cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Appennin ligure
L'Appennin ligure o l'è o primmo træto de l'Appennin settentrionâle. O seu monte ciù erto o l'è o Monte Maggiorasca (1809 m s.l.m.) inta provinsa de Parma.
Ciantagallettu
Taŝĉiunummia
Int'a tribù d'e Genisteae ghe sun 'sti generi chì:
Appennin ligure
Descriçion
L'Appennin ligure o comprende çinque regioìn: Liguria (Provinsa de Sann-a, Çitæ metropolitann-a de Zêna e Provinsa de Spesa), Piemonte (Provinsa de Lisciandria), Lombardia (Provinsa de Pavia), Emilia-Romagna (Provinsa de Piacensa e Provinsa de Parma) e Toscann-a (Provinsa de Massa-Carrara). Un di monti ciù erti de l'Appennin ligure o l'è o Monte Antoa (1597 m s.l.m.).
Polonnio
thumb|180px|right|A strutûa de 'n atomo de polonnio Inta sciensa o polonnio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Po e o numero atomico 84. O polonnio o gh'à 'n peizo atomico de 209 u.
Quaregna Cerreto
Quaregna Cerreto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
1711
thumb|350px|center|O Castéllo de Moncalieri, Torìn 1711
O Canto d'Italien
Tèsto italian
Fratelli d'Italia L'Italia s'è desta Dell'elmo di Scipio S'è cinta la testa Dov'è la Vittoria?! Le porga la chioma Ché schiava di Roma Iddio la creò.
Striangiamoci a coorte Siam pronti alla morte Siam pronti alla morte L'Italia chiamò!
Sì!
Traduçión ligure
Òh, Fræ d’Itàlia, L’Itàlia a s’adéscie Con l’èlmo do Scìpio A tésta a se fàsce. Dónd’è a Vitöia ?! Ch'a dàgghe a sò ciöma Che scciâva de Rómma L'à fæta o Segnô.
Strenzémose a cöòrte Sémmo prónti a-a mòrte Sémmo prónti a-a mòrte L’Italia à ciamò!
Scì!
Inta quarta stròfa o Mamêli, da bón zenéize, o g'à misso 'n riferiménto a-a störia de Zêna, saiva a dî o Balilla:
Tèsto italian
« Dall'Alpi a Sicilia Dovunque è Legnano, Ogn'uom di Ferruccio Ha il core, ha la mano, I bimbi d'Italia Si chiaman Balilla Il suon d'ogni squilla I Vespri suonò »
Comun Nuovo
Comun Nuovo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Astato
thumb|Dispoxiçion di eletroin inte 'n atomo de àstato Inta sciensa l'àstato o l'è un elemento chimico co-o scimbolo At e o numero atomico 85. L'àstato o gh'à 'n peizo atomico de 210 u.
Paolo Besagno
Vìtta
In to 1996 o l'ha guagnòu o Premio Città di Recanati con a seu canson O trallalero canson de 'na vitta, cantâ da-a squaddra de canto popolare I Giovani Canterini di Sant'Olcese; in to 2008 o seu tòcco de mûxica elettrònica In primo vere pe voxe de figgetta e calcolatô o l'è stæto selezionòu a-o festival de muxica elettronica EMUfest, organizòu da-o Conservatorio de muxica de Santa Cecilia de Romma.
In to 1996 o l'ha guagnòu o "Premio Regionale Ligure" pe avèi portòu o canto popolare zeneize feua da-a Liguria.
Badia Pavese
Badia Pavese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Armenia
thumb|200px|right|A bandêa de l'Armenia thumb|right|200px|A poxiçion de l'Armenia in scia carta giogràfica Armenia o Ærminnia (nomme ofiçiâ: Հայաստանի Հանրապետություն - Hayastani Hanrapetutyun), stato de l'Asia oççidentâ indipendente da-o 1991; a sò capitâ a l'è Erevan.
L'Arménia a contròlla 'na región ciamâ Nagorno-Karabakh ch'a fa parte, segondo o diritto internaçionâle, de l'Azerbaijan, ma a l'é abitâ prinçipalmente da gente de lengoa e etnîa arménn-a.
Academia d'ë Lengue Dialetale
Ün 1974, Mestre Rubertu Boisson, alura presidente d'u Cumitau Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche a creau l’Academia d'ë Lengue Dialetale.
Radio (elemento)
thumb|'N campion de radio Inta sciensa o radio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Ra e o numero atomico 88. O radio o gh'à 'n peizo atomico de 226,0254 u.
29 dexénbre
O 29 dexénbre o l'é o 363° giórno de l'ànno (364° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 2 giórni a-a fin de l'ànno.
Mainassu
Mainassu thumb|250px|Sciòccu o mainassu O Sciòccu e ascì a tipica négia de mä (italiàn nebbia di mare), negìn, ch'a se manifèsta, in occaxuìn igrotermiche ciüttóstu ræe, sutta furma de fenómenu de nîvue basse, ch'i muntan da l'egua in direçiùn d'i bricchi.
Emarèse
Emarèse o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Saviore dell'Adamello
Saviore dell'Adamello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Architetûe civîli
thumb|260px|Saviore dell'Adamello, o Monicìpio|centro
Pàppa Françesco
Pàppa Françesco (Jorge Mario Bergoglio), nasciûo a Bonesàire into 1936 (dónca l'é o prìmmo pàppa mericàn), o l'é o 266° Pàppa da Gêxa catòlica. Seu madonâ pe-a parte da moæ a l'êa nasciûa a Teio inte l'Ata Valle Borbêa.
Fransio
thumb|O fransio Inta sciensa o fransio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Fr e o numero atomico 87. O fransio o gh'à 'n peizo atomico de 223,02 u.
Lengua malagascia
O Malagascio, o l'è unna lengua do gruppo lengoistego Malayo Polinesian. Lengua offiçiâ do Madagascar o l'è parloö da çirca 17 mioin de personn-e in te Isoe Comore, Réunion e Majotte ascì.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|316x316px|Màppa di dialétti do Malagascio.
Bonifassin
O lìgure bonifassin (in bonifassin: bunifazzin), conosciûo ascì senplicemente comme Bonifassin (o bonifaçin), o l'é un dialetto da lengua ligure, parlòu inta picìnn-a isoa lengoistica do comûn de Bonifaçio, inta Corsega do sud.
Stöia
[[File:Ligurian language in France and Monaco.svg|thumb|300x300px|Parlæ ligure in Fransa e a Mónego:
{{legend|#00FF00|Figun (de Alpes-Maritimes)}}{{legend|#b8ff89|Figun (do Var)}}{{legend|#55ddff|Roiasco}}{{legend|#00aad4|Tendasco (Roiasco)}}{{legend|#00ffff|Brigasco}}{{legend|#008000|Monegasco}}{{legend|#800080|Lìgure coloniâle (Bonifassin)}}]]
Vocabolâio
A caoza da distansa dâ Ligùria, o dialetto bonifaçin o l'à avûo 'na diferénte evoluçión rispètto a-i âtri dialetti lìguri: defæti, óltre a conservâ dötréi arcaicìsmi, o l'à riçevûo influense da-o còrso (scibèn che, in questi câxi, se pensa a di inprestiti da-o lìgure)
Accra
Accra a l'è a capitâle do Ghana.
Geugrafia
A gh'à 2.388.000 abitanti (into 2017).
Malawi
right|150px right|200px thumb|right|200px| Malawi (nomme ofiçiâ: Dziko la Malaŵi), stato de l'Africa çentro orientâle indipendente da-o 1964, a sò capitâle a l'é Lilongwe.
