von der Leyen, a fâva 'na vìxita a-o prescidente de l'Ucraìnn-a Volodymyr Selenskyj a Kiew, l'é nasciûa tórna a poscibilitæ de comensâ in processo pe intrâ inte l'Unión.
Plesio
Plesio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Lemuroidea
Taxonavigaçion
Caprie
Caprie o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lemuroidea
Lemuroidea
Nomme: Lemuroidea Gray 1821
Mendaiga
Mendaiga (Mendéga ascì, M’ndōiga in urmeàscu, Mendatica in italian) a l'è ina cumüna ch'a se tröva in ta pruvinsa de Imperia e in ta valle Aroscia. A cunta 161 abitànti (daiti agiurnài au 2022).
Offanengo
Offanengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
714 a.C.
thumb|230px|center|Töa de tærachéutta in sce l'òtâva canpagna do rè de l'Assiria [[Sargon II, contra Urartu. 714 aC, trovâ in Assur (Louvre)]]
Lavagna
Lavagna a l'è in comûne de 13.168 persunn-e in ta pruvinsa de Zena.
Geògrafia
A çitæ ligure a l'è in sciâ costa da Rivea Ligure du Levante. Geògraficamente u sciûmme Entella u a dividde da-a çitæ de Ciavai. U comûn u fa parte da zona ciamâ Tigullio. Gh'è stetu cunferiu, in tu 2007, a bandea bleu pe-a qualitæ du seu mâ.
Ecunumia
In tu pasòu a l'ea tantu inpurtante l'estraçiun di abæn da-e lucali cave de cræoscistu ('na prìa derivâ da-a cræa).
Saint Kitts e Nevis
thumb|200 px|right|A bandêa de Saint Kitts e Nevis thumb|right|200px|A poxiçión de Saint Kitts e Nevis in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Federation of Saint Kitts and Nevis, pàize de l'America centrâle, a seu capitâle a l'è Basseterre, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1983, conosciûo comme San Christopher e Nevis ascì.
1786
thumb|350px|center|1786. Tiàou sciù o [[Obelisco|òbelìsco de frónte a-o Palasso do Quirinàl]]
Piazzolo
Piazzolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|180px|A vìa Guido Galli a Piazzolo|centro
Aostin Pinello Luçian
Aostin Pinello Luçian (Zena, 1537 – 1620) o l'è stæto l'88° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 1º arvî 1609 a-o 2 arvî 1611, o quarantetreieximo co-a càrega biennâ.
Boccadâze (poexia)
thumb|300 px|[[Boccadaze|Boccadâze, Gêxa de Sant'Antogno e panoràmma]] Boccadâze a l'è in opera letiaia in zeneise Doardo Firpo
Boccadâze
A Boccadâze ancheu fan e regatte e onde urlan mentre se scoran in sciu pe-o portixeu. Investan a casetta rossa che l'é de punta e arrivan da un barcon a bagna unna strapunta. - Che destacchæ ciù i gossi!... - sento sbraggia un pescou, e intanto che me gio resto bello assuppoou.
Testo integrale
De votte succede che tra onda e onda se stende comme un'improvvisa calma; deslengua e sc-ciumme là vixin a-a sponda e in te l'aia impregnà de bon arsilio no resta che un silensio un po stupio. A poco a poco sento nasce in gìo voxi velae, poi sbraggi de figgèu, chi scava in te l'aenin, chi zèuga allèa, chi travaggia a 'na barca, chi a 'na rae; unna galinn-a a crocca in sce ’na proa, un’atra a pitta l'aiga da-a scuggèa. Dormiggia un gatto in meso a due bibbinn-e, pisaggia unna veggetta sorva a un scain; chi èuggezza da un barcon, chi sta in sce-a porta a gòdise l'odò do vento maen; chi tegne o chèu in te rèuze, chi in te spinn-e, chi in mille moddi a vitta se conforta. O Boccadàze, quande in ti se chinn-a sciortindo da-o borboggio da çittae, s’à l’imprescion de ritornà in ta chinn-a o de cazze in te brasse d’unna moae. Pà che deslengue un po l’anscia da vitta sentindo comme lì seggian fermae ne-a bella intimitae da to marinn-a a paxe antiga e a to tranquillitae. Pà che se pòse un’improvvisa calma fra onda e onda anche dentro a-o chèu ma appenn-a te se gia torna e spalle ecco che arriva pronta a nèuva ondà e torna o bollezumme in meso a-o mà.
16 marso
O 16 marso o l'é o 75° giórno de l'ànno (76° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 290 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|360px|center|Atentâto a-o primmo ministro do governo italiàn, [[Aldo Moro, in Via Mario Fani, 16 marso 1978]]
Campionato italian do Zeugo do ballon
O Campionato italian do Zeugo do ballon o l'è l'insemme di tornei naçionali istituï da-a FIGC.
Descriçion e stöia
A Liga Naçionâ Profescionisti a l'organizza e a dirizze i doi maggioi campionati, a Serie A e a Serie B, mentre a Liga Italian-a do Ballon Profescionistico a l'organizza e a dirizze a Serie C1 e Serie e C2, o terço e o quarto livello do profescionismo. I diversci campionati a carattere dilettantistico son organizzæ da-a Liga Naçionâ Dilettànti, tra i quæ a Serie D, o quinto livello do ballon italian.
