cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ægoa
thumb|right|vignetta|Stìsse d'ægoa L'ægoa a l'é 'n conpòsto inorgànico indicòu co-a fórmola chìmica H2O. A l'é 'na sostànsa chìmica trasparénte, sénsa ödô ni gùsto e squæxi sénsa cô, ch'a l'é o conponénte ciù inportànte de l'idrosfêra da Tæra e di flùidi che se trövan inte tùtti i òrganìsmi vivénti conosciûi (dond'a gh'à 'na fonçión de solvénte ). A l'é 'na sostànsa fondamentâle pe tùtte e fórme de vìtta conosciûe, scibén ch'a no dâ de giàscio, d'energîa ò de micronutriénti òrgànichi. A sò fórmola chìmica, H2O, a l'ìndica che ciaschedùnn-a de sò molécole a gh'à 'n àtomo d'òscìgeno e doî àtomi d'idrògeno, che són lighæ fra de lô da di ligàmmi covalénti. In particolâ, i àtomi d'idrògeno són atachæ a quélli de l'òscìgeno co-în àngolo de 104,45°. O nómme "ægoa" o l'é dêuviòu ascì pe indicâ o stâto lìquido de l'H2O a 'na tenperatûa e 'na presción stàndard.
Pò-u fæto che l'anbiénte terèstre o l'é vixìn a-o coscì dîto pónto tréggio de l'ægoa, in sciâ Tæra se pêuan védde i diferénti stâti naturâli de sta sostànsa chi. Defæti, a fórma de precipitaçioìn che se prezéntan quànde cêuve e di aerosol quànde gh'é a nêgia. E nûvie són fórmæ da particèlle d'ægoa e de giàssa, o sò stâto sòlido, in sospensción inte l'âia. Quànde l'é fineménte spartîo, i cristàlli de giàssa poriéivan preçipitâ inta fórma de néive. In sciâ fìn, gh'é ancón o stâto gasôzo de l'ægoa, o vapô d'ægoa.
L'ægoa a crôve tòsto o 71% da superfìcce terèstre, co-i mâ e i òcéani che contêgnan a ciù pàrte do sò volùmme in sciâ Tæra (ciù ò mêno o 96,5%). De quantitæ ciù picìnn-e són conservæ sototæra (1,7%), inti giasæ e inte calòtte polâri de l'Antàrtide e da Groenlàndia (1,7%) e inte l'âia, cómme vapô, nûvie (fórmæ de giàssa e ægoa lìquida in sospençión) e precipitaçioìn (0.001%). L'ægoa a se méscia in continoaçión segóndo a coscì dîto cîclo de l'ægoa: evaporaçión, traspiraçión (evotraspiraçión), condensaçión, precipitaçión e deflùsso, pe finî de sòlito into mâ.
L'ægoa a l'à 'na fonçión inportantìscima inte l'economîa mondiâle. Ciù ò mêno o 70% de l'ægoa dôçe dêuviâ da l'òmmo a sodìsfa e necescitæ da l'agricoltûa. A pésca, ségge inti còrpi d'ægoa sâ che dôçe, a l'é stæta e a contìnoa a êse 'na vivàgna prinçipâ de giàscio inte vàrie pàrte do móndo, garantìndo o 6,5% de proteìnn-e consumæ a livèllo globâle. A ciù pàrte do comèrcio de matêie prìmme in sce lónga distànsa (cómme o petròlio, o gàzzo naturâle e âtri prodûti) o l'é efetoòu da bàrchi chi nàvegan pe-i mâ, i sciùmmi, i lâghi e i canæ. De grénde quantitæ d'ægoa, giàssa e vapô són dêuviæ pò-u rescâdaménto e o refreidaménto, ségge inte indùstrie che inte abitaçioìn. L'ægoa a l'é pöi 'n bón solvénte pe 'n'ànpia variêtæ de sostànse, ségge minerâli che inorgàniche e cómme tâ a vên dêuviâ inti procésci industriâli, pe coxinâ e pe lavâ. L'ægoa, a giàssa e a néive són bén inportànti inte vàrri spòrt e âtre fórme de demôa ascì, cómme o nêuo, a nàotica da dipòrto, e regàtte, o surf, a pésca sportîva, e imerscioìn, o pattinàggio in sce giàssa e o scî.
Stâto
miniatura|I tréi stâti comùn da matêia Insémme a "òscidàn", "ægoa" o l'é un di doî nómmi ofiçiæ do conpòsto chìmico H2O, óltre a êse ascì o nómme dêuviòu pe indicâ o stâto lìquido de l'H2O. I âtri doî stâti da matêia comùn pe l'ægoa són a sò fâze sòlida, a giàssa, e quélla gasôza, o vapô d'ægoa e o vapô ascì. L'azónta ò a rimoçión de câdo a peu caxonâ de tranxiçioìn de fâze: solidificaçión (da ægoa a giàssa), fuxón (da giàssa a ægoa), vaporizaçión (da ægoa a vapô), condensaçión (da vapô a ægoa), sublimaçión (da ægoa a vapô) e depoxiçión (da vapô a giàssa).
Magnetìsmo
L'ægoa a l'é 'n materiâle diamagnético. Scibén che l'interaçión de sòlito a l'é débole, co-i magnêti supercondutoî a peu arivâ a 'n'interaçión asæ inportànte.
Tranxiçión de fâze
A-a presción de 'n'atmosfêra (atm), a giàssa a se desléngoa ò l'ægoa a zêa a 'na tenperatûa de 0 °C méntre l'ægoa a bógge òpû o vapô o condénsa a 100 °C. A ògni mòddo ascì quànde a se trêuva de sótta a-o sò pónto d'eboliçión, l'ægoa a se peu trasformâ in vapô a-a sò superfìcce aprêuvo a-o procèsso d'evaporaçión (pe cóntra, si-â vaporizaçión a l'é difûza inte tùtte o lìquido se parliâ d'eboliçión). Into mæximo mòddo, a sublimaçión e a depoxiçión pêun avegnî ascì inte superfìcce. Prezénpio, a brìnn-a a se depòxita in scê superfìcce fréide, méntre i stràssi de néive se fórman pe depoxiçión in sce 'na particèlla de aerosol ò in sce 'n nùcleo de giàssa. Into procèsso de liofilizaçión, o mangiâ o vêgne zeòu e dónca conservòu a bàssa presción de mòddo chi-â giàssa in sciâ sò superfìcce a sublìmme.
I pónti de fuxón e d'eboliçión pêuan cangiâ in sciâ bâze da presción. Co-ina bónn-a aproscimaçión, a velocitæ da variaçión de tenperatûa de fuxón a-o cangiâ da presción a l'é dæta da l'equaçión de Clausius-Clapeyron:
Dónde v_\text{L} e v_\text{S} són i volùmmi molâri de fâze lìquida e sòlida, méntre L_\text{f} o l'é o câdo laténte molâre de fuxón. Inta ciù pàrte de sostànse, o volùmme o crésce quànde s'é verificòu a fuxón, e dónca a tenperatûa de fuxón a l'aoménta insémme a-a presción. Pe cóntra, zaché a giàssa a l'é mêno dénsa de l'ægoa, inte sto câxo chi a tenperatûa de fuxón a s'amermiâ. Prezénpio, inti giasæ a fuxón pe presción a poriéiva capitâ sótta a di volùmmi de giàssa de 'na çèrta dimensción, portàndo coscì a-a formaçión de lâghi subglaciâli.
