cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reaud
Reaud (diit fia Reaudu, ën italiàn Realdo), la é üna frassiun da cumüna de Triöira, ën pruvinsa d'Impéria, abitàa da 16 persune (2019).
Geugrafia
Ën l'auta valàa dër valùn Argentina, sut'a 'r Munt' Sciacarèe. Fa pàrt' da Tèra Brigašca.
Storia
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra pruvinsa dë Cuni, ën la regiun Pimunt, d'dopu r'Tratà d'Paaž u pàssa daa cumüna da Briga (devëntàa fransesa), a chéla de Triöira, 'nta pruvinsa d'Imperia, Ligüria.
Camagna Monferrato
Camagna Monferrato o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Camagna Monferrato, Gêxa de Sant'Eusebio|centro
136 a.C.
thumb|250px|center|Tetradracma grego d'argènto de [[Minerva|Atena, 136 a.C.-135 a.C. (Münzkabinett der Staatlichen Museen, Bode-Museum - Berlin)]]
Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ
Pigiâse o mâ do rosso o cartâ (inta grafîa originâ de l'outô Piggiäse ö mâ do rosso ö cartâ) a l'é inn-a comédia in lengoa lìgure, scrîta da Nicolìn Baçigalô e raprezentâ pi-a prìmma vòtta do 1870.
Stöia
Fra e prinçipæ öpere de litiatûa zenéize, a comêdia a vegne prezentâ a l'Acadêmia Filodramàtica Lìgure a séjann-a di êutto de màzzo 1870 inta sêde do tiâtro Colónbo de Zena. A sucédde a sta raprezentaçión quélla di 23 de mazzo do mæximo ànno, inscenâ a-o tiâtro Naçionâ.
Squæxi de segûo i prìmmi comédianti i l'éan di diletànti, ma fra sti chi o figûa in çerto Davide Gattelli, za faxente parte da conpagnîa de Sant'Agóstin (pöi conosciûa cómme quélla do Naçionâ, vista a sêu sêde), destinòu a dirìzze 'na pròpia schêua de recitaçión.
O vêo sucèsso o rîva quarche ténpo dòppo, co-a raprezentaçión da pàrte da conpàgnîa tiatrâle do Gövi (fra e rapresentaçioîn degna de nòtta unn-a a Torìn do 1917, assemme a inn-a a Zena, a-o Paganìn quatr'ànni primma).
Tràmma e origine do tìtolo
A comêdia a repìggia o tìtolo da in dîto tradiçionâ da léngoa lìgure. Pigiâse o mâ do Rosso o cartâ o l'è defæti in mòddo de di ch'o reciamma a figûa d'in napolitàn O Rosso, che lóngo a stradda ch'o condoxéiva a l'ezecoçión o pensava solaménte a-i problemmi di âtri, lasciando da parte i sêu.
Coscì cómme o protagonìsta de sta viçenda chi, o protagonista do tòcco tiatrâ, Pìppo Manezzi, o se preòccopa di afàri di âtri comme mediatô, da in làtto çercando de sfasciâ di matrimoni, da l'âtro pe conbinâli, ma no solo. A-o de là de l'insegnamento morâle, con l'inpaciòu vegetto ch'o finisce pe pagâ e consegoénse d'açioîn conpiue, a conpoxiçión a se móstra ascì comme öpera corâle, mostrando in tòcco de Zena (ciù into specifico da valàdda do Ponçéivia ), di tenpi andæti.
I manézzi pe maiâ 'na fìggia
I manézzi pe maiâ 'na figgia (segondo a grafîa de l'aotô Manezzi pe majâ 'na figgia, conosciûa ascì co-o tìtolo italiàn de Maneggi per maritare una figlia) a l'è inn-a comêdia in lengoa lìgure, scrîta da Nicolìn Baçigalô.
134 a.C.
Euröpa
Rómma - Cònsoli: Gaio Fùlvio Flàcco e Pùblio Cornélio Scipiòn Emiliàn.
I manézzi pe maiâ 'na fìggia
Descriçion
L'öpea do Baçigalô a l'è fraçionâ in tréi àtti e a rêua atórno a-e viçende de 'n çerto Steva, inportante mercante de spéçie che, pûe esêndo in onésto òmmo de lòu, se demostra tranquîllo e rìcco de pratiçitæ. Tûtto a-a reversa rispètto a-a mojê, a scignôa Giggia, raprezentâ da in caràttere fòrte. Pe quésto lê a çerca de maiâ sêu figgia, Metilde, çercando in rìcco maîo a-o cósto de fâla védde comme quéllo ch'a no l'é.
A fa da sfóndo a-e viçende di personaggi gh'è l'anbientaçion tenporâ int'ina Zena a cavàllo fra Otoçénto e Neuveçento (diferente rispétto a-a sucescîva transpoxiçión, colocâ in-ti ànni '50).
Ina de ciû aprexæ raprezentaçioîn da parte da conpagnîa Gövi a l'è quélla a-o Tiâtro Filodramatichi de Milàn, do 1923, ch'o consâcra l'öpia ascì a-o de fêua da Lìguria. Âtro pónto a favô a registaçión in versción televixìva into 1959, con a regîa curâ da Vitöio Brìgnoe.
A l'origine de tûtto se treuvan i contàtti con o Davide Castelli, un di prìmmi diletànti a inscenâ i tòcchi e colaborâ co-o Baçigalô, coscì comme avegnûo con 'n'âtro travàggio de l'outô, Pigiâse o mâ do Rósso o cartâ.
Andrea Zanini
L'Andrea Zanini (Zêna, ...), dîto "Zanna", o l'é 'n cantànte lìgure de génere technical death metal e thrash metal che, co-o progètto de Barche a torsio, o cànta in zenéize ascì.
Vìtta
O Zanna, ch'o stâ a Récco, a-o coménso o l'é conosciûo sorviatùtto pi-â sò ativitæ co-i Sadist, 'n grùppo zenéize de death metal, do quæ o n'é stæto a vôxe pe tréi ànni, inclûzo o moménto da publicaçión do sò àlbon ciù avoxòu, o Tribe. Inte st'àlbon chi a vôxe do Zanna, de sòlito da-i toìn tìpichi do death and Growl style, a l'é bén èrta e tòsto âgra ma, a-o mæximo ténpo, fòrte e sgranfignànte.
O cantànte, ch'o l'êa intròu inti Sadist do 1993, into 1996 o l'à lasciòu o grùppo aprêuvo a di contràsti tra i sò ménbri e, pe sta raxón chi, o s'é mìsso tórna a cantâ sôlo into 2002 co-i Raza de Odio. Quésto grùppo o l'é pe cóntra de gùsto trash/folk metal, con de grénde infloénse latìnn-e, tànto chò-u Zanna o l'à dovûo cangiâ o sò stîle de cànto, ciù scûo e growl, e o sò look ascì. L'ativitæ co-i Raza de Odio a l'é andæta avànti scìnn-a-o 2011, quànde, in sciâ fìn, o grùppo o s'é desfòu.
Into 2005 o Zanini o l'à inandiòu, cómme progètto acùstico paralêlo, e Barche a torsio, doétto de dónde o l'é conosciûo co-o nomiâgio de "Tòrsio" e co-o quæ, in ativitæ ancón a-a giornâ d'ancheu, o cànta i sò péssi tùtti in zenéize in gîo pi-â Ligùria. Insémme a-o Tòrsio inte sto grùppo chi gh'é ànche o Francesco Campanelli de Camóggi, dîto o "Giàscio", sunòu da chitâra che a l'inprinçìpio o l'êa inti Raza de Odio lê ascì.
Camino (Italia)
Camino o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Camino, o castéllo|centro
Claudina de Mu̍negu
Claudina Grimaldi (nasciüa ün l'anu 1451 e morta au 19 de nuvembre 1515) e̍ sta̍ signura de Mu̍negu. A̍ regnau d'u mese d'a Madalena d'u 1457 fint'a u seze de marsu d'u 1458, gh'avendu sei ani. Era u sulu fiyœ̍ d'u precedente suvra̍n, Catala̍n de Mu̍negu, e Bianca del Carretto. U 29 d'austu d'u 1465 s'e̍ spusa̍ u so' cujin au dissetieme o dijœtieme gradu Lambertu Grimaldi, signu̍ de Mu̍negu. Claudina gh'a̍ avüu sei o ciü̍ fiyœi tra qali i fütüri signui de Mu̍negu Lücia̍n e Giuane Segundu.
