cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ISBN
Caraterìstiche
miniatura|385x385px|E pàrte de 'n ISBN a dêxe cîfre co-o corispondénte EAN‑13 e o còdice a bâre. Notâ e cîfre de contròllo despægie. A pàrte de l'EAN‑13 indicâ con "EAN" o l'é o prefìsso de "[[Libbrolàndia".]] A ògni ediçión e sò variànte (de fêua de ristànpe) de 'na çèrta publicaçión ghe vêgne asegnòu 'n ISBN diferénte. Prezénpio, 'n'ediçión e-book, 'n òudiolibbro, a versción con covertìnn-a de papê e quélla con covertìnn-a rédena do mæximo lìbbro aviàn tùtte 'n ISBN despægio. L'ISBN o l'é formòu de trézze cîfre se asegnòu a partî da-o prìmmo de zenâ do 2007, sedónca o l'é identificòu da-o còdice a dêxe cîfre. 'N ISBN o l'é formòu de quàttro (into câxo o ségge 'n ISBN a dêxe cîfre) òpû de çìnque (pe 'n ISBN a trézze cîfre) pàrte.
Inta quìnta seçión do manoâle d'ûzo ofiçiâ de l'Agençîa Internaçionâle ISBN gh'é descrîta a strutûa de 'n ISBN a trézze cîfre inte sto mòddo chi:
'N ISBN a trézze cîfre o peu êse dónca separòu inte sò çìnque pàrte e, pe convençión, quésto o peu êse fæto co-in spàçio òpû 'n tratìn tra ògni blòcco. Inte 'n mòddo scìmile, 'n còdice ISBN a dêxe cîfre o peu êse separòu inti sò quàttro blòcchi (i mæximi de l'ISBN-13 de fêua do prefìsso GS1) pe mêzo de spàççi ò tratìn. Inta pràtica, o no l'é goæi fàçile separâ coretaménte 'n çèrto ISBN aprêuvo a-o fæto che no gh'é tùtte e vòtte o mæximo nùmero de cîfre inte ògni blòcco.
Procèsso d'emisción
O procèsso pe l'emisción de 'n ISBN o l'é specìfico pe ògni naçión; defæti i còdichi vêgnan rilasciæ da l'agençîa de registraçión ISBN responsàbile pò-u sò stâto o teritöio, indipendenteménte da-a léngoa de publicaçión. I intervàlli de ISBN asegnæ a 'na çèrta naçión són decîxi in sciâ bâze do profî editoriâle do pàize in questión, variàndo dónca in relaçión do nùmero di lìbbri e do nùmero, do tîpo e de dimenscioìn di editoî atîvi. Dötræ agençîe de registraçión ISBN àn a sò sêde inte de bibliotêche naçionâli ò drénto a di ministêri da coltûa e dónca l'é poscìbile che séggian finançiæ diretaménte da-o govèrno pe sostegnî i pròppi servìççi. Inti âtri câxi o servìçio de registraçión ISBN o l'é fornîo da òrganizaçioìn cómme quélle di fornitoî de dæti bibliogràfichi, che no són pe cóntra finançiæ da-i govèrni.
A lìsta conplêta de agençîe ISBN a l'é disponìbile into scîto de l'Agençîa Internaçionâle ISBN. Tra e vàrie agençîe, se pêuan aregoardâ:
Grùppo de registraçión
L'eleménto do grùppo de registraçión ISBN o l'é 'n nùmero da unn-a a çìnque cîfre ch'o l'é vàlido sôlo co-in çèrto eleménto de prefìsso (de sòlito 978 ò 979) e o peu êse separòu con di tratìn, cómme, prezénpio, "978-1-...". A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi i grùppi de registraçión són stæti asegnæ sott'a-o prefìsso 978. Con l'eleménto 978 i grùppi de registraçión ciù inportànti, ö sæ quélli co-ina sôla cîfra, són: 0 e 1 pe-e naçioìn de léngoa ingléize, 2 pe quélle de léngoa françéize, 3 pi-â léngoa tedésca, 4 pò-u Giapón, 5 pe-e naçioìn de léngoa rùscia e 7 pi-â Repùbrica Popolâre Cinéize. Tra i grùppi de registraçión a çìnque cîfre gh'é, prezénpio, 99936, dêuviòu da-o Bhutan. In particolâ, i grùppi de registraçión asegnæ són tùtti quélli di intervàlli 0-5, 7, 65, 80-94, 600-625, 950-989, 9917-9989 e 99901-99983 con, de sòlito, i lìbbri pùblichæ inte léngoe mêno difûze che àn i eleménti de grùppo ciù lónghi.
Co-o prefìsso 979, o grùppo de registraçión 0 o l'é riservòu pi-â conpatìbilitæ con l'International Standard Music Number (ISMN) scibén che, de sòlito, a ste publicaçioìn chi o no vêgne mâi asegnòu 'n ISBN. Tra i grùppi de registraçión drénto a l'eleménto de prefìsso 979 quélli che són stæti asegnæ són: 8 pe-i Stâti Unîi, 10 pi-â Frànsa, 11 pi-â Repùbrica de Corêa e 12 pe l'Itàlia.
Pe cóntra, o Standard Book Number (SBN) òriginâle a nêuve cîfre o no l'àiva 'n identificatô do grùppo de registraçión; a ògni mòddo azonzéndoghe 'n zêro de prefìsso se aviâ 'n ISBN-10 vàlido.
Grùppo do registrànte
L'agençîa naçionâle ISBN a fornìsce a l'editô 'n eleménto pò-u sogètto ch'o fa a registraçión e 'na série de ISBN drénto a sto eleménto chi; l'editô o l'aségna dónca un di ISBN a ciaschedùn di sò lìbbri. Inta ciù pàrte de naçioìn l'editô o no l'é a ògni mòddo òbligòu pe lézze a asegnâ 'n ISBN a-e sò publicaçioìn, scibén che inte grénde libràie són tratæ sôlo quélle publicaçioìn a-e quæ o l'é stæto asegnòu un de sti còdichi chi.
Dêuviàndo di blòcchi de longhéssa variàbile, e agençîe de registraçión pêuan personalizâ e asegnaçioìn de ISBN a-i editoî. Prezénpio, 'n grànde editô o peu òtegnî 'n blòcco de ISBN into quæ són asegnæ mêno cîfre pe l'eleménto registrànte e, pe cóntra, ciù cîfre pe l'eleménto publicaçión. Into mæximo mòddo, e naçioìn inte quæ gh'é 'n gràn nùmero de publicaçioìn àn pöche cîfre dedichæ a l'identificatô do grùppo de registraçión e tànte pe-i eleménti do registrànte e de publicaçión.
Chi de sótta gh'é 'na cùrta lìsta de còdichi ISBN-10 ch'a fa védde e poscìbili variaçioìn inta longhéssa di sò blòcchi.
Strutûa pi-â léngoa ingléize
I grùppi di eleménti de registraçión pe-e publicaçioìn in léngoa ingléize són 0 e 1, dónca doî eleménti di 220 in totâle. Sti doî grùppi chi són spartîi da-i vàrri eleménti do registrànte inte 'na strutûa scistemàtica ch'a decìdde a sò longhéssa inta manêa indicâ chi de sótta :
Cîfre de contròllo
'Na cîfra de contròllo a l'é 'na fórma de contròllo de ridondànsa dêuviâ pî-a rilevaçión di eroî, pægia dónca into scistêma decimâle a quéllo ch'o l'é 'n bit de paritæ into scistêma binâio. A conscìste inte 'na séncia cîfra calcolâ in sciâ bâze de âtre cîfre che fórman o nùmero pigiòu in conscideraçión. O scistêma pe l'ISBN a dêxe cîfre o l'é 'n'estensción de quéllo pe-i SBN, co-i doî scistêmi che són dónca conpatìbili: 'n SBN precedûo da 'n zêro (ö sæ o sò ISBN a dêxe cîfre) o restitoiâ a mæxima cîfra de contròllo de l'SBN de fêua do zêro. A cîfra de contròllo a l'é calcolâ in bâze ùnze: defæti a peu êse pægia a unn-a de dêxe cîfre da 0 a 9 ciù a-o scìnbolo "X". O scistêma pe-i ISBN a trézze cîfre o no l'é pe cóntra conpatìbile co-i SBN e, de sòlito, o restitosce 'na cîfra de contròllo despægia de quélla do corispondénte ISBN a dêxe cîfre, sénsa poéi garantî a mæxima proteçión cóntra a traspoxiçión. Quésto o sucêde perché o còdice a trézze cîfre o l'é stæto progetòu pe êse conpatìbile co-o formâto EAN, e dónca o no peu contegnî 'na "X".
