cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bibliotêca Apostòlica Vaticànn-a
Consultaçión e préstito
Storicaménte, inte l'etæ do rinasciménto, a ciù pàrte di lìbbri a no l'êa conservâ in sce de sganzîe ma ciufîto in de bànche de légno, co-e tòue pi-â consultaçión che se trovâvan da-arénte a 'ste bànche chi. Ògni bànca a l'êa dedicâ a 'n çèrto argoménto e i lìbbri conservæ lîe vegnîvan incadenæ a-o légno.
A ògni mòddo, scìnn-a-o prinçìpio do XVII sécolo, a-i studiôxi o l'êa permìsso pigiâ in préstito i lìbbri da bibliotêca, scibén che, pe-i ciù inportànti, a l'êa necesâia 'n'outorizaçión scrîta da-o Pàppa in persónn-a. I privilêgi lìghæ a-a consultaçión da bibliotêca poéivan êse rivocæ se vegnîvan violæ çèrte régole, prezénpio into câxo se foîsan scavalcæ e tòue. 'N câxo rinomòu o l'é quéllo do Pîco da Mirandòla, o quæ o l'à pèrso o dirìtto de dêuviâ a bibliotêca aprêuvo a-a publicaçión de 'n lìbbro de teologîa ch'o no l'êa stæto aprovòu da-a Cùria papâle. Inti ànni sciusciànta do Sèteçénto, co-ina lézze emanâ da-o Pàppa Cleménte XIII, a l'é stæta forteménte limitâ l'intrâ inta bibliotêca e a consultaçión do sò patrimònio.
Bibliotecâi
O diretô da bibliotêca o l'é stæto nominòu cardinâ, in particolâ co-o tìtolo de Cardinâ Bibliotecâio. O personâ de vàrie bibliotêche o vegnîva pe cóntra ciamòu "costöde". Dòppo a riavertûa da bibliotêca into 1882, o Pàppa Lìon XIII o l'à cangiòu o tìtolo in quéllo de Prefètto.
Sêde
A bibliotêca a l'é scitoâ drénto a-o Palàsso Vaticàn, co-a sò intrâ ch'a se trêuva in sciô cortî de l'amiâdô. Quànde o Pàppa Scìsto V o l'à comiscionòu l'anpliaménto do palàsso, co-a costruçión da nêuva sêde de Bibliotêca Vaticànn-a ascì, o l'à fæto costroî 'na nêuva âa in sce tréi livèlli ch'a pasâva pròpio into mêzo do cortî de l'amiâdô, cangiàndo coscì l'òriginâle progètto do Bramànte. A-a fìn de un di gréndi scaloìn d'önô gh'é stæta mìssa 'na stàtoa de Sànt'Ipòlito de Rómma, a decoraçión de l'andrón dîto La Galea.
Into prìmmo livèllo seminteròu gh'é a stànsa di papîri e 'n depòxito pe-i manoscrîti. A-o prìmmo livèllo se trêuva o louêio pe-i restàori méntre, a-o tèrso, gh'é i archìvi fotogràfichi.
A sêde da Bibliotêca a l'é stæta serâ da-i 17 de lùggio do 2007 pe di travàggi de ristruturaçión, arvìndo tórna a-i 20 de seténbre do 2010. 'St'òpera chi, costâ 'n totâle de 9 milioìn de éori, a l'à permìsso de creâ 'na série de locâli a tenperatûa controlâ.
Coleçioìn
miniatura|342x342px|I quarànta màrtiri de Sebaste, miniatûa da 'n evangêio sciriàco, 1220 ca. Scibèn che inta Bibliotêca Vaticànn-a són stæte de lóngo inclûze Sâcre Scrîtûe, tèsti de dirìtto canònico e òpere teològiche, quésta a s'é specializâ scìnn-a da-a sò creaçión inti lìbbri secolæ ascì. A sò coleçión de clàscichi grêghi e latìn a l'é stæta a-o céntro da rinàscita da coltûa clàscica inti ànni do Rinasciménto. I papê ciù antîghi conservæ inta bibliotêca remóntan scìnn-a-o I sécolo.
A bibliotêca a l'é stæta creâ sorviatùtto pe arechéugge di manoscrîti, fæto ch'o se peu védde ancón a-a giornâ d'ancheu inte l'âto nùmero de manoscrîti, raportæ a-i lìbbri stànpæ, conservæ inte sò coleçioìn. Defæti i lìbbri stànpæ che són intræ inta coleçión àn pi-â ciù pàrte l'òbietîvo de façilitâ o stùdio da coleçión bén bén ciù inportànte de manoscrîti. A coleçión a l'inclùdde 330.000 monæe grêghe, romànn-e e pontifìcce ascì, ciù 'n'arecugéita de medàgge.
De média, ògni ànno vêgnan acàtæ ciù ò mêno 6.000 lìbbri, sénsa cónta i numerôxi làsciti e acquixiçioìn into córso di sécoli.
Into 1623 a Bibliotêca Palatìnn-a ereditâia de Heidelberg, formâ da ciù ò mêno 3.500 manoscrîti, a l'é stæta donâ a-o Vaticàn da-o Masimiliàn I de Bavêa (da lê òtegnûa cómme botìn into córso da Goæra di Trént'Ànni) in ringraçiaménto pe-o travàggio diplomàtico fæto da-o Pàppa Grigheu XV, da-o quæ o l'é stæto sostegnûo inte l'eleçión a-a càrega de eletô a-o pòsto di candidæ protestànti. A ciù pàrte da Bibliotêca Palatìnn-a a se trêuva ancón a-a giornâ d'ancheu in quélla Vaticànn-a, fêua de çèrti còdichi pòrtæ a Parìggi into 1797 e restitoîi a Heidelberg co-a pâxe de Parìggi do 1815 e do regàllo de 852 volùmmi fæto into 1816 da-o Pîo VII a l'Universcitæ de Heidelberg, tra-i quæ gh'é o coscì dîto Codex Manesse ascì.
Into 1657 són stæti acàtæ i manoscrîti di Dùcchi de Urbìn e, into 1661, o bibliotecâio o l'êa o studiôzo grêgo Leo Allatius. L'inportànte bibliotêca da regìnn-a Cristìnn-a de Svéçia (pi-â ciù pàrte mìssa insémme da-i sò generâli co-i sachézzi de Prâga e de çitæ tedésche inta Goæra di Trént'Ànni) a l'é stæta acatâ da-o Pàppa Lusciàndro VIII a-a sò mòrte. A l'época a l'êa in pràtica l'intêgra bibliotêca reâ da Svéçia e, fortunataménte, a l'é stæta acatâ pöco prìmma do grànde incéndio ch'o l'à destrûto o palàsso reâ into 1697.
Tra i fóndi ciù famôxi da bibliotêca gh'é o Codex Vaticanus Graecus 1209, o ciù antîgo manoscrîto de Sâcre Scrîtûe, squæxi conplêto, ch'o ségge conosciûo a-a giornâ d'ancheu. L'Arcana historia do Procòpio de Cezarêa a l'é stæta descovèrta inta bibliotêca e publicâ tórna into 1623. O Pàppa Cleménte XI o l'à mandòu vàrri studiôxi into Levànte pe arechéugge di manoscrîti e dónca o l'é conscideròu o fondatô da seçión òrientâle da bibliotêca. Inte 'sta chi gh'é 'n'inporànte coleçión de òpere lìghæ a l'indoîximo, con lìbbri che remóntan scìnn-a-o 1819.