Fernanda Tollemeto
Fernanda Tollemeto (Nardò, 16 zùgno 1943) a l'é 'n'artista, mozaicista e scultrice italiànn-a.
Biografia
Fernanda Tollemeto a l'é nasciûa a Nardò a-i 16 de zûgno do 1943 e visciûa into Salénto scin'a-o 1959, dond'a l'à frequentòu l'Institûto d'Àrte de Lécce e dòppo, aprêuvo a sò seu ch'a s'êa trasferîa a Rómma pe studiâ mêxìnn-a, a s'é inscrîta a l'Institûto Statâle d'Arte de Rómma e a l'à precedûo de quarche anno a definitîva traslocaçión de tùtta a sò famìggia. Scìn da sùbito a l’à manifestòu l'interèsse pò-u mozàico e a n'à aprofondîo o stùdio co-o frequentâ o prìmmo di córsci institoîi e tegnûi a Parìggi a-a fìn di anni '50 da-o méistro Gino Severini e co-o Ricardo Licata: into gîo parigìn a l'à incontròu i ciù conosciûi artìsti de quélli ténpi into gîo artìstico e leterâio. Da-o 1961 a-o 1965 a l'à frequentòu l'Académia de Bèlle Arte de Rómma, e a l'à studiòu Stöia de l'Arte comm'alêva do Mario Rivosecchi e do Ferdinando Bologna e a s'é diplomâ co-o màscimo di vôti e con löde in Scultûa, sott'a-a goìdda do scultô Pericle Fazzini e, cómme têxi de làorea, a l'à portòu "O mozàico do Nîlo de Palestrìnn-a".
Ativitæ profescionâle
Abilitâ a l'insegnaménto de "Diségno e Stöia de l'Àrte", a l'à insegnòu da-o 1962 a-o 1983 inte tante Schêue Médie, Licêi, Institûti profescionâli e artìstichi de Rómma e do Làçio; da-o 1983 a-o 2000 a l'à insegnòu Disciplìnn-e Artìstiche e Stöia de l'Àrte inte l'Universcitæ Sperimentâle Decentrâ e inte l'Universcitæ Provinsâ pi-a Tèrsa Etæ de Rómma. A l'é stæta Prescidénte inte tante Comiscioìn d'Ezàmme de Stâto e ménbro de Comiscioìn giudicànti pe Concórsci pùblichi pe tìtoli e ezàmmi tra o 1979 e o 1989.
Ativitæ artìstica
A produçión artìstica da Tollemeto a coménsa into 1958 : da-o méistro Gino Severini a l'inprénde o concétto rivoluçionâio, rigoàrdo a-a tradiçión do mozàico da sécoli consolidâ, de fâ in cangio 'na persónn-a sôla do progetìsta do travàggio (ròllo do pictor imaginarius) e do realizatô do travàggio (ròllo do pictor musivarius). Da-a scitoaçión stòrico-artìstica do Nêuveçénto nasce o sò destàcco da-a raprezentaçión scinbòlica do sogètto, ch'o no l'é ciù imitaçión reâ ò ritræto ma ciufîto 'na riçèrca pe provocâ 'n'emosción in chi amîa o travàggio, comunicàndo atravèrso e sensaçioìn che de figûe astræte aregòrdan. Chi l'é inportànte a mescciûa de coî e i inbàtti e-e fórme mæxime di tascélli de Muràn, di quæ l'artìsta a l'abandónn-a ògni princìpio de regolaritæ: o sò avixinaménto a-a ténica do mozàico o l'é do tùtto nêuvo, e defæti lê a no se lìmita a dêuviâ i tascélli do mozàico cementæ inta malta, ma inti anni a gh'azónze materiâli de lóngo ciù despægi cómme menìssi de schêuggio e avànsi de fàbriche de véddri artìstiche de Muràn, e co-o sfrutâ a lûxe naturâle ò artifiçiâle ch'a vén da-o derê do mozàico, che de spésso o divénta 'na scultûa a træ dimenscioìn.
A dêuvia prîe vulcàniche ascì (òscidiànn-e, prîe prìmixe, zìmme), ænn-e de spiâge de vàrie localitæ de mâ e de dezèrti, e ascì lamêe e spêgi che riflètan l'inmàgine do vixitatô, lûxe e rexisténse elétriche che dàn efètti vixîvi e che se peu tocâ, che tìan a mêzo o spetatô. I spàççi vêui ascì creæ tra i tascélli són 'na sò inovaçión da-a quæ vén l'agetîvo "tollemetiano" riferîo a-o sò stîle inti scrîti di crìtichi d'arte. Inta sò ativitæ sperimentâle de riçèrca artìstica, inti ànni '80 a l'à fondòu l'asociaçión "Mosaico Oggi" (Mozàico Ancheu) e a "Museo Mosaico Oggi-Fondazione Fernanda Tollemeto”. I sò mozàichi, che raprezéntan galàçie, pertûxi néigri, mùxiche, poexîe e ritræti ìntimi de personàggi, són raxón de stùdio into camìn de formaçión artìstica e són stæti l'argoménto de dötræ têxi de làorea.
Riconosciménti
O Gino Severini o gh'à dæto into 1972 a direçión artìstica da refæta di sò mozàichi into Palàçio de l'Espoxiçión Universâle de Rómma (EUR). O poêta Giuseppe Ungaretti o l’à invitâ into 1964 a parteçipâ a-a Quadrienâle IX de Rómma. L'Alberto Moravia, òspite de 'na móstra personâle de l'artìsta a Rómma, inte l'Arvî do 1973, o l'à descrîto a capaçitæ da Tollemeto de “sentî e trasmétte co-i sò mozàichi atravèrso a strània unión “mozàico-poexîa”. O Carlo Levi o gh'à dæto publicaménte a medàggia d'öo do Prescidénte da Repùblica into novénbre do 1973 (Prémio “Çitæ Etèrna”, Galerîa Naçionâle d’Àrte, 11/11/1973), co-o riconóscighe 'na “libertæ esprescîva ch'a renêuva l'antîga ténica do mozàico” Into 2003 l'ANFACI (scindacâto di prefetti) e a SSAI (Scheua do ministêro de l'interno) gh’àn domandòu di sò travàggi pe regalâli (in particolâ a "Stêle 2002" ) inte quello anno a-o Prescidénte da Repùblica Carlo Azeglio Ciampi, a-o Prescidénte do Conséggio di Minìstri Silvio Berlusconi e a-o Minìstro de l’Intèrno Giuseppe Pisanu.
Mozàico
O mozàico o l'é 'na ténica polìcroma (ò sæ a ciù coî) òtegnûa con l'ûzo de menìssi de materiâli, nasciûa inta Mezopotàmia e dòppo difûza into móndo de l'antighitæ into perîodo da dominaçión grêga e româna. I tascélli de natûa e cô despægi (prîe, véddri, conchìgge) çèrte vòtte són decoræ con öo e prîe preçiôze. I prìmmi travàggi bizantìn sótto fórma de mozàichi són do sécolo V dòppo de Crìsto; quélle române són, in càngio, za da fìn do sécolo III prìmma de Crìsto.
Üpëga
Üpëga (, fia L' Üpëga, Üpega 'n figùn, Upega ën italiàn) la é üna frassiun dë 23 abitant' (2019) 'nta cumüna da Briga Auta, pruvinsa d'Cuni, Pimunt.
Geugrafia
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r Negrun. Fa pàrt' da Tèra Brigašca.
Storia
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž u pàssa a quela dë Briga Auta, 'nsem'a A Ciagia e Carnìn.
Pösti d'interes
Sut'aa diocež de Ventemiglia, ra paròchia la é dëdicàa a Sant'Ana.
