cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charadriidae
Giaeòu da testa róssa (Charadrius alexandrinus)
O masccio in livrea nuçiale o l'à o dòrso de cô grîxo-brùn ciæo, frónte e çeggia de cô giànco; sôvia a frónte a l'à 'na maccia de néigro, testa e copùsso de cô aranción chi tîa a-o rósso; a mascherìnn-a 'na sotî riga de cô néigro che da o becco a gh'atravèrsa l'éuggio e a contìnoa fìn a l'oêgio; sótta o l'é tùtto giànco, o colæn néigro, a diferénsa di âtri doî Giaeòu, o l'é avèrto davànti, o l'à sôlo dôe bande de néigro a-i lâti do pêto; a femina in livrea riprodutîva sôvia a l'é tùtta de cô grîxo-brùn de varie tonalitæ, tùtti doî àn becco néigro,sanpe scûe.
O fâ o nîo in scê spiage de sabia ò sasci, inte unn-a de fosétte preperæ da-o masccio. A femina a depónn-e træ êuve, pe difénde o nîo da 'n predatô, o fìnze l'âa rótta.
In invèrno 'na parte a-o passa in Italia, fòscia i ciù svèrnan in Nord Àfrica. In Italia o nidìfica lóngo e spiage de l'Adriàtico e Centro e Basso Tirén, da Sicilia e Sardegna.
O se nùtre in sciô bagnasciûga de insetti, larve e vermi.
Ünterslavu
Ünterslavu o interslavu (medžuslovjansky, меджусловјанскы) e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, crea̍ speçificamente per a cumünicaçiu̍n tra ë va̍rie naçiue slave. A grama̍tica e u vucabülari sun basae ünteramente sci'ë lenghe slave muderne e u veyu slavunu de ge̍ija. A lenga se scrive cun l'alfabe̍ lati̍n o cun l'alfabe̍ çiri̍llicu. U diçiunari cuntegne circa dijœtu mila parole.
Ë prime obre ün lenga ünterslava sun stae scrite ünt'u se̍culu XVII, qandu u preve cruatu Juraj Križanić dürante ün longu segiurnu ün Rü̍ssia gh'a̍ scritu üna grama̍tica e qarchi testi cun l'agiütu d'ün idioma slavu ünventau che ciamava « ruski jezik ». Despœi, tanti panslavisti e a̍utri a̍n elaborau i soi prugeti, suvratütu ünt'u segunda parte d'u se̍culu XIX. A versiu̍n ü̍rtima de l'ünterslavu e̍ sta̍ crea̍ ün 2017 dopu a füsiu̍n de dui prugeti : u « slovianski », iniçiau ün 2006 da ün'eqipa de lenghisti de diversi paisi e basau sciü̍ tüt'ë currespundençe üntra ë lenghe slave muderne, e u « novoslovienskij », desvelupau despœi 2009 da u prufessu̍ cecu de l'ünfurma̍tica Vojtěch Merunka cuma mudernisaçiu̍n d'u slavunu eclasia̍sticu. I auturi d'achësta nœva versiu̍n sun Vojtěch Merunka e u tradütu̍ ulandese Jan van Steenbergen. Ün nuvembre d'u 2021 a cumünita̍ de l'ünterslavu cunsistëva de ciü̍ che qinze mila membri. Ün cumitau de çinqe membri e̍ respunsa̍bile d'a gestiu̍n d'a lenga.
L'ünterslavu e̍ stau ütilisau ünt'u film cecu « The Painted Bird », ün'adataçiu̍n d'u libru « L'aujelu pintu » da Jerzy Kosinski, cuma a lenga d'i paisai.
José Serrato
miniatura|José Serrato José Serrato (Muntevideu, 30 de seténbre du 1868, 7 de seténbre du 1960) u l'é stêtu in ecunumista, inzegnê e puliticu üruguayàn, Prescidente Cunstitusiunâle fra u 1923 e u 1927.
Castéllo de Scîo
miniatura|280x280px|O castéllo de Scîo co-a Pòrta Magiô. O Castéllo de Scîo (in grêgo modèrno Κάστρο της Χίου, Kástro tis Chíou) o l'é a çitadélla da çitæ de Scîo, costrûta inte l'etæ de mêzo, scitoâ inte l'îzoa grêga de Scîo.
José Serrato
Vìtta
A sö famiggia a l'êa uriginâia du paize de Giüstexine, figgiu de Domingo Serrato (Dumenegu di Sérèi) e de María Bergeróo. L'axêva frequentòn a scöa Elbio Fernández, fundâ da parte de José Pedro Varela, pé dapö laureâse in-te l'Üniverscitê di geometri in-tu 1888. De seguitu l'ha stüdiòn izegnerîa in-ta Üniverscitê da repüblica, laureanduse in-te l'ànnu 1892, esendu ün di primmi tréi inzegnê a cunseguî u titulu. L'ha travaggiòn cumme prufesû e mestru de matematica in-te l'insegnamentu segundàiu e a livellu ciü de d'âtu. Da segnalâ u matrimoniu cun Josefina Perey.
Castéllo de Scîo
Stöia
miniatura|280x280px|Scîo into 1876, se pêuan ancón védde e miâge in sciô mâ. A zöna che ancheu a l'é òcupâ da-o castéllo a l'êa za abitâ inte l'etæ elenìstica e, gràçie a di scâvi archiològichi fæti inte l'àrea, s'é provòu cómme o scîto o l'é stæto abitòu in mòddo contìnoo da-i ànni do domìnio romàn e bizantìn ascì. In particolâ, a prezénsa de costruçioìn religiôze d'época bizantìnn-a a l'é docomentâ ségge in di papê do sécolo X che da di ritrovaménti, datæ a-o sécolo XI. A ògni mòddo a costruçión da fortéssa ancón vixìbile a-a giornâ d'ancheu a l'é comensâ inte l'ànno 1328, quànde l'îzoa a l'êa za sott'a-o contròllo di zenéixi, pe voentæ do Martìn Zacàia, scignôro de Scîo.
L'ànno dòppo l'îzoa, co-o sò castéllo ascì, a l'é stæta tórna òcupâ da-i bizantìn, pe mêzo da 'na spediçión inandiâ da l'inperatô Andronìco III Paleologo, che n'àn dónca conservòu o contròllo scìnn-a-o 1346, moménto do pasàggio definitîvo da región inte moén da Repùbrica de Zêna. In particolâ, l'îzoa a l'é tornâ sott'a Zêna gràçie a-a spediçión do Scimón Vignôzo, òrganizâ da 'n consòrçio de vàrie famìgge da nobiltæ lìgure dîto a Maónn-a "vêgia", co-o castéllo ch'o l'é stæto l'ùrtimo pàize a rendîse a l'amiràlio zenéize, a-i 12 de seténbre do 1346.
José Serrato
Ativitê pulitica
L'ê stêtu ascì u primmu prescidente de l'Uruguay a esse elezüu pé vutasiùn üniversâle, mecanismu previstu daa Custitusiun emanâ in-tu 1918.
Incaregòn pöi a l'internu du Cunseggiu du Stattu du 1942, cun u scòppu de furmulâ a Custitusiun du 1942.
Castéllo de Scîo
Stöia
O domìnio zenéize in sce l'îzoa o l'é terminòu a-i 14 d'arvî do 1566, sàiva a dî quànde l'amiràlio Piali Pasha o l'à pigiòu o contròllo da çitæ, atracàndo a tradiménto into sò pòrto, co-o castéllo ch'o l'é dónca pasòu a l'inpêro òtomàn. Into 1694 a fortificaçioìn a l'é stæta pe no goæi conquistâ da-i veneçién, che, inte sôlo sêi méixi de contròllo de l'îzoa, àn realizòu de gròsse òpere de fortificaçión inta çitæ, cómme a costruçión da Pòrta Magiô. A-a fìn, inte l'ànno 1912 o castéllo o l'é pasòu, insémme a-o rèsto de l'îzoa, a fâ pàrte da modèrna naçión grêga, aprêuvo a-a conquìsta da mæxima inta Prìmma Goæra Balcànica.