A-a Bibliotêca Vaticànn-a a l'é asociâ 'na schêua de biblioteconomîa e, into 1959, a l'é stæta creâ 'na bibliotêca de pelìcole ascì. Quésta a no va però confûza co-a Filmetêca Vaticànn-a, creâ into 1951 inte l'Universcitæ de Saint Louis a Saint Louis, Missouri.
inti ànni do restàoro da bibliotêca, tra o 2007 e o 2010, inte tùtti i 70.000 volùmmi da bibliotêca són stæti inserîi di chip eletrònichi pe prevegnî di ladronìssi.
Manoscrîti
miniatura|250x250px|L'abìsso de l'Infèrno, diségno a coî in sce pergaménn-a do [[Sàndro Boticélli, ànni 1480.]] miniatura|250x250px|[[Valdalbérto de Prüm, Martyrologium, o méize de lùggio.]] Tra i manoscrîti ciù inportànti inta bibliotêca ghe n'é numerôxi con rìcche miniatûe, in particolâ se pêuan aregordâ:
A Bibliotêca a contêgne ciù de 100 manoscrîti do Corâno che vêgnan da vàrie coleçioìn, catàlogæ da-o lengoìsta italiàn Giorgio Levi Della Vida: Vaticani arabi 73, Borgiani arabi 25, Barberiniani orientali 11 e Rossiani 2. O ciù grànde manoscrîto da bibliotêca, ''Vat. Ar. 1484, o l'é 540 pe 420 mm; pe cóntra Vat. Ar. 924'', o ciù picìn, o l'é 'n çèrcio de 45 mm de diàmetro conservòu inte 'na costòdia éuttagonâle.
Digitalizaçión
Into 2012 són stæti anonçiæ di progètti pe digitalizâ, in colaboraçión co-a Bibliotêca Bodleiànn-a, 'n milión de pàgine di materiâli da Bibliotêca Vaticànn-a.
A-i 20 de màrso do 2014, a Sànta Sêde a l'à anonçiòu che a Bibliotêca e a NTT Data Corporation avéivan sotoscrîto 'n acòrdio pe digitalizâ ciù ò mêno 3.000 di manoscrîti da Bibliotêca inti quàttro ànni a vegnî ; co-a NTT ch'a l'à donòu atresatûe e tecnologîe pe 18 milioìn de éori. A l'é stæta dónca diciarâ a poscibilitæ de digitalizâ sucesivaménte âtre 79.000 òpere da Bibliotêca, realizàndo de inmàgine in èrta resoluçión, disponìbili into scîto d'Internétte da Bibliotêca. Inta bànca dæti in sciâ Ræ, fornîa da EMC, gh'é tréi petabyte de spàçio. A prìmma fâze do progètto a l'é duâ quàttro ànni.
A scansción di papê a l'é infloensâ da-o materiâle dêuviòu pe prodûe i tèsti: defæti, prezénpio, i lìbbri ch'adêuvian l'öo òpû l'argénto inte miniatûe àn bezéugno de apægi de scansción speciâli. E còpie digitâli són rilasciæ deuviàndo o protocòllo CIFS, da l'hardware de archiviaçión colegòu a-a ræ de Dell EMC.
Archìvio Apostòlico Vaticàn
miniatura|250x250px|O drénto de l'Archìvio Vaticàn L'Archìvio Apostòlico Vaticàn, scitoòu ànche lê inta Çitæ do Vaticàn, o l'é l'archìvio centrâle pe l'arecugéita de tùtti i àtti promulghæ da-a Sànta Sêde, tra i quæ gh'é papê de stâto, corispondénsa, lìbbri contàbili pontifìcci e tànti âtri papê che a Gêxa a l'à amugiòu co-o pasâ di sécoli. Into XVII sécolo, pe voéi do Pàppa Pòulo V, i Archìvi són stæti separæ da-a Bibliotêca Vaticànn-a, dónde a sò consultaçión a l'êa de lóngo limitâ, diventàndo coscì do tùtto inacescìbili scìnn-a-o 1881, quànde o Pàppa Lìon XIII o l'à decîzo de permétte l'intrâ inti Archìvi a-i studiôxi. A-a giornâ d'ancheu i Archìvi són vixitæ da ciù de 'n migiâ de riçercatoî a l'ànno.
Filmetêca Vaticànn-a
A Filmetêca Vaticànn-a, scitoâ a Saint Louis, Missouri, a l'é a sôla coleçión de microfilm da Bibliotêca Apostòlica Vaticànn-a scitoâ de fêua do Vaticàn, formâ da ciù de 37.000 òpere. A se trêuva inta Bibliotêca Pîo XII, into campus de l'Universcitæ de Saint Louis. 'Sta bibliotêca chi a l'é stæta creâ da Lowrie J. Daly gràçie a de donaçioìn da-i Cavagêi de Cónbo (Knights of Columbus), con l'òbietîvo de façilitâ i contàtti e a consultaçión di papê do Vaticàn a-i studiôxi de l'América do Nòrd.
A traspoxiçión di manoscîti do Vaticàn in sce di microfilm a l'é incomensâ into 1951 e, segóndo o scîto d'Internétte da Bibliotêca, o l'é o ciù inportànte progètto de quésto tîpo ch'o ségge mâi stæto realizòu. A Bibliotêca a l'à avèrto into 1953, faxéndo stramûo into campus de l'Universcitæ de Saint Louis, inta Bibliotêca Pîo XII, inte l'ànno 1959. O prìmmo bibliotecâio o l'é stæto o Charles J. Ermatinger, restòu in càrega scìnn-a-o 2000. Into 2007, a Bibliotêca a l'avéiva microfilm de ciù de 37.000 manoscrîti, con òpere in grêgo, latìn, àrabo, ebràico e etîope, óltre che tùtti quélli inte léngoe ciù difûze de l'Eoröpa òcidentâle. Gh'é tànte riproduçioìn da Biblioteca Palatina e da Biblioteca Cicognara, tùtte döe scitoæ into Vaticàn, coscì cómme i regìstri de létie papâli inte l'Archìvio Segrétto Vaticàn da-o IX a-o XVI sécolo, pàrte de série Registra Vaticana e Registra Supplicationium.
1190
Inovaçión
{{Lunâio ànno|1190}
Boccadaze
Boccadâze (, ascì scrîto Bocca d'âze o Bocadâze, in italian Boccadasse) o l'è in antigo bórgo de mainæ inclùzo into quartê d'Arbâ, comùn de Zena.
Štasiun da Piéna
A štasiun da Piena, (ën lengua fransesa Gare de Piène, ën italiàn Stazione di Piena) la è avüa üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja la frasiun da Piéna Bassa ( cumüna dë Bregl') ën ra pruvincia d'Nissa.
Štòia
Üverta dar 1928, atìva anant ru 1944 la è avüa ën Italia prima d'ru sëtèmbrë 1947, dopu ru Tratà d’ paaž, sciür tròs entra Vievura e Ra Piena, ra situasiun pulitica la è avüa mudificàa, cun ru tròs ëntaramént en Fransa. Baràa ën ru 1944 cun u restu da trata (en-naugüràa e üverta ën ru 1970) la è l'ürtima štasiun fransesa, prima du tròs italiàn.