Troia (comùn)
Troia  a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|A catedrâle de Tròia
A Ciagia
Storia
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž ra d'vëgn' la set da cumüna dë Briga Auta, 'nsem'ae autre frasiun dë L'Üpëga e dë Carnìn.
Gùrdena
Gùrdena (in italiàn: Gòrdena) l'é 'na frasión ch'a fò parte dei cumüne 'd Mungiardéin. A Gùrdena gh'é 14 abitanti. A Gùrdena u s' pòrla incù ei ligure inta variante nuvaize.
Vico del Gargano
Vico del Gargano o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|230px|left|A necròpoli de Mònte Pucci
Vërdegia
Vërdégia (da prununsià, Verdéggia ën figùn, cum'n italiàn), la é üna frasiun da cumüna d'Triöira cun 42 abitanti, ën pruvinsa d'Imperia.
Geugrafia
Ën l'auta valàa dër valùn Argentina, sut'a 'r Munt' Sciacarèe. Fa pàrt' da Tèra Brigašca.
ATP Esercizio
ATP Esercizio l'é unna soçietæ à responsabilitæ limitâ soggetta a-a direçion e o coordinamento de AMT Genova ch'a tëgne a ciù parte do seu capitâ soçiâ. A l'é stæta accordäia do transpòrto pubrico inti 67 comuni da çittæ metropolitaña de Zena e inte atri communi de provinçe vixiñe de Saña (Vaze, L'Orba), da Speza (Maissaña, Vaise, O Caro, Deiva, Framua, Bonasseua, Levanto), di Piaçensa (Öton), Parma (Bedònia) e Lisciandria (Arquâ) fin a-i 31 de dexembre do 2020.
Istöia
A nascion da dita d'ancheu a vëgne da-i 21 de dexembre do 2005 da-a fuxon pe incorporaçion de ALI Autolinee Liguri Provincia di Genova S.p.A. inta Tigullio Pubblici Trasporti S.p.A., e doe dite che e garantivan o serviçio de transpòrto pubrico into territöio metropolitan, ma a-o de feua do territöio da capitâ (gestio da AMT); a neuva dita a l'à piggiou o nomme de ATP - Azienda Trasporti Provinciali S.p.A..
Capitâ da dita
O capitâ da dita l'é scompartio coscì:
Coioxitæ
miniatura|Un autobus de l'ATP, un BredaMenariniBus 240, ch'o pösa a-o cao da linea ciavaiña.|sinistra|250x250px
Vieste
Vieste a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|170px|left|A necròpoli "A Salata"
Spider-Man
miniatura|A scurtûa do Spider-Man into muzêo de çéive [[Madame Tussauds de Lóndra|300x300px]] Spider-Man, ò Òmmo-Âgno, o l'é |n supereröe di fumétti americhén publicæ da-a Marvel Comics. O l'é stæto creòu da-o Stan Lee e da-o Steve Ditko, fàndo a sò prìmma apariçión into fumétto-antologîa Amazing Fantasy #15, inte l'agósto do 1962. Da quéllo moménto, l'Òmmo-Âgno o l'é stæto o protagonìsta no sôlo de fumétti ma de série televixîve, pelìcole, videozêughi, romànzi e comédie ascì.
Lòngo (famìggia zenéize)
miniatura|O stémma da famìggia Lònga de Zêna. I Lòngo, de spésso ciàmæ Lònghi ascì (De Longis in latìn), són stæti unn-a de ciù antîghe famìgge de lignêua da Repùbrica de Zêna, arivâ inta Supèrba ancón prìmma da sò indipendénsa e òrmâi estìnta, into sò ràmmo zenéize, da vàrri sécoli.
E òrìgine
In sciâ bâze de 'na lezénda ch'a l'êa za contâ a-i ténpi da Repùbrica, l'òrìgine da famìggia Lònga a remónta a l'etæ romànn-a, in particolâ a-a famìggia di Sempronii Longi, 'n ràmmo da gens Sempronia aregordòu sorviatùtto pe-i doî cónsoli in quésta elètti, comandànti militâri a l'época de goære pùniche. A ògni mòddo sta lezénda chi (comùn a-a famìggia di Lònghi de Venéçia ascì), scìmile a quélle cóntæ da âtre famìgge zenéixi che avéivan di nómmi somegiànti a quélli de gens romànn-e, a l'é sénsa nisciùn fondaménto e za inte l'Eutoçénto a l'êa consciderâ cómme "fantaziôza". A stöia de l'òrigine romànn-a a l'é stæta però repigiâ ànche da outoî sucesîvi, segóndo i quæ i Lònghi, cómme e famìgge Rùffo, Itê, Vetùlo, Vétere, Crespìn, Denéigro, Camìlla, Rùstego e Giordàn, êan de dirètte discendénti da nobiltæ romànn-a sopravisciûa a-e invaxoìn bàrbare e a-a chéita de l'Inpêro.
Segóndo e prìmme testimoniànse ciù ciæe, i Lònghi vegnîvan da-e pàrte d'Arbénga, in particolâ da-a villa de Vendón, da-a quæ se són trasferîi ciù ò mêno inte l'ànno 980, sàiva a dî ciù de 'n sécolo prìmma da creaçión da Compagna Communis. A prìmma mençión de un di conponénti da famìggia Lònga a remónta a-o 1147, aprêuvo a l'inpréiza do Féipo Lòngo, cónso da Compagna Communis che, insémme a âtri sêi conpàgni d'ofìçio, o l'avéiva parteçipòu a-a conquìsta de Almería (da quæ émmo 'na crònaca detagiâ scrîta da-o Càfaro, pöi repigiâ da-i outoî de anâli ciù recénti) e a quélla de Tortôza de l'ànno dòppo.
Sto perîodo chi o l'é fòscia stæto quéllo de màscimo splendô da famìggia Lònga, che into méntre a l'êa ariescîa a elêze 'n âtro di sò conponénti, ö sæ o Ghigèrmo Lòngo, cómme cónso da çitæ into 1174. O l'é pöi minsonòu o Nicòlla Lòngo, anbasciatô zenéize da-o rè de Maiòrca into 1188, ànche se a no l'é do tùtto ciæa a famìggia dónde o vegnîva. A ògni mòddo, l'inpréiza che a l'à de lóngo dæto gràn lùstro a-a cazàdda a l'é stæta quélla de l'Ìngo Lòngo, fìggio do Ghigèrmo. Lê, into 1195, depoî a l'inèrçia de instituçioìn zenéixi o l'é partîo con sôlo træ galêe, ariescìndo a riconquistâ l'inportànte colònia de Bonifàçio, ch'a l'êa stæta ocupâ da-i pizén éutto ànni prìmma. L'ùrtimo di Lònghi a êse minsonòu inti anâli prìmma da creaçión de l'Albèrgo di Giustiniàn o l'é l'Îdo Lòngo, a càppo de 'na squàddra de galêe goidâ cóntra a çitæ de Marséggia.
L'Albèrgo Giustiniàn
Inti anâli di ànni a vegnî no gh'é de mençioìn de ménbri da famìggia Lònga, fòscia pe-o fæto ch'a s'êa dedicâ sorviatùtto a-i comèrci ciufîto che a-i afâri militâri. Defæti, o prìmmo di Lònghi a êse tórna aregordòu o l'é o Tomâxo, 'n rìcco mercànte ch'o stâva inte quélla ch'a l'êa a colònia zenéize de l'îzoa de Scîo, into Mâ Egêo. Lê o l'é stæto un di dózze nòbili che, a-i 14 de novénbre do 1362, se són mìssi insémme inte 'na socjêtæ, a coscì dîta Maónn-a "nêuva", con l'òbietîvo de gestî l'aministraçión e i comèrci de l'îzoa (quésti, in particolâ, êan: Nichiôzo de Canétto de Lavàgna, Zâne Cànpo, Françésco Arangio, Nichiôzo de Sàn Teodöo, Gabriælo Adórno, Pòulo Bànca, Tomâxo Lòngo, Andrieu Cànpo, Rafè de Forneto, Luchìn Néigro, Pêo Oivê e Françésco Gaibâdo). Pe unîse in mòddo ciù stréito, óltre che pe mêzo da maónn-a, i dózze sòcci òriginâli (ciù o Pêo de Sàn Teodöo, o trezén) àn creòu 'n Albèrgo di nòbili ascì, pigiàndo 'n segóndo cognómme ch'o foîse in comùn fra de lô, ö sæ quéllo de "Giustiniàn".
