cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Maurizio Canavese
San Maurizio Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Polaveno
Polaveno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Cravaüna
Cravaüna (Cṛavaina in urmeàscu, in piemuntese Cravaun-a, in italiàn Caprauna) l'è in cumüne du bassu Piemunte, inta Pruvinsa de Cuni, cun 94 abitanti (dàtti agiurnài au 2020).
Pisogne
Pisogne o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Palazzolo sull'Oglio
Palazzolo sull'Oglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Casperia
Casperia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Sant'Ambrogio di Torino
Sant'Ambrogio di Torino o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Palazzolo sull'Oglio
Pòsti de interèsse
thumb|280px|Palazzolo sull'Oglio|centro
Cravaüna
Geugrafìa
Se tröva in Piemunte inta pruvinsa de Cuni e u fà parte da Valà du s-ciümme Pennavaire. L'è cun Àutu l'ünicu cumün piemuntese cumpletamènte intu versànte ligüre. Cunfìna cun: Àutu, Aquila d'Aròscia (IM), Armu (IM), Burghettu d'Aroscia (IM), Urméa, A Cêve (IM).
Cittareale
Cittareale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Cravaüna
Stòia
U teritòiu de Cravaüna u vegne mensciunàu pé a primma 'otta inte l'IX seculu quande Bunifàssiu du Vastu và a inglubà int'in unicu feudu queste zone, assemme au paìse de Àutu, anetendule au Marchesàu de Savuna, anche se inta valà du Pennavaire sun diferenti e "arme" (grotte e ripài sutta in spuntun de ròccia), prubabilmente zà frequentae dau Paleuliticu, cun ascì di insediamenti pre rumàni, de uìggine Ligüre.
Sant'Antonino di Susa
Sant'Antonino di Susa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Marcellina (Italia)
Marcellina o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Collevecchio
Collevecchio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Castel di Tora
Castel di Tora o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Mandela (Italia)
Mandela o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Cittaducale
Cittaducale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Pralboino
Pralboino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Zelo Buon Persico
Zelo Buon Persico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lodi.
Ponte di Legno
Ponte di Legno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Castel Sant'Angelo (comûne)
Castel Sant'Angelo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Castelnuovo di Farfa
Castelnuovo di Farfa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Marano Equo
Marano Equo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Provaglio Val Sabbia
Provaglio Val Sabbia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Marino (Italia)
Marino o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Cravaüna
Stòia
Particulare fra l'àtru l'uìgine du nomme, prubabilmente deivànte dau latìn "Clavis Una", ch'u vö dì "êsse fedeli a ün sulu", anche se segundu e legende lucali puéva êsse ligàu a "Capranica", antigu nòmme duveàu da di studiùsi pé indicà u postu. Cun a mòrte di marchexi da famìa Clavesana quéste lucalitài e vegnen misse sùtta au duminiu di del Carretto, zà prupietàri du Marchesàu de Süccaellu, chi i vàn a cuncedde u paìse de Cravaüna aa famìa di Cepollini de Arbenga.
Zelo Buon Persico
Architetûe religiôze
thumb|240px|Zelo Buon Persico (Muzzano), Gêxa di Santi Còsma e Damiàn|centro
Mentana (Italia)
Mentana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Manziana
Manziana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Cravaüna
Stòia
A dìla tütta, questi i l'axevan zà u cuntrollu da zòna dau 25 de lüju du 1320, in quantu infeudài sutta i marchexi Clavesana; cumme u l'avegne pé Autu e u sò castéllu, chi i mantegnan u feudu ascì dòppu a caütta di del Carretto, intu 1624. U mumentu c'u sancisce u "destaccamentu" da a Ligüria u l'è datàu 1736, ànnu di acòrdi ch'i presedden u tratàu de Vienna, quande, aa fìn da guèra de sucesciun pulàcca, a famìa Savoia a rescatta u feudu de Àutu e de Cravaüna, pé avê di "avamposti" ciü vixin aa maìna. Cun u tratàu de Vienna u pàssa in moddu definitìvu au Regnu de Sardegna, arvendu u caxu ünicu de cumün piemuntese cumpletamènte in sciu versànte marittimu de Àrpi Ligüi (cunscideandu ascì Àutu).
Dau 1861 u pàssa sutta u Regnu d'Italia, da l'ànnu 1946 cunusciüa cumme Repübbrica italiana. E ürtime mudifiche terituriàli e sun avegnüe intu XIX seculu e e riguardan e dispute cun Àutu pé a zòna caraterizâ da a fùnte de San Bertumé e terén lì d'atàccu, situasiùn risòlta cunscideandu cumme cunfin a Ròcca Russa, impurtànte falesia che ancù aù a segn u cunfìn frai dui cumüi.
Minuànse furèste
Segundu u ISTAT, a i 31 de dixembre 2014, a Cravaüna u gh'è 1 rexidente furèstu.
Pozzolengo
Pozzolengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
San Raffaele Cimena
San Raffaele Cimena o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Poncarale
Poncarale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Poncarale|centro
Piancogno
Piancogno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Colli sul Velino
Colli sul Velino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Pontevico
Pontevico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Cravaüna
Ecunumìa
L'ecunumìa du paìse a l'è prinsipalmente legâ a l'agricultüa e a l'alevamentu, ma ascì au turismu, survatüttu pé u trekking, e caminàe inti senté e e scalàte.
Cottanello
Cottanello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Fara in Sabina
Fara in Sabina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Collalto Sabino
Collalto Sabino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Cravaüna
Dialettu Cravaünese
U dialettu parlau in tu paize l'è simile a quellu auteise, g'ha inflesciùi arbenganexi (Ligüe sentru-ucidentàle), e di dialetti de Castregiancu e Naxin, grassie ai culegamènti cun a rivea, ghe sùn ascì paòlle de derivasiùn urmeàsca. Nu se presentan inflesciùi piemuntexi.
Contigliano
Contigliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Pontoglio
Pontoglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Cravaüna
Asuciasiùi
A Cravaüna ghe sun diferenti asuciasiùi, fra queste e se veggan a Pro Loco de Cravaüna, c'a l'urganìssa e manifestasiùi intu paìse, l'asuciasiùn Amixi de Cravaüna, c'a se interessa de e tradisiùi lucàli e da valurisasiùn da sucietài du paìse. Nu manca ascì l'urganisasiùn Isola di CapraUnica, pé a ripupulasiùn da burgà de Ruöra.