Libri
Libri (cum'ën italiàn, 'n fransisu Libre) la é üna frassiùn da cumüna d'Breï, ën Fransa, fin au 1947, part', cun Ra Pénna, da cumüna d'l'Auřiveta.
1192
thumb|400px|center|Capèlla di cavaliêri de Bubikon, fondâ into 1192 ([[Bubikon - Svissea)]]
Masio
Masio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
miniatura|A tôre medievâle de Masio|centro
Suspèe
Suspèe (in intëméliu Suspé, in fransese Sospel in italiàn Sospello) l'é in paìsë dë Arpi Maritimi, in Fransa, ch'eř fà 3.605 abitanti.
Culónne
Culónne (in italiàn: Colonne) l'é 'na frasión id Cantaluvu ch'a gh'ò 28 abitanti. A s'tröva inte l'Òta Val Burbàia a 371m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
245 a.C.
thumb|200px|center|[[Gioàn Batìsta Tiepolo, Annibale Barca co a tèsta d'Asdrubale (245 a.C.-207 a.C.), (Kunsthistorisches Museum - Vienna)]]
Cumpagnia d'i Ventemigliusi
A Cumpagnia d'i Ventemigliusi, a l'è in'asuciaçiun cultürale intemelia, nasciüa d'u 1927, ch'a g'ha cume intençiùn chéla de mantegnì vivu u dialetu e e tradiçiùe de Ventemiglia, faxeindu cunusce a sö storia e difendendo i sö munumenti storici e natürali.
Storia
A Cumpagnia a l'è staita üna de prime asuciaçiùe lìgüri in ambitu territuriale a veghe e lüxe, u 21 d'avrì d'u 1927, pochi àni dapöi a fundaçiùn da Campanassa, a Savuna e du Cumitàu Naçiunale d'e Tradiçiùe Munegasche a Munegu, caciàndu e basi pe chélla ch'a sarà a Consülta Ligüre.
Fundâ da in grüpu de apasciunài d'u parlâ lucâle, fra i quâli fegüran Filippo Gigliu Rostan ed Emilio Azaretti, a l'ha de lungu pigliau cume mudélu e antighe cumpagnìe de l'etàe de mézu, cun tantu de consuri e cunscigliu.
Melazzo
Melazzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Cumpagnia d'i Ventemigliusi
Crunulugìa di presidenti
A partì daa sö fundaçiùn, a Cumpagnia a l'ha avüu i seguenti presidenti:
Regule de l'asuciaçiùn
Pe' esse soci d'a Cumpagnia ghe sun di regulamenti da respetà, cume versà ina tàscia asuciativa ch'a garantisce u teseramentu e mustràd'esse uperativi sensa fin ecunomicu, tantu pe' a Cumpagnia, quantu pe' e seçiùe. Ponan dumandà de entrà int'e l'asuciaçiùn tüti chéli nasciüi a ventemiglia, ch'i ghe stan da ciü de vint'àni o ch'i l'han maire o paire uriginàrii d'u teritòriu intemeliu. Cundiçiùn ch'a favurisce l'ingressu a l'è chéla de parlà u ventemigliusu, o pruvà a parlalu mentre, de suvente, u növu sòciu u l'è presentàu da in autru, storicu.
Seçiùe
A Cumpagnia a trata de diferenti temi, pe' questu a g'ha ina serie de seçiùe, fra ste chi:
Eventi e pübricaçiùe
Atìva, cume zà dìtu, int'e diferenti atività de rievucaçiùn cume chéla d'u Avustu medievale, int'i àni a Cumpagnia a l'ha daitu ae stampe diferenti pübricaçiùe surva aa tradiçiùn d'a çità.
Fra ste chi ina serie de racolte de puexie (basta pensà a "A Barma Grande" antulugìa de valàe intemelie, racòlta dau Rostan e dau Azaretti, pübricà d'u 1932 e a sücescìva antulugìa cuntempuranea, faita d'i àni '70), u cuntenitù ilüstràu U Berriun o ancù autre racolte in scia storia lucale.
Impurtante a culaburasiun fin'a cun l'Istitüu Internaçiunàle de Stüdi Lìgüri, sustegnüu dau 1946, o ancù, pe' a pruduçiùn darevìsta Intemelion, cu'u grüpu de l'Uniùn Intemélia, editrìxe da "Vuxe Intemelia" ascì.
Organi e rapresentanti
I òrgani de l'asuciaçiùn i sun Parlamentu, Cunségliu e Burò, cu'i quali culaburan i preixidenti de seçiùn.
Staçión de San Loenso
A staçión de San Loenso (in italian Stazione di San Lorenzo), a l'éa inn-a fermâta feroviària italiann-a ch'a se treuvava in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868 e sopressa into 1946, a l'ea a-o serviçio do comùn de Santa Margaita inta Çittæ metropolitann-a de Zena, pe-a fraçión de San Loénso da Costa.
Scciumêa Varatella
miniatura|250x250px|Vista du Varatella ch'u scure intu centru de Tuiàn A scciumêa Varatella (o Vâtella, anche sulu A Scciumêa, Scciumaira Varatella in carporu e tuiranìn) a l'è in scciumme, lungu circa sette chilometri, ch'u nasce dunde se unisce u Riàn de Cârpe cu-u Riàn da Valle e ch'u sföccia intu Mâ Ligure. U Varatella u l'atravèrsa a valâta cu-u stessu numme, da lê scavà.
Percursu
miniatura|250x250px|Mappa cu-u percursu da scciumêa U scciumme Varatella u se furma circa au centru du propiu bacìn, a l'altessa de 170 metri in s'ou livellu du mâ inta regiùn dìta du Sâtu du Lü (Sätu du Lüvu in carporu), intu teritoriu du cumün de Tuiàn. Chi a gh'è infatti a conflensa di dui scciummi ch'i dan urigine aa Varatella, saiè a di u Riàn de Cârpe e u Riàn da Valle. Vixìn au centru storicu de Tuiàn, a ina quöta de 45 metri in s'ou livellu du mâ, u Varatella u risêve l'ègua dau sò prinsipâle afluente, u Riàn Baresciùn, ch'u rìva daa valle da Baestrìn.
Intràu inta ciana costêa du Burghettu, u procedde in moddo quèxi rettilineu fina aa costa, dunde u sföccia intu Mâ Ligure.
Afluenti
U riàn Varatella u l'è cunscideràu de quintu de urdine, dâtu ch'u l'è generàu da l'uniùn de dui scciummi (u Riàn de Cârpe e u Riàn da Valle) de quartu urdine, graddu au quâle u rìva anche u Riàn de Baresciùn. Pertantu u bacìn du Varatella u se pö cunsciderâ cumme l'uniùn de trei sutta-bacìn di riè mensunè de d'âtu.
Partindu da munte, in s'ou lâtu sinistru u Varatella u risêve i seguenti afluenti:
Invece, in sa destra du Varatella, u gh'è i seguenti afluenti:
Bacìn idrugraficu
U bacìn idrugraficu du turente Varatella u se larga inte ina vasta zöna, dâtu u gran nümeru de afluenti ch'i se caccia inta scciumêa. In particulâre u so bacìn u se svilüppa inti teritori di cumün du Burghettu, de Tuiàn, de Buisàn, de Baestrìn, de Castelveggiu e, pe ina pârte picina, anche du Sejâ. Stu bacìn, orientàu in diresiùn nord-ovest/sud-est, u l'à ina superfice tutâle de pocu ciü picina de 44 km2 e in perimetru lungu 25 km.
