cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
Prìmmo enblêma
Inta segónda revixón da nêuva Costituçión de l'Azerbaijan, aprovâ da-o Congrèsso di Soviet di tùtti i Azêri do 26 màrso 1927, l'enblêma da Repùbrica o l'è coscì descrîto : L'enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o conscìste inte l'inmàgine de 'n sfóndo rósso iluminòu da di ràggi ch'arivan da 'na mesoîa e martéllo indoâ, poxiçionâ trasversalménte, co-e manéggie vèrso o bàsso, e 'na mêza lùnn-a co-ina stélla a çìnque pónte circondâ da 'na corónn-a de spîghe co-e iscriçioîn:
a) "A Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" e
b) "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve"
Segóndo enblêma
Da-o 1930 inte l'enblêma da RSS Azêra saiàn dónca prezénti de scrîte sôlo inte l'arfabêto latìn, decixón pöi fisâ inta nêuva (a tèrsa) Costituçión naçionâle, adotâ a-i 14 de frevâ do 1931 da-o Setén Congrèsso di Soviet di tùtti i Azêri. Quésta Costituçión a contegnîva ànche a nêuva descriçión de l'enblêma do Stâto, riportâ chi de sótta : L'enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o conscìste inte l'inmàgine de 'n sfóndo rósso (ciæo), delimitòu da 'n çèrcio giànco e iluminòu da-i ràggi de 'n sô ch'o leva. Into céntro de l'enblêma (gh'è) 'na mesoîa con martéllo, poxiçionâ trasversalménte, co-e manéggie vèrso o bàsso, e sôvia de quésta 'na mêza lùnn-a co-ina stélla a çìnque pónte circondâ da 'na corónn-a de spîghe.
E inmàgine da mesoîa e martéllo, da mêza lùnn-a co-a stélla, do sô co-i sò ràggi e a corónn-a de spîghe - colôre indoòu. Inte ciaschedùnn-a de corónn-e in scî doî lâti gh'è quàttro spîghe. Inta pàrte inferiô de l'enblêma, sôvia o sfóndo do sô ch'o leva, sòn raprezentæ in tréi colôri (néigro, giànco e grîxo): sètte pertuzatrîxe pe-o petròlio con dôi serbatöi de cherozêne in sciâ scinìstra e, in sciâ drîta e a-i pê de çèrte montàgne da-i pìcchi apisûi, 'n vilàggio azêro e davànti a quésto di cànpi aræ. In sciâ lìnia ch'a unìsce quésti dôi eleménti a se trêuva, in prìmmo ciàn, 'n tratô mesciòu da 'n òperatô. A ghirlànda ch'a circonda l'enblêma a l'è ligâ da 'n nàstro de colôre rósso (scarlàtto), ch'o incroxa e spîghe in tréi pónti. A quéllo ciù âto o se trêuva 'n strisción ch'o va da 'n lâto a l'âtro da corónn-a de spîghe estèrna, pasànte sôvia a-a mesoîa e martéllo, e con l'iscriçión, in léngoa tùrca e arfabêto latìn, "Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra".
— Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra (1931), Div. V, Capìtolo IX, Art. 99 A fórma ofiçiâ de l'enblêma a l'è stæta creâ da l'artìsta tiatrâle Benedikt Rafailovich Telingater, ch'o l'avéiva creòu a precedénte versción no ofiçiâ de l'enblêma da RSS Azêra.
Tèrso enblêma
Dòppo l'intrâ in vigô da nêuva Costituçión de l'URSS do 1936, ànche inta RSS Azêra a saiâ introdûta 'na nêuva costituçión. Quésto nêuvo tèsto costituçionâle, adotòu da-o Novén Congrèsso Straordenâio di Soviet di tùtti i Azêri a-i 14 de màrso do 1937, o conprendéiva a descriçión de 'n nêuvo enblêma de Stâto da RSS Azêra. L'Enblêma de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o l'è l'inmàgine de 'na mesoîa con martéllo, 'na pertuzatrîxe pe-o petròlio sôvia a 'n sô ch'o leva, incornixâ da 'na corónn-a de gràn e cotón, co-e iscriçioîn inte léngoe azêra e rùscia: "Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" e "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve!". In çìmma a l'enblêma a gh'è 'na stélla a çìnque pónte.
— Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra (1937), Artìcolo 151 A fórma ofiçiâ de l'enblêma a l'è stæta creâ da-o gràfico Ruben Arkadevich.
Prìmma revixón
E paròlle contegnûe inte l'enblêma saiàn cangiæ a-a fìn do 1937, de mòddo da distançiâ 'n di scìnboli da repùbrica soviética da-a léngoa tùrca. In particolâ a paròlla "SYRA" (ò sæ Soviet) a saiâ sostitoîa da "SOVET" e "CYMHYRIJJƏTI" (ò sæ repùbrica) con "RESPUBLIQASЬ". Quésto càngio di tèrmini o no saiâ limitòu sôlo a l'enblêma de Stâto, eséndo inplementòu inta léngoa azêra ascì, a quæ a conserva ancón a-a giornâ d’ancheu quéste paròlle de derivaçión rùscia.
Segónda revixón
In acòrdio co-a lézze da RSS Azêra "In sciô càngio de létie azêre da l'arfabêto latìn a quéllo rùscio", adotâ a-i 11 de lùggio 1939, e létie da léngoa azêra o prìmmo zenâ do 1940 sòn stæte pasæ da l'arfabêto latìn a quéllo cirillìco, con di adataménti pe-a léngoa locâle. Co-in decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra do 20 màrso 1940, e iscriçioîn inte l'enblêma de Stâto saiàn da quéllo moménto scrîte co-e létie de l'arfabêto cirillìco.
A-i 5 de màzzo 1956, 'n decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra o aproviâ i "Regolaménti in sce l'Enblêma de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra", i quæ stabilîvan 'na raprezentaçión ciù acurâ de l'enblêma, inclûzo 'n çèrcio rósso ciæo, sôvia a-o quæ saiàn rafiguæ i âtri eleménti do stémma (defæti, inta descriçión costituçionâle, o sfóndo o no l'è mensonòu).
Tèrsa revixón
Con l'adoçión, a-i 21 d'arvî 1978, da nêuva Costituçión da RSS Azêra, a descriçión de l'enblêma de Stâto into tèsto costituçionâle a restiâ a mæxima, ma inte l'anésso gràfico a-i "Regolaménti in sce l'Enblêma de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" i ràggi do sô saiàn rafiguæ in mòddo da êse mêno spéssi e ànche l'ónbra do çèrcio da-o colôre rozòu a l'è ciù ciæa de quélla inta figûa do Statûto do 1956.
Villa Castelli
Villa Castelli o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Architetûe civîle
thumb|200px|center|Cistérnn-a a Pezza Petrosa, VIII-IX secolo
Coltûa
thumb|200px|center|Vedrìnn-a do Museo cìvico de Villa Castelli
Volpeglino
Volpeglino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Adelfia
Adelfia o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Batistêu d'Arbenga
U batistêu d'Arbenga u l'è in scitu de cültu catôlicu, ch'u se tröva intu cö du sentru stòricu arbenganese, inta ciasetta vixin au caruggiu dedicàu a Ninu Lamboglia. A strutüa a l'è culucâ fra u veggiu palassu cumünâle e a catedrâle de San Michê Arcàngeu.
Stoia e descrisiun
L'edifissiu u fa parte de testimunianse de l'epuca stoica tardu rumana-âtu medievâle da sitài de Arbenga e du so vastu teritôiu d'in gîu e u va a indicà u strettu ligamme ch'u gh'ea in quell'epuca cu-u dücau de Milan.