José Serrato
Ativitê giurnalistica
José Serrato l'ha püblicòn quarche articulu cu-u survanumme "Engignour", da-u fransese "inzegnê", u sö mestê. Sutta a stu-chi l'ha püe intrategnüu in'inpurtante discüsciun finansiària cun Julio Herrera y Obes in-te l'annu 1902 pé vía de 'na série de artìculi püblichê in sci giurnâli de Muntevideu
Castéllo de Scîo
Stöia
E prìmme mezûe adotæ da-o Stâto grêgo pi-â proteçión do castéllo remóntan a l'òtôbre do 1924, quànde co-in Decrétto Prescidençiâle o l'é stæto diciaròu scîto stòrico e archiològîco protètto. A ògni mòddo into sécolo XX o castéllo o l'à areizegòu in vàrie òcaxoìn d'êse caciòu zu do tùtto, aprêuvo a-a voentæ de 'na pàrte di çitadìn de l'îzoa tra i ànni '30, '50 e '70. Scibén che sta decixón a-a fìn a no l'é stæta pigiâ, a fortéssa a no l'é inte 'na condiçión goæi bónn-a, aprêuvo a-i dànni caxonæ da-i teramòtti do 1881 e do 1949, da-a realizaçión do nêuvo longomâ into 1896, ch'o l'à portòu a-a demoliçión de 'n sciànco intrêgo de miâge, e da-o fæto ch'o ségge stæto pe tànto ténpo dêuviòu cómme 'na "câva" pe ricavâ do materiâle da costruçión.
José Serrato
Ativitê pulitica in-tu sport
L'ê ricurdòn pé avê dirèttu u «Laudo Serrato», ch'u l'ha segnòn a riunificasiun du balùn uruguayan in-tu 1926. U mêximu l'êa stêtu divizu in-tu 1922, fra l'«Asociación Uruguaya de Football», capitanâ da-a squaddra nasiunâle de balùn, e a «Federación Uruguaya de Football»,, du «Club Atlético Peñarol». In-tu 1925 sun stêti suspezi i turnei urganizê da-e due asuciasiui e, dapö ina lunga tratatìva, s'ê decizu che pé 1926 se duxeva tegnî in Turneu du Cunseggiu Pruvizòriu. A-a fin s'ê rivê a-a definisiun de in ünica urganizasiùn l'Asociación Uruguaya de Fútbol.
Castéllo de Scîo
Strutûa
miniatura|279x279px|O lâto nòrd de miâge da çitæ. A strutûa atoâle do castéllo, ch'a contêgne 'n'àrea de tòsto 180.000 mêtri quàddri abitâ da 650 persónn-e, a l'é quélla de sò ùrtime espanscioìn, realizæ da-i zenéixi e da-i veneçién de mòddo d'avéi 'na lìnia de miâge d'in gîo a-a çitæ, avardàndola ségge da-i atàcchi da tæra che da quélli da-o mâ.
De antîghe pòrte inte miâge ne són sopravisciûe sôlo dôe (a tèrsa, a coscì dîta "Pòrta de Marìnn-a", a l'é stæta caciâ zu into 1896): a Pòrta Magiô, costroîa da-i veneçién into 1694, a l'é in sciâ stràdda che da-a çitæ vêgia a và scìnn-a-a ciàssa Vounakiou, sêde da modèrna aministraçión de l'îzoa, e o coscì dîto "Portèllo", ciù antîgo, into sciànco de ponénte da çitadélla. Drénto a-e miâge gh'é ancón quàrche costruçión de quélli ànni, sopravisciûa a-o teramòtto e a devastaçioìn patîe da-a çitæ.
Palàçio Giustiniàn
miniatura|280x280px|Vìsta do drénto do castéllo; in sciâ drîta o [[Palàçio Giustiniàn (Scîo)|Palàçio Giustiniàn.]] O Palàçio Giustinìàn o l'é 'na costruçión fortificâ in sce doî livélli, scitoâ tra a Pòrta Magiô e a ciàssa prinçipâ da çitæ. L'é probàbile che sto palàsso chi, ch' consèrva ancón o stémma di Giustiniéìn, o foîse o céntro de l'aministraçión zenéize de l'îzoa, óltre chi-â rescidénsa do poistæ. Ricuperâ a sò câa òriginâle co-in restàoro inti ànni òtànta, d'ancheu o l'é a sêde de 'n'espoxiçión picìnn-a in scê dominaçioìn bizantìnn-a e zenéize de l'îzoa.
Gêxa de Sàn Zórzo
A gêxa de Sàn Zórzo (in grêgo Άγιος Γεώργιος, Ágios Geórgios) a l'é unn-a de costruçioìn ciù antîghe de l'îzoa, dæto chi-â sò realizaçión a remónta scìnn-a l'ànno 993. A l'é stæta 'na gêxa ségge catòlica che ortodòssa e a se trêuva in sciâ stràdda da-o mæximo nómme, a ciù inportànte tra e stradétte ch'atravèrsan a çitæ vêgia. Dedicâ a Sàn Ménego quànde a l'êa 'na gêxa catòlica, a-o sò intèrno gh'êa a seportûa do Zâne Giustiniàn Lòngo ascì.
Dòppo a catûa de l'îzoa, o Piyale Pasha o l'à comandòu chi-â pàrte da gêxa ciù a ponénte a foîse trasformâ inte 'na moschêa, dîta a Moschêa Vêgia (Eski Camii). Pasòu o teramòtto do 1881 a moschêa a l'é stæta ristorâ, p'êse tórna trasformâ inte 'na gêxa a-a fìn o domìnio òtomàn.
Bàgni tùrchi
miniatura|280x280px|I bàgni tùrchi, a l'estremitæ nòrd da çitadélla. Inta pàrte setentrionâle da çitadélla gh'é di bàgni de l'época tùrca, caraterizæ da-o tipìco téito a cópola. Da -arénte a l'intrâ gh'é, in sciâ drîta, a cistèrna de Kria Vrisi, 'na grànde cistèrna, in pàrte interâ, da-i vòrti in quàttro tòcchi mìssi a crôxe, arenbæ a-i cànti in sce de chinòlle.
Inta stànpa de l'época a l'é minsonâ 'na prìmma poliscîa da cistèrna into 1920, pe voentæ do scìndico de Scîo e in sciô progètto de l'architétto Dim Tselepidis.
143 a.C.
Euröpa
Rómma. Appio Claudio Pulcro e Quinto Cecilio Metello Macedonico, consoli.
Bistagno
Stöia
thumb|200px|Giuseppe Saracco, prescidènte do Senâto, originâio de Bistagno|sinistra
Léngoe gàllo-itàliche
E léngoe gàllo-itàliche, gàllo-italién, gàllo-cisalpìnn-e ò, senpliceménte, cisalpìnn-e són l'insémme ch'o l'arechéugge a ciù pàrte de léngoe romànze parlæ inte l'Itàlia do Nòrd. In particolâ quéste són o Piemontéize, o Lonbàrdo, l'Emiliàn, o Romagnòllo e o Lìgure. Scibén che pi-â ciù pàrte di lengoìsti a léngoa véneta a l'é pe cóntra da consciderâ into ràmmo de léngoe ìtalo-dàlmate, ségge pe Ethnologue che pe Glottolog a saiéiva da inserî into grùppo de gàllo-itàliche.
E léngoe inclûze inte 'sto grùppo chi són parlæ ànche into dipartiménto de Àrpi Marìtime in Frànsa, into Cantón Ticìn e inte quéllo di Grixoîn in Svìsera, óltre che inte micronaçioîn de Mónego e Sàn Marìn. Pe de ciù, in çèrti câxi e léngoe chi inclûze són ancón parlæ in di stâti dónde a gh'é stæta 'n'inportànte inmigraçión da-a penîzoa italiànn-a.