U bacìn du Varatella u l'è separàu da quelli cunfinanti da ina serie de munti e de culine:
Dau puntu de vista da sò geulugia, u bacìn du Varatella u l'è divisu inte trè pârte tantu diferenti: a pârte muntagnusa tra Tuiàn e Cârpe a l'è furmâ prinsipâlmente da rocce ricche de calcâre e dulomie, ch'i crea in paesaggiu aridu, cun tanti rivassùi e pìn de grotte e gârbi in se rìve di munti.
L'âtra pârte de munti, in particulâre inti cumün de Buisàn e Baestrìn, a l'è caraterizâ da ina magiù presensa de scistu, ch'a l'à purtàu a paesaggi ciü "levighè" e menu aridi. Aa fìn, a pârte de cianüa custea a l'è u risultâtu de milenni d'amüggiu de materiâle purtàu a valle dau Varatella e a curispunde ai ürtimi 4 km du percursu da scciumêa, dau centru de Tuiàn fina aa sò fuxe.
Ecunumìa
Cumensandu dai gunbi, quellu ciü a munte u l'êa quellu de Cârpe. Scituàu in sa muderna stradda pruvinciâle, u l'utilizâva l'ègua du Riàn de Cârpe pe mesciâ, in cascâta, e sò due möe: a primma a asiunâva u muìn du paise, invece a segunda a l'êa quella du gunbu. Ben ciü a valle, in po' ciü in sü du punte da pruvinciâle pe Buisàn, se truvâva invece u cuscì dìtu gunbu da Urpe, du quâle u se pö ancua vegghe l'edifissiu, e pö u gunbu de Trènne, in lucalitè Braia e caciàu sü intu cursu du bunbardamentu aleàu de Tuiàn du 12 agustu du '44. Cuntinuandu a chinâ lungu u cursu da scciumêa se incuntrâvan ancua u gunbu da Cumüna, de propietè püblica e scituàu vixìn au cuscì dìtu punte de Gière (punte de Giaire in tuiranìn); d'ancö demolìu e vixìn au quâle u se truvâva ina lunga vasca uzâ pe lavâ a sansa.
Gh'êa pö u gunbu du Pierluigi, ciü o menu a l'altessa de l'atuale circulu du tenni de Tuiàn, e u grande gunbu de Bresciàn, de propietè de l'omonima famiggia burghese du Burghettu e scituàu esattamente in s'ou cunfìn tra Tuiàn e u Burghettu. Drentu a l'abitàu de Tuiàn, alimentàu però da l'ègua du Riàn Baresciùn, u se truvâva l'ürtimu gunbu a ègua du paise. Inta cianüa custêa, pe cuntru, u paise du Burghettu u l'êa du tüttu sensa gunbi, ma a ogni moddu u l'axêva ina prudusiùn de ouvive ciü cuntegnüa.
Ultre che pe mesciâ e möe di gunbi, l'ègua du Varatella a l'alimentâva in estesu scistêma de bei, specialmente inta pârte mediu-âta du sò cursu. Partindu da munte, u primmu beu ch'u se incuntrâva u l'è quellu ch'u gjâva l'ègua daa lucalitè Sâtu du Lü, scurendu lungu a spunda sinistra da scciumêa fina a arivâ ae cuscì dìte Cà de Crâve, dunde u l'alimentâva in'antìga cartêa pö riadatâ a abitasiùn e d'ancö abandunâ. In regiùn Martinettu u se ne truvâva âtri dui: u primmu u l'alimentâva l'uficina du Ferâ (da ürtimu, Briossu) invece u segundu, d'urigine ciü antìga cumme quellu de Cà de Crâve esendu armênu du settesentu, u pasâva pe-e cà ancö abandunè da lucalitè Martinettu e, cun l'avertüa da vixina câva, u vegnìva utilizàu pe alimentà u muìn ch'u maxinâva e prìe chi estrète in gièa. U beu du ferâ u ne alimentâva pö in âtru, uzàu pe cuntru pe l'irigasiùn di terén tra u Varatella e a costa de Dâri e ch'u pasâva sutta au punte pe Buisàn. Pe finì, u ciü grossu pe purtâ e estensciùn, u gh'êa ancua u cuscì dìtu beu de l'ègua câda (beu de l'äiva cäda in tuiranìn), ciamàu cuscì daa tenperatüa de l'ègua de surgente ch'u l'atraversâva. Stu beu, ultre a purtâ l'ègua pe l'irigasiùn, u l'asiunâva anche i gunbi du Pierluigi e de Bresciàn. Da chi u ne alimentâva in âtru, ch'u curìva lüngu l'atuale pruvinciâle pe-u Burghettu (ciamàu beu du Cian du Beveäiva, in tuiranìn), inte ina canaletta a l'internu da miâgia che a resse, arivandu fina a l'altessa de l'atuale reunda pe-u svinculu de l'autustradda, pe cunsundise aa fìn intu Varatella.
Comunicasiùi
Antigamente inta pârte bassa du cursu du Varatella u nu ghe n'è mâi stètu de punti, cu-u diffisile atraversamentu du turente ch'u l'avegnìva sulu in di guadi a l'internu du sò lettu. Pe cuntru u vixìn Riàn Cazasse, in s'ou cunfìn cun Löa, u l'è da lungu tenpu dutàu de propi atraversamenti, cumme testimuniàu dau cuscì dìtu "Puntassu". Quest'opera, che a risale ai tenpi di rumâni, àua a l'è in pârte interâ ma ancua visibile in sa rìva sinistra du riàn, che intu frattenpu, u l'à mudificàu u sò cursu.
A situasiùn a l'è invece diferente intu toccu du Varatella ciü versu munte dunde, grasie aa ciü poca larghessa du turente, i sun stèti custruìi vari punti sa in tenpi storici. Tra sti lì, a strutüa ciü notevole a l'è següamente quella du cuscì dìtu punte de Giaire (saiè a dì de gière, in tuiranìn), ch'u l'à trè archè a tüttu sestu e ch'u l'è stètu custruìu intu XIII seculu. Tra i punti dutè de in sertu prêxu architetonicu i se regurda ancua quellu, senpre a Tuiàn, lungu a vêgia stradda ch'a purta aa Certussa, vixìn au vegiu muìn cumunâle du beu de l'äiva cäda. Stu punte, daa strutüa a due archè, u l'è cunusciüu, dâta a sò pusisiùn, cumme u punte du murin. Pocu doppu a confluensa tra u Riàn de Cârpe e u Riàn da Valle, in teritoriu carporu, u se tröva pö u cuscì punte du Sergente, in sa vêgia stradda che a culegâva l'ecs cumün cu-a rivêa, inestâ pocu ciü in bassu de l'antìga Via da Valle. Lungu a stessa via, ciü a mâ, se tröva ancua di punti picìn ch'i l'êa au servisiu de antìghe fabriche in lucalitè Martinettu, cumme quellu da cartêa e quellu du ferâ.