Pe ste mutivasiun chi u batistêu u l'è cunscideràu ün di munumenti paleucristiài ciü impurtanti e cunusciüi de l'Itàlia setentriunâle.
Se pò asedde au batistêu atraversu ina scâa, pusisiunâ in sciu lattu versu a catedrâle, ch' permette de chinà a quellu ch'u l'éa u livellu da sitài intu V seculu. A partì dau 2000, annu de custrusiun da scainâ, u batistêu u l'è turnàu a uspità selebrasiun religiuse.
A strutüa a se presenta da l'esternu cu-ina ciànta decagunâle inta parte ciü bàssa, pe poi trasfurmâse inte 'na ciànta utagunàle inta parte de surva, cun arcàe òrbe e barcùi sentinài. A parte de sutta in realtài a presenta sti dui latti in ciü pe adatà meggiu l'edifissiu aa viabilitài ürbana.
L'internu u l'è custituìu difatti da öttu latti cu-a presènsa de sfundàe nicchie quaddre e a mèzzu serciu. Ste ürtime chi se faccian au de föa cun barcui in pria arenâia "sgarbài". Dandu amentu ai stüddi cumpiüi inti sti barcui u pâ che uriginaiamènte se presentassen ciü alungàe e sulu düante l'VIII seculu l'ean stae issàe e seràe da de transenne in arenâia con decurasiun tipiche de l'arte lungubarda.
I archi i sun sustegnüi da pülvìn "paralelepipedi" ch'i funsiunan cumme mensule au de sutte de e quali se svilüppan culonne in pria còrsa e capitèlli de stîle curinsiu, cun 'na funsiun sulu de decôu e nu purtante. Sezze i sun i archetti ch'i surezzen l'utagunâle tambüu superiure, curispundenti ae suttastanti nicchie e sustegnüi da lesene. A cuvertüa de legnu da cupula u l'è u frütu da rivixitasiun che l'axeva cumpiüu l'architettu Arfrêdu d'Andrâde che intu XX seculu. Stu chi l'ha purtàu aa demulisiun de l'uriginâia cupula de cruvetüa, credendu ch'a fusse in òpea rinascimentâle e duccca nu adàtta au stattu antìgu du Batistêu. Stüddi ciü aprufundìi l'ha stabilìu che invêce a cupula cacciâ zü a l'ea du periudu tardu ruman, dund'u s'ea duveâ a tecnica da scistemasiùn de ànfue inglubàe inta vôta.
Internu
L'internu du batistêu u cunserva presiusi elemènti fra e quali due tumbe culucàe a l'ingressu, püe se quella aa drìta a l'è ina riprudusiun; sta chi a se pò datà aturnu au 750 e a l'è caraterizâ da decurasiun tipiche de l'arte lungubàrda e a l'uriginale a se cunserva asemme a âtre lastre de quell'epuca au museu diucesàn.
Au sentru da sala a l'e presente l'uriginaia vasca utagunâle, duveâ pe u rîtu du Batêximu, mentre inte due nicchie scituàe ai latti sun cunservàe a funte bateximàle in marmu du XVI seculu e 'n âtra de epuca medievâle, dund'u se pò ancù vegghe in afrescu rafigüante u Batêximu de Gesù. Âtri afreschi se ponen rintracià ascì in sce müage, pe serti tràtti.
De frunte a l'ingressu ina nicchia a presenta in musaicu datàbile au VI seculu de grande interesse artisticu e ben cunservâ.
U batezàu u l'ea tegnüu a ciumbâse inta vasca cu-u sguardu vûtàu versu sta nicchia lì; inta decurasiun se tröva 'na séie de scimbulismu teulogici. U musaicu l'è dominàu au sentru dau munugramma de Gesù seràu inte trei serci de diferenti dimensciun (scimbulu da Santiscima Trinitài) ch'i i reportan e létere greghe àlfa e ômega, che inidican Diu cumme l'inissiu e a fin de tüttu.
A rappresentasiùn a vö ricurdà i duzze apostoli inviài da Cristu a predicà intu mondo e a battezâ intu numme du Pàe, du Fìu e du Spìitu Santu. Da vegghe che a paòlla cuumba, a g'ha in gregu u valû nümeicu de 801, u stessu de due létere presedentemente mensciunàe.
Questu u sutulinea ancù che i apostuli l'axevan risevüu u dònu du Spiitu Sàntu, ch'u l'è Diu.
Giöxèppe Badaràcco
Giöxèppe Badaràcco, dîto "O Sórdo" (Zêna, 1588 - 1657) o l'é stæto 'n pitô zenéize, specializòu inti quàddri a sogètto religiôzo, atîvo tra Zêna, o rèsto da Ligùria e a Còrsega inte l'ànbito da corénte artìstica do coscì dîto baròcco zenéize.
Batistêu d'Arbenga
Internu
Inta lünetta au fundu se trövan dui agnélli ch'i se vixinan aa cruxe mentre sun a scö in sc'in pràu, rapresentante u Paradìsu.
080
O 080 o l'é 'n prefìsso telefònico italiàn ch'o corispónde a-o distréito de Bari, ch'o l'é inclûzo into conpartiménto co-o mæximo nómme.
Batistêu d'Arbenga
Internu
Sti li indican prubabilmente i Ebrei, populu da veggia aleànsa e i Cristiàn, populu da növa aleànsa ch'i se gîan versu a cruxe; st'ürtima a l'è strümentu de vitôia e de glòria. In sciu fruntun l'è pôi ripurtâ a dêdica e i nummi de serti sànti dinquâli e reliquie l'ean cun tütta prubabilitài cunservàe intu pavimentu.
080
Sto distréito chi o confìnn-a a levànte con quéllo de Brindisi (0831), a sùd con quéllo de Taranto (099) e de Matêa (0835), a ponénte con quéllo de Potensa (0971) e de Andria (0883).
Batistêu d'Arbenga
Internu
U sfundu du musaicu presenta in sê stelàu, cun stèlle a öttu punte, sircundàu da 'na curnixe de sciùe con öttu petali. U nümeu öttu u l'è ricurente, perché u rapresenta l'utàvu dì: a dumenega, quande Cristu u vinse a morte cu-a resurresiun.
Giöxèppe Badaràcco
Vìtta
O Badaràcco o l'é nasciûo, segóndo o Càrlo Giöxèppe Ràtto, a Zêna into 1588, ma l'é poscìbile che sta dæta chi a ségge stæta anticipâ. Fìggio de l'Andrîa, ménbro de 'na famìggia de lignêua da Repùbrica de Zêna, o l'à comensòu i sò stùddi into cànpo da letiatûa ma, conpîo dixéutt'ànni, o l'à decîzo de dedicâse a-a pitûa.
080
Comùn e àrie locâli
Into distréito de Bari se trêuvan e 15 àrie locâli de Acquaviva delle Fonti, Altamura, Bari, Bitetto, Bitonto, Casamassima, Fasano, Gioia del Colle, Martina Franca, Molfetta, Monopoli (ex setoî de Conversano e Monopoli), Putignano, Rutigliano (ex setoî de Mola di Bari e Rutigliano), Ruvo di Puglia e Triggiano.
Giöxèppe Badaràcco
Vìtta
Dòppo 'n cùrto perîodo dond'o l'à travagiòu pò-u Benàrdo Stròsso, o l'é diventòu 'n alêvo de l'Andrîa Ansâdo, da-o quæ o l'à inpréizo l'àrte da pitûa, comensàndo fîto a dipìnze di quàddri da lê. Voéndo amegioâ a pròppia técnica o s'é dónca trasferîo a Firénse, dedicàndose sorviatùtto a-o comèrcio de quàddri. A ògni mòddo, mâvegiòu da-e òpere de l'Andrîa do Sàrto, o l'à comensòu a studiâ in mòddo detagiòu e sò pitûe, realizàndone de còpie ascì ch'êan asæ apresæ da-i patrìççi da çitæ.