Formæ da 'n substratum derivòu da-e léngoe cèltiche e 'n superstratum ch'o vêgne da-e léngoe germàniche, spécce da-o Longobàrdo, e léngoe gàllo-itàliche se són evolûe in sciâ bâze do Latìn parlòu inta zöna, ciamâ da-i români Gallia Cisalpina. Quésto grùppo o l'à avûo pe l'ùrtima pàrte tàrda antighitæ e l'inìçio de l'Etæ de Mêzo 'n stréito ligàmme lengoìstico co-a Gallia e a Rhaetia, scitoæ a ponénte e a nòrd de-e Àrpi. A partî da-a fìn do Medioêvo, e léngoe de quésto grùppo àn adotòu de caraterìstiche che vêgnan ànche da-e léngoe do grùppo ìtalo-dàlmata, parlæ ciù a sùd.
Cómme rizultâto de 'sto fæto chi, e léngoe gàllo-itàliche àn de caraterìstiche che vêgnan ségge da-e léngoe gàllo-romànze parlæ ciù a ponénte e a nòrd-òvest (cómme o Françéize, l'Arpitàn, o Catalàn e l'Òcitàn) e da-e léngoe ìtalo-dàlmate difûze into rèsto da penîzoa (e quæ inclùddan o Véneto, o Dalmàtico, o Toscàn, l'Italiàn centrâle, o Napolitàn e o Siciliàn). Pe 'sta raxón chi a gh'é 'n fòrte dibàtito in sciâ corètta clasificaçión de léngoe do grùppo gàllo-itàlico. Defæti són ragrupæ da çèrti studiôzi co-e léngoe gàllo-romànze   e da âtri co-e ìtalo-dàlmate.
E léngoe gàllo-itàliche àn infloensòu in vàrio mòddo ànche e variànte locâli de l'italiàn e a ciù pàrte di sò parlànti a l'à 'na digloscia con l'italiàn stàndard. Tra-e divèrse léngoe regionâli, quélle do grùppo gàllo-itàlico són e ciù a âto réizego d'estinçión, co-o nùmero di sò parlànti ch'o l'é in contìnoa diminuçión.
San Severo (comùn)
San Severo o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Stöia
thumb|200px|left|Royal Air Force- Italy, the Balkans and South-east Europe, 1944-1945. Club San Severo
Feste e fëe
thumb|130px|left|A Madònna do Socòrso
Borgo San Martino
Borgo San Martino o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Bosco Marengo
Bosco Marengo o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Interlingue
Interlingue e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, püblica̍ ün l'anu 1922 suta u nume « Occidental » da u lenghista estunia̍n Edgar de Wahl cun l'idea de crea̍ ün lenga imediatamente cumprensible per tüti lucüturi d'ë lenghe eurupeane. L'occidental e̍ stau ün cuncürrente impurtante per l'esperanto fint’â segunda gherra mundiale. Dopu a gherra, l'Occidental-Union a̍ rebatesau a lengha « interlingue » de mutivi puli̍tichi, ma dopu a püblicaçiu̍n de l'interlingua d'IALA ün 1951 a magiurità d'i aderenti passavun a achësta nœva lenga. Püra, l'interlingue a̍ suvravivüu e gh'e̍ ancura üna picina cumünita̍ de lucüturi d'interlingue.
Sant'Agata di Puglia
Sant'Agata di Puglia a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|O castéllo
Diòcexi de Scîo
miniatura|250x250px|Màppa da diòcexi A diòcexi de Scîo (Dioecesis Chiensis in latìn) a l'é 'na sêde da Gêxa Catòlica in Grêcia, ch'a dipénde da l'arçidiòcexi de Nàsso, Àndro, Tìn e Micôno. Da-o prìmmo de lùggio do 1939 a diòcexi a l'é 'na sêde vacànte.
Teritöio
A sêde da diòcexi a l'é inta çitæ de Scîo, dónde gh'é a catedrâle de Sàn Nichiôzo.
Stöia
Segóndo i Àtti di Apòstoli, o Lùcco Evangelìsta, Pòulo Apòstolo e i sò conpàgni êan pasæ pe Scîo into córso do tèrso viâgio miscionâio do Pòulo, inta traversàdda tra Metelìn e Sâmo. Scîo a l'é 'n'antîga sêde de rîto grêgo ascì, co-a sò existénsa ch'a l'é za atestâ into sécolo V, p'êse pöi elevâ a metròpoli into sécolo XIV.
Tra o 1090 e o 1097, l'îzoa a l'é stæta òcupâ da-o Tzachas, 'n bey òtomàn da región de Smìrne, inte l'ànbito da prìmma espansción di tùrchi scìnn-a-e còste do Mâ Egêo. A ògni mòddo i bizantìn àn fîto scorîo i invaxoî da quésta pàrte de l'Àzia minô, con l'agiùtto di cavagêi da Prìmma Croxâ. Co-a Quàrta Croxâ do 1204 o domìnio de Scîo o l'é pasòu a-a Repùbrica de Venéçia, ch'a l'à dónca inandiòu a diòcexi de rîto latìn, scibén chò-u prìmmo véscovo conosciûo o ségge sôlo da prìmma meitæ do sécolo XIV. Into 1225 l'îzoa a l'é pasâ tórna sott'a-i bizantìn, che l'àn controlâ scìnn-a-o 1261, quànde a l'é stæta lasciâ a-a Repùbrica de Zêna co-o coscì dîto Pàtto do Ninfêo.
A l'inprinçìpio a diòcexi de Scîo a dipendéiva da l'arçidiòcexi de Rödi ma, a-i 9 de màrso do 1222, a l'é intrâ inta provìnsa ecleziàstica de l'arçidiòcexi de Metelìn, scibén che ciù tàrdi a pasiâ tórna sótta a Rödi. Into 1642 a l'é intrâ inta provìnsa ecleziàstica de l'arçidiòcexi de Nàsso. Inte l'ànno 1566, co-a conquìsta de Scîo da pàrte de l'amiràggio òtomàn Piali Pasha, gh'é stæto a fìn da ciù pàrte da popolaçión zenéize de l'îzoa, ch'a l'êa pægia a tòsto 3.500 persónn-e. I tùrchi àn requixîo a catedrâle de Sànta Màia ascì, into capolêugo.
Tra o Levànte intrêgo, l'îzoa de Scîo a l'é stæta o scîto dónde gh'êa e mêgio relaçioìn tra catòlichi e ortodòsci, tànto che no gh'é de ratèlle religiôze documentæ tra i dôi grùppi. I Gexôiti, ch'êan arivæ a Scîo inte l'ànno 1590, àn predicòu sénsa problêmi inte gêxe ortodòsse de l'îzoa, co-i prævi catòlichi che spésse vòtte dîvan méssa inti monestê grêghi. Sta stréita colaboraçión chi a l'é anæta avànti scìnn-a-a fìn do sécolo XVII.
Into 1668 a Scîo ghe stâvan tòsto 40.000 persónn-e, inclûxi 6.000 catòlichi, nùmeri che a-o 1754 êan pasæ a 3.500 in sce 'n totâle de 60.000. O nùmero di catòlichi o s'é de lóngo amermòu inti doî sécoli a vegnî, patìndo i dànni do teramòtto do 1881 ascì, ch'o l'àiva masòu tra 5.500 e 10.000 abitànti de l'îzoa, e da represción tùrca dòppo a rivòlta do 1822. Inte st'òcaxón chi l'é stæto bruxòu e caciòu zu a catedrâle catòlica de l'época, dedicâ a Sàn Nicòlla, co-i prævi catòlichi che pe 'n çèrto ténpo àn dovûo dî méssa inta capélla de Sàn Felîçe do convénto di capuçìn.