Colla de San Giacumu
A Colla de San Giacumu (796 m) a l'è ün s̠û de Arpi Ligüri che u se truva in-ta pruvinsa de Savuna.
Geugrafia
miniatura|U munuméntu a-i partigién|sinistra A colla de San Giacumu a se truva in simma a-a custéra di munti che a divide u bacìn du Mô Ligüre da cuéllu padanu, in particulô cuéllu da valô Bormia, scituó in-sciu cunfìn di dui cumüni de Orcu Feìn e de Mallare. A colla a se truva in-tu puntu ciü bassu tra-i dui bricchi du Munte Ôtu (956 m), versu nord-est, e u Bric Praboè (891 m) a sud-ovest, ün di munti da s̠öna cunusciua cumme Cian di Corsi, unde a gh'è üna végia bôse militô da NATO, a-a giurnô d'ancö abandunô.
Da l'area vexina a-a colla de San Giacumu i incuménsan vari rién e, in particulô, u gh'è versu nord u rian Biterno, u cuôle u se va poi a caciô in-tu ramu da Bormia cunusciû cumme a Bormia de Mallare, afluénte da Bormia de Spigno. Da-u lôtu meridiunô i pôrtan pe cuntra i primmi rién che poi i furmeràn a sciüméra Aquila, prinsipô afluénte da Susà, pe andô a-a fìn in-tu mô a l'artéssa da lücalité de Marina, in-tu teritöriu du cumüne de Finô.
Véxin a-a colla, ciü o menu düxéntu metri a punénte lüngu a custéra di munti, u l'è stetu realisó ün parcu de pôre eoliche pe ura furmó da trèi inpianti, du cuôle u l'è in prugèttu ün largaméntu.
Stòia
miniatura|Mappa militôre du [[1745 ch'a mustra a dispusisiùn de trüppe de francu-spagnolle in-tu Finô in-tu cursu da guèra de sucesiùn austriaca. Arénte a-a Colla de San Giacumu u gh'éra u canpun trinceró prinsipô.]] A s̠öna a l'éra de següru s̠a frecuentô in-tu periudu di antighi ligüri, déta l'inpurtàns̠a du Finô cumme cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni e pe-i vari cumerci lighé a ste pupulasiui chi, cumme testimunió da-i retruvaménti in-tu vilàggu ditu u "Vilàggiu de Agnime", in simma a-a Ruca de Perti. A ogni moddu a colla de San Giacumu a deventéra tantu inpurtànte in-tu periudu du Mediuevu détu che, a diferens̠a da giurnô d'ancö (ura a gh'è survatüttu a SP490 du S̠ü du Melogno), a prinsipô, se nu a söla, stradda pe rivô in-te sta parte chi da rivêa de Punénte a pasôva propriu de chi. Deféti, rivandu da-u Piemunte o da-a Lunbardia, chi andôva in-tu Marchexùn de Finô o a Arbenga asci, u pasôva propriu da-a valô de Mallare. U deventerà dunca ün travaiu di abitanti da s̠öna cuéllu de tegnī senpre avértu u pasaggiu, survatüttu da-a néve in-ti més̠i ciü frèidi.
Déta a sö inpurtàns̠a strategica, cu-e guére napuleuniche a colla de San Giacumu a deventerà teôtru de viulenti scuntri tra-i francés̠i e i austru-piemuntés̠i, cun varie trincêe che i sùn ancura vixibili a-a giurnô d'ancö. In-ta segunda guéra mundiô a s̠öna a sara interessô da vari scuntri tra-e trüppe italu-tedesche e de furmasiui de partigién, che i l'axévan üna bôse a Cian di Corsi. Pe regurdô i murti de ste guére chi i sùn stéti realisui véxin a-a simma da colla dui munuménti.
Comunicasiui
A-a giurnô d'ancö a colla de San Giacumu a l'à persu scuéxi du tüttu a sö inpurtàns̠a pe-i s̠untaménti tra-a valô Bormia e u mô, tantu che deféti a l'è traversô sölo da due stradde in tèra battüa e da vari senté. De ste stradde chi üna a s̠unta Nori, a levante, cun-a SP23 a punénte, stradda che a munta da-a frasiùn de Côrxi de Carbüa fìn a-u S̠ü du Melogno, e l'ôtra che, muntandu da Feìn, a china poi in-ta valô de Cadotto, lücalité du cumüne de Mallare.
Pe-a colla de San Giacumu a pasa asci l'inpurtànte senté de l'Ôta Via di Munti Ligüri, du cuôle u finisce propriu chi a cuindicéxima tappa (S̠ü du Melogno - Colla de San Giacumu, 15 km) e a incuménsa a sedicéxima (Colla de San Giacumu - S̠ü de Cadebuna, 13 km). Pe stu mutivu chi vexìn a-a colla a se truva asci ün picìn técciu che u fa da refüggiu pe-i viéggiatùi.
Albania
L'Albanîa (Shqipëria in albanéize, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Albanîa (Republika e Shqipërisë in albanéize, prononçiòu ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle.
Giögrafîa
A naçión a l'é asæ variàbile da-o pónto de vìsta climàtico, geològico, idrològico e morfològico, scibén che a sò àrea a l'é de sôlo 28.748 km2. I sò paizàggi són asæ despægi fra de lô, anàndo da-e cadénn-e di mónti de Àrpi Albanéixi, do Korab, do Skanderbeg, do Pìndo e di Ceràoni scìnn-a-e câde còste in scî mâ Adriàtico e Iònio.
Stöia
O teritöio albanéize, co-o pasâ di sécoli, o l'é stæto òcupòu da numerôze civiltæ cómme i Illìri, i Trâchi, i Grêghi, i Români, i Bizantìn, i Véneti e i Òtomoén. I albanéixi àn creòu 'n prìmmo stâto indipendénte, o Prinçipâto de Arbër, into sécolo XII. Tra i sécoli XIII e XIV se són formæ i doî stâti do Régno de Albanîa e do Prinçipâto de Albanîa. Prìmma da conquìsta òtomànn-a into sécolo XV, pe tànto ténpo a rexisténsa albanéize goidâ da-o Skanderbeg baténdo i invasoî ciù vòtte e goagnàndo l'amiraçión de l'Eoröpa intrêga. L'Albanîa a l'é dónca restâ pe squæxi çìnque sécoli sótt'a-o contròllo di tùrchi, perîodo into quæ numerôxi albanéixi, dîti Arnaut, àn servîo l'inpêro cómme ofiçiæ de âto gràddo, spécce in Egìtto e inti Balcâni Meridionâli. Tra i sécoli XVIII e XIX 'n grànde svilùppo colturâle, largaménte atriboîo a-i albanéixi ch'avéivan incomensòu a métte insémme e sò fòrse spiritoâli e inteletoâli, o l'à portòu a-o coscì dîto Rinasciménto Albanéize.
Economîa e polìtica
L'Albanîa a l'é repùbrica parlamentâre, costituçionâle e unitâia e 'n pàize in vîa de svilùppo co-în'economîa a rédito médio-âto, incentrâ in sciô setô di servìççi e da manifatûa ascì. A l'à atraversòu 'n procèsso de tranxiçión aprêuvo a-a chéita do regìmme comunìsta into 1990, pasàndo da 'n'economîa pianificâ a unn-a de mercòu. A naçión a garantìsce l'ascisténsa sanitâia universâle e l'educaçión primâia e secondâia de bàdda a tùtti i sò çitadìn.
