cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Egoaliansa
Egoaliànsa Ègalité, segondo François-Marie Arouet (Voltaire)
L’é inposcìbile, into nòstro desgraçiòu glöbo, che i òmmi che vîvan in socjêtæ no ségian spartîi inte dôe clàsse: unn-a d’òpresoî, l’âtra d’òprèsci; e ste dôe chi se spartìscian inte mìlle âtre, e ste mìlle chi gh’àn ancón mìlle sfumatûe. No tùtti i òprèsci són asolutiscimaménte infelîçi. A ciù pàrte a l’é nasciûa inte quéllo stâto, e o travàggio contìnoo o gh’inpedìsce de sentî tròppo a sò scitoaçión; ma quànde a séntan, alôa se védan goære cómme quélla fra o partîo popolâre cóntra o partîo do Senâto a Rómma; ò quélla di contadìn in Germània, in Inghiltæra, in Frànsa. Tùtte ste goære chi finìscian fîto ò tàrdi  co-a sotomisción do pòpolo, perché i poténti gh’àn e palànche, e-e palànche són o padrón de tùtto ’n Stâto: dìggo de ’n Stâto, perché no l’é a mæxima cösa inte relaçioìn fra naçión e naçión. A naçión che mêgio a se serviâ do færo a sotometiâ de lóngo quélla ch’a l’aviâ ciù öo e mêno coràggio.
Ògni òmmo o nàsce co-în’inclinaçión ciufîto violénta pò-u domìnio, a richéssa e i piâxéi, e con asæ propensción a-a quénta; de consegoénsa ògni òmmo o voriæ avéi i dinæ e-e dònne ò e fìgge di âtri, êse o sò padrón, sotométili a tùtti i sò caprìççi, e no fâ nìnte ò a-o mànco fâ sôlo cöse asæ gradévoli. Vedéi bén che con ste bèlle dispoxiçioìn l’é âtretànto inposcìbile che i òmmi ségian pægi, quànte l’é inposcìbile che doî predicatoî ò doî profesoî de teologîa no ségian giöxi un de l’âtro.
O génere umâno, quæ o l’é, o no peu suscìste, a mêno che no ghe ségge ’n’infinitæ de òmmi ùtili che no gh’àn nìnte; perché de segûo ’n òmmo rìcco o no lasciâ mâi a sò tæra pe vegnî a travagiâ a vòstra; e se voî gh’éi de bezéugno de ’n pâ de scàrpe, o no saiâ de segûo ’n magistrâto ch’o ve-e faiâ. L’egoaliànsa a l’é dónca into mæximo ténpo a cösa ciù naturâle e ciù iluzöia. Dæto che i òmmi són ezageræ inte tùtto quand’o pêuan, s’é sponciòu a l’estrêmo sta inegoaliànsa chi. Inte tànti pàixi s’é pretéizo che no foîse permìsso a ’n çitadìn de sciortî da-o quartê dónde o câxo o l’à fæto nàsce. O scignificâto de sta lézze chi o l’é evidenteménte quésto: «Sto pàize chi o l’é coscì gràmmo e mâ governòu, che niâtri proibìmmo a ògni indivìdoo de sciortî, pi-â poîa che se ne vàdan tùtti». Fæ de mêgio: dæ a tùtti i vòstri sùditi o dexidêio de restâ into vòstro pàize, e a-i foestê de vegnîghe.
Ògni òmmo, into sò cheu, o l’à o dirìtto de crédise do tùtto pægio a-i âtri òmmi: ma quésto no veu dî chò-u chêugo do cardinâle o dêve ordinâ a-o sò padrón de fâghe a çénn-a; ma o chêugo o peu dî: - Mi són in òmmo cómò-u mæ padrón, són nasciûo cómme lê cianzéndo; lê o moiâ cómme mi fra e mæxime anscjêtæ e-e mæxime çeimònie.: tùtti doî fémmo i mæximi bezéugni. Se i Tùrchi se pigiàn Rómma, e se mi alôa divénto cardinâle e o mæ padrón chêugo, o pigiö a-o mæ servìçio -. Tùtto sto discórso chi o l’é raxonévole e giùsto; ma, aspêtàndo chò-u Tùrco o se pìgge Rómma, o chêugo o dêve fâ o sò dovéi, ò ògni socjêtæ umâna a s’inversiâ.
E ’n òmmo, pöi, ch’o no l’é ni chêugo de ’n cardinâle, ni con nisciùnn-a càrega into Stâto, in privòu ch’o no dipénde da nisciùn, ma ch’o l’é aragiòu de vegnî riçevûo dapertùtto con âia de proteçión ò de desprêxo, ch’o védde in mòddo ciæo che tànti «monscignôri» no gh’àn ni ciù cultûa ni ciù inzêgno ni ciù virtù de lê, e o se stùffe de stâsene quàrche vòtta inta sò anticàmia, che partîo o doviâ pigiâ? Quéllo d’andâsene. »
Andrew Johnson
Andrew Johnson (Raleigh, 29 dexénbre 1808 - Elizabethton, 31 lùggio 1875), politico, o l'é stæto o XVII Prescidente di Stati Unîi d'America (1865-1869).
Vìtta
O Johnson o l'é stæto elezûo into 1865 comme viceprescidente de l'Abraham Lincoln e o l'è diventòu Prescidente quànde Lincoln o l'é stæto asasinòu.
Erpetoichthys
Taxonavigaçion
Erpetoichthys
Bastia (Arbenga)
Bastìa a l'è 'na frasiun d'Arbenga, in Ligü(r)ia, de 693 abitanti.
Geugrafîa
In ta pruvinsa de Savuna e in te l'entrutèra d'Arbenga, Bastìa a se tröva in ta val du s-ciümme Aròscia, pôcu ciü a munte da cunfluènsa cun u Néva. A l'è scitüâ a 25 mêtri in sciu livèllu du mâ, a 5 chilòmmetri dau sentru sitadìn.
Regiùi
Cumme e âtre frasiui arbenganesi ascì quella da Bastia a l'è divîza fra ciü regiùi, cumme i Massà(r)i (da San Steva in sciü, rivandu dau Burgu), Massaretti (da San Steva in zü), Ènnexi, Fieré e Berunài(r)e.
Stòia
A fundasiun du burgu da Bastìa a l'è avegnüa sutta u duminiu fu libe(r)u cumün de Arbenga, fra i seculi XIII e XIV, difatti u munisipiu arbenganese u dexideâva rinfursâ u proppiu duminiu in sce l'entrutèra, pé evitâ l'intruxùn inta ciàna di marchesi de Clavesana, a l'epuca forte du duminiu in sce Utuê.
Nascian cuscì ina séie de Vìlle növe, dunde l'éa cumpresa ascì Valliranum, numme latìn che u va a indicâ a Bastia de ancöi. Gh'è da ricurda peò che u nucleu ciü véiu u l'è da truvà inta lucalitài da gêxa de San Steva de Massà(r)u, zà abitau prubabilmente düante l'epuca di rumài.
6
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Marcus Aemilio Lepidus e Lucius Arrunztius. Lucius Nonius Asprenas e Marcus Aemilius Lepidus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
Contêa de Marin
A Contêa de Marin (prononçiòu ) a l'é 'na contêa americànn-a de 262.231 abitànti (a-o 2020), scitoâ inta pàrte setentrionâle da Bâia de San Francisco, into Stâto da Califòrnia.