Cîfre de contròllo ISBN-10
Segóndo l'ediçión do 2001 do manoâle d'ûzo ofiçîa de l'Agençîa Internaçionâle ISBN, a cîfra de contròllo de l'ISBN-10 (dónca l'ùrtima cîfra de sto còdice chi) a dêv'êse conpréiza tra 0 e 10 (co-o 10 ch'o vêgne indicòu da-o scìnbolo "X") e a dêv'êse tâ che a sómma de dêxe cîfre, moltiplichæ ciaschedùnn-a pe-o sò péizo intrêgo (chinàndo da 10 a 1), a ségge 'n mùltiplo de 11. Ö sæ, indicàndo con xi a cîfra i-êxima, x10 a dêv'êse çernûa de mòddo che:
Prezénpio, pe l'ISBN-10 pægio a 0-306-40615-2:
Formalménte, dêuviàndo dónca l'aritmética a mòdoli, o vên scrîto:
L'é vêo pe-i ISBN-10 che a sómma de tùtte e dêxe cîfre, moltiplichæ ciaschedùnn-a pò-u sò péizo inte 'n órdine però crescénte (de lóngo da 1 a 10), a l'é 'n mùltiplo de 11 ascì. Repigiàndo l'ezénpio de d'âto o vên defæti:
O quæ, formalménte, o vên scrîto:
Tra i eroî ciù comùn inta gestión de 'n ISBN (prezénpio quànde o vêgne scrîto o digitòu) gh'é l'alteraçión de 'na sôla cîfra òpû a traspoxiçión de cîfre da-arénte. L'é poscìbile dimostrâ matematicaménte che tùtte e cóbie de ISBN-10 vàlide dêvan diferî de a-o mêno dôe cîfre. Se peu dimostrâ ascì che no gh'é de cóbie de ISBN-10 vàlidi ch'àggian éutto cîfre pægie e dôe traspòste (quésto l'é poscìbile aprêuvo a-o fæto che l'ISBN o l'é ciù cùrto de dêxe cîfre e che ùnze o l'é 'n nùmero prìmmo). O scistêma de cîfre de contròllo de l'ISBN o garantìsce dónca ch'o saiâ de lóngo poscìbile rilevâ quésti doî tîpi d'erô comùn; defæti, into câxo a ghe foîse un de sti eroî chi, o rizultâto o no saiâ mâi 'n ISBN vàlido, co-a sómma de sò cîfre moltiplichæ pò-u relatîvo péizo ch'a no peu mâi êse pægia a 'n mùltiplo de 11. A ògni mòddo, into câxo a câza editoâ a fésse 'n erô ch'o no vêgne descovèrto, o lìbbro o saiâ vendûo co-in còdice ISBN no vàlido.
Pe cóntra l'é poscìbile che âtri tîpi d'erô, scibén che mêno probàbili, dàggan 'n ISBN vàlido, prezénpio con dôe cîfre alternæ no traspòste ò træ cîfre alternæ.
Càlcolo da cîfra de contròllo ISBN-10
Ciaschedùnn-a de prìmme nêuve cîfre de 'n ISBN a dêxe cÎfre, de fêua de quélla de contròllo, a l'é da moltiplicâ pò-u sò péizo intrêgo conpréizo tra 10 e 2, òtegnìndo coscì 'na sómma di prìmmi nêuve prodûti. O valô da cîfra de contròllo o l'é senpliceménte l'ùnico nùmero, conpréizo tra 0 e 10, co-o quæ sta sómma chi a l'arîva a 'n totâle ch'o l'é mùltiplo de 11.
Azonzéndo 2 a 130 se aviâ 'n mùltiplo de 11 (dæto che 132 = 12×11) e o l'é ciæo che sto chi o l'é l'ùnico nùmero tra 0 e 10 ch'o verìfica a condiçión de validitæ. Dónca, a cîfra de contròllo a dêv'êse pægia a 2, co-a sequénsa conplêta ch'a saiâ ISBN 0-306-40615-2. Into câxo o valô de x 10  pe sodisfâ sta condiçión chi o foîse stæto 10, a cîfra de contròllo da segnâ a saiéiva stæta "X".
Inte 'n âtro mòddo, pe mêzo de l'aritmética a mòdoli, se poriéiva calcolâ a cîfra de contròllo dêuviàndo o mòdolo 11. L'é dónca da calcolâ o rèsto da sómma divîza pe 11 (ö sæ o sò valô into mòdolo 11). Sto rèsto chi, ciù a cîfra de contròllo, o dêv'êse pægio a 0 ò a 11. Dónca a cîfra de contròllo a saiâ pægia a (11 mêno o rescìdoo da sómma di prodûti mòdolo 11) mòdolo 11. O rèsto do mòdolo 11, calcolòu 'na segónda vòtta, o têgne cónto da poscibilitæ che o prìmmo rèsto o ségge pægio a 0. Sénsa a segónda òperaçión de mòdolo, o càlcolo o poriéiva portâ a 'n valô de 'na cîfra de contròllo de 11-0 = 11, che però o no l'é vàlido (inta pràtica o prìmmo "mòdolo 11" o no l'é necesâio ma o peu êse dêuviòu pe senplificâ i càlcoli).
Prezénpio, a cîfra de contròllo pe 'n ISBN-10 de 0-306-40615-? a l'é coscì calcolâ:
L'é poscìbile evitâ e moltiplicaçioìn inte 'n'inplementaçión software dêuviàndo doî amugiatoî. Azonzéndo ripetutaménte t a s s'òtegniàn i mùltipli necesâi:
A riduçión a mòdolo a peu êse efetoâ 'na vòtta in sciâ fìn, cómme mostròu chi de d'âto (inte sto câxo chi s o poriéiva contegnî 'n valô elevòu, cómme prezénpio 496 pe l'ISBN no vàlido 99999-999-9-X), òpû s e t poriéivan êse amermæ co-ina sotraçión condiçionâle depoî a ògni azónta.
Càlcolo da cîfra de contròllo ISBN-13
Inte l'Apendîce 1 do manoâle d'ûzo ofiçîa de l'Agençîa Internaçionâle ISBN a gh'é descrîta a manêa inta quæ a vêgne calcolâ cîfra de contròllo de l'ISBN a trézze cîfre. A cîfra de contròllo de l'ISBN-13, ö sæ a sò ùrtima cîfra, a dêv'êse conpréiza tra 0 e 9, óltre che tâ che a sómma de tùtte e trézze cîfre (ciaschedùnn-a moltiplicâ pò-u sò péizo intrêgo, alternòu tra 1 e 3) a ségge 'n mùltiplo de 10. Dæto che l'ISBN-13 o l'é 'n sotoinsémme de l'EAN-13, l'algorìtmo pò-u càlcolo da cîfra de contròllo o l'é do tùtto pægio tra i doî còdichi.