L'Albanîa a l'é 'n ménbro de Naçioìn Unîe, da Bànca Mondiâle, do Conséggio d'Eoröpa, de l'UNESCO, da NATO, da WTO, de l'OSCE e de l'OIC. A partî da-o 2014 a l'é 'n pàize candidòu a l'intrâ inte l'Unión Eoropêa ascì. A l'é un di ménbri fondatoî da Comunitæ de l'Energîa, da BSEC e de l'Unión pe-o Mediterànio.
Attinio
thumb|'N campion de attinio Inta sciensa l'attinio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Ac e o numero atomigo 89. L'attinio o gh'à 'n peizo atomico de 227 u.
Beneito da Maiano
Beneito da Maiano (Benedetto da Maiano) (Maiano, 1442-Firense, 24 mazzo 1497) o l'é stæto 'no scultô e 'n'architétto de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|right|Beneito da Maiano (Benedetto da Maiano), ràmmo de G. B. Cecchi, [[1769 ]]
Astrofixica
L'astrofixica a l'é in rammo de l'astronomia ch'o l'esplòra l'Universo e i còrpi celesti co-e metodologîe e e tecniche sperimentæ da fixica moderna.
Nasciûa inta segonda meitæ de l'Euttoçento, a l'ha fîto assonto un ròllo fondamentâ studiando prezénpio a corelaçion tra luminoxitæ e tempiatûa superfiçiâ de stelle, l'espanscion de l'Universo e âtre cöse. A distinçion tra astronomîa e astrofìxica a l'è ancheu assæ meno netta che into passòu a caoza do grande progresso inta comprenscion raçionâ di fenòmeni còsmichi.
Astrofìxica relativistega
A l'é 'na disçiplinn-a ch'a studdia quelli fenòmeni còsmichi inti quæ l'è fondamentâ l'uzo da meccanica relativista, comme son quelli caraterizæ da-a libiaçion d'enormi quantitæ de energia e da de rapide variaçioin (comme e sorzénte squæxi stellæ quasar, e stelle X binâie e l'örìgine de l'Universo). Questi fenòmeni se peuan spiegâ faxendo ricorso a 'n'atra sorgénte de energia, a gravitaçion, ch'a diventa dominante solo quande o còrpo o razonze de dimenscioin assæ picinn-e, con di elevatiscimi valoî da denscitæ. Pe 'na stella de massa pægia de quella do Sô questa dimenscion a l'è pâ a 1,5 km. Inte queste condiçioin i effetti previsti da-a relativitæ, restreita e generâ, zeugan in ròllo essençiâ; alôa bezéugna deuviâ di lezze fixiche apropiæ e in formalismo matemàtico ciù complesso.
Un di doî prinçipæ modelli teòrichi de l'astrofixica relativistega o l'è o béuggio neigro, sàiva a dî 'na superfiçie, l'orizzonte, attraverso a quæ tùtte e partexelle, compreizo i fotoìn, peuan passâ sôlo inte 'n verso, verso l'interno; o béuggio neigro, donca, o l'è invixìbile, e da questo no peu sciortî nisciunn-a partexella e manco a radiaçion. O fenòmeno ciù importante arente a 'n còrpo collasòu o l'è a produçion de partexelle elementæ (sorvettutto elettroìn e protoìn) con âtiscima energîa. Queste interagiscan co-i campi elettrichi e magnettichi inti seu esterni e càozan de potente sorzente elettromagnetiche; in âtre paòlle, a so distribuçion spettrâ in fonçion da frequensa a no l'è quella da radiaçion emissa da 'n ordinâio còrpo cado.
O segondo modello de l'astrofixica relativistega o riguarda a strutûa globâ de l'Universo e o consciste inta cosmologia evolutiva basâ in sce-a teoria da relativitæ generâ de Albert Einstein. In questo modello l'Universo o l'ha avúo örìgine da 'na fase primordiâ de âtiscima tempiatûa e denscitæ da-a quæ, pe espanscion e collasci locæ, se son formæ i grandi agglomeræ galattichi de mateia che se vedan ancheu. E oservaçioin cosmològiche son inportànti pe-a determinaçion de l'etæ de l'Universo e da so prezente deceleraçion, e pe savéi de ciù de condiçioin fixiche preexistente a-a formaçion de galàscie. A ciù gran parte de informaçioin circa questa fâze a l'è dæta da-a radiaçion de fondo, ch'a s'inquaddra perfettamente into modello cosmologico relativistego. Questa a l'è stæta emissa quande o "raggio" de l'Universo o l'êa ciù o mêno mille vòtte ciù piccìn de l'attoâ (quande tùtta a mateia a l'ea ionizzâ); ancheu a radiaçion de fondo a l'appâ comme un fondo de onde elettromagnétiche inta banda de microonde provegninte co-a mæxima intenscitæ da tùtte e direçioìn.
Erodoto
thumbnail
Eròdoto (gr. ‛Ηρόδοτος, lat. Herodŏtus). - Storico grego (Alicarnasso, tra 490 e o 480 a.C. - Aten, 424 a.C. ca.).
Vìtta
O fu esule a Samo, da pœu o tornò in patria quande caze' a tirannide, e de lì o se recò a Aten, dove o conobbe e o l'ammirò Pericle e o fu amigo de Sofocle; da Atene o s'allontanò pe piggiâ parte a-a fondaçion da colonia panellenica de Turii (446 ò 444) e pe i so molti viægi (a Samo, into Ponto, in Traxa, in Macedonia, in Cirenaica, in Egitto e inte l'impeo Perscian; questi doi urtimi into 448 circa); l'è controverso se Erodoto o l'agge visto pe davei tutti i paixi descriti: foscia o completò i so apponti de viægio con de notizie desonte da de fonte scrite.
L'œuvia storica de Erodoto a fu divisa inte 9 libbri da-i grammatichi Lusciandrin; tarda a l'è a denominaçion di libbri co-o nomme de nœuve Muse.
Doppo o proemmio in sce-e origine mitiche da lotta fra Axia e Œüropa,
A spiegâ l'ampiezza e o numero de digrescioin inte l'œuvia de Erodoto, s'è pensao che o l'avesse composto de trattaçioin separæ (λόγοι) in sce-i scingoli popoli, da pœu fuse no troppo abilmente inte un'œuvia continnoa (A. Schöll, A. Bauer). Di atri invece ritegnan che o motivo conduttô o foise una stoia da Perscia e di vari popoli che fun in contatto con quella e che da pœu o cian de l'œuvia o mutesse scin a trasformáse inte 'na stoia da lotta tra Greghi e barbai, quande o successo de parte za composte in sce-e guære grego-persciañe o spinse l'aotô a poñe in particolâ resato queste lotte che occupan a meitæ circa de l'intrega œuvia (G. De Sanctis).
Comme fonte scrite Erodoto o çitta in doi soli lœughi Ecateo; ma o riporta in tante ócaxoin di informaçioin oræ. Pe a battaggia de Salamiña influin çertamente i "Perscien" de Eschilo. De ciu, di documenti epigraffichi, epigrammi, oraccoli fun de seguo doeuviæ da Erodoto che into complesso o l'attinse sorvetutto a-a tradiçion orâ. De fronte a-e tradiçioin Erodoto, pù astegnindose da una critica espliçita, o l'esercita effettivamente inta seleçion mæxima de quelle, távotta solo in base a di motivi esteioî e sentimentæ.
