cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prato Sesia
Prato Sesia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
1883
thumb|250px|center|[[Jules Chéret (1836-1932), Leona Dare, Hippodrome, 1883]]
Fæti
thumb|250px|right|Gràfico do tsunàmi caosòu da-o volcàn de Krakatoa (esploxón do 1883)
Àzia
26 agosto - Esploxón do vulcàn Krakatoa, tra Sumatra e Java.
Poæ
Descriçion
De solito a l'è a pæntea biologica a stabilî a paternitæ. Inta veitæ e preuve çerte da paternitæ son de longo stæte diffiçili e donca soventi son stæte convençion soçiali a indicâ chi o segge o poæ (attribuendo questa responsabilitæ, ad exempio, a-o maio da moæ).
Redavalle
Redavalle o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giambatista Duaço
Gian Batista Duaço ò Duraçço (Zena, 1565 – 28 mazzo 1642) o l'è stæto o 104° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 28 luggio 1639 a-o 28 luggio 1641, o çinquantenœuveximo co-a càrega biennâ. O l'ea nevo de Giacomo Grimado Duaço e coxo de Peo Duaço.
Biella
Biella a l'é 'na çitæ con 44.324 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2017) e capolêugo de l'omònima provinsa inta región do Piemonte.
Pieve d'Olmi
Pieve d'Olmi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Pieve d'Olmi, o Palasso de l'ötöio|centro
Formia
Formia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
1647
thumb|500px|center|Juan Bautista Martínez del Mazo (1612 ca-1667) Panoràmma de [[Saragossa into 1647 (Museo del Prado)]]
Fæti
thumb|250px|right|[[Michelangelo Cerquozzi e Viviano Codazzi A rivòlta de Masaniello, 1647 (Galeria Spada- Rómma)]]
A stissa
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni.
A stissa....
A stissa ch'a ciòcca into veuo pietosa a-a sæ do silensio a sfiora l'arcata de gesso co-o pàllido reusa de 'n xeuo
E o grixo desteiso in sciô spegio scuisce o velamme de 'nn'äa ch'a vegne da lonxi e se desfa l'antiga paròlla indoâ.
Barlumme da-o marmo straluxe zeâ l'angonia de 'n tisson e a scenta. Arresta into scùo o brìvido noëlo de 'n son.
Angela Cavagna
Angela Cavagna (Zena, 6 zûgno 1966), a l'è un'attrice e cantante italiana.
Moæ
thumb|200px|right|Unn-a zovena moæ a da o læte a o seu figgio A moæ a l'è o genitô femmina de un figgio/figgia, de ogni speçie animâ.
Inte l'ëse uman a moæ a l'è a figùa de mascima importansa, perchè a l'è non soö chi da a vitta, ma chi se piggia cùa do figgio o da figgia in ti primmi meixi de vitta, a moæ, tradiçionalmente a da o læte, a mostra a i figgi mangiâ e beive, camminâ e parlâ.
6 arvî
O 6 arvî o l'é o 96° giórno de l'ànno (97° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 269 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|O Canyon El Tajo a Ronda (Provinsa de [[Málaga - Spagna), 6 arvî 2012]]
Cavagnolo
Cavagnolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Bassa Sasònia
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa da Bassa Sasònia thumb|right|200px|A poxiçión da Bassa Sasònia in sciâ càrta giögràfica Bassa Sasònia, nomme ofiçiâ: into basso sàsone, Neddersassen, in tedesco, Niedersachsen. Stato federòu da Germania, a seu capitâ a l'é Hannover.
Ranica
Ranica o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Mecklenburgo Pomerania Oççidentâ
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa do Meclembûrgo-Pomerania Anteriôre thumb|right|200px|A poxiçión do Meclembûrgo-Pomerania Anteriôre in sciâ càrta giögràfica Meclembûrgo-Pomerania Oççidentâ, opûre Meclembûrgo-Pomerania Anteriôre (nomme ofiçiâ: Mecklenburg-Vorpommern), o l'è 'n stato federòu da Germania da-a reunificassion into 1990, con 23.170 km² e 1.790.000 abitanti. A sêu capitâ a l'è Schwerin.
Stòia
thumb|right|300px|Mecklenbûrgo e Pomerania thumb|left|Schloss [[Schwerin]]
Pizzighettone
Pizzighettone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
San Nazzaro Val Cavargna
San Nazzaro Val Cavargna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
7 arvî
O 7 arvî o l'é o 97° giórno de l'ànno (98° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 268 giórni a-a fin de l'ànno.
San Nazzaro Val Cavargna
Giögrafîa
thumb|260px|San Nazzaro Val Cavargna, panoràmma|centro
Villanueva de la Jara
Villanueva de la Jara o l'é 'n comùn spagnòllo de 2.282 abitànti ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma da Castìggia-A Mància, inta provìnsa de Cuenca.
Cuneo
Cuneo (Coni in piemonteize) a l'é 'na çitæ inta region do Piemonte con 56.281 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2017). A l'é o capolêugo de l'omònima provinsa e sêde vescovîle.
Virtus Entella
O Virtus Entella o l'è a soçietæ de ballon che a rappresènta a çitæ de Ciävai, inta çitæ metropolitann-a de Zena. A l'è da sempre nemiga con a squaddra de Sestri Levante, l'U.S. Sestri Levante 1919, co-a quæ a zeuga o coscì dito "Derby do Tigullio". A piggia o seu nomme da-o sciùmme ch'o passa atraverso Ciävai: l'Entella.
Dòppo çento anni da-a seu fondaçion l'Entella a l'à zeugòu into campiunòu de Serie B e a gh'àiva velleitæ de ariä inta Serie A, graçie a-a seu neuva soçietæ presiædûa da-o sciu Gozzi. Ma atualmente a zeuga torna inta serie C.
Questa squaddra a zeuga into Stadio Comunà de Ciävai.
1830
thumb|350px|center|[[Achille Pinelli, Santa Maria da Sanitæ, acquarèllo, 1830 ca.]]
Commo
Còmmo a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa. A gh'à 85.821 abitanti (a-i 31-05-2019). A l'é parte da Región metropolitànn-a do Ticìn (in tedesco: Metropolregion Tessin, in italiàn: Città Ticino).
Confêugo 2019
Prefaçión
O confêugo do 2019 o l'é stæto tegnûo a-i 21 de dexénbre 2019, sabbo. Dòppo a çeimònia do fêugo gh'é stæto l'incontro a Pâxo fra o dûxe (o scìndico de Zena) e l'abòu (o prescidénte de l'asociaçión A Compagna di Zeneixi). Chi de sotta gh'é a trascriçión di mogógni de l'abòu e di promìsse do dûxe.
Commo
Giögrafîa
A se trêuva in sciô Lâgo de Còmmo a 45Km de distansa da Milàn.
Confêugo 2019
I mogogni
Sciô Scìndico, pe sto Confeugo ò pensòu de mette da parte i sòliti mogógni pe parlâ do futûro da nòstra Zena. No l’é che no ghe segge di mogógni da fâ perché aministrâ ’na çitæ comme Zena, specce dòppo a nàscita da Grande Zena do 1926, a l’é ’na cösa conplicâ e gh’é de longo quarchedùn scontento; do resto anche a mi m’é cao mogognâ...
Ben, comensémmo co-a coltûa. L’é ciæo che semmo tutti d’acòrdio ch’a va incentivâ e ch’a va réiza façilmente disponibile. Tra i tanti mezzi pe avixinâse a-a coltua gh’é e biblioteche e i centri cìvici. E chi m’an vosciûo dî che a mancanza do recangio do personale ch’o va in pensción o comensa a creâ di problemi pe-a gestion de biblioteche e di centri cìvici. No solo perché o personale o l’é pöco, ma anche perché se van via i vegi do mestê chi mostriâ comme louâ a-i zoeni, quande saiàn asonti? Pe questo me permetto de domandâghe se a voxe ch’ò sentio a l’é vea e comme stan e cöse.