Co-a prìmma goæra balcànica, a flòtta do Régno de Grêcia a l'à pigiòu Scîo into novénbre do 1912, pasàndo coscì inta modèrna naçión grêga. A-i 30 de màrso do 1930, l'îzoa de Pàtmo a l'é pasâ a l'arçidiòcexi de Rödi méntre, co-a bólla Quae catholico do 20 de agósto do 1931, o Pàppa Pîo XI o l'à stramuòu l'îzoa de Metelìn inta diòcexi de Scîo, levàndola da l'Arçidiòcexi de Smìrne.
Da-o 1939 inta diòcexi no gh'é ciù de véscovo, tànto ch'a l'é gestîa da 'n aministratô apostòlico che, de spésso, o l'é pròpio l'arçivéscovo metropolitàn de Nàsso
Nòtte
<references group="n. " />
Staçión de Zêna Vêxima
A staçión de Zêna Vêxima (ascì sôlo staçión de Vêxima, in italiàn Stazione di Genova Vesima) a l'é 'na staçión feroviària italiànn-a ch'a se trêuva in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta a partî da-o 1868, a l'é a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â fraçión de Vêxima, pàrte de l'unitæ urbanìstica de Crêvai do Monicìpio VII Ponénte (circoscriçión de Ôtri).
Inpiànti
Inta staçión gh'é sôlo dôe colìsse pasànti e 'na grànde banchìnn-a mìssa a-o sò céntro, colegâ a-a Stràdda Ourélia pe mêzo de 'n sotopasàggio. A banchìnn-a a l'é decorâ da vàrri giardinétti con èrboi, pàrme e âtri tîpi de ciànte. No gh'é de bigeterîa e o fabricâto viâgiatoî, scitoòu in sciâ banchìnn-a tra e dôe colìsse, dòppo êse stæto convertîo in abitaçión privâ, in sciâ fìn o l'é stæto do tùtto seròu.
Segóndo a clascìfica de RFI a staçión de Vêxima a l'è 'na fermâta de categorîa "brónzo".
1102
thumb|350px|center|wurde das Kloster Lorch von dem Staufer Herzog Friedrich I. und seiner Familie gegründet, 1102|O convénto de Lorch o l'é stæto fondòu into 1102 da-o Dùcca Friedrich I Staufer e a sò famiggia
Staçión de Zêna Vêxima
Moviménto
A staçión de Zêna Vêxima a l'é servîa sôlo da colegaménti regionâli e metropolitén de Trenitalia, inte l'ànbito do sò contràtto de servìçio co-a Región Ligùria, co-in tràfego ch'o l'é però limitòu a-o sôlo perîodo estîvo. Aprêuvo a-o sò scàrso tràfego feroviàrio, a l'é l'ùnica tra e 23 staçioìn zenéixi gestîe da RFI dónde no gh'é 'na fermâta regolâre di trêni do servìçio feroviàrio urbâno da çitæ.
Servìççi
A staçión de Zêna Vêxima a no dispónn-e de nisciùn servìçio in particolâ. Lóngo o lâto da staçión vèrso o mâ gh'é 'n parchézzo pe-e outomòbili.
Bozzole
Bozzole o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Lisciandria.
Serracapriola
Serracapriola a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|Gêxa de Santa Marìa in Silvis
Auguste Honoré Charlois
miniatura|250x250px|Tàrga a-o Charlois into scîto dond'o l'é nasciûo, a-o cìvico 3 de l'Avenue Marx Dormoy L'Auguste Honoré Charlois (La Cadière-d'Azur, 26 de novénbre do 1864 - Nìssa, 26 de màrso do 1910) o l'é stæto 'n astrònomo françéize, aregordòu sorviatùtto pi-â descovèrta de 99 asteròidi tra o 1887 e o 1904, intànto ch'o travagiâva a l'òservatöio astronòmico de Nìssa.
Vìtta
L'Auguste Honoré Charlois o l'é nasciûo a La Cadière-d'Azur, 'n pàize into dipartiménto do Vâo. A prìmmo còrpo celèste de lê identificòu o l'é stæto 267 Tirza inte l'ànno 1887 méntre, into 1898, o l'à individoòu l'asteròide 433 Eros a mæxima néutte do Gustav Witt, che però o l'à fæto ciù fîto do Charlois a diciarâ a sò descovèrta.
O Charlois o l'à comensòu o sò travàggio a l'época do rilevaménto vixîvo di pianêti picìn ma, into 1891, o Max Wolf o l'àiva inandiòu a pràtica de l'astrofotografîa, ch'a l'à bén bén agiutòu i astrònomi inta descovèrta di nêuvi asteròidi. Quésta inovaçión a l'à permìsso a-o Wolf, a-o Charlois e a-i âtri studiôxi d'atrovâ tànti asteròidi che prìmma, co-o rilevaménto vixîvo, no s'ariêscîva a discèrne. Inte l'ànno 1899 o l'à goâgnòu o prémio Jules Janssen, o ciù èrto riconosciménto da Société astronomique de France, e, into 1889, o prémio Valz de l'Académie des sciences françéize pò-u sò travàggio into càlcolo de òrbite de numerôxi asteròidi.
A l'etæ de 45 ànni o Charlois o l'é stæto masòu da-o fræ da sò prìmma mogê, ch'o no l'êa d'acòrdio co-o nêuvo maiézzo de l'astrònomo. L'ecs-cugnòu o l'é coscì finîo a-i travàggi forsæ a vìtta inta Nêuva Caledònia, méntre l'Auguste o l'é stæto interòu into çimitêio do sò pàize, La Cadière d'Azur, e a lê o l'é stæto dedicòu l'asteròide 1510 Charlois, descovèrto da l'André Patry into 1939, a Nìssa.
Descovèrte
L'Auguste Honoré Charlois o l'à descrovîo i 99 asteròidi inta lìsta chi de sótta:
Ànno
'N ànno solâre o l'é 'n'aproscimaçión do nùmero de giórni do perîodo òrbitâle terèstre, cómme contæ inte 'n çèrto lunâio. O lunâio gregoriàn, ö sæ o lunâio ciù modèrno, o prezénta 'n ànno solâre ch'o peu êse ségge de 365 giórni inte 'n ànno òrdenâio che de 366 inte 'n ànno bizestîle, a-a mæxima manêa di lunâi giulién. Pe-o lunâio gregoriàn a longhéssa média de l'ànno solâre (l'ànno médio) inte tùtto o cîclo bizestîle de 400 ànni a l'é de 365,2425 giórni. Segóndo o standàrd ISO 80000-3, a l'Anésso C, o scìnbolo de l'ànno o l'é a (da-o latìn annus), pe raprezentâ ségge quélli da 365 ò da 366 giórni. Pe de ciù, són dêuviæ e abreviaçioìn y e yr ascì, da l'ingléize year.
Inte l'astronomîa, l'ànno giuliàn o l'é 'n'unitæ de ténpo definîa cómme 365,25 giórni ò, pe l'ezatéssa, 86.400 segóndi (unitæ de bâze do SI), pe 'n totâle de 31.557.600 segóndi inte 'n ànno giuliàn astronòmico.
A despêto da sò diferénsa, a pòula ànno a l'é dêuviâ pe indicâ di perîodi lighæ a-o lunâio ò a l'ànno astronòmico ascì, cómme l'ànno stagionâle, l'ànno fiscâle, l'ànno académico, etc... A-a mæxima manêa, a pòula ànno o poriéiva indicâ o perîodo òrbitâle de 'n quæ se sæ pianêta ascì, pigiàndo prezénpio o nómme de ànno marçiàn ò ànno venusiàn. O tèrmine o peu êse dêuviòu pe ògni perîodo ò cîclo relativaménte lóngo ascì, cómme l'ànno platònico, ò "grànde ànno".