Erodoto o riconosce a grandioxitæ de vittoie greghe, ma into complesso l'epopea naçionâ ellenica, pe-a quæ i Greghi vinçettan i Perscien, a-o lascia freido. O sentimento da superioritæ da civiltæ grega in sce-a barbarica o manca in Erodoto tanto che i antighi mæximi o ciammon "filobarbao". A l'è invece ciæa a tendença politica de Erodoto a glorificâ Atene e i Atenieixi ch'o conscidera liberatoî da Grecia, rappresentando invece into moddo ciu odioso i so avversai inta guæra do Peloponneso: Tebe e Corinto. No coscì avverso o l'è a-i Sparten di quæ o riconosce a prodezza, pù tendendo a mettili in cattiva luxe a peto di Atenieixi. I concetti religioxi de Erodoto son soventi contraddittoi: de votte i miti son raçionalizzæ, di atre Erodoto o se mostra estremamente credulo de fronte a di oracoli, prodixi e sœunni profetichi. Caratteristega a l'è l'importança ch'o dà a l'invidia diviña (ϕϑόνος ϑεῶν) a quæ a l'intervegne pe umiliâ o mortâ che troppo o s'innaça.
O dialetto ionico o l'ofre a Erodoto un mezo de esprescion ricco e malliabile inte un stile semplixe ch'o l' amma a paratasci ciu che l'ipotasci, sença frexi, ma con una malia ch'a fa de l'œuvia storica una lettua attraentiscima. O pregio artistego de so stoie, fu dîto, o l'è inte l'unitæ de interesse uman e into ritmo narrativo co-o quæ o va aproeuvo a-i fæti, e battagge, i aneddoti e e scingolaritæ di costummi e de lezze.
O so retræto co-a barba idealizzao o l'è noto da varie coppie de un originâ creao doppo a morte. Inte l'erma de Nappoli, iscrita, o l'è accobbiao a Tucidide.
1712
thumb|250px|center|[[Pierre Gobert (1662-1744), Loîgi XV de Fransa banbìn, 1712 ca. (Fondaçión Yannick y Ben Jakober, Alcudia - Spàgna)]]
Costruçión
thumb|200px|right|292 Main Street, Fort Hunter ([[Florida)]]
Seviggia
Seviggia (Sevilla in castigiàn, prononçiòu, in andalôzo prononçiòu ) o l'é 'n comùn spagnòllo de 691.395 abitànti, capolêugo da comunitæ outònoma de l'Andalózia e da sò provìnsa. Sevìggia a l'é a quàrta çitæ da Spàgna pe popolaçión e a sò àrea metropolitànn-a a gh'à ciù de 'n milión e mêzo de abitànti.
Giögrafîa
centro|miniatura|800x800px|Vìsta de Seviggia da-a Tôre de l'öo. O sciùmme Guadalquivir o pàssa atravèrso a çitæ.
Stöia
centro|miniatura|800x800px|Raprezentaçión de Seviggia (de [[Frans Hogenberg) da-o Civitates Orbis Terrarum de Georg Braun, ediçión do 1593.]]
Stràdde
A çitæ de Seviggia a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Sevìggia a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), gràçie a-i quæ gh'è di colegaménti dirètti co-o rèsto da naçión, co-i trêni che se fèrman inta grànde staçión de Sevilla-Santa Justa.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 'na lìnia de tranvài, 42 lìnie de coriêre e da unn-a de metropolitànn-a.
Ariopòrti
A çitæ de Sevìggia a l'é servîa da l'ariopòrto de Sevilla-San Pablo, co-o còdice IATA "SVQ", ch'o se trêuva ciù ò mêno a 3 chilòmetri a nòrd-èst.
Prinçipatu de Mu̍negu
Mu̍negu e̍ ün Prinçipatu guverna̍u per üna munarchia constitüçiunale cun Albertu segundu pe̍ cavu de sta̍u. Benche̍ u prinçipu Albertu segundu e̍ ün prinçipu constitüçiunale, elu a̍ ün putere puliticu imensu. A Casa Grima̍udi ha guverna̍u Mu̍negu despœ̍i 1297. A lengua ufiçiala e̍ u françeise, aisci̍ se parla u munegascu, u italian e u anglese. L'Imnu munegascu (Hymne monégasque), o Marcia Naçiunale d'i Lealisti, ë ř'imnu naçiunale d'u Prinçipatu de Mùnegu.
Etimulugi̍a
Benche̍ l'etimulugia de Mu̍negu nun sice ben cia̍iria, de pare̍ generale cunvegne d'a tira̍ ciütostu da Monoïkos (Monoeci) -Arcule liguru- che da Melkart (Menouha) -Arcule finiçian.
Preistoria
Au Paleuliticu ançien, l'Omu abitava gia̍ Mu̍negu.
Antichita̍
D'u 1297 Rainie̍ e Françua̍ Grimaldi (mascarau ün frate), se sun ümpadrunii d'a furtessa de Mu̍negu ciü per astüçia che per viulença.
Epuca muderna
Mu̍negu deve au principu Antoni primu bona parte d'e soe furtificaçiue.
Menton e Rocabrüna an fau parte d'u Prinçipatu de Mu̍negu finta d'u 1848.
Carlu terçu d'u 1866 à dau u nome de Munte Carlu a roca de Spelüghe.
Cun u principu Rainie̍ terçu, suvran de Mu̍negu despœ̍i 1949, un Pinçipatu a̍ vistu u territoriu so passa̍ da 157 a 192 etari.
Sistema de guvernu
Ün ministru de Statu e trei cunseyei (Internu, Finançe, Trabayi püblichi) formu u Cunsiyu de guvernu.
U Cunsiyu naçiunale participa au putere legislativu a Mu̍negu.
Geugrafia
U territori de Mu̍negu fà 2 km².
Urganisaçiun territuriale
Munegu á nœve qartièi e setùs regrupaus en qatre qartièi tradiçiunali. I qartièi tradiçiunali sun:
E i qartièi urdinançai e setùs reservaus sun:
Religiùn
A religiùn catolica è a religiùn d'u Statu.
Edücaçiun
A Mu̍negu, l'ünsegnamentu püblicu à principiau d'iesse dau ün françese versu 1860.
L'ünsegnamentu d'a lenga munegasca è ubligatori ünt'ë scœre elementari da u 1976, pœi per i primi dui ani d'u culege da u 1979.
Codiçe de Hammurabi
300px|thumbnail|A stele do coddexo a-o [[Louvre]]
O Codiçe ò Codexo de Hammurabi a l'è uña fra e ciu antighe recugeite de lezze conosciue inta stoia de l'umanitæ. O fu stilao durante o regno do re babiloneize Hammurabi (ò Hammu-Rapi), ch'o regnò da-o 1792 a-o 1750 a.C., segondo a cronologia media.
O reperto
Questa recugeita de 282 lezze do re Hammurabi de Babilonia a fu scorpia in sce 'na stele in diorie, roccia ben rescistente, âta circa 225 cm, e a fu rinvegnua verso a fin de l'œuttocento inta çittæ de Susa (Shushi capitâ amministrativa da Contea de Shushi, inta provincia iraniaña de Khūzestān). Se ritegne ch'a foise originaiamente esposta inta capitâ, e ch'a segge stæta trasportâ in sce-o lœugo do ritrovamento comme bottin de guæra da l'esercito elamia. Attualmente a se trœuva a Parigi, into Museo do Louvre. Una coppia a se trœuva a-o Pergamonmuseum a Berlin.
Commento storico-critico
O çittadin babiloneize o l'aveiva perçò a poscibilitæ de verificâ a propria conduta segondo e lezze do sovran, e quindi de evitâ determinæ comportamenti, ò de çerne de attuâli a so reizego e peigo. Pe a primma votta inta stoia do diritto, i comportamenti sançionabili e i eventuæ peñe vegnan reixi notti a tutto o popolo (ò aomanco a chi foise in grao de leze).