Victoria (Canada)
Victoria a l'é a capitâle da Cómbia Britannega.
Geògrafia
A gh'à 'na popolaçion de 85.792 abitanti (2016).
Giacomo Prementon
miniatura|Ritræto do Giacomo Prementon miniatura|Stemma da cazadda di Prementon|117x117px Giacomo Prementon (Zena, 1508 - 1578) o l'è stæto o 58° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1553 a-o 4 zenâ 1555, o trezzeximo co-a carrega biennâ.
Kiev
Kiev (Київ in ucràin, trasliteròu in Kyïv, prononçiòu ) a l'é a capitâle e a çitæ ciù popolôza de l'Ucraìnn-a. A se trêuva inta pàrte céntro-setentrionâle da naçión, lóngo o sciùmme Dnepr. A-o prìmmo de zenâ do 2021 a l'avéiva 'na popolaçión de 2.962.180 abitànti, a seténn-a ciù elevâ tra quélle de tùtte e çitæ d'Eoröpa.
Kiev a l'é 'n inportànte céntro industriâle, scentìfico e colturâle inte l'Eoröpa do levànte; a l'é a sêde de vàrie indùstrie d'âta tecnologîa, de instituçioìn pe l'instruçión superiôre e monuménti stòrichi. Inta çitæ gh'é 'n estéizo scistêma de traspòrto pùblico e de infrastrutûe, cómme a Metropolitànna de Kiev.
Giögrafîa
centro|miniatura|800x800px|Panoràmma de Kiev da-a colìnn-a de Sànt'Andrîa
Rajon
O teritöio de Kiev o l'é spartîo in dêxe rajon, ò distréiti, indichæ chi de sótta:
Binelàggi
A çitæ de Kiev a l'é binelâ con quélle de :
Caltignaga
Caltignaga o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Montello (Italia)
Montello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Montello, 'na vìa|centro
Garlasco
Garlasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cappadocia
miniatura|300px|Carta giögràfica de l'Axia Menô do segondo sécolo primma de Cristo
Cappadocia (gr. Καππαδοκία) - Region stòrica de l'Axia Menô, confinante a Est co l'Ærminia, a Sûd co l'Antitauro e o Tauro de Çiliçia, a Ovest co-a Licaonia, a Nòrd co-a Galaçia e o Ponto. thumb|300px|Pàrco naçionâle de Göreme - Nevşehir (Turchia)
Descriçion e stöia
A l'è elevâ, montagnôsa, scarsa de preçipitaçioin, in mascima parte stepposa e abitâ da di nomadi. A l'è attraversâ da-o sciûmme Kızıl ırmak. A parte NE a l'è invece boscôsa e inte valle cortivâ a cereali, tabacco e coton.
E çittæ ciù importante son Kayseri (l'antiga Çesarea), Sivas e Kirşehir.
Azzate
Azzate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Navaleno (Soria)
Navaleno o l'è 'n comûne spagnòllo de 768 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|A gêxa a Navaleno|sinistra
Pòrtivene
Pòrtivéne (Pòrtovénere en żenéṡe, Porto Venere en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 3.412 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Geografia
Pòrtivene i se trèva 'nt'er Gorfo dea Spèza e, 'nt'er teritòio do comǜn, gh'i eno e isoe do Tin, do Tinetto e dea Parmàia.
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 dezenbre 2017, a Pòrtivéne i ghe son 131 sitadìn forèsti.
Mä d'a pria (Calcolosi vescicale)
Mä d'a pria o l'è o nomme con o quale l'è popolarmente conosciüa unn-a condision patologica che in meixinna a se definisce Calcolosi vescicale.
Descriçion
A pö esse causä da a migrasion in ta vesciga de un calcolo proveniente da o ren. O calcolo o pö invece essise formou direttamente in ta vesciga, a causa de un ristagno dell'urinna causou da ipertrofia prostatica, fimosi o stenosi (oscia restrenzimenti) dell'uretra. Fra e cause no gh' è solo o ristagno dell'urinna, ma anche infesioin, infiammasioin, e fattori dismetabolici do meximo tipo de quelli che causen i calcoli ai ren. I calcoli vescicali pöen esse composti da calcio (originæ dall'ipercalcemia) o da açido urico (in te questo caxo dovüi a unna dieta squilibrä). A calcolosi vescicale a l'e de gran lunga ciü frequente in ti ommi che in te donne, a causa da preponderansa di ristagni vescicali in to sesso maschile. I calcoli, che pöen raggiunze grandi dimenscioin, han superfizie liscia e forma a övo. Comünemente i calcoli son singoli.
Scintomi
- Dolori ipogastrici che se irradien ao perineo e all' uretra; a votte vere coliche che se pöen irradiä finna ai genitali esterni. - Disturbi in ta minsion. - Ematuria (sangue in te urinne).
Prognosi
A prognosi a dipende da eventuali complicasioin comme cistite, idronefrosi, insufficiensa renale, uremia cronica. Tütte queste complicasioin son dæte dä stasi urinaria.
Esammi
- Radiografia sensa contrasto. - Cistografia (Radiografia con contrasto). - Cistoscopia.
Terapia
- Medica: terapia da [[colica, da cistite e mezüe profilattiche (e mexime da calcolosi renale). - Chirürgica: Litotrissia oscia frammentasion strümentale do calcolo.
Piemonte
O Piemonte a l'è unn-a region de l'Italia settentrionâ de 4 mioin de abitanti, con capoleugo Turin. O confinn-a a ponente co-a Fransa, a nòrd òvest co-a Valle d'Aosta, a nòrd-est co-a Svìsera, a levante co-a Lombardïa e a sûd co-a Liguria e l' Emilia-Romagna.
Tòcchi do Piemonte d'ancheu son stæti stöicamente parte da Ligùria e da Repubbrica de Zena, comme Neuve, Gäi e Uà e ancheu i fan parte da Provinsa de Lisciandria.
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa do Piemonte son (in ordine arfabético):
Brisbane
Brisbane a l'è a capitâ do stato do Queensland, in Australia.
Geògrafia
'Sta çittæ a conta çirca 957.010 abitanti mentre a sêu area metropolitann-a a riva scinn-a çirca 1.800.000 rescidenti, c'a ghe fan diventâ, pe popolassion, a tersa area metropolitann-a oustraliann-a.
Ortografia tradiçionâ
L'ortografia tradiçionâ a l'é stæta a primma grafia adeuviâ pe a trascriçion do zeneize.
Düata
A dûata de 'na vocale a l'é a dûata do son: e vocali lunghe dûan quæxi o doggio de vocali cûrte.
Se in sciä vocale o l'é marcòu l'accento (û a fa eccession perché a rappresenta o son da "u" françeise) allôa l'accento o n'informa se a vocale a va dïta lunga ò cûrta, averta ò serrä. In generale se in sciä vocale o no l'é marcòu nisciûn accento allôa:
Pe questo chì sotta riportiö solo i caxi de vocali con l'accento de d'äto.
A
A vocale a a se pronunçia comme in italian.
E
A vocale e a l'ha duî soin: averto e serròu; s'a no l'é tonica, a vocale e a l'é sempre serrä. O son averto o l'é sempre cûrto e o peu ëse segnòu con l'accento grave "è". Pe-o son lungo, averto e strascinòu, se deuvia a scrïtûa "æ". O son serròu o peu ëse lungo, "ë", "ê", ò cûrto; quande o l'é tonico o son cûrto o peu ëse segnòu con l'accento acûto "é".