Formalménte, dêuviàndo dónca l'aritmética a mòdoli, o vên scrîto:
O càlcolo de 'na cîfra de contròllo ISBN-13 o l'incoménsa da-e sò prìmme dózze cîfre, escludéndo dónca quélla de contròllo. Ògni cîfra, da mancìnn-a a-a drîta, a vêgne alternativaménte moltiplicâ pe 1 ò 3, con tùtti sti prodûti chi che són dónca somæ a-o mòdolo 10 pe òtegnî 'n valô ch'o vàdde da 0 a 9. Sotræto sto valô chi da 10, o rizultâto o l'é de lóngo conpréizo tra 1 e 10 dæto che, into câxo o foîse zêro, con l'ùrtimo pasàggio o vêgne trasformòu inte 'n dêxe.
Prezénpio, a cîfra de contròllo pe 'n ISBN-13 de 978-0-306-40615-? a l'é coscì calcolâ:
s = 9×1 + 7×3 + 8×1 + 0×3 + 3×1 + 0×3 + 6×1 + 4×3 + 0×1 + 6×3 + 1×1 + 5×3 =  9 +  21 +   8 +   0 +   3 +   0 +   6 +  12 +   0 +  18 +   1 +  15   = 93 93/10 = 9 rèsto 3 10 – 3 = 7
Dónca, a cîfra de contròllo a l'é pægia a 7, co-o còdiche ISBN-13 conplêto ch'o saiâ 978-0-306-40615-7.
In generâle a cîfra de contròllo de 'n ISBN-13 a peu êse calcolâ inta manêa indicâ chi de sótta.
Dæto:
Alôa:
Sto scistêma de contròllo chi, ch'o s'asomêgia a-a fórmola da cîfra de contròllo UPC, o no rilêva tùtti i eroî de traspoxiçión de cîfre vixìnn-e. In particolâ, se a diferénsa tra dôe cîfre da-arénte a l'é pægia a 5, a cîfra de contròllo a no rilêva 'na sò traspoxiçión. Prezénpio, repigiàndo i valoî de prìmma, co-a cóbia 6 e 1 inte l'órdine corètto a sò sómma a l'é 3×6+1×1=19 méntre, co-a traspoxiçión de ste dôe cîfre chi (ö sæ con l'1 depoî a-o 6) o contribûto de quéste cîfre o saiâ 3×1+1×6=9. Però, dæta a bâze dêxe, quésti són doî valoî pægi fra de lô, portàndo in sciâ fìn a-o mæximo rizultâto de 'na cîfra de contròllo de 7. Pe cóntra, a fórmola de l'ISBN-10 a l'adêuvia o mòdolo prìmmo 11, ch'o permétte d'evitâ sto problêma chi a despæto, però, da necescitæ de dêuviâ 'na cîfra de ciù.
Pe de ciù, se a sómma de cîfre inte poxiçioìn pâri a vêgne moltiplicâ pe tréi e pöi somâ a-e cîfre che rèstan (ö sæ quélle dèspa), o totâle o se poriâ divìdde pe 10, terminàndo con 0.
Conversción ISBN-10 a ISBN-13
'N ISBN-10 o peu êse convertîo inte 'n ISBN-13 azonzéndoghe a-o prìmmo o prefìsso "978" e calcolàndo tórna a cîfra finâle da sómma de contròllo pe mêzo de l'algorìtmo ISBN-13. L'é poscìbile ezegoî o procèsso contrâio ascì, ma no pe di nùmeri che l'incoménsan co-in prefìsso despægio da 978, dæto che no gh'àn o còdice equivalénte a dêxe cîfre.
Eroî inte l'ûzo
A ciù pàrte de bibliotêche e de libràie a l'adêuvia e informaçioìn do lìbbro pe 'n ISBN no vàlido rilasciòu da l'editô. O catàlogo da Bibliotêca do Congrèsso o contêgne di lìbbri pùblichæ con còdice ISBN no vàlido ascì, de sòlito evidençiæ co-a frâze "ISBN scancelòu". A ògni mòddo, sti scistêmi chi pi-â catalogaçión di lìbbri no çerchiàn 'na çèrta publicaçión co-în ISBN no vàlido se quésto o l'é inserîo inti sò motô de riçèrca. De spésso l'OCLC o métte inte 'n ìndice dedicòu i ISBN no vàlidi, spécce se són stæti careghæ inte sto mòddo chi da 'na bibliotêca ménbro de quéllo scistêma.
eISBN
Scibén che i nómmi "eISBN" e "e-ISBN" són stæti de vòtte dêuviæ, o sò ûzo o l'é da evitâ, eséndo stæti 'na vivàgna de confuxón e eroî. Defæti, se 'n lìbbro o l'exìste inte un ò ciù formâti digitâli (e-book) ciaschedùn de quésti o dêve avéi 'n sò ISBN. Dónca, ciaschedùn di tréi formâti EPUB, Amazon Kindle e PDF de 'n çèrto lìbbro o l'aviâ 'n pròpio ISBN specìfico. Dónca no condivìddan nisciùn ISBN co-a versción stanpâ e o no l'exìste 'n "eISBN" genérico ch'o conprénde tùtti i formâti e-book de 'n çèrto lìbbro.
Formâto EAN inti còdichi a bâre
D'ancheu, i còdichi a bâre inta quàrta de covertìnn-a de 'n lìbbro (òpû, pe çèrti lìbbri tascàbili, inta prìmma de covertìnn-a) són di EAN-13; pêuan avéi 'n còdice a bâre separòu ch'o còdifica çìnque cîfre, ciamòu EAN-5, pi-â monæa e o prêxo de véndia consegiòu. Pe-i ISBN a 10 cîfre o prefìsso "978", o "còdice pàize" de Libbrolàndia, o l'é mìsso prìmma de l'ISBN inti dæti do còdice a bâre, co-a cîfra de contròllo ch'a l'é calcolâ tórna segóndo a fórmola EAN-13 (mòdolo 10, ponderâ alternativaménte pe 1 e pe 3).
In pàrte aprêuvo a-a carénsa pronosticâ de çertidùnn-e categorîe ISBN, l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) a l'à decîzo de pasâ a 'n ISBN a 13 cîfre (ISBN-13). O procèsso o l'é comensòu a-o prìmmo de zenâ do 2005, pe finî doî ànni dòppo a-o prìmmo de zenâ do 2007. A partî da-o 2011, tùtti i ISBN a 13 cîfre incoménsan pe 978. Zaché a disponibilitæ de ISBN 978 a s'êa into méntre ezourîa, o l'é stæto introdûto o prefìsso 979, in pàrte riservòu pe l'ûzo do còdice "Musicland" pe-e partitûe muxicâli co-în ISNM. I vêgi còdichi ISMN a dêxe cîfre se diferençiâvan inte 'n mòddo ciæo da-i ISBN aprêuvo a l'azónta de 'na létia "M", raprezentâ into còdice a bâre cómme 'n zêro e che, into contròllo da sómma, a contâva cómme 'n 3. A ògni mòddo, d'ancheu tùtti i ISMN són a trézze cîfre e incoménsan pe 979-0; i prefìsci da 979-1 a 979-9 saiàn pe cóntra dêuviæ da di ISBN.
O no l'é goæi probàbile che i nùmeri do còdice d'identificaçIón de l'editô séggian pægi tra ISBN 978 e 979, cómme o no l'é garantîo che i nùmeri de còdice de l'àrea lengoìstica séggian i mæximi. Pe de ciù, a cîfra de contròllo de l'ISBN a dêxe cîfre a no l'é de sòlito pægia a quélla do relatîvo ISBN a trézze cîfre. Zaché o GTIN-13 o l'é pàrte do scistêma Global Trade Item Number (GTIN), ch'o conprénde o GTIN-14, o GTIN-12 e o GTIN-8, l'ISBN a trézze cîfre o l'é inclûzo inte l'intervàllo di cànpi dæti a quatòrze cîfre.