O codexe o fa un larghiscimo uso da Lezze do taggion, ben nota into mondo zuægo-crestian pe êse ascì a-a base da lezze do profeta biblico Mosè. A peña pe i varri reati a l'è de fæto soventi identica a-o torto ò a-o danno provocao: œuggio pi-œugio, dente pe dente. Presempio a peña pe l'omiçiddio a l'è a morte: se a vittima però a l'è o figgio de un âtro ommo, a l'omicida vegniâ amaççao o figgio; se a vittima a l'è un scciavo, l'omicida o paghiâ un'ammenda, commezuâ a-o "prexo" do scciavo amaççao.
O codexe o suddividde a popolaçion inte træ classe:
E varie classe g'han diritti e dovei despægi, e diverse peñe che pœuan êse corporæ ò pecuniaie. Quest'urtime son commezuæ a-e poscibilitæ economiche do reo, nonché a-o status sociâ da vittima.
No vegne riconosciúo into Codexo o drito de responsabilitæ personâ, ossæ a peña a no l'è differente a segonda che o danno commisso o segge volontaio ò corposo. Un esempio clascico o l'è l'architetto ch'o progetta una casa; s'a crolla e a l'amaçça quelli che gh'abitan, a corpa a l'è de chi l'ha progettaa, e a peña a l'è comme s'o l'avesse amaççao de persoña e vittime.
L'impostaçion basâ in sce-a lezze do taggion a modifica o pensceo giuridico dominante into periodo precedente, attestao da-o Codixe de Ur-Namma, ch'o prevedeiva pe di reati senci de sançioin pecuniaie invece de quelle fixiche. L'è poscibile che questo cangiamento o segge da attribuî a-a diversa compoxiçion da popolaçion sud mesopotamega do periodo: into XXI secolo a.C., dæta a-a quæ remonta o codexe de Ur-Namma, i sovren ean ancon de origine sumeica e a popolaçion accadica a l'ea solo una parte, sciben importante, do totâ; into XVIII secolo a.C. i Accadi, semiti, ean ormai a maggiorança e e mæxime lezze vègnan scrite in akkadico ançiché in sumeego.
Grànde miâgia cinéize
A Grànde miâgia cinéize (cinéize: 萬里長城; pinyin: Wànlǐ Chángchéng) a l'é 'na série de scistêmi de fortificaçión in génere costroîi 'nscî confìn setentrionâli da Cìnn-a pe protézze e consolidâ i teritöi di stâti e di inpêi cinéixi cóntra vàrri grùppi de nòmadi de stéppe. E prìmme, sparpagiæ miâge êan stæte costroîe ciù ò mêno 'nto VII sécolo a.C. da-i antîghi stâti cinéixi, e pöi unîe da Qin Shi Huang (220–206 a.C.), o prìmmo inperatô da Cìnn-a. Ancheu, de miâge di Qin ghe rèsta pöco ò nìnte. Ciù tàrdi, tànte de dinastîe vegnûe dòppo àn costroîo e conservòu mólte pàrti da miâgia, e ciù avoxæ de quæ són stæte costroîe da-a dinastîa Ming (1368–1644).
Tramêzo e âtre raxoìn pe-a costruçión da miâgia, óltre a-a diféiza, gh'êa ànche o contròllo di confìn, ch'o permetéiva d'inpónn-e dàççi 'nscê mèrci trasportæ lóngo a Vîa da sæa, o regolaménto di comèrci e o contròllo d'inmigraçión e emigraçión. In ciù, e caraterìstiche difenscîve da Grànde miâgia êan acresciûe da-a costruçión de tôre de goàrdia, cazèrme pe-e trùppe e staçioìn de goarnixón, da-a capaçitæ de mandâ segnâli adêuviàndo fùmme ò fêugo, e da-a poscibilitæ d'adêuviâ o percórso da miâgia cómme 'n coridô pe-i traspòrti.
E miâge de frontêa, costroîe sótta divèrse dinastîe, àn mólti percórsci. Tùtti insémme, vàn da Liaodong a èst ò-u lâgo Lop a òvest, e da l'atoâle confìn tra Cìnn-a e Rùscia a nòrd fìn ò-u sciùmme Taohe a sùd, lóngo 'n èrco che ciù ò mêno delìmita o bòrdo da stéppa móngola. 'N'aprofondîa anàlixi archiològica, fæta adêuviàndo tecnologîe avansæ, a l'à rivelòu ch'e miâge costroîe da-i Ming mezûan 8850 km, con 6259 km de miâgia vêa e pròpia, 359 km de trincêe e 2232 km de bârêe difenscîve naturâli, cómme colìnn-e e sciùmmi. Segòndo 'n'âtra anàlixi archiològica, tùtti i træti da miâgia, insémme, mezûan 21.196 km. Ancheu, o scistêma difenscîvo da Grànde miâgia o l'é conscideròu tramêzo a-e ciù grénde inpréize d'architetûa 'nta stöia.
Nómmi
Inta storiografîa cinéize, se peu trovâ o tèrmine "Lónga miâgia" (長城, chángchéng) inte Memöie de 'n stòrico de Sima Qian, dónde o l'êa adêuviòu pe definî ségge e miâge separæ costroîe tra i vàrri Stâti conbaténti e a nòrd di stâti mæximi, ségge a costruçión unificâ do Prìmmo inperatô. O caràtere cinéize 城, ch'o scignìfica "çitæ" ò "fortéssa", o l'é 'n conpòsto fòno-semàntico do radicâle de "tæra" e de l'eleménto fonêtico 成 (prononçiòu *deŋ segóndo e ricostruçioìn do cinéize antîgo), e in òrìgine o se riferîva a-e miâge che circondâvan e çitæ tradiçionâli cinéixi, e – pe estensción – a-e miâge che circondâvan i stâti. A ògni mòddo, ancheu o l'é mólto ciù spésso adêuviòu co-o scignificâto de "çitæ".
O nómme ciù lóngo, "Miâgia lónga dexemìlla mìggia" (萬里長城, Wànlǐ Chángchéng), o végne da-a descriçión de Sima Qian inte Memöie, ànche se o no l'êa adêuviòu cómme nómme de miâge. O Lìbbro di Song (493 d.C.) o dîxe ch'o generâle Tan Daoji o ciamâva "a lónga miâgia de 10.000 mìggia", ciù vixìn ò-u nómme modèrno, ma pe-o rèsto o nómme o conparìsce de ræo 'nti ténpi pre-modèrni. O mìggio cinèize tradiçionâle (里, lǐ) o l'êa 'n'unitæ de mezûa da distànsa, de spésso iregolâre, adêuviâ cómme mezûa da longhéssa de 'n normâle vilàggio e a variâva a segónda do terén, ma de sòlito a mezuâva ciù ò mêno mêzo chilòmetro (540 m). Da quànde, into 1930, a Cìnn-a a l'à adotòu o scistêma métrico, in lǐ o vâle ezataménte 500 mêtri, e dónca o nómme da miâgia o descriviéiva 'na distànsa de 5000 km, ma st'ûzo de "dexemìlla" (wàn) o l'é figuròu, into mæximo mòddo de quànde se ûza o tèrmine infinitæ, e o scignìfica sôlo "ch'o no se peu contâ/mezuâ".