In tenpi ciü muderni sun stèti realizè, ciü o menu inte l'urdine, u viadottu da feruvìa Zêna-Vintimiggia, inaugurâ intu 1872, quellu de l'Aurelia e quellu da pruvinciâle pe Buisàn, che a l'inisiu a l'êa in senplice senté. Opera ingegneristica nutevuliscima pe-a zöna intrêga a l'è pö stèta a custrusiùn, tra u 1913 e u 1926, de l'âtu Punte Maineru in lucalitè Sâtu du Lü, realisàu inte l'ocaxùn da custrusiùn da stradda Tuiàn-Cârpe (l'avertüa du toccu Cârpe-Bardenêi a l'è infatti ciü muderna). A ogni moddu, stu viadottu u nu presenta ciü a sò strutüa uriginâle, esendu stètu custruìu pe due otte intu doppuguèra: doppu êse stètu demulìu dai partigè intu 1944, a sucesiva ricustrusiùn a s'è rivelâ prublematica, rendendu necesâiu in növu rifacimentu de l'opera. Realizè in tenpi ciü recenti i sun pö u punte du lungumâ, quellu de Via Leonardo da Vinci, u Viadottu Varatella de l'Autustradda Zêna-Vintimiggia e quellu du suttustante svinculu.
1196
thumb|270px|center|Abaçîa de Notre-Dame de la Roche, Lévis-Saint-Nom ([[Yvelines - Fransa)]]
Penîzoa Ibérica
miniatura|324x324px|Màppa giögràfica da Penîzoa Ibèrica. A penîzoa ibérica a l'é 'na grànde penîzoa do sùd-òvèst de l'Euròpa tra i Pirenæi, o nòrd d'Àfrica, o mâ Mediterànio e l'òcéano Atlàntico. A l'é separâ da-o continénte africàn da-o Stréito de Gibiltæra, ch'o lîga quésto mâ con l'ocêano.
A l'é inte 'na latitùdine conpréiza tra i 43° 47′ N de l'Estàca de Bàres e i 36° 01′ N de Tarìfa (Càdiçe). O paralêlo 40 o dividde a penîzoa pe-a meitæ, e questa a s'atrêuva inte 'na poxiçión into mêzo tra o pölo Nòrd e l'equatô. Quésta scitoaçión giögràfica a l'à de inplicaçioìn climàtiche inportànti cómm'o predomìnio do clìmma tenpiòu, con dôe stagioìn bén diferençiæ (invèrno e stæ). Aprêuvo a sti fæti chi, inta penîzoa ibérica gh'é 'na fòrte diverscitæ climàtica.
O seu nómme o derìva da-o sciùmme Ìber, probabilménte l'atoâle Ébre, scibén ch'o l'é poscìbile ch'o foîse o sciùmme Guadalquivìr ò in âtro sciùmme da provìnsa de Huélva, zaché tèsti bén antîghi mensónan in sciùmme ciamòu Iberus e 'n pòpolo ciamòu iberi. Da do bèllo ténpo i grêghi ciamâvan «Iberia» sta penîzoa chi.
A seu frontêa naturâle co-o rèsto do continénte a l'é a cadénn-a montagnôza di Pirenæi e a l'é atorniâ da-i mâ Cantàbrico a-o nòrd, Mediterrànio a-o levante e a-o sùd, e da l'òcéano Atlàntico a-o ponénte.
Staçión de Santa Margaita-Portofin
A staçión de Santa Margaita-Portofin (in italian Stazione di Santa Margherita-Portofino), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Santa Margaita e da vixinn-a Portofin, inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Santa Margaita-Portofin a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Limicoli
Con sto nómme se inténde indicâ numerôze spêce d'öxelli d'ægoa ò mêgio de ripa che apartégnan a órdini e famìgge despæge anche pe dimensción, ma che àn in cumùn a mæxima nìccia ecològica: pe nutrîse e nidificâ frequéntan anbienti paludôzi, zöne d'ægoa bassa, fóndi de pâtàn, ségge in ægoa dôce che in ægoa sâ, spiâge, ma anche proei alagæ, salinn-e, lagunn-e, sméuggi. O nómme limicoli o vegne da-o latìn limus, "bràtta". O nómme o l'é ancón deuviòu inta letiatûa scentìfica.
Són limicoli i oxelli de famiggie Recurvirostridae, Hematopodidae, Burhinidae, Charadriidae, Scolopacidae, tutte drento de l'ordine Charadriiformi; ma no tutti i Charadriiformi én di limicoli - prezénpio i Turnicidae (ch'én oxelli terestri) o i Laridae. I Glareolidae én inparentæ co-i laridae ma àn abitudine pægie a quelle di Limicoli.
Sti öxelli convîvan pacificaménte into mæximo teritöio, çércan o çibbo a segónda da lónghessa de sanpe e a fórma do becco, ch'o peu êse lóngo, cùrto, sotî drûo, drîto, cùrvo e a læxina. Tanti èn migratoî che nidìfican inte tundre d'Eoröpa e Àzia e svèrnan lóngo e còste de l'Atlàntico e do Mediterrànio Eoropêo e Nord Àfrican.
In Italia són presenti ciù de sciuscianta spêce, 'na trenténn-a se pêuan védde inta salinn-a de Comacchio.
Psara (comùn)
O comùn de Psara o l'é 'n comùn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle formòu pi-â ciù pàrte da l'îzoa de Psara e da âtri izoöti dezabitæ, tra i quæ o ciù inportànte o l'é quéllo de Antipsara. O comùn, o quæ a diferénsa de quéllo de Scîo o l'à mantegnûo i sò confìn òriginâli, o l'é stæto scìnn-a-o 2010 pàrte da prefetûa de Scîo, pe pöi pasâ, co-a rifórma do coscì dîto progràmma Kallikratis, inta nêuva unitæ periférica de Scîo.
Unitæ monicipâli
O comùn de Psara o no l'é spartîo in de unitæ monicipâli. Óltre a-o pàize capolêugo, o quæ o l'avéiva 'na popolaçión de 454 abitànti a-o censiménto do 2011, a sôla localitæ abitâ a-a giornâ d'ancheu a l'é in corispondénsa do monestê de l'Asonçión da Vèrgine, dêxe chilòmetri a nòrd do capolêugo. Segóndo o censiménto gh'é 4 persónn-e che stan in sciâ picìnn-a îzoa de Antipsara ascì.
A ògni mòddo a popolaçión a peu aomentâ da-i 458 abitànti che stàn into comùn pe tùtto l'ànno scìnn-a-i 1.000 de perîodo estîvo, quànde a génte de l'îzoa ch'a l'é anæta a stâ in âtre pàrte da Grêcia a tórna a Psara pe-e vacànse.
Françesco Maja Quiœu
Françesco Maja Quiœu (primma do XIX sec. Quirœu e primma ancon Queirœu) scurtô zeneize (Zena, 1704 – Nappoli, 1762).