A conpatibilitæ do formâto do còdice a bâre a l'é a ògni mòddo garantîa dæto che, de fêua de interuçioìn inti grùppi, o formâto do còdice a bâre ISBN-13 o l'é o mæximo de quéllo do còdice a bâre EAN di ISBN a dêxe cîfre za existénti. Dónca, a migraçión a 'n scistêma bazòu in sce l'EAN a consénte a-e libràie de dêuviâ 'n ùnico scistêma de numeraçión pe-i lìbbri e pe-i prodûti no librâi, conpatìbile co-i dæti existénti bazæ in sce l'ISBN, con modìfiche mìnime a-i scistêmi informàtichi. Pe sta raxón chi, tànte libràie (prezénpio Barnes & Noble) àn fæto stramûo a-i còdichi a bâre EAN za into màrso do 2005. Scibén che vàrie libràie americànn-e e canadéixi êan in gràddo de lêze i còdichi a bâre EAN-13 prìmma do 2005, a ciù pàrte di rivenditoî genérichi a no poéiva fâlo. L'agiornaménto do scistêma de còdichi a bâre UPC a l'EAN-13 conplêto into 2005 o l'à façilitòu a migraçión a l'ISBN-13 inte l'América do Nòrd.
Nòtte
<references group="N" />
Interlingua
L'IALA e̍ sta̍ funda̍ ün l'anu 1924 da a filantropa americana Alice Vanderbilt Morris, ma u travayu sci'a lenga era diretu da u lenghista Alexander Gode. L'IALA e̍ sta̍ ativa fint'ün 1953. Anchœi gh'e̍ üna « Üniu̍n mundiale per interlingua », funda̍ ün 1955, che s'ucüpa d'a prupagaçiu̍n d'interlingua. Ün l'anu 2000 interlingua era parla̍ da circa 1500 persune.
Gh'e̍ tambe̍n ün a̍utru prugetu ciü veyu che se ciama ufiçialamente « interlingua », ma che e̍ ciü cunusciüu suta u nume « latino sine flexione ». De ciü̍, gh'e̍ üna lenga artifiçiale suta u nume « interlingue ».
Alzano Scrivia
Alzano Scrivia o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Architetûe religiôze
miniatura|A gêxa da Nativitæ de Màia.|centro|250x250px
Rodi Garganico
Arte
thumb|180px|left|'N àngiou, 1810
Avulasca
Avulasca (Vuàsca in nuvaize) l'é 'n paìze ch'u s'tröva inta Provincia 'd Lisàndria. In Avulasca u s' pòrla incù in dialetu 'd tranzisión fra u ligure e u lunbardu.
Balzola
Balzola o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|220px|Balzola|centro
D'Aste (famïa)
miniatura|U stemma da famïa D'Aste I D'Aste i sun stèti in'impurtante famïa nobile arbenganeṡe, patrissi a Zena e Rumma asscì. Rivài in ta sittè da rivea de punènte vèrsu u XII seculu, i l'han fètu prèstu furtüna, cumissciunandu de impurtanti architetü"e e purtandu di sò membri ae ciü âte careghe religiuse e militari, cu'a sò sc-ciatta che aa fìn a l'è vegnüa a mancà in tu XX seculu.
Sto"ia
miniatura|Stemma da famïa D'Aste surve u purtà da [[Villa D'Aste|sò villa de Leca]]
Prinsippiu
A famïa D'Aste a vegne"ea dâ sittè de Asti, dunde au prinsippiu a l'é"a ciamà De Costiglioriis, pé peui cangià u prenumme quandu i sun vegnüi in Arbenga, in t'in moddu ch'u ricurdesse a sò urigine. Dandu amèntu a in'âtra teuria, u pa"entàu antigu u se"ea quellu de Peletta, cu'a famïa che, rivà a Arbenga, a l'ave"ea adutàu quellu de De Costiglioriis D'Ast, peui vegnüu nummà "D'Aste" . A ogni moddu, i D'Aste i sun rivài in ta Ciâna in tu XII seculu, cunservandu l'antigu stemma de famïa: in leun bleu sciǜ campu d'o"u cun sinque aste russe ch'u u traversan.
Scignu"i de Tui"an
In te l'annu 1233, in scangiu de in scitu rènte au fossatum Civitatis Albingane, i D'Aste i l'han utegniu dâ cü"ia e sò tère ch'i l'andajevan a capite Dancio usque ad Petram, se"ea a dì da u câu du Burghettu fin'â Pria. A ogni moddu e prupietè i l'é"a survetüttu in gi"u au burgu de Tui"àn, dunde i D'Aste i l'ajevan di cuntrèti de livèllu cu'i paisài in te tanti sciti. De media sti sciti i l'e"a picenìn, cun ogni masius ch'u l'é"a spartiu tra dui-quattru famïe de cuntadìn.
Du 1238 i primmi scignu"i de Tui"àn, u Giaccu e u Bungiuani D'Aste, doppu avé cattàu in scitu rènte a San Zorṡu de Campugeja da i fratti de San Pe"u in Varatèlla in scangiu de quarche teren a Tui"àn, i l'han deciṡu de trasfurmà u sò duminiu tuiranìn in feudu. Stu scistema, cu'a vendia de prupietè pé avele inderré in feudu, u permetteva de strenṡe i ligammi cu'a pupulassiùn e cu'u putere superiure, in te stu caju chi a Geja arbenganeṡe. Cusscì, au 19 de frevà du 1238, i D'Aste i l'han vendüu aa cü"ia tüttu quellu ch'i l'ajevan "dâ geja du câu du Burghettu fin'â Pria e da u Zuu fin'au mà" feu"a de quarche prupietè picenina, pé in tutale de 500 liie.
Da u 27 de marsu du quellu annu i D'Aste i vegnan cusscì vassalli du vescu, ch'u i investe de tüttu quellu ch'i l'ajevan vendüu u meṡe passau, cu'ina legge"a prevalensa du Bungiuani in ta spartissiùn di diritti. Pe"ò, zà aa mitè du seculu, i sun scciuppè de ratèle cu'i paisai, ch'i vujevan ciǜ libertè e che, au 17 de setembre du 1250, i l'ajevan creàu ina cumpaggnia cumüna. U Giacumìn D'Aste, fïu du Bungiuani, u decidde dunque de rènde u feudu au vescu, cu'a lotta pé a suvranitè de Tui"àn ch'a passa tra i partii in favù da cü"ia o da cumüna arbenganeṡe.
Trejèntu e Quattrusèntu
Se da i atti de l'investitü"a de Tui"àn se peu vegghe cumme a famïa a s'é"a zà inricchia, cu'u pagamèntu de l'impurtante summa de 500 liie d'alantu"a, u titulu cu'u quale u l'è mènsunàu u Giaccu, magister, u ne mustra pe"ò a sò estrassiùn sivile e nù feudale . A ogni moddu, i D'Aste i l'han fètu prèstu a rivà aa ciǜ âta magistratü"a arbenganeṡe, cu'u Bènedettu che, du 1366, u l'è stètu vutàu primmu cunsule di Nobili. Delungu in te quelli anni, trèi membri da famïa i sun intrài in te l'urdine de San Giuani de Gerüṡalemme: se"ea a dì u Scimùn du 1310, u Giuani du 1419 e u Gieumu du 1438. In te stu mumèntu a cumensa ina gran pulitica de alleanse cun cèrte tra e famïe ciǜ ricche e rinumae, cumme i Seulla, i Do"ia, i Lengueïa, i Spinu"a, i Prementun, i Lerca"i, i Pa"avijìn, i Barbi e tante âtre . De sti anni chi, i D'Aste i se sun spanteghè a Zena e a Rumma asscì: in ta sittè ligü"e i sun intrài in te l'Albergu di Siga"a mèntre u primmu D'Aste a rivà a Rumma u l'è stètu u Giobatta de Benardu, vèrsu a fìn du XVI seculu . Gh'é"a asscì ina ramma picenìna ch'a l'é"a andà in Spagna ma a l'è finia cu'a morte du Turellu D'Aste du 1592, cu'e sò sustanse i sun turnè ai D'Aste d'Arbenga.