Son averto lungo:
æ in mëzo da parolla o peu ëse tonico - sæximo - ægua - oppûre atono - pæguâ- imbriægon
Son serròu cûrto:
é - ménoa - o l'é
Brindisi
Brindisi a l'è 'na çitæ de 88,126 abitanti O l'é o capolêugo da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
thumb|200px|right|Capitello-colònna a Brindisi
2002
thumb|300px|center|A [[NASA a manda o Space Shuttle Atlantis STS-110 into spaçio, 8 arvî 2002]]
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2002 a cansón Messaggio d'amore, cantâ da-i Matia Bazar.
Sport
- Canpionòu de Serie A 2001-2002 - Juventus - Gilberto Simoni o goâgna o Gîo d'Italia 2002. - Corea do Sud e Giappon - Mondiâle de balón 2002. Vincitô: Naçionâ de balon do Braxî - Pariggi - Coppa Davis 2002. Vincitô: Rùscia - Formula 1 (2002) - Vincitô: Michael Schumacher sôvia Ferrari - Çittæ do Lago de Sâ (USA). XIX Olimpiade Invernâ. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Jimmy Carter Prémio Nobel pe-a letiatûa: Imre Kertész Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Sydney Brenner, Robert Horvitz e John Sulston Prémio Nobel pe-a fìxica: Masatoshi Koshiba, Raymond Davis Jr., Riccardo Giacconi Prémio Nobel pe-a chìmica: John B. Fenn, Kōichi Tanaka e Kurt Wüthrich Prémio Nobel pe l'economîa: Daniel Kahneman e Vernon L. Smith
Se chanta
miniatura|270x270px|A bandêa de l'Ocçitania Se chanta ò Se canta o l'é 'n canto, atribuîo a Gaston de Foix, conscideròu l'inno de popolaçioin ocçitann-e.
Bairo
Bairo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Armand Fallières
Vìtta
O l'é stæto Prìmmo Minìstro da-o 29 zenâ a-o 21 frevâ 1883. O l'era contrâio a-a pénn-a de mòrte.
76
thumb|250px|center|[[Adrian (24 zenâ 76-10 lûggio 138), basàlto (Altes Museum - Berlin)]]
Gravedona ed Uniti
Gravedona ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
7
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Quintus Caecilius Metellus Creticus Silanus e Licinius Nerva Silianus. Lucilius Longas e Quintus Caecilius Metellus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
Cicognolo
Cicognolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Lengua nepaleise
O Nepaleise, dïto Gorkhali ascì, (नेपाली - nepālī o गोर्खाली - gorkhālī), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego indoario settentrionâ. Unn-a de 23 lengue offiçiæ de l'India e lengua offiçiâ do Nepal, a l'è parlâ into Bhutan ascì.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Inscriçión do [[1612 in léngoa nepaléize.]]
Giosuè Carducci
thumb|right|80px| Nobel pe a literatûa int'o 1906
Aostin Pinello Ardimento
miniatura|Aostin Pinello Ardimento Aostin Pinello Ardimento (Zena 1492 -1566) (italiano: Agostino Pinelli Ardimenti ) o l'è stæto o 59° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1555 a-o 4 zenâ 1557, o quatorzeximo co-a carrega biennâ.
Maometto II
Maometto II (in ottoman: محمد ثانى, Mehmet II, dito ﺍلفاتح, Fātiḥ, "O Conquistatô"; turco moderno: Fatih Sultan Mehmet; Adrianoppoli (Tracia), 29 marzo 1432 – Gebze, 3 mazzo 1481) o fu o settimo surtan de l'Impeo ottoman.
Semionotiformes
thumb|300 px|Sinolepidotus Taxonavigaçion
Maometto II
Montao a-o trono a soli 13 anni doppo l'abdicaçion do poæ Murad II into 1444, o vègne sovran effettivo solo into 1451 percose into fratempo o poæ l'aiva repigiao o poei into 1446.
A l'etæ de 21 anni o conquistò Costantinoppoli (1453), che da dexenni, protezua da-a so doggia çercia de miage, a rescisteiva a ogni tentativo d'asciddio da parte di Turchi, ponendo fin a l'impeo Roman d'Oriente doppo 1058 anni d'existença.
Començo do regno
Nasciuo inta za grego-bizantiña Adrianoppoli, za preiza da parte di Ottomoen (1365) e terça capitâ do so impeo doppo Amasya e Bursa, o zoeno destinao a deventâ Maometto II o l'ea figgio do surtan Murat II e de 'na donna ben probabilmente crestiaña (foscia a-a dreitua italiaña, ciu probabilmente grega).
A 11 anni o fu mandao a Amasya (vexin a-o Mâ Neigro) comme goernao da zona, pe fâ esperiença ma foscia ascì pe mettilo a-o seguo da-a prattica do fratriciddio. Poco doppo, tuttavia, so poæ, firmao a paxe con l'Emirato de Karaman, into sud-est de l'Anatollia, o decize de retiâse a vitta contemprativa e o l'abdicò o trono in favô do figgio, ch'o vègne aponto Mehmet (Maometto) II (1444).
Montao a-o trono, o Maometto II o l'avaò a coscì dita lezze do fratriciddio, eliminando da pœu o fræ Ahmed, ancon da nascion. O Maometto II o domandò squæxi subbito a-o poæ de repigiâ o trono in vista da bataggia co-i croxæ che se saiæ combatuo a Varna, e inte 'n primmo tempo o Murat II o refiò, ma da pœu, fronte a-e fuioze e impeioze proteste do figgio, e foscia ascì perché informao de dificortæ che-o zoeniscimo surtan o g'aiva co-a so corte a Adrianoppoli, o tornò e o l'assonse o comando de forçe ottomañe, che a Varna (1444) fun vittoiose in sce l'ezerçito croxao do Ladislao d'Ungaja e do Zane Hunyadi.
O Murat II o l'arestò in sci-ô trono fin a-o 1451, dæta da so morte.
Conquista de l'impeo bizantin
A-a morte do poæ, o Maometto II o montò torna a-o trono e into gîo de soli doi anni o l'arivò a mette fin a l'impeo bizantin conquistando Costantinoppoli (ch'a l'ea vegnua pe lê un'ossescion, tanto ch'o començò a paragonâla a 'na donna ch'a l'aiva refiao o matrimonnio de tanti prinçipi mussurmoen e ch'a doveiva maiâse pe força) o 29 mazzo 1453. L'asciddio o fu conduto co in enorme descceigo de forçe, dœuviando i ciu gren cannoin aloa existenti a-o mondo e a-a dreitua trasportando de dexeñe de nave insci-â tæra, rebelæ a força de braççe da-i scciavi da-o Bosforo fin a-o Corno d'óo scavarcando e erte âtûe de Gàllata, pi agjâ a çellebre cadeña ch'a blocava l'imbocatua do Corno d'óo da-o Mâ de Marmara. Preizo a çittæ, o Maometto II o ne feççe a nœuva capitâ de l'impeo ottoman co-o nomme de Kostantîniyye (قسطنطينيه), sciben che risurte za atestao in particolâ moddo a livello popolâ l'atoâ nomme de Istanbul, e o poette coscì frexâse otr'a-o tittolo de "Surtan", de quello de "Qaysar-ı Rum" ascì, ò sæ Cezzare di Romei
Segondo o Tursun Beg, storrico ottoman da conquista, quand'o l'intrò into palaççio Imperiâ, donde scin a quarche giorno primma g'aiva regnao o Costantin XI Paleollogo, o Maometto II o l'aviæ prononçiao de 'n ton dointe questi versci perscen:
L'aagno o monta a guardia inti porteghi da cuppoa de Khusra. A çiettoa a sœunna o scilençio into palaççio de Afrasiyab. Coscì va o mondo, destinao a avei fin
Doppo questa conquista, o padişa di Turchi o preize ascì i urtimi teritoi bizantin, o Despotato de Moea into Peloponnezo (1460) e l'impeo de Trabezonda insci-ô Mâ Neigro (1461). A quello ponto, nonostante o sgomento dilagao inte tutto l'Ocidente, o stato ottoman o fu definitivamente riconosciuo into mondo comme 'n grande impeo.