250px|miniatura|destra|O dixinganno 1753–54), capella Sansevero, Nappoli O nascette a Zena da 'na famiggia d'ummie origgine. No se conosce l'identitæ di genitoî, ma o Carlo Gioxeppe Ratto o riporta che-o poæ o l'ea pêtenâ (pettinagnolo, saiv'à dî ch'o fabricava pêteni). A unz'anni o Quiœu o començò o so aprendistato presso o scurtô Benardo Scciafin, mostrando de savei modellâ a cræa «con tanta agiustateçça» che-o meistro o decize ben fito de inandiâlo a-a laoaçion do marmao. Pe rinvegnî 'na primma atestaçion documentaia de 'n so travaggio aotonnomo s'ha da aspetâ o 1728, anno into quæ o Quiœu o s'impegnò à eseguî un’œuvia in marmao pe-o marmâ Gioxeppe Macetti, a quæ natua a l'è precizâ inte 'n documento do 16 ottobre 1728 ch'o fa espliççito rifeimento a «uña stattoa de San Michê Arcangero con diverse atre figure raprezentante dri diavi». O groppo o doveiva êse "combinao" à Zena e dapœu mandao a Cagliari pe decorâ l’artâ de San Michê Arcangeo inta cattedrâ. Tra i doi contraenti sorse un disciddio: o Macetti o l'aiva fornio o disegno do groppo, ma o scurtô, inte l'aprontâ o modello, o gh'aiva insejo di elementi a so capriççio. Tæ azonte fun gradie a-o Macetti, che tuttavia o l'aviæ vosciuo mantegnî o prexo pattoio sença variaçioin, no consciderando e nœuve invençioin do Quiœu, o quæ pe ritorscion o destrusse o modello. A costion a fu risolta da-i doi goernoei de Paxo, i quæ impozan a-o Quiœu de refâ o modello destruto e a-o Macetti de versâ 'na somma magiorâ; otr'a ço nominon o Giaccomo Antogno Ponsonello comme estimao. O groppo marmoio infin terminao o fu consegnao a-o Macetti into março do 1729 e inviao a destinaçion.
O Quiœu o gódì à Zena da proteçion particolâ do Gioxeppe Maja Duraçço, figgio do Marçello I di marcheixi de Gabian. O 10 settembre 1729 o ne riçevette un pagamento de 462 lie pe 'n bassorelevo in marmao rafigurante A fuga in Egitto pi-a capella do palaççio Duraçço de Sestri Levante (ancœu palaççio Cattannio Da Votta). O scurtô o l'aviæ dovuo realizâ ascì e quattro stattoe inti nicci da capella, ma o so transfeimento a Romma o ne ritardò l'ezecuçion, scin à fâ cazze a comiscion. Tuttavia o ligamme co-a famiggia o se mantègne ben sado into prosêgo da carea: o 3 zenâ do 1752 o Quiœu o riçevette 260 scui sempre da-o marcheize Gioxeppe Maja pi avei scorpio un medaggion in marmao rafigurante l'Inmacolâ Conceçion, destinao a-o palaççio de Zena, donde ancon s'atrœuva, afisso a-o prospetto verso a ciaçça da Nonçiâ.
No semmo donde o scurtô o demoese inte sto primmo periodo do so sogiorno capitolin: do 1741 o l'è censcîo comme abitante in via da Panetteria, inti presci do colegio Nazaren, inte 'n apartamento de propietæ do cardenâ Giullio Ærboin, mentre into 1743 pigiò à pixon inta mæxima stradda o primmo cian de l'antigo colegio Mattei. A questa dæta o so studdio o l'ea scito a-a Ciavega do Buffao, no lontan da-e sciudite abitaçioin.
Za da-i primmi anni da permanença capitoliña o Quiœu o l'ótègne de importante comiscioin, travagiando ascì pe numioxi "grantoristi" ingreixi, «assæ amanti dre so fatture». Tra-o 1734 e o 1735 o l'ezeguì a stattoa de S. Feipo Beniççi pi-a balœüstrâ da faciata de S. Zane di Fiorentin. I quattro brocchi de travertin co-i quæ l'è composto a figua fun consegnæ a-o studdio a-a Ciæga do Buffao o 15 novembre 1734, mentre a stattoa a fu posta in dœuvia o 7 de março de l'anno doppo. Ancon into 1735 o preize parte a-a decoraçion da Fontaña de Trevi, fabbrica riaverta into 1732 pe voei de pappa Cremente XII Corscin sotta a direçion do Nicolla Sarvo. Inte sta fase di travaggi – o cantê o saiæ terminao soo che into 1762 – fu realizao e stattoe da parte superiô da mostra, rafigurante e Quattro stagioin e assegnæ a-o Quiœu (Fruti de l'aotunno), a-o Benardin Ludovixi (Stæ), a-o Bærtomê Pinçellotto (Primmaveja) e à l'Aostin Corscin (Abondança di fruti). Into dexembre do 1736 fu posto in dœuvia l'arma Corsciña, intaggiâ da-o Françesco Pinçellotto e o Gioxeppe Poddi, e sostegnua da doe Famme do Paolo Benaggia, scurtô do quæ o Quiœu l'anno aprœuvo o stilò l'inventaio post mortem di ben.
O 16 de zugno 1737 pappa Cremente XII o çelebrò in San Pê a canonizzaçion de Giuliaña Farconêa, Viçenço de’ Paoli, Françesco de Regis e Catæña Fiesca Adorna. A-o scianco do trono pontifiççio fu posto 'na stattoa in stucco da Religion, exeguia da-o Quiœu in cobbia con quella da Giustiççia, realizzâ da-o Peo L’Estache: pe sti œuvie chie i scurtoî percepin 50 scui ciaschedun. Into fratempo sorvezonse 'na comissa zeneize. O 13 mazzo do 1739 o Gioxeppe Maja Duraçço o se feççe mezan co-o scurtô pe conto di protettoî de l'uspiâ de Pamaton de Zena che dexidiavan fâ scorpî di ovali in marmao da poñe inti artæ a-i loei de quello de Santa Catæña di Fieschi, inte l'omonnima gexa. Comme se evinçe da 'na lettia do marcheize datâ l'8 d'agosto, l'impreiza a no l'anò a bon fin percose i protettoî s'aspêtâvan 'na recesta assæ ciu reduta à peto di 300 scui preteixi da-o meistro pe ciascun ovale.
No meno importante fu a parteçipaçion do Quiœu inta facciata de Santa Maja Magiô, pi-a quæ o scorpì a stattoa de San Carlo Boromê, riçevendo 500 scui sardæ o 14 novembre do 1742. L’anno doppo, pe-o frontespiççio da segrestia da mæxima baxillica, o liçençiò i Angei e i arme do Beneito XIV, valutæ ancon 500 scui. In concomitança co-i travaggi de S. Maja Mao se registra a prezença do Quiœu inta gexa di paddri da Miscion in ciaçça de Monteçitoio (dapœu destruta), renovâ, a partî da-o 1739, pe voentæ do cardenâ Giaccomo Lanfredin e consacrâ o 14 de luggio do 1743. Into presbiteio fu colocao quattro stattoe in stucco aregordæ inta guidda do Fioravante Martinello do 1750: «re stattoe do coro de San Zane e San Marco fun scorpie da l'Aostin Corscin, e ri atre doe da ro cavaggero Quirœu». A segnalaçion a l'è tuttavia in parte contradita da-o Carlo Gioxeppe Ratto, ch'o l'assegna a-o Quiœu e figue de San Lucco e San Marco.