Prevalle
Prevalle o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Collegiove
Collegiove o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Forano
Forano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Preseglie
Preseglie o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Fiamignano
Fiamignano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Mazzano Romano
Mazzano Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Concerviano
Concerviano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Marcetelli
Marcetelli o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Montelanico
Montelanico o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Labro
Labro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Monte Porzio Catone
Monte Porzio Catone o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Mompeo
Mompeo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Provaglio d'Iseo
Provaglio d'Iseo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Colle di Tora
Colle di Tora o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Cravaüna
Cüxina
Tipica de questa lucalitài a l'è a "Ràva de Cravaüna", inseìa intu prugramma de tutela Slow Food da l'ànnu 2003, duveà pé diferenti piàtti da tradisiùn cumme i "S-ciancùi", particulàre genere de pàsta fresca prepaàu inta valà du Pennavaire.
Feste e fée
•Festa da Furmagetta e du pan de ca', ai inìssi de agustu.
•Festa de e ràve, in utùbre.
•Feragustu cravaünese, sagra ai 15 d'agustu.
Vie de Cumünicasiùn
U teritòiu cumunale l'è culegàu cun Arbenga e Urmea grassie a a stradda pruvinsale SP216 (SP14 in tu tràttu savunese), c'a traversa tütta a valà du Pennavaire partendu da Arbenga pé culegàse cun a Còlla de Cravaüna e da chì a a stràdda statale 28, da còlla de Nava. U traffegu de e curiere u l'è servìu da l'asiènda de trasportu da Pruvinsa de Savuna, TPL Linea.
Longone Sabino
Longone Sabino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Micigliano
Micigliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Montelibretti
Montelibretti o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Montorio Romano
Montorio Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Monte San Giovanni in Sabina
Monte San Giovanni in Sabina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Moricone
Moricone o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Greccio
Greccio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Nazzano
Nazzano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Monteleone Sabino
Monteleone Sabino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
937
thumb|300px|center|Gêxa de Santiago de Peñalba, fondâ into 937 ([[Spagna)]]
Nemi
Nemi o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Leonessa
Leonessa o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Leonessa, fónte da Ripa|centro
945
thumb|200px|center|Plàcca d'avòrio co [[Costantin VII Porfirogenito (18 mazzo 905-9 novénbre 959) incoronòu da Crìsto, 945 (Museo Pushkin - Mosca)]]
Monterotondo
Monterotondo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Palestrina
Palestrina o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Nerola
Nerola o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Morlupo
Morlupo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Olevano Romano
Olevano Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Riano (Italia)
Riano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Ponzano Romano
Ponzano Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Pomezia
Pomezia o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Montasola
Montasola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Monte Compatri
Monte Compatri o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Pisoniano
Pisoniano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Magliano Sabina
Magliano Sabina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Riofreddo
Riofreddo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Rignano Flaminio
Rignano Flaminio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Roccagiovine
Roccagiovine o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Montebuono
Montebuono o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
San Vito Romano
San Vito Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Montebuono
Architetûe religiôze
centro|miniatura|250x250px|L'antîga gêxa paleo-crestiànn-a de Montebuono
Rocca di Cave
Rocca di Cave o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Percile
Percile o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Rocca di Papa
Rocca di Papa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Poli (Italia)
Poli o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Piazza, a ciàssa Conti|centro
San Polo dei Cavalieri
San Polo dei Cavalieri o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Roiate
Roiate o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Sacrofano
Sacrofano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Roviano
Roviano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Palombara Sabina
Palombara Sabina o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
San Cesareo
San Cesareo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Sambuci
Sambuci o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Torrita Tiberina
Torrita Tiberina o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Frasso Sabino
Frasso Sabino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Frasso Sabino|centro
Vallepietra
Vallepietra o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Valmontone
Valmontone o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Segni (Italia)
Segni o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Tolfa
Tolfa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Zagarolo
Zagarolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Sant'Oreste (Italia)
Sant'Oreste o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Sant'Angelo Romano
Sant'Angelo Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Santa Marinella
Santa Marinella o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Velletri
Velletri o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Tivoli
Tivoli o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Saracinesco
Saracinesco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Montenero Sabino
Montenero Sabino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Subiaco
Subiaco o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Rocca Canterano
Rocca Canterano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Rocca Canterano, l'òrgano da gêxa de Santa Marìa Sónta|centro
San Gregorio da Sassola
San Gregorio da Sassola o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Montenero Sabino
Giögrafîa
thumb|200px|Montenero Sabino, panoràmma|centro
Vallinfreda
Vallinfreda o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Wikipedia in françéise
A Wikipedia in françéise a l'é l'ediçión in léngoa françéise de l'enciclopedîa online Wikipedia.
Trevignano Romano
Trevignano Romano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Rocca Santo Stefano
Rocca Santo Stefano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle.
Architetûe religiôze
centro|miniatura|250x250px|L'òrgano da gêxa de Sànta Màia Sónta
30 a.C.
thumb|300px|center|[[Diodoro Siculo (30 a.C.-90 a.C.), Historiae, manoscrîto, 1450 ca., stémma malatestiàn (Biblioteca Malatestiana - Cesena)]]
Ferovîa Ceva-Ormea
thumb|250px|'na duggia Aln 663 in sce u ponte du Tànau a Nuxei A ferovîa Çeva-Urmea (cunusciüa ascì cumme feruvia du Tànau, Fèruvia Zevo-Ulmèa in urmeàscu) a l'è 'na linea ferovîaria italiann-a, ca se tröva in te l'Ata Liguria in t'ù cö de Arpi Marittime Liguri, in ta pruvinsa de Cuneo, situà asci vixin a-a Rivea Ligure de punente.
Stòia
thumb|250px|Calendaiu de curse du [[1915]] Zà da i anni '50 du 1800, in te discuisciun pe culegà e aree de l'ata Liguria s'ea parlau da puscibitai de unì Çeva cun Impeia Ineja pe l'ata vallà du sciumme Tànau (ditu in dialettu garescin Tane). Ma in tu 1879, in sce-a discusiùn sciù a proposta de leze de l'on. Baccarini, l'è emèrsa a forte rivalitai cun u prugettu da Ferovîa du Tenda, culegante Cuneo a Vintimiggia; anche se a Çeva-Urmea-Ineja g'aveiva ben di sustenituri (cumme i on. Celesia, Borelli e Basteris), u onurevule Giuseppe Biancheri de Vintimiggia, forte sustenitù duu prugettu du Colle de Tenda, l'ha ottenüu l'appruvasiun du sò prugettu, avansandu cumme mediaçiun l'approvasiun d'in pian pe a custrusiun du toccu da Çeva a Urmea.
Inaugurasiun e interventi
Inauguà in ciù tratti tra u 1889 e u 1893, segundu e speranse a lìnia l'avieva duvûu esse alungà fin a Impeia (anche se gh'é sun stài prugetti che veghivan u culegamèntu de Garesce cun a citæ d'Arbenga); cuscì nu l'è avvenûu e a ferovîa a s'è truvà immediatamènte in sce ina pusisiun secundaia. In interventu impurtante u l'è avegnûu in tu 1938, quandu a ferovîa a l'è stæta elettrificà in trifase, ma za in tu 1973, quando quaxi tütte e line-e a traziun trifase in Piemunte e in Ligüria vegnivan convertie a-a curènte cuntinua, a Çeva-Urmea a vegne ascì de-elettrificà e trasfurmà a trasiun termica, perché de impurtansa secundaia.