L'equaçión de Clausius-Clapeyron a peu êse aplicâ a-o pónto d'eboliçión ascì, ma inta tranxiçión da lìquido a gàzzo a fâze gasôza a l'à 'na denscitæ bén bén ciù bàssa da fâze lìquida, e dónca a pónto d'eboliçión o crésce insémme a-a presción. L'ægoa a peu restâ a-o stâto lìquido a de tenperatûe elevæ inte çèrte scitoaçioìn particolæ, cómme inti abìmmi di òcéani ò sototæra. Prezénpio, inte l'Old Faithful, 'n geyser do pàrco naçionâle de Yellowstone, e tenperatûe de l'ægoa lìquida pêuan arivâ scìnn-a 205 °C ò, adreitûa, a-i 400 °C inte vivàgne idrotermâli.
Castelveccana
Castelveccana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Ægoa
Pónti tréggi e crìtichi
A cùrva de fâze ægoa/vapô a finìsce a 647,096 K (ò 373,946 °C) e 22,064 MPa (ò 217,75 atm), inte 'n pónto conosciûo cómme o pónto crìtico. Defæti, a de tenperatûe e de prescioìn ciù âte e fâze lìquida e gasôza fórman 'na fâze contìnoa ciamâ stâto supercrìtico. Quésto o peu êse de manimàn conprèsso ò espànso tra denscitæ scìmili ségge a quélle do gàzzo che a quélle do lìquido, co-e sò propiêtæ ('n pö diferénti da quélle de l'ægoa a tenperatûa anbiénte) che són senscìbili a-a denscitæ. Prezénpio, a prescioìn e tenperatûe apropiæ se peu mescciâ liberaménte con conpòsti no-polâri, inclûza a ciù pàrte di conpòsti òrgànichi. Sto fæto chi o permétte 'na gràn variêtæ de aplicaçioìn, che inclùddan l'eletrochìmica a âta tenperatûa e l'ûzo cómme solvénte ecològico ò catalizatô inte de reaçioìn chìmiche che tóccan conpòsti òrgànichi. Into mantéllo terèstre, o fonçiónn-a ascì cómme solvénte inta formaçión, a disoluçión e a depoxiçión di minerâli.
Fâze da giàssa e de l'ægoa
A fórma normâle da giàssa in sciâ superfìcce da Tæra a l'é a giàssa Ih, 'na fâze dónde se crêan di cristàlli co-ina scimetrîa a sêi loéi. Inte l'atmosfêra ciù âta gh'é pe cóntra 'n'âtra fâze, ch'a gh'à 'na scimetrîa cristalìnn-a cùbica, a giàssa Ic. A prescioìn ciù grénde a giàssa a peu formâ de âtre strutûe cristalìnn-e ascì. A-o 2019, inti louêi ne són stæte prodûte bén 17 de ste strutûe chi, óltre a de âtre pò-u moménto sôlo teorizæ. A dixeuténn-a fórma, 'na fâze cùbica a fàcce centræ e superiònica dîta giàssa XVIII, a l'é stæta ciù tàrdi descovèrta corpìndo 'na stìssa co-în'ónda d'ùrto ch'a l'à alsòu a presción de l'ægoa a milioìn d'atmosfêre e a sò tenperatûa a migiæa de gràddi, creàndo coscì 'na strutûa rédena de àtomi d'òscìgeno tra i quæ quélli d'idrògeno se méscian liberaménte. Pe de ciù, quànde a se trêuva tra doî seu de grafêne, a giàssa a se desvilùppa segóndo 'n retìcolo quadrâto.
I detàggi da natûa chìmica de l'ægoa lìquida no són pe cóntra bén conosciûi, con çèrte teorîe che sugerìscian chò-u sò conporaménto particolâ o ségge dovûo a l'existénsa de doî stâti lìquidi.
Gùsto e ödô
L'ægoa pûa a l'é de sòlito descrîta cómme sénsa gùsto ni ödô, scibén che l'êse umàn o gh'à di sensoî specìfichi che pêuan sentî a presénza de l'ægoa inta bócca méntre e ræne són conosciûe p'êse in gràddo de sentîne l'ödô. A ògni mòddo, l'ægoa ch'a vêgne de sòlito dêuviâ (cómme quélla minerâle inte botìgge) a contêgne vàrie sostànse delengoæ, che pêuan dâghe gùsti e ödoî diferénti. Pe de ciù, l'òmmo e âtre béstie àn svilupòu di sénsi chi ghe consénte de valuâ a beivibilitæ de l'ægoa, de mòddo de evitâ quélla tròppo sâ ò màrsa.
Cô e lûxe
L'ægoa pûa a l'apâre a-a vìsta de cô bleu aprêuvo a-o sciorbî da radiaçión da lûxe a-e longhésse de ciù ò mêno 600-800 nm. O cô o peu êse de lengê òservòu meténdo 'n gòtto d'ægoa depoî a 'n sfóndo giànco pûo, inluminòu da-a lûxe do Sô. E bànde prinçipæ responsàbili do cô són i overtone de vibraçioìn de stiâménto O-H. L'intenscitæ aparénte do cô a l'aoménta con l'altéssa da colònn-a d'ægoa sovrastànte, segóndo a coscì dîta lézze de Lambert-Beer. Sta propiêtæ chi a vài ascì, prezénpio, inta 'na piscìnn-a quànde a vivàgna d'inluminaçión a l'é a lûxe solâre reflèssa da-e ciapélle biànche da piscìnn-a mæxima.
Inte l'indùstria, a spetroscopîa inte l'infrarósso vixìn a vêgne dêuviâ con de soluçioìn d'ægoa, zaché a ciù âta intenscitæ di toìn inferioî de l'ægoa a consénte de dêuviâ de covétte de véddro co-ina longhéssa de percórso ciù contegnûa. Pe amiâ o spèttro do sciorbî do stiâménto fondamentâle de l'ægoa ò de 'na sò soluçión inta región di 3.500 cm−1 (2.85 μm) l'é necesâio 'na longhéssa de percórso de ciù ò mêno 25 μm. Pe de ciù, a covétta a dêv'êse trasparénte a-e radiaçioìn d'in gîo a-i 3.500 cm−1 e a no se dêve derlengoâ inte l'ægoa. Pe ste raxoìn chi e avertûe de covétte inte soluçioìn d'ægoa són de sòlito realizæ co-o florûo de càlcio. E vibraçioìn atîve fondamentâli Raman pêuan êse òservæ, prezénpio, co-ina çélla canpión de 1 cm.
E ciànte d'ægoa, e æghe e i âtri òrganìsmi chi fàn a fotoscìntexi pêuan vîve scìnn-a-a profonditæ de quàrche çentanæa de mêtri, dónde a lûxe do Sô a l'ariêsce ancón a arivâ. Pe cóntra, squæxi nisciùnn-a conponénte da lûxe solâre a l'arîva inti abìmmi di òcéani a de profonditæ ciù grénde de 1.000 mêtri.
L'ìndice de refraçión de l'ægoa ciæa (1,333 a 20 °C) o l'é bén bén ciù èrto de quéllo de l'âia (1,0), scìmile a quéllo di alcâni e de l'etanòllo ma ciù bàsso de quéllo do gliçeròllo (1,473), do benzêne (1,501), do bisorfûo de carbònio (1,627) e di tîpi ciù comùn de véddro (1,4-1,6). L'ìndice de refraçión da giàssa o l'é pe cóntra de 1,31, ciù bàsso de quéllo de l'ægoa lìquida.
Molécola polâre
miniatura|A strutûa a tetraêdro de 'na molécola d'ægoa Inte 'na molécola d'ægoa, i àtomi d'idrògeno fórman 'n àngolo de 104,5° con l'àtomo d'òscìgeno e, idealménte, són mìssi inte doî cànti de 'n tetraêdro centròu in sce l'òscìgeno. Inti âtri doî cànti gh'é pe cóntra de cóbie solitâie d'eletroìn de valénsa chi no fàn pàrte do ligàmme. Into tetraêdro, s'o foîse perfètto, i àtomi se metiéivan in teorîa segóndo 'n àngolo de 109,5° ma, in realtæ, a fòrsa de repolsción de cóbie solitâie a l'é ciù grénda de quélla tra i àtomi d'idrògeno. A longhéssa do ligàmme O-H a l'é de ciù ò mêno 0,096 nm.
Âtre sostànse gh'àn 'na strutûa molecolâre tetraédrica, prezénpio o metâno (CH4) e l'àcido sorfìdrico (H2S). Però l'òscìgeno o l'é ciù eletronegatîvo rispètto a-a ciù pàrte di âtri eleménti, ligàndose coscì inte 'n mòddo ciù stréito a-i sò eletroìn, e dónca st'àtomo chi o pigiâ 'na càrega negatîva méntre i àtomi d'idrògeno ghe n'aviàn unn-a poxitîva. Óltre a 'na strutûa 'n pö "cegâ", sto fæto chi o dâ a-a molécola 'n moménto dipolâre elétrico, tànto ch'a l'é defæti consciderâ cómme 'na molécola polâre.
L'ægoa a l'é 'n bón solvénte polâre, ch'o derléngoa vàrie sæ e molécole òrgàniche idròfile cómme i sùcai e i àlcoli ciù sénplici cómme l'etanòllo. L'ægoa a derléngoa vàrri gàzzi ascì, cómme l'idrògeno e l'anidrîde carbònica, co-a segónda ch'a vên prezénpio dêuviâ inta produçión de bevànde gazæ, vìn co-o pesîgo e bîre. Pe de ciù, vàrie sostànse prezénti inti òrganìsmi vivénti, cómme e proteìnn-e, o DNA e i polisacàridi, són derlengoæ inte l'ægoa. E interaçioìn tra l'ægoa e-e sotounitæ de quéste biomacromolécole vàn a determinâ e céighe inte proteìnn-e, a acobiâ e bâze do DNA e a generâ âtri fenómeni fondamentâli pi-â vìtta pe mêzo de l'efètto idrofòbico.
Vàrie sostànse òrgàniche cómme lìpidi e alcâni són idròfobe, sàiva a dî chi no pêuan derlengoâse inte l'ægoa. Gh'é numerôze sostànse inorgàniche chi gh'àn quésta caraterìstica ascì, cómme a ciù pàrte di òscìdi metàlichi, di sorfûi e di silicâti.
Ligàmmi a idrògeno
miniatura|Modèllo di ligàmmi a idrògeno (1) tra vàrie molécole d'ægoa miniatura|Gràfico da capaçitæ tèrmica specìfica de l'ægoa Aprêuvo a-a sò polaritæ, 'na molécola d'ægoa a-o stâto lìquido ò sòlido a peu formâ scìnn-a quàttro ligàmmi a idrògeno co-e molécole da-arénte. I ligàmmi a idrògeno són ciù ò mêno dêxe vòtte ciù fórti da fórsa de Van der Waals ch'a tîa e molécole unn-a vèrso l'âtra inta ciù pàrte di lìquidi. Pe sto fæto chi i pónti de fuxón e do bogî de l'ægoa són bén bén ciù èrti de quélli de âtri conpòsti chìmichi scìmili, cómme o solfûo d'idrògeno. Quésto fæto o l'é a raxón pi-â quæ l'ægoa a l'à di valoî asæ elevæ de capaçitæ tèrmica specìfica (ciù ò mêno 4,2 J/g/K), de conducibilitæ tèrmica (tra 0,561 e 0,679 W/m/K), de câdo de fuxón (ciù ò mêno 333 J/g) e de vaporizaçión (2257 J/g). Tra i efètti de ste propiêtæ chi se regórda cómme réndan l'ægoa ciù eficénte into sò ròllo de moderaçión do clìmma teréstre, tratenéndo o câdo e mesciàndolo tra i òcêani e l'atmosfêra. I ligàmmi a idrògeno de l'ægoa crêan 'na fórsa de ciù ò mêno 23 kJ/mol, rispètto a 'n ligàmme covalénte O-H, ch'o ne crêa unn-a de 492 kJ/mol. De st'energîa chi, l'é stimòu chò-u 90% o ségge da atriboî a l'eletrostàtica, méntre o 10% o l'é parçialménte covalénte.
138
thumb|150px|center|[[Antonin Pio (86-161), camêo (Cabinet des médailles - Pariggi)]]
Maçedònia do Nòrd
A Maçedònia do Nòrd (sôlo Maçedònia prìmma do frevâ 2019, in zenéize Macedònia do Nòrd ascì, Северна Македонија in maçédone, trasliteròu in Severna Makedonija, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica da Maçedònia do Nòrd (Република Северна Македонија in maçédone, trasliteròu in Republika Severna Makedonija, prononçiòu  ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle sénsa sbócco in sciô mâ.
Ægoa
Ligàmmi a idrògeno
I ligàmmi a idrògeno són a còuza de l'âta tensción superficiâle e de fórse capilâri de l'ægoa. In particolâ, capilaritæ a se riferìsce a-a tendénsa de l'ægoa de montâ sciù pe 'n tùbbo stréito andàndo cóntra a-a fórsa de gravitæ. Sta propiêtæ chi a l'é fondamentâle, eséndo sfrutâ da tùtte e ciànte vascolâri, cómme prezénpio i èrboi.
Maçedònia do Nòrd
Giögrafîa
A Maçedònia do Nòrd a confìnn-a co-o Kosovo a nòrd-òvest, co-a Sèrbia a nòrd, co-a Bulgarîa a levànte, co-a Grêcia a sùd e con l'Albanîa a ponénte. O teritöio da naçión o conprénde o tèrso setentrionâle da ciù grànde región giögràfica da Maçedònia. Ciù ò mêno 'n quàrto di 1,83 milioìn de persónn-e da popolaçión maçédone a sta inta sò capitâle Skopje, çitæ ciù grànde da naçión ascì.
Stöia
A stöia da región a l'incoménsa co-o Régno de Peònia, 'na naçión trâco-illìrica. A-a fìn do sécolo VI prìmma de Crìsto, l'àrea a l'é stæta conquistâ da l'inpêro persiàn di Acheménidi, pe pöi pasâ into Régno de Maçedònia into sécolo IV prìmma de Crìsto. L'inpêro romàn o l'à conquistòu a región into sécolo II prìmma de Crìsto, a quæ da quéllo moménto a l'é stæta inclûza inta ciù grànde provìnsa da Maçedònia. A zöna a l'à dónca fæto pàrte de l'inpêro bizantìn, scibén ch'a l'é de spésso stæta atacâ e sachezâ da popolaçioìn slâve a partî da-o sécolo VI. Depoî i vàrri sécoli de contéize tra bùlgari, bizantìn e sèrbi, a l'é pasâ in mòddo stàbile sótt'a-o domìnio de l'inpêro òtomàn, o quæ o n'à conservòu o contròllo da-o sécolo XIV a-o sécolo XX. Aprêuvo a-e goære balcàniche, tra o 1912 e o 1913, l'àrea a l'é stæta conquistâ da-o Régno de Sèrbia.
Ægoa
Outoionizaçión
L'ægoa a l'é 'na soluçión débole de idròscido e idrònio, dónde gh'é 'n equilìbrio in conbinaçión co-a solvataçión di iöni idrònio chi rizultan.
Maçedònia do Nòrd
Stöia
Inti ànni da Prìmma Goæra Mondiâle o teritöio o l'à subîo l'òcupaçión da Bulgarîa ma a-a sò fìn o l'é ritornòu sótt'a-o contròllo sèrbo cómme pàrte do nêuvo Régno de Iogoslàvia. Inta Segónda Goæra Mondiâle l'àrea a l'é stæta conquistâ tórna da-i bùlgari ma, into 1945, a Maçedònia a l'é diventâ unn-a de naçioìn costitoénti da Repùbrica Socialìsta Federâle de Iogoslàvia, inta quæ a l'é restâ scìnn-a-a sò secesción pacìfica into 1991. O nêuvo stâto o l'é dónca intròu inte Naçioìn Unîe inte l'avrî do 1993 ma, aprêuvo a 'na ratèlla co-a Grêcia in sce l'ûzo do nómme "Maçedònia" a l'é stæta amìssa sótt'a-a descriçión provizöia de "ecs Repùbrica Iogoslâva de Maçedònia" (former Yugoslav Republic of Macedonia, in brêve FYROM). Into zùgno do 2018 a questión co-a Grêcia a l'é stæta risòlta co-în acòrdio segóndo o quæ a naçión a cangiâva o pròpio nómme in quéllo de "Repùbrica da Maçedònia do Nòrd", cangiaménto òperòu into frevâ do 2019.
Economîa e polìtica
A Maçedònia do Nòrd a l'é 'na repùbrica parlamentâre, costituçionâle e unitâia, ménbro de l'ONU, da NATO, do Conséggio d'Eoröpa, da Bànca Mondiâle, de l'OSCE, do CEFTA, da BSEC e da WTO. A partî da-o 2005 a l'é 'n pàize candidòu a l'intrâ inte l'Unión Eoropêa ascì.
Ægoa
Condutivitæ e eletrolîxi
L'ægoa pûa a gh'à 'na bàssa conducibilitæ elétrica, ch'a crésce co-a disoluçión de 'na quantitæ picìnn-a de materiâle iònico, cómme a sâ da cuxìnn-a.
Maçedònia do Nòrd
Economîa e polìtica
A Maçedònia do Nòrd a l'é 'n pàize a rédito médio-âto ch'o l'à atraversòu de grénde trasformaçioìn econòmiche depoî a sò indipendénsa, svilupàndo 'n'economîa de mercòu. A Maçedònia do Nòrd a l'é 'n pàize in vîa de svilùppo, a l'82° pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno, ch'o garantìsce ascisténsa sociâle, ascisténsa sanitâia universâle e educaçión primâia e secondâia de bàdda a tùtti i sò çitadìn.
A ciù pàrte di sò abitànti són d'etnîa maçedòne, pàrte di coscì dîti slâvi meridionâli. I albanéixi són a ciù inportànte minorànsa naçionâle, pægia a ciù ò mêno o 25% da popolaçión, segoîa da quélli di Tùrchi, di Sìngai, di Bosniàcchi, di Aromêni e de pöche âtre génte.
Ægoa
Condutivitæ e eletrolîxi
L'ægoa lìquida a peu êse separâ inti eleménti idrògeno e òscìgeno fàndoghe pasâ 'na corénte elétrica, co-in procèsso ch'o l'é ciamòu eletrolîxi. Pe de ciù, a deconpoxiçión a gh'à 'na domànda d'energîa ciù âta rispètto a-o câdo liberòu into córso do procèsso contrâio (pægia a 285,8 kJ/mol, o 15,9 MJ/kg).
Marta (Italia)
Marta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Ægoa
Propiêtæ mecàniche
A viscozitæ de l'ægoa a l'é de ciù ò mêno 10−3 Pa·s a-a tenperatûa de 20 °C, co-a velocitæ de trasmisción do són inte l'ægoa lìquida ch'a l'é conpréiza tra 1.400 e 1.500 mêtri a-o segóndo, cangiàndo de lòngo in sciâ bâze da tenperatûa. O són inte l'ægoa o peu viagiâ pe lónghe distànse sénsa patî do fórte indeboliménto, spécce a-e sò frequénse ciù bàsse (co-ina pèrdia de ciù ò mêno 0,03 dB/km per 1 kHz), con quésta propiêtæ ch'a vên defæti dêuviâ ségge da-i cetàcei che da l'òmmo pi-â comunicaçión e o rilevaménto de l'ànbiente (co-o sonar).
Reativitæ
I eleménti metàlichi chi són ciù eletropoxitîvi de l'ìdrògeno, spécce i metàlli alcalìn e quélli alcalìn-terôxi cómme o lìtio, o sòdio, o càlcio, o potàscio e o césio, méscian l'idrògeno de l'ægoa, creàndo coscì di idròscidi e liberàndo di àtomi d'idrògeno. A tenperatûe ciù elevæ, o carbònio o reagìsce co-o vapô, formàndo monòscido de càrbonio e idrògeno.
Nòtte
<references group="n." />
Teologia
thumb|250px|right|alegorîa da Teologia (Universcitæ de Heidelberg - Aula Magna) Teologia - In senso largo, ogni dottrin-a relativa a Dê, o a-i dê, o ciù genericamente a-a religion.
In senso streito, con rifeimento a-a religion crestian-a, a riflescion intorno a-o dæto rivelao.
Yukon
thumb|A bandêa do Canadà thumb|A bandêa do Yukon thumb|A poxiçión do Yukon in sciâ carta giögràfica O Yukon o l'é 'n teritöio do Canada da-o 13 de zùgno do 1898, a sò capitâle a l'é Whitehorse (leteralménte "cavallo gianco").
O nomme Yukon o vegne da-o sciùmme Yukon, che in lengua Gwich’in veu dî "sciùmme grande".
Tæraneuva e Labrador
thumb|A bandêa do Canadà thumb|A bandêa da Tæraneuva e do Labrador thumb|A poxiçión da Tæraneuva e do Labrador in sciâ carta giögràfica A Tæraneuva e Labrador (Newfoundland and Labrador in ingleize e Terre-Neuve-et-Labrador in françéize) son 'na provinsa do Canada da-o 31 de mazzo do 1949. A capitâle de questa provinsa a l'é San Gioan (in ingléize, ofiçialmente, St. John's).
A provinsa a l'è costituîa da l'îzoa de Tæraneuva e da-o tæritöio do Labrador, battezòu coscì in önô do navegatô portughéize Gioan Fernando Lavrador.
740 a.C.
Mòrti
}
Mentun
Mentun (Mentàn ün mentunascu, Mentón ün zanese) è üna cumüna françese d'u departamentu d'i Arpi-Marìtimi sitüà a ra fruntiera cu r' Italia, visina d'u principatu de Mùnegu a sulamente sete kilòmetri. È tamben üna staçiun turìstica renumà d'a Costa d'Asür, Syden cuma diju i norvegian per e coste lìgura, pruvençala e catalana.
25 frevâ
O 25 frevâ o l'é o 56° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 309 giórni a-a fin de l'ànno (310 inti ànni bizestîli)
Mentun
Geografìa
Mentùn è sitüà en Fransa a ra fruntiera cu r' Italia, a sulamente sete kilòmetri da u Principatu de Mùnegu.
A storia
E tracie ciü veye sun d'ün castelu bastiu da u conte de Ventemiya. Serà poei d'a famiya zanese Vento ch'à fau ela tamben ün castelu ch'è r'urìgine d'a cità d'anchoei.
A cità è mençunà a prima vota en d'u vinti dui lüyu 1262 (mila dui çentu sciüscianta dui) ünt' ün cuntrate de paje üntre Charles d'Anjou e Zana.
Ün 1848 Mentun s'à diciarau "cità lìbera" ch'è stà lestamente pruteta poei anessà da ra Savoia, poei stacà a 'ra França ün 1861. Fò savè ch'u principu aveva creau üna tassa sciü d'i limui ch'eru a prudüçiun che faceva vive ra magiurança d'a pupülaçiun de Mentun. Gh'èn ancura anchœy üna festa d'u limun ch'è ün pieijè d'a gente e tamben ün argümentu turìsticu.Napuleun Terçu à pagau trei miliui de franchi a u principu Carlu terçu de Mùnegu ün cumpensaçiun.
Pòsti de interèsse
Cità de vacançe, se vede tamben cun a grande varietà de lœghi de cülte diversi.
Burolo
Burolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Mentun
Pòsti de interèsse
Ultre e numbruse geije catòliche e a geija urtudossa rüssa gh'è sun tamben üna geija anglicana, ün templu scoçian, ün templu calvinista che sun tüti trei d'u deije-nœvieme sèculu.
Ghè sun tamben üna sinagoga, e üna sala d'u regnu per i testimoni de Jehovah.
Cun tütu ailò, a geija principale e fieressa de Mentun è a basìlica barroca Sant-Michè-arcàngelu.
Ecunumìa
En verità un nivelu de vita d'a magiurança è prun bassu. Cuscì 29 % d'i mentunaschi de menu de trenta ani sun suta u nivelu de puvertà, cuma deije per çentu d'e persune de ciü de sciüscianta ani.
A ra diferençia d'e autre due cità Mentun è ançi ün lœgu de vacançe ciü che de migraçiun permanente. Per esempi a geija urtudossa rüssa bastìa primu de 1900 era per i rüssi en vacançe.
Dopu a revulüçiun cumünista eli an vivü principalmente a Niça qandu sun restai ünt' a regiun.
U qartiere de Garavan, üntra a cità veya e ra fruntiera italiana è cin de villà lüssüuse bastìe suta a terça repüblica da burghesi françesi che venivu ren ch' ünt' u tempu d'e vacançe.
U parlà
Per mutivi stòrichi de tipu pulìticu e cültürale i mentunaschi se cunsideru ciü pruvençai ma u parlà è basicamente ciairament ligüru meme se re reviste pruvençali sun üverte a u mentunascu, ou mentounasque cuma eli diju e scrivu. Sun ançi fieri de iesse Mentunaschi.
Manifestaçiùi e feste
A festa d'u limun düra tre semane ün fevrà e in pau marsu.
Teritöi do Nòrd-Ovest
thumb|A bandêa do Canadà thumb|A bandêa di Teritöi do Nòrd-Òvest thumb|A poxiçión di Teritöi do Nòrd-Òvest in sciâ carta giögràfica I Teritöi do Nòrd-Ovest (Northwest Territories in ingléize e Territoires du Nord-Ouest in françéize) son un teritöio do Canada da-o 1870; a sò capitâle a l'è Yellowknife (leteralménte "cotello giâno").
Granozzo con Monticello
Granozzo con Monticello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Grumello Cremonese ed Uniti
Grumello Cremonese ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
thumb|290px|Grumello Cremonese ed Uniti, Villa Stanga-Borromeo (fr. Farfengo)|centro
Montemezzo
Montemezzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pavia
Ferovîe e traspòrti pùblici
A çitæ a l'è colegâ a-a ræ feroviària italiànn-a con træ staçioîn, prinçipalménte atravèrso a staçión de Pavia.
O traspòrto pùblico o l'è garantîo da 'na 10 lìnie de coriêre urbâne, óltre che quélle a ciù lónga percorénsa.
Montalto di Castro
Montalto di Castro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Castiglione Olona
Castiglione Olona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Architetûe civîli
thumb|250px|Castiglione Olona, Palasso di Castiglioni di Monteruzzo|centro
1946
thumb|400px|center|Vìlla Salùsso Bonbrìn - Zêna (1946)
Fæti
thumb|180px|right|[[Zena, Baçî de San Zorzo, Doî camalli, 1946]]
Euröpa
2 zùgno - A nasce a Repubrica Italiann-a.
Sport
-Canpionòu de Serie A 1945-1946 - Torino -Doppo çinque ànni de sospençión o se torna a corî o Gîo d'Italia con Gino Bartali che o goâgna o l'ediçión de sto anno. -Melbourne - Coppa Davis 1946. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Emily Greene Balch e John Raleigh Mott Prémio Nobel pe-a letiatûa: Hermann Hesse Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Hermann Joseph Muller Prémio Nobel pe-a fìxica: Percy Williams Bridgman Prémio Nobel pe-a chìmica: James Batcheller Sumner, John Howard Northrop e Wendell Meredith Stanley
Cerbón
Cerbón o l'è 'n comûne spagnòllo de 27 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Ro retorno non previsto
Ro retorno non previsto o l'é un'opera letiaia in zeneise de Steva De Franchi.
De Franchi o l'ha tradûto diverse opere tiatræ de autoî françèixi comme Moliére, Regnard e Palaprat, e o l'ha arrangiæ a-o carattere e a mentalitæ ligure, tanto da fâne quæxi de opere originali.
Ro retorno non previsto o l'è in cangio ispirao a-a Mostellaria de Plauto. O servitô Monodda, (evoluçion do personaggio do Caporâ spacchetton), pe crovî di so manezzi, o deve destrezäse in te un zeugo complicoö de äri tra o so patron Berto e a vexinn-a de câ Lucreçia.
27 frevâ
O 27 frevâ o l'é o 58° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 307 giórni a-a fin de l'ànno (308 inti ànni bizestîli) thumb|180px|Mobile Mardi Gras Carnival, 26-27 frevâ 1900
1620
thumb|450px|center|[[Peter Snayers (1592–1667), Batàggia da Montagna Gianca, 1620 (Bayerisches Armeemuseum - Mùnego)]]
26 frevâ
O 26 frevâ o l'é o 57° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 308 giórni a-a fin de l'ànno (309 inti ànni bizestîli) thumb|250px|center|Làpide comemoratîva de l'intrâ a Milàn de [[Françésco Sforsa, o 26 de frevâ do 1450 (Castéllo Sforsèsco - Milàn)]]
Nunavut
thumb|A bandêa do Canadà thumb|A bandêa do Nunavut thumb|A poxiçión do Nunavut in sciâ carta giögràfica O Nunavut (in inuktitut ᓄᓇᕗᑦ) o l'è o ciù neuvo teritöio do Canada, formòu da-o primmo de arvî do 1999; a seu capitâle a l'è Iqaluit, dîta Baia de Frobisher ascì.
O teritöio do Nunavut o l'è tanto o ciù gròsso pe superficce che o ciù piccin pe popolaçion.
Etimologîa
O nomme Nunavut o vêgne da-a lengua Inuktitut e o veu dî "nòstra tæra".
Stöia
thumb|left| Inuit, Arviat (fòto de Patrick André Perron)
1793
thumb|400px|center|[[Isidore Stanislas Helman (1743-1806 ò 1809), Ezecuçión do rè Loîgi XVI (Biblioteca naçionale de Fransa)]]
Fæti
thumb|300px|right|[[Isaac Cruikshank, A feliçitæ françéize e a mizêia ingléize, 1793]] thumb|300px|right|[[Jean-Joseph Weerts ( 1846-1927), A Mòrte de Jean-Paul Marat (24 mazzo 1743-13 lûggio 1793) (Musée d'Art et d'Industrie - Roubaix)]]
Euröpa
12 zenâ - Pariggi. Ezecuçión do rè Loîgi XVI de Fransa inta ciàssa da Rivoluçión. 13 lûggio - Mòrte de Jean-Paul Marat.
Zane Bocaçço
Zane Bocaçço (it. Giovanni Boccaccio) (Çertado, lùggio 1313 – 21 dexembre 1375) o l'é stæto un scritô, poêta e umanìsta. A seu œuvia ciù inportànte pe-a quæ o l'é conosciûo a l'é o Decameron.
O re de Çipro
A nona novella da primma giornâ do Decameron traduta in lengua zeneize inti "Avvertimenti" do Salviati do 1586:
''Dico aduncha, che a ro tempo dro primo Re de Zipri da pue dro conquiſto che fe de Terra Santa Giofrò Buglion, intravegne, che una gentildonna de Guaſcogna zè in peregrinagghio a viſità ro Sepurcro, de donde tornandoſene, zuinta in Zipri fo villanamente otraghià da zerti gaioffi, dra qua coſa a ſentì tanto deſpiaxè, che a penſa d'andaſene a lamentà da ro Re. Ma ghe fo dito, che l'era briga perdua, perche o l'era un homo ſi dezutre, e da poco, che non ſoramenti o no ſe curava de fa vendetta dre eniurie, ch'eran fete a ri atri, ma che o ne ſofriva mille, che tutto ro iorno ghe venivan fete a le meſmo: tanto che tutti quelli, ch'eran con ſeigo ſcorrozzè, ſe ne pagauan con farghe quarche deſpeto. La donna ſentì queſta coſa, e perdua za ſperanza de' puiſe vendicà, a fe pensè, per alenzerì un poco ra ſo ragghia, d'andà a ponze con parolle ra miſeria dro ditto Re: e, quando à ghe fo dauanti chiamando ghe diſſe: Segnò, mi no vegno za a ra to preſentia, per che aſpette vendetta de quell'engiuria, che m'è ſteta feta: ma te prego ben che in canghio, per me conſoration, ti me moſtri, como ti fe a ſoferì quelle, che me diſan tutto ro iorno, che t'è fete; perche imprendendo da tie, me ſachie porta in patientia ra me, ra qua, ſe mi puiſe, De ro ſa, como te ra renontiereiua uorentera, da pue che ti re ſe ſi ben porta. Ro Re, che fin l'ant'hora era ſteto così pigro, e da gnente, come ſe queſte parolle l'haueſſan deſciao da un lungo ſuenno, comenſando dalla eniuria feta a queſta Donna, de li auanti castigà ſempre righidamente tutti quelli, che fauan quarche ofeiſa all'honò dra ſo Corona.''
Java (lenguazzo)
Java o l'è un lenguaggio de programmasion. O l'appartegne ä categoria di lenguaggi orientæ a i oggetti.
Descriçion e stöia
E sö origini remontan a l'inissio di Anni 1990, quande a l'Universcitæ de Stanford se sperimentava o lenguaggio Oak. In to 1995 da o megioamento de Oak se ottegniva o Java.
Caratteristega importante do Java a l'è l'indipendensa dä piattaforma. Questo scignifica che un programmma Java o l'ha comportamento scimile in sce di hardware diversci, grazie ä Macchina Virtuale Java. O lenguaggio o vegne scrito e automaticamente compilou in too codiçe bytecode; questo o gia in sce a Macchina Virtuale ( che a se pö consciderä un software ch'o l' imita un hardware). A Macchina Virtuale a tradüxe coscì o bytecode rendendolo adatto ä piattaforma in sce a quæ a l' opera.
Libreria standard
O vantaggio da programmasion orientä a i oggetti de Java o l' è quello de poei döviâ, programmando, a libraja standard.
Questa a se pö immaginä comme un grande archivio ch'o serve pe creä façilmente i oggetti che neçescita, partindo da e classe presente in ta libraja.
Java Development Kit
Pe programmä in Java, in base a quante emmo visto suvia, bezögna installä in sce o proprio computer a macchina virtuale Java.
Questa a l'è contegnüa insemme a un compilatô in to Java Development Kit, disponibile gratuitamente in sce l'Internet. Pe imparä a programmä in Java l' è consegiabile affidase a un manuale; fra i tanti ( a stampa o virtuali ) se limitemmo chi a ricordä ( a chi g'ha unna çerta padronansa de l' ingleise ) i tutorials de Sun; anche questi son disponibili in forma libera e de badda in sce Internet
Repùbrica de Zena
A Repùbrica de Zêna (IPA:, in latìn: Res Publica Genuensis ò Ianuensis; in italiàn: Repubblica di Genova), conosciûa scìnn-a-o 1528 cómme Comûne de Zêna (in latìn: Compagna Communis Ianuensis) e da-o 1580 cómme Serenìscima Repùbrica de Zêna, a l'è stæta pe setteçento ànni unn-a naçión sovrann-a e indipendente de l'Euròpa, che con alterne fortùnn-e a l'à segnòu a stöia do continénte. Réizase indipendente into 1096 (co-o sò primmo dûxe e poæ da pâtria Scimón Bóccanéigra), a Repùbrica a l'aiva dovûo combàtte cóntra Pisa e Veneçia e a s'êa espansa in tùtto o Mâ Mediterànio.
Busano
Busano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Repùbrica de Zena
Teritöi conquistæ
A Repùblica de Zêna, inta stöia, a l'à esteizo o sò domìnio diretto in sci segoénti teritöi: Liguria e çèrte zöne vixinn-e (tra e quæ in particolâ l'Otrazovo), a Còrscica, Gorgonn-a, Cravæa, Çipro, Scîo ò Chîo, Samo, Galata ò Pêra a Costantinopoli, Sebastopoli, Cénbalo, Soldaia e Caffa in Crimea, Moncastro ò Maurocastro into Mâ Neigro, Tann-a into Mâ Magiô (ancheu dîto Mâ d'Azov) e Tabàrca in Tunixia.
A Repùblica de Sàn Zòrzo
A prìmma Croxâ o l'à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquistàn colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza, quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l'é praticamente in lâgo zenéize. A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l'ariviâ a manezâ 'n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn'a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l'Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a scrovî 'na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo.
O Sécolo di Zenéixi
O no l'é 'n câxo chò-u Cristòffa Colónbo o foîse in Spàgna. E o no l'é 'n câxo che i Zenéixi, di quæ ciù de 'n tèrzo o vivéiva in Spàgna, da ste sò bâze, spécce da Sevìggia, manezésan i tràfeghi richìscimi che ne vegnîvan da-i teritöi do Nȇuvo Móndo che i spagnòlli stâvan conquistàndo. Pèrso o Mâ Néigro e e colònie into Levànte a caxón di Tùrchi, i Zenéixi àn capîo ch'aviéivan dovûo spostâ de 180° i sò interèsci comerciâli, gjâ i éuggi da Levànte a Ponènte cómme avéiva fæto o Colónbo e, in càngio, sostitoî e spéçie con l'argénto che, se dîva, o nascéiva in América, o luxîva a Sevìggia ma o finîva asoteròu a Zȇna.
O scìnbolo de sto procèsso chi o l'à nómme Andrîa Döia, Poæ da Pâtria zenéize, òmmo de fidùccia de l'inperatô Càrlo V, ch'o l'à saciûo zugâ con quésto gròsso flùsso econòmico e o l'à dæto a-a Repùblica risòrse econòmiche e strutûe polìtiche che són duæ scinn'a-a Napolión.
O declìn scinn'a Napolión
A Repùblica, inadàtta a zugâ 'na sò polìtica èstera, a vîve sciorbîa inte l'òrbita spagnòlla e a ne gestìsce e finànse pe 'n lóngo perîodo, a-o mànco scìnn-a quànde gh'é quarcösa da aministrâ. Ma e richésse spagnòlle, coscì cómme a sò poténsa, vàn amermàndo e pe l'Inpȇro Ibérico, atacòu da l'Olànda e da l'Inghiltæra, Zȇna a no sèrve ciù e a vȇgne mìssa da pàrte. Sénsa l'agiùtto spagnòllo, a Repùblica Oligàrchica a rèsta izolâ, asfìtica e esclûza da-i tràfeghi inportànti; a proviâ a fâ 'na spediçión inte l'Indonézia pe çercâ 'n âtro futûro, ma o tentatîvo o vȇgne fermòu da-i Olandéixi. Into Mediterànio a prezénsa di Barberéschi e l'incapaçitæ de poéli conbàtili, i tràfeghi che no réndan ciù perché òua tùtto gîa vèrso l'Atlàntico, i mercoéi de lóngo ciù pövei fàn in mòddo chi-â prezénsa zenéize a no l'é che l'ónbra de quéllo ch'a l'ȇa 'na vòtta. Pe de ciù, a Repùblica a se dȇve difénde da-i Françéixi a-i quæ a l'é costréita a cȇde a Còrscica, e da-i Piemontéixi che vȇuan a región pe poéi avéi 'n avertûa in sciô mâ. A Repùblica de Sàn Zòrzo a no l'é bónn-a a renovâse e a pàssa coscì i ùrtimi ténpi da sò stöia a difénde a sò indipendénsa da-i Savöia e a conbàtte pe tòcchi picìn da sò tæra con nómmi famôxi de marchezâti e principâti ma pövei e picìn cómme mandìlli. A nìnte sèrvan fæti cómme quélli do Balìlla se no sôlo cómme inùtili prȇuve d'òrghéuggio. In sciâ fìn arîva o Napolión ch'o scancèlla tùtto, o a trasfórma in Repùblica Lìgure pe pöi anétila a-a Frànsa. Pe 'n schèrso do destìn, a scancelâ l'ùrtima de Repùbliche Marén o l'é stæto un ch'o poéiva beniscìmo ȇse 'n sò fìggio: de fæti a Còrscica a l'é stæta vendûa a-i Françéixi l'ànno prìmma da nàscita do Napolión che coscì o l'é nasciûo françéize.
Fórme de govèrno
miniatura|Bùsto dedicòu a-o Càffaro, conservòu a-a [[Vilétta Di Negro.]] A stöia de Zêna e da sò repùblica a pœ êse ricostroîa atravèrso i anâli do Càfaro (do XI sécolo) e di outoî vegnûi dòppo ch'àn continoòu o racónto. Gràçie a ste òpere chi l'é poscìbile segoî l'evoluçión no sôlo da Repùblica ma da sò fórma de govèrno ascì. 'Na ciæa descriçión de cómme i contenporànni sentîvan a particolâ fórma d'òrganizaçión do stâto zenéize a l'è quélla scrîta da Mattê Senarga (dûxe da-o 1595 a-o 1597) into sò Discórso in sciâ çitæ e a Repùblica de Zêna :
miniatura|[[Scimón Boccanéigra|Scimón Bóccanéigra, o prìmmo dûxe co dignitæ a vìtta.]] De ciù, pe tùtta a sò stöia, inta Repùblica a gh'è stæta a tradiçión che o clêro o no poéiva ricrovî càreghe pùbliche. In particolâ e tàppe de l'evoluçión do Stâto zenéize, segóndo a fórma de govèrno adotâ, són e segoénti. Da segnalâ che, inte l'ùrtimo perîodo scìn a-o 1797, a repùblica a vêgne governâ ségge da dûxi ségge da governatoî foestê, quànde a l'êa sotomìssa a âtri stâti. Pe-o cùrto perîodo depoî a liberaçión da-o domìnio françéize, da-o 26 arvî 1814 a-o 7 zenâ 1815, gh'è stæto ascì 'n govèrno provizöio ch'o l'àiva cómme prescidénte Gêumo Særa.
Dûxe
miniatura|[[Antoniotto Adorno (1340-1398)|Antoniotto Adorno, l'ùnico dûxe a avéi covèrto quàttro mandæ]] A Zêna o dûxe o l'êa 'na figûa centrâle de l'ordinaménto da Repùblica, institoîa a partî da-o 23 dexénbre 1339, aprêuvo a-a crîxi do precedénte scistêma di capitàni do pòpolo, da Scimón Bóccanéigra, elezûo con dignitæ a vìtta.
O scistêma di dûxi inta repùblica mainâ zenéize o duiâ scìn a-a fìn da stöia da repùblica aristocràtica, avegnûa into 1797 con l'invaxón napoliònica e a creaçión da Repùblica Lìgure. De ciù quésto perîodo se pœ divìdde inte âtri doî intervàlli: defæti, co-a rifórma de Drîa Döia do 1528, cómme za acenòu, s'êa pasòu da 'n scistêma a dûxi con dignitæ a vìtta a avéi dûxi elezûi ògni doî ànni. A ògni mòddo quésta càrega a l'è stæta storicaménte spartîa tra dötræ de famìgge ciù inportànti da çitæ; sorviatùtto i Fregoso (con 13 dûxi, sôlo into perîodo da dignitæ a vìtta), i Adorno e i Döia.
A livéllo de tìtolo pe tànto ténpo o Dûxe de Zêna o vêgne conscideròu cómme o dùcca da çitæ, e dónca sotostànte (pe-o ciù fórmalménte) a l'Inpeatô do Sâcro Româno Inpêro, sotomisción formâle ch'a finiâ co-o Zane Françesco Brignoe, gràçie a 'na rifórma di tìtoli co-a quæ i Dûxi saiàn conscideræ pægi a tùtti i âtri càppi de stâto. De ciù, scìn a-a sò cesión a-a Frànsa do 7 zùgno 1746 e da l'elevaçión de quésto teritöio a-o ràngo de régno, i Dûxi avéivan o tìtolo de rè da Còrsega ascì, dónca êan ofiçialménte "Dûxe e Rè da Còrsega".
Gràn Conséggio e Consegétto
Quésti doî òrgani són stæti institoîi ànche lô co-a rifórma do 1528 vosciûa da Drîa Döia, o quæ o l'avéiva incaregòu 12 riformatoî de creâ 'n nêuvo scistêma de govèrno pe garantî 'na magiô stabilitæ a-a Repùblica de Zêna. Prìmma de tùtto o vêgne cangiòu o nùmero di abèrghi, aomentòu da 23 a 28 con l'amisción de 5 cazàdde de nobiltæ ciù recénte: i Giustinién, i Promontöio, i Sòuli, i De Frànchi e i Di Fornæ, òua scrîti a-o Liber Nobilitatis Genuensise.
Riformòu o scistêma di abèrghi saián dónca introdûti i doî Conséggi, conpòsti da raprezentànti a dignitæ anoâle, che fonçionâvan a-a segoénte manêa :
I conponénti do Gràn Conséggio avéivan ànche o conpîo de elêze, da quànde a sò càrega a l'èa divegnûa bienâle, o Dûxe, o quæ o saiâ afiancòu da doî grùppi de consegê. O prìmmo o l'êa formòu da 8 senatoî, e o l'avéiva fonçioîn legislatîve, méntre o segóndo, conpòsto de 8 procuæ, o l'avéiva sorviatùtto fonçioîn de gestión finançiâia. Conpletâva l'ordinaménto giurìdico da Repùblica de Zêna o sò prinçipâ òrgano giudiçiâio, o Magistrâto di Màscimi Scindicatoî, o quæ o l'avéiva l'inportànte conpîo de controlâ che tùtti i âtri òrgani governatîvi rispetéssan a lézze.
Depoî l'introduçión de quésta rifórma ghe saián çèrtidùn novitæ (prezénpio into 1547 co-a rifórma do Garibetto ò co-e leges novae do 1576), ma se tratiâ prinçipalménte de cangiaménti con rigoàrdo a-i mòddi de eleçión a-i conséggi ò a-a conpoxiçión di lìbbri da nobiltæ, méntre a strutûa òrganizatîva da Repùblica restiâ fondamentalménte a mæxima scìn a-a chéita da repùblica aristocràtica, avegnûa into 1797.
Da-i Anâli de Agostìn Giustiniàn (1424) in scî posediménti zenéixi
O fæto l'é che Zêna inte quélli ténpi a fâva, e a frequentâva asæ o tràfego de mercançie into levànte, e a posedéiva in sce l'îzoa de Cîpro a çitæ de Famagósta, a posedéiva l'îzoa de Scîo, e a çitæ de Pêra, e into Mâ Pòntico (Mâ Néigro) ò sæ into pónto Eosîno ciamòu da-a génte Mâ Magiô a posedéiva a tæra ciamâ Samàstro, ch'a l'é inte l'Anatòlia, inte quélla pàrte che i Latìn ciàman Pònto e Bitìnia, e da-arénte a-o sciùmme Parthémio ciamòu da-i antîghi Amìstris, a posedéiva inta Tàorica Chersonésso (a Crimêa), che quélli vegnûi dòppo àn ciamòu Tartàia e Gazàia, o Cébalo, Soldàia, Càffa, e a Gòthia (Dâcia), ch'o l'é o pàize abitòu, segóndo quéllo che dîxe i abitànti mæximi ò sæ quéllo che rèsta de l'ezèrcito chò-u Gofrêdo de Bogión o l'à portòu in Tæra Sànta, e o parlâ da génte de Gòthia o gh'à ancón de scimilitùdini co-a léngoa françéize, e inta Palùdde Meòtide (Meòçia), ò sæ into mâ da Tària a posedéiva a tæra de Tànn-a da-arénte a-a fôxe do sciùmme Tànai, ch'o l'é quéllo ch'o fa da confìn fra l'Àzia e l'Ouröpa. E inta tæra ciamâ o Cöpa, inte quélla palùdde ascì, a gh'avéiva giurisdiçión, e inte tùtte e sorvedîte tære a sò presénsa a l'êa asæ grànde, cómme féugge de l'èrbo ch'a l'êa a Repùblica, e se trafegâva ascì in Scinöpi (Scinöpe), in Trapezónda (Trebizónda), in Savastòpoli (Sebastòpoli), e into Bòsforo, e co-i Scignôri de quélli pòsti a Repùblica a gh'avéiva inportànti acòrdi, e dapertùtto a ghe mandâva Cónsoli, scrivén, e âtri ofiçiâli.
Gussola
Gussola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|280px|Gussola, a gêxa parochiâle|centro
Franca Çitæ Anseatica de Brema
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa da Freie Hansestadt Bremen, o lìbero stâto de Brêma thumb|right|200px|A poxiçión do lìbero stâto de Brêma in sciâ càrta giögràfica Brema a l'è 'na çitæ-stato do nòrd-òvest da Germania (ûn di sêze Bundesländer), o sêu nomme ofiçiâ in tedesco o l'è: Freie Hansestadt Bremen (Lìbera Çitæ Anseàttica de Brema).
Questo stato da Federaçion tedesca o l'é formòu da dôe çitæ: Brêma e Bremerhaven. A seu popolaçion a g'à 680.000 abitanti.
Mendès - France
Pierre Mendès-France
A soa vita pulitica
Pierre Isaac Isidore Mendès France, nasciüu du unze zenà 1907 a Parigi e mortu d'u deije-oetu utubre 1982 ( 75 ani) omu puliticu, è stau capu d'u guvernu françese da u 18 giügnu 1954 fint'a u 5 fevrà 1955 üntr' un tempu d'a qarta  Repüblica qandu u guvernu  era suven scangià. Prima, u capu-guvernu era Joseph Laniel, ch'aveva anunçiau üna grande vitoria a Diên-Biên-Phu... e r'armata françese a sufertu a so pegiu scacu en Induchina.
Pierre Mendès-France à terminau a gherra. À demandau u acordu d'u parlamentu per neguçià cun u Viêtminh, preçisandu che nun cunteresse e vuji d'i depütai cumünisti. Ün d'eli crida : "Vui si ün marriu picin gïudiu !" Avendu a magiurança demandà Pierre Mendès-France à neguçiau i acordi de Geneva ch'an terminau a gherra d'Induchina. ( Pocu dopu i americani faran a gherra d'u Viêtnam).
"PMF" cuma se dijeva era forço suçiale per e genti üntr' a miseria. I fiyoe reçevu ent' a schoera ün gotu de late. Prun d'eli nun avevu mangiau a u matin. U so guvernu escutava i sindicalisti.
Üntr' u tempu d'u so guvernu s'à pusau a qestiun d'a CED (Cumünità Europeana de Defensa). El persunalament nun aveva üna upiniun definitiva sciü d'a chestiun, ma i gaullisti, cumünisti e prun d'autri nun vulevu üna armata eurupeana che vedevu negativa per a independença d'a França e u parlamentu à refusau a CED. A temp curtu è stau bon per u so guvernu ma dopu, cuma prun de radicali vulevu a CED, an sciuasiu ün autru capu de fila.
Mendès-France à resulüu tamben sença sangue a crisa de r'independençia tünisiana.
D'u çinqe fevrà à perdüu a magiurità a u parlamentu. U so partidu, u partidu radical se divisava üntra omi che ru sustenevu e autri che vulevu mete a u putere Edgar Faure ch'è stau u so sücessù.
A soa vita prima
Era depütau d'a terça repüblica ünt' acheli che vulevu cuntinuà a gherra cuntra i alemani. Qandu Pétain à piyau u putere el à resistau. A scapau a Londra e è stau pilota de caciatù per a França libera. El è stau ministru de De Gaulle d'u 1945 ma à lasciau u guvernu d'a Liberaçiun per divergençe sciü ra pulitica munetaria. De Gaulle aveva çernüu u plan de
Pierre Mendès-France era d'urigine giüdìa cuma Léon Blum e cuma el, malgradu u sinistru esempi d'u Nazismu, à sufertu campagne anti-semite da r'estrema-dreta e da i cumünisti.
Eli negavu r'autentiçità d'u so nume dijendu " Mendès, perchè France ?". Dijevu tamben che u so nume persunale era Cerf e nun Pierre, ma Cerf era u nume d'u so paire. A 'ra chestiun " Mendès, perchè France ?", i soi partisani respundevu "França, perchè pas Mendès?" A soa famiya era d'urigine purtughesa luntana e u nume purtughese era "Mendes de França" ch'era stau françisau en Mendès-France. Qandu à persu u putere u presidente de r'assemblada d'i depütai nun r'a lasciau dì qarche parole a 'ra tribüna. Achela atitüdine à fau ma a u presitigiu d'a qarta Repüblica. Düran a qinta Repüblica Pierre Mendès-France à refüsau d'esse u candidatu d'a seneca a 'r' eleçiui presidençiali per che restava ün partisan d'u regime parlamentari : "Nun posciu me presentà a ün postu che cunsideru anti-demucraticu car u presidente d'a qinta Repüblica à puteri tropu grandi".
El era ministru en 1950 e à segnau u tratatu de Ruma. È stau tamben prun de tempu meru de Louviers en Nurmandìa. Mendès-France à scritu prun de libri de pensà pulitica. U ciü cunusciüu è stau "Gouverner c'est choisir" (Guvernà è çerne).
Senofonte
Senofonte (Atêne, 431 a.C. ciù ò mêno - 354 a.C.) o l'è stæto un stòrico e sordatto da Grêcia antîga. E seu òpere conprenden varri generi e son scrîte inte o dialetto attico da lengoa grêga antîga, pe sta raxon o vegne tradûto spésse vòtte da-i studenti.
Vìtta
O Senofonte o l'ea conosciûo comme a "Mosa attica" aprêuvo a seu scritûa dôçe. Insemme con o Platon, o Senofonte o l'è unn-a fonte primâia sôvia a figûa e a vitta de Socrate.
Castronno
Castronno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
28 frevâ
O 28 frevâ o l'é o 59° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 306 giórni a-a fin de l'ànno (307 inti ànni bizestîli)