Rupia
A Rupia (₨ o Rs.) (hindi e atre lengue dell'India: Rupiya, da o sanscrito rupyakam che ô scignifica mônea d'argentô; indonesian: Rupiah; dhivehi: Rufiyaa) ô l'è stætô ô nômme de vegie mônee e ô l'è ancun ô nômme de diverse valüe ufficiali in üsô in te vari stati in te l'area dell'Oçeano Indiano. Attualmente e valüe con questô nômme sôn e seguenti:
Trinidad e Tobago
thumb|200 px|right|A bandêa de Trinidàd e Tobâgo thumb|right|200px|A poxiçión de Trinidàd e Tobâgo in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Republic of Trinidad and Tobago, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é Pòrto de Spagna, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1962.
Tessennano
Giögrafîa
thumb|270px|A natûa a Tessennano: a farfàlla Éuggio de Pavón (lat: Inachis io), 2013|centro
Divo Laurentio
Opera letiaia (sonetto) in zeneise Doardo Firpo thumb|150px|left|[[Bernardo Daddi, San Lorenso, 1340 ca. (Pinacoteca de Brera)]]
Divo Laurentio
Grixa scuggëa de marmi tramandâ da-i sécoli gloriosi e da-a potensa d'un pòpolo ch'o l'à sarsïo o mâ, l'é San Lorenso in tutta a sò imponensa.
Comme un mâ d'onde o l'é un continuo andâ de gente intorno a questa mole inmensa, che indifferente e ferma a pâ aspëtâ a-o lento andâ do tempo in obbediensa.
Tutto in scê vege prìe gh'à scrïto i anni; ògni minuto gh'é restòu inciso, guære, conquiste splendide, malanni.
Quande me fermo à contemplâ m'avviso de lëzighe un poema de mill'anni: l'Inferno, o Purgateuio e o Paradiso.
Dumenza
Dumenza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Antigua e Barbuda
thumb|200 px|right|A bandêa d'Antîgua e Barbuda thumb|right|200px|A poxiçión d'Antîgua e Barbuda in sciâ carta giögràfica Antigua e Barbuda. Nomme ofiçiâ: Antigua and Barbuda, pàize de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é San Gioàn, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1981.
Luxinasco
Lüxinasco o l'é 'n pàize ch'o s'atrêuva inta provinsa de Impéria.
Giògrafìa
O gh'à 310 abitanti (a-i 28.02.2023)
Viterbo
Viterbo a l'é 'na çitæ do Lassio de 67.681 abitanti (01-01-2019).
Stöia
Into seu céntro stòrico gh'é o Palasso di Pappi, famôzo po-u conclâve ciù longo da stöia tegnûo lì da-o 30 de novénbre do 1268 scinn'a-o primmo de seténbre do 1271.
17 marso
O 17 marso o l'é o 76° giórno de l'ànno (77° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 289 giórni a-a fin de l'ànno.
Nebbiuno
Nebbiuno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Oliva Gessi
Oliva Gessi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
thumb|250px|Oliva, panoràmma|centro
Liguri Antighi
Preistöia e prìmmi insediaménti
I Antighi Liguri son stæti a popolaçión originâia da Ligùria. A prêuva són i rèsti di òmmi atrovæ inte gròtte de Toiàn, de Finâ, de Vintimìggia. Primma de l'etæ de Romma e popolaçioìn lìguri êan divîze in naçioìn, e no ghe n'êa sôlo in sciâ Ligùria, ma se trovâvan anche in squæxi tùtto o Piemonte, a Svissëa meridionale de ancheu, a Provénsa françèize, inte l'Oltrepò Paveise e a Provinsa de Piaçensa. Inte quest'àrea gh'é ancón tanti nommi de pàixi de örìgine lìgure.
I Lìguri no êan 'na razza europêa; quande in Italia son arivæ i Indeuropei, pâ che i Lìguri ghe fîsan za; i archeòloghi dixan ch'o l'êa 'n pòpolo pre-indeuropeo ò anario (comme i Baschi). E donca gh’êa di Lìguri tra l’Àrno e i Pirenei, inte valàdde do Pò e do Ròdano, arivando scìnn-a-e Preàrpi. I Lìguri parlâvan a léngoa antîga lìgure, che a no l'êa scrîta, e coscì a l'é anæta persa; pâ che a cadénsa e çerte paròlle do lìgure de ancheu seggian derivæ da-o lìgure de quella vòtta.