Etimologîa
L'ingléize year (atravèrso o Sàsone Òcidentâle ġēar, pronónçia, in Anglicàn ġēr) o l'arîva da-o Proto-germànico *jǣran (*jē₁ran). Fórme vixìnn-e són ànche o tedésco Jahr, l'Antîgo Âto Tedésco jār, o Norén ár e o Gòtico jer, derivæ da-o sostantîvo Proto-indoeoropêo *yeh₁r-om "ànno, stagión". E âtre fórme derivan da-o mæximo sostantîvo proto-indoeoropêo (con variaçión inte l'ablaut do sufìsso) e són l'Avestìco yārǝ "ànno", o Grêgo ὥρα (hṓra) "ànno, stagión, perîodo de ténpo" (òrìgine da pòula "ôa"), l'Antîgo Slâvo Eclesiàstico jarŭ e o Latìn hornus "de quést'ànno".
O Latìn annus (sostantîvo mascolìn de segónda declinaçión; annum o l'é l'acuzatîvo scingolâre; annī o l'é o genitîvo scingolâre e o nominatîvo plurâle méntre annō o l'é o datîvo e ablatîvo scingolâre) o l'é 'n sostantîvo ch'o vêgne da-o proto-indoeoropêo *h₂et-no-, ch'o s'é pöi evolûo o Gòtico aþn "ànno" ascì (sôlo o datîvo plurâle aþnam o l'é atestòu).
Scibén che a ciù pàrte de léngoe a conscìdera a pòula cómme tematìca (*yeh₁r-o-), gh'é de prêuve de 'na derivaçión òriginâle co-in sufìsso *-r/n, *yeh₁-ro-. Tùtte dôe e pòule indoeoropêe pe ànno, sàiva a dî *yeh₁-ro- e *h₂et-no-, saiéivan dónca de réixe verbâle che vêuan dî "andâ, mesciâse"; rispetivaménte *h₁ey- e *h₂et- (paragonâ a-o sànscrito vedìco éti "và", atasi "vai, vâghi"). A ògni mòddo, 'n çèrto nùmero de fórme prezénti inte léngoe germàniche, cómme in Ingléize, vêgnan da-o latìn annus, cómme annual, annuity, anniversary, etc...; per annum o vêu dî "ògni ànno", annō Dominī "inte l'ànno do Segnô".
A pòula Grêga pe "ànno", ö sæ ἔτος, a l'é vixìnn-a a-o Latìn vetus, "vêgio", e quæ vêgnan da-a fórma *wetos-, "ànno", conservâ ànche inte quésto scignificâto into Sànscrito vat-sa-ras "ànno" e vat-sa-, "béstia pe 'n ànno (vitéllo)". In particolâ, sta réixe chi a se trêuva into Latìn vitulus "vitéllo" àsci, óltre che l'Ingléize wether, ö sæ montón crastón (in Ingléize Antîgo weðer, in Gòtico wiþrus, "pêgoa").
Inte çèrte léngoe, l'é comùn contâ i ànni faxéndo riferiménto a 'na stagión, cómme in "estæ", "invèrni" ò "acugéite". Prezénpio, gh'é o Cinéize 年 "ànno", in òrìgine 秂, 'n conpòsto ideogràfico de 'na persónn-a ch'a camàlla 'n fàscio de gràn e che dónca o l'indica l'acugéita. O Slâvo, óltre a-a fórma godŭ "perîodo de ténpo, ànno", o l'adêuvia lěto "estæ, ànno" ascì.
Intercalaçión
I ànni astronòmichi no gh'àn 'n nùmero intrêgo de giórni ò de méixi lunâri. Tùtti i lunâi che van aprêuvo a l'ànno astronòmico dêvan avéi 'n scistêma de intercalaçión cómme i ànni bizestîli.
Lunâio giuliàn
Into lunâio giuliàn a duâta médua de 'n ànno a l'é de 365,25 giórni. Inte 'n ànno no bizestîle gh'é 365 giórni e 366 inte un de quélli bizestîli. 'N ànno intercalâ o se ripête ògni quàttro ànni con quéllo ch'o l'é ciamòu ànno bizestîle, ch'o l'à 'n giórno de ciù a-a fìn do méize de frevâ. O giórno ch’o s’azónze o l'é dîto "giórno bizestîle".
O lunâio giuliàn revìsto, propòsto into 1923 e ancón dêuviòu da çèrte gêxe ortodòsse òrientâli, o l'à 218 ànni bizestîli pe ògni 900 ànni. A sò duâta média a l'é de 365,2422222 giórni, vixìnn-a a-a longhéssa de l'ànno tròpico médio, sàiva a dî 365,24219 giórni (erô relatîvo de 9·10−8). A partî da l'ànno 2800 d.C., o lunâio gregoriàn e lunâio giuliàn revìsto comensiàn a diferî de 'n giórno intrêgo.
Lunâio gregoriàn
O lunâio gregoriàn o fa càzze l'equinòçio de màrso a-i 21 de sto méize chi ò pöco prìmma e dónca o va aprêuvo a-o coscì dîto ànno tròpico. Zaché gh'é 97 ànni bizestîli ògni 400, a longhéssa média de l'ànno solâre a l'é de 365,2425 giórni, co-în erô relatîvo inferiô de 'na ppm (8·10-7), relatîvo a-a duâta atoâle de l'ànno tròpico médio (365,24219 giórni) e ancón ciù vixìn a l'atoâle ànno tròpico, ch'o l'à l'òbietîvo d'egoaliâ, ch'o l'é d'ancheu de 365,242374 giórni. Se stìmma che, inte l'ànno 4000 d.C., l'equinòçio de màrso o saiâ de 'n giórno ciù inderê into lunâio gregoriàn, no tànto pe quésta diferénsa ma ciufîto aprêuvo a-o ralentaménto da rotaçión terèstre e do relatîvo alongaménto do giórno.
Àtri lunâi
Storicaménte, i lunâi lunisolâri intercalâvan di méixi intrêghi in sciâ bâze de çèrte òservaçioìn. I lunâi lunisolâri són pi-â ciù pàrte chéiti in dizûzo con l'escluxón de quélli dêuviæ pe de raxoìn liturgiche, cómme o lunâio ebràico e vàrri lunâi indù.
'N modèrno adataménto do stòrico lunâio Jalali, conosciûo cómme lunâio solâre Hijri (do 1925), o l'é 'n lunâio puraménte solâre co-in schêma iregolâre de giórni bizestîli bazòu in sce l'òservaçión (ò càlcolo astronòmico) con l'òbietîvo de colocâ o nêuvo ànno (Nowruz) into giórno de l'equinòçio de primavéia a l'ôa do fûzo locâle de Teheran, a-o pòsto de dêuviâ 'n scistêma algoritmìco de ànni bizestîli.
Numeraçión di ànni
'N'êra de lunâio a l'aségna 'n nùmero cardinâ a ògni ànno sequénsiâle, dêuviàndo 'n pónto de riferiménto into pasòu cómme moménto de sò prinçìpio. O stàndard mondiâle o l'é l'Anno Domini, ciamòu ciù de recénte êra vorgâ ascì. O l'é stæto introdûto into sécolo VI de mòddo de contâ i ànni da-a nàscita de Crìsto.
L'êra de l'Anno Domini a peu êse indicâ con l'abreviaçión latìnn-a AD (ch'a vêu dî Anno Domini, ö sæ "inte l'ànno do Segnô") ò, inte 'n âtro mòddo, CE (da l'ingléize Common Era), ò d.C. ("dòppo Crìsto"). I ànni prìmma do 1|1 d.C. són dónca indichæ con BC, da l'ingléize Before Christ, BCE, da Before the Common Era, òpû a.C., abreviaçión pe "avànti Crìsto". I nùmeri di ànni són bazæ in sciô "contézzo incluxîvo" e dónca o no l'exìste 'n ànno zêro. Into modèrno càlcolo alternatîvo da numeraçión di ànni astronòmichi, i nùmeri poxitîvi indican i ànni dòppo Crìsto, o zêro o l'ìndica l'1 a.C., o -1 o 2 a.C. e coscì vîa.
Ànno fiscâle
'N ànno fiscâle ò ànno finançiâio o l'é o perîodo de 12 méixi dêuviòu pe calcolâ i rendicónti finançiâi anoâli de inpréize e de âtre òrganizaçión. In tànte giurisdiçioìn i regolaménti in matêia de contabilitæ àn bezéugno de sti rapòrti chi 'na vòtta ògni dózze méixi, sénsa però che quésti fórmen 'n ànno solâre.