Cangiando o discorso, sciâ me lasce fâ ’na propòsta picinetta. Dæto che in çitæ in pö de verde o gh’é, no se porieiva fâ in mòddo de savei o nomme di erboi e de piante che abeliscian Zena? Se porieiva mette de etichette ò donque predisponn-e ’na pagina Internet dove poei leze i nommi de piante stradda pe stradda.
Gh’é ’n atro argomento che m’é cao tocâ. ’N anno fa, precizamente o 29 d’òtobre do 2018, a croxe de færo ch’a l’ea in çimma a-o Monte Fasce a l’é vegnua zu con grande dispiâxei di zeneixi. L’ea ciù de ’n secolo che quella croxe, erta 14 metri, a poeiva ese amiâ lasciù a 800 metri d’artessa; fòscia o basamento o l’aiva fæto da ruzze; fæto sta che comme o vento o l’à sciusciòu in pö ciù fòrte a croxe a l’é deruâ. L’é pasòu in anno e a croxe a l’é ancon li, acoêgâ in tæra aspêtando che quarchedun o a tie sciù. A Compagna a l’à za scrito a-a Curia pe vedde de fâ quarcösa. E ancheu son chi a dilo a Voscià pe çercâ d’acapî cöse peu fâ o Comun pe risòlve questo problema. Se diâ che gh’é cöse ciù inportanti, che i dinæ saieivan speixi megio in òpere sociali e d’ascistensa. Chi mi veuggio ribadî che anche i scinboli son inportanti: son i mezzi co-i quæ in pòpolo o veu mostrâse: Zena e i zeneixi son raprezentæ da-a bandea de San Zòrzo e da-a Lanterna, ma anche, magara solo in stisinin, da-a croxe do Fasce. Pe questo òcore rimettila torna drita in pê.
Conclùddo parlando de Zena. Zena a gh’à inportanti ecelense: penso a-o pòrto, a-i uspiæ, a l’universcitæ, a l’IIT, a-a naotica, e atro ancon; tutto bello, ma i zoêni pe travagiâ devan anâsene. Manca de longo i dinæ pe fâ infrastrutûe inportanti e necesaie. Pe questo pâ quæxi in miâcoo avei comensòu a tiâ sciù o neuvo ponte in sciâ Ponçeivia. E ciù tante vòtte Zena a l’é abandonâ anche da-e famigge zeneixi ciù inportanti e ciù ricche che no investan ciù in sciô teritöio. Aloa devimo ese niatri, e quande diggo niatri penso sorviatutto a-o Comun, a ritrovase sotta a bandêa de San Zòrzo, croxe rossa in canpo gianco, comme se semmo ritrovæ inta giornâ da “Bandea de Zena”, pe riscrovî a nòstra identitæ de gente ch’a se da da fâ, ch’a se redoggia e maneghe e a no l’à poia de louâ. Pe fâ e pe cresce, comme sciâ dixe Voscià, bezeugna creddighe. Niatri da Compagna e, ne son seguo, i çitadin de Zena ghe credemmo, ghe semmo e voemo dase da fâ sotta a goidda do Comun.
Tanti ougûri e scignorîa a Voscià e a tutti. Pe Zena e pe San Zòrzo!
E promìsse
Comme Scindico de sta bella çitæ, e a nomme de tùtta Zena, salûo con piaxei tùtti viatri che sei chi ancheu. A çeimònia do Confêugo l’ha prinçipiòu a-a vigilia do Dênâ (Natale) do 1307 (milletrexentosette). Into tenpo e dòppo tante traverscîe a çeimònia a vêgne “soppressa e rimissa”, finn-a quande, inti anni '50 a l’è stæta riportâ in vitta da l’Associasion “A Compagna”. O Confêugo a l’è a nòstra festa ciù antiga, fæta pe respetâ e mantegnî vive e nòstre belle tradiçioin e a nostra bella lengoa zeneize. St’anno chi o l’è dedicòu a-o Yacht Club Italiano, o ciù antigo club vélico do nòstro Paise e do Mediterranio, fondòu pròpio chi a Zena into 1879. Se sà che a Zena o mogogno o l’é sacrosànto e libero e risponde a quelli de l’Abòu a-o Confeugo pe mì l’é doverôzo. 1) Primma de tùtto veuggio aseguave che stemmo travagiando tanto pe-a coltûa a Zena. Tra l’âtro, pròpio inte sti giorni emmo dæto de belle palanche a-a Fondacion do Paxo… L’é vêa che tanti dipendénti do Comùn van in pensciòn e quelli de biblioteche e di centri civici ascì. Ma stæ tranquilli che o recangio o ghe saià inte tutto o Comùn e no solo inte biblioteche e i centri civici. St’anno chi emmo piggiòu in bello numero de dipendènti e ne piggiêmo di atri anche inti pròscimi meixi.
2) Rigoàrdo a-a propòsta pe-o verde pùblico, se daiemo da fâ pe fâ in mòddo de savei o nomme di èrboi e de piante che abeliscian Zena. Vediemo se mette de etichette ò donque predisponn-e ’na pagina Internet dove poei leze i nommi de piante stradda pe stradda.
3) Son d’acòrdio con Voscià: i scinboli son inportanti: Zena e i zeneixi son raprezentæ da-a bandea de San Zòrzo e da-a Lanterna, ma da-a croxe do Fasce ascì. Rigoàrdo a questo stemmo travagiando co-o municìpio Levante. Gh’è za in progètto e a croxe saià torna missa drita in pê da chi a quarche meize. Stæ tranquilli che quande gh’é da inandiâ quarcösa pò-u ben de Zena, mi no me tiò mai inderê. Fæme azonze ancón dôe paròlle: O Confeguo st’anno chi o femmo in pitin ciù bello de quello de l’anno pasòu. Emmo pasòu di momenti tristi ma emmo travagiòu tanto e ben. A reaçion da çitæ a l’é stæta grandiscima.
Emmo dæto l’esempio a tùtti i Italien che i Zeneixi no han poîa do futûro, san comme fâ pe reagì a-e desgràçie e son boìn a redoggiase e màneghe e a travagiâ con fòrsa pe anâ avanti. Oua semmo apreuvo a tià sciù o neuvo ponte. Comme dixe o proverbio: “A poco pe vòtta s’è fæto Zena”….. A poco pe vòtta faiemo o neuvo cavarcavîa da Ponçéivia. Gh’é in cantê averto dove se travaggia de longo e o no s’aferma manco a càppo d’ànno. Viatri savei che mi son Zeneize e parlo ciæo: no ve conto de micce. Emmo avûo in meize de novembre grammo, l’é ciuvûo de longo, gh’é stæto de belle borasche, o mâ o l’ea gròsso, coscì emmo perso in meize de lòu. Ma pòsso aseguâve che sto cantê chi o no saià comme a Fabrica de Caignan: faiemo de tutto pe recuperâ o tenpo perso e l’inaoguraçión a faiemo fòscia in pitin ciù in là di primmi de arvî. O 2020 donca o saià l’anno do nêuvo ponte, o saià l’anno de inportanti novitæ pe-e infrastrutûe (senpre ciù necesaie pe Zena) e o saià l’anno de unn-a nêuva sperànsa pe-a nòstra mâvegiôza çitæ. A coscensa da nòstra identitæ e a lengoa son i nòstri ponti de fòrsa e ne parlan de stöie lontann-e, tròppo spesso ascordæ: de quande e gente de Zena e da Liguria êan ’na grande comunitæ che a se spantegava derê a-i tràffeghi pe-o Mediterranio e pe-o mondo. Comme Comuùn se demmo da fâ perché emmo a cheu o futûro de sta çitæ e no voemo che i nostri zoêni devan anâsene de chi pe louâ. Travagemmo ascì pe atrovâ di inprenditoì chi investan in sciô nòstro teritöio. Ho lezûo che de spesso se sente dî: i Zeneixi son gente do “maniman”. Se amiemo in pitin a stöia vedemmo che quelli zeneixi che tiavan sciù ’na ræ de “colònie” de dimenscioin globale, ch’aivan di interesci inte mezo mondo… “ciù un caroggio”..., tanto spoioxi no doveivan êse: Colombo, i Vivaldi, ò o Dria Döia de segûo no ean “quelli do manimàn”. A zeneixitæ viaxa a l’é de longo in çerchia de neuve frontêe e a no l’a poìa da boràsca, de l’ignöto e manco do futûro. A nòstra cansòn ciù famôza, “Ma se ghe penso” a l’é lì a dimostrâlo. Demmose da fâ pe riportâ Zena a-a grandessa de ’na vòtta, quande a ciamavan a Dominante. Repiggemmose torna do nòstro mòddo d’êse. Zena a saià torna ’na grande çitæ, Superba pe-e seu gente e pe-e seu belesse. Se aniemo avanti coscì, navegando insemme inta mæxima direçión, mi son segûo che ghi-â faiemo, sensa “manimàn” ma co-e nostre màn e co-o nòstro cheu.