In tu 1988 e stasiui de Nuxei, Priöa e Trappa vegnan trasfurmae in fermate pe u servissiu pe i viaggiatui e i bagaggi. In tu 2000 l'amministrasiun da-a linia l'è passà a e Ferovîe du Statu Italian. In ti anni seguènti atre stasiui vegnan trasfurmae in fermae ferovîarie, cun a rimusiun di binari de scangiu e secundari, tranne che pe l'impiantu garescin, e in sce a tratta u vegne inseiu l'esercisiu fèruviariu a spola.
Suspençiun e avertüa cun scopi turistici
In tu 2012 a linia l'è stæta definìa a bassa frequentasiun da-a Regiun Piemunte, perdèndu i finansiamenti pe u mantenimèntu, e cuscì u servissiu u vegne cancelau da u 17 zügno (assemme a atre 12 linee).
U 3 de frevà 2016 vegne testau in viaggiu da-a Regiun, cun in treno cumpostu da 'na duggia automotrice FS ALn 663, in partènsa da Turin Porta Növa, teizo a effettuà in cuntollu de a linea e dee stazioni cun e autorità a bordu, prugramàndu in moddu evidènte a riavertüa e l'inseimèntu da tratta in tu progetto "Binai sènsa tèmpu". A zugno du 2016 sun cumènsai i travaggi de pulisia e manutensiun, cun u ripristino du segundu binaio da stasiun de Urmea (pe e manövre di lucumutori).
A-a metài de agustu du stessu annu l'è stætu ufficialisau in calendaio di sbrivassi (numme garescin e urmeascu che l'indica i trèn) stoici che purtiàn i turisti in giu pe-a valle fin a Urmea partèndu da l'11 de settembre 2016. I colunvogli saian cumposti da caròsse Centoporte, cun trasiun a gasoliu o a vapure. thumb|250px|D.345 a Urmea U 25 nuvèmbre de u mèximu annu a linea se interutta in tu trattu tra Cevetta e Priöa pe l'esundasiun du Tanau, ca l'a causau 'na frana vixin a u lettu du sciümme, cun a distrusiun de 500 metri de binari. Sciben i danni, a s'è svolta uguale l'ürtima cursa turistega in prugramma pe l'8 dixembre 2016 cun u sbrivassu a vapù, limitando u percursu fin a Bagnascu. A-a fin de l'annu i risultai ottegnüi vegnivan cunscideai ottimali, andandu a registrà ben ben di turisti a bordo de e carrosse. In tu 2017 sun cumènsai i travaggi de ripristinu du tratto franao cun a rimusiun di binai danneggiai e in to mentre gh'è stæta a prugrammasiun pe de atre curse turistiche tra e lucalitæ de Çeva e Cevetta. Ascì in te l'anno 2018 vegne riallacià a ferruvia in tu trattu alluviunau, cun u tèrmine a-a fin de zügnu. Au mese d'agustu a tratta turna cumpletamènte funsiunante. A u 16 setèmbre, entru e tempistiche de RFI, gh'è a primma cursa turistica fin a Urmea, in occasione della 57ª "Mostra du Funzu de Çeva".
Puscibili prugetti
Za da i primmi anni de funsiunamènto se parlava de diversci prugetti pe l'ingrandimènto da tratta pé zunze in Ligüria cun u culegamèntu versu Ineja o versu Arbenga, passandu o pe u Colle de Nava (passandu pe Purnasce e A Cêve o pe u Colle de San Benardu. Se parla ancua de recente de 'sti prugetti, tantu che sun stai presentai vari tracciai puscibili, cumme quellu pe a Val du Neva (cun puscibili stasiui a Cirixöa, Berriöi d'Erli, Erli centru, Süccaellu e Cixan).
In tu 2014, l'è stæta avansà a pruposta pe u recuperu da linia, grassie a u prugettu "MetroGranda" prumossu da l'Univesitai de Turin e fundasiun CRC, cu prevedeiva l'usü de e linie dismesse da pruvinsa Cuneese (cun ascì a Çeva-Urmea) pe a creasiun de ina linia metrupulitann-a legêa, cun in svilüppu da struttüa pulicentrica du teritoriu e cun a valurisassiun de-e tipicitai lucali.
Ascì in tu 2020 (doppu l'aluviun du Tànau e cun i effetti du Coronavirus Covid-19) ghe sun stai de voxe che spingean pe l'avertüa da tratta cun a vuluntai de duveɹala cumme servisiu regulare pe i fieui e pe i lavuatui, anche se segundu a regiun i costi saievan troppu elevai.
Carateristiche
thumb|250px|In cavalcavia in ta zona de Bagnascu A tratta a l'è a binaiu ünicu e sènsa eletrificasiun a scartamèntu nurmale de 1435 mm, lunga in tutale 35,5 chilometri. U gestù RFI a l'ha qualificà cumme "linea cumplementare".
A l'è caratterisà da 'n percursu cu se snodda in ta vallà du Tànau, traversau per növe otte in tüttu u tracciau. E irregularitai altimetriche in sce u terèn vegnan aggiàe grassie a-a custrusiun de ciù fèrudotti: un di ciù grandi l'è presentau all'ingressu da stasiun de Urmea, vegnindu da Çeva, caratterisau da quaranta archi.
Trafficu
U regulare servissiu passegei l'è sospeisu da u 17 zugnu 2012 e sustituiu da di autoservissi (curriere gestie da Riviea Trasporti). U servisiu l'ea efettüau da trèn regiunali de Trenitalia. Da u 2016 a linea a l'è percursa sulamènte da sbrivassi stoici da Fondasiun FS, cun culega mènti che partan suviatüttu da Turin.
Curiuxitai
- In te l'Ata Valle do Tànau (siviatüttu a Garesce e Urmea) u tren u vegne ciamau in moddu dialetale "sbrivassu" o "scuriassu" a segunda che u trèn u vagga da bassa a l'ata valle o vicevèrsa
- Tra i diversci caselli feruvîari presènti ghe ne sun diversci restaurai, cumme u caséllu 23, vixin a u Burgu Ponte de Garesce, ancheu in puntu de infurmasiùi türistiche.
Grumo Appula
Grumo Appula o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Feste e fëe
thumb|250px|center|Festival di "tammurr" a Grumo Appula
Erfurt
Erfurt [pr. ˈʔɛɐ̯.fʊɐ̯t] (nomme ofiçiâ in tedésco: Erfurt) a l'é 'na çittæ da Germania e a l'é a capitâle do Bundesland Freistaat Thüringen (Stato franco da Turingia). A gh'à quæxi 214.000 abitanti (2021) e asemme a Jena e Gera a l'é un di tréi céntri prinçipæ de quello Land.