D'in gîo a-o 1625, ciù ò mêno a l'etæ de quarànt'ànni, o l'à decîzo de tornâ a Zêna, dónde o Badaràcco o s'é spozòu. O l'à dónca travagiòu in çitæ pe vàrri ànni ma, cómme za notòu da-o Rafè Sorvàn inta sò òpera do 1674 "Vite de' pittori, scultori, ed architetti genovesi [...]", inta pràtica o l'àiva realizòu de òpere sôlo pi-â nobiltæ, mancàndo coscì de quélle òpere "pùbliche" che pò-u Sorvàn sèrvan a dâ lùstro a-o nómme de 'n pitô. Inti ànni sucesîvi o l'à stæto ciù vòtte inta Rivêa, spécce a-o Borghétto, dónde gh'é conservòu quàttro sò téie, e in Còrsega ascì, con di "viâgi pe travàggio" ch'àn permìsso a-o pitô zenéize de fâse conósce e aprexâ inte quélli pòsti, tànto da êse tórna ciamòu inti ànni a vegnî pe di travàggi inte quélli pòsti. Pi-â Còrsega o l'à avûo vàrie comiscioìn da-e gêxe da sò pàrte setentrionâle, co-ina dozénn-a de òpere a lê atriboîe che són chi conservæ ancón a-a giornâ d'ancheu. Sti travàggi chi són stæti coscì inportànti da êse pigiæ cómme ezénpio da-i pitoî do pòsto, infloensàndo o stîle de l'época da región intrêga. Tornòu a Zêna da un di sò viâgi, o l'é stæto contagiòu da-a pèsta che into 1657 a l'àiva corpîo a Ligùria, moìndo in çitæ inte quéllo ànno.
080
Comùn e àrie locâli
O distréito o conprénde 45 comùn, 43 inta çitæ metropolitànn-a de Bari, 2 inta provìnsa de Brindisi e un inta provìnsa de Taranto e da provìnsa de Barletta-Andria-Trani:
Giöxèppe Badaràcco
Vìtta
O l'à avûo quàttro fìggi, con doî de sti chi che se són dedicæ a-a pitûa ascì. In particolâ o Zâne Rafè (1648-1726), co-o poæ ch'o l'é stæto o sò prìmmo méistro, o l'é diventòu 'n pitô avoxòu.
Crìtica
O Badaràcco o l'é stæto ascordòu squæxi do tùtto za pöco dòppo a sò mòrte pe-e raxoìn sórvia minsonæ e pò-u fæto che, scìnn-a no goæi ànni fa, êan a lê atriboîe con seguéssa apénn-a dötræ òpere. Pe de ciù, quàddri cómme o Sàn Pêo Màrtire in preghêa a Crémma e o Sàn Féipo Néigri a Ôtri remóntan a-i ùrtimìscimi ànni da vìtta do pitô, perîodo into quæ o l'àiva òrmâi abandonòu i stîli de l'Ansâdo e sorviatùtto de l'Andrîa do Sàrto, pe uniformâse a quélli di âtri pitoî zenéixi a lê contenporànni, da coscì dîta corénte "naturalìsta".
Gêxa de San Matê (U Burghettu)
miniatura|A faciâta da gêxa sciu Via Rumma|333x333px A gêxa de San Matê a l'è au Burghettu, intu centru storicu, lungu Via Rumma. A l'è a gêxa ciü antìga du pàise e a l'è ina parocchia da diocexi d'Arbenga, pârte du vicariàu de Löa.
Giöxèppe Badaràcco
Crìtica
A rivalutaçión e a riscovèrta do pitô zenéize a l'é partîa, squæxi pe câxo, inti ànni '90 da-o pàize do Borghétto, dónde són conservæ quàttro tra e sò òpere ciù inportànti. Defæti, aprêuvo a-o restàoro da pâa d'artâ da gêxa de Sàn Matê, l'é stæto poscìbile scrovî tórna o sò outô, co-i borghetìn ch'àn dónca "adotòu" o pitô. L'é coscì comensòu i restàori di âtri tréi quàddri, spécce de quéllo da Madònna co-o Banbìn particolarménte câo a-i paizén dæto ch'o contêgne 'na precîza rafiguraçión do Burgus Sancti Spiritus into XVII sécolo. Into 1993 l'é stæto inandiòu da-a paròcchia borghetìnn-a 'n convêgno a lê dedicòu e, co-a creaçión do "grùppo scoribandìstico Corpi de Diu", a-o prinçìpio do nêuvo milénio l'é stæto òrganizòu 'n pelegrinàggio-scoribànda in Còrsega, in sce tràcce do Badaràcco. Quésto o l'à sponciòu a-a realizaçión de nêuvi stùddi in Còrsega ascì, ch'àn permìsso d'individoâ dózze òpere do pitô in sce l'îzoa, con éutto de quéste téie che a-a giornâ d'ancheu són inscrîte into patrimònio colturâle françéize.
Gêxa de San Matê (U Burghettu)
Storia
sinistra|miniatura|U canpanìn da gêxa de San Matê vistu dau palassu Elena Pietracarpina, cartulina du 1966.A primma gêxa du Burghettu a risale au mumentu da fundasiùn du burgu da pârte du cumün d'Arbenga, inisiâ intu cursu du 1288, cu-a custrusiùn che a l'è stêta terminâ versu a fìn du tredicesimu seculu. L'antìga gêxa, daa strutüa ciü senplice de quella d'àua, a se truvava ciü o menu inta stessa pusisiùn, ma a l'êa girâ in moddu diferente. Infatti a l'axêva u fundu giràu versu levante, in moddu ch'a fuìse a primma pârte a êsse inluminâ au matìn, mentre a faciâta a l'êa girà a punente de moddu ch'a fuìse inluminâ dai ürtimi raggi du Sù, aa seja.
Giöxèppe Badaràcco
Òpere
O Badaràcco o l'à lasciòu 'n'inportànte produçión artìstica, spantegâ pe-i lêughi dond'o l'à travagiòu. Tra e sò òpere poêmo aregordâ:
Nòtte
<references group="n." responsive="" />
Gêxa de San Matê (U Burghettu)
Storia
Inti seculi sucescìvi a pupulasiùn du pàise andâva però crescendu, rendendu cuscì necesâia a custrusiùn de ina növa parocchia. I travaggi pe a realisasiùn da gêxa i sun incumensè ai 11 d'utubre du 1621, purtandu aa custrusiùn da strutüa a trè navâte d'àua, surette da culonne in prìa de Finâ. Inte navâte laterâli i ghe ne sun anche de capellette, alestìe a speise de famigge ciü inpurtanti du pàise. A gêxa a l'è stèta cunsacrâ cun sulenni e ricche celebrasiùi dau vescu de Arbenga Pier Francesco Costa ai 5 de utubre du 1643. In quell'ucaxiùn i sun stète benedette anche e due canpâne da parocchia, dedichè au Segnù e au titulâre da gêxa, San Matê. Au giurnu primma u l'è stètu invece inauguràu l'organo da gêxa e s'è incurunâ a statua da Nostra Scignùa da Guardia.