Da chi a l'é incomensâ a stöia di Giustinién olim Lòngo, i quæ, partìndo da Scîo (spécce aprêuvo a-a sò chéita inte moén di tùrchi, into 1566) se són stabilîi sorviatùtto a Zêna e a Rómma. Insémme a-o ràmmo di Cànpi, i Lònghi són stæti unn-a de scciàtte ciù inportànti inte l'Albèrgo Giustiniàn in Zêna, arivàndo træ vòtte a-a màscima càrega da Repùbrica co-i duxæghi do Lùcco, do Lusciàndro e do Zan'Andrîa Giustiniàn Lòngo, e con doî di sò ménbri (da-a pàrte da famìggia che, depoî a chéita de Scîo, a l'êa anæta a stâ a Rómma) che són stæti fæti cardinâ ascì.
I Lònghi ch'êan restæ a Zêna, da l'inportànsa e da-a richéssa ciù contegnûa, àn segoîo de stràdde diferénti. Gh'é stæto di quélli che, cómme o Zan'Andrîa Giustiniàn Lòngo, són a ògni mòddo intræ inte l'Albérgo Giustiniàn ascì, inte 'n segóndo moménto rispètto a quélli de Scîo. Defæti, co-a rifórma do scistêma di Albèrghi do 1528, vosciûa da l'Andrîa Döia, tùtte e famìgge de lignêua da Repùbrica dovéivan fâ pàrte de un di dózze Albèrghi, co-i Lònghi che se són dónca riunîi co-o ràmmo da famìggia ch'o l'êa za inti Giustinién. 'N'âtra pàrte da famìggia, finîa da-o 1528 co-i Giustinién ascì, a l'êa quélla di Ughétti-Lònghi. O ligàmme de quésti co-a famìggia Lònga "òriginâle" o no l'é do tùtto ciæo, dæto ch'o l'é ciù probàbile che ne vegnìssan da-a dinastîa di Ugoìn-Lònghi, nòbili lonbàrdi che se són pöi difûxi in âtre pàrte da penîzoa ascì, scibén che in quàrche èrbo de famìggia són stæti mìssi insémme. Se peu ancón aregordâ 'n çèrto Pêo Giustiniàn Lòngo, o quæ into 1483 o s'é trasferîo in Sicìlia, cangiàndo o sò cognómme in "Giallongo", ö sæ "za (prìmma) Lòngo", con riferiménto a-a sò òrigine, incomensàndo a famìggia da-o mæximo nómme da nobiltæ siciliànn-a.
Giustiniàn olim Lòngo
Chi de sótta a gh'é 'na seleçión di ménbri da famìggia Lònga dòppo a creaçión de l'Albèrgo Giustinién; o l'é riportòu ségge o cognómme da famìggia che quéllo de l'Albérgo ma bezêugna aregordâ cómme inta storiografîa de sòlito a ne vêgne dêuviòu sôlo un, de mòddo da evitâ e numerôze omonimîe.
Bànca (famìggia)
miniatura|O stémma da famìggia Bànca de Zêna. I Bànca, ciàmæ Bànco, De Bànca ò Da Bànca ascì, són stæti 'n'inportànte famìggia de lignêua da Repùbrica de Zêna. Intræ inte l'Albèrgo di Giustinién, tra i sò ménbri gh'é stæto 'n dûxe da Repùbrica e doî cardinæ da Gêxa catòlica. Pe de ciù, co-in ràmmo ch'o s'êa trasferîo a Rómma, i Bànca àivan o tìtolo de prìnçipi de Basàn ascì. A famìggia, in sciâ fìn sopravisciûa sôlo into sò ràmmo româno, a s'é do tùtto estìnta into córso do sécolo XIX.
E òrìgine
A famìggia Bànca a l'é òriginâia do pàize de Rapàllo, co-ina prìmma mençión a-a sò stöia ch'a remónta za a-i ànni trénta do Çinqueçénto, sàiva a dî quànde o sò ménbro ciù avoxòu, l'Aostìn Giustiniàn, a l'à scrîto 'n'outobiografîa inta sò òpera ciù famôza, i Castigatissimi annali, contegnûa inta crònaca pe l'ànno 1470, quéllo quand'o l'é nasciûo.
O nómme Bànca o vêgne da 'n antîgo castéllo, conosciûo da-i rapalìn cómme o castéllo da Bànca, vixìn a-o quæ gh'êa a prìmma abitaçión da famìggia, ch'a l'à pöi conservòu sta denominaçión chi dòppo ésise trasferîa a Zêna. O castéllo da Bànca, za deruòu méntre o Giustiniàn o scrivéiva i sò anâli, o se trovâva da-arénte a-o bórgo, in sce 'n péuzzo dónde ancheu gh'é a coscì dîta Tôre Baràtta, e, segóndo a tradiçión, o l'à pigiòu quésto nómme da-o fæto che, inti moménti de perìcolo, o bànco de dónde l'outoritæ locâle a l'aministrâva a giustìçia o fésse stramuòu chi, inta 'na postaçión fortificâ.
Da Rapàllo, inte 'n moménto no mêgio precixòu tra i sécoli XIII e XIV, a famìggia Bànca a l'à dónca fæto stramûo a Zêna, parteçipàndo a-e ativitæ comerciâli da çitæ e arivàndo a gestî di tràfeghi inte colònie da Repùbrica, co-a sò prezénsa ch'a l'é atestâ into Levànte, a Scîo.
L'Albèrgo Giustiniàn
Moménto bén inportànte pi-â stöia da famìggia o l'é stæto, a-i 14 de novénbre do 1362, a creaçión de 'na socjêtæ a Scîo, a coscì dîta Maónn-a "nêuva", institoîa con l'òbietîvo de gestî l'aministraçión e i comèrci de l'îzoa. A quésta asociaçión da sùbito o gh'à parteçipòu o Pòulo Bànca, tra i sotoscritoî òriginâli da maónn-a con âtri ùnze nòbili zenéixi, sàiva a dî o Nichiôzo de Canétto de Lavàgna, o Zâne Cànpo, o Françésco Aràngio, o Nichiôzo de Sàn Teodöo, o Gabriælo Adórno, o Tomâxo Lòngo, l'Andrieu Cànpo, o Rafè de Fornêto, o Luchìn Néigro, o Pêo Oivê e o Françésco Gaibâdo. Pe unîse inte 'n mòddo ciù stréito, óltre che pe mêzo da maónn-a, i dózze sòcci òriginâli (ciù o Pêo de Sàn Teodöo, o trezén) àn creòu 'n Albèrgo di nòbili ascì, pigiàndo 'n segóndo cognómme ch'o foîse in comùn fra de lô, sàiva a dî quéllo de Giustiniàn.
Da chi, a stöia da famìggia Bànca a l'é andæta aprêuvo a quélla di Giustinién, diventàndo 'na pàrte atîva da vìtta polìtica e econòmica de Scîo pe-i doî sécoli a vegnî. Però, inte l'ànno 1566, a colònia zenéize, ùrtima rocafòrte crestiànn-a into Levànte, a l'é chéita in sciâ fìn inte moén di Tùrchi, co-i nòbili sopravisciûi che són fîto tornæ in pàtria.