Insci-o finî do quinto dexennio o scurtô o començò a ideâ di monumenti funnebri, modulando con originalitæ di elementi formæ, à queste dæte zœumoæ piñamente sperimentæ. Tra o 1749 e o 1752 o progettò e o scorpì o seporcro da duchessa Livia do Grillo inta controfaciata drita de S. Andria de Fratte: a defonta l'è effigiâ in busto e de profî inte 'n medaggion svelao da doi putti, a-i quæ s'ascianca 'na figua alegorrica dointe. A comiscion a fu promossa da-o majo Dria de Tursis Doia e da-a figgia Maja Texo; co-a morte de quest'urtima l’anno sucescivo, into monumento fu azonto un segondo ritræto e un nœuvo epitaffio. A-o 1750 remonta o seporto do vesco Fabriççio Borgia, originaiamente inte l'abside da concattedrâ di Ss. Zane e Paolo de Ferentin e doppo rimontao inte l'attoâ conlocaçion in segrestia; in questo caxo ascì un ampio drappo o l'ingœugge l'ediccola architetonnica inta quæ l'è rafigurao o prelato de profî, acompagnao da 'n putto inzenoggiao co-i strumenti do ministeio episcopâ.
O 26 agosto do 1752 o marcheize Duraçço o l'invitò o Quiœu à ocupâse di conni de quarche medagge da fâse in óo e argento, da consegnâ a-i membri ciu meiteivi de l'Academmia de pittua e scurtua de Zena, opiaçion da quæ no se conosce i exiti. Quello mæximo anno o cavageo o scorpì in Romma una figua de l'Inmacolâ, erta circa 120 çentimmetri, foscia sciu comiscion do cardenâ Spinnoa. Vegnui meno i prezuposti de l'ezecuçion, o meistro o çercò de vende a scurtua a-i academmiçi de Zena, ma sença sucesso: o 2 frevâ 1754 o Duraçço o riferiva che liatri aveivan valutao l'œuvia 130-140 çecchin, ben a-o de sotta di aspettative do scurtô. O marcheize, aloa, o s'ócupò de fâ recapitâ a stattoa a Nappoi, dovve into fratempo o Quiœu o s'ea transfejo co-a famiggia. A stattoa a fu trategnua da-o prinçipe de Sansevero, so nœuvo comittente, «ro quâ doppo aveila possedua pre anni sei, non ciu o ra vosse». Dunque a scurtua, firmâ e datâ (1752), into 1787 a fu inviâ a Kytlice (odierna Repubbrica Ceca) pe voentæ do vesco de Tiene Antogno Benardo Gürtle, in ócaxon da construçion da nœuva gexa da çittadiña, onde ancon ancœu a se conserva into presbiteio.
O 1752 o fu un anno de virata pi-a carea do meistro, percose s'arvì pe lê a poscibilitæ de inandiâ ina nœuva impreiza a Nappoi, donde o prinçipe Raimondo de Sangro (1710-1771) o l'ea aprœuvo à decorâ a capella de famiggia. A complessa iconografia do coredo scurtoio a fu ideâ da-o mæximo Raimondo, ch'o s'inspiò a-i valoî da maçonaja (da quæ o l'ea gran meistro), valoî che s'incarnan inte figue de Virtù quæ tappe do camin spiritoâ e iniçiattico do framaçon. I loei de scurtua començon into 1750, quande l'Antogno Coradin, apeña zonto in çittæ, o l'inaogurò a primma faze do cantê: o 12 agosto 1752, a-o momento da so morte, o l'aiva realizzao squæxi tutti i modelli in çeivia ò in tæracœutta, ma o l'aiva portao à terme solo poche scurtue, tra-e quæ a famoza Pudiçiççia in onô da moæ do Raimondo, Çeçillia Gaitaña de l'Aquila. A scelta do successô a recheite insci-o Quiœu che, o 4 novembre 1752, o firmò un contræto ben vantaggiozo co-o quæ o se impegnava a travagiâ in escluxiva pi-a capella Sansevero dœuviando i boçetti do Coradin e elaborandone di nœuvi in cangio de 'n compenso de 100 ducatti a-o meize, do vitto e de l'alogio into palaççio do prinçipe presso S. Domennego Maggiô. Inti sette anni sucescivi o Quiœu o scorpì benben d'œuvie, e propiamente i sei medaggioin sorve e capelle recanti i efigge di cardenæ da famiggia Sangro; a figua da Scinçeitæ (1754-55) pe-o maozoleo da Carlotta Gaitaña, mogê do Raimondo; o groppo allegorico de l'Educaçion (1753) pe-o depoxito da Giœuma Caracciolo e Clariçe Carafa de Stigian, rispettivamente primma e segonda mogê do Paolo de Sangro, segondo prinçipe de Sansevero; o monumento a-a S. Rozalia (1756 circa) vosciuo pi aregordâ a ciu nota santa da famiggia nonché protetoa de Palermo; o monumento a S. Oderixo (1756), trentenoven abao de Montecassin e atro rapresentante da famiggia; o groppo da Liberalitæ (1753-54), dedicao a Giullia Gaitaña d'Aragon, consciorte do quarto prinçipe de Sansevero; infin o groppo do Dixinganno (1753), cappolavô do Quiœu, vosciuo da-o prinçipe Raimondo in regordo do poæ Antogno.
O virtoxismo tecnico do meistro o se decliña a-o mascimo grao in quest'œuvia inta reiza naturalistega da re' inta quæ a figua l'è ingugeita, «ra quæ a l'è mai sottî e con tâ fineçça travagiâ, che no l'è poscibile de vei mao prodiggio de questo».
O scurtô o s'ea impegnao a portâ à terme i loei inte sei anni da-o contræto, ma no avendoi rispettæ o fu liçençiao da-o prinçipe, che de ciu o se refuò de sâdâ i conti. O Quiœu o ricorse a-o tribunâ, ch'o ghe riconobbe e spettançe dovue fin a-o settembre do 1759 e co-a zonta di interesci.
Merana
Merana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Sale Langhe
A staçión de Sale Langhe, (in italian Stazione di Sale delle Langhe) l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn piemontese de Sale delle Langhe, inta provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Sale Langhe a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
Staçión de San Michê de Pagann-a
A staçión de San Michê de Pagann-a (in italian Stazione di San Michele di Pagana), a l'éa inn-a fermâta feroviària italiann-a ch'a se treuvava in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'ea a-o serviçio do comùn de Rapallo, pe-a fraçión de San Michê, inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Stòia
A l'è stæta disméssa into 1957 pe via do bàsso nùmero de pasegê a l'epoca registròu.
Staçión de Rapallo
A staçión de Rapallo (in italian Stazione di Rapallo), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868; a l'e a-o serviçio do comùn de Rapallo inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Rapallo a l'è inn-a staçion de categorîa "d'òu".
Staçión de Saliceto
A staçión de Saliceto, (in italian Stazione di Saliceto) a l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn piemontese de Saliceto, in provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Vernante a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
Staçión de Câiro
A staçión de Câiro (in italian Stazione di Cairo Montenotte) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Câiro, inta Provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Câiro a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo" perchè se ghe ferman sôlo trêni regionâli.