A ecesiùn da realisasiùn de in növu artâ, finìu du 1715, a strutüa a l'è restâ pe a ciü pârte a stessa fìn aa giurnâ d'ancö. Da quel mumentu, i ünici travaggi fèti aa gêxa i sun stète opere pe u sò restauru e a sò cunservasiùn. U primmu interventu de restauru u l'è stètu fètu du 1902; pe l'ucaxiùn i sun stète 'zunte anche növe decurasiùi in sa faciâta grasie ae dunasiùi du scignù Santiago Marxiano e in su prugettu de Giuvanni Richinotti. A 'stu interventu u l'è seguìu u restauru di danni causè dai bunbardamenti da Segunda Guèra Mundiâle, in particulâre cu-a realisasiùn de növe vetrè du 1950. I ürtimi restauri i sun stèti fèti du 1978 in se culonne in prìa de Finâ (liberè da l'intonacu che e cruvìva) e, tra u 1991 e u 1993, cu-a pulisìa di vâri afreschi e decurasiùi a l'internu da gêxa.
Esternu
A faciâta da gêxa, lârga e luminusa, a l'à risevüu u sò aspettu atuâle cu-in restauru du 1902, cun u quâle i sun stète 'zunte anche de növe decurasiùi. A faciâta a l'è spartìa in trè pârte, pigiandu a sudivixùn interna a trè navâte, da quattru finte culonne ornê de capitelli corinsi e surmuntè da in anpiu curnixùn. Ciü in âtu a se tröva ina segunda fila de finte culonne, ch'i se culega au tinpanu, de furma triangulâre e surmuntàu da ina cruxe, afiancâ ai lâti da due statue.
Aa decurasiùn da faciâta i fan pârte anche tre bassurilievi opera du scultù savunese Antonio Brilla, misci in simma ai tre purtâli da gêxa. Ne l'urdine, da sinistra versu destra, i rapresentan Sant'Anna, a Madonna da Guardia e San Giuxeppe. In se pareti laterâli, sensa particulâri decurasiùi, i gh'è arcüne apertüe ch'i permette l'inluminasiùn naturâle da gêxa. Lungu u lâtu sinistru da custrusiùn u gh'è in carugettu, tra i ciü strèiti du centru storicu. U darè da gêxa, afaciàu in sa ciasetta dedicâ a Don Burasteru, u l'è privu de particulâri decurasiùi, dètu che u gh'è sulu arcüne finestre e in ruzùn picìn. A picina canonica, missa darè da gêxa, a l'êa in prinsipiu döviâ cumme in oratoriu, sede da Cunfraternita de Cappe Gianche.
U tèitu da gêxa u l'è fètu cun de ciappe d'ardesia, pe a pârte in simma aa navâta centrâle. Pe cuntru e due navâte laterâli i an in tèitu ciü mudernu, fètu de tegule.
U canpanìn, da l'aspettu mudernu, u se tröva lungu u fiancu sinistru da gêxa, versu u fundu.
Internu
L'internu da gêxa de San Matê u l'è divisu in trè navâte, separè fra de lu da due file de culonne in prìa de Finâ e cuerte da in sufittu a furma de butte. In origine u pavimentu u l'êa fètu de ardesia; quellu atuâle, ciü mudernu, u l'è realisàu cun de lastre de mârmu giancu e neiu, misce a scacchiera.
L'artâ magiù u l'è situàu in fundu aa navâta centrâle in üna pusisiùn rialsâ, separâ dau restu da gêxa da due picine balaustre. Questu artâ u l'è in opera du 1715, realisàu cu-u famusu mârmu giâncu de Carâra e gh'à anche inserti fèti cun mârmu de âtri culuri. Darè l'artâ u se tröva in coru, realisàu interamente in legnu, dotàu de in sedile centrâle e sinque pe ogni lâtu. L'opera a l'è stèta realisâ a l'inisiu de l'Ötusentu daa butega Parassu de Löa. Inte due nicchie ai lâti de l'artâ magiù se trövan due belle statue in legnu: quella a sinistra a rafigùa Santa Maria Maddalena e a l'è opera du scultù zenese Paolo Olivari. Quella a destra a l'è opera da scöa du Maragliano e a rapresenta u titulâre da gêxa, San Matê. In fundu aa gêxa, inluminàu da due vetrè ch'i rapresentan San Giuanni Batista e San Giuxeppe cu-u Banbìn, se tröva in gran quaddru dedicàu au martiriu de San Matê, opera du 1644 du pitù zenese Giuxeppe Badaracco (ditu "U Surdu").
Ina porte inta parete a destra de l'artâ a cunsente d'entrâ intu picin lucâle adibìu a sacrestia. 'Sta stansia a l'è interamente rivestìa dae cuscì dite "furmelle zenesi", sculpìe in legnu de nuxe. Opera de in artista scunusciüu de l'inisiu du Settesentu, e furmelle chi cunservè i an disegni scìa a "ragnatela" che geometrici.
A l'estremitè opposta da navâta centrâle, in simma a l'ingressu prinsipâle da gêxa, u se tröva u sò organu. U primmu strumentu, opera de in autù scunusciüu, u l'è stètu instalàu du 1628, ma za du 1643 u l'è stètu sustituìu da in opera de Giovanni Ultrachino, de Pavìa. Circa trei secoli doppu, intu 1928, u l'è stètu muntàu in növu organu, opera da ditta Gandini de Varese. L'organu atuâle, u quartu inta storia da gêxa, u l'è stètu custruìu da Beniamino Giribaldi, artigian de Muntegrasie, frasiùn du cumün de Inperia. 'Stu strumentu u l'è stètu inauguràu ai 24 frevà du 1996 cun a benedisiùn du vescu Mons. Mario Oliveti. A faciâta de l'organu a l'è furmâ da 33 canne de stagnu, misce insemme in trei gruppi. U numeru tutâle de canne u l'è de 1.116, de quâli 41 i sun de legnu e e âtre de metallu. U strumentu u l'è cumandàu da due tastiere, cun 54 tasti in tüttu, e u l'à 25 registri.
490 a.C.
thumb|350px|center|Sarcòfago co a [[Batàggia de Maratonn-a do 12 seténbre 490 a.C., (Museo de Santa Giùlia -Bréscia)]]
Gêxa de San Matê (U Burghettu)
Internu
Tra e decurasiùi u se pö ancùa ricurdâ i afreschi in s'ou sufittu, restauràu tra u 1991 e u 1993, e ina serie de 14 quadretti ch'i rappresentan e stasiùi da Via Crucis.
1340
thumb|250px|center|Méistro de l'arca de Mastino II, [[Cangrande I da Scala (9 marso 1291-22 lûggio 1329), 1340 (Museo de Castelvecchio Veronn-a)]]
Gêxa de San Matê (U Burghettu)
Capellette
Intu spesù de miage de navâte laterâli i sun stète custruìe arcüne capellette, realisè e decurè dae famigge ciü inpurtanti du pàise. A famiggia ch'a faxeva a dunasiùn a uteneva cusci in cangiu u dirittu de decidde u titulâre da capella.
Bolma d'l Messere
A Bolma d’l Messere (a ven ascì ciamô Gṛōtta dî Saṛas̅c̅î, Balma del Messere o Grotta dei Saraceni in italiàn, Barma du Messê o Gròtta di Sarecén in albenganese) ṛê ina gṛōtta ch’a s’ tṛöva ‘ntl cumün d’Ulmèa, suvo a fṛâziun ‘d Contaroina.
Štṛütüṛa
Dṛentu ṛê paṛecchiu gṛōssa, ṛô in’ area d’ cilca dus̅c̅èntu metṛi quoddṛi, ṛê s’rô ‘n sû d’noi cun in miragniun ch’ l’ha dû f’nèštṛe.
Tüttu a u rundu, dṛentu, u j’ è in šcaṛin ch’ u s’lviva a pugioa ‘n r’pian ‘n lagniu, p’l isuloa da tèra, ma a u dì d’ ʒö, lō’ u n’ j’è ciü’.