31 a.C.
thumb|250px|center|Monæa d'öo de [[Marco Antonio (14 zenâ 83 a.C.-1° agosto 30 a.C.), 32 a.C.-31 a.C. (Palasso Massimo a-e Térme - Rómma)]]
Clascificaçion sismica
thumb|300px|right|Màppa di teramòtti in Italia, [[1900-2017]] A clascificaçion sismica de l'Itàlia a l'é a sudivixón do teritöio da Repùblica italiànn-a inte specìfiche zöne caraterizæ da in comùn réizego scìsmico.
Nòrme
- a Lézze do 5 de novénbre 1971 - a Lézze do 2 de frevâ 1974 n. 64 - o D.M. LL.PP. do 19 marso 1982 - l'ordinànsa P.C.M. n. 3274 do 20 marso 2003, modificâ o 16 zenâ 2006.
Accadia
Accadia a l'è 'n comûne italiàn de NaN abitanti da provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
- A Fontànn-a Monumentâle. do 1836.
Feste e fëe
thumb|250px|left|Fèsta do [[21 agosto 2016]] - Fésta do 21 agosto, San Sebastiàn.
George Floyd
George Perry Floyd (14 de ötobre do 1973 – 25 de mazzo do 2020) o l'é stæto un òmmo afroamerican asciascinou da-a poliçia inte un arresto à Minneapolis, dòppo che un butegâ o l'aiva accaxonou d'avei deuviou un biggetto de 20 dòllai fäso.
I eventi ch'an portou a-a seu mòrte en stæti registræ da-o telefonin de un di passanti. In sciô video se vedde o Floyd ammagnettou e co-a faccia in sce l'asfato, con doî poliçiòtti ch'ô tëgnan fermo e un terso, Derek Chauvin, ch'o ghe tëgne o zenoggio in sciô còllo e in sciâ scheña sensa pösa pe 9 menuti e 29 segondi, asfixiandolo. O Floyd o repete ciù vòtte ch'o n'arriësce à respiâ, fin à quande, in scî urtimi 2 menuti, ghe vëgne da patî e o se gh'arresta o batte do cheu. De lì à un pittin o saià deciarou mòrto à l'Hennepin County Medical Center.
L'ammassamento o l'à occaxonou de proteste, pe-a ciù parte paxifiche, primma à Minneapolis o mæximo giorno e dapeu inte tutto o mondo, a-o crio de «I can't breathe!» (n'arriëscio à respiâ). E proteste an portou à unna serie de discuscioin pubriche in sciô razziximo e a violença da poliçia.
O processo do Derek Chauvin, o poliçiòtto retræto into video co-o zenoggio in sciô còllo do Floyd, o l'é incomensou a-i 8 de marso do 2021. À dirizze l'accusa gh'é stæto o procuou generâ do Minnesota, Keith Ellison. A-i 20 d'arvî do 2021, a giuria de dozze persoñe a l'à deciarou Derek Chauvin corpevole de ammassamento involontäio de segondo graddo, de ammassamento de terso graddo, e de ammassamento corposo.
Gravina in Puglia
Gravina in Puglia o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Architetûe civîle
thumb|180px|center|Gravina, sototæra
Bailo
Un bailo (pr. /'bajlu/) ò bœülo (pr. /'bøjlu/) ò bavullo ò ascí bæulo (ciu antigamente baullo - da-o spagnollo baúl) o l'è 'n tipo de capiente cascia da viægio, de legno, cœuio, carton ò atro materiâ, soventi co-i canti, i spighi e i bordi rinforçæ de metallo e l'interno fodrao de papê, pe contegnî do vestiaio e atra roba.
Descriçion
O coercio into lao de d'ato o l'é pe-o ciu convesso e o s'arve à rebâsa, saiv'à dî ch'o ven sciu gjando insce-e mappe atacæ a-o lao de derê, mentre insci-o lao davanti o pœu aveighe un ò ciu cainaççi ò sæ de lengoette co' ina fissua verticâ pe serâ o bailo co-o luchetto (cainaççi da luchetto) ò munii de 'n nazetto, ò acricao, che quande vegnan zu o va à infiâse inta fissua da ciavœüa. Insci-i doi loei curti de sollito gh'è 'na maneggia pe-o transporto. I baili ciu picin a maneggia pœuan aveighela insci-o coercio. À l'interno, atacæ a-o fondo, ghe pœu ese un pâ de çenge, ò corezze, da strenze con de stecche pe tegnî ferma a roba.
Atri scignificæ
Inta segonda ediçion do vocabolaio Cazaçça do 1876, a pag. 130, tra-i scignificæ de "bœülo" (scrito beûlo) gh'è quello de "coverta" ò sæ a covertua de pria di paapeti, foscia pi-a forma convessa ch'a-a fâ assumegiâ à 'n coercio de bailo; gh'è ascì quello de "burello", ch'a saiæ a "caviggia da inciongiâ" do vocabolaio Cazaçça do 1851 e o "cavigiotto" do diçionaio de l'Oivê do 1851, ò sæ o "borrello" che-o Nobiasco into so diçionaio do 1934 a p. 21 o traduxe con "bielo" (scrito byēlu), saiv'à dî in tòcco de legno cilindrico ch'o serve a unî doi cavi (i doi cavi se fan finî con doî œuggi, s'infia un cavo inte l'œuggio de l'atro e o tocco de legno inte l'œuggio do primmo): primma de ipotizâ che in zeneize existesse 'na forma berullo alternativa a burello da-a quæ poriæ ese derivao questo beûlo, l'è o caxo de consciderâ a poscibilitæ che chì o Cazaçça o no se segge sbaliao à leze i so aponti e o l'agge pigiao bûëlo pe beûlo (difæti subbito doppo gh'è in atro erô: invece de "cavo" gh'è scrito "carro"), e comonque segge bûëlo che beûlo inte sta segonda açeçion o l'aviæ dovuo ese un lemma à parte.
36 a.C.
thumb|350px|center|[[Tolomeo Filadelfio (36 a.C.-29 a.C.) e seu moæ a regìnn-a Cleopatra, 36 a.C., 'na pàgina inte Constantine Manasses Chronicle, XIV secolo]]
Mario Scaglia
miniatura|alt=Claodin Do Giabbe (GhiGi, 1975)|Mario Scaglia in ûnn-a caricatûa dô Gianni Ghilione (GhiGi) dô 1975 Mario Scaglia, ditö Claodin do Giabbe (Sann-a, 19 marzö 1931 - Sann-a, 27 lûggiö 2006), è staeto scrittö e poeta in lengöa vernacola Savoneise.