Prezénpio, in Canadà e in Ìndia l'ànno fiscâle o l'incoménsa da-o 1° de arvî; into Régno Unîo da-o 1° de arvî pi-â tàscia in scê socjêtæ e pe-i bilànci pùblichi ma da-o 6 de arvî pi-â tasciaçión personâ e do pagaménto di benefìççi do stâto, in Oustràlia o pàrte da-o 1° de lùggio méntre inti Stâti Unîi l'ànno fiscâle do govèrno federâle o l'incoménsa da-o 1° de òtôbre.
Ànno académico
'N ànno académico o l'é o perîodo anoâle into quæ 'n studénte o frequénta 'n institûto pi-â sò instruçión. L'ànno académico o peu êse spartîo in di tèrmini académichi, prezénpio de sêi ò tréi méixi. L'ànno scolàstico in vàrri pàixi o l'incomensa a agósto ò a seténbre, terminàndo a màzzo, zùgno ò lùggio. In Israêle l'ànno académico o l'inìçia tra òtôbre ò novénbre, aliniòu co-o segóndo méize do lunâio ebràico.
De schêue de Régno Unîo, Canadà e Stâti Unîi divìddan l'ànno académico inte tréi perîodi da-a duâta ciù ò mêno de pægia (ciamæ trimesters ò quarters inti Stâti Unîi) che coincìddan co-e stagioìn de l'ötùnno, de l'invèrno e da primavéia. Inte çèrti institûti gh'é ascì 'na cùrta sesción estîva che de vòtte a l'é consciderâ cómme pàrte do normâle ànno académico e ch'a l'é frequentâ da-i studénti in sce bâze volontâia ò eletîva. Âtre schêue sudivìddan l'ànno inte doî perîodi prinçipæ de sêi méixi: o prìmmo o va de sòlito da agósto a dexénbre méntre o segóndo o crôve i méixi tra zenâ e màzzo. Ciaschedùn de quésti perîodi prinçipæ o peu êse spartîo a meitæ da-i ezàmmi de mêzo, con ògni pàrte ch'a l'é ciamâ quarter (ò term in di âtri pàixi). Ghe poriéiva êse 'na sesción estîva volontâia e/ò 'na brêve sesción de zenâ ascì.
De âtre schêue, spécce inti Stâti Unîi, divìddan l'ànno académico inte quàttro perîodi de valutaçión. Pe de ciù de schêue americànn-e, in particolâ a Boston Latin School, pêuan divìdde l'ànno inte çìnque o ciù perîodi de valutaçión. Segóndo di studiôxi che difendan quésto scistêma, gh'é saiéiva 'na corelaçión poxitîva tra a frequénsa di reports e o rêo scolàstico.
Gh'é in génere 180 giórni de insegnaménto pe ògni ànno scolàstico inti Stâti Unîi, esclûxi i fìn da setemànn-a e-e pöse, méntre gh'é a-o mêno 190 giórni pe-i alùnni de schêue do stâto in Canadà, da Nêuva Zelànda e do Régno Unîo, e 200 giórni in Oustràlia. In Ìndia l'ànno académico o l'inìçia normalménte a-o 1° de zùgno e o finìsce a-i 31 de màzzo. Scibén che-e schêue incomensiàn a serâ a-a meitæ de màrso, l'efetîva serâ académica a l'é a-i 31 de màzzo; pe cóntra in Nepal a l'incoménsa a-i 15 de lùggio. Pe de ciù, e schêue e-e universcitæ in Oustràlia de sòlito àn di ànni académichi che són aliniæ aproscimativaménte con l'ànno solâre, ö sæ pàrtan da frevâ ò da màrso e a finìscian tra òtôbre e dexénbre, dæto che inte l'emisfêro sùd e stagioìn són invertîe.
Ànno giuliàn
L'ànno giuliàn, dêuviòu inte l'astronomîa e in de âtre scénse, a l'é l'unitæ de ténpo definîa ezataménte cómme 365,25 giórni. Quésto o l'é o scignificâto normâle de l'unitæ "ànno", dêuviâ in vàrri contèsti scentìfichi. O sécolo giuliàn, ch'o l'é formòu da 36.525 giórni, e o milénio giuliàn, ch'o l'é pægio a 365.250 giórni, són dêuviæ inti càlcoli astronòmichi. Fondamentalménte, esprìmme 'n intervàllo de ténpo in ànni giulién o l'é 'n mòddo pe specificâ con precixón quànte giórni (no quànte ànni "reæ"), pe lónghi intervàlli de ténpo, inti quæ afermâ o nùmero de giórni o saiéiva ingonbrànte e pöco intoîtîvo. Pe convençión, into càlcolo da distànsa percórsa da 'n ànno lûxe o l'é dêuviòu l'ànno giuliàn.
Inte l'Unified Code for Units of Measure, o scìnbolo a (sénsa pédice) o fa de lóngo riferiménto a l'ànno giuliàn, aj, pægio ezataménte a 31.557.600 segóndi.
I prefìsci di mùltipli do Scistêma Internaçionâle se pêuan aplicâ a a ascì, pe indicâ ka, Ma, etc...
Ànni sciderâli, tropicâli e anòmali
Ciaschedùn de sti tréi ànni chi o l'é dîto in génere ànno astronòmico.
A-a giornâ d'ancheu l'ànno tròpico médio o l'é definîo cómme o perîodo de ténpo into quæ a longitùdine eclittìca média do Sô a l'aomenta de 360 gràddi. Zaché a longitùdine eclittìca do Sô a l'é mezuâ rispètto a l'equinòçio, l'ànno tròpico o conprénde 'n cîclo conplêto de stagioìn e, aprêuvo a l'inportànsa biologìca e socio-economìca de ste chi, l'ànno tropicâle o l'é a bâze da ciù pàrte di lunâi. A modèrna definiçión de ànno tropicâle médio a l'é divèrsa da-o ténpo efetîvo tra i pasàggi (prezénpio) de l'equinòçio nòrd pe-e vàrie raxoìn mostræ chi de sótta. Aprêuvo a-a precesción asciâle da Tæra, un de sti ànni chi o l'é de ciù ò mêno vìnti menûti ciù cùrto de 'n ànno sciderâle. Dêuviàndo a definiçión modèrna, l'ànno tropicâle médio o l'é ciù ò mêno pægio a 365 d 5 h 48 min 45 s.
L'ànno anòmalo o l'é o ténpo inpiegòu da-a Tæra pe conpletâ 'na rivoluçión rispètto a-o sò àpside. L'òrbita da Tæra a l'é elittìca e i sò pónti estrêmi, e àpside, són o perihelion, dónde a Tæra a l'é ciù vixìnn-a a-o Sô (inte l'ànno 2020 a-i 5 de zenâ, 07:48 UT) e l'aphélion, dónde a Tæra a l'é ciù lónxi da-o Sô (a-i 4 de lùggio, 11:35 TU, into 2020). L'ànno anòmalo, ch'o l'é de sòlito definîo cómme o ténpo tra doî pasàggi a-o perihelion, o l'à 'na duâta média de 365,259636 giórni, ò 365 d 6 h 13 min 52,6 s, agiornòu a l'época J2011.0.
Ànno dracònico
L'ànno dracònico, dîto ànno de l'eclìsci ò ànno de l'eclittìca ascì, o l'é o ténpo inpiêgòu da-o Sô, vìsto da-a Tæra, pe conpletâ 'na rivoluçión rispètto a-o mæximo gróppo lunâre, ö sæ un di doî pónti inti quæ l'òrbita da Lùnn-a a l'intèrseca l'eclittìca. Sto ànno chi o l'é asociòu a-e eclìsci: defæti quéste pêuan capitâ sôlo se o Sô e a Lùnn-a se trêuvan da-arénte a un di gróppi lunâri, sucedéndo inte 'n méize da ògni meitæ de 'n ànno dracònico. A duâta média de l'ànno dracònico a l'é de:
Quésto tèrmine o l'é de vótte dêuviòu, in mòddo eròu, pe indicâ ànche o perîodo dracònico (ò nodâle) da precesción lunâre, ö sæ pe l'intervàllo de ténpo de 'na rivoluçión conplêta do gróppo ascendénte da Lùnn-a in gîo a l'eclittìca; perîodo de 18.612815932 ànni giulién (6798.331019 giórni a l'época J2000.0).
Cîclo lunâre conplêto
O cîclo lunâre conplêto o l'é l'intervàllo de ténpo inpiegòu da-o Sô (vìsto da-a Tæra) pe conpletâ 'na rivoluçión rispètto a-o perigêo de l'òrbita da Lùnn-a. Quésto perîodo o l'é asociòu a-a dimensción aparénte da Lùnn-a pìnna e a-a duâta variàbile do méize sinodìco ascì. A duâta de 'n cîclo lunâre conplêto a l'é de:
Ànno lunâre
L'ànno lunâre o l'é formòu da dózze cîcli conplêti de fâze lunâri, coscì cómme vìste da-a Tæra, e o l'à 'na duâta de 354,37 giórni. I mosulmoén adêuvian quésto tîpo de ànno pe celebrâ l'Eid e l'inìçio do méize de zazùn dîto o Ramadan. 'N ànno solâre mosulmàn o l'é dónca bazòu in sciô cîclo lunâre. Ànche o lunâio ebràico o l'é de tîpo fondamentalménte lunâre, con l'eceçión che, ògni doî ò tréi ànni, o ghe vêgne azónto 'n méize lunâre intercalâ a-o fìn de mantegnî 'n lunâio ch'o ségge sincronizòu co-o cîclo solâre ascì. Dónca, 'n ànno lunâre do lunâio ebràico o l'é formòu da dózze ò trézze méixi lunâri.
Ànno vâgo
L'ànno vâgo, da-o Latìn annus vagus e dîto ànno erànte ascì, o l'é 'n'aproscimaçión integrâle de l'ànno a 365 giórni, defæti vâga in relaçión a-i ànni ciù ezàtti. De sòlito l'ànno vâgo o l'é spartîo inte 12 méixi schemàtichi, ciaschedùn de 30 giórni, ciù 5 giórni d'intercalaçión. L'ànno vâgo o l'êa dêuviòu inti lunâi de l'Etiòpia, de l'Antîgo Egìtto, de l'Iràn, de l'Arménia e, in Mesoamérica, tra i Aztechi e i Maya. O l'é ancón dêuviòu da vàrie comunitæ de religión zoroastriànn-a.
Ànno elîaco
L'ànno elîaco o l'é l'intervàllo tra dôe levæ elîache de 'na stélla. O l'é despægio da l'ànno sciderâle tra e stélle ciù lónxi da l'eclittìca, aprêuvo prinçipalménte a-o fenòmeno da precesción di equinòççi.
Ànno sotîaco
L'ànno sotîaco o l'é l'intervàllo tra doê levæ elîache da stélla Scìrio, a ciù luminôza de tùtte. D'ancheu, o l'é inferiô a l'ànno sciderâle, co-a sò duâta ch'a l'é asæ vixìnn-a a quélla de l'ànno giuliàn, dónca a 365,25 giórni.
Ànno gaussiàn
L'ànno gaussiàn o l'é l'ànno sciderâle pe 'n pianêta de màssa trascuràbile rispètto a-o Sô e no conturbòu da âtri còrpi celèsti, ch'o l'é governòu da-a costànte gravitaçionâle gaussiànn-a. 'N pianêta de sto tîpo chi o saiéiva legerménte ciù vixìn a-o Sô rispètto a-a distànsa média da Tæra. A duâta de 'n ànno gaussiàn a l'é de:
Ànno besseliàn
L'ànno besseliàn o l'é 'n ànno tropicâle ch'o l'inìçia quànde o fitìçio Sô médio o l'arîva a 'na longitùdine eclittìca de 280°, fæto ch'o d'ancheu o sucêde d'in gîo a-o 1° de zenâ. Quésto intervàllo o pîgia o sò nómme da l'astrònomo e matemàtico tedésco do XIX sécolo Friedrich Bessel. Chi de sótta gh'é l'equaçión ch'a permétte de calcolâ l'atoâle época besseliànn-a in ànni:
O pédice TT o l'ìndica che inte sta fórmola chi, a dæta giuliànn-a a doviéiva dêuviâ cómme scâ quélla do Ténpo Terèstre òpû quélla do sò predecesô, o ténpo effemeride.
Cangiaménti de duâta
A longhéssa ezàtta de 'n ànno astronòmico a càngia co-o pasâ do ténpo:
A duâta média de l'ànno dêuviâ inte quésta seçión a l'é calcolâ pe-o 2000 e-e diferénse inta duâta di ànni rispètto a quéllo de riferiménto són dæte pe-i ànni pasæ e futûri. Inte tabélle 'n giórno o l'é lóngo 86.400 segóndi do SI.
Somâio
'N ànno Gregoriàn médio o l'é de 365,2425 giórni (ö sæ de 52,1775 setemànn-e, 8765,82 ôe, 525949.2 mênuti ò 31556952 segóndi). Pe sto lunâio chi, 'n ànno comùn o l'é de 365 giórni (ö sæ de 8760 ôe, 525600 mênuti ò 31536000 segóndi) méntre o bizestîle o l'é de 366 giórni (8784 ôe, 527040 mênuti ò 31622400 segóndi). O cîclo de 400 ànni do lunâio gregoriàn o l'à 146097 giórni e dónca, ezataménte, de 20871 setemànn-e.
Ànni "gréndi"
O Grànde Ànno, ò cîclo equinòçiâle ascì, o corispónde a 'na rivoluçión conpleta di equinòççi in gîo a l'eclittìca. A sò longhéssa a l'é de ciù ò mêno 25.700 ànni.
L'Ànno Galatìco o l'é o ténpo inpiegòu da-o Scistêma Solâre pe conpletâ 'na rivoluçión intrêga d'in gîo a-o Céntro Galatìco. O dûa ciù ò mêno 230 milioìn de ànni terèstri.
Ànno stagionâle
'N ànno stagionâle o l'é o ténpo ch'o pàssa tra dôe ricorénse sucesîve de 'n evénto stagionâle cómme, prezénpio, l'ezondaçión de 'n sciùmme, a migraçión de 'na spêce d'öxéllo, o scioî de 'na spêce de ciànta, o prìmmo zêo o a prìmma partîa in progràmma de 'n çèrto spòrt. A ògni mòddo, tùtti sti evénti chi pêuan avéi de ànpie variaçioìn de ciù de un méize da 'n ànno a quéllo dòppo.
Scìnboli
O scìnbolo comùn pe l'ànno cómme unitæ de ténpo o l'é a, pigiòu da-a paròlla latìnn-a annus. Da l'ingléize són comùn e abreviaçioìn y ò yr ascì, de sòlito dêuviæ prinçipalménte inta letiatûa no scentìfica, in geologîa e in paleontologîa, dónde abreviaçioìn cómme kyr, myr, byr e âtre scìmili són dêuviæ pe indicâ di intervàlli de ténpo lónxi da-o prezénte.
Scìnbolo
NIST SP811 o supòrta o scìnbolo a cómme unitæ de ténpo pe 'n ànno. In ingléize són dêuviæ e abreviaçioìn y e yr ascì.
L'Unified Code for Units of Measure o dizanbìgoa e vàrie scinbologîe de ISO 1000, ISO 2955 e ANSI X3.50, dêuviàndo:
Dónde:
L'Unión internaçionâle de chìmica pûa e aplicâ (IUPAC) e l'Unión internaçionâle de scénse geologìche àn racomandòu conzontaménte de definî "annus", co-o scìnbolo a, cómme a longhéssa de l'ànno tropicâle inte l'ànno 2000.