E testimoniànse da prezénsa de l’òmmo in Ligùria són da çercâ scìnn-a da-a preistöia. Vixìn a-o pòrto de Nìssa, inta Tæra Amâ, l’é stæto trovòu de tràcce de ciù antîghe cabànn-e costroîe da cacioéi nòmadi, quæxi 300.000 ànni fa. A prìmma stratigrafîa a l’à mostròu despægi perîodi insediatîvi, con rèsti de cabànn-e òvali co-o fȇugo into mȇzo, riseu scavisæ, rascìn e béstie caturæ quæ pòrchi sarvæghi, tartarûghe, rinocerónti de Merk, liofànti meridionâli, beu sarvæghi e öxélli. Vixìn a Lȇua l’é stæto trovòu tràcce de l’òmmo de Neanderthal. Inte gròtte de Toiàn són vixìbili ségni che quélli pòsti ȇan frequentæ a-a fìn do Paleolìtico Supeiô. Inta gròtta di Brìcchi Rósci de Vintimìggia l’é stæto trovòu di rèsti ch’aregòrdan l’Òmmo do Cro-Magnon. A Finâ (Ænn-e Àrbe) se trȇuvan testimoniànse do Neolìtico con di diségni che se pȇuan datâ fra i 20.000 e i 18.700 ànni fa e inte gròtte lóngo o torénte Penavàira, inta valàdda co-o mæximo nómme into teritöio igàono, l’é stæto trovòu rèsti de òmmi de 7.000 anni primma de Crìsto.
A partî da-o segóndo milénio prìmma de Crìsto (Neolìtico) se gh’àn notìçie da prezénsa di lìguri in sce ’n teritöio asæ grànde ch’o corispónde ciù o mȇno a tùtta l’Itàlia setentrionâle. A ògni mòddo se pénsa che i antîghi lìguri se són scistemæ in sciâ costȇa mediterània da-o Ròdano a l’Àrno (coscì o scrîve o Polìbio), arivàndo co-a sò prezénsa scìn’a-a costȇa mediterània spagnòlla a ponénte e a-o Tévere vèrso sùd-èst e colonizàndo e îzoe da Còrscica, da Sardégna e da Sicìlia. A poéiva ȇse ’na popolaçión de quæxi 200.000 persónn-e, spartîe inte vàrie tribù. De lô ne rèstan numerôxi repèrti de tæra chéutta. De manimàn e migraçioìn di Cèlti (che parlâvan o leponzio ò lepontico) e e colonizaçioìn di Fenìcci, di Grȇghi e di Cartaginéixi, àn pigiòu o pòsto di Lìguri a partî da-o IV sécolo prìmma de Crìsto.
I Lìguri inte testimoniànse di aotoî antîghi
I Lìguri són nominæ pe-a prìmma vòtta inte ’n tòcco do Ezìodo riportòu da-o Strabón inte a “Geografia, VII 3.7”, cómme i ciù antîghi abitànte de l’Òcidénte: “Etìopi, Lìguri e Sciîti alevatoî de cavàlli”. Âtri aotoî (Dîodöo Sìcolo, Virgìlio, Lìvio, Cicerón) scrîvan cómme i Lìguri ancón into II sécolo primma de Crìsto vivéivan inte de condiçioìn primitîve e ne dàn l’inmàgine de ’n pòpolo sarvægo, fȇo, i quæ goeriȇri fàn poîa sólo co-o fâse védde.
Ma into mæximo ténpo vȇgne sotoliniòu a qualitæ de solidarietæ e d’ònestæ de ’na popolaçión contadìnn-a e de pastoî no ancón spartîa in “clàsse” e inta quæ e dònne afróntan e mæxime fadîghe di òmmi inte ’na tæra definîa pìnn-a de prîe, stérile, crûa e covèrta de èrboi da tiâ zu. No tùtti i aotoî antîghi dàn di giudìççi poxitîvi, prezénpio o Màrco Pòrcio Catón o defìsce i Lìguri ignorànti e böxàrdi, in pòpolo ch’o l’à pèrso a memöia de sò òrìgini. Tùtti sti eleménti chi ne fàn capî cómme i Lìguri, pòpolo asæ antîgo spantegæ in ténpi lontàn inte ’na grànde pàrte do Mediterànio de Ponénte, són stæti sotomìssi, no sénsa dificoltæ, da-i Români, cóntra i quæ a mancànsa de ’na coltûa, de tradiçioìn, de ’n’identitæ, de ’n’unitæ polìtica e de ’na clàsse de nòbili co-o potȇre de decìdde, són stæte a raxón de ’na deboléssa chò-u caraterìstico e fòrte tenperaménto o no l’é bastòu a sarvâli.
Pòpoli Lìguri
thumb|200px|Tipo B, stele de taponecco (licciana) 01|Antîga stêle lìgure E naçioìn ciù importanti, inta Ligùria de ancheu, êan:
L'época româna
Co-a prìmma goæra pùnica (II sécolo prìmma de Crìsto) i Lìguri se són spartîi tra aleæ de Cartàgine e aleæ de Rómma. L'é stæto quànde i Români àn conquistòu sto teritöio chi, con l’agiùtto di sò aleæ Genuates, che l’àn ciamòu Lìgùria, ch'o corispondéiva a-a IX Regio de l'Inpȇro româno, ch'a l'andâva da-e Àrpi Marìtime e Còsie, a-o Pò, a-o Trébia e a-o Mâgra. A descriçión da IX Regio Italiæ a l'é do Plìnio:
Sta región chi a l’ȇa ciù picìnn-a de quélla òriginâle òcupâ da-i Lìguri inta preistöia. Con tùtta probabilitæ inte sta provìnsa chi se ghe conservâva ancón l’etnîa lìgure ciù pûra, in càngio inta Lunigiànn-a e inte regioìn a-o de la de Àrpi e popolaçioìn s’ȇan òrmâi mescciæ con âtre tribù.
De fæti l'Ecatȇo de Milȇto into VI sécolo prìmma de Crìsto o ne dîxe che Mónego e Marséggia ȇan çitæ lìguri e i Elisici, pòpolo ch’o stâva fra o Ròdano e i Pirenȇi, ȇan 'na mescciûa de Lìguri e Ibȇri. Into Trexénto o Dànte, into pigiâ in consciderasción sorvetùtto a questión lengoìstica-dialetâle, o parliâ da Ligùria cómme de 'na región conpréiza fra o Triónfo de l'Aogósto, Lèrxi e o spartiægoe alpìn-apenìnico. Scibén chi-â coscénsa d’ȇse 'n'ùnica etnîa ciù grànde a dûa ancón pe bén bén. L'idȇa de ’na región ch'a va da-o Vâro a l'Àrno a l'é ancón pigiâ da-o Iàcopo Braxélli, cançelȇ da Repùblica de Zȇna de l'anno 1419, inta sò Descrizione della Riviera. Inte l'anno 180 prìmma de Crìsto i Români, pe poéi dispónn-e da Ligùria inta sò conquìsta da Gàlia, àn dovûo deportâ 47.000 Lìguri Apoâni, òstinæ ribèlli, e l'àn confinæ inte l’àrea Sanìtica ch'a l'é fra Avelìn e Benevénto.
Letiatûa in sci Lìguri
Di antîghi stòrichi, quei che àn scrîto de ciù in sci Lìguri Antîghi son stæti Diodòro Sìculo, Strabón, Eròdoto. O professô Nino Lamboglia o l'à scrîto o lìbbro "A Ligùria Antîga", ch'a l'é l'òpera ciù inportante in sce questo argomento.
Tuscania
Tuscania o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Turks e Caicos
thumb|right|200px|A bandêa do Regno Unîo thumb|200 px|right|A bandêa de Turks e Caicos thumb|right|200px|A poxiçion de Turks e Caicos in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Turks and Caicos Islands , tæritöio d'oltremâ britannego de l'América centrâle, a sò capitâle a l'é Çittæ de Cockburn.
Pognana Lario
Pognana Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Niccia ecologica
Descriçion e stöia
Questa specie a s'è comportä coscì perchè a l'ha trövou unna niccia; se fisse stæto poscibile savei in anticipo da presensa de questa niccia se saieva posciüo evitäne l'introdusion.
Martin Lutero
Martin Lutero (Eisleben, 10 novenbre 1483 - Eisleben, 18 frevâ 1546) o l'è stæto un pensatô religiozo, ch'o l'ha dæto avîo a-o Protestanteximo.
Vìtta
Fratte de Wittenberg inta Sassonia, o scriveiva in to 1517 e sò famoze 95 texi, in te quæ o condannava a pratica da Gexa de vende e indulgense (vosciüa da-o pappa Leone X pe arecögge e palanche necessaie pe a construsion da cupola da basilica do San Pê, a Romma). O 5 dexembre do 1520 o Lutero o brüxava a bolla papale che a ghe imponeiva de retiä e sò affermasioin, penn-a a scomünega. Comme conseguensa Leon X o scomünegava effettivamente Lutero in to zenä do 1521.
L'imperatô Carlo V o convocava a Dieta de Worms (unn-a assemblea di maggiorenti de çittæ tedesche) con l'intension de costrenze Lutero a rinnegä e sò idee. Però Lutero o restava fermo in sce e sò poxisioin, forte anche de l'appoggio do prinçipe Ferdinando de Sassonia.
In seguito o se saieiva ascoso pe un anno in te un castello, dove o l'avieiva tradüto a Bibbia in tedesco pe mettila a dispoxision anche de chi no conosceiva o latìn: defæti segondo lê doveiva vaì o libero esamme: ogni fedele o doveiva avei a poscibilitæ de lezze e interpretä e Sacre Scrittüe. A fede luterann-a a piggiava velocemente campo, segge tra i nobili che tra i villen. Questi ürtimi in ti anni 1524-1525 descadenavan ascì 'na rivolta, che però o Lutero o condannava.
Segundo o riformatô bezögnava avei libertæ spirituale, ma rispettä l'autoritæ di prìnçipi in campo politico. In seguito ghe saieva stæto 'na guæra fra i prìnçipi luteren e Carlo V ch'o difendeiva o Catoliceximo: questa guæra a saieiva finìa solo in to 1555 (Paxe de Augusta), con Lutero zà morto. A Germania a se divideiva fra i stati cattolichi e quelli protestanti. A l'êa o prinçìpio da riforma protestante.
Savignon
Stöia
Savignón o gh’à òrìgini pre-române (Etæ do brónzo) ma e notìçie ciù segûe són quélle da colonizaçión da pàrte de Rómma, da quæ són stæti trovæ repèrti inportànti. E o nómme de Savignón o vêgne con tùtta probabilitæ da-o nómme latìn Sabinianus (Savignano) ò sæ da Sabino ch'o poriéiva êse stæto o proprietâio do fóndo.
Inte l'anno 1199 fra Zêna e Tortónn-a vegnîva firmòu 'n tratâto de pâxe ch'o prevedéiva a spartiçión do teritöio segóndo o córso do sciùmme Scrîvia: quéllo in sciâ spónda mancìnn-a a Zêna, quéllo in sciâ drîta a Tortónn-a. A despêto de tùtti i avegniménti polìtichi sucescîvi, sta spartiçión chi a l'é restâ e ancheu, Savignón, che cómme aministraçión civîle o l'é inta provìnsa de Zêna, da 'n pónto de vìsta religiôzo o l'é ancón sot'â-a Diòcexi de Tortónn-a. L'apartenénsa de Savignón a-a léngoa e a-a coltûa zenéize a l'êa za ciæa inta meitæ do sécolo XIII, quànde o pàize o l'é stæto acatòu da-a famìggia di Fiéschi, cónti de Lavàgna, scibén che Savignón o continoâva a fâ pàrte di Féodi Inperiâli do Sâcro Româno Inpêro. Dötréi documénti testimònian l'investitûa ofiçiâle do Fèodo a-o Giàn Loîgi Fiéschi, dîto o Vêgio, inte l'ànno 1495 da pàrte de l'Inperatô Mascimiliàn I, e a-o Étore Fiéschi Seniore inte l'ànno 1548 da pàrte de l'Inperatô Càrlo V. Són stæti i Fiéschi mæximi a tiâ sciù o castéllo ch’o dòmina o Pàize.
Co-a spartiçión ereditâia de l'ànno 1678, o féodo inperiâle o rizultâva de proprietæ do Giêumo Fiéschi, che óltre a Casélla o l'ingrandîva inte l'ànno 1685 i sò posediménti in scî bórghi ascì de Frascinéllo, Ciàppe e Senàrga; e o mantegnîva ascì a conscignorîa in sce Mongiardìn, ereditâ da-a moæ Tomaxìnn-a Spìnoa. Dòppo o pàize o l'é pasòu sot'a-o contròllo da famìggia Crêuza de Vergàgni, ch'a gh'à ezercitòu o sò potêre scìnn-a-a sopresción di féodi inperiâli inte l'anno 1797 con l'arîvo da dominaçión françéize.
A caxón da riorganizaçión aministratîva napoliònica, Savignón o l'é diventòu pàrte do Dipartiménto di Mónti Lìguri Ocidentâli, con capolêugo Rochétta Lìgure, inta Repùblica Lìgure. Unîo a-o Prìmmo Inpêro Françéize, da-i 13 de zùgno de l'anno 1805 scìn'â-o 1814 Savignón o l'êa inserîo into Dipartiménto de Zêna. Inte l'ànno 1804 vegnîva agregòu a-o teritöio savignonéize i muniçìppi de Cravaéssa, Nénno, Paæo, Tónno, Vacaéssa e Valecâda, costitoîi inte l'anno 1797. sinistra|miniatura|300x300px|Cartolìnn-a co-a ciàssa da gêxa into [[1901.]] Inte l'anno 1815, Savignón o diventâva pàrte do Régno de Sardégna, cómme stabilîo da-o Congrèsso de Viénna de l'anno 1814, e dòppo do Régno d'Itàlia inte l'ànno 1861. Da l'anno 1859 a-o 1926, Savignón o rizultâva conpréizo into IX mandaménto co-o mæximo nómme do circondâio de Zêna e de quélla ch'a l'êa alôa a provìnsa de Zêna.
Coltûa
A Savignón gh'é o provèrbio: Avàrdite da-o lànpo, da-o trón e da-a montâ de Savignón: o scignificâto o no l'é ciæo; fòscia perché a montâ pe Savignón a l’é ràpida e fadigôza, fòscia perché 'na vòtta a Savignón gh'êa a staçión do Dàçio...
Notìçie in sce Savignón se pêuan trovâ inta Bibliotêca Comunâle de Savignón.
Senza cetra
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo. thumb|300px|George Spencer Watson (1869-1934), A picnic at Portofino, 1911
Senza cetra
Perché in silensio pâ che vive o lìgure indifferente a-i inni da Poexìa, mancandoghene l'estro e l'armonia a-o linguaggio che s'usa dispressâ tacciàndolo de vero trafficante solo taggiòu pe l'arte do mainâ, andæ, çercælo là in quelle casette rùsteghe, vege, meze deroccæ, ma co-i barcoin averti in faccia a-o mâ, ma con o teito sotta e oeive e i pin à San Fruttoso andæ de Portofin, dovve canta a natùa poemi eterni; dovve se vedde a-o nasce da mattin, quande s'addescia l'öxellin ferrâ o çê fâse de perla e o mâ turchin dovve se vedde, inta profonda neutte, i pianeti rifléttise in sciô mâ...
Se vorriei dî che là no gh'é o poeta perché ghe manca a cetra pe cantâ, arpa che canta a-i venti l'é a pineta;
perché e pascioin do cheu lê o no sa dîle?... l'ulivo malincònico e gentile o parla lê co-e feugge sò d'argento; canta a natùa pe lê, ghe canta o vento.
Perché a poesìa ch'o sente o no â sa scrive?... diò che ve sbaliæ de gròsso, amixi; lê o no â canta perché in silensio o â vive.
Isoe Baleari
E Îzoe Baleâri (Illes Balears in catalàn e ofiçialménte, Islas Baleares in spagnòllo) són 'na comunitæ outònoma da Spàgna de 'na sôla provìnsa, formâ da-e îzoe de l'arçipélago co-o mæximo nómme. Són scitoæ into Mâ Mediterànio, in fàccia a-a còsta de levànte da Penîzoa Ibérica. A capitâle a l'é a Pàrma de Maiòrca e a sò popolaçión a l'é, a-o 2022, de 1.176.254 abitànti.
L'arçipélago o l'é formòu de doî grùppi de îzoe e bén bén de izoöti ciù picìn, sàiva a dî e îzoe Gimnèsies (Maiòrca, Menòrca, Cabrêra e di îzoöti d'in gîo cómme Dragonera, l'Îzoa di Conìggi, l'Îzoa de l'Âia o l'Îzoa de Colom, de propiêtæ privâ) e-e îzoe Pitiüses (Ibîza e Formentêa ciù i îzoöti de Espalmador, de propiêtæ privâ, e de Espardell).
Giögrafîa
L'arcipélago de Îzoe Baleâri o conprénde, in particolâ, e îzoe de Maiòrca, Cabrêra, Menòrca, Ibîza e Formentêa. A sò superfìcce totâle a l'é de 4992 km² e o se svilùppa da-o livéllo do mâ scìnn-a 1.445 m d'artèssa co-o Puig Major, inta Serra de Tramuntana de Maiòrca. L'arçipélago o l'é do tùtto conpréizo tra e cordinæ 40º5'48' N e 38º40'30' N de latitùdine e 1º12'47' E e 4º19' E de longitùdine. Ibîza a l'é separâ da-a còsta da Comunitæ Valençiànn-a da 75 km de mâ, a mæxima distànsa ch'a gh'é tra Maiòrca e Ibîza. A distànsa mìnima tra e îzoe de Maiòrca e Menòrca a l'é de 35 km. L'îzoa ciù vixìnn-a a-o continénte eoropêo, sénsa consciderâ a Penîzoa Ibérica, a l'é quélla de Menòrca, separâ da-a Frànsa sôlo da-o Górfo do Lión, méntre Ibîza e Formentêa són e dôe îzoe ciù vixìnn-e a-o continénte africàn.
433 Eros
Eros (formalmente 433 Eros, da-o grego Ἔρως) o l'é un asteroide do scistema solâ. O l'é stæto scoverto o 13 agosto do 1898 da Auguste Charlois e Carl Gustav Witt, in moddo indipendente, e coscì denominao da-a divinitæ de l'amô da mitologia grega.
Isoe Baleari
Giögrafîa
Tra e îzoe gh'é de bèlle diferénse de natûa e paizàggi: Menòrca e Maiòrca són ciù rìcche de ciànte, con di bòschi d'oîvi sarvæghi e d'èrxi, e de bèstie, spécce de mamìferi, gràçie a-o sò clìmma ciù frésco e ùmido. Pe cóntra, Ibîza e Formentêa gh'àn 'n clìmma ciù sécco, co-ina vegetaçión che no gh'à goæi de bezéugno d'ægoa, cómme pìn, ciànte gràsse e zenéivi, e 'na fòuna ch'a l'é formâ sorviatùtto de öxélli.
Aministraçión
centro|miniatura|600x600px|Màppa di comùn de Îzoe Baleâri
433 Eros
A so orbita a-o porta periodicamente ben vexin a-a Tæra: o l'ha un perielio de 1,1 UA e o l'é quindi un asteroide near-Earth, categoria ciutosto ampia ch'a l'includde i asteroidi con l'orbita ch'a s'avexiña ò a l'interseca quella da Tæra; ciu in particolâ, Eros o l'é un tippico asteroide Amor. Da-o ponto de vista chimmico, o l'é clascificao comme asteroide de tipo S, composto cioè prinçipalmente da di scilicæ.
O g'ha 'na forma iregolâ con de dimenscioin de 34,4 × 11,2 × 11,2 km. O g'ha un caratteristego restrenzimento centrâ: se-o s'amia da-i poli, o l'assomeggia a 'na banaña o un pistaccio. A so massa de 6,687 × 1015 kg a l'é pâ a circa un dexemioneximo da massa lunâ. A superfiççie, de cô brun-doao, a l'apâ pezantemente crateizzâ: i cratei maggioî razonzan de dimenscioin confrontabbile con quelle de Eros mæximo. E inmaggine a ata risoluçion rivellan a presença de 'n sœu de regolite ch'o crœuve Eros in ogni so parte, o spessô do quæ o l'é stimao ese tra 10 e 100 m.
Tra i oggetti do scistema solâ de so dimenscioin, Eros o l'é stæto quello ciu oservao. Storicamente, e so oservaçioin son stæte rilevante pi-a determinaçion do valô da parallasse solâ (e conseguentemente de l'unitæ astronommica) e da massa do scistema Tæra-Luña. O l'é o primmo asteroide intorno a-o quæ ha orbitao e insci-o quæ s'é posao una sonda spaçiâ: a NEAR Shoemaker da NASA infæti, doppo ese intrâ in orbita o 14 frevâ 2000, a l'é aterâ o 12 frevâ 2001 insci-a superfiççie de l'asteroide, dovve a l'ha conduto di anallixi chimmiche do sœu.