Savoneise ed appascionôu de tradixiöin locali, l'è staetö autö de scrittûe de cöltûa popölare in dialettö Savoneise. A partì da-i anni Settanta e pè mezzö de-e radio libere locâli, l'ha inçentivou l'interesse pè o sêu dialettö, creandö attörnö a-a trasmission radiofonica ûn punto de riferimento pè i aötori in lengoa dialettale da provinça de Sann-a. «A-a compagnia chi nabbe nabbe, o ve salüa o Claodin do Giabbe» o l'ea a çelebre frase con a quae quotidianamente dava iniziö a-ö programma, da-i microfoni primma de Radio Sann-a Sound e poi de Radio Rivea Music. In te-ö programma vegniva daeto spazio a prosa, poesia, muxica e voci de-a cöltûa ligure. Grazie a-a popolaritae ottegnûa attraverso a-e radio, o l'ha posciuö realisae diverse opere ed attivitae in ti anni comprexi tra ö 1976 e o 1990.
Oltre ai già citae quotidien impegni radiofonici, in ti anni '80 e '90 se contan sêu diverse iniziative: a pubblicaxion de opere letteraie, de articoli in sce-e pagine do quotidian Il Secolo XIX, l'organizzazion e a conduxion de eventi artistici, de muxica, poesia e prosa ascì in ti teatri locali ma anche in te socieaete, in te associaxioin cöltörali, in te schêue, in te-e vie e ciasse di paixi da Ligûria, e a partecipaziön a manifestazioin provinciâli e regionâli.
Principali opere
regordemmö ascì:
Mario Scaglia ö l'ha svolto tûtta a sêu attivitae in moddö indipendente, segöndo quella che l'ea ûnn-a vera e propria filosofia de vitta. Pe' questo motivo a produxion, spesso realizza insemme ad atri poeti e scrittoi seu contemporanei, a l'è da considerà raritae pè chi ne avessa n'a cubbia, e a l'è quaexi irreperibile e conserva in poche cubbie da-i seu parenti.
Luteraneximo
miniatura|O scìnbolo do luteranêximo, a [[Rêuza do Lutêro.]] Co-a paròlla luteranêximo se ìndica a prìmma confesción crestiànn-a protestante nasciûa da-a rifórma comensâ da-o Martìn Lutêro, ch'a se inspîra a lê e a-i teòloghi ch'àn arecugéito a sò ereditæ, prìmmo fra tùtti o sò ascisténte o Féipo Melantón, redatô di artìcoli da fêde luterànn-a inta "Confessio Augustana".
A teologîa luterànn-a a l'é sostegnûa da çìnque fondaménti (e çìnque "sôla" da Rifórma) e a l'afèrma che no l'é necesâio l'intercesción da Gêxa pi-â sarvéssa de l'ànima, consciderâ «in lìbero döno de Dîo» (giustificaçión) dæto a l'òmmo pi-â sôla fêde inte l'ùnico mediatô e redentô Gêxo Crìsto, sénsa l'agiùtto de òpere da lézze, inte 'na particolâre interpretaçión do penscêo de l'apòstolo Pòulo e de l'Agostìn, perché l'ésere umâno o no l'é asolutiscimaménte bón a no pecâ (teorîa da depravaçión totâle) e pe quéllo o no peu sentîse in córpa, ma o peu êse sarvòu sôlo da Dîo s'o crédde inta rivelaçión do Crìsto.
Quésta poxiçión a l’é riasónta into versétto latìn iustus ex fide vivit, fondaménto bâze de tùtto o protestantêximo; a confesción luterànn-a a sostêgne pe de ciù chi-â fêde crestiànn-a a se fónda sôlo in sciâ Bìbia, lezûa da ògni credénte con l'agiùtto do Spìrito Sànto (sola scriptura), predicâ ascì da Minìstri çernûi da-a comunitæ, ma sénsa nisciùn agiùtto de sacerdöti costödi da tradiçión e ùnichi intèrpreti aotorizæ (sacerdòçio universâle di credénti).
Di sacraménti n'é conservòu sôlo doî: o batæximo e a Sànta Çénn-a, quésta segóndo 'n'interpretaçión moderâ da teorîa da consustançiaçión ch'a l'amétte a prezénsa reâ. Exìstan pe de ciù dötræ diferénse rigoàrdo l'escatologîa intànto chi-â morâle sociâle a l'é despægia a segónda chi-â Gêxa luterànn-a da quæ se pàrla a l'é tradiçionâle (confescionâle) ò "liberâle".
I fedêli luterén into móndo són ciù ò mêno 75 milioìn e a ciù pàrte a l'é in Germània e inta Scandinàvia.
963
thumb|200px|center|[[Andrei Ryabushkin (1861-1904), O inperatô bizantìn Romano II e seu fìggia Anna Porfirogenita (13 marso 963-1011), 1895]]
Bovino (comùn)
Bovino o l'è 'n comûne italiàn de NaN abitanti, da provinsa de Foggia, inta Puggia.
Stöia
thumb|250px|left|Bovino, o castéllo
Pòsti de interèsse
thumb|230px|left|E Cantìnn-e Cerrato thumb|250px|left|L'Àrco de Bovino thumb|250px|left|L'Àrco de San Marco - O Dòmmo de Bovino, X secolo into stîle bizantìn. - O Santoâio de Valleverde, fondòu into 1266. - E "Cantìnn-e Cerrato", cistèrne d'época romànn-a.
Coltûa
thumb|250px|left|Bovino, a fontànn-a
Scimón do Pollaiölo
Scimón do Pollaiölo (it: Simone del Pollaiolo), dîto O Cronaca, (Firense, 30 òtôbre 1457 - Firénse, 27 seténbre 1508) o l'é stæto 'n architétto e 'no scultô de schêua italiann-a. thumb|150px|right|Scimón do Pollaiölo, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Vìtta
Scimón do Pollaiölo o l'ea o fræ d'Antönio do Pollaiölo e de Pêo do Pollaiölo. O nòmme da famiggia o l'ea Benci e o nómme fâso o deriva da sò poæ, comerciànte di polàstri.
969
thumb|350px|center|Abaçîa de Ramsey, fondâ into 969 (Huntingdonshire, Cambridgeshire)
42 a.C.
thumb|250px|center|[[Monæa d'öo de Caius Vibius Varus, 42 a.C., Rómma (Museo Archiològîco Naçionâle - Aquileia)]]
970
thumb|200px|center|Dìnaro d'öo, [[Spagna, 970 (Los Angeles County Museum of Art)]]
Deliceto
Deliceto o l'è 'n comûne italiàn de NaN abitanti da provinsa de Foggia, inta Puggia.