Conquiste in Axa
Conquistao l'impeo Bizantin, o Maometto II o vozette e so mie verso l'Anatollia, donde l'unificaçion di despægi beylik (segnoie) a l'ea za stæta realizâ da-o so antenao Bayezid I o Furmine, andando però torna in meniççi doppo a sconfita de quest'urtimo inta bataggia d'Ankara contra o Tamerlan (1402). Preizo Trabezonda, i despægi stateeli anatollichi cheitan un via l'atro e l'Anatollia a fu rœünificâ.
Conquiste in Œüropa
Unificao l'Anatollia doppo avei preizo Costantinopoli, ossæ a segonda Romma, o Maometto II o començò a cæzâ no goæi in segretto l'idea de vegnî o nœuvo Çezao e quindi de conquistâ a primma Romma, che i Turchi ciamavan za Kizil Elma, ossæ O Mei Rosso. In tâ moddo saieiva stæto torna rœünio sotta 'n unnico dominnio i teritoi de l'antigo impeo Roman. A stradda a l'ea longa e a doveiva necessaiamente passâ pe-i Barchen, quindi o Maometto II o tentò de invadde a Serbia, ma into 1456 o fu sconfito a l'asciddio de Belgraddo da l'ezerçito crestian ghiao da-o Zane Hunyadi e San Zane da Cavestran.
Un atro inreduxibbile aversaio o-o l'incontrò into Vlad III de Valacchía, ch'o-o sconfisse into 1462. Un terço o fu l'arbaneize Zorzo Castrioto Scanderbeg. O Scanderbeg o moî a Lezha o 17 zenâ 1468, e i so familiæ e seguaxi dovettan rifugiâse in Itallia, doppo de che l'Albania a fu sostançiâmente sottemissa, costrenzendo i Veneçien ascì a abandonâ Scutari (1478). A prœuv'a sti eventi, o 25 zenâ 1479 fu firmao a Istanbul un duo tratao de paxe tra i vinçitoî Ottomoen e i Veneçien.
Into fratempo, pù essendo stæto sconfito da-o Steva o Grande de Mordavvia (1457 - 1504) inta bataggia de Vaslui (1475), l'anno doppo o Maometto II o sconfisse i Mordavi inta bataggia de Valea Arba, acrescendo ancon de ciu o so impeo.
A quello ponto, visto e dificortæ a superâ i Barchen, o Maometto II o pontò direttamente in sce l'Itallia via mâ, pigiando con façilitæ Otranto (1480). Tuttavia l'ocupaçion a fu soltanto tempoannia e l'anno doppo un grosso ezerçito constituio sotta l'eggida de pappa Scisto IV o-o constrense a abandonâ l'impreiza.
Indærno fu ascì l'asciddio de Rodi, strenoamente difeiza da-o picceno exerçito di Cavagei Uspiagei ch'o l'ocupava into 1480.
A morte
O 3 de mazzo 1481, poco doppo avei traversao o Bosforo pe 'na nœuva campagna segretta in Axia, prezumibilmente contra i possedimenti di Mamelucchi burji (che regnavan in sce-i atoæ Egitto, Scirria e Arabbia Saodia), donde o padişa di Turchi foscia o l'amiava a assumme o controllo da Mecca e quindi a êse ófiçialmente riconosciuo Califfo, ossæ "Vicaio" ò "Successô" do Profeta Maometto, o Maometto II, za da tempo gravemente marotto, o moì a l'etæ de 49 anni, doppo avei construio un grandiscimo impeo. O figgio Bayezid II, so successô, o no fu ezente da sospetti de pariciddio. A tomba do Maometto II a l'è tuttoa ogetto de grande veneraçion inta Cami, ossæ a Moschea do Fatih, da lê fæta edificâ a Istanbul insci-ô scito da gexa di Santi Apostoi into quartê che da-o so ezornativo (Fatih, Vittoiozo, Conquistatô) o l'ha pigiao o nomme.
Attivitæ in ambito çivî
O Maometto II o l'asciorbì a vegia aministraçion bizantiña into stato ottoman, inviando into contempo a-a so corte di artisti e di umanisti da l'Itallia (prezempio o Gentî Belin ch'o dipinse o so famozo retræto) e di erudii da-i teritoi greghi, lasciando in fonçion a Gexa bizantiña e ordinando a-o so Patriarca de tradue in turco i scriti di crestien, confermando con questo e con di atri importanti gesti de tolerança religioza a probabbile fe' crestiaña da moæ. Lê ascì comme tanti segnoî do so tempo o lezeiva i aotoî antighi tanto ch'o se fava leze ogni giorno di epizoddi da vitta de Lusciandro Magno, do quæ o l'ea grande amiratô.
Tra i edifiççi da lê fæti construe, i ciu importanti son:
A Parmæa
A Parmæa (italiano: Palmaria) a è 'n'Isoa der Gorfo dea Spèza (Górfo di Poêti), del'Arcipelago Spezin, ent'a Provinsa dea Spèza, cumüne de Pòrtivene.
Geografia
E atre Isoe del'Arcipelago eno Tino e Tinetto.
Gerenzago
Gerenzago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Çittæ metropolitann-a de Catània
thumb|100px|Stémma da çittæ metropolitann-a de Catània miniatura|Màppa da çittæ metropolitann-a de Catània A Çittæ metropolitann-a de Catània a gh'à 58 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Siçillia in Italia.
Morengo
Morengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Amiiformes
Taxonavigaçion
Amiiformes
Azzio
Azzio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Çiòula
Allium cepa (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme çiòula, (antigaménte çevólla, çioula in savonéize, çevula in vintimigiôzo e monegàsco, it: cipolla) a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaryllidaceae.
Variêtæ
De çiòula a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda a çiòula de Pignón, coltivâ inte l'òmònimo comûne da provìnsa da Spézza.
Cameri
Cameri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Dialetto piaxentin
O Piâxentìn (piaśintein) a l'è 'na variêtæ da léngoa emiliànn-a, apartenénte a-o grùppo lengoìstico italico òcidentâle, parlâ inta çittæ de Piaxénsa e inti comûni vixìn.
Cecoslovacchia
Cecoslovacchia - Stato federâ de l’Europa centrâle, existîo da-o 1918 a-o 1992, confinante con Germania, Aostria, Ungaia, Ucrain-a e Polonnia.