Prìmme miâge
A-o ténpo do Perîodo de primavéie e di ötùnni, tra l'VIII e o V sécolo a.C., i cinéixi za conoscéivan e técniche de costruçión di me miâge. Inte quéllo ténpo, e 'nte quéllo sucesîvo di Stâti conbaténti, i stâti de Qin, Wei, Zhao, Qi, Han, Yan e Zhongshan avéivan tùtti costroîo fortificaçioìn pe difénde i seu confìn, fæte de prîa òpû de tæra batûa e bréccia 'nte 'na strutûa de töe de légno, perché êan costroîe pe rexìste a-i atàcchi d'àrmi picìnn-e cómme spæ e lànse. O rè Zheng de Qin o l'avéiva sconfìtto tùtti i sò aversâi e unificòu a Cìnn-a cómme prìmmo inperatô da dinastîa Qin ("Qin Shi Huang"), into 221 a.C. Voéndo inpónn-e 'n govèrno centrâle pe evitâ o ritórno di scignôri feodâli, o l'avéiva ordinòu a distruçión de seçioìn de miâge che dividéivan o sò inpêo segóndo i confìn di vêgi stâti, e – pe respìnze o pòpolo di Xiongnu da-o nòrd – a costruçión de nêue miâge pe colegâ e fortificaçioìn lóngo o confìn setentrionâle de l'inpêo.
Scicómme e grénde quantitæ de materiâli necesâie pe-a costruçión êan difìçili da trasportâ, i costrutôi amiâvan d'adêuviâ e rizórse locâli: inte zöne de montàgna s'adêuviâvan prîe pigiæ da-e montàgne, e 'nte cianûe s'adêuviâva tæra batûa. No gh'én testimoniànse stòriche ch'ìndican a longhéssa e o percórso ezàtti de miâge Qin, e a ciù pàrte a s'é consumâ co l'eroxón di sécoli, lasciàndo in pê pochìscime seçioìn. No se sâ quànte a miâgia ségge costâ 'nte tèrmini de vìtte umâne, ma se stìmma che çentanæa de migiæa – fòscia adreitûa un milión – de lavoratôi ségian mòrti 'nta costruçión da miâgia Qin. Ciù tàrdi i Han, e Dinastîe do Nòrd e i Sui avèivan tùtti riparòu, recostroîo o alargòu a Grànde Miâgia pe diféndise da-i invazôi do nòrd, méntre e dinastîe Tang e Song no àn fæto grénde cöse 'nte sto cànpo. Ànche dinastîe foestêe (i Wei do Nòrd di Xianbei, i Liao di Kitai, i Jin di Jurchen e i Xia òcindentâli di Tangut) avéivan costroîo miâge difenscîve, ma mólto ciù a nòrd de âtre, inta provìnsa cinéize da Mongòllia intèrna e 'nta Mongòllia vêa e pròpia.
Época Ming
O concètto da Grànde miâgia o ritornâva 'nto XIV sécolo, dòppo che i Ming eân stæti sconfìtti da-i òiràti 'nta batàggia de Tumu. Ànche dòppo divèrse batàgge, i Ming no riêscîvan a bàtte-e tribù móngole, e-o conflìtto o se stâva prolongàndo pe tròppo ténpo. Pe tegnî lontànn-e e tribù nòmadi, i Ming costroîvan miâge 'nsciô bòrdo setentrionâle da Cìnn-a, lóngo o confìn meridionâle do dezèrto de Ordos, controlòu da-i móngoli.
A diferénsa de prìmme fortificaçioìn, e costruçioìn di Ming êan ciù rexisténti e elaboræ gràçie-a l'ûzo de moìn e prîe ò-u pòsto da tæra batûa, e se stìmma che ghe segiàn stæte costroîe fìnn-a 25.000 tôri de goàrdia. Pe vîa de contìnoe invaxoìn móngole, i Ming s'én inpegnæ tànto 'nto riparâ e 'nto rinforsâ e miâge, e-e seçioìn ciù rexisténti êan quélle arénte Beijing, capitâle di Ming. Qi Jiguang ascì avéiva riparòu e rinforsòu a miâgia, óltre a avéi rivestîo de moìn e seçioìn costroîe 'n tæra batûa, e costroîo 1.200 tôri de goàrdia dò-u pàsso de Shanhaiguan a Changping pe poéi dâ avertiménti quànde i móngoli s'avixinâvan. Tra i ànni '40 e '60 do XV sécolo, i Ming costroîvan ànche 'na coscì dîta "Miâgia de Liaodong": scìmile a-a Grànde Miâgia, ma ciù elementâre 'nta sò costruçión (scibén che gh'êa quàrche prîa, o l'êa fæto sorviatùtto de tæra, co-in fosòu 'nsce l'un e l'âtro lâto), a circondâva o céntro agrìcolo da provìnsa de Liaodong pe protézilo da eventoâli atàcchi di Oriyanghan jurchen-móngoli da nòrd-òvest, e da-i jurchen Jianzhou da nòrd.
Vèrso-a fìn de l'época Ming, a Grànde Miâgia a respinzéiva e invaxoìn manciù ch'êan iniçiæ atórno ò-u 1600. Ànche dòppo avéi pèrso tùtta Liaodong, l'ezèrcito Ming o tegnîva o pàsso de Shanhai, pezanteménte fortificòu, inpedìndo a-i manciù de conquistâ o cheu da Cìnn-a. Into 1644, dòppo che Pechìn a l'êa chéita 'nte màn di ribèlli de Li Zicheng, i manciù riêscîvan a atraversâ a miâgia; prìmma d'alôa, gh'êa za stò de scoribànde, ma stavòtta vegnîvan pe conquistâ. I rastélli do pàsso de Shanhai êan stæti avèrti dò-u generâle Ming Wu Sangui, ch'o l'avéiva formòu 'n aleànsa co-î manciù, speràndo de poéi uzâli pe scorî i ribèlli da Pechìn: i manciù pigiâvan o contròllo de Pechìn, e ciù tàrdi sconfizéivan ségge a dinastîa Shun formâ da-i ribèlli che e ùrtime fòrse de rexisténsa do Ming, fondàndo a dinastîa ch'aviéiva préizo o seu pòsto, quélla di Qing.
Sòtta i Qing, i confìn do pàize andâvan ò-u de là da Miâgia, e a Mongòllia diventâva pàrte de l'inpêo, dónca no se costroîva ciù nìnte, a pàrte o coscì dîto Stecòu do sâxo, ch'o segoîva 'n percórso scìmile a quéllo da Miâgia de Liaodong di Ming, e ch'a servîva pe inpedî ch'i cinéixi Han migréssen inta Manciùria.
Legiunellusi
Legiunellusi
Malattia derivä da u batteriu Legiunella pneumophila. Vanni a: Legiunella.
Alicante
Alicànte (Alacant in catalàn) o l'é 'n comùn spagnòllo de 337.482 abitànti ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma do Pàize Valençiàn, capolêugo da sò provìnsa.
Giögrafîa
centro|miniatura|800x800px|Panoràmma de Alicànte A çitæ a se trêuva inta coscì dîta Còsta Giànca (Costa Blanca), sovrastâ da 'na colìnn-a ch'a s'avànsa in sciô Mâ Mediterànio e a-o céntro de 'na grànde bâia.
Economîa
E ativitæ econòmiche ciù inportànti pi-â çitæ són o turìsmo, a produçión do vìn, de l'êuio d'oîva e da frûta, e i servìççi. S'é svilupòu de indùstrie inti setoî alimentâ, di tesciûi e do chêuio ascì. Gh'é 'n pòrto bén bén inportànte e a l'é unn-a de çitæ ciù in svilùppo da Spàgna, ch'a l'à cangiòu de câa asæ a-a spedîa co-i gréndi cazaménti tiæ sciù inti ûrtimi ànni.
Aprêuvo a-a sò localizaçión, a çitæ a gh'à 'n clìmma milîa e, pe sta raxón chi, a l'é diventâ 'n'inportànte destinaçión turìstica estîva, con de mænn-e avoxæ e di locâli notùrni. A ògni mòddo a l'é frequentâ cómme destinaçión da vilézzo d'invèrno ascì.