Quésta notaçión a s'è rivelâ controvèrsa dæto ch'a l'é in conflìtto co-ina ciù vêgia convençión tra i geoscensiæ, ö sæ quélla de dêuviâ a pe indicâ 'n çèrto nùmero de ànni fa e y ò yr pe 'n perîodo de 'n ànno.
Prefìsci di mùltipli SI
I esponénti e-e notaçioìn esponençiâli són tipicaménte dêuviæ pe calcolâ e vizoalizâ i cónti, óltre che pe risparmiâ spàçio, cómme inte tabélle di dæti.
Abreviaçioìn yr e ya
In astronomîa, geologîa e paleontologîa, l'abreviaçión yr pe ànni (da l'ingléize years) e ya pe "ànni fa" (da l'ingléize years ago) a l'é de vótte dêuviâ, conbinâ co-i prefìsci pe-e migiæe, i milioìn e i miliàrdi. Quéste no són de unitæ contenplæ into SI, dæto che vêgnan da l'abreviaçión ingléize pe ànno, year, y, ma, andàndo aprêuvo a de dùbie racomandaçioìn internaçionâli, dêuviàndo e iniçiâli di nómmi ingléixi se pêuan creâ tùtti i mùltipli ascì (ö sæ t, m e b), ma ànche co-i prefìsci metrìchi (k, M e G) ò de variaçioìn de sti chi (k, m, g). In archiologîa, dæto che i intervàlli interesæ són ciù brêvi, de dæte esprèsse in mòddo normâle, prezénpio "22.000 ànni fa", pêuan êse dêuviæ cómme 'n equivalénte ciù acescìbile de 'na dæta Before Present ("BP").
Quéste abreviaçioìn includdan: L'ûzo de mya e bya o l'é deprecòu inta geofìxica modèrna e a-o sò pósto o l'é consegiòu quéllo de Ma e Ga pe-e dæte Before Present, ma "m.y." pi-â duâta de époche. Quésta distinçión ad hoc tra o ténpo "asolûto" e i sò intervàlli a l'é asæ contestâ tra i ménbri da Geological Society of America.
Da notâ cómme, in scî gràfichi, dêuviàndo e unitæ ya in sce l'àsce òrizóntale o ténpo o se méscia da-a drîta a scinìstra, fæto ch'o peu pài controintoîtîvo. Se e unitæ ya se trêuvan in sce l'àsce verticâle, o ténpo o se méscia da l'âto vèrso o bàsso, segóndo 'n schêma ciù sénplice da capî rispètto a-a notaçión convençionâle.
356 Liguria
miniatura|250x250px|In modèllo a træ dimenscioìn de 356 Liguria bazòu in sciâ sò [[cùrva de lûxe.]] Ligùria (356 Liguria segóndo a denominaçión ofiçiâ, a l'inprinçìpio dîto 1893 G) o l'é 'n asteròide do Scistêma Solâre ch'o s'atrêuva inta fàscia prinçipâ. O l'é 'n asteròide do coscì dîto tîpo C, o ciù comùn.
Stöia de òservaçioìn
356 Liguria o l'é 'n asteròide de grànde dimensción ch'o l'é stæto descrovîo a-i 21 de zenâ do 1893 da l'Auguste Honoré Charlois, inte l'òservatöio de Nìssa. O l'é unn-a de sètte descovèrte do Charlois a êse stæta nominâ da l'Astronomisches Rechen-Institut (Institûto de Càlcolo Astronòmico), ch'o l'à dónca decîzo de dâghe o nómme da tæra di Lìguri.
De òservaçioìn râdar de Ligùria a-e ónde de 13 m, fæte tra o 1980 e o 1985 da l'òservatöio de Arecibo, n'àn dæto 'na stìmma de sò dimenscioìn a 155 km de diàmetro.
Da-o 1991, gh'é stæto di rilevaménti co-o scistêma de l'òcultaçión stelâre pe 'n totâle de sêi vòtte. Tùtti sti rilevaménti chi, fêua che un, són stæti de òcultaçioìn do tîpo a còrda séncia. Into 2006, gh'é stæto 'n'òservaçión a còrda dóggia ch'a l'à permìsso de stimâ o diàmetro a 126,6 +/-8,3 km.
Stornara
Stornara a l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Fòggia, inta Pûggia.
Ça ira
miniatura|350x350px|Incixón britànica publicâ a [[Londra|Lóndra quàttro giórni dòppo l'ezecuçión de Loîgi XVI, a-i 21 de zenâ do 1793, dónde a gh'é di démoni in çê che càntan Ça ira into moménto into quæ a càzze a làmma da ghiliotìnn-a.]] miniatura|250x250px|A mûxica de Ça ira a-o pianofòrte. Ça ira, ciamâ 'Ah! ça ira' ascì, (prononçiòu, "A l'andiâ bén" in françéize) a l'é 'na cansón rivoluçionâia o quæ ritornéllo, ch'o l'é un di scìnboli da Rivoluçión françéize, o l'é stæto pi-â prìmma vòtta cantòu into màzzo do 1790.
O sò outô, 'n vêgio sordàtto ch'o cantâva pe-e stràdde de nómme Ladré, o l'avéiva adatòu de pòule sénsa 'n particolâ scignificâto in sciô Carillon national, 'na melodîa de contrabàllo asæ popolâre aprêuvo a-o Bécourt, sunòu da viôlìn do tiâtro Beaujolais, e che ànche a regìnn-a Màia Tognétta a se demoâva a sunâ co-o sò cènbalo.
O tìtolo e o têma do ritornéllo de 'sta cansón chi són stæti inspiræ da l'òtimìsmo inperturbàbile de Benjamin Franklin, raprezentànte in Frànsa (tra i 22 de dexénbre do 1776 e i 12 de lùggio do 1785) do Congrèsso de 13 colònie americànn-e, particolarménte apresòu da-o pòpolo françéize e che, a-e domànde in scî svilùppi da Goæra d'Indipendénsa Americànn-a, co-o sò françéize no tànto bón, o rispondéiva sénpre "Ça ira, ça ira". Co-a Rivoluçión, o tèsto o l'é stæto cangiòu da-i sans-culottes con di apòstrofi asascìn cóntra l'aristocraçîa e o clêro.
Ça ira, che into méntre a l'êa òrmâi riconosciûa cómme 'n ìnno no ofiçiâ di rivoluçionâi, a sopraviviâ ànche a-a chéita de Maximilien de Robespierre, co-o diretöio ch'o l'ordinòu ch'a foîse cantâ prìmma de ògni raprezentaçión, ma a l'é stæta a-a fìn bandîa da-o Consolâto.
A gh'é vàrie verscioìn de quésta cansón, co-o tèsto ch'o s'evòlve da l'òtimìsmo da fèsta do 14 de lùggio do 1790 pi-â préiza da Bastìggia ("Ah ça ira, ça ira. Pierrot et Margot chantent à la ginguette! Ah! ça ira, ça ira, ça ira. Réjouissons nous, le bon temps reviendra!") a-o ritornéllo sucesîvo, bén bén ciù minaciôzo ("Ah ça ira, ça ira, ça ira, Les aristocrates à la lanterne! Ah! ça ira, ça ira, ça ira, Les aristocrates on les pendra!").
Claude Balbasre, organìsta da catedrâle de Notre-Dame de Pàriggi, a quæ into méntre a l'êa stæta trasformâ in ténpio da Raxón, o l'à conpòsto into 1793 'n pésso pe òrgano in sce Ça ira.
Versción òriginâle
miniatura|257x257px|A monarchîa e a Repùbrica: Ça n’ira pas, ça ira.
Versción di sans-culottes
miniatura|354x354px|Vignétta propagandìstica ingléize do 12 de frevâ do 1793; a gh'é a scrîta "Ça ira" in sciô capéllo do muxicìsta.
Dòppo a rivoluçión
O vascéllo La Couronne o