Dialetto piaxentin
Descriçiòn e stöia
sinistra|miniatura|Màppa de parlâte inta [[Provinsa de Piaçensa|provinsa de Piaxénsa. A létia "P" a l'indica dónde o l'è parlòu o piâxentìn. Inte l'àrea colorîa in vèrde se parla o lìgure, inte variêtæ de l'Ótrazôvo òrientâle.]] A l'è parlâ da ciù ò mêno 150.000 persónn-e. Into dialëtt piaśintein se sente l'influensa de âtre léngoe ch'i se párlan inta zöna vixìn ä provinsa, cómme o lìgure, o lonbàrdo e o piemontéize.
Cecoslovacchia
Da-o 1° de zenâ 1993 o s'è divîso inte doe unitæ politiche sovran-e e indipendente, a Repubbrica Ceca e a Slovacchia.
Castarnò
Castarnò (Casternêuo en żenéṡe, Castelnuovo Magra en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 8.353 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2017, a Castarnò i ghe son 475 sitadìn forèsti.
Paeṡi binèi
Castarnò i'é ün comǜn binèo de:
Ulysses S. Grant
Ulysses Simpson Grant (ò Ulysses S. Grant, ò Hiram Ulysses Grant) (Point Pleasant, 27 arvî 1822 - Wilton, 23 lùggio 1885), politico e generâle, o l'é stæto o XVIII Prescidente di Stati Unîi d'America (1869-1877).
Vìtta
Inta Guæra de secescion americann-a o l'é stæto comandànte generâle de l'ezèrcito di Stati Unîi.
Portillo de Soria
Portillo de Soria o l'è 'n comûne spagnòllo de 15 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Lengua singaleise
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|386x386px|Alfabêto ofiçiâle da léngoa Singaléize, agiornòu into [[1989.]]
Çittæ metropolitann-a de Mescìnn-a
miniatura|148x148px|Stémma da çittæ metropolitann-a de Mescìnn-a miniatura|Màppa da çittæ metropolitann-a de Mescìnn-a A Çittæ metropolitann-a de Mescìnn-a a gh'à 108 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Siçillia in Italia.
Loenso do Credi
Loenso do Credi (it: Lorenzo di Credi) (Firense, 1459 ca.-Firénse, 12 zenâ 1537) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, 'n aliêvo do Dria Verrocchio e in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|right|Loenso do Credi, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
31 zenâ
O 31 zenâ o l'é o 31° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 334 giórni a-a fin de l'ànno (335 inti ànni bizestîli) thumb|150px|right|[[Austria, francobóllo 5 kreuzer, 1864, bóllo 31 zenâ]]
Peo Zane Ciavega Çybo
miniatura|Ritræto do Peo Zane Ciavega Çybo 100px|miniatura|O stemma da casadda Çybbo Peo (ò Pier) Zane Ciavega Çybo (Zena, 1481 - 19 setenbre 1558) o l'è stæto o 60° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1557 a-o 3 dexembre 1558, o chinzeximo co-a càrega biennâ.
Vìtta
O moì in càrega.
Budapest
miniatura|Budapest, capitâ de l'Ungaia|200px miniatura|Budapest|200px miniatura|Dötræ fòto de Budapest|200px Budapest a l'è a capitâ de l'Ungaia e a l'è inn-a provinsa autònoma.
Descriçion e stöia
A l'è a ciù grande çitæ de l'Ungaia pe nùmero de abitanti (1.757.618 into 2015), con un agglomeròu de 2 551 247 e inn'area metropolitann-a de 3 284 190 abitanti, e a l'è donca ascì o prinçipale centro econòmico e colturâle do pàize. Budapest a nasce ofiçialmente into 1873 quande i se onìscian e çitæ de Buda e Óbuda con a çitæ de Pest.
Budapest a l'è molto popolare pe-i toristi: into 2011 4,7 miliôni de toristi i l'an visitâ segondo l'Euromonitor International, pe-questo a l'è a 25ª çitæ ciù visitâ a-o móndo. centro|miniatura|320x320px|O palàsso do Parlaménto a Budapest thumb|right|Budapest (video)
Tôre Scola
thumb|300 px|[[Pòrtivene, îzoa A Parmæa, Tôre Scola]] A Turre Scola (Tôre Scola - ò Tôre de San Gioâne Batìsta òpûre Tôre Scuola in zeneize) a è 'na costrussiùn militare, fabricâ dea Reprùbica de Zena ent'er 1606.
Geografia
A Tôre Scola è sorve a 'n isulòtto, òltre aa punta nordorientàle (Pünta Scola) del'îsoa dea Parmæa, inter Górfo dea Spèza.
Richard Wagner
200px|right|thumb|Richard Wagner Wilhelm Richard Wagner (Leipzig, 22 Mazzo 1813 - Venessia, 13 Frevâ 1883), o l'è stæto 'n composcitô, librettista, direttô d'orchestra e saggista tedesco.
Vìtta
Ûniversalmenti reconosciûo comme ûn di ciû importanti composcitoi da stöja da mûxica, Wagner o l'è stæto ascì 'n teòrico mûxicâ, ma prinçipalmenti famoso pe e sêu êuvie liriche, ciammæ da lë "drammi mûxicâli". Diverso da i âtri composcitoi, Wagner o scrivéiva sempre lë mæximo o libretto e a mise en scène pe e sêu êuvie.
Stasiun de Nuxei
A stasiùn de Nuxei a l'è ina stasiun fèruvîaria de a linia Çeva-Urmea. A l'è posta a u servissiu du cumün de Nuxei, funsiunn-a cumme fermà pe i trèn turistici.
Stoia e impianti
Nuxei vegne razonta da-a ferovîa in te u 1889 e a stasiùn vegne inaugûà cun l'ativasiùn du truncu da Çeva a Priöa u 15 setèmbre du meximu anno.
In tu 1988 vegne ridimensciûnàu assèmme a Trappa e Priöa, gh'è l'eliminaçion de tütti i binari secundari: da stasiùn l'impiantu se trasfurma in fermà.
Au 2002 l'impiantu vegne impresensiau, assèmme a tütti i atri impianti da linea, tranne a stasiùn de Çeva.
Da u 17 zûgno 2012 a resta sènsa traffegu, pe a suspensiùn du traffegu regulare in sce a linea.
Musei etnugraficu e ferovîario
Ancheu u fabbricau de dui ciàn l'ospita u museu etnugravico da Valle du Tane, cüau da 'n associasiùn de vuluntari e da u cûmun, cu l'ha ristrutturau l'impiantu assèmme a RFI in t'u 2012, doppu dexe anni de inutilizzu.
Da u 2010 ascì, gh'è in tu fabricau merci u museu da Çeva-Urmea, dunde sun cunservai di cimeli, ina carossa merci e ascì, li vixin u gh'è in breve trattu de eletrificaçion trifase dimustrativu, e 'na culonna idraulica pe u rifurnimèntu di trén.
Interscàngi
Curiere RT Piemunte.
Atomo
miniatura|221x221px|Raprezentaçion de in atomo de [[elio]] Atomo - Segondo e teorie fixiche de l'antighitæ, partiçella de mateia assolutamente sempliçe e non ulteriormente divixibile, dotaa de qualitæ e quantitæ determinæ.
Into lenguaggio scientifico odierno, a ciù picin-a partiçella de un elemento ch'a l'aresta inalteraa in ogni passaggio o reaçion chimica. Saieiva a dî che l'atomo o l'è chimicamente inalterabile, indivixibile e indestruttibile, mentre o poeu subî de transformaçioin fixiche, comme dixintegraçion, transformaçion inte di atri atomi, eccitaçion, fiscion ecc.