I Bànca, in particolâ, àn trovòu rifùggio into Stâto Pontifìccio insémme a ménbri de âtri ràmmi da famìggia Giustiniànn-a, gràçie a l'arénbo do Vinçénso Giustiniàn Bànca, arivòu a Rómma za da quàrche ànno e che, into 1570, o l'êa stæto nominòu cardinâ. A fortùnn-a di Bànca a Rómma a l'é però comensâ co-a mòrte sénsa erêdi legìttimi do marchéize Vinçénso Giustiniàn, ch'o l'à nominòu cómme sò erêde universâle, co-în àtto do 22 de zenâ do 1631, l'Andrîa Giustiniàn, fìggio do Casàn Giustiniàn Bànca che, scapàndo da Scîo, o l'êa andæto a stâ a Mescìnn-a. Into 1638, con l'agiùtto de l'Òràçio Giustiniàn Lòngo, l'Andrîa o s'é spozòu con l'Ànna Màia Flamìnia Pamphili, fìggia de Dònna Òlìnpia e néssa do futûro Pàppa Inocénso X. Con l'eleçión do pontéfice, tra i vàrri privilêgi concéssi a-a famìggia, a-i 21 de novénbre do 1645 l'Andrîa Giustiniàn o l'é stæto nominòu prìmmo prìnçipe de Basàn, inouguràndo coscì o ràmmo ciù avoxòu de l'antîga famìggia di Bànca.
A ògni mòddo i Bànca che stâvan a Zêna àn continoòu a-avéi 'na çèrta inportànsa ascì, scibén che in mezûa minô rispètto a-i Giustinién de âtre famìgge cómme i Cànpi e i Lònghi, co-o sò ménbro ciù avoxòu, o vésco Aostìn Giustiniàn Bànca, ch'o l'àiva òtegnûo l'incàrego de continoâ i anâli zenéixi, e co-o Brìçio Giustiniàn Bànca, co-o quæ a famìggia a l'é arivâ scìnn-a-a màscima càrega da Repùbrica. Pe de ciù, l'é ancón minsonòu o Pêo Françésco, fìggio do Zâne Françésco, senatô da Repùbrica inte l'ànno 1586. Into méntre, i Bànca de Rómma àn continoòu a governâ o féodo de Basàn pe tòsto doî sécoli, co-a famìggia ch'a l'àiva conservòu a propiêtæ in sciâ mâvegiôza Coleçión Giustiniànn-a, inandiâ da-o marchéize Vinçénso e tra e ciù rìcche da çitæ, óltre a portâ di sò ménbri a-e ciù âte càreghe pontifìccie, cómme co-o cardinâ Giàcomo Tomâxo.
A roìnn-a di Bànca a l'é arivâ da-i fæti lighæ a-a rivoluçión françéize e a-a creaçión da prìmma Repùbrica Româna, con requixiçioìn e sachézzi a-i dànni de vàrie famìgge de lignêua da çitæ, pe finî do tùtto co-a mòrte sénsa erêdi dirétti do Vinçénso VI, ùrtimo prìnçipe de Basàn, co-o quæ s'êa ezourîo o patrimònio de famìggia ascì, méntre a coleçión Giustiniànn-a a vegnîva do tùtto desmantelâ e vendûa in tòcchi. Defæti, co-i sò fræ Giàcomo Tomâxo e Loénso ch'àivan pigiòu i vôti, l'ùrtimo ménbro da lìnia méistra o l'é stæto a fìggia Çeçìlia, ch'a s'é maiâ co-o Càrlo Bandìn. Con l'estinçión di Bànca, o tìtolo de Basàn o l'é pasòu a-o Lionàrdo Giustiniàn Denéigro, dezignòu da-o Vinçénso VI cómme sò erêde, ma a-a sò mòrte, tórna sénsa erêdi e con l'estinçión di Giustiniàn Denéigro ascì, o tìtolo o l'é finîo a 'n Giustiniàn Recanéllo. In sciâ fìn, do 1863, l'é stæto nominòu prìnçipe de Basàn o Sigismóndo Giustiniàn-Bandìn, fìggio de l'ùrtima Giustiniànn-a Bànca e dónca nêvo do Vinçénso VI, co-o quæ o tìtolo o l'é pasòu a 'na famìggia româna, no sénsa 'na lónga questión giurìdica in sce l'ereditæ promòssa da-i Giustiniàn Recanéllo, l'ùnica brànca di Giustinién a êse sopravisciûa a Rómma.
Giustiniàn olim Bànca
miniatura|Ritræto do cardinâ [[Giàcomo Tomâxo Giustiniàn Bànca|Giàcomo Tomâxo, òpera de Ludovîco Liparìn]]
1113
thumb|400px|center|[[Pòrtivene, miâge, tàrga ànno 1113 ]]
Hulk
miniatura|'Na stàtoa de Hulk a [[Çittæ do Méscico|Çitæ do Méscico|300x300px]] L'Hulk o l'é 'n supereröe di fumétti americhén publicæ da-a Marvel Comics. O l'é stæto creòu da-o Stan Lee e da-o Jack Kirby fàndo a sò prìmma apariçión into prìmmo nùmero do fumétto The Incredible Hulk do màzzo do 1962. Inte sò conpàrse o personàggio, ch'o l'à 'n destùrbo disociatîvo de l'identitæ (DID), o l'é raprezentòu sorviatùtto da-i sò doî alter-ego Hulk, 'n umanòide da-a pélle vèrde, inpersonîo e travèrso, ch'o l'à 'na fòrsa sénsa lìmiti, e o dotô Robert Bruce Banner, in fìxico da-a figûa menûa, pöco socêvole e discrêta, che de sòlito no gh'àn de boìn rapòrti fra de lô.
Pî-a sò espoxiçión a di ràggi gàmma méntre o l'êa aprêuvo a sarvâ a vìtta do Rick Jones da-o sccéuppo de 'na bónba sperimentâle, o Banner o se peu trasformâ inte l'Hulk tùtte e vòtte ch'o patìsce do strèss emotîvo, cóntra a sò voentæ ascì. Sta trasformaçión chi de sòlito a pòrta a di scceupoìn de fótta distrutîvi ò a de lòtte che vàn a conplicâ a vìtta normâle do Banner. O livéllo de fòrsa de Hulk o l'é de sòlito raprezentòu de lóngo ciù èrto tànto ciù o personàggio o l'é aragiòu. Inta ciù pàrte di câxi raprezentòu cómme 'n personàggio furiôzo, gh'é de stöie dónde l'Hulk o pìggia de âtre fórme ascì, cómme prezénpio 'na fòrsa distrutîva sénsa de çervéllo (War), in goerezê aspèrto (World-Breaker), in protetô ch'o se detèsta (o Devil/Immortal), 'n âtro scensòu da-a tèsta fìnn-a (Doc Green) ò 'n gangster (Joe Fixit).
Volturara Appula
Volturara Appula a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Personalitæ lighæ a Volturara Appula
Giuseppe Conte, giurista e cappo politico
Carnin
Carnin (, fia 'n figùn, Carnino ën italiàn) la é üna frassiun dë 2 abitant' (2019) 'nta cumüna da Briga Auta, pruvinsa d'Cuni, Pimunt.
Geugrafia
Ën l'auta valàa dër Tana, travërsàa da'r Negrun. Fa pàrt' da Tèra Brigašca.
Storia
Anant r'àn 1947 ëndrent'a ra cumüna da Briga, d'dopu r'Tratà d'Paaž u pàssa a quela dë Briga Auta, 'nsem'a A Ciagia.
Manama
Manama (in àrabo: المنامة - pronónçia: elmɐˈnɑːmɐ) a l'é a capitâle do stâto àrabo do Bahrain, co-ina popolaçión de ciù ò mêno 200.000 abitanti (2020).
Earl Boen
Oscar Earl Nitz Boen (8 Agosto 1941 – 5 Zenâ 2023) o l'è stæto 'n attô statûnitéise.
Persi
Persi (in dialettu lucòle: Parsi) l'é 'na frasción dei cumüne dei Buighètu inta Val Burbàia.
Volturino
Volturino o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
127 a.C.
thumb|200px|center|[[Grêcia|Grecia, Bitìnia, Nicomède II, tetradràmma d'argénto, 149 a.C.-127 a.C, (Glyptothek - Monego de Bavèa) ]]
Vurpòia
Vurpòia (in italiàn: Volpara) l'é 'na frasión ch'a fò parte dei cumüne d' Arbea. A s'tröva inta Provéincia 'd Lisandria, inte l'Òta Val Burbàia. A Vurpòia u gh'é 26 abitanti. U gh'é 'n muzeu d'l'arte cuntadeìn-a pìn d'atresatüe agrìcule, vestìi e oggetti 'd 'na vótta ch'i s'drubìva in cò. Csì lì u s' pòrla incù ei ligure inta variante nuvaize.