A môta p’l tignia ‘nsèmmè èl pṛê ṛê buna ‘ncù au è a dimuštṛa chè èl miṛagniun u n’è štà foccịu a ṛa bṛaica, ma l’è štà štüdià è foccịu cun ‘n’ zèltu m-štea.
U dṛèntu l’è vöjiu i n’ s’ vago š-covi ō rešti d’ pan-štṛoi, lō’ u fa p-nsoa chè lō’ ch’ l’eṛa dṛèntu u fusse tüttu d’lagniu.
U s’ pō p’nsoa a dû scisctemaziui a s’cunda chè a gṛōtta a sègghè štô duvṛô cumme puštaziun militoa ō bose civile.
• A pṛimma, militoa, a p’lvaghe ina cionca d’ lagniu, ch’a p’lm’tèva ai suldoi d’ duvṛoa èl feṛitojie ch’ i sun ciü’ ote. A polte sutta a pèva esso a tèra, s’lvia da gṛōsse tende.
• A s-cunda, civile, a pèva esso cumpōšta da in pian ‘n lagniu ch’ u p’lm’tèva l’üsu dî dui pioi: ün ‘nsâ tèra, ün ‘nsû tavuṛozzu d’ lagniu. S’ a s’ fusse duvṛô ‘m’ puštaziun militoa venta p’nsoa ascì a d’ j’ üšši ch’ i sraiso èl dû auvèltüṛe ch’ i s’ tṛövo ‘nsî fionchi, dapè ara rōcca; cōsa ch’ a n’ sṛèva štô sé a gṛōtta a fusse štô duvṛô cumme puštaziun civile, ‘nt štu cosu j’ auvèltüṛe i sṛèvo r-štoi auvèlte.
Štōṛia
A gṛōtta ṛê liô a l’arivu ‘ntâ valô dî saṛas̅c̅î, ch’ j’ eṛo arivoi ‘ntâ vol Tonno da ṛa cōlla d’ Nova vignjèndu d’ntî Figui lun’ ch’ j’ avèvo focciu pau a quai d’ Inejia e lun’ch’ j’ avèvo campà ʒü’ ‘ntû 935 d.C., Caštelvejiu, oci i dis̅c̅ịo ch’ fusso arivoi da ṛa vol Rōjia pasèndu p’l la cōlla dî Scignuṛi.
‘Ntâ valô i s’ eṛo f’lmoi p’l m-š-quontu tempu ascì p’lché l’eṛa ‘n bun pōštu d’ paltenza p’l l’ razî ‘n Piêmunte. ‘Ntù štu mōddu j’ avèvo lascià dî sagni ‘nsu teritōṛi: divèlsci pōšti fultificoi, lunde chè tṛûvomma ascì a gṛōtta ‘n quištiun.
Ultṛe a ṛa bolma è aruldomma ascì a tûre di Saṛas̅c̅î d’ Bolchi, otru pōštu d’ rilievu štōṛicu. Tütte št’ cuštṛuziui è oto, chè ʒö i n’ s’ vago ciü’, j’eṛo štoi foccie ‘n zōne ote, p’l pèa vago da ṛa lunzi s’l’arivova calcün.
Legende
U s’ cuntia ché u nōmme d’ ʒööu sègghè rifeṛì al malchèse Aleramo, ché s’cundu a legenda u s’ ṛa asuštà pṛōppi ch’zì, quon’ ch’ l’eṛa š-capà cun Adelasia sō fia d’ l’ ‘mpeṛatua Utun.
P’l vivo, Aleramo u v’ndèva calbun ch’ u pultova dai bōšchi vèlsu Albenga. Pṛōppi ‘n vol Tonno, s-cundu el divèlse velsciui, l’avèva ajià l' ‘mpeṛatua ō salvaèndu lê ō ün dî söi névi. P’l zō’ a Aleramo u i ven docciu u titulu ‘d Malchèse d’l Munfrà.
In otṛu p’lsunoggiu ch’ l’avèva vis̅c̅ità a Bolma dî saṛas̅c̅î l’eṛa štà Lord George Byron, chè l’avèva š-cṛiccịu ‘n s’ ina pṛea dî vèlsci puetici, pöi šparî.
I šcovi
Tṛa èl 1979 è èl 1982 i sun štoi focci dî š-covi dṛentu a cavelna ch’ j’ han pultà aṛa lüḷs̅c̅e dî repelti uriginoa dû neulitico. Ciü’ dapè a au i sun štoi focci oci šcovi da l' ünivelscità ‘d Genuva.
Viöö
U s’ pō’ arivoa a pê aṛa gṛōtta paltèndu da ṛa fṛâziun di Contaroina. U s’ pia a pṛûvincịoa ‘n direziun Pṛoa - Cṛavaina dōppu zentu è zinquonta metṛi, al pṛimmu biviu doppu èl punte ‘ns Tonno, aṛa lèlca, u s’ coṛa ‘nsâ ciclabile Ulmèa-Punte d’ Nova, a su puntu u s’ tulna ‘ndré vèlsu Ulmèa è a cilca dus̅c̅èntu metṛi u s’ tṛöva èl viöa ‘n salita ch’ u polta aṛa Bolma.
Èl viöa l’è musc’quontu dṛiccịu, alau venta foa atènziun al biviu ch’ u ven dōppu; venta pioa aṛa lèlca, lascèndu pèldo quâ- ‘nsâ dṛiccịa ch’ u pōlta velsu u Rian dî P’ndoji è u sō’ bôzu.
Tulnèndu ‘ndré u s’ pō pioa a via d’l chèru al pṛimmu biviu ch’ a pōlta vèlsu i Licatti, pasèndu d’ fioncu a l'Orridu d’l Pṛoa. Da chizì u s’ pō ‘ndoa vèlsu i Bovi, ‘ndèndu apṛèssu a u Rian dî Bušši, velsu Compucumün è a Buscèa, p’l pöö caṛoa ‘nt’Ulmèa.
Acquaviva delle Fonti
Acquaviva delle Fonti o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Economia
thumb|200px|center|A çiòula róssa d'Acquaviva delle Fonti
Alice Bel Colle
Àlice Bel Colle o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Architetûe religiôze
thumb|280px|Àlice Bel Colle, Gêxa de Sàn Gioàn Batìsta|centro
Volpedo
Volpedo (in dialetto locâle Vulped) o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Giögrafîa
thumb|800px|center|Panoràmma de Volpedo
Pòsti de interèsse
A Volpedo gh'é a câza donde l'é nasciûo o pitô Giuseppe Pellizza, aotô do dipinto O Quarto Stâto.
Architetûe religiôze
thumb|200px|"Antonius", I Santi Cosma e Damiàn, 1462 ca., Piêve de San Pêo, Volpedo|centro
Binetto
Binetto o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
486 a.C.
thumb|200px|center|[[Dario I de Persia (550 a.C.-486 a.C.), inscriçión, da-o mónte Behistun, part. (Provinsa de Kermanshah - Iran)]]
Santuariu de Sant'Antoniu de Padova (U Burghettu)
miniatura|300x300px|Vista du santuariu da ciassa Gramsci
U santuariu de Sant'Antoniu de Padova u l'è ina muderna gêxa du Burghettu, situâ in ciassa Sant'Antoniu. Custruìa inti anni setanta, a l'è ina parocchia da diocexi d'Arbenga, pârte du vicariàu de Löa.
Storia
U grande sviluppu edilisiu du Burghettu, comensàu inti anni '60, u l'à purtàu u pàise a svilupâse anche a levante du turrente Varatella, cun a custrusiùn de növi palassi dunde primma u se trövava sulu terèn. Insèmme aa custrusiùn de növi edifici u gh'è stètu anche in forte incrementu da pupulasiùn, mutivu pe-u quâle a l'è nasciüa a necesitè de ina gêxa pe ospitâ tütti i növi fedeli.