Osservaçion
Eros o l'é un oggetto mediamente poco luminoso, ch'o manten pe di periodi de diversci anni de magnitudine compreize tra-a dozzexima e a chinzexima. Durante i periodichi avexinamenti a-a Tæra (una dexeña pe secolo ), a l'opoxiçion o pœu però razonze de magnituddine compreize tra l'otava e a nona. Inte di opoxiçioin ancon ciu ræe che se veifican ogni 81 anni - l'urtima a l'é avegnua into 1975 e a proscima a se veifichiâ into 2056 - Eros o razonze a magnituddine +7,1, vegnindo ciu luminoso de Nettun e di asteroidi da fascia prinçipâ, con l'ecceçion de 4 Vesta e, de ræo, de 2 Pallas e 7 Iris.
A l'opoxiçion, l'asteroide o pâ fermâse, ma, a diferença de quante se veifica normalmente pe 'n corpo in conzonçion eliocentrica co-a Tæra, o so moto aparente o no vegne mai retrogrado. A-o momento da so scoverta, Eros o l'ea l'unico ogetto esterno a-a Tæra a exibî tâ comportamento, in seguito manifestao anche da di atri asteroidi near-Earth. O so periodo scinoddico de 845 giorni terestri o l'é un di ciu longhi tra quelli possedui da-i corpi do scistema solâ.
Scoverta
A scoverta de Eros a fu atribuia a Carl Gustav Witt, ch'o-o fotografò a nœutte do 13 agosto 1898 da l'osservatoio berlineize de l'associaçion astronommica Urania (Urania Sternwarte Berlin), comme 'n ogetto de unzexima magnituddine, mentre o l'eseguiva de mezue astromettriche de precixon da poxiçion de l'asteroide 185 Eunike, acquixindo con un'espoxiçion de doe ôe un'immaggine de 'na zona centrâ insci-a stella Beta Aquarii. Tuttavia de immagine de l'asteroide fun arecugeite a mæxima nœutte anche da Auguste Charlois da l'Osservatoio de Niçça, ma i dæti fun da lê pubricæ solo quarche giorno doppo o Witt: mentre a l'eppoca se dette a corpa do ritardo a-o Charlois mæximo, a-o quæ vegniva rimproverao d'avei mancao de controlâ e lastre fotograffiche inti giorni subbito doppo a nœutte da so espoxiçion - o 14 d'agosto, ch'o cazè de domennega, e o 15, festivo - a caoza do ritardo a l'ea probabilmente dovua a 'n problema tecnico do telescoppio, ch'o l'aiva falio inte l'anulâ l'efetto do moto da Tæra, produxendo de immaggine meno nittide. Questa circostança, scoverta into 2002, a l'ha fæto sci ch'a l'astronnomo françeise segge riconosciua ancœu a scoverta indipendente.
Lusciandro Giustignan Longo
Lusciandro Giustignan Longo (Zena, 1554 – 1631) o l'è stæto l'89° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 6 arvî 1611 a-o 6 arvî 1613, o quarantequattreximo co-a càrega biennâ.
433 Eros
Scoverta
In meno de doe setemañe, Adolf Berberich o calcolò un'orbita preliminâ, ch'a permisse de notâ a scingolaritæ de l'asteroide rispetto a tutti i atri aloa noti: a-o perielio, l'ogetto se saiæ infæti trovao entro l'orbita de Marte. De sucescive osservaçioin, unie a l'individuaçion d'immaggine de pre-scoverta arecugeite da l'Harvard College Observatory za into 1893, permissan de determinâ l'orbita con maggiô acuateçça e de scrovî che l'asteroide into 1894 o s'ea avexinao a-a Tæra : l'ea stæto coscì scoverto o primmo asteroide near-Earth.
O nomme Eros o fu çernuo da Witt e Berberich in rifeimento a-o dê grego de l'amô, rompindo a tradiçion ch'a l'aiva visto scin a alloa assegnâ a-i asteroidi di nommi feminin.
Osservaçioin sucescive
Into corso de quarchedun di perioddichi avexinamenti de Eros a-o nostro pianeta, a-i quæ corisponde de condiçioin osservative particolarmente favoeive, l'asteroide o l'é stæto ogetto de campagne osservative miræ - de carattere internaçionâ ascì. A primma de queste a l'ebbe lœugo into biennio 1900-1901 e in tâ ocaxon o Comité International Permanent pour l'Exécution Photographique de A Cartes du Ciel o svilupò un cian de travaggio - a-o quæ aderin 58 osservatoi astronommichi de varrie naçioin - co-o scopo de mezuâ a parallasse solâ (e quindi de determinâ a distança media da Tæra da-o Sô, ò sæ l'Unitæ astronomica) atraverso de meze da poxiçion de Eros.