Cu'a sò neuva ricchessa, i D'Aste i l'han cumensàu asscì a cumissciunà nüme"use architetü"e in ti paiṡi dund'i stajevan. In Arbenga, dund'i l'ajevan piàu u dirittu de vutu aa Prepujitü"a - se"ea a dì üna de tre dignitè au capitulu da cattedrale da sittè - in qualitè d'e"edi da famïa Bunanau, i D'Aste i l'han fètu fabricà e sò ope"e ciǜ impurtanti: au XV seculu a remunta a fundassiùn da ricca capela de Santa Marta in ta geja di dumenicai, peui due"à cumme capela de famïa e impia da targhe ch'i cuntavan e sò impreṡe, e de l'artà de San Carlu in ta cattedrale. Delungu in Arbenga, u Vincensu D'Aste u l'ha fètu custruì u cunvèntu de San Fransescu, mèntre u Sarvègu u l'è stètu ün di quattru fundatui du cunvèntu intra moenia de San Calocciu, due strutü"e che au"a i sun quaji spa"ie. Pé e âtre parte, se peu ricurdà l'artà maṡù da geja da Madonna du Ruṡa"iu de Tui"àn, vussciüu da u Fransescu e u Fèipu D'Aste, a capela dedicà aa patruna da famïa in ta geja de San Gieumu de Madrid, cumissciunà da u Turellu D'Aste, e u deré da bajilica de Santa Ma"ia in Stradda Lata a Rumma, pagàu da u Giubatta D'Aste.
Sinquesèntu e Seisèntu
In ti seculi doppu u numme da famïa u l'è vegnüu ancù de ciü rinumau cu'a nomina, au 23 de lüïu du 1552, du Grigheu D'Aste cumme capitanu de galee du Steva e de l'Unurau Grimadi, guvernatù e prinsipe de Munegu. Tra i papèi d'alantu"a, i D'Aste i sun fina mènsunài in t'ina bulla datà 12 mazzu 1570 du Pappa Piu V cumme nobiles et ex principalibus civitatis Albinganæ, tituli pa"eggi a quelli due"ài in ti Brevi pé a famïa mandài da i Düji e da i Prutetui da Repübbrica de Zena.
Tra i âtri D'Aste ch'i l'han utegniu ina carega impurtante i ghe sun u Fransescu du Mau"issiu, assivescu de Otrantu, e u Miché D'Aste, capitanu de ventü"a ch'u l'è mortu au cumandu de sò trüppe in ta bataïa de Buda, au 9 de settèmbre du 1686.
Ürtimi seculi
sinistra|miniatura|154x154px|Stemma di Ame"u D'Aste Stella In tu Sèttesèntu a famïa D'Aste, pé a sò ramma ch'a stajeva a Rumma, a l'ha avüu in gran nümèru de religiusi ch'i sun rivài a de careghe impurtanti. Tra sti chi se peu ricurdà u Marsellu D'Aste dâ ramma da famïa ch'a stajeva a Acèrnu, assivescu titulare d'Atene fètu cardinà da u Pappa Innucensu XII u 14 de nuvèmbre du 1699. Pé cuntru, i sò frè Gìn e Grigheu i l'é"a intrài in ti fratti sumaschi, cu'u primmu ch'u l'è diventàu ministru generale de l'urdine e u sècundu ch'u l'é"a u prèvostu da cattedrale de Muntepulcian. Tra i D'Aste rumài d'alantu"a u gh'é"a ancù u Bèppe de Fransescu Bunaventü"a, ch'u l'è stètu protunuta"u apustolicu e prève de camè"a du Pappa Innucensu XI e, sutta au Pappa Sciandru VIII, cummisa"iu de arme e prèscidènte da secca puntificcia.
I D'Aste ch'i l'é"a restài in Ligüria, spartii tra Arbenga e Zena, i l'han cuntinuàu a cruvì de impurtanti careghe pübbliche, liganduse cu'ina pulitica de ma"iaggi cumbinài ae grosse famïe di Pa"avijìn, di Lengueïa e di Giustiniai. Tütti du Sèttesèntu i sun peui i D'Aste vutài au Senatu da Repübbrica de Zena, se"ea a dì u Giobatta de Tunellu du 1710, u sò fïu Fransescu Ma"ia du 1739 e u sò nevu Giobatta du 1781 . Pe cuntru, in te sti anni a l'è vegnüa a mancà a parte de famïa ch'a stajeva a Rumma, cu'e sò due ramme ch'i sun finie du 1752 e du 1798 . Da u seculu doppu se peu aa fìn mènsunà i dui frè Sciandru e Ricu D'Aste Rissi; l'ün cuntrammi"aïu da ma"ina e depütàu e l'âtru aucattu e scindicu d'Arbenga pé quattru otte; carega che, tra i D'Aste, i l'ajevan utegnia in Miché, u Damiàn Marsellu e u Camillu asscì. Mèntre cu'i dui frè a l'è finia a ramma principale da famïa di D'Aste, i Ameru i l'han cunservàu u pa"entàu ancù pé quarche tèmpu, ma"ianduse cu'ina D'Aste Stella e piandune u prenumme pé regiu decrettu. Cusscì, cumme d'antiga tradissiùn, u gh'è stètu in ürtimu ammi"aïu tra i D'Aste, u Marsellu Ame"u D'Aste Stella, e, insemme aa sò sc-ciatta, d'ancoeui a famïa a s'è tostu estinta.
A tònica velarizâ
miniatura|250x250px|Cartéllo bilìngoe da localitæ Vàlle, a [[Carizan|Calisàn. A velarizaçión a l'é stæta indicâ co-o grafêma "ā".]] Con A tònica velarizâ a se fà riferiménto a 'na caraterìstica fonética ch'a pòrta a 'n cangiaménto de pronónçia da létia "A" quànde a se trêuva inte 'na poxiçión tònica. A l'é 'na caraterìstica ch'a gh'à 'na grandìscima variabilitæ, aprêuvo a-a prezénsa de vàrri gràddi de mêzo inta pronónçia, ch'a peu anâ da-a "A" apénn-a ciù serâ, a di soìn bén bén ciù stréiti, scìnn-a a trasformâse inta "Ò" ( e ascì).
A velarizaçión da "A" a l'é 'n éxito comùn a vàrri lêughi e sénsa ligàmmi a 'na sôla léngoa, co-a sò àrea de difuxón ciù inportànte ch'a s'esténde tra Rivêa de Ponénte e Bàsso Piemónte, vegnìndo dónca adotâ ségge da variànte da léngoa lìgure che da âtre do piemontéize.
Difuxón
A velarizaçión da "A" a l'é difûza inte vàrri lêughi sénsa continoitæ teritoriâle; tra e léngoe gàllo-itàliche a l'é comùn inte zöne d'in gîo a-e Àrpi Lìguri e a-a pàrte de céntro-ponénte de l'Apenìn Lìgure. A nòrd de quéste cadénn-e de mónti, spécce inti pàixi de léngoa piemontéize, a l'é 'na caraterìstica tìpica do monregaléize e do parlâ de Cêva, óltre che, vérso levànte, inte variànte do monferìn vèrso o confìn co-a Ligùria scìnn-a l'àrea do dialétto lusciandrìn. Inti sò stùddi, o Geoffrey Hull o dîxe d'avéila trovâ into Canavéize e into lonbârdo parlòu tra Novâra e Milàn ascì.
Léngoa lìgure
miniatura|250x250px|Cartéllo bilìngoe da contrâ da Ciàssa, a [[Boinsan|Boisàn, A velarizaçión da parlâ do pòsto, de stànpo toiranìn, a l'é stæta indicâ co-o grafêma "â".]] A velarizaçión da "A" a l'é 'na caraterìstica particolâ de 'n çèrto grùppo de variànte da léngoa lìgure, mascimaménte comùn tra pàrte da Rivêa de Ponénte e a región de l'Otrazôvo. Lóngo e rîve do Mâ Lìgure, a velarizaçión a l'apâre in prìmmo lêugo into pàize do Çeiâ e da lîe a gh'é, ciù ò mêno stréita, inte tùtte e parlæ scìnn-a quélle, inclûze, de stànpo savonéize. Pe cóntra, sto caràtere chi o mànca inte variànte ciù vixìnn-e a-o zenéize "ilùstre" do céntro, a despêto da sò prezénsa inti quartê de ponénte. Inte 'n mòddo particolâ, tra i pàixi riveàschi a velarizaçión a l'é bén marcâ into finarìn, dónd'a vên indicâ co-o grafêma "ô", óltre che inte parlæ a lê ciù vixìnn-e.
A scitoaçión a l'é pe cóntra bén bén ciù articolâ inti pàixi dónde gh'é de variànte de stànpo arbenganéize: mascimaménte màncan da velarizaçión, ch'a l'é do tùtto asénte into parlâ çitadìn e inti pàixi da-arénte, ma de ræo a se prezénta inte variêtæ perifériche ò ciù "rùsteghe", con di éxiti despægi. Lóngo a còsta, cómme za minsonòu, a velarizaçión a l'é 'n caràtere tìpico do parlâ do Çeiâ, dond'a l'é bén marcâ, e de quéllo do Borghétto méntre, vèrso l'entrotæra, a l'incoménsa a prezentâse a partî da-a Valàdda do Nêva, spécce a Castrevêgio e a Çeixêua, e, inte 'n mòddo apénn-a ciù marcòu, inte tùtte e variànte lighæ a-o toiranìn. Da chi, vèrso levànte, a velarizaçión a vêgne 'na caraterìstica comùn inte tùtti i pàixi  scìnn-a-a zöna do finarìn e óltre, ségge lóngo a còsta che vèrso a l'entrotæra. Pe de ciù, inta Rivêa s'ascìste a tâ fenòmeno ànche inte quàrche lêugo izolòu ancón ciù a ponénte, cómme a Dosàiga, L'Îzoa e tra i comùn de Andêua e Aràsce, óltre che, inte 'n mòddo no goæi marcòu, inte çèrte parlæ de stànpo inperiéize.
De la da Bórmia, inta valàdda do Tànaro, gh'é ancón 'na fórte e do tùtto particolâ evoluçión de quésto fenòmeno inte prinçipæ variànte locâli do lìgure, sàiva a dî l'ormeàsco e o garescìn. Defæti s'ascìste a 'na velarizaçión, spécce into parlâ d'Ormêa, ch'a l'à portòu a vàrri éxiti bén diferénti: óltre a-a trasformaçión inta "o" avèrta ( cómme pe òtu, "âto") e quélla inta "o" serâ ( cómme pe travoju, "travàggio", de vòtte scrîto travōju ascì), in di âtri câxi gh'é a prezénsa de 'na velarizaçión mêno marcâ, co-in çèrto gràddo de variabilitæ. L'é defæti registròu ségge o són, cómme pe gòtu, "gàtto", che l'éxito , cómme inta pòula stròzu, "stràsso", vegnìndo dónca scrîti insémme a-a co-o caràtere "ò" , scibén che gh'é de grafîe co-a "ō" ascì. A raprezentaçión de quésti soìn a peu cangiâ in sciâ bâze da grafîa utilizâ; a ògni mòddo, de sòlito s'adêuvian i scìnboli "o", "ò", "ō" e "ô" in de vàrie conbinaçioìn. Pe cóntra, into garescìn gh'é sôlo e dôe evoluçioìn vèrso 'na "o" ch'a l'é serâ òpû avèrta, scrîta rispetivaménte "o" (otu, âto) e "ò" (pòrte, pàrte), méntre o grafêma "ô", do tùtto desligòu da-o scignificâto ch'o pìggia inte çèrte variànte lìguri, o l'é de vòtte dêuviòu, co-in rimàndo a de grafîe piemontéixi, pe marcâ 'na "o" serâ ch'a sostitoìsce a lìgure, prezénpio, into sufìsso "-ón" (ch'o vêgne -ôn).
A velarizaçión a l'é pöi bén bén comùn inte variànte de l'Otrazôvo, dond'a l'é asæ marcâ e prezénte inte tùtte e parlæ de stànpo novéize, svilupàndose vèrso 'na "o" avèrta. De sòlito a vên scrîta co-o grafêma "ò", ma in di câxi l'é stæto dêuviòu "ä" ascì.
In sciâ fìn, tra e parlæ lìguri coloniâli sopravisciûe scìnn-a-a giornâ d'ancheu, a velarizaçión da "A" a l'é 'na caraterìstica tìpica do tabarchìn ascì.
Grafîa
miniatura|250x250px|Cartéllo da contrâ de Vâsorda a [[Giustexine|Giusténixe. O caràtere "ā", repigiòu da çèrte grafîe priéixi, o ségna a velarizaçión.]] No gh'é 'na sôla manêa pe marcâ a velarizaçión e, into córso di ànni, s'é dêuviòu bén bén de grafêmi diferénti pe indicâla, bazæ ségge in sciâ létia òriginâle, a "a", che in sciâ "o", anàndo aprêuvo a-e corispondénse létia-són de l'italiàn. Óltre a-o piemontéize, ch'o l'adêuvia inta ciù pàrte di câxi a "ä" ò, de ræo, a "á", inte numerôze variànte da léngoa lìgure l'é stæto dêuviòu:
Nòtte
<references group="n." />
Basalüssu
thumb|270px|right|Casté 'd Basalüssu Basalüssu l'é 'n paìse ch'u s'tröva inta Provincia 'd Lisàndria.
Roseto Valfortore
Roseto Valfortore o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Balonétto (zêugo)
Segóndo a clascificaçión da Federaçión Italiànn-a Balón, o balonétto e tùtte e sò variànte són conscideræ cómme e verscioìn lìguri do "balón elàstico", a-o quæ o l'é dedicòu 'n canpionòu italiàn che, pe ògni sò giornâ, o prevédde 'n tornêo zugòu segóndo a specialitæ do pósto (co-ina tàppa into ponénte lìgure ascì).
Balonétto a-o lóngo
Regolaménto:
Balonétto a-o cùrto
Regolaménto:
Balétta
Regolaménto:
Balonétto de Ciuzavêgia
Regolaménto:
Balonétto a-i téiti
Regolaménto:
Ciapétta
Regolaménto:
San Marco in Lamis
San Marco in Lamis o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|Portâ do Convénto de Santa Marìa, a Stignano (fraçión de San Marco in Lamis)
Bassignana
Bassignana o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
San Marco la Catola
San Marco la Catola o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
1092
thumb|300px|center|Gêxa de San Niccòla, 1092, Hardwicke ([[Gloucester)]]
148 a.C.
thumb|350px|center|Stàtoa d'Èrcole, 148 a.C. (Monte Behistun - [[Iran)]]
Staçión de Rensén
A staçión de Rensén, (in italian Stazione di Arenzano) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1968, a l'e ao serviçio do comùn de Rensén inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "d'argénto".
Bergamasco (Italia)
Bergamasco o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Volapük
200px|right Volapük (/volɑˈpyk/, « lenga mundiale », de vol « mundu » e pük « lenga ») e̍ üna lenga artifiçiale crea̍ ün l'ani 1879-1880 da u preve cato̍licu tedescu Johann Martin Schleyer, che au mumentu d'üna ünsumnia sentëva che Diu gh'ava cumandau de crea̍ üna lenga ünternaçiunale. A l'iniçi a lenga a̍ cunusciüu ün gran sücessu e cungressi de volapük avëvun lœgu ün 1884, 1887 e 1889. Ma pœi, dopu ün ra̍pidu desvelupamentu (ün 1889 gh'era ün miliu̍n de persüne che parlavun volapük) se cumençavun vari cunfliti e a magiurità d'i volapükisti abandunava u muvimentu, passandu a üna nœva lenga, l'esperanto. Margradu achëste dificürtae, u volapük a̍ suvravivüu, tambe̍n gra̍çia aë refurme üntrudüte ünt'i ani 1920 da Arie de Jong. Anchœi gh'e̍ üna picina cumünita̍ de qarche deijene de volapükisti.