Cuscì, u 12 setenbre du 1970, a giurnâ da festa du Santiscimu Numme de Maria, a l'è incomensâ a custrusiùn da növa gêxa; osciüa dau parecu da gêxa madre de San Matê, u reverendiscimu Don Luigi Cha. A custrusiùn da gêxa a l'è duâ pe diversi anni ma, a ogni moddu, cu-i travaggi ancùa in cursu u s'è incomensàu a dì messa inti lucâli za cunpleti. Cuscì, u primmu d'agustu du 1979, u vescu d'Arbenga Alessandro Piazza u l'à nominàu u primmu parecu da gêxa de Sant'Antoniu. A növa gêxa a l'è stèta cunsacrâ da quellu vescu ai 25 de frevâ du 1984, insemme aa custitusiùn a parocchia indipendente, separandu pârte du teritoriu da parocchia madre de San Matê.
A forte devusiùn di paruchiâni a Sant'Antoniu de Padova a l'à spunciàu u parecu de l'epuca, Mons. Mario Sirio, a dumandâ l'elevasiùn da propia gêxa a santuariu. U növu titulu u l'è stètu cuncessu da-u vescu d'Arbenga, Monsignor Mario Olivieri, cun in sò decretu du 13 de zügnu du 1995. U 6 mazzu du 1996 u l'è stètu firmàu l'attu de gemellaggiu cun a Baxilica de Sant'Antoniu in Padova.
Descrisiun
Atraversu ina porte lüngu a parete destra de l'artâ u se pö intrâ inta sacrestia e, proseguendu ultre, inta canonica. Invece, pe intrâ inta gêxa, u gh'è in purtâle prinsipâle missu inta parete opposta a l'artâ e âtri due purtâli laterâli, ciü picin. Missu ciù o menu aa meitè tra u purtâle centrâle e quellu sinistru, u se tröva u picin canpanin, alineàu in sa faciâta prinsipâle.
487 a.C.
thumb|250px|center|Ostrakon a Megacle, sotòposto a-o  vôto into 487 a.C. (Museo de l'antîga Agorà de Atene)
Alberobello
Alberobello o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Architetûe civîle
thumb|230px|center|Trulli a Alberobello
Zazun
O zazun (pl. zazun ò zazuin - da-o latin ieiūnus) o l'è 'n periodo d'astenscion totâ ò parçiâ da-i alimenti – segge voentaia segge in osservança de 'na prescriçion mega ò de 'n precetto ecclexiastego – diante-o quæ l’organismo o consumma i materiæ nutritivi amugiæ in precedença.
Meixiña
Comme conseguença do zazun se manifesta una perdia de peizo do corpo: a diminuçion de peizo a no l'è liniâ ma a ralenta co-o tempo. A perdia de proteiñe e de sostançe minerale, con quella de l'ægoa a queste associâ, a l'è o prinçipâ fatô responsabbile da perdia de peizo iniçiâ; sucescivamente una parte sempre maggiô da perdia de peizo a l'è imputabbile a-o consummo do grasso corpóio. A rescistença a-o zazun a cangia segondo i organismi, ma o l'è squæxi pægio pe tutti o limmite estremo da perdia globâ de peizo (circa o 40%) ch'a caoza a morte pe inaniçion. A rescistença a-o zazun relativo, con adegoao consummo d'ægoa, inte persoñe adulte e sañe a pœu protrâse pe squæxi doi meixi. O consummo di depoxiti organnichi de riserva e di despægi tesciui durante o zazun o no corpisce mæximamente i varri tesciui: o l'è mascimo pe-o tesciuo adipozo – ch'o l'è un veo depoxito de riserva –, conscidieive pe-o figæto e o sangue, assæ modesto pe-i muscoli, squæxi nullo pe-o scistema nervozo.
Religioin
Into zazun pe scopi religioxi gh'è da distingoe o zazun privao, remisso a-a voentæ di scingoli, da-o zazun pubbrico, vosciuo da l'intrega comunitæ. Questo o pœu êse naturâ, conscistente inte l'astinença assolua da-o mangiâ e da-o beive, ò convençionâ, co-o permisso de dœuviâ in çerta mezua çerti çibbi e bevande. Quant'a-o scopo ascì, e quindi a-o so senso e valô, o zazun o varria grandemente. Inançitutto o pœu êse l'esprescion naturâ do doo, e quindi êse dœuviao comme çeimonnia de desmuo. Sott'atro aspetto, o zazun o l'è taloa dœuviao comme atto de purificaçion preparatoia pi ogni opiaçion ch'a mette in comunicaçion l'ommo con Dê, e specce pi-a manducaçion do çibbo sacramentâ: coscì inta festa de Tesmoforie à Atene, inti misteii d'Eleuxi, d'Attis e d'Ixide, inta prattica da magia, inte l'Upavazatha di Bramen, ecc. Senso anallogo g'ha o zazun ch'o precede presso i crestien o bateximo, l'œücaristia e l'orde sacro. De ciu o zazun o l'ha acattao o senso de 'n atto de penitença, ordenaiamente acompagnao da-a preghea, pi ótegnî o perdon de peccæ: coscì presso i Ebrei a grande festa de l'espiaçion, o giorno 10 do meize settimo, a conscisteiva prinçipalmente into zazun (Levitico, XVI, 29) e quindi a l'ea ascì dîta ἡ νηστεία "o zazun" (Atti, XXVII, 9). Ciu tardi o zazun o l'è stæto prinçipalmente consciderao mezo de mortificaçion de pascioin, specce da goa; ma coscì ascì o l'ha conservao o so valô religiozo comme gradio a Dê e meitóio, onde a-o tempo de Cristo o zazun o l'ea ritegnuo uña de træ œuvie meitoie da pietæ giudaica, e da-i mussurmoen o l'è posto fra i çinque dovei religioxi essençiæ.
O Gexo o s'è servio do zazun de 40 giorni (Matê, IV, 2; Lucco, IV, 2), comme preparaçion a-a so predicaçion; o l'ha riconosciuo espressamente o zazun quâ mezo pi ótegnî a força do spiito necessaia pe cacciâ i demonni ciu possenti (Mattê XVII, 21), e quant'a l'uzo do zazun commi œuvia meitoia, lonxi da-o riprovâlo, o l'inteize portâ 'na coreçion a-e perverscioin farizæghe. Stà o fæto però che diante a predicaçion ni o Gexo ni i so discippoi zazunon de propoxito; pe-o momento e necescitæ e o fruto da so predicaçion conseggiavan atro (Marco II, 13-27 e parallelli III, 20; ghe, 31).
A Gexa invece a seguì, de bon'ôa, l'uzo di Giudei che soleivan zazunâ doe votte a-a settemaña (o lunesdì e a zœuggia), ma in giorni despægi da liatri, saiv'à dî o mâcordì e o venardì (Didaché, VIII, 1), escluzo donque sempre o sabbo. I giorni de zazun se divan dies stationis ò vigiliae, pe l'analogia co-a guardia che fava i militari, necessaiamente zazunando, inti posti avançæ. A streita astinença a se rompiva a-a seja co-a çelebraçion de l'œücaristia, ma into sec. III començò in Ocidente l'uzo de rompî o zazun à nona (ciu tardi sciñ à sesta, saiv'à dî à mezogiorno, co-ina çeña piciña a-a seja), estendendolo in compenso a-o sabbo doppo.