Sfrutando o fæto che l'asteroide o foise a l'opoxiçion (razonta o 30 otobre 1900 ), se procedette mezuando l'angolo soteizo da-e conzonzente tra Eros e i ponti d'osservaçion insci-a Tæra. A distança de l'asteroide da-a Tæra a fu quindi determinâ con de sempliçe relaçioin trigonomettriche: defæti e mezuaçioin permissan de conosce i valoî di angoli interni do triangolo avente a-i proppi vertexi l'asteroide e, prezempio, doî ponti insci-a Tæra (a longheçça da conzonzente tra i doî ponti insci-a Tæra a l'ea anche questa nota). Se consciderò quindi o triangolo avente a-i proppi vertexi a Tæra, o Sô e 433 Eros: a distança Tæra-asteroide a l'ea stæta mezuâ; noto o periodo de l'orbita de 433 Eros, a distança Sô-asteroide a poè ese deduta da-a segonda lezze de Keplero; se poette quindi determinâ a distança media da Tæra da-o Sô, trovando pe quella un valô de 149,504,000 km (o valô otegnuo atraverso de moderne mezuaçioin radar o l'é de 149,597,870.66 km). I rizultæ fun pubricæ da Arthur Hinks into 1910. O metodo o pœu in prinçippio ese dœuviao con un quâ-se-sæ terço corpo, tuttavia, afinché e mezue angolæ seggian e ciu precize poscibbile l'é necessaio che o terço corpo o segge vexin a-a Tæra. Da chì o vantaggio derivante da l'adœuviâ un asteroide comme Eros.
Una segonda campagna internaçionâ votta a determinâ una megio aproscimaçion da parallasse solâ a fu organizâ into 1930-1931 da-a Solar Parallax Commission de l'Union Astronomica Internaçionâ. Inte st'ocaxon chì, l'asteroide o razonse 'na distança de circa 0,178 UA da-a Tæra, ben infeiô rispetto a l'ocaxon precedente. I rizultæ in meito fun pubricæ into 1941 da Harold Spencer Jones.
De ciu into 1901 l'astronnomo françeise Charles André o l'aiva registrao de variaçioin perioddiche inta luminoxitæ de Eros e o l'aiva proposto che l'ogetto o poese ese costituio da doî nucclei a forma de «manubrio da ginnastica». Into 1931, i astronnomi sudafrichen van den Bos e Finsen descrissan a forma de l'asteroide comme un «œutto», ne mezuon o periodo de rivoluçion in 5 ôe e 17 menuti e ne stimon o diametro in 23 km (ben proscimo a-o valô reâ de 21 km). Inte questo periodo, inoltre, fu apricao e afinao insce Eros a tecnica de curve de luxe pi-a determinaçion do periodo de rotaçion e da direçion de l'asse de rotaçion de 'n asteroide.
L'orbita seguia da l'asteroide a-o rende particolarmente adatto anche pe determinâ a massa do scistema Tæra-Luña, valutando e variaçioin produte into so moto da-i incontri ravexinæ a-o scistema. Infæti, l'orbita che ogni ogetto o percore in gio a-o Sô a l'é perturbâ da-e açioin gravitaçionæ di pianeti magioî. Perché segge poscibile determinâ a massa de 'n pianeta da-o confronto de l'orbita efetiva de 'n ogetto campion con quella predita pe-o mæximo ogetto da-a meccanica kepleriaña, l'é necessaio ch'a segge conosciua con precixon adegoâ l'orbita percorsa da l'ogetto e che i açioin gravitaçionæ de disturbo eserçitæ da-o pianeta razonzan un'entitæ aprexeive, o sæ, da-o momento che queste son inversamente proporçionæ a-o squæo da distança, che l'ogetto campion o s'avexiñe suficentemente a-o pianeta do quæ se vœu determinâ a massa. Eros o sodisfa intrambedoe ste receste, da-o momento che tra-i ogetti do scistema solâ de so dimenscioin o l'é stæto quello ciu studiao, o l'é osservabile da-a Tæra in ogni ponto da so orbita e o l'esegue di perioddichi avexinamenti a-o nostro pianeta.
Eduard Noteboom, into 1921, o fu o primmo a eseguî sti carcoli, basandose insce-e osservaçioin condute into periodo compreizo tra o 1893 e o 1914; Witt o-i ripetè into 1933, dœuviando di osservaçioin insce 'n periodo ciu ampio, condute tra-o 1893 e o 1931. Infin, un terço valô o fu proposto da Eugene Rabe into 1950, dœuviando i osservaçioin arecugeite into periodo tra o 1926 e o 1945, e revisto into 1967 da Rabe mæximo e Mary Parmenter Francis. Da aloa in ça, pi amegioâ ulteriormente a stimma da massa do scistema Tæra-Luña, l'é risultao ciu conveniente fâ ricorso a-e sonde spaçiæ.
Into biennio 1974-1975 o l'é stæto quindi ogetto de ùna terça campagna d'osservaçioin, in ocaxon de 'n avexinamento particolarmente streito a-a Tæra, i rizultæ da quæ fun pubricæ into nummero de mazzo do 1976 da revista Icarus. Eros o fu osservao into vixibile, inte l'infrarosso e atraverso di strumenti radar; ne fu stimao l'albedo (pâ a 0,19 ± 0,01), e dimenscioin (13 × 15 × 36 km), o periodo de rotaçion (5 ôe 16 menuti e 13,4 segondi) e a direçion de l'asse de rotaçion. Fun çercæ di indizi insci-a so compoxiçion, mentre i osservaçioin inte l'infrarosso rivelon a prezença in superfiççie de 'n strato de regolite scimmile a quella lunâ.