Maria Terrile Vietz
miniatura|A Maria Terrile Vietz inti [[Anni 1940|ànni '40]] A Maria Terrile Vietz (Zêna, 27 de zenâ do 1926 - Zêna, 29 de frevâ do 2016) a l'é stæta 'n'atôa de tiâtro e scritôa lìgure. Sorvenominâ "a regìnn-a", a l'é stæta a figurànte ciù avoxâ do tiâtro in zenéize da segónda meitæ do Nêuveçénto.
Vìtta
A Maria Terrile Vietz a l'é nasciûa into 1926 a Sàn Pê d'Ænn-a, pròpio inte l'ànno da sopresción de quéllo comùn aprêuvo a-a creaçión da coscì dîta Grànde Zêna. A l'à comensòu a sò ativitæ tiatrâle into dòppo goæra sott'a-a goìdda de l'Emilio del Maestro ma, in particolâ, l'é stæto a colaboraçión co-o Vito Elio Petrucci e o sodalìçio artìstico con lê a dâghe ciù nominâta e popolaritæ.
A Vietz a l'é stæta a protagonìsta de ciù de vìnti òpie tiatrâli, sorviatùtto de comédie, e into méntre a fâva da divulgaçión colturâle in sciâ Rai e pe Telegenova, fàndo a condutôa pe quàrche ànno de 'n progràmma da demôa e informaçión ascì. Pi-â sò ativitæ d'atôa a l'à goâgnòu bén bén de prémmi tiatrâli e colturâli, cómme o Prémmio Regionâle Lìgure, o Prémmio Naçionâle Tiatrâle R. Mazzi, o Prémmio De Martini e o Melvin Jones Fellow a-a cariêra pò-u sò inpégno inta difuxón da léngoa lìgure. Pe quatorz'ànni a l'à avûo a càrega de viceprescidénte de l'asociaçión A Compagna, dond'a l'é stæta a prìmma dònna a crovî de càreghe de govèrno.
Inte l'ànno 2003 a l'à fondòu 'n'asociaçión dedicâ a-o Petrucci, ch'a l'àiva a sò sède inta Bibliotêca Lercâ de Vìlla Inperiâle, con l'òbietîvo de mostrâ e d'avardâ o zenéize. Into 2007 a l'êa candidâ a-o conséggio comunâle de Zêna, inte lìste do MIL. Tra o 2008 e o 2011 a l'à travagiòu co-o cîne ascì, pe-i doî capìtoli de comédie de Capitàn Baxaicò sott'a-a direçión do Massimo Morini.
A Maria Terrile Vietz a l'é mancâ a Zêna into frevâ do 2016, o méize dòppo ch'a l'àiva conpîo nêuvant'ànni. Pe sta raxón chi, into méize d'òtôbre de quéllo ànno a l'é stæta aregordâ co-in spetàcolo e 'na móstra de fotografîe a-o Tiâtro Caignàn, co-a partecipaçión do Luca Bizzarri.
Staçión de Zêna Ôtri
Stöia
A prìmma staçión de Zêna Ôtri a l'é stæta inougurâ inte l'ànno 1868, a-o moménto de l'avertûa do tòcco de ferovîa conpréizo tra sta localitæ chi e a staçión de Sànn-a.
Inte l'òcaxón do radópio da lìnia feroviària tra Ôtri e Vâze, conpletòu into 1970, l'é stæto avèrto o nêuvo fabricâto viâgiatoî, costroîo in sciâ nêuva lìnia, scitoâ ciù vèrso mónte, e dotòu da quéllo ànno do scàgno do diretô moviménto, da sâla d'atéiza e do cafè. A ògni mòddo o vêgio cazaménto o l'é ancón in ûzo, dæto ch'o se trêuva in scê colìsse de tésta dêuviæ pe-i trêni urbâni che nàscian chi.
Pasagê
miniatura|270x270px|Vìsta do nêuvo sorvapàsso da staçión A staçión de Ôtri, scibén ch'a se trêuva inta periferîa a l'estrêmo ponénte da çitæ de Zêna, a l'à 'na çèrta inportànsa pò-u traspòrto pùblico locâle. Defæti, a staçión a l'é un di doî capolìnia di trêni metropolitén ch'atravèrsan a çitæ, con l'âtra estremitæ ch'a se trêuva in corispondénsa da staçión de Zêna Nèrvi.
Scitoâ inta pàrte de levànte do quartê, a staçión a dispónn-e de dôe colìsse pasànti in sciâ lìnia prinçipâle, scìnn-a l'agósto do 2019 coleghæ da 'n sorvapàsso. Sto pasàggio chi o l'é però stæto seròu aprêuvo a di problêmi strututâli e caciòu zu into 2020; dónca, pe anâ da 'na pàrte a l'âtra da staçión, se dovéiva pasâ da-o pónte da Stràdda Ourélia in sciâ ferovîa. In sciâ fìn, co-în investiménto de 1,4 milioìn de éori, l'é stæto instalòu 'n nêuvo sorvapàsso, avòu inta néutte tra o 24 e o 25 de seténbre do 2022 e avèrto a-i uténti da staçión a-i 10 d'òtôbre.
Gh'é dôe colìsse de tésta ascì, scitoæ vèrso o mâ in corispondénsa da vêgia staçión, serâ quànde a lìnia, pe poéi êse radogiâ, a l'é stæta aretrâ da lóngo a còsta a 'na çentanâ de mêtri inderê. St'inpiànto chi, spécce a colìssa ciù a nòrd dæto che quélla de tésta nùmero 2 a no l'é atoalménte in ûzo, o l'é dêuviòu pò-u riçeviménto e a parténsa di trêni metropolitén. Pe de ciù, vèrso levànte, gh'é 'na colìssa de precedénsa sénsa marciapê ch'a l'é lónga 460 mêtri.
Mèrçe
A levànte da staçión gh'é 'n colegaménto co-o lanbré pe-i contéine scitoòu into pòrto PSA de Pra, ciamòu Zêna Pra Mâ. Da-o labré gh'é defæti 'n colegaménto dirétto ségge con Ôtri, e dónca co-a lìnia pe Sànn-a, che vèrso levànte co-a lìnia prinçipâle pe Zêna Sàn Pê d'Ænn-a. Gh'é ascì 'n colegaménto co-a lìnia Àsti-Zêna (e dónca con Lisciàndria pe mêzo da Lisciàndria-Àcqui) gràçie a-o nêuvo tòcco in galerîa da coscì dîta bertèlla de Pra, ch'o s'unìsce a-e lìnie che vàn vèrso nòrd in corispondénsa da staçión de Zêna Bòrzoi.
O pàrco mèrçe de Zêna Pra Mâ o l'êa formòu de quàttro colìsse ma, inte l'ànbito di travàggi pò-u potençiaménto do gróppo feroviàrio de Zêna e da realizaçión do tèrso vàlico, e colìsse són diventæ sêi e gh'é za o progètto pe arivâ a éutto. O racòrdio feroviàrio co-o pòrto, che pe tànto ténpo o l'êa restòu a 'na sôla colìssa, o l'é stæto radogiòu a-o prinçìpio do 2020.
Moviménto
A staçión de Zêna Ôtri a l'é servîa da-i colegaménti regionâli de Trenitalia inte l'ànbito do sò contràtto de servìçio co-a Región Ligùria, sorviatùtto lighæ a-o servìçio feroviàrio urbâno de Zêna.
Servìççi
A staçión a dispónn-e de :
Interscàngi
Da-arénte a-a staçión gh'é e fermâte de coriêre de "Vintimìggia (1 e 2)/Bóffa" (Ventimiglia/Buffa), "Bóffa 1/Vintimìggia" (Buffa 1/Ventimiglia), "Bóffa 2/Veitæ" (Buffa 2/Verità), "Ôtri/Ôtri FS" (Voltri/Voltri FS), "Ôtri FS/Capolìnia" (Voltri FS/Capolinea), "Veitæ/Ôtri FS" (Verità/Voltri FS) e "Parks/Veitæ" (Parks/Verità).
Haematopus
Haematopus - Linnaeus 1758. O l'é 'n génere d'öxelli limicoli, o sôlo génere inta famìggia Haematopodidae (Bonaparte 1838). Són difûzi in scê tûtte e còste, levòu e zöne Polari e quelle Tropicali de l'Àfrica e de l'Àzia Sud Orientale. A spêce Haematopus ostralegus a l'é a sola menn-a ch'a vixita a Ligûria.
Són oxelli de media grandessa con fòrti e lónghi becchi de cô rósso e aranción; o colore de ciumme o peu êse tûtto neigro brùn scûo, ò sôvia neigro e sótta gianco; e sanpe én cùrte e robûste e vàn da o cô grixo-verdexìn a-o rósso e reuza. alt=Haematopus ostralegus|miniatura|Haematopus ostralegus Se nùtran de òstreghe, móscoli, arsélle, patélle, molûschi, crostacei, bestie e vermi de mâ.
Nidifican in scê spiâge, fàn eceçión l'Haematopus ostralegus, Haematopus finschi e Haematopus leucopodus, che pêuan nidificâ inte l'entrotæra ascì.
Haematopus a l'é 'na pòula conposta: da αἳμα = sàngoe e πούς = pê
Spêce
O Genere o contégne 12 spêce:
Òstregànte, Haematopus ostralegus
L'Òstregante (Haematopus Ostralegus - Linnaeus 1758 ; in Italiàn: Beccaccia di Mare, ò Ostrichiere) o l'é 'n öxello robùsto e tòsso de médie dimenscioìn, lóngo 40-45 cìtti, co-ina avertûa alâre de 80-85 cìtti. Mascci e femine no se distìngoan, àn i mæximi colôri: testa, còllo, parte superiôre do pêto, dòrso e âe de cô neigro, con in sotî bòrdo gianco; o gropón o l'é de cô gianco, a côa ascì ma a finìsce con 'na banda de cô neigro. In xêuo e âe mostràn ina lónga banda de cô gianco. O l'à 'n becco de cô rósso-aranción, drîto, fòrte, a forma de scöpello, lóngo 'na dêxénn-a de cìtti, co-o quæ o l'àrve e conchìgge di vàrri molùschi - da chi o nómme,"Ostrichiere", anche se l'é inprobabile che òstreghe o ne atrêuve. O l'à éuggi rósci, e sanpe rêuza.
Öxello fòrteménte gregâio, levòu o periodo da nidificaçión, anche se i nîi, 'na conchètta inta sabia, no èn goæii distanti un da l'âtro. L 'é a femina ch'a çerne o pòsto; e 2-4 êuve én coæ 24-27 giórni da-o masccio ascì. I picìn làscian o nîo dòppo 24-48 ôe, e són acudîi da-i genitoî, i zùveni én pronti a-o xêuo a pöco ciù de 'n meize d'etæ.
L'Ostregante o l'é 'n oxello de pasaggio in sciâ Ligûria:"Usitatamente scarseggia, ma ogni anno sen preda qualche individuo""In Liguria è più facilmente osservabile durante il ripasso primaverile, anche se sempre piuttosto scarsa"Se conosce quattro sotospêce d'Haematopus ostralegus; dôe de queste én prezenti in Eoröpa:
alt=Ilustraçión d´un Òstregànte in sce ´n francobóllo de Îzoe Faroe, 1888|miniatura|Ilustraçión d'un Òstregànte in sce 'n francobóllo de [[Isoe Farœ|Îzoe Faroe, 1888]]
L'òstregànte o l'è l'öxello scìnbolo de Îzoe Faroe.
Zapponeta
Zapponeta a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Giacarta
Giacarta (pr. ; in indonexàn Jakarta) a l'é a capitâle e prinçipâ çitæ de l'Indonexia, scitoâ in sciâ còsta nòrdòvest de l'îzoa de Giava, co-ina superfìcce 661,52 km2 e 'na popolaçión de 10.770.487 abitanti into 2019.
1115
thumb|300px|center|Abaçîa de Clairvaux (Clara vallis), fondâ o zûgno 1115 da-o mónego [[Bernard de Clairvaux  (Champagne-Ardenne)]]
Cónso di Ciæti
miniatura|O [[Poistæ da Compagna Communis|Poistæ tra i Cónsoi do Comùn e i Cónsoi di Ciæti, miniatûa da-o manoscrîto di Anâli do Càfaro|300x300px]] O Cónso di Ciæti o l'é stæto 'na càrega pùblica da Repùbrica de Zêna inti prìmmi ànni da sò indipendénsa, conosciûo co-o nómme de "cónso de càoze civîli" ascì dæto che a sò giurisdiçión a l'êa in scê questioìn civîli.
Stöia
In prinçipio i potêri di cónsoi di ciæti êan ezercitæ da-i Cónsoi da Compagna Communis, co-a prìmma sudivixón tra e dôe càreghe ch'a l'é stæta quélla avegnûa into consolâto do 1130. Depoî âtri doî ànni de govèrno con cónsoi da-o dóggio mandâto, a partî da-o 1133 s'é incomensòu a elêze in mòddo regolâre ségge i cónsoi do comùn che quélli di ciæti, afiancæ ciù tàrdi da âtri cónsoi pe-e relaçioìn tra e quàttro conpàgne da çitæ e-e quàttro do bórgo (da-o 1199 ), pe quélle co-i folâni (da-o 1197 ) e pe quélle co-a nêuva clàsse borghéize (da-o 1201 ).
A càrega de cónso di ciæti a l'é stæta in sciâ fìn soprèssa inte l'ànno 1217, quànde a l'é stæta sostitoîa da 'n giùdiçe pe ògni grùppo de quàttro conpàgne, o quæ o l'êa conosciûo co-o nómme de "cónso de giustìçia . A ògni mòddo, e càreghe con giurisdiçión in scê questioìn civîli de spésso vegnîvan ancón ciamæ "cónso di ciæti", scibén chò-u scistêma de govèrno o l'êa intànto bén bén cangiòu.
Òrganizaçión
O nùmero di cónsoi di ciæti o l'é bén bén cangiòu co-o pasâ di ànni ma, a ògni mòddo, o l'êa ligòu a quéllo de conpàgne inte quæ o l'êa spartîo o comùn. Defæti, pi-â ciù pàrte di consoæghi, i cónsoi di ciæti êan in nùmero de éutto, un pe conpàgna, de sòlito mìsse insémme inti doî grùppi de quàttro vèrso o Castéllo e de quàttro vèrso o bórgo de Pre.
A sêde di cónsoi de càoze civîli a l'é stæta, scìnn-a-o 1190, o palàsso de l'arçivéscovo, derê a-o pagaménto de çénto södi a l'ànno. Çercàndo de separâ i potêri civîli da quéllo religiôzo da cùria, a partî da-o 1190 s'é decîzo che i cónsoi di ciæti dovéssan ezercitâ a pròpia càrega, a rotaçión, pe tréi méixi inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo, pe tréi into palàsso Sàn Zórzo, pe tréi inta gêxa de Sàn Donòu e, in sciâ fìn, sôlo pe tréi méixi into palàsso arçivescovîle.
Nòtte
<references group="n." responsive="" />
Carezzano
Carezzano o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Carovigno
Carovigno o l'è 'n comûn italiàn de 16,891 abitanti da provinsa de Brindisi, inta región Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|180px|center|A Pòrta Brindisi e a torétta do Civì thumb|200px|center|A Tôre Santa Sabinn-a
Canpionòu italiàn de balón
O canpionòu italiàn de balón (campionato italiano di pallapugno in italiàn) o l'é l'insémme di vàrri tornêi de balón, a livéllo naçionâle e regionâle, inandiæ da-a Federaçión Italiànn-a Balón (F.I.P.A.P., Federazione Italiana Pallapugno). I canpionæ són spartîi e òrganizæ in sce quàttro livélli, riconosciûi cómme a caràtere diletantìstico, ciù quélli riservæ a-i zugoéi ciù zoêni. Tùtti i livélli, ségge inte categorîe senior che inte quélle di ciù zoêni, pórtan a l'asegnaçión de 'n scudétto e de 'na Cóppa Itàlia de categorîa.
E vàrie socjêtæ parteçipiàn a-i despægi canpionæ in sciâ bâze di dirìtti sportîvi goâgnæ inta stagión pasâ e, a diferénsa de âtre disciplìnn-e, a mæxima socjêtæ a peu avéi di dirìtti sportîvi tæ da parteçipâ a ciù canpionæ.
Série A
A Série A a l'é o ciù inportànte tornêo naçionâle de balón, eséndo a màscima categorîa de sto spòrt chi, e d'ancheu ghe ne fan pàrte dêxe squàddre in totâle, spartîe tra a Ligùria e o Piemónte. A màscima série de balón a l'é òrganizâ in sce træ fâze, segóndo a coscì dîta "fórmola Bresciàn":
Pe de ciù, e dôe squàddre inte 'na poxiçión ciù âta inti gîoìn de andâta e de ritórno goâgnan l'intrâ a-a Cóppa Itàlia.
Série C1
A Série C1 a l'é o tèrso livéllo do canpionòu italiàn de balón. D'ancheu, inte sta série chi ghe zêugan chìnze squàddre, spartîe in sce doî gîoìn: éutto into gîón A e-e âtre sètte into gîón B. Coscì cómme e série magioî, a l'é divîza inte træ fâze:
E dôe squàddre clascificæ a-i prìmmi pósti da prìmma fâze a gîoìn goâgnan a partecipaçión dirètta a-a finâle de Cóppa Itàlia de Série C1.
Série C2
A Série C2 a l'é o quàrto, e ùrtimo, livéllo do canpionòu italiàn de balón. D'ancheu gh'é quatòrze squàddre che fan pàrte de sta categorîa chi, ségge lìguri che piemontéixi. A l'é spartîa inte sòlite træ fâze e dónca gh'é:
E dôe squàddre clascificæ a-i prìmmi pósti da prìmma fâze goâgnan a partecipaçión dirètta a-a finâle de Cóppa Itàlia de Série C2.
Canpionòu Under 25
Pe de ciù, tùtte e squàddre inte sta categorîa chi parteçipiàn a-o tornêo da Cóppa Itàlia Under 25, co-i abinaménti a-i quàrti de finâle che són stabilîi pe mêzo de 'n sortéggio.
Juniores
A-o canpionòu juniores pêuan parteçipâ tùtti i zugoéi co-în'etæ conpréiza fra 17 e 18 ànni, co-a poscibilitæ pe-e squàddre de inserî 'n zugòu ciù vêgio, scìnn-a-o màscimo de 19 ànni, inta pròpio rêuza, ma no into ròllo de batitô. Inte sta categorîa gh'é 'n totâle de quatòrze squàddre, spartîe tra doî gîoìn a caràtere teritoriâle e òrganizæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. E prìmme quàttro clascifichæ inti doî gîoìn vêgnan dónca ripartîe tra o coscì dîto Gîón Bleu e o Gîón Rósso. E prìmme dôe clascifichæ de ciaschedùn de quésti gîoìn intriàn into tabelón, partìndo da-i quàrti de finâle, pe l'asegnaçión do scudétto juniores de Fàscia A.
Pe cóntra, e squàddre che no ariescian a superâ a segónda fâze ìntran inta coscì dîta "Fàscia B", dónde són divîze inti gîoìn ciàmæ Gîón Vèrde e Gîón Giànco. Scimilménte a-a fàscia A, e prìmme dôe squàddre de ògni gîón ìntran into tabelón pe l'asegnaçión do scudétto juniores de Fàscia B.
Aliêvi
A-o canpionòu di aliêvi pêuan parteçipâ i zugoéi de 'n'etæ conpréiza tra 15 e 16 ànni, co-a poscibilitæ pe-e squàddre de inserî 'n zugòu ciù vêgio, scìnn-a-o màscimo de 17 ànni, inta rêuza da squàddra, ma no into ròllo de batitô. E squàddre inte sta categorîa chi són vintisêi, spartîe tra tréi gîoìn a caràtere teritoriâle e òrganizæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. E prìmme dôe clascifichæ de ciaschedùn gîón, óltre che e dôe tèrse squàddre inte 'na mêgio poxiçión tra tùtti i gîoìn da prìmma fâze, ìntran into tabelón da Fàscia A, ch'o l'incoménsa da-e partîe di quàrti de finâle.
A manêa pe determinâ e dôe tèrse da çèrne a pìggia in conscideraçión a média di pónti òtegnûa da ògni tèrsa clasificâ inti vàrri gîoìn, calcolâ dónca segóndo o rapòrto tra o nùmero de partîe disputæ e o nùmero de pónti goâgnæ da quélla squàddra. Into câxo de paritæ da média di pónti, e dôe squàddre dêvan zugâ 'n sparéggio inte 'n cànpo neótro. In sciâ fìn, a squàddra vincénte de sto tabelón chi a goâgna o scudétto aliêvi de Fàscia A.
Pe cóntra, a squàddra inta ciù pêzo poxiçión tra e tèrse clasifichæ, e quàrte e-e quìnte clasifichæ di tréi gîoìn e a mêgio sèsta inta prìmma fâze intriàn a-i quàrti de finâle de Fàscia B. Pe determinâ, a paritæ de poxiçión, e squàddre da çèrne, se contìnoa a calcolâ a média di pónti conquìstæ e, into câxo de paritæ de média pónti ascì, o l'é da zugâ 'n sparéggio inte 'n cànpo neótro. A squàddra vincitrîxe de sto tabelón chi a goâgna o scudétto aliêvi de Fàscia B.
E træ squàddre a-o prìmmo pósto inti gîoìn da prìmma fâze, ciù a segónda clasificâ co-a média pónti ciù èrta, zughiàn ascì into tornêo pi-â Cóppa Itàlia aliêvi.
Debutànti
A-o canpionòu di debutànti pêuan parteçipâ tùtti i atlêti de 'n'etæ conpréiza tra 13 e 14 ànni, co-a poscibilitæ pe-e squàddre de inserî inta pròpia rêuza 'n zugòu ciù grànde, scìnn-a-o màscimo de 15 ànni, ma no into ròllo de batitô. E squàddre inte sta categorîa chi són vintinêuve, spartîe tra quàttro gîoìn a caràtere teritoriâle e òrganizæ segóndo a fórmola do gîón a l'italiànn-a, con partîe d'andâta e de ritórno. E squàddre inte prìmme quàttro poxiçioìn de ògni gîón saiàn inserîe inta tabelón finâle de Fàscia A, pe cóntra tùtte e âtre vàn into tabelón de Fàscia B. Tùtti doî i tabeloìn pórtan a l'asegnaçión de 'n scudétto, rispetivaménte de Fàscia A òpû de Fàscia B.
E prìmme quàttro clasifichæ de ògni gîón, óltre che parteçipâ a-o tabelón de fàscia superiô, se sfidiàn pe goâgna a Cóppa Itàlia debutànti ascì.
Polìn
A squàddra mêgio clasificâ inta prìmma fâze a goâgna o dirìtto de parteçipâ a-a finâle de Cóppa Itàlia polìn, co-o segóndo pósto ch'o l'é òtegnûo da-a squàddra, tra e âtre dôe prìmme clasifichæ, ch'a vìnçe o sparéggio.
Promoçionâli
A-o canpionòu promoçionâli pêuan parteçipâ tùtti i atlêti scìnn-a 11 ànni, conpîi inte l'ànno solâre. D'ancheu gh'é 31 squàddre che zêugan inte sta categorîa chi, ripartîe in sce éutto gîoìn de tréi ò quàttro squàddre. E squàddre clasifichæ inta prìmma poxiçión de ògni gîón intriàn a-i quàrti de finâle de Fàscia A, e âtre vàn pe cóntra inta Fàscia B.