Scin à l'etæ subapostollica remonta l'instituçion pubbrica do zazun pasquâ, pe 'na ciu streita interpretaçion da paola do Gexo relativa a-o zazun durante l'assença do spozao (Marco, II, 20). De Gexe l'inteizan into senso che se dovesse zazunâ into sabbo santo, o giorno tra-a morte e a ressureçion, di atre gh'azonsan ascì o venardì, giorno da morte, e di atre, a-a meitæ do sec. III, ghe compreizan tutta a settemaña santa. Dapœu à l'idea da pascion se g'azonse quella do zazun praticao da-o Gexo into dezerto pe 40 giorni, e coscì ne vègne a quaixima, ò zazun de quaranta giorni, compreizo a setemaña santa. Otr'a-a quaixima, i Greghi g'han atri trei tempi de zazun: un, squæxi atrettanto longo, primma do Dênâ, dito de San Feipo, perché o comença da-o giorno da festa de questo apostolo, da liatri o 14 novembre; un atro dito di Apostoli, da-o lunesdì doppo Pentecoste scin a-a festa di santi Pê e Paolo, o 29 zugno; e l'urtimo, dito de Maja, da-o 1 a-o 15 d'agosto, festa de l'Assonçion (κοίμησις) da Vergine, ma in origgine de 'na sola settemaña. In Ocidente, S. Aostin o conosce un breve zazun doppo Pentecoste e un atro primma de Dênâ; ma into sec. V a Romma S. Lion Magno (440-61) o no ne fa arcuña mençun. A Romma invece, segondo o Liber pontificalis, scin da-o tempo de S. Callisto (217-222), fu introduto l'uzo - aparentemente aprœuv'a-i testi sacri do Zacaja, VIII, 19, e Salmo IV, 8, ma in realtæ probabilmente aprœuv'à l'esempio di gentili - de 'n zazun, o mâcordì, venardì e sabbo, inti meixi di arecugeite do gran, do vin e de l'œuio, saiv'a dî zugno, settembre e dexembre. De chì vègne pe tutto l'Ocidente l'uzo do zazun di quattro tempi ò tempora (in todesco Quatember).
Altamura
Altamura o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Geògrafia
thumb|250px|center|Pulo de Altamura
1352
thumb|250px|center|[[Tomàsso da Modena, Benéito XI (1240-7 lûggio 1304), 1352, afrésco (Seminàrio de San Nicolò - Treviso)]]
A me mari
A me mari (en zeneize A mæ moæ, en francésu À ma mère, en arbenganeize A me màe, en corsu A mo mamma) a l'é üna canzun en dialetu bunifazzin di u gruppu "I Gargarozzi". Ü testu l'é di Cyprien Di Meglio, a müsgica di Alain Di Meglio, e l'arrangiméntu l'é di Jacques Luciani.
Testu e descriziùn
"A me mari A pena iru natu ti iri üna furtüna Pè fà mi dormi o mà ti balanzavi a cüna Üna bela canzun, üna carezza in frunti Incù i te beli man cadi e sempri prunti. (Cyprien di Meglio)"
A canzun a l'ira stata mitìa en l'àlbum du 1999 "Bunifazziu in cantu", en culaburaziun cun l'asuciziun lucale "Di Ghi di Scé", ascì dispunibile en traduziun francésu. U tistu u l'é dedicàtu a üna mari bunifazzina da ün di sò figi, stripàiu da cà en témpi di a guèra, vìsta cumme "l'infernu" pé a luntananza, en cuntrapuziziun cun a bravezza e i rigordi di a mà, quandu a guèra nun gh'ira ancù.
Bitetto
Bitetto o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Architetûe civîle
thumb|170px|center|Palasso civîle a Bitetto
Naruhito
Naruhito (Tòkyo, 23 frevâ 1960) o l'é o 126° inpeatô do Giapón da-o 1 de mazzo do 2019.
Stâti do móndo
miniatura|400x400px|Màppa politìca do móndo, agiornâ a-o 2015 Quésta pàgina a contêgne tùtti i stâti do móndo, ö sæ i 193 Pàixi ménbri e i 2 ménbri òservatoî de Naçioìn Unîe, che àn i requixîti pe êse conscideræ di stâti sovrén e che són riconosciûi a livéllo internaçionâle. Inte quàttro tabélle sucesîve són pe cóntra riportæ âtre 24 entitæ, tra e quæ 9 són conscideræ di Stâti no riconosciûi, dæto che a sò sovranitæ a l'é contestâ e che no són ménbri de l'ONU (in particolâ 6 de quésti són stæti riconosciûi da a-o mêno 'n Stâto ménbro de l'ONU e 3 són sénsa nisciùn riconosciménto), 4 són Stâti asociæ a âtri Stâti sovrén e 11 pàixi costitoénti, di quæ 7 outònomi e 4 no.
A lâto gh'é ascì 'na seçión de nòtte pe fornî âtre informaçioìn in sciâ sovranitæ de 'n pàize, indicàndo e rivendicaçioìn teritoriâli, i teritöi dipendénti con vàrri gràddi de outonomîa (di quæ 16 fan pàrte da lìsta de Naçioìn Unîe di teritöi no outònomi) e i teritöi outònomi integræ inti Stâti sovrén.
Bitonto
Bitonto o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Stâti do móndo
A-a fìn, gh'é de seçioìn dedicæ a-e rivendicaçioìn teritoriâli into continénte Antàrtico, a-o Sovràn Militâre Òrdine de Mâta, a-e Micronaçioìn e a-e ùrtime Terra Nullius.
Antàrtico
O tratâto fondamentâle in sciô continénte antàrtico, ö sæ o Tratâto Antàrtico, o remanda, fìn quànde quésto o restiâ in vigô, e rivendicaçioìn de sovranitæ avansæ da vàrie naçioìn. Quéste no són dónca generalménte riconosciûe, scibén che gh'é di riconosciménti recìprochi tra çèrtidùn pàixi richiedénti. Pe de ciù a región ciamâ Tæra de Marie Byrd a no l'é rivendicâ da nisciùn pàize.
Bitonto
Stöia
thumb|150px|center|Butuntum, 275 a.C.-225 a.C.
Stâti do móndo
Òrdine de Mâta
Pe de ciù gh'é ascì l'Òrdine de Mâta, o quæ o l'é stæto diciaròu cómme 'n énte sovràn no statâle, ch'o l'à de relaçioìn diplomàtiche con 110 stâti e ch'o l'é 'n ménbro òservatô de l'ONU scibén che no l'à 'n pròpio teritöio ma sôlo de àree èstra-teritoriâli inta çitæ de Rómma.
Inte l'ànbito do dirìtto internaçionâle, a creaçión de relaçioìn diplomàtiche de 'n Pàize con l'Òrdine de Mâta a l'inplica sôlo o riconosciménto do sò status, sénsa inplicâ in nisciùn mòddo l'acetaçión into pròpio teritöio de nòrme giurìdiche de l'Òrdine.
Micronaçioìn
miniatura|250x250px|O Prinçipâto de [[Sealand]] 'Na micronaçión a l'é 'n'entitæ creâ cómme 'n pàize modéllo ch'a preténde d'êse 'n stâto indipendénte ma ch'a mànca do riconosciménto di âtri stâti e de òrganizaçioìn internaçionâli, òcupàndo 'n teritöio asæ picìn o inmaginâio. Pe de ciù àn de sòlito 'na popolaçión ridûta e nisciùn di atribûti de 'n Pàize sovràn, cómme o monopòlio da fòrsa, da sovranitæ ò do contròllo do teritöio ò da sò popolaçión. Méntre çèrtidùnn-e micronaçioìn rivendican efetivaménte 'n teritöio, a ciù pàrte de quéste a l'exìste in teorîa in sce 'n terén, 'n spàçio sociâle cómme 'n club ò 'n domìnio d’Internétte. O stùdio académico de micronaçioìn e di govèrni alternatîvi o l'é dîto micropatologîa.