San Nicandro Garganico
San Nicandro Garganico o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Geògrafia
thumb|230px|left|A dolìnn-a càrsica Pozzatina
Berzano di Tortona
Berzano di Tortona o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Griphus ut has angit, sic hostes Ianua frangit
miniatura|O mòtto inte 'n'inscriçión in Vîa XX Seténbre Griphus ut has angit, sic hostes Ianua frangit (scrîto Griffus ut has angit, sic hostes Janua frangit ascì, in zenéize "Comò-u grifón o l'abêra quéste, coscì Zêna a destrûe i nemîxi") o l'é, in latìn de l'etæ de mêzo, un di mòtti ciù antîghi da Repùblica de Zêna. De spésso, spécce in scê monæe zenéixi, o l'êa aconpagnòu da-a raprezentaçión de 'n grifón, âtro scìnbolo da çitæ de Zêna e da sò Repùblica, aprêuvo a aberâ 'n'àgogia e 'na vórpe.
Stöia
miniatura|Detàggio de un di capitélli da Pòrta di Vàcca E òrìgine do mòtto e de l'icónn-a do grifón són bén bén antîghe e remóntan scìnn-a da-i prìmmi sécoli de vìtta da Repùblica. Defæti l'inperatô Federîgo II, nêvo do Barbaróssa, o l'êa chinòu tórna in Itàlia pe repigiâ o progètto do sò mesiâvo, ö sæ de sotométte e çitæ ribèlli a l'outoritæ do Sàcro Româno Inpêro, goæra che pe Zêna a l'êa ligâ a-o conflìtto con Pîza ascì, aleâ de l'inperatô, che inte quélli ànni a l'êa arivâ a-asediâ a Supèrba, sénsa sucèsso (pe pöi êse a-a fìn batûa inta decizîva batàggia da Melöia into 1284). A ògni mòddo, inta batàggia de Pàrma, avegnûa in realtæ inta vexinn-a localitæ de Vittoria, rocafòrte de l'inpêro, into 1248, ànche gràçie a l'agiùtto de trexénto balestrê zenéixi e âtretànti tra i megio òmmi da Repùblica, o Federîgo II o l'é stæto duaménte batûo e coscì o l'à dovûo renonçiâ a l'inpréiza.
Pe aregordâ sti fæti chi, e àgoge inperiâli da cazàdda di Hohenstaufen són stæte mìsse, co-a tésta a chéuxe e sormontæ da stàtoe de grifoìn, a-arêze a Pòrta di Vàcca, unn-a de pòrte da çitæ, dîta "de Sànta Fêde" ascì. Da quésto moménto o mòtto "Griphus ut has angit, sic hostes Ianua frangit", che segóndo çèrti studiôxi o l'êa dêuviòu scìn da-o 1193, o saiâ portòu con grànde òrghéuggio da-e armæ da Repùbrica sórvia o sò confaón, da-arénte a-a crôxe de Sàn Zòrzo. Da chi vên o scignificâto da raprezentaçión do grifón ascì, con l'àgogia ch'a l'é 'n ciæo riciammo a-o Sàcro Româno Inpêro e a vórpe ch'a l'alùdde a-a Repùblica de Pîza.
Inte l'Eutoçénto, a regòrdo de inpréize da Repùbrica, inti pòrteghi da "nêuva" Stràdda XX Seténbre gh'é stæto mìsso 'n'inscriçión con l'antîgo mòtto de Zêna.
Joe Biden
Joseph Robinette Biden Jr. (New York, 1946 - ), dîto Joe Biden (pr. dʒoʊ ˈbaɪdən), o l'é o 46eximo prescidénte di Stati Unîi d'America, in càrega da-o 2021. O l'é o segondo prescidénte catòlico inta stöia d'América.
Gramatica noveize
TRAVAGGIO IN CÓRSO
Sta pagina in sciâ gramàtica novéize a se bâza in sciô libbro scrîto da-o Natale Magenta co-o tìtolo "Vocabolâio do dialetto de Neuve Lìgure", seçión di paradigmi verbâli
1095
thumb|200px|center|Antoine Rivalz, [[Urban II (1035 ca.-29 lûggio 1099) o consàcra a Baxìlica de San Sernin a Tolosa, (1095-1096), 1715 (Museo di Agostiniann-i de Tolôsa)]]
Charadriidae
I Charadriidae són 'na famìggia de öxelli limicoli de dimenscioìn pìcinn-e e médie, còrpi tòssi, còlli cùrti e robùsti. Vàrian da 'n giaeòu comme o Charadius Collaris (Corriere dal collare), lóngo 14 cìtti e co-in péizo de 26 gràmmi, a 'n marseu comme o Vanellus Miles (Pavoncella Mascherata), lóngo 35 cìtti e 368 gràmmi. An âe lónghe apisûe. Se nùtran de insetti, vermi e ätri invertebroei. Són difûzi inti spàççi avèrti de tùtto o móndo. alt=De d´âto, o primmo in sciâ mancinn-a, o Pluvialis inta Ornithologiae d'Aldrovandi|miniatura|De d'âto, o primmo in sciâ mancinn-a, o Pluvialis inta Ornithologiae d'Aldrovandi
Clasificaçión
A famìggia a se divìdde in dôe Sóttafamigge:
I géneri Pluvialis e Vanellus én stæti creæ da J. Brisson inta seu Ornithologie, pubricâ do 1760. ,
E spece che s'atreuva inta Ligùria e inte l'Italia e de quæ o Paganini o l'à parlòu into seu Vocabolario én ste chi.
Testonòtto de fiümme Pluvialis apricaria
O Testonòtto de fiümme  (Pluvialis apricaria - ; i nommi inta òpia de Linnaeus êan Charadrius apricarius e Charadrius pluvialis; in Italiàn Piviere dorato) o l'é 'n öxello lóngo 29 cìtti, co-ina avertûa alâre de 60 cìtti; testa gròssa, becco drîto e picìn rispétto a-a testa. An becco, masche, gôa, peto e pansa de cô neigro, 'na riga de cô gianco a parte da-o becco, a s'esténde da-a fronte sôvia l'éuggio, a contìnoa derê de l'oêgio, zu lóngo i lati do còllo, a contôrna o pêto, fìn a-i scianchi. A femina a l'à mêno neigro con ciùmme maròn-scûo. O masccio in livrea nuçiâle o l'à e parti superiôri sprusæ de néigro e giâno-öo. alt=Pluvialis apricaria|miniatura|O Testonòtto de fiümme (Pluvialis apricaria)
O nidìfica inte tundre e brughêe de l'Eoröpa Setentrionâle, Àzia Nòrd Òcidentâle. Öxello migratô in Italia o l'é de passo, ma 'na parte a ghe sverna ascì, inte zöne ûmide vixìn a canpi coltivæ, rìve di sciùmmi da Bassa Padann-a e Baçi do Metauro.
A prezénsa a va da Seténbre a-a fìn de Marso-meitæ d'Arvî.
Pluvialis [..] Aldrov[andi Avi. Tom. III. pag 528. maris icon non fatis accurata pag 531.
Pluvier. Bel[lon], Hift.nat- des Oif. pag. 260.[..]
Les Catalans l'appellent DORADA. Les Italiens, PIVIERO.