Coltûa
A speçialitæ locâle a l'é unn-a variêtæ de torón.
Stràdde
A çitæ de Alicànte a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Alicànte a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), gràçie a-a quæ gh'é di ligàmmi dirètti co-o rèsto do pàize, co-i trêni che se fèrman inta grànde staçión de Alicante-Terminal.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 'na ræ formâ da 6 lìnie de tranvài e da 40 lìnie de coriêre, ciù che 'na flòtta de tascì.
Ariopòrti
A çitæ de Alicante a l'é servîa da l'ariopòrto de Alicante-Elche, co-o còdice IATA "ALC", ch'o se trêuva ciù ò mêno 9 chilòmetri a sùd-òvest.
Etroubles
Etroubles o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Torio
thumb|200px|right|Strutûa de 'n atomo de torio Inta sciensa o torio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Th e o numero atomico 90. O torio o gh'à 'n peizo atomico de 232,0381 u.
Cricca
Cricca In zeneise: A cricca a l'è o profî da ciave, e anche a seratüa dunde ti infîi a ciave.
In savuneise: U pö avèi differenti significäti:
Ciattellä
Ciattellä, (in italiàn: ciarlare) ciaciarä, parlä per in çertu tempu cun qärched'un, discurî.
Legiunella
A Legiunella pneumophila a l'è un batteriu ch'u deve u sö numme a l'epidemia de purmunite ch'a s'è verificö in te l'aestae d'u 1976 a Philadelphia tra i ciü de 4000 veteraen d'u Vietnam ch'i parteçipävan a inn-a riûniùn de l'American Legion (ciamae pe' l'appuntu Legionnaires): 221 vegnîvan marótti e 34 muìvan a causa de 'stu battériu scinn'a a alùa scunusciüu, denuminò pe' l'occaxùn Legiunella e isulò in te l'impiantu de l'äia cundiçiunä de l'albergu dunde i partecipanti l'aean.
Descrisiùn
U principäle ambiente de vitta e svilüppu d'u micrurganismu u l'è quellu de l'aegua, cumme läghi, rièn, sciümmi, terme. Da lì u passa in t'i ambienti artificiäli e u po' aniäse in t'e cundüte de l'aegua de çitae, in t'i impianti de l'äia cundiçiunä, in t'e piscinn-e, e.a.
'Sti ambienti pôan putensialmente fä da amplificatui e spanzitui d'u batteriu. U Preferisce habitat de aegua cäda, tra 25 e i 42°C, e survavive scinn-a-a 5-6°C. U l'è ampiamente diffüsu in natüa e in t'i ambienti dunde u vive l'ommu.
U batteriu u pö pruvucö inn-a gräve furma de purmunite: a legiunellosi; i cäxi de legiunellosi in Itallia sun ciü o menu 650 l'annu (10 pe' miliun de abitanti), tendenti a cresce. In Ligüria se sun segnalae 37 cäxi in trei anni.
A Legiunella a se fèra cun e mucûse respiàndu aerosol o äia cuntaminä. A nu l'è mäi staeta dimusträ a trasmisciun da inn-a persunn-a a n'ätra o cu-u beive aegua cuntaminä da u batteriu.
Andora
Andòra (in zenéize Andòrra ascì, Andorra in catalàn, prononçiòu ), conosciûo ofiçialménte cómme Prinçipâto de Andòra (Principat d'Andorra in catalàn) , o l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òcidentâle sénsa sbòcco in sciô mâ.
Giögrafîa
O Prinçipâto de Andòra o se trêuva inta penîzoa ibérica, inta pàrte de levànte di mónti Pirenæi, e o confìnn-a co-a Frànsa a nòrd e co-a Spàgna a sùd. O l'é a sèsta naçión ciù picìnn-a de l'Eoröpa, co-în'àrea de 468 km2 e 'na popolaçión de ciù ò mêno 77.006, nùmeri pe-i quæ o l'é o sezén pàize ciù picìn do móndo pe estensción e l'unzén pe popolaçión. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Andòra a Vêgia, a quæ, trovàndose a 'n'altitùdine de 1.023 mêtri in sciô livéllo do mâ, a l'é quélla ciù âta de tùtto o continénte.
Stöia
O teritöio che d'ancheu o fa pàrte do stâto de Andòra o l'é stæto de lóngo frequentòu da l'òmmo, con vàrie testimoniànse preistòriche che són stæte atrovæ inte gròtte da zöna. Segóndo 'na lezénda popolâre a naçión a l'é stæta fondâ da-o Carlomàgno inte l'ànno 805, cómme riconpénsa pe l'agiùtto di sò abitànti inta goæra cóntra i saracìn. Da quéllo moménto o l'é stæto controlòu da-i cónti de Urgell, i quæ, depoî di fórti scóntri co-a gêxa do pòsto, àn firmòu i doî tratâti ciamæ Pareatges (into 1278 e into 1288). Segóndo 'sti tratâti chi o potêre in sciô féodo o vegnîva spartîo tra o cónte e l'arçivéscovo de Urgell, proclamàndo dónca a nàscita do prinçipâto.
In sciâ diarchîa creâ into sécolo XIII da-o cónte Roger Bernat III de Foix e da l'arçivéscovo Pere d'Urgell, co-o pòsto do cònte che inti sécoli o l'é finîo a-o prescidénte da Repùbrica Françéize, o l'é fondòu o govèrno do pàize ancón a-a giornâ d'ancheu.
Economîa e polìtica
Into pasòu consciderâ 'n paradîzo fiscâle, d'ancheu a ciù inportànte ativitæ econòmica da naçión a l'é de segûo o turìsmo, con ciù ò mêno 10,2 milioìn de vixitatoî internaçionâli a l'ànno, e ligòu sorviatùtto a-i spòrt da invèrno. A l'à 'n'âta qualitæ de vìtta, co-ina speànsa de vìtta a-a nascìta ch'a l'êa, into 2013, de 81 ànni, a ciù âta do móndo pe-o Global Burden of Disease Study. Into 2019, segóndo o Progràmma de Naçioìn Unîe pe-o svilùppo, a l'êa de 81,9 ànni, ö sæ a 19° ciù âta.
Andòra a fa pàrte de Naçioìn Unîe da-o 1993 e, scibén ch'a no l'é intrâ inte l'Unión Eoropêa, a l'à adotòu l'éoro cómme monæa ofiçiâ.
Lui̍ Segundu de Mu̍negu
Lui̍ Segundu (Baden, 12 de lüyu d'u 1870 - Mu̍negu, 9 de ma̍giu d'u 1949) e̍ stau pri̍ncipu suvra̍n de Mu̍negu.
Corna Imagna
Corna Imagna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Bagnaria
Bagnaria o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
thumb|270px|O Staffora a Bagnaria|centro
Río Cuarto (Argentinn-a)
thumb|300px|Ciàssa San Martin - Rio Cuarto Río Cuarto a l'è 'na çittæ argentinn-a a sûd da provinsa de Córdoba, into çentro do pàize. I sêu abitanti vegnan ciammæ riocuartenses.
Geògrafia
A g'ha çirca 144.000 abitanti (2001) e a l'è 'n importante çentro commerçiâ e agriccolo.
A l'è a segonda çittæ ciû importante de quella ricca provinsa, e a piggia o sêu nomme (ch'o vêu dî: "Sciûmme Quârto") perché a sta a riva do sciûmme Cuarto dïto ascì Chocancharava.