A ògni mòddo no confónde o tèrmine con stâto a riconosciménto limitòu ò micro-stâto.
Terrae nullius
A-a giornâ d'ancheu són restæ sôlo doî teritöi che són conscideræ 'na terra nullius, ö sæ:
Bitonto
Architetûe civîle
thumb|200px|center|Bitonto, a Pòrta Baresinn-a
Bitritto
Bitritto o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Llanito
O Llanito o Yanito o l'é in dialétto créolo parlòu a Gibiltæra (Regno Unîo) con inportànti infloense do dialetto spagnòllo andaluzo e da l'ingleize, g'ha ascì de inflescioìn da-o portoghéize, l'italian, o ligure, l'ebraico e o martéize. A l'éa a tersa léngoa parlâ a Gibiltæra, dòppo l'ingléize (a lengoa ufiçiâ) e o spagnòllo. A végne parlâ da squæxi 20.000-25.000 personn-e.
I gibilterìn se ciamman l'un con l'âtro Llanitos (Llanitas a-o feminìn). O termine d'uzo comun los Llanis l'é adeuviòu ascì a La Línea de la Concepción, Algeciras e inte çitæ vixinn-e.
Ezempi
Llanito: Hombre, I'm telling you que no puedes...
Spagnòllo: Hombre, te digo que no puedes...
Ingleize: Man, I'm telling you (that) you can't...
Llanito: Hay call para ti.
Spagnòllo: Tienes una llamada.
Ingleize: There's a call for you.
Llanito: Sí, pero at the end of the day...
Spagnòllo: Sí, pero a fin de cuentas...
Ingleize: Yes, but at the end of the day...
Llanito: Te llamo p'atras anyway
Spagnòllo: Te devuelvo la llamada de todas maneras
Ingleize: I'll call you back anyway
Almella
L'Almélla (o Armélla, š-cṛiccịu ascì Armela, Armella in italian) l'è 'n rian ulmiošcu ch'u nošše a paltia dau Loviu d'l Pizzu, ch' l'è sutt' 'l Pizzu d'Ulmèa a 2073 m di autezza.
Carat'rištiche
L'Armélla l'è ün dî cịü' 'mpultonti rioi ch'i s' compo da ṛa lèlca 'nt' Tonno d' tüttu a cumüna d' Ulmèa. Lungu èl caṛoa a voa, l'Almélla a cöjie l'euva d' oci rioi: u rian dâ Cōšta Volcaiṛa da ṛa dṛiccia, è da ṛa lèlca quâ dâ Cōlla dî Telmo.
U rian, ch' u dà ascì u nōmme a üna d'l fṛâziui d' Ulmèa, a Voldalmélla (1021 m), u fulma ina štṛència valodda a V, fin a arrivoa 'nt' 'l paise, pasèndu sutta al Punte dî Cōlni. L' otṛu punte, quâ dâ štatoa 28 l'eṛa štà r'nfulzà è 'ngṛandì 'nt' 'l 1954 (millenöv'zentuèzinquontequottṛu).
Èl bioa
A paltia daṛa fin 'd l' Öccịuzentu l'è štà foccịu 'n šcištema 'd ciuse, 'd bojie è d' canoa sut-tèra,ch' i pōlto l'euva d' l' Almélla fin sutt' u Rizöa. Ch'zì èl bojie i veno s'roi è l'euva a munta scịü' è a sciulte pṛōppi 'n zimma al Bulgu. D' lì, l'euva, ndendu 'n l' avoa a sèlve p'l lavoa èl Bulgu è j' oci tṛevi, è p'l gavoa a nève d' 'nvèlnu.
Š-cioggni, quon' ch' u j' eṛa 'ncù tonte gente 'nt î tṛevi è p'l ʒü' 'l Bulgu, j' ōmmo i fas̅c̅èvo a calô 'ntâ nève 'n mèʒʒu al Bulgu è a i tṛevi, è j'  ōmmo d'l Cumün j' auvṛivo èl bojie è i das̅c̅èvo l'euva ch'a sâ pultova via. Au tüttu u tṛavojiu u ven focciu da j' ōmmo d'l Cumün.
Pašca
Ina polte d'l culsu dû rian u fa polte dâ  zōna B dâ riselva d' pašca cumünoa. A zōna u s' tṛöva suvo èl cuntenimentu, p'l 500 m i s' tṛövo èl  tṛüte "fario", qualla "marmorata", a botta  (scazzone) e l'alborella. U limite d'l catüṛe a u dì l' è di 6 beštie, ma nön cịü' d' 2 tṛüte malmuṛoi.
1360
thumb|250px|center|Capitula Pragensis, o Grànde Scigìllo do Capìtolo, l'inpêro de [[Carlo IV, 1360]]
Capurso
Capurso o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Gazözza
A Gazözza (scrìtu ascì Gaṡeuṡṡa, in zenese semplicemente ascì gazeu, in finarìn ga s ö s a, in imperiése ciamà gaśöśa , gasōēsa in urmeàscu, gazö in nuvese, gazˆoˆzˆzˆa intu dialettu de Andöa) a l'è ina bevanda sensa àlcol cumposta da àiva gazà e sücca(r)u c'a se pö ascì arumatizà cun u limùn o cu'i mandarìn, a segunda da tradisiùn lucàle.
Stòia
Inisialmente cumercializà cun a tìpica butìa cu'a balétta (de sòlitu ina bìa de veddru ), a primma bevanda c'a se seméia a l'udierna gazözza industrià eurupéa a saiéva uiginàia du 1872, grassie a l'invensiùn del'inzegnê inglése Hiram Codd, inventù de stu mecanìsmu pé mategnì gazàe e bevande.
Grassie a stu particulà scistemma chi cumensa ina rapida difuxiùn da gazözza a partì dai primmi ànni du Növesentu, peò in ritruvamentu ciü resenteu n'ha mustràu l'existénsa de in beviàggiu du tüttu scìmile rizalènte au 1840, ritruvau apuntu intu 2017 int'in antìga imbarcasiùn naufragà in Sri Lanka, prudotta zà cun metudi industriàli.
In Euròpa cumunque a bevanda a tröva furtüna e a se difunde prinsipalemente intu segundu dòppu guèra, cun a custrusiùn de primme fabriche specializàe survatüttu in Svìssea e ascì in Italia, fra e primme inprése a nàsce se pònan ricurdà a Fabbrica di Gazose e Seltz, avèrta a Mendrîxu (Mendrisio) intu Cantùn Ticin zà atìva peò a partì intu 1883 intu setù cumerciàle da ventita de l'àiva gazà e a prudusiùn artigianàle da famìa Scaffidi, atestà in Sicilia inti prìmmi anni 30.
In Ligüia e Piemunte e primme gazözze cumercializàe sun quella prudòtta cun l'Àiva de Caissàn, a partì dau 1961, quella di frài Sciandra de Garesce, difüza intu bàssu Piemunte e ascì inta zòna du punente, prinsipalmente inti ànni 70, assemme aa Gazözza de Lurìsia, cumercializà a partì dai ànni 50 e ancùa aù fabricà cun sulu i limùi de Amalfi (Campannia).
A livellu mundiale a l'è ascì famùza a Sprite, nasciüa inissialmente in Germannia sutta aa màrca Fanta, pòi passà sutta au grùppu Coca Cola di statti Statti Ünii d'Amé(r)ica.
Varietài
E varietài da gazözza e sun bén bén svilupàe, difatti e ciü famùze sun arumatizàe cun u limun, ma tradisiunalmente a bibita a se pö acumpagnà cun i güsti de aància, lampùn, früti de bòscu, muscàu e nu sulu, a segunda da zòna. Cunsumà ascì cun a bìra a pìa u numme inte stu càxu de Panaché.