Limon
O limon (limón segóndo a grafîa ofiçiâ, limùn in savonéize e in vintimigiôzo, limun in monegàsco ) o l'è o frûto de l'ærbo conosciûo co-o mæximo nómme, ch'o l'ha o nómme scentìfico Citrus × limon ((L.) Osbeck, 1765).
O frûto
O frûto o l'è normalmente sferico de 4-7 çentimetri de diametro. O cô o l'è giäno ciæo (giano limon). O l'è ben ben approfummòu e pin de sûgo aspio, soventi usòu in cuxinn-a. O limon o g'ha ben ben de armelle, dûe e do cô do legno ciæo.
L'ærbo do limon
O limon o l'è 'n ærbo ch'o vegne da l'India, o l'è stæto importòu co e primme carovann-e in te l'oççidente pe mëzo da Persia, da quæ o vegne o nomme (لیمو | limu). E primme cortivaçioin son stæte a Zena e in te Isoe Azöe. O limon o g'ha doe scioïtûe: ûnn-a in primmaveia e ûnn-a a a fin da stæ. In ærbo o cresce fin a 5-10 metri. In ærbo grande o peu prodûe fin a 600-800 frûti in te 'n anno.
Cingia de' Botti
Cingia de' Botti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Liguria
"enta e rosâ a monta in sciu da o mâ a séia de Liguria, perdiçión de cheu amanti e de cöse lontan-e."
- Vincenzo Cardarelli - da Seia de Liguria int'e Poesie
O nomme o vegne da l'antiga popolaçión di lìguri.
Capoleughi de provinsa
I capolêughi de provinsa da Ligûria son (da ponente a levante):
Stöia
I antîghi Lìguri i se stansian in sce o litorâle mediteràneo da-o Rodano a l'Arno, ma pöi e migrasioìn di Celti, comme ascì e colonizaçioìn de Fenixi, Greghi e Cartagineixi, i se mesc-cian e se sostitoìscian parsialmente ai Lìguri a partî do IV secolo a.C.
A Ligûria costiêra a l'è suttamissa ofiçialmente dai Rumäni sôlo into II secolo a.C., con varie sacche autónome che, pe e caratteristiche do teritöio, i rescistiàn a-o contròllo diretto centrâle ancón pe' quarche dêxenn-a d'anni.
A paròlla Ligure / Liguria a l'è dæta a sto pòpolo primma da i Greghi, pöi da i Romani e a vêu dî lêugo paludôzo, acquitrìn.
Èrto Mediȇvo: i Bàrbari, i Longobàrdi e i Frànchi
Dòppo a chéita de l’Inpȇro Româno, a Ligùria a l’é stæta devastâ da-i Éroli e da-i Göti. I Bizantìn dòppo a goæra gòtica àn òcupòu tùtta a pàrte ch’a va da-o mâ a l’Apenìn e n’àn fæto a provìnsa bizantìnn-a da Ligùria (a Provincia Maritima Italorum). A región a s’é ridûta a-a sò fàscia costȇa, ch’a l’à pèrso i contàtti con l’oltrezôvo e a l’é stæta dónca “òbligâ” a rivòlzise vèrso o mâ. Inte l’ànno 641 a provìnsa bizantìnn-a a l’é stæta conquistâ da-o rè longobàrdo Ròtâri, aotô de l’ordinànsa ch’a l’à o sò nómme, e coscì a l’é diventâ “ducâto de Ligùria”, con Zȇna capitâle e ch’a faxéiva pàrte do grànde Régno Longobàrdo. Ghìé stæto fòndòu di monastȇ che ne vegnîvan da l’Abaçîa de Bòbio e són repigiæ i comèrci con l’intèrno ch’àn creòu e bâze pò-u svilùppo de l’agricoltûa, co-a difuxón de vìgne, de castàgni, di òivi e di franzoéi e a coltivaçión in teràssa. S’é avèrto nȇuve stràdde comerciâli co-a Cianûa Padànn-a a travèrso e futûre stràdde comerciâli e de comunicaçión: ȇuio, sâ, legnàmme, càrne, e coscì vîa. O pòrto de Zȇna o l’é diventòu “Pòrto frànco”, dónde tùtti i bàrchi poéivan atracâ, e quélle bizantìnn-e ascì. Co-i Frànchi into IX sécolo a Ligùria a l’é stæta spartîa inte træ “màrche”: l’aleràmica, l’ardoìnica e l’oberténga. Quéste dòppo àn fæto pàrte da “màrca marìtima”, nasciûa pe invigilâ cóntra i Saracìn e tegnîli lontàn da-o Mâ Lìgure.
Basso Mediêvo: A montâ de Zȇna
A Lìguria e Zȇna: e stöie de queste dôe entitæ da òua in avànti són a mæxima cösa, in fæto richìscimo de consegoénse. Prìmma de tùtto o l’à scignificòu de segûo lâgrime e sàngoe pe-e popolaçioìn, vìtime de contìnoe e terìbili incurscioìn e abandonæ in prìmma lìnia. Ma co-i àrabi l’é arivâ ascì, e i zenéixi n’àn saciûo bén aprofitâ, ’na nȇuva, straordinâia dimensción colturâle, fæta de conoscénsa, téniche e esperiénse de navigaçión e de comèrci, contàtti mercantîli con tùtto o Mediterànio ch’o diventâva tut’asémme ciù picìn, ch’o l’à portòu, in mȇno de ’n sécolo a Çitæ da-a svugiâ e lontànn-a periferîa de ’n inpȇro òrmâi in crîxi a-o céntro de vicénde de ’n crestianȇximo in espansción. De fæti són stæte pöi e Croxæ ch’àn dæto a Zȇna o ròllo de protagonìsta marìtima ch’a l’aconpagniâ inti sécoli dòppo. O cûrmine da poténsa de Zêna o va da-a meitæ do sec. XIII a-a meitæ do sec. XIV, miàndola inte in quaddro internaçionâle, con i avegnimenti anatòlici e a crixi de vie comerciâli aziatiche pe via da fin da pax Mongolica e ascì a vegnûa di Ming int'ou Gattäiu). A stöia lìgure in etæ medievâle a l'è da çercâ fêua da-a tæraferma: in pratica, a stöia medievâle di Lìguri a va çercâ fêua da-a Ligùria.
A se svilùppa difæti, a partî da-a primma esperiensa crociâta, in zû a-e ativitæ - esplorative primma e mercantili pöi - de famigge e di alberghi po-u ciù zeneixi, interessando comonque a vitta de gente de tùtto o teritöio da región. A forsa econòmica da Repûbbrica mainâ a se manifesta con in impero coloniâle ante litteram in senso fortemente e strèitamente econòmico, con bâzi politiche fæte da 'na fitta ræ d'acòrdi politici e mercantili inte tùtto o Mediterraneo e o Mâ Neigro; dense son e prezense mercantîli lìguri da Gibiltæra scinn-a l'Azia çentrâ, con testimonianse docûmentæ inte 'na miriade de pòrti e croxevia comerciâli.