Stöia
A l'è stæta fondâ into 1786 co-o nomme de Villa de la Concepción del Río Cuarto da-o governatô Rafael de Sobremonte.
Laila Zaid
220px|right|thumb|Laila Zaid
Urannio
thumb|300x300px|O gammaspettro de l'urànnio Inta scénsa l'urànnio o l'é 'n elemento chimico co-o scimbolo U e o nùmero atòmico 238,0289. L'urànnio o gh'à 'n péizo atòmico de 238,0289 u.
Laila Zaid
Laila Zaid a l'è 'n'attrixe Braxilian-a. A l'è nasciûa a Rio de Janeiro o 28 màzzo do 1984.
1713
thumb|350px|center|Anònimo, O dùcca e a duchéssa de Savöia partan da [[Nissa pe Palermo pe êse incoronæ re e reginn-a da Sicilia, 1713]]
Benosso Gossoli
Benosso Gossoli (Benozzo Gozzoli) (Scandicci, 1420-Pistoia, 4 òtôbre 1497) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|Benosso Gossoli (Benozzo Gozzoli), ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Protoattinio
thumb|'N campion de protoattinio Inta sciensa o protoattinio o l'è un elemento chimico co-o scimbolo Pa e o numero atomico 91. O protoattinio o gh'à 'n peizo atomico de 231,03588 u.
Mauritania
thumb|200px|right|A bandêa da Mauritania thumb|right|200px|A poxiçión da Mauritania in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: لجمهورية الإسلامية الموريتانية - Al-Ğumhūriyyah al-Islāmiyyah al-Mūrītāniyyah, in àrabo e République Islamique de Mauritanie in françèise, stato de l'Africa oççidentâ indipendénte da-o 1960, a seu capitâ a l'è Nòuakchòtt.
Genovìn
thumb|250 px|Genovìn de [[Càrlo VI de Frànsa|Carlo VI de França, 1252 c.]] O Genovìn, dîto anche Zenovìn, a l'êa 'na monæa d'öo, do valô scìmile a-o fiorìn.
Stöia
O genovìn o l'é stæto emisso a Zena pi-â prìmma vòtta into 1252, pöco prìmma de l'emiscion do fiorìn fiorentìn. A monæa a l'é stæta emissa fin a-o 1415. Insémme a-o genovìn l'é stæto emisso ascì de monæe che vàivan o seu òtâvo (otavìn) e o seu quàrto (quartaròla). Cornelio Desimoni (1813-1899) e Lopez, pensan cò-u péizo de quést'ùrtima monæa o segge stæto modelòu sôvia quéllo de 'na monæa za adêuviâ into Mediteranio: o tarì, ch'o l'àiva, de fæto, in péizo iregolâre; ma o péizo do tarì de conto corisponde a quéllo da quartaròlla.
In sciô drîto o l'àiva a pòrta de 'n castéllo, tìpica de monæe de Zena e in gîo o l'àiva a scrîta + I A N U A, sàiva a dî pòrta inta léngoa latìnn-a, ch'a sunâva comò-u nómme da çitæ e ch'o l'êa stæta adêuviâ inte prìmme monæe ascì. A l'invèrso, a crôxe araldìca, e in gîo CVNRADVS REX, sàiva a dî Corrado III de Svevia, che into 1139 o l'àiva concèsso a Zena o dirìtto de bàtte monæa.
Depoî o 1339, co Scimón Boccanéigra, prìmmo dûxe da Repùbrica de Zena, s'é comensòu a métte l'indicaçión dogale co-a scrîta: X DVX IANVENSIVM PRIMVS.
Violin
O violin o l'è 'n strumento muxicâ dotao de quattro corde acordæ a intervalli de quinta. O l'aparten a-a famiggia di ærchi (ò zonzuri) insemme a-a viœua (ò vióla), o violoncello e o zonzuro (ò zonzon, ò basso), inta quæ o l'occupa o posto do soprano, ofrindo l’estenscion ciu aguçça de tutti i atri, da-o sol2 a-o do7.
O sunao de violin o l'è dito violinista, chi o fabbrica invece o l'è dito chitarâ.
Fissao inta so forma atoâ a-a fin do çinqueçento, o l'è constituio da un còrpo de legno d’axeo e d'abeto saxonao e vernixao a œuio, con varri elementi essençiæ (cian armonnico, fondo armonnico, fasce d'union tra i doi cen, scagnetto, cadeña e annima, mannego, tastea, cordiâ, cavigê ecc.), in scî quæ gh'è teizo quattro corde de belo ò de menuxa e de votte metalliche, acordæ sol2, re3, la3, mi4, misse in vibraçion con l’ærco ò peçigæ co-e die; o mannego o se tegne co-a man scinistra, apogiando a cascia tra a spalla scinistra e o mento. A tecnica do strumento a l'è particolarmente aggile, con numioxiscime poscibilitæ virtuoxisteghe, e o cô do timbro o l'è schilente e luminozo.
I primmi violin aparsan verso a meitæ do Çinqueçento; a tradiçion a n'assegna l’invençion a l'italian Gàspao da Salò, primmo chitarâ brescian de gran nommina, a quæ œuvia a fu proseguia da-o Zan Póo Mazin. O primmo violin conosciuo chi agge tutte e caratteristeghe do strumento o l'è quello do Dria Amao, remontante a-o 1560 circa. Con l'Amao e co-i so figgi començò a scœua cremoneize di chitaræ, ch'a contò di nommi avoxæ comme quelli do Gioxeppe Goarnê do Gexo e de l'Antogno Stradivaio. Quest’urtimo o razonse inti so strumenti un livello de qualitæ anco-a-a giornâ d'ancœu conscidiao insuperabbile. Fœua da l'Itallia l’unnico chitarâ de nominata o fu, into 18° sec., o tiroleize Jakobus Stainer.
Pe estenscion o terme o l'indica ascì chi sœunna o violin inte 'n complesso. Inte l'orchestra se distingoe di groppi de primmi e segondi violin: o primmo violin o l'è o ciu importante di primmi violin, a lê pertocca tutti i assolo, e o g'ha o compito fondamentâ de consegiâ e coadiovâ o direttô d’orchestra durante e prœuve, inta faze da conçertaçion, e in generâ de raprezentâ l’orchestra, e pe questa so importante fonçion o l'è ciamao ascì spalla ò "violin de spalla". Tutti i violinisti do complesso orchestrâ tranne o primmo violin son ciammæ "violin de fia".
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau - Filozofo e scritô (Zeneivia 1712 - Ermenonville, Oise, 1778).
Biografia
Figgio de 'n relœuiâ, o no l'ebbe una regolâ instruçion, e a soli trezz'anni o fu mandao comme apprendista presso un incizô, ocupaçion ch'o l'aviæ ben fito abbandonao pe fuzzî in Savoia, començando una vitta dezordenâ ch'a saiæ diâ ben di anni. Indiriçao da-o parrego de Confignon, un villaggio vexin a Zeneivia, a Annecy, presso M.me Louise-Eléonore de Warens, o fu da questa a so votta indiriççao a Turin, inte 'n ospiççio pe catecumeni, dovv'o Rousseau o l'abbandonò l'originaia fè carvinista e o fu battezzao segondo o rito catollico (1728). Repigiao ben fito a vitta ramenga, o s'ocupò inti succescivi quattr'anni in umili loei presso de famigge scignorî, pe da pœu razonze torna M.me de Warens, da quæ o l'aiva da vegnî amante. Inti anni trascorsci con questa inta rescidença campestre de Les Charmettes, inti presci de Chambéry, o se dedicò a vaste lettue e a un'intensa attivitæ de studdio, privilegiando in particolâ a muxica.