Tanti ougûri a tùtti.
Romentino
Romentino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Felinae
Taxonavigaçion
Felinae
Nomme: Felis Fischer 1817
Derby da Lanterna
"A Zena conta sôlo o derby. Se no ti o guâgni o l'è comme rapinâ 'na banca e accòrzise de avèi purtòu via 'na valîxa pinn-a de strasse"
O Derby da Lanterna o l'è o derby da çittæ de Zena. O se zeuga tra Zena e Sandöia.
L'ûrtimo derby scinn'òua disputòu o l'è stæto 'n derby de Coppa Italia zugòu a-i 26 de novenbre do 2020: Sandöia-Zena 1-3.
E soçietæ liguri de ballaneuo
E Soçietæ liguri de ballaneuo son:
Renania Palatinato
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa da Renania Palatinato thumb|right|200px|A poxiçión da Renania Palatinato in sciâ carta giögràfica Renania Palatinato, nomme ofiçiâ: Rheinland-Pfalz, stato federòu da Germania, a sò capitâle a l'è Mainz.
La Rousse (Monaco)
La Rousse ë ün qartiè de Mu̍negu.
U.S. Sestri Levante 1919
L ' Union Sportia Sestri Levante 1919 a l'è a soçietæ de ballon che a rappresénta a çitæ de Sestri Levante, inta çitæ metropolitann-e de Zena. A l'è de lóngo nemiga co-a squaddra de Ciävai, l'Entella, co-a quæ a zeuga o coscì dito "Derby do Tigullio".
Renania do Nòrd-Vestfallia
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa da Renania do Nòrd-Vestfàllia thumb|right|200px|A poxiçión da Renania do Nòrd-Vestfàllia in sciâ càrta giögràfica Renania do Nòrd-Vestfallia, nomme ofiçiâ: Nordrhein-Westfalen, stato federòu da Germania, a seu capitâ a l'è Düsseldorf.
Charlottetown
A gh'à 38.809 abitanti (into 2021).
8 arvî
O 8 arvî o l'é o 98° giórno de l'ànno (99° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 267 giórni a-a fin de l'ànno.
Cavour (Italia)
Cavour o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Retorbido
Retorbido o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Architetûe civîli
thumb|260px|Retorbido, o Monicìpio|centro
Realtæ
thumb|200px|right|Realtæ A realtæ a l'é a qualitæ e a condiçion de çò chi existe effettivamente e concretamente.
Descriçion
L'òservaçión da realtæ pónn-e domànde segge de filosofia, segge de sciénsa, segge de religión.
1831
thumb|420px|center|[[Camillo De Vito, L'Îzoa Ferdinandea, 1831]]
Saarland
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa da Saarland thumb|right|200px|A poxiçión da Saarland in sciâ carta giögràfica Saarland, stato federoö da Germania, a so capitâ a l'è Saarbrücken.
Derby do Tigullio
O Derby do Tigullio o l'è o derby do Gorfo do Tigullio. O se zeuga tra e rivali Virtus Entella, de Ciavai, e U.S. Sestri Levante 1919, de Sestri Levante.
O primmo Derby do Tigullio o l'è stæto zugou int'a stagiòn 1923-24 in Terça Diviçoin, e da aloa son 82 i incontri disputæ in campionato da-e doe squaddre.
Ranzanico
Ranzanico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Val Bórmia
miniatura|280x280px|Màppa co-o camìn do [[sciùmme Bórmia.]] A Val Bórmia (Val Burmia inte parlæ do pòsto) a l'é 'na vàlle alpìnn-a e apenìnica, ligâ a-o baçî idrogràfico do sciùmme Bórmia. A se svilùppa a partî da-e Àrpi lìguri, caciàndose pöi, pe 'n çerto træto de l'entrotæra de Sànn-a, inte l'Apenìn lìgure, continoàndo dónca tra e colìnn-e do Bàsso Piemónte, dónde in sciâ fìn a Bórmia a se càccia into Tànaro, inta provìnsa de Lusciàndria.
Tra o 1973 e o 2011 i comùn da val Bórmia scitoæ inta región Ligùria són stæti riunîi inta Comunitæ montagnìnn-a Âta Val Bórmia, institoîa con lézze regionâle e con conpeténse into cànpo agrìcolo, forestâle, antincéndio e de svilùppo rurâle. Però, aprêuvo a-i decrétti pe-o tàggio da spéiza pùblica a còuza de consegoénse da crîxi econòmica do 2007-2008, çinquànt'ànni dòppo a sò creaçión quésta e âtre comunitæ montagnìnn-e són stæte desmìsse.
Descriçión
miniatura|280x280px|O [[Làgu de Usìlia|lâgo de Osìlia.]] O sciùmme Bórmia l'é in prinçìpio divîzo inte doî ràmmi diferénti, ö sæ o Bórmia de Merêxo e o Bórmia de Spîgno (ràmmi che se uniscian into teritöio do comùn de Bistàgno) e, pe sta raxón chi, se peu divìdde l'âta e a média vàlle inte dôe pàrte separæ. O tócco ciù bàsso da valàdda da Bórmia o chìnn-a ciàn cianìn inta Cianûa Padànn-a dónde, superâ a çitæ de Lusciàndria, o sciùmme Bórmia o finìsce ascì, anàndo a caciâse into Tànaro, dòppo 'n camìn de ciù de 150 chilòmetri.
Âta vàlle òcidentâle
In sciô riàn Osiliétta, afluénte de drîta do Bórmia de Merêxo ch'o se ghe càccia tra i comùn de Moriòudo e de Merêxo, l'é stæto costroîo, tra o 1937 e 1939, 'na dîga. Quésta a l'à creòu l'invâzo artifiçiâle do lâgo de Osìlia, da-o nómme do comùn dónd'o l'é scitoòu, che a-a giornâ d’ancheu o l'é 'na localitæ de vilézzo asæ aprexâ, ségge pe-o sò interèsse naturalìstico che pe-i spòrt d’ægoa.
Âta vàlle òrientâle
O ràmmo de levànte do sciùmme Bórmia o l'é divîzo, a mónte do comùn de Còiri, inte âtri doî ràmmi: o Bórmia de Pàlae e o Bórmia de Màlae. O prìmmo o nàsce da-o Mónte Settepani e o l'atravèrsa i comùn de Bórmia, Pàlae e de Càrcae méntre o ràmmo de Màllae, ch'o nàsce into comùn co-o mæximo nómme, dòppo avéi atraversòu Artâ e Càrcae, o se càccia into ràmmo de Pàlae, formàndo coscì o Bórmia de Spîgno. Da chi l'âta vàlle a contìnoa inti comùn de Còiri, o ciù grànde de tùtta a valàdda, do Dê e da Ciànn-a, pe pöi intrâ inta provìnsa de Lusciàndria.miniatura|280x280px|O Bórmia de Spîgno a Còrcre.
Media vàlle
O ràmmo de Merêxo, sciortîo da-a provìnsa de Cùnio dòppo o comùn de Cortemìlia, o l'atravèrsa pàrte do Monferòu inta provìnsa de Àsti, pe pöi intrâ a Sessame inta provìnsa de Lusciàndria. L'âtro ràmmo o l'atravèrsa pe cóntra l'âto Monferòu, de lóngo inta provìnsa de Lusciàndria, intràndo sôlo pe 'n cùrto træto inte quélla de Àsti a l'altéssa do comùn de Monbaldón, pe pöi caciâse, into teritöio do comùn de Bistàgno, into ràmmo de ponénte, creàndo coscì o sciùmme Bórmia.
Bàssa vàlle
Dòppo a confloénsa di sò doî ràmmi inte 'n sciùmme ùnico, o Bórmia o bàgna Tèrso e dónca a çitæ de Àcqui, o céntro ciù inportànte da bàssa vàlle. Dòppo êse pasòu pe-i comùn de Strêvi, Rivâta Bórmia e Casìnn-e e atraversæ e colìnn-e do Monferòu, o Bórmia o coménsa a floî inta Cianûa Padànn-a. Chi, dòppo êse pasòu da-arénte a l'estremitæ meridionâle da çitæ de Lusciàndria, into pàize de Pavón o Bórmia o se càccia cómme afluénte de drîta into sciùmme Tànaro, che ciù a vàlle o se caciâ, da-a drîta lê ascì, into sciùmme Po.
Etæ antîga
miniatura|280x280px|Màppa da [[Regio IX Liguria|Regio IX, i céntri indicæ in sciâ Via Aemilia Scauri són, inte l'órdine, Vada Sabatia (Voæ), Calanicum (Càrcae), Crixia (A Ciànn-a), Aquae Statiellae (Àcqui) e Derthona (Tortónn-a).]] E prìmme génte che de segûo stâvan inta valàdda da Bórmia són stæte dôe tribù de Antîghi Lìguri, i Statielli e i Epanteri. I prìmmi stâvan inta pàrte ciù bàssa da vàlle, co-o sò céntro ciù inportànte ch'o l'êa Carystum, sàiva a dî a modèrna çitæ de Àcqui. I Epanteri l'êan pe cóntra òriginâi, probabilménte, do Roero e sôlo ciù tàrdi se són trasferîi inte l'âta vàlle, inti teritöi che ancheu fàn pàrte da región Ligùria. A prezénsa di antîghi Lìguri a l'é evidénte sorviatùtto inte di topònimi, tra i quæ pròpio o nómme da vàlle e do sciùmme ch'o l'atravèrsa. Defæti o nómme Bórmia o vêgne da-a pòula indoeoropêa bormo (sàiva a dî "vivàgna câda" òpû "che bôge"), nómme ch'o l'é a sò vòtta ligòu a-i dê cèltichi Bormō e Bormānus, divinitæ adoræ da-i Lìguri ascì. Da notâ cómme l'é probàbile chi-â réixe borm- a l'àgge 'n'òrìgine bén bén ciù antîga, fæto ch'o pariéiva sostegnî e teorîe de 'n'òrìgine pre-indoeoropêa do pòpolo Lìgure.
Inte goære puniche quéste tribù de Lìguri, coscì cómme e âtre do ponénte lìgure, se són aleæ co-i cartaginéixi, vìsti cómme 'na poscibilitæ de liberâse da minàccia româna. Però, co-a vitöia de Rómma, no l'é pasòu goæi de ténpo prìmma che quésta a l'àgge inandiòu a conquìsta da pàrte setentrionâle da penîzoa: defæti, into 173 a.C., e legioìn comandæ da-o cónsole Marco Popilio Lenate àn conquistòu o céntro de Carystum, dónd'a l'é stæta pöi fondâ a çitæ de Aquae Statiellae. Pe de ciù i Statielli, scibén che, câxo ùnico tra e génte lìguri, s'êan aréixi sénsa conbàtte, són stæti caturæ e vendûi cómme scciâvi. Quésta pràtica a l'é finîa sôlo inte l'ànno sucescîvo quànde, vìsta da-o senâto de Rómma l'ilegalitæ de l'àtto ségondo o dirìtto de goæra româno, i Statielli scciavizæ són stæti tórna liberæ, òtegnìndo a restituçión di pròppi bêni.
Inportànte pe-o svilùppo da zöna l'é stæta a costruçión, into 109 a.C., da Stràdda Aemilia Scauri, ch'a colegâva o Mâ Lìgure (da Voæ) co-a Cianûa Padànn-a, pasàndo pe-o còlle de Cadebónn-a e pöi pe-a val Bórmia. Quésti teritöi, co-a rifórma de Ougùsto do 7|7 d.C., són stæti inserîi inta Regio IX Ligùria e, ciù precizaménte, l'é probàbile che a Val Bórmia a foîse inclûza inta giurisdiçión do monicìpio de Alba Pompeia, l'atoâle çitæ de Àrba, a l'época governâ da-a tribù Camilia. Fòscia a pàrte âta da vàlle, ciù izolâ, a l'êa pe cóntra sott'a-a çitæ de Albium Ingaunum, a-a giornâ d’ancheu Arbénga, ch'a l'êa ascrîta a-a tribù Publilia. miniatura|280x280px|O castéllo de [[Merexo, do sécolo XIII.]]
Etæ de Mêzo
miniatura|280x280px|I rèsti do castéllo de [[Cairi|Còiri, di sécoli XI-XII.]] Co-a chéita definitîva de l'Inpêro Româno d'Òcidénte into 476 a penîzoa italiànn-a, e dónca a Val Bórmia ascì, a l'é pasâ sott'a-o contròllo do régno ostrogöto scìnn-a quànde into 538, inte l'ànbito da goæra götica vosciûa da l'inperatô Giustiniàn I, a l'é pasâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucescîvo arîvo di longobàrdi into 568, a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta Provincia Maritima Italorum, a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari, co-o limes ch'o pasâva pròpio lóngo a vàlle. De quésto perîodo restàn a-a giornâ d’ancheu pöche tràcce, tra e quæ gh'é i rèsti de 'n castrum da-arénte a Bardinêo e dötræ gêxe consacræ a sànti òriginâi do Levànte. A ògni mòddo, into 643 o rè Rotari o l'à conpletòu a conquìsta da Ligùria, ch'a l'é coscì restâ sott'a-o régno longobàrdo scìnn-a-o 774, quànde o l'é stæto conquistòu da-o Càrlo Màgno.
Itri
Itri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Val Bórmia
Etæ de Mêzo
A-o 991 a remónta a fondaçión do prìmmo monestê da vàlle, sàiva a dî quéllo de Sàn Quintìn de Spîgno, vosciûo da-o marchéize Ansèrmo, fìggio de Aleramo. O perîodo de màscimo splendô da màrca aleràmica o l'é stæto quéllo do sò ùrtimo marchéize, o Bonifàçio do Vàsto, a-a quæ mòrte, avegnûa into 1130, a región a l'é stæta spartîa 'na prìmma vòtta tra i sò sètte fìggi. Da quésto perîodo l'é comensâ 'na progrescîva spartiçión de tære e di féodi inti quæ l'êa sudivîza a vàlle, insémme a-a decadénsa do Marchexâto de Merêxo, ma a ògni mòddo gh'é stæto ascì di teritöi pasæ sott'a-o contròllo de stâti ciù gréndi, cómme a Repùblica de Zêna, o nasciûi da-e çénie da màrca Aleramica, cómme o Marchexâto de Finâ e o Marchexâto do Monferòu. Into méntre l'ùrtimo ràmmo da dinastîa aleràmica, ch'a governâva o Marchexâto do Monferòu da-o 967, o l'é finîo co-a sò estinçión, co-o contròllo de sò tære ch'o l'é pasòu a 'n ràmmo di Paleòloghi into 1306.
Etæ modèrna
miniatura|280x280px|A tàrga do Colêgio de Schêue Pîe de [[Còrcre|Càrcae.]] A vàl Bórmia a l'êa diventâ 'na vîa de comunicaçión asæ inportànte pe-a Spàgna do çinqueçénto, defæti, co-o contròllo spagnòllo in sciô Marchexâto de Finâ e in sciô Ducâto de Milàn, a l'êa l'ùnico mòddo poscìbile pe mandâ di ezèrciti inte Fiàndre ribèlli méntre a se conbattéiva a goæra frànco-spagnòlla. Quéste amîe espansciónistiche preocupâvan però o Ducâto de Savöia, interesòu a òtegnî 'n sbócco in sciô Mâ Lìgure, e sorviatùtto a Frànsa. Into 1598, co-a fìn da dinastîa di Do Carétto, a Spàgna a l'òtegnûo o contròllo dirètto do Marchexâto de Finâ, e dónca de l'âta vàl Bórmia, a escluxón de Bardinêo, de lóngo aleòu da Repùblica de Zêna, e de çèrti pàixi de l'entrotæra savonéize. Cómme rispòsta, into 1636, i piemontéixi àn òcupòu Çéngio e o sò castéllo ma, dæta l'inportànsa stratégica de quélla poxiçión, a-i 3 de màrso do 1639 i spagnòlli àn conquistòu tórna o pàize. Co-a fìn da goæra e a Pâxe di Pirenæi 'na de clòuzole do tratâto a prevedéiva a demoliçión de tùtte e fortésse, fìn ch'a l'é tocâ a quélle da val Bórmia ascì.
O domìnio spagnòllo o l'é stæto 'n perîodo de profónda crîxi pe-e génte da vàlle: a despêto de l'avertûa de nêuve manifatûe a pezànte inpoxiçión fiscâle, unîa a-o sccéuppo de epidemîe de pèsta cómme quélla do 1630 (descrîta inti Spozoéi Inpromìssi do Lisciàndro Manzôni), a l'à caxonòu 'na grànde difuxón da povertæ. O rinovòu fervô religiôzo tra a popolaçión o l'à coscì portòu a-a costruçión de nêuve gêxe, cómme a paròcchia de Càrcae, dedicâ a Sàn Gioàn Batìsta, e a gêxa da Madònna do Bòsco. Into 1621 o l'é stæto costroîo o Colêgio de Schêue Pîe de Càrcae, a prìmma, e pe tànto ténpo l'ùnica, strutûa dedicâ a l'educaçión di zoêni sénsa distinçión de cêto sociâle. miniatura|280x280px|O [[Santoâio de Nòstra Scignôa do Dezèrto, a Merêxo.]] A ògni mòddo, con l'inìçio do sécolo XVIII, a dominaçión do régno spagnòllo a l'é arivâ a-a sò fìn: co-o tratâto de Rastatt o teritöio do Marchexâto de Finâ o l'é stæto vendûo da l'Òustria a-a Repùblica de Zena méntre o Marchexâto do Monferòu (con Merêxo, Çéngio e Coscéria) o vegnîva anésso a-o Ducâto de Savöia, dàndo inìçio a 'n perîodo de contràsti ancón ciù fórti tra i doî Stâti. Se aregórdan prezénpio i sachézzi de Féipo do Carétto do 1745, marchéize de Barestrìn a-o servìçio di Savöia, ch'àn portòu âtre devastaçioìn, agravæ, a-a fìn do sécolo, da l'invaxón de armæ da Frànsa rivoluçionâia.
San Siro (Italia)
San Siro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Val Bórmia
Etæ contenporània
miniatura|280x280px|Raprezentaçión da [[batàggia de Merêxo. A-o céntro de l'inmàgine se peu védde o castéllo do pàize.]] Co-o sccéuppo da goæra tra a Frànsa rivoluçionâia e-e âtre naçioìn eoropêe, a despêto da diciaraçión de neotralitæ da Repùblica de Zêna do 1792, e armæ françéixi àn òcupòu a rivêa da ponénte scìnn-a l'altéssa de Finâ, méntre, cómme rispòsta, i ezèrciti do Ducâto de Savöia e de l'Òustria se són stabilîi inti pàixi de Dê, Coscéria, Càrcae, Artâ, Màlae e Merêxo. Inti quàttro ànni sucescîvi a scitoaçión a no l'é goæi cangiâ, co-a lìnia do frónte ch'a s'êa consolidâ tra i masìsci do Settepani, do Melogno e do Sàn Giàcomo, scìnn-a-a ràdda de Voæ.
Però, into 1796, o comàndo de armæ françéixi o l'é pasòu a 'n zóveno generâle còrso che da chi o l'à comensòu a prìmma de sò grénde canpàgne, o Napolión Bonapàrte. Dòppo avéi refuòu 'n atàcco oustrìaco a-i 11 arvî, l'Armée d'Italie a l'é pasâ a l'òfenscîva into giórno a vegnî: méntre e divixoìn de Masêna e Laharpe sfondâvan e lìnie nemîghe in sciô Montenéutte, i òmmi de Augereau pigiâvan Càrcae e pöi Merêxo inte quélle che són conosciûe co-o nómme de batàgge de Móntenotte, Merêxo e Dê (a segónda). A-i 28 de arvî o Ducâto de Savöia, dòppo êse stæto tórna batûo inta batàggia de Mondovì, o s'é aréizo a-i françéixi, con l'armistìçio de Cheràsco.
I ànni sucescîvi són stæti tra i ciù dûi da stöia da val Bórmia tànto che, into 1800, aprêuvo a-e carestîe e a-e pestilénse a popolaçión a l'é amermâ do vintisêi perçénto rispètto a l'inìçio da goæra. Cómme inti âtri perîodi de crîxi e génte da vàlle àn trovòu recôvio inta fêde religiôza: 'n picìn afrésco do 1618 in sciâ maxêa de 'n secæso o l'é diventòu ògètto de 'n'inténsa devoçión e, inte quéllo lêugo, l'é stæto costroîo 'n grànde santoâio. Sto cazaménto chi, scitoòu into teritöio do comùn de Merêxo e dedicòu a-a Nòstra Scignôa do Dezèrto, o l'é ancón a-a giornâ d’ancheu o ciù inportànte da valàdda.
Stadio Luigi Ferraris
O Stadio Luigi Ferraris o l'é o stadio do balón prinçipâ da çitæ de Zena. Ghe zêuga o Zêna e a Sandöia. O l'é intitolòu a Luigi Ferraris capitàn do Zêna e eröe da Primma guæra mondiâ. O Stadio o têgne çirca 36.000 persónn-e. Into 2010 son stæte montæ e carêghe de plastica inte dôe scainæ (gradinate).
Val Bórmia
Parlæ
Aprêuvo a sò stöia de tæra de frontêa, sudivîza tra divèrsci stâti, a val Bórmia a l'à 'n'ànpia variêtæ inte sò parlæ, frûto de infloénse de coltûe ligùstica e piemontéize. Defæti a scitoaçión a l'é squæxi o contrâio tra l'âta e a bàssa vàlle: méntre inta sò pàrte ciù bàssa e parlæ són prinçipalménte de variànte da léngoa piemontéize, con de infloénse ciù ò mêno fòrti da-o lìgure, quélle da pàrte ciù âta da valàdda són clasificæ cómme de variànte da léngoa lìgure, scibén che àn de caraterìstiche de tranxiçión co-o piemontéize.
In particolâ, e parlæ de l'âta val Bórmia, con l'eceçión de quélle de Bardinêo e de Calisàn, són riunîe into grùppo di dialétti da val Bórmia, pàrte do coscì dîto grùppo do lìgure de l'Óltrazôvo. A ògni mòddo gh'é bén bén de diferénse tra e divèrse parlæ: chi de sótta se peu védde cómme ezénpio o confrónto do mæximo tésto (l'incipit da paràbola evangélica do fìggio larghê) scrîto inte 'na parlâ de l'âta vàlle con fórti caràteri piemontéixi (variêtæ de Còiri), unn-a da bàssa (dialétto de Àcqui) e, cómme paragón, in zenéize e in lusciandrìn.
Zenéize (grafîa in u)
Stadio Luigi Ferraris
Progetto de ristrutturaçion
Into 2010 a Fondaçión Zêna a l'à fæto 'n progètto pe ristruturâ o Stadio. O progètto o prevêde 'na neuva strutûa da-o lâto tribùnn-e de veddro, donde ghe saiâ 'n çentro comerciâle.
Val Bórmia
Parlæ
Parlâ de Còiri
''In òm r'äva doi fieuj. U ciu zono r'ha dicc a sò päre: “Popà, dème ra part ed beni ch '' o'm toca!”. E chièl r'ha facc tra chej ra pärt du sò patrimoni. Da lì a cärch dì, botä tucc insèm ës fieu ciu pcit, o's n'è indä int in paìs lontàin, e lì r'ha xgheirä tucc 'r fäcc sò in desbaoxi''.
Parlâ de Àcqui
Lusciandrin
''In òm l'éiva dói fieuj. Ër pu giovo 'd 'sti fieuj l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part ed beni ch'o 'm tuca!”. E lu o j'ha spartì e o j'ha dacc ra sò part. E da léi a pochi dì, ër fieu pu giuvu l'ha facc su tucc e l'é andacc ant in pais luntàn, e là l'ha sgarà tüt ër facc sò a fè der sbauci''
Âta vàlle
miniatura|'N piâto de "Nisêue Piemónte".|245x245pxProdûti Piâti tìpichi miniatura|'Na confeçión de torcétti.
Piâti tìpichi - dôsci
Teritöio de Àcqui
miniatura|'Na botìggia de Brachétto d'Àcqui.
1648
thumb|450px|center|[[Michelangelo Cerquozzi (1602-1660), A rivòlta de Masaniello inta chiàssa do Mercòu a Napoli, 7 lûggio 1648 (Palasso Spada - Romma)]]
San Maurizio d'Opaglio
San Maurizio d'Opaglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Èrli
Èrli a l'è 'na cumüna de 242 abitanti in ta Pruvinsa de Savùna, in te l'enteutèra d'Arbenga, in ta regiun Ligü(r)ia.
Geugrafìa
Erli u se tröva intu punénte savunese, in te l'ata valà du Neva e dunca u fa parte du basìn idrugraficu du s-ciümme Sènta.
• A Carpenéa: a l'è a burgà c'a se tröva au de sutta da Stradda Nasiunàle, dòppu a Panissài(r)a, nasciüa prubabilmente cumme pòstu de rexidensa estìvu di Marchexi Clavesana e de àtri nobili de Arbenga e duveà ascì düante a Guèra de Süca(r)ê sutta i Del Carretto, vista a presensa de Rexidense Castelàe.
• A Còsta, burgâ ch'a se tröva in pusisiùn ciü âta rispettu au sentru du paìse, pé a stradda fra U Pözzu e U Praettu.
• Berriöi, a l'è a penürtima frasiùn ch'a se incuntra rivandu da Arbenga, a pìa u numme daa parentèlla di Berriö.
• I Bàsci antigu burgu medievàle, resentemente restruttüàu,  u l'è traversàu daa vìa da sâ, chi u l'è famuzu u punte in sciu Neva, u pîa u numme daa parentèlla di Basci, a l'è a frasiùn ciü in bàssu du paìse.
• Gàzzu, divìxu fra Gazzu de Sutta, vixin aa stràdda nasiunàle, e Gàzzu Sant'Ànna o de Surva, cun u burgu stò(r)icu custruìu aturnu a a capeletta de Sant'Anna e Santa Ritta.
• I Sêri, üna de frasiùi ciü âte de Èrli, se ghe rìva da Gazzu Survàn, da chi i parten poi di senté versu u Praettu e Urtiéu (zà frasiun de Garesce), pé chélla ch'a l'è l'Âta Via di Munti Ligü(r)i, u numme u pö de(r)ivà o da l'èrbuu dìtu sêru (plü(r)âle sêri), che chi i sun prezenti in prevalensa. Âtra supusisiùn pö ésse pòstu seràu, vistu che antigamente i senté lì i nu g'axéan ina vìa de sbuccu.
• I Caffa(r)i, cun u numme de(r)ivàu daa famìa Caffa u deve l'u(r)igine prubabilmente aa sitài de Cafà, antìga culonia da Repübbrica de Zena, poi cunquistâ da l'Impe(r)u Utumàn.
• I Négri, a l'è a burgâ che se tröva pòcu primma da Carpenéa e dòppu a Panissài(r)a, ciamâ cuscì perché fundàu secundu serte teurìe dai Saracen, ricurdandu a vixinansa cun Garesce, dunde sun ducumentàe ciü incursciùn intu paìse.
• U Pözzu, (scrìcciu inta grafìa pruposta da Ernesto Ghione U Pozu) a l'è a lucalitài ciü antìga du paìse, edificâ in sce in pözzu natü(r)ale pòcu sutta aa véija paruchiàle de San Martin.
• U Praéttu a l'è a frasiùn ciü àta in sciu livéllu du mâ, ai cunfìn cun u cumün de Garesce, inta frasiùn de Urtiéu e de Castreveiju cun a Cascìna d'Aiju.
Stòija
E prime testimunianse attestàe d'in insediaméntu in ta zona sun ricunducibili a i Rumai cumme u ne testimònia a "Necropoli d'Erli" c'a se tröva in ta lucalitài de Cascina d'Aiju (ancöi in tu cumün de Castrevéiju).
Inti ürtimi tempi sun stàe truvàe di rèsti de insediamenti ancua ciù veiji, rizalènti au Paleuliticu, inta cuscì diccia gròtta Arma Veirana. Doppu a fin de l'Impéu Rumàn a zona a l'è stà invasa da üna pupulasiun barbara, i Eruli, chi l'han dàu u nùmme au paìse.
Insé(r)iu da-a metài du X seculu inta marca Arduinica, u l'è passàu ai marchexi de Clavesana fra u XII e u XIV seculu.
Pé vìa matrimuniale u pàssa a partì da u 1326 primma, e pòi ufisiàlmènte in tu 1335 ai marchexi du Carretto, cun l'aquisisiùn du feudu cumprendénte a valà du Neva fra Erli e Castrevéiju. Da u 1397 u pàssa a fà parte du Marchezàu de Sücca(r)ê, sèmpre sutta a a stéssa pruprietài. Cun a fìn du marchezàu, fra u 1623 e u 1624 u feudu du paìse u vegne cattàu da i Savoia che u pòrtan sutta au sò ducàu, fin au 1672 quande, doppu in asédiu du(r)aüu e truppe da Repübbrica de Zena e rivàn in ta Valà du Neva, inglubandu cuscì quést'ürtima in ti territori pusedüi.
Impurtànte ascì ricurdà (tra i vàri evénti) che in tu 1746 gh'è stàu in assediu di austru-piemuntexi, ligàu a a guèra de sucesciùn austriaca, chi i sercavan de sulevà a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Quaxi sinquant'anni doppu, in tu nuvémbre de l'ànnu 1795, pü u teritòiu de Erli u vegne interessàu da i fàtti de guèra fra a Fransa e u Regnu de Sardegna (a l'epuca alléau cun l'Austria), dü(r)ante a Battaija de Löa.
Cunfin
U cunfina cun Castregiancu e Naxin a ovest, Castreveiju a est, Garesce (Pruvinsa de Cuni) a nord e cun Sücca(r)ê a sud-est.
Minu(r)ànse fu(r)èste
Dàndu améntu a l'ISTAT, a u 31 de dixembre du 2014, a Erli i ghe sun 31 rexidenti fu(r)èsti.
Architetüe religiùse
• Gêxa paruchiâle de Santa Cata(r)ìna inta Ciàssa da Panissài(r)a. Rizalénte au seculu XVI, a l'è de stîle ba(r)òccu. A l'internu a g'ha numma ina navâ, ricca de decurasiun du seculu sucescìvu, survatüttu afreschi de diferenti cu(r)ùi. Carateristicu u purtun de ingressu, caraterizàu da in "proti(r)u" surezüu da de pa(r)aste. U campanìn, de u(r)igine medievâle, l'è indissiu de 'na custrusiun presedénte aa gêxa d'ancöi. Se tröva frasiunàu in trei livélli.
• Uatò(r)iu de San Zanne u Vangelìsta, de frunte aa paruchiâle, u cunserva au sò internu in maestusu âtâ, cu-a relatìva pà(r)a dedicâ au santu. Zà mensciunàu intu Sacru e Vâgi Giardinéllu, ven custruìu a partì dau 1648 sutta ae di(r)etîve du méstru d'àrte Oneglio, seguéndu i canuni du stîle ba(r)occu.
• Céve de San Martin de Tours au Pözzu. A se tröva inta zòna de l'antìgu semité(r)iu, afrescà da Segurano Cigna, pitù lucàle atìvu fra a Ligü(r)ija e u Piemùnte. Restruttü(r)â inti ürtimi témpi a l'è u(r)iginàia du XI seculu. L'è frequentâ pé vìa di senté chi i portan versu U Praéttu e A Còsta.
• Antìga gêxa de San Zanne pé a vìa da sâ, in lucalitài Busü(r)àscu, inti seculi medievâli a l'é(r)a in uatò(r)iu culegàu cun in uspissiu, scituàu pòcu sutta, in scia spunda de lérca du Néva. Vén poi scunsacrâ e vendüa, duve(r)â cumme secaû pe e castàgne. Aa metài du seculu pasàu l'è stâ curpìa da 'n incendiu, ch'a l'ha fàu crulâ u téitu de legnu.
• Capella da Madonna da Guardia (lucalménte dìccia da Vàrdia) au Praéttu, edificâ perché ina donna intu 1948 (segundu quantu ripurtàu dai abitànti da frasiùn) a l'axéa truvau lì vixin ina medaijétta da Madonna, e de cunseguènsa a génte du postu a s'è impegnà pe custruila. Pa pe(r)ò che ina strutüa presedénte zà a ghe fùsse,   prubabilménte zà a partì dau 1600. Inti àgni '70, pòi, vén ascì fundâ a capélla növa, cun l'agiüttu da cumünitài paruchiâle.
• Capélla de San Benardu (lucalmente ascì de San Bernâdu) ai Berriöi. Esempiu de architetüa religiusa de campagna, a l'ha ina faciâ cun prée a vista, caraterizâ da 'n arcu tampunàu, tüttu intunacàu. Internamente cuèrta cun 'na vôta a butte, tantu inte l'aula, quantu intu presbite(r)iu.
• Capélla de Sant'Anna e Santa Rìtta a Gazzu, inta burgâ de Sant'Anna. Prubabilmente edificâ intu periudu seisentéscu, internaménte intunacàu e cuèrtu da 'na vôta a bùtte cu-e lünette, cunserva in âtâ in stüccu, surmuntàu da a stàttua da santa. Drentu se tröva ascì in gròtta da Madònna de Lourdes. Lateralmente au presbité(r)iu se dröve ina picìna sacrestìa.
•Capélla de Santa Còsma e de San Damiàn, ai Bàsci, de prubabile custrusiùn sinquententesca, l'è culucâ au fundu de l'abitàu, lungu a Via da Sâ. A l'internu cuèrta a bùtte, l'è ascì decu(r)â da lezéne de stîle dò(r)icu. De làttu a se tröva ina capeletta vutîva afrescâ, cun l'imàgine (aù tòstu scancelâ) da Madònna in sciu trònu.
• Capélla da Madònna da Néve, intu sentru da burgâ di Négri, se pénsa ch'a sécce stâ custruìa fra Seiséntu e Seteséntu. Particulâre a faciâ, decu(r)â cun fìnti pìnnaculi e vâxi de früta surva ai dui barcùi laterâli, cunturnài cumme u ruzùn sentrâle. Au làttu de l'edifissiu gh'è in edicula vutîva rafigü(r)ante a Madònna cu-u Bambin.
Scìti archeulogici
Impurtante u scìtu archeulogicu de Arma Veirana (intu dialettu lucale a pa(r)òlla Arma a và a indicà in spe(r)ùn de ròccia, cun i relativi anfràtti inta sutta a sta lì) c'u se tröva vixin a a lucalità erlese de Busü(r)ascu, inta vìa da sà, ai cunfin cun Ci(r)ìxöa de Garesce, chi i sun stài truvài rèsti de òmmi de Neanderthal.
Dü(r)ante u 2021, cu'a cuntinuasiùn di scâvi a vén ascì truvâ ina növa tumba risalénte a 10 mìlla àgni fa, sta vôta de 'na fiöa de 40-50 giurni, batezâ cu-u numme de Neve, cunscide(r)â a ciü antìga sepultüa de 'na matetta mai truvâ in Euròpa.
Ecunumìa
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de u(r)ìve) e furestale. In ti ürtimi anni u l'è cresciüu ascì u turismu.
Zöghi
Tipicu de quéstu paìse u l'è u zögu du cürlettu, passatèmpu custituìu da in spagu grüppàu in gìu ai gàrbi d'in puméllu, faxèndulu già; tì(r)andu e strinzèndu cun e bràssa u fì, questu u divènta ciü 'lasticu. Scòppu du zögu u l'è fà vibrà e scigü(r)à u fì, sénsa s-ciancàlu.
Pozzaglio ed Uniti
Pozzaglio ed Uniti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Èrli
Feste e fé(r)e
• Festa de Santa Cata(r)ìna, in utùbre, a l'è a festa patrunàle du paìse.
• Fé(r)a da Santiscima trinitài, a l'è generalménte l'ürtima duménega de mazzu ò a primma de zügnu.
• Sagra du cuniju e da pulènta gianca, urganisà da a pro loco lucàle, a se tegne intu campu spurtìvu.
• Sagra da trippa, urganisà intu campu spurtìvu lucàle.
• Rinfrescu sutta e castagne, a se tegne u 29 de aùstu, in ta frasiun de Praettu, pé a Madonna da Guardia.
• Festa de San Martin, se tegne in nuvembre au Pözzu, cun a méssa inta céve de San Martìn, vixitàbile pé l'ucaxiùn.
Luchétto Gatilûxo
O Luchétto Gatilûxo (Zêna, prìmma do 1230 - dòppo o 1307) o l'é stæto 'n òmmo de Stâto, leteròu e trovatô zenéize.
Rivanazzano Terme
Rivanazzano Terme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Èrli
Aministrasiùn
miniatura|A cumüna d'Èrli daa stràdda
Canidae
thumb|230px|right|Canis lupus (Can), unn-a speçie da famiggiade i Canidae.
Èrli
Vie de Cumünicasiun
U paìse u l'è culegàu cun Garesce e Arbenga pé a Stràdda Nasiunale 582 da Còlla de San Benardu. E varie frasiùi e sun culegàe pé de stradde minù(r)i.
Giambatista Lercâ
Giambatista Lercâ (Zena, 1576 – 1657) o l'è stæto o 106° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 4 luggio 1642 a-o 4 luggio 1644, o scisciantuneximo co-a càrega biennâ.
Canidae
Nomme: Canidae Fischer 1817
Fluricultüra in te l'estremu punente ligure
A fluricultüra in te l'estremu punente ligure a l'è cumensà a fin du 1800, candu i inglesi i han cumensau a frequentà e noxie zone, e a costruise de bele vile cun di beli giardin d'aturnu, da Arasce fin a u cunfin, pasandu pe Sanremmo, Ispiareti, Burdighea e Ventemia. Cun l'alestimentu di giardin Hanbury e l'arivu in te noxie zone de chelu grande giardinè che l'è stau Lodovico Winter che l'è pöi chelu che i giardin Hembury u l'ha creai l'ha avüu inisiu in te noxie zone a floricultüra che tantu ben a l'ha purtau a e noxe gente fin a ina vintena de ani fà, ma che adesu purtropu cianin cianin a và scumparendu.
9 arvî
O 9 arvî o l'é o 99° giórno de l'ànno (100° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 266 giórni a-a fin de l'ànno.
Sassonia
thumb|right|200px|A bandêa da Germania thumb|right|200px|A bandêa da Sassònia thumb|right|200px|A poxiçión da Sassònia in sciâ carta giögràfica Sassònia, nomme ofiçiâ Freistaat Sachsen. Stato federòu da Germania da-a reunificaçion into 1990, a sò capitâle a l'è Dresda.
1649
thumb|250px|center|[[Françesco Maria Fanelli, Maria Divina Maestra, 1649, Gêxa do SS. Nomme de Maria e di Àngei Costödi, Zêna]]
Schignano
Schignano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Cercenasco
Cercenasco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Inarzo
Inarzo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Inarzo|centro thumb|250px|Inarzo|centro
Slovenia
A Slovénia (Slovenija in slovêno, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Slovénia (Republika Slovenija in slovêno, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa centrâle.
10 arvî
O 10 arvî o l'é o 100° giórno de l'ànno (101° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 265 giórni a-a fin de l'ànno.
Slovenia
Giögrafîa
A Slovénia a confìnn-a con l'Itàlia a ponénte, con l'Òustria a nòrd, con l'Ungherîa a nòrd-èst e a Croàçia a sùd-èst; pe de ciù, a sùd-òvest a l'é afaciâ in sciô Mâ Adriàtico. O teritöio slovêno o l'é pi-â ciù pàrte montagnôzo e covèrto de forèste, co-în'àrea de 20.271 km2 e 'na popolaçión de ciù ò mêno 2,1 milioìn de persónn-e.
A Slovénia a l'à pi-â ciù pàrte 'n clìmma de tîpo continentâle, con l'eceçión da sò còsta e de Àrpi Giùlie. L'àrea da-o clìmma de tîpo sùb-mediterànio a l'arîva scìnn-a-e estenscioìn setentrionâli de Àrpi Dinàriche, e quæ atravèrsan a naçión in direçión nòrd-òvest / sùd-èst. In sce Àrpi Giùlie, inta pàrte setentrionâle do pàize, gh'é 'n clìmma de tîpo alpìn méntre inta Cianûa Panònica, inta región nòrd-òrientâle da naçión, o clìmma continentâle o l'é ciù prononçiòu.
Valbrevenna
A Valbrevenna a l'è un comüne de 785 abitanti inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Geògrafia
Ben vexin a-u cunfin cu u Piemonte.
Slovenia
Stöia
Storicaménte a Slovénia a s'é trovâ spésse vòtte a-a croxêa tra léngoe e coltûe slâve, germàniche e romànze. O sò teritöio o l'à fæto pàrte de numerôxi pàixi e, inte l'òrdine, a l'é stæta inclûza inte l'inpêro romàn, l'inpêro bizantìn, l'inpêro carolìngio, o Sâcro Inpêro Romàn, o Régno d'Ungherîa, a Repùbrica de Venéçia, e provìnse illìriche sótt'a-o Prìmmo Inpêro françéize do Napolión, a l'inpêro oustrìaco e a quéllo oustro-ungarìco. Inte l'òtôbre do 1918, i Slovêni àn parteçipòu a-a creaçión do stâto di Slovêni, Croâti e Sèrbi, unîo a-o dexénbre de quéllo ànno a-o Régno de Sèrbia, creàndo o nêuvo Régno de Iogoslàvia.
Valbrevenna
Stoia
U comüne u l'è invece multu rexente. A prima costruçiun a remunta a-u 1896. Multe fraçioin, pe esempiu Casareggio, invexe sun anche de urigine roman-a.
Slovenia
Stöia
Inti ànni da Segónda Goæra Mondiâle a Slovénia a l'é stæta òcupâ da Germanîa, Itàlia e Ungherîa, co-ina sò pàrte picìnn-a ch'a l'é anæta a-o pàize colaboraçionìsta do Stâto Indipendénte de Croàçia ascì. Inte l'ànno 1945 a l'é diventâ unn-a de naçioìn costitoénti da nêuva Repùbrica Socialìsta Federâle de Iogoslàvia, aliâ do Blòcco òrientâle ma che, aprêuvo conflìtto soviético-iogoslâvo into 1948, a no l'à mâi aderîo a-o Pàtto de Varsàvia, diventàndo pe cóntra un di ménbri fondatoî do moviménto di pàixi no aliniæ. Into zùgno do 1991 a Slovénia a l'é stæta a prìmma repùbrica a separâse da-a Iogoslàvia e a diventâ 'na naçión sovrànn-a e indipendénte.
Valbrevenna
Economia
L'ecunumia a se basava in sci prudutti lucali, tipu u pan che u vegniva pruduttu da-e antighe fornaxe.
Slovenia
Economîa e polìtica
A Slovénia a l'é 'n pàize svilupòu, co-în'economîa a âto rédito e 'n livéllo asæ âto de svilùppo segóndo a scâ de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. Segóndo l'Ìndice de Gini a dizegoaliànsa econòmica do pàize a l'é unn-a de ciù bàsse a-o móndo. A Slovénia a l'é 'n ménbro de l'Unión Eoropêa, de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, de l'Eorozöna, de l'Àrea Schengen, da NATO, de l'OSCE e de l'OECD.
Riva di Solto
Riva di Solto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Martin Weinek
Martin Weinek (Leoben, Austria, 1964) o l'é un attô, imprenditô e viticoltô austriaco. Conosciûo in Italia comme l ' Inspettô Fritz Kunz de-o Comisari Rex.
Brandäle
Descriçion e stòia
A Sann-a gh'è a tûre d'û Brandäle, ch'a l'è façile a pigge u sö numme da u baccu ch'u tegniva a bandéa d'u Liberu Cumüne. A mæxima tûre a l'æa dîta ascì turris perforata, pé i ärchi ogiväli d'unde a se pòggia.
Canis
thumb|230px|right|Canis lupus (Can), unn-a speçie do genere Canis.
Brandäle
Descriçion e stòia
In lengua corsa brandal u vö dì trèi pé (in Italian treppiede), da u Pruvençäle antigu. Täle cumünança semantica a saiéva inn-a cunferma che a tûre de Sann-a, semplicemente, a l'äva insc'a-a çimma in baccu a trèi pé ch'u rezeiva a bandéa.
Canis
Taxonavigaçion
1832
thumb|250px|center|[[George Catlin, Buffalo Bull's Back Fat, 1832 (Smithsonian American Art Museum - Washington D.C.)]]
Canis
Canis
Nomme: Canis Linnaeus 1758
Santa Margaita
Margàita de Antiochia (ò Mariña pe-a gexa ortodossa), vergine e martire e santa aoxiliatrixe, amaçâ sotta l'impiatô Diocreçian tra o 284 e o 305.
Se çellebra o 20 de luggio.