Stöia
thumb|180px|left|Deliceto, o Castéllo Normànno
Pòsti de interèsse
thumb|180px|left|O Convénto de Sant'Antögno a Deliceto - A Gêxa Matrìce ò do Santìssimo Salvatô, VII secolo - VIII secolo. - A Gêxa de l'Anunçiâ, IX secolo. - A Gêxa de Sant'Anna e Mòrti, 1865. - A Capélla da Madònna de Loreto, 1532-1539. - O Convénto di Françescànn-i e a Gêxa de Sant'Antögno, 1510. - A Gêxa de San Ròcco, 1656. - O Convénto de Santa Marìa da Consolaçión, fondòu into 1470.
45 a.C.
thumb|400px|center|[[Dria do Sarto (1486-1530), Tribûto a Giulio Cesare, 1520 ca, affresco (Villa medicea de Poggio a Caiano)]]
A controversia de fotografie da Nikki Catsouras
A controversia de fotografie da Nikki Catsouras a tocca de fotografie trapelæ da Nicole "Nikki" Catsouras (4 de marso do 1988 - 31 d'ottobre do 2006), mòrta à l'etæ de 18 anni inte un açidente d'auto à erta lestixe dòppo avei perso o contròllo de unna Porsche 911 Carrera appartegnua a-o sò poæ, piccando contra un casello autostradâ in Lake Forest, Califòrnia. De föto do còrpo desfigurou da Catsouras vegnian pubricæ in sce l'Internet, portando a seu famiggia a condue de açioin legale à caxon de affliçioin dipeise da queste.
E çirconstanse de l'açidente
Inta data de l'açidente, o 31 d'ottobre do 2006, a Catsouras e i seu genitoî aveivan passou o disnâ assemme inta seu casa a-o Ladera Ranch. Dòppo disnâ o poæ, Christos Catsouras, o l'à piggiou pe andâ à louâ intanto che seu moæ a l'ea arrestâ à casa. Passa 10 menuti che a moæ a sente unna pòrta serráse con di pasci feua da pòrte de derê. Comme ch'a l'arriva da-o garaxe a l'arriesce à vedde seu figgia fâ marcia inderê feua do viâ inta Porsche 911 Carrera do poæ - A machina che lê a no l'aveiva o permisso de portâ. Seu moæ a l'à ciammou o poæ, ch'o l'à incomensou à giâ co-a machina pe trovâ seu figgia. Into mentre, o ciamma o 911 ascì pe avei un aggiutto, pròpio pöchi menuti primma de l'açidente, e o l'ea stæto misso in atteisa. Appeña ch'o vegnià levou da l'atteisa o vegnià informou de l'açidente
L'açidente
A Catsouras a viægiava in sciâ 241 Toll Road inta Lake Forest pe 1:38 do dòppodisnâ quande a s'à frattâ contra unna Honda Civic ch'a l'ea apreuvo à passâ in sciâ drita à ciù de 100 miggia pe oa (160 km/hr). A Porsche a l'à incroxou o mezo ancio da stradda ch'o mancava de unna bärea fixica inte quello segmento, e a l'à piccou contra un casello de çemento sensa equipaggio vexin à l'intercangio de l'Alton Parkway. A Porsche a vegnià destruta e a Catsouras a moià into corpo. I exammi tossicològichi revelian tracce de cocaiña ma no alcòl into còrpo da Catsouras.
E fotografie trapelæ
Segondo Newsweek, "l'açidente o saià coscì tremendo che o mego legâ o no lascià a-i genitoî de indentificâ o còrpo da seu figgia. À tutte e mainee fotografie da scena da mòrte da Catsouras l'ean stæte piggiæ da-i agenti da California Highway Patrol comme parte de proçedue standard pe collixoin fatæ. Queste fotografie l'ean stæte transmisse à di colleghi e dapeu l'en trapelæ inte l'Internet.
I aspeti de molestie online de questo caso vegnian trattæ da-o Werner Herzog into seu documentäio do 2016 ''Lo and Behold. Reveries of the Connected World.''
E açioin legale da famiggia
I Catsouras ciammian in giudiçio a California Highway Patrol e i doî supervisoî responsabili da sciortia de imagine inta Superior Court of California pe-a Orange County. a-o comenso un giudiçe o stabilià che saieiva stæto appropiou mandâ avanti o caso contra a CHP pe-a sciortia de fotografie.
Unna investigaçion interna a portià a CHP à proclamâ unn'apologia formâ e a l'à piggiou atto pe prevegnî scituaçioin scimile into futuo, dòppo ch'a l'à descoverto da violaçion da polissa do dipartimento da parte di doî supervisoî resposabili da sciortia de föto. O'Donnell o vegnià sospeiso pe 25 giorni sensa stipendio e o Reich o lascià pöco ciù avanti "pe raxoin no correlæ", segondo o seu avvocou. In tutti i caxi quande a defeisa a faià domanda pe giudiçio sommario, o giudiçe Steven L. Perk o recaccià o caxo contra o dipartimento da CHP scicomme tutti e doî o Reich e o O'Donnell ean stæti levæ comme difensoî. O giudiçe Perk o stabilià che i doî no aveivan nisciuña responsabilitæ de proteze a privacy da famiggia Catsouras, tiando zu coscì e base pe-o caxo. O giudiçe da corte suprema ch'o l'aveiva recacciou o caso di Catsouras o stabilià pe-o Marso do 2008 che sciben che a conduta di messaggê l'ea stæta "in assoluo da mostasâ" no gh'ea nisciuña lezze ch'a rendesse punibile.
A CHP mandià de notifiche "cease and desist" a-i sciti possessoî de imagine pe levâle da l'Internet. I Catsouras assummian ReputationDefender pe aggiuttâli into levâ e föto, ma e l'en delongo spantegæ ReputationDefender stimma che o l'à convinto di sciti à levâ 2500 exempi de föto, ma o l'ammette che levâle do tutto l'é imposcibile. Avvocou e blògger Ted Frank l'à scrito che sciben che i media ean simpatetichi co-a scituaçion di genitoî, "o effetto Streisand o l'à portou ancon ciù a.o spantegâse de föto".