Marséu Vanellus vanellus
O Marséu (Vanellus vanellus - . In Italiàn Pavoncella) o l'é 'n öxello de media dimensçión, co-ina lónghéssa de 28-32 cìtti e avertûa alâre de 68-75 cìtti. Masccio e femina én quæxi pægi, cò-u dòrso de cô vèrde scûo metalico ch'o ténde a-o neigro, peto neigro, pansa de cô gianco; o l'à 'n lóngo ciùffo neigro de 10 cìtti in sciâ testa, becco neigro cùrto e drîto, sanpe de cô rósso. A femina a se distìngoe pe avéi rigatûe de gianco in scê peto e gôa e ciùffo ciù cùrto.
Öxello migratô, o nidìfica in Eoröpa Setentrionâle e Centrâle da-i Paixi Basci, a-i Balcani, fìn a-a Turchîa. I marseu se nùtran d'insetti, coleòteri, invertebræ, onbrighi, larve. S'aliméntan in scî proei umodi, canpi no coltivæ ò con con scarsa vegetaçión, de vòtte vàn aprêuvo a-i tratoî che lòuan i canpi. Spêce gregaia, nidìfican in colònie, se ragrùpan in sciammi numerozi pe svernâ verso i paixi do Mediterànio.
In Italia o tréuva o seu habitat inta Cianua Padann-a; o l'é in parte, stançiale e nidifìcante, ma i grendi sciammi de çentanæe d'öxelli són svernànti e-ò de pàsso pe-o Nord Àfrica.
Marséu Spilòrso Pluvialis squatarola
alt=Pluvialis squatarola; da Nozeman e Sepp: Nederlandsche vogelen|miniatura|Pluvialis squatarola; da Nozeman e Sepp: Nederlandsche vogelen. O Marséu Spilòrso (Pluvialis squatarola - . Squatarola helvetica Linn. ex Briss. In Italiàn Pivieressa) o l'é 'n öxello longo 28-30 cìtti, avertûa alâre 60-65 cìtti. O masccio in livrea nuçiale o l'à e parti superiôri sprusæ de grîxo-argentòu, sótta o l'è tùtto neigro, conprèizo becco, masche e sanpe, e dôe parti én separæ da 'na banda do cô gianco, a femina in livrea nuçiale a l'asomégia a-o masccio, ma a l'à o neigro scresiòu de gianco. In invèrno no se distìngoan, e parti sôvia són de cô brùn-çenie, sôtta de cô gianchinàstro, o pêto apitetòu de maroncìn.
Oxello migratô o nidîfica inte tundre de ârêe artiche d'Eoröpa, Àzia e Nòrd-América, o svérna a Sud in zöne ciù tenperæ. Inta tundra o se nùtre de insetti, larve, vermi; in migraçión o sòsta in zöne umide còstée, laghi interni. o sverna in còste basse, spiâge con fòrti marêe, tra flùsso e reflùsso do mâ, o l'à tànta spiâgia pe nutrìse: vermi de mâ, gritte e molùschi picìn.
In Italia o l'arìva tra Seténbre-Novénbre, Delta Po, Âto Adriàtico, Lagùnn-e de Grado, Marano, Salìnn-a de Comacchio, Salìnn-a Margàita de Savöia, ma sciammi minoî in tùtte e zöne umide còstée. O pàrte tra Màrso-Màzzo.
Testonòtto da l'éuggio gròsso (Charadrius morinellus)
miniatura|O testonòtto da l'éuggio gròsso (Charadrius morinellus) O Testonòtto da l'éuggio gròsso (Charadrius morinellus - ; in Italian Piviere tortolino) o l'é 'n Limicolo in pö particolâ; o l'é montagnìn pe l'habitat e o l'à dimorfìsmo sesoâle invertîo inte dimenscioìn e tonalitæ de ciùmme.
Öxello lóngo 20-22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 57-64 cìtti, in livrea nuçiale o l'à o dòrso de cô verdexìn, tésta grîxo scûo, becco neigro, e lónghe çegge de cô gianco s'incóntran a "V" in sciô còpusso; ina fascia de cô gianco a sepàra a gôa e parte superiôre do peto ch'én de cô grîxo da a parte de sótta de cô castàgno-aranción, pansa de cô neigro, sanpe lónghe de cô giânénte. A femina a l'é legermente ciù grande e co-e ciùmme ciù brilanti. A deponn-e 3 êuve, a làscia l'inconbénsa a-o masccio de coâle e alevâ i picìn, a s'acobìa con atri scìnn-a fâ trè niæ.
O nidìfica a quöte érte, 2000-2700 metri, âtocién montagnôzi da tundra artica da Penizoa Fìnno-Scandìnava e Siberia.
Fêua da stagión riprodutiva o l'é de cô brùn in sciô grîxo.
O l'é a réizego de scentâ comme spêce protètta.
Giaeòu do testón (Charadrius hiaticula)
miniatura|O giaeòu do testón (Charadrius hiaticula) O Giaeòu do testón (Charadrius hiaticula - ; in italian "Corriere Grosso") o l'é in öxello de dimenscioìn ridûte, co-ina longhessa de 18-20 cìtti e avertûa alâre 40-45 cìtti, e còrpo tòsso.
O masccio in livrea nuçiâle o l'à dòrso e testa de cô grîxo-maroncìn, frónte e çegge de cô gianco, 'na mascherìnn-a de cô neigro in scî éuggi, 'n bavæn neigro o sepàra a gôa e a parte de sótta tùtta de cô giànco àrbo, becco cùrto aranción co-a punta de cô neigro; sanpe aranción. A femina a l'à colôri ciù smòrti.
In italia o l'é de dópio passo, o sverna in Nord Àfrica. O nidìfica in Nord Eoröpa e Siberia lóngo e còste marìnn-e e e spónde di laghi e sciùmmi da tùndra. O nîo, 'na fosétta in scê spiage de sabia, sasci ò fangôze. E 4 êuve sccioìscian 23-25 giórni. I picin en aotònomi in 22-24 giórni. In predatô inti dintórni do nîo o végne portòu distante co-o trùcco de l'âa rótta, pratica asæ difûza tra i "limicoli".
O côre into bagnasciûga in çerchia de insetti, larve e vermi.
Giaeòu de l'euggio d'öu (Charadrius dubius)
O masccio o l'à a livrea scìmile a quella do ciù grosso C. hiaticula, o se ne distìngoe pe avéi o colæn neigro, riòndo e ciù stréito, no a bavæn, 'n'anello giano in gîo a l'éuggio, becco neigro levòu 'na macetta de cô giano òpâco inta parte de sótta (mascélla), sanpe de cô grîxo-rêuza. A femina a l'à e parti de neigro, de cô mêno inténso.
A despêto da livrea, pe a seu dimensción, ridûta acociòu e inmòbile in sciô terén, o l'é mimético; pe nutrîse o côre in tæra ò ægoa pöco profónda, o s'arésta de bòtto pe pitâ insetti, larve e vermi.
O nidìfica in Eoröpa, fêua e arêe ciù Setentrionâli, e Nord Àfrica. O svérna a Sud do Sahara da o Sénegal, a-o Niger, Lago Ciad, a-o Sudan, e-a Somàlia. In Italia o l'é de passo, e nidificante quarche dêxénn-a de cobie in Sardegna e in Sicilia.
O predilìgge spaççi avèrti con scarsa e bassa vegetaçión, zöne ûmide, fangôze, giæê con larghe spónde de sasci, prie e sabia, lagùnn-e còstêe, salinn-e. Fan o nîo in tæra tra prie, sabia, e sasci. 3-4 êuve, de vòtte pe alevâ i polìn i genitoì végnan agiutæ da in zoêno nasciûo l'anno primma.
Giaeòu da testa róssa (Charadrius alexandrinus)
O Giaeòu da testa róssa (Charadrius alexandrinus - ; In Italiàn "Fratino") o l'é 'n öxello lóngo 16 cìtti, co-ina avertûa alâre de 42 cìtti, còrpo tòsso e sanpe lónghe.