Mirabello Monferrato
Mirabello Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Zoaggi
A staçión de Zoaggi (in italian Stazione di Zoagli) a l'è inn-a fermâta feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1968, a l'e a-o serviçio do comùn de Zoaggi inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Zoaggi a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Staçión de Cengë
A staçión de Cengë, (ò staçión de Çengio, in italian Stazione di Cengio) a l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1874, a l'e ao serviçio do comùn de Cengë, in Provinsa de Sann-a, a l'è a primma staçión ligure rivàndo da Turin.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Cengë a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
Staçión de Ciâvai
A staçión de Ciâvai (in italian Stazione di Chiavari), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Ciâvai inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Staçión de Cosceria
A staçión de Cosceria, (in italian Stazione di Cosseria) a l'è stæta ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1951, çérâ into 2003, a l'éa ao serviçio do comùn de Cosceria, in provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Cosceria a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
1208
thumb|300px|center|[[Giàcomo I d'Aragona (1° frevâ 1208-27 lûggio 1276), monæa "IACOBUS REX VALENCIE"]]
Recurvirostridae
I Recurvirostridae (Bonaparte, 1854) én ina famìggia d'öxelli limicoli, inte l'órdine Charadriiformes, co-i generi Recurvirostra, Himantopus e Cladorhynchus. Dôe spêce s'atreuvan in Eoröpa: Recurvirostra avosetta e Himantopus himantopus
Moneghinn-a (Recurvirostra avosetta)
alt=Recurvirostra avosetta|miniatura|A Moneghinn-a (Recurvirostra avosetta) A Moneghinn-a (Recurvirostra avosetta (Linnaeus, 1758): in italiàn Avocetta) o l'é l'ùnico di Limicoli co-e sanpe parmæ. A l'é lónga 47 cìtti, co-e gànbe lónghe grîxo-celestin. Masccio e femina àn a mæxima livrea de cô gianco e neigro, inconfodibile pe-o sotî e lóngo becco a læxina ch'a méscia co-o tipico movimento laterale d'òscilaçión da sinìstra a déstra e vicevèrsa a fî d'ægoa pe nutrìse.
Óxello migratô o l'arìva in Primavèia, o predilìgge zöne ùmide, Àto Adriàtico, Palùddi Toscann-e, Valli da pesca, Górfo de Càliari, laghi Poliéixi, Sicìlia.
Gànbe lónghe ò Sighéugna (Himantopus himantopus)
alt=Himantopus himantopus|miniatura|O Gànbe Lónghe ò Sighéugna (Himantopus himantopus) Gànbe lónghe ò Sighéugna (Himantopus himantopus (Linnaeus, 1758) ; in italiàn Cavaliere d'Italia) o l'é 'n öxello menûo lóngo 40 cìtti, de cô giànco co-o dòrso, e âe e o becco néigri; e ganbe lónghiscime de cô rêuza; o peu avéi o copùsso néigro (livrea nuçiâle), a femina a l'é maròn. O becco o l'é drîto sotî.
In Italia o nidìfica in Delta Po, Orbetello, Sardégna, Parco do Mincio, Fôxe Izónso, in Meridión inti laghi de Lesina e Varano, Salinn-a Margàita de Savoia, Sicilia.
Kyoto
Kyoto (京都 in giaponéize, transliteròu in Kyōto e prononçiòu ), ofiçialménte Çitæ de Kyoto (京都市, Kyōto-shi, ), a l'é 'na metròpoli do Giapón, capitâle da prefetûa co-o mæximo nómme. A se trêuva inta región de Kansai in sce l'îzoa de Honshu, dond'a l'é pàrte de l'ària metropolitànn-a de Keihanshin insémme a-e çitæ de Osaka e de Kobe. A-o 2020, Kyoto a l'àiva 'na popolaçión de 1,46 milioìn de abitànti, a nöna ciù grànde da naçión. A çitæ a l'é o céntro colturâle de 'n'ària metropolitànn-a bén bén ciù ànpia, dîta a "Grànde Kyoto", ch'a l'é 'n'àrea statìstica ascì dónde se stìmma che ghe stàgghe ciù ò mêno 3,8 milioìn de persónn-e. A çitæ a l'é spartîa inte 11 quartê, dîti -ku.
Kyoto a l'é unn-a de çitæ ciù antîghe do Giapón, çernûa into 794 cómme nêuva sêde da córte inperiâle giaponéize da l'inperatô Kanmu. A prìmma çitæ, ciamâ Heian-kyō, a l'êa stæta progetâ in sciâ bâze di prinçìppi do feng shui cinéize, za dêuviæ inta progetaçión de vêge capitâli cinéixi de Chang'an e de Luoyang. I inperatoî do Giapón àn dónca governòu a naçión da Kyoto pe-i sucesîvi ùnze sécoli, scìnn-a l'ànno 1869. Cómme capitâle, Kyoto a l'à visciûo i ciù inportànti fæti da stöia giaponéize di perîodi Muromachi e Sengoku, cómme e goære Boshin e Ōnin, l'incidénte de Honnō-ji e quéllo de Kinmon e a batàggia de Toba–Fushimi. In sciâ fìn, a capitâle a l'é stæta stramuâ da Kyoto a Tokyo dòppo a restaoraçión Meiji e, into 1889, l'é stæto creòu o modèrno comùn de Kyoto. A çitæ a l'é scanpâ a-e distruçioìn da Segónda Goæra Mondiâle e, pe sta raxón chi, a l'à conservòu a ciù pàrte do sò patrimònio stòrico e colturâle.
Kyoto a l'é consciderâ o céntro colturâle do Giapón e a sò ciù inportànte destinaçión turìstica, con l'agençîa pe-i afâri colturâli do govèrno naçionâle ch'a l'à chi a sò sêde. Se ghe peu trovâ bén bén de ténpi budìsti e scìnto, palàççi e giardìn, co-ina pàrte de sti chi ch'a l'é stæta diciarâ patrimònio de l'umanitæ da l'UNESCO. E atraçioìn ciù conosciûe són o Palàçio Inperiâle de Kyoto, o Kiyomizu-dera, o Kinkaku-ji, o Ginkaku-ji e a tôre de Kyoto. L'inpréiza avoxâ de videozêughi Nintendo a l'à chi a sò sêde. Pe de ciù, Kyoto o l'é 'n céntro inportànte pe l'instruçión superiôre, co-a prezénsa de instituçioìn cómme l'Universcitæ de Kyoto, a segónda ciù antîga do Giapón.
Staçión de Lavagna
A staçión de Lavagna (in italian Stazione di Lavagna) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ lìnia Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868; a l'e a-o serviçio do comùn de Lavagna inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Lavagna a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Staçión da Rochetta
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Staçión de San Gioxeppe de Câiro
A staçión de San Gioxeppe de Câiro, (in italian Stazione di San Giuseppe di Cairo) l'è ina staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, racòrdo fra a tràtta via L'Atè e via Ferrania, ma ascì in sciâ Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro.
L'inpianto o l'è stæto averto a partì dao 1874 e o l'e ao serviçio da fraçión de San Gioxeppe, into comùn de Câiro, in provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de San Gioxeppe de Câiro a l'è ina staçion de categorîa "bronzo".
Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro
A Ferovîa Lisciandria-San Gioxeppe de Câiro a l'è inn-a lìnia feroviâria italiann-a de proprietæ statâle ch'a colêga Lisciandria, in Piemonte, a San Gioxeppe de Câiro, in Liguria, tacàndose a-a tràtta Turin-Sann-a.
A gestion de l'infrastrutua e di inpianti feroviâri a l'è in màn a RFI, socjetæ do gruppo Ferrovie dello Stato, ch'a conscìdera cómme l'nia conplementâre.
Stoia
O prìmmo tòcco da Lisciandria fin a Àcqui o l'è stæto realizòu duànte o domìnio do Regno de Sardegna e gestîo da 'n gruppo bancâio de famìgge Bolmida e Barbaroux, pe mèzzo du Rêgio Decrêto de l'11 de zugno do 1856, n. 1695. A lìnia a végne avèrta a l'eserciçio a-i 3 de zenâ do 1858.