O primmo de Frevâ do 2010, l'é stæto reportou che a Corte d'appello da California pe-o quarto distreito a l'à invertio a garançia do giudiçe Perk de giudiçia sommaria e a-o conträio a stabilià che i Catsouras aveiva o drito de processâ i difensoî pe negligensa e infliçion intençioná de affliçion emotiva. Ciammando e açioin do O'Donneell e do Reich "volgæ" e "defiçiente de moralitæ", a corte à stabilio:"Emmo fê inta CHP de proteze e servî o pubrico. L'é antitetico à questa aspettativa pe-a CHP de causâ danno contra noiatri into rende i resti maxellæ di nòstri amæ soggetto do sensaçionalismo de l'Internet ... o O'Donnell e o Reich ean responsabili co-i querelanti de no desfrutâ e evidense acquisie da-o CHP-acquired in mainea tâ da mettile inte un reisego prevedibile de grave affliçion emotiva."A-i 25 de mazzo do 2011 a corte d'appello da Califòrnia pe-o quarto distreito a stabilià che o Aaron Reich no poeiva provâ che mandâ e fotografie pe e-mail l'é protetto da-o primmo emendamento. O Reich o l'aveiva affermou che o l'aveiva mandou e fotografie comme messaggio a reguardo di reiseghi do beive e guiddâ, scicomme assemme a-e föto o l'aveiva azzonto un messaggio contra o guiddâ da imbriæghi, sciben che a Catsouras inte i exammi postmortem a l'aveiva un contegnuo de alcòl de zero.
A-i 30 de zenâ do 2012 a CHP a razzonze un accòrdio co-a famiggia di Catsouras pe un remborso de 2.37 mioin de dollari in danni. A Fran Clader, rapresentante da CHP, a commentià: "Nisciun ammontâ de dinæ o peu compensâ o dolô patio da-i Catsouras. Emmo razzonto unna soluçion co-a famiggia pe avansâ de speise sostançiæ de lite continuæ e proçesci. L'é a nòstra speansa che co.a resoluçion de questa costion legale, a famiggia di Catsouras a peu reçeive uña quarche concluxon.
Nòte
Articolo in ingleise in sciô guägno legale da famiggia Catsouras
Càccia (açión de zêugo)
Dòppo ch'a s'é verificâ 'n'açión de sto tîpo chi, l'àrbitro o dêve marcâ o pónto dónd'o balón o l'é stæto arestòu, faxéndo 'n sègno co-o gésso ò meténdoghe 'na bandierìnn-a, de sòlito mìssa a-a relatîva distànsa da-o fóndo in sciâ lìnia laterâle do cànpo.
Tra i spòrt inti quæ l'é prevìsta sta zugâta chi, se pêuan aregordâ: o balón, a bàlla elàstica, o balonétto, a pantalera, bàlla eh!, a balétta véneta, o keatsen frixón, a balle pelote, o llargues, a longue paume e o balon au poing.
Càcce into balón
miniatura|240x240px|'Na càccia inta finâle de l'ediçión 2022 da [[Cóppa Itàlia de balón|Còppa Itàlia de balón]] Into balón, 'na càccia a l'é 'na quæ se sæ açión ch'a no l'é finîa a pónti, e dónca no co-îna "intra" (ò cellu, sàiva a dî "çê"), in fàllo ò 'na conquìsta de 'n'âtra càccia. I doî mòddi de formaçión de 'na càccia són dónca quànde a bàlla a no l'é ciù vàlida e a vén fermâ da 'n zugòu, òpû quand'a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo dòppo o prìmmo bótto. Alôa, in corispondénsa do pónto dónde l'é stæto fermòu a bàlla ò dond'a l'à atraversòu a lìnia laterâle, vén segnâ da l'àrbitro a càccia co-îna lìnia giànca de 10 cìtti, de pitûa ò gésso in sciâ bâze do fóndo. Si-â bàlla, dòppo ch'a l'é tocâ da 'n zugòu da squàddra in remìssa, a contìnoa a mesciâse inte 'n çèrto mòddo, o pónto da càccia o diventiâ quéllo ciù a sfavô da squàddra ch'a l'à goagnòu a càccia mæxima. Pe de ciù, 'na càccia a dêv'êse segnalâ co-i segnacàcce. In segnacàccia o l'é formòu da 'na bâze d'arénbo ch'a l'à, in sce un di sò sciànchi, 'n'àsta èrta 1 mêtro co-îna targhétta co-o sò nùmero, mìssa a fî da lìnia laterâle.
O nùmero totâle de càcce che se peu formâ o l'é inversaménte proporçionâle a-o pontézzo za òtegnûo da-e squàddre into córso da prìmma fâze de zêugo, segóndo o schêma chi de sótta : Quànde s'arîva a-o nùmero de càcce valutòu in bâze a-o schêma chi sórvia e dôe squàddre dêvan scangiâse o cànpo, con l'açión da batûa ch'a pàssa dónca a l'âtra squàddra. A quésto pónto incoménsa a segónda fâze do zêugo, co-e dôe squàddre che dêvan "conquistâ" e càcce (con valô de 'n pónto/chìnze p'ògnidùnn-a). In prinçìpio vén pigiòu cómme riferiménto a càccia nùmero 1, in corispondénsa da quæ, co-îna lìnia inmaginâia perpendicolâre a quélla laterâle, o cànpo o vén spartîo inte doî tòcchi. A sto pónto chi a càccia a l'é goagnâ da-a squàddra ch'a rîesce a fermâ a bàlla prìmma do sò atraversaménto da lìnia inmaginâia da càccia òpû, se o sciòrte de fêua da-o cànpo de zêugo, da-a squàddra ch'a sta inta pàrte de cànpo no interesâ da-o pasàggio da bàlla in sciâ lìnia laterâle. Goagnòu a prìmma càccia vén levòu o sò segnacàccia e se continoiâ a lòtta pe quélle che rèstan, inte l'órdine indicòu da-i nùmeri in scê targhétte.
Ascoli Satriano
thumb|300px|right|Ascoli Satriano, panoràmma Ascoli Satriano o l'è 'n comûne italiàn de NaN  abitanti  da provinsa de Foggia, inta Puggia.
Stöia
thumb|160px|right|Giovanni Barberi, Monuménto a-i cadûti
Pòsti de interèsse
thumb|250px|right|A vìlla romànn-a thumb|250px|right|O Palasso Ducâle thumb|250px|right|Intèrno do Palasso Ducâle - A Baxìlica Catedrâle Nativitæ da Beâta Vèrgine Marìa, do XII secolo. - A Gêxa de San Potìto Màrtire, do XVII secolo. - O Pónte d'época romànn-a (I-II secolo d.C.). - O Castéllo normànno, do XVI secolo Palasso Ducâle.
Feste e fëe
thumb|250px|right|O Prémio "Grifoìn d'öo" in Ascoli Satriano
Personalitæ lighæ a Ascoli Satriano
- Michele Placido
Pictures from Italy
miniatura|A pàgina do tìtolo inta prìmma ediçión do 1848. Pictures from Italy (Inprescioîn d'Itàlia) o l'è 'n diâio de viâgio de Charles Dickens, scrîto into 1846. Segóndo quànte o l'è stæto dîto da-a scritrîxe Kate Flint o lìbbro o prezenta l'Itàlia in mòddo d'aregordâ o caràtere de l'outô, descrîta "cómme o spetàcolo caòtico de 'na lantèrna màgica, incantòu ségge da-e inmàgine ch'o òfre e da lê mæximo cómme spetatô".
Contèsto
Into 1844, Dickens o prendiâ 'na pösa da-a scrîtûa de romànzi e pe squæxi 'n ànno o viâgiâ pe-a Frànsa e pe l'Itàlia co-a sò famìggia. Dòppo avéi vixitòu Parìggi, Lìon e Avignón, o scritô o l'ariviâ a Zêna, dónde o s'afermiâ pe quàrche ténpo. A quésto perîodo o l'è dedicòu tùtto 'n capìtolo do lìbbro (o quàrto, Genoa and Its Neighbourhood - Zêna e contórni), descrivéndo o sò sogiórno prìmma a Arbâ e pöi inta Vìlla de Peschêe.
Co-e sò inprescioîn in sciô viâgio contegnûe inte 'sto lìbbro chi, Dickens o rénde 'n quàddro da penîzoa caraterizòu da fòrti contràsti, particolarménte ciæi inte çitæ tra-e grandiôze costruçioîn e a dezolaçión urbâna, co-a vìtta de tùtti i giórni ch'a avegnîva a l'ónbra di antîghi monuménti. A colpî in mòddo particolâ l'inmaginaçión de l'outô a l'è però stæta a vìtta de stràdda da génte do pòsto, con particolâ atençión sorviatùtto a-i costùmmi, a-o popolìn, a-i zêughi e a-e fèste, cómme di spetàcoli tiatrâli ò o grànde carlevâ de Rómma.
Vinçénso Tamagni
Vinçénso Tamagni (it: Vincenzo di San Gimignano ò Vincenzo Tamagni) (10 arvî 1492-1530), o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, in discépolo do Raffaello Sansio. 150px|right|Vinçénso Tamagni, ràmmo de C. Colombini, 1769
Caltiera d'Ulmea
miniatura|297x297px|A caltieṛa d’Ulmèa, futugṛafia d'l 1908 A caltieṛa d’ Ulmèa ṛèè štô üna d’l cịü’ ‘mpultonti fṛobṛiche ch’ u j’è štà ‘n Vol Tonno, ch’ ṛô docciu tṛâvojju ‘ntû Növ’zèntu.
Pantalera
A pantalera (sàiva a dî "toâ" in piemontéize, dîta balón a-a pantalera ascì) a l'é 'n zêugo de squàddra asæ scìmile a-o balón, do quæ a peu êse consciderâ a sò variànte ciù tradiçionâle. A pantalera a vén praticâ sorviatùtto into Bàsso Piemónte, spécce tra a provìnsa de Cùnio e quélla de Àsti, ma a l'êa ancón prezénte inte pàrte da Ligùria ascì, prinçipalménte inta valàdda da Bórmia.
A ciù inportànte diferénsa inte régole do zêugo a conscìste into fæto chò-u balón, a-o moménto da batûa, o no vén corpîo co-o pùgno ma tiòu in sce 'na toâ de légno, dîta apónto pantalera, ch'a l'é inclinâ, arenbâ a 'na miâgia e rifinîa con de listélle che dàn de deviaçioìn iregolâri a-o camìn do balón. Aprêuvo a-e particolaritæ do cànpo, inta pantalera gh'é bén bén de diferénse tra 'n pòsto a l'âtro, co-a prezénsa de vàrri eleménti architetònichi cómme grondànn-e, pòrte, scæn, lanpioìn e pogiöli che réndan asæ inprevedìbile o camìn da bàlla.
Régole
A ciù pàrte de régole da pantalera a l'é in comùn co-o balón tànto che, de fêua che pe-e diferénse, o regolaménto ofiçiâ o rimànda a quéllo de l'âtra disciplìnn-a.
Cànpo de zêugo
Pe quànte o rigoàrda o cànpo de zêugo o dêve sodisfâ i requixîti di cànpi arangiæ do balón ; pe de ciù, l'é vietòu zugâ inti sferistêi da Série A e, pe quélli da Série B, l'é necesâia 'n'outorizaçión. Inti cànpi de zêugo a caraterìstica ciù particolâ a l'é dónca a prezénsa da pantalera: 'na toâ de légno ch'a dêve avéi 'na longhéssa conpréiza tra i 120 e i 180 cìtti e 'na larghéssa de 80-100 cìtti. A sò altéssa da-o terén a càngia in sciâ bâze do cànpo ma, a ògni mòddo, a se dêve trovâ lóngo un di fiànchi magioî do cànpo e a dêv'êse inclinâ. In sciâ fàccia de d'âto da pantalera dêvan pöi esîghe de listélle perpendicolâri, inte 'n nùmero conpréizo tra 5 e 8.
L'é poscìbile, ma no òbligatöio, indicâ pe tæra 'n coridô de slànso, co-ina lìnia de batûa scitoâ a 'na distànsa màscima de éutto mêtri da-o prinçìpio da pantalera, óltre che de 'na larghéssa magiô de un mêtro e mêzo. No l'é òbligatöia mànco a lìnia de fóndo cànpo de la da pantalera ma, into câxo a foîse segnâ, a l'é da métte a ciù de sétte mêtri lónxi da-a fìn da toâ.
O zêugo
A diferénsa prinçipâ into zêugo a l'é dovûa a-a prezénsa da pantalera: defæti no ghe saiâ l'açión da batûa, ch'a l'é sostitoîa da-o slànso da bàlla in sce sta toâ chi. Pò-u slànso l'é poscìbile pigiâ l'asbrîo, che però o l'é da limitâ inte 'n'àrea co-ina distànsa mìnima da-a pantalera de 5 mêtri. O slànso, ch'o vêgne efetoòu da-o zugòu dîto batitô ò campau, o l'é lìbero, co-a sôla régola da coscì dîta "spalétta": sàiva a dî chi-â bàlla a no peu êse tiâ alsàndola ciù in âto da spàlla prìmma do slànso mæximo.
O contèzzo di pónti o l'é pægio a quéllo do balón, co-a diferénsa chò-u nùmero màscimo de càcce o l'é de dôe, con l'inversción de cànpo ch'a l'é da fâ cómme a segónda càccia a l'é segnâ in sciô cànpo. De régola, inta pantalera a l'é prevìsta a modalitæ di vantàggi, co-o zêugo che, a-i 40 pâri, o vên goâgnòu da-a squàddra ch'a l'arîva a doî chìnze de destàcco in scî aversâi.
In sciâ fìn, gh'é 'n'integraçión a-i câxi de fàllo: l'é defæti consciderâ tâ ògni açión ch'a pórta a bàlla in sciâ proieçión da pantalera in sciô terén; 'na bàlla che, dòppo o bótto in sciâ toâ, a va a-o xêuo a-o de la da lìnia de l'àrea de slànso e 'na bàlla ch'a sbàtte cóntra a miâgia derê a-a toâ sénsa avéila tocâ.