Pe mensionâne i ciù importanti:
Comme o l'à scrito Roberto Sabatino Lopez, i alboî de mainaie reæ ingleise, spagnolla e sorvetùtto françeise gh'àn e reixe inta scheua ligure, co a ciamâ de meistranse da-e Rivee atte a formâ meistri d'ascia e arsenæ indipendenti. A Ligüria a s'è distinta atrescì in epoca mercantî e tardo medioevä pe-i so esploratoî (comme i fræ Vivadi, Lion Pancado, Lançerotto Maroxello, Antoniotto Usodemâ, segondo reçenti stüddi Zane Cabotto, oltre ovviamente a-o ciù nòtto Cristoffa Combo) e armiraggi (in primis Beneito Zaccaia, pòi Ansado De Mai, Oberto Doia, Oberto Spinnoa, scin a Andria Doia).
In sciä tæraferma Zena a piggia gradualmente o contròllo da maggiô pärte de a Ligûria, fin a-a cheita de l'ûrtima çittæ restâ formalmente libera, Sann-a, into 1528. Co a fin do mondo coloniä concomitante a l'avansâ ottomann-a (cheita de Costantinopoli do 1453 e de Caffa do 1475), comensa unn-a nêuva era. O periodo ch'o va da Carlo V / Andria Doia scin a i inissi do XVII secolo, 'El siglo de los Genoeses', o l'è caratterizzao da-o poei finansiaio di banchê zeneixi e da-i prestiti a-a Coronn-a de Spagna. A Seiçento inoltrao començiâ unn-a nêuva e diversa longa decadensa ch'a se protraiâ per tûtto o Setteçento, scinn-a a renascita do periodo Napolionico e da Revolusion Industriä.
Etæ modèrna
Apreuvo a l'invaxon françeize de truppe do Napolion Bonaparte do 1797, a Repubbrica de Zena a l'é primma transformâ inta Repubbrica Ligure e dòppo anessa a-o territöio françeize. A cheita do Bonaparte a coincidiâ co-a fìn de l'indipendensa de l'arcoâ region: dòppo l'efimera Repubbrica Zeneize, do 1814, o Congresso de Vienna o decretiâ, malgraddo i despiæ tentativi diplomatichi do Senato de sarvâ l'indipendensa e malgraddo a ferma contraietæ popolâ, l'anescion a l'invizo Regno de Sardegna, da sempre in conflito co-o poei dugâ. Nisciunn-a inutile quanto iresponsabile açion politico-militâ a saiâ intrapreiza a seguito de questa decixon, pe a paleize mancansa d'òmmi e mezi da desarmâ Repubbrica de fronte a-e potensialitæ belliche di Piemonteixi e de fòrse internasionæ prezente a Vienna. Termina coscì 'na stöia millenaia de aotònomo governo repubrican.
Dòppo ’n prìmmo perîodo de profónde inconprenscioìn fra i nemîxi de ’na vòtta e arivæ a-a ribelión ch’a l’à caozòu l’intervénto di bersaliȇri do La Màrmora (bonbardaménto da çitæ e doî giórni de sachézzo), e necescitæ teritoriâli, sociâli e econòmiche dàn i sò frûti e e recìproche conveniénse vȇgnan fȇua, coscì Zenéixi e Piemontéixi finìscian pe fóndise inta nȇuva prospetîva risorgimentâle e a vixón unitària. Scignificànte e articolòu l’è stæto o contribûto da Ligùria a-a càoza de l’Unitæ: bàsta aregordâ quésti nómmi, Giöxèppe Mazîni, Gofrȇdo Mamȇli, Giöxèppe Garibàrdi, Nîno Bîxo. In ségoito o Partîo Socialìsta Italiàn o l’aviâ a Zȇna l’inpùlso pe crésce. Tànti són i avantàggi chi-â Ligùria a l’acquìsta inte sto andaménto chi, e sôlo o séunno da sôla Zȇna çitæ-stâto sot’a-a proteçión di Ingléixi, contenplòu da-a Supèrba a Viénna, o peu métili in discusción rispètto a-o pîgro e decadénte perîodo de indipendénsa republicànn-a de prìmma. A realtæ a regàlla a-a Çitæ o ròllo de “Manchester Italiànn-a” e a sò Bórsa a l’é unn-a de ciù inportànti d’Ouröpa e o sò pòrto o renàsce spécce dòppo l’avertûa do Canâ de Suez.
O pasàggio da Régno de Sardégna a Régno d’Itàlia o l’é ’n camìn asæ difìçile e conplicòu, a-o quæ bén bén de nȇuve strutûe naçionâli no són preparæ. E inte sti problȇmi aministratîvi e instituçionâli o minìstro Ratàsci o trȇuva o ténpo e o mòddo de portâ vîa tòcchi de terén a-a Ligùria pe dâli a-o Piemónte. (Nȇuve – Novi Ligure – o l’é un de quélli tòcchi de terén insemme a-a Valle Borbéia) A ògni mòddo a Región, Zȇna in particolâre, a göde de ’na conscisténte prezénsa d’inprenditoî e de capitâli forèsti; Ingléixi prìmma e tedéschi dòppo, e quésto conbinòu co-e risòrse chi-â Çitæ a l’avéiva mìsso sciù into ténpo, ghe dàn ’na màrcia in ciù rispètto a âtre pàrti do Pàize. Ma quésto o no l’inpedìsce che asæ lìguri ségian costréiti a emigrâ vèrso l’América, in Argentìnn-a sorvetùtto. A Prìmma Goæra Mondiâle a l’é ‘na mànna pe-a Ligùria, pe Zȇna e pe Spézza dónde gh’é e ciù gròsse indùstrie de àrme ò sæ ’n’òportunitæ econòmica asæ conscisténte. O dopogoæra e a profónda crîxi ch’a pòrta a-a nàscita do fascìsmo no rispàrmian o capolȇugo ch’o védde o sò patrimònio industriâle asegnòu a l’IRI (nasciûa into 1933 con l’intençión de sarvâ e indùstrie andæte a bàgno dòppo a crîxi finançiària de l’ànno 1929 inti Stâti Unîi). A strutûa teritoriâle e aministratîva da Çitæ a no sopòrta o péizo da sò dimensción econòmica, e coscì Zȇna a s’alàrga in scȇ dôe Rivȇe scinn’a Nèrvi a Levànte e a Vôtri a Ponénte, e lóngo e valàdde do Bezàgno (scinn’a Pròu) e da Ponçéivia (scinn’a Pontedȇximo).
620 a.C.
thumb|220px|right|Francesco Bartolozzi da 'na pitûa d'[[Angelica Kauffman, Ezöpo e Ròdope, 1780 ca.]]
Çittæ metropolitann-a de Palermo
miniatura|132x132px|Stémma da çittæ metropolitanna de Palermo miniatura|Màppa da çittæ metropolitann-a de Palermo A Çittæ metropolitann-a de Palermo a gh'à 82 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Siçillia in Italia.
Anni 2000
thumb|350px|center|Gràfico di cicloìn sovîa l'[[Australia, 2006-2007]]
Giœumo Vivado
Giœumo (ò Girœummo) Vivado (Zena, 1495 – 1577) o l'è stæto o 61° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1559 a-o 4 zenâ 1561, o sezeximo co-a carrega biennâ.
Barasso
Barasso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
8
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Marcus Furius Camillus e Sextus Nonius Quinctilianus. Lucius Apronio e Aulus Vibius Habitus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
Inovaçión
O prospètto o no l'é perfètto. Dæto ch'o 8 l'é 'n ànno bizestîle, se doviæ azónze, tra o 24 de frevâ (VI Kal.Martii) e o 25 de frevâ (V Kal. Martii), o giórno "bis VI Kal. Martii". Inte l'ànno 8 sto giórno bizestîle o cazéiva de sabbo, a-i 25 de frevâ de domenega, a-i 26 de frevâ de lûnedì, a-i 27 de frevâ de mätesdì, a-i 28 de frevâ de mäcordì. O giórno da setemann-a do 1° de màrso o l'é giùsto.
Carpignano Sesia
Carpignano Sesia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Amiidae
Taxonavigaçion
Amiidae
Giussago
Giussago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Mornico al Serio
Mornico al Serio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Raymond Poincaré
Raymond Poincaré (Raymond Nicolas Landry Poincaré) (Bar-le-Duc, 20 agósto 1860 - Pariggi, 15 òtôbre 1934), o l'é stæto 'n politico françéize e X Prescidente da Repûbbrica Françéize (IX da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da-o 18 frevâ 1913 a-o 18 frevâ 1920.
Bardello
Bardello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Audacity
Audacity o l' è un programma informatico open source pe a registraçion, che o serve anche pe o mix d'a müxica e pe a riproduçion. Se tratta de unna alternativa libera e de badda a di programmi a pagamento comme Adobe Audition. Audacity o presenta de fonçionalitæ comme l'equalizzaçion o l'eliminaçion di distürbi sonori.
O pö esse ütile speçialmente pe chi sta començando a sperimentä l'ediçion müxicale, ma o vegne anche döviou da de sale pröva profescionali. Se pö fäne üso in scedi scistemi operativi diversci, comme Windows, Mac e Linux.
O scito Internet pe scaregä Audacity
Audacity o pö esse scaregou all'indrisso
Indicaçioin valide pe l'utilizzo se tröven in sce
Lupin III
Lupin Tèrso (ルパン三世 Rupan Sansei) l'è unn-a sèrie manga inandiâ into 1967, scrîta e disegnâ da Kazuhiko Katõ (conosciûo comme Monkey Punch) inspiròu liberamente da Arsène Lupin, protagonista de unn-a sèrie de lìbbri scrîti da Maurice Leblanc.
Descriçion
Da i fumétti àn tiòu fêua 6 sèrie animæ, 11 pelìcole pe-o cîne e 28 pelìcole pe-a televixòn.
Frisciö con a fænna de castagne
I Frisciö con a fænna de castagne son unna riçetta che a pö esse realizzä ä spedìa, ma con següa soddisfasion, speçialmente se vegnìan consümmæ belli cädi.
Preparasion
Mette assemme o læte e ä fænna de castagne remesciando continuamente finna a ottegnï unna pastella. Lasciä apôsä qualche menüto; azzunze i pignö e o zebibbo (in scarsa quantitæ) e frizze in öio abbondante (megio se de oliva extra vergine). Dopo avei scuoù l'öio in avanso, pösando i frisciö in sce do papë de strasse, pö esse azzunto do süccou vanigliou.
Paul Deschanel
Paul Deschanel (Schaerbeek, 13 frevâ 1855 - Pariggi, 28 arvî 1922), o l'é stæto 'n politico françéize e XI Prescidente da Repûbbrica Françéize (X da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da o 17 zenâ a-o 21 seténbre 1920, quànde o s'è  diméttòu, tùtt'aprêuvo a 'na malatîa mentâle.
Vìtta
Da-o 1899 o l'stæto 'n ménbro de l'Académia Françéize. O l'a scrîvou òpie de politica, còmme A questión de-o Tonkin (1883) e La questión sociâle (1898).
Valle d'Aosta
A Valle d'Aosta (in francèise Vallée d'Aoste e in franco-provensâ (arpitan) Val d'Aoûta) a l'é unn-a región a statûto speciâle de l'Italia setentrionâle de 120.000 abitanti, con capolêugo Aosta. Confinn-a a ponente co-a Fransa, a nòrd co-a Svissëa e a sûd co-o Piemonte.
Baldissero Canavese
Baldissero Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lengua gujarati
O Gujarati (ગુજરાતી) a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego indoario oççidentâ. Unn-a de 23 lengue offiçiæ de l'India, a l'è parlâ into Pakistan ascì e da diversci emigranti in atre naçioin do mondo.
Guanzate
Guanzate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Lengua gujarati
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Manoscrîto do [[1666 in Gujarati antîgo.]]
Corte de' Cortesi con Cignone
Corte de' Cortesi con Cignone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Paolo Battesto Giudiçe Calvi
Paolo (ò Poro) Battesto Giudiçe Calvi (Zena, 1490 - 27 settembre 1561) o l'è stæto o 62° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1559 a-o 27 settembre 1561, o dïsettëximo co-a carrega biennâ.
Vìtta
O moì in carega.
La Póveda de Soria
La Póveda de Soria o l'è 'n comûne spagnòllo de 104 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Mosca (çittæ)
Mosca (in rûsso Москва, Moskva) a l'è unn-a çittæ de 10,1 millioîn d'abitanti e a l'è a capitâ da Ruscia. Fondâ into 1147, anchêu a l'è o çentro do poéi polittego rûscio. O Kremlin o s'attrêuva into chêu da çittæ, inte l'okrug çentrâ. Lì gh'é a rescidensa ofiçiâ do prescidente da Ruscia e nûmeroxe caserme militâri.
79
thumb|400px|center|L'eruçión do [[Vesuvio, da l'òpera do Giovanni Pacini L'ultimo giorno di Pompei ]]
OpenOffice.org
Cose se intende pe software de prodüttivitæ
I software de prodüttivitæ son quelli programmi che se dövia pe scrive, pe fä conti, pe realizzä presentasioin de diapositive, pe disegnä, pe creä grafici, eççetera. L'è comüne che i software de prodüttivitæ seggian distribuï insemme sotto forma de un ünico programma, ciammou suite. Solitamente in te o momento che se accatta un elaboratô elettronico vegne installou o scistema operativo (a esempio Windows o Mac o Linux) ma no a suite de prodüttivitæ, che a vegne vendüa a parte. A ciü famosa fra queste suite a l'è Microsoft Office.
Cose l'è o software libero
O software libero o l'è un software che o vegne rilasciou completamente de badda; a votte l'üso de questi programmi o permette de risparmiä e çentannæ de euro che costieva dotase dell' equivalente a pagamento.
I programmi contegnüi in OpenOffice.org
- Writer, programma de scrittüa - Calc, programma pe creä föggi de calcolo - Impress, pe creä presentasioin de immagini - Base, pe a creasion de database - Draw (grafica) - Math, pe generä formule matematiche.
OpenOffice.org o permette de sarvä i file segge in te i formati de Microsoft Office (.doc, .xls, .ppt) che in to formato OpenDocument Format (odf). Ricordemmo che, a pröva da validitæ de OpenOffice.org, questo software o l'è stæto adottou da e amministrasioin pübbliche de India, Cinna, Israele, Brasï, e atri paixi. In Italia l'ütilizza a Provinça de Zena insemme a atri enti pübbliçi.
Comme ottegnï OpenOffice
Questo software o pö esse scaregou da Internet all'indirisso seguente:
Bibliografîa
Bonna parte de informasioin döviæ pe compilä questa voxe son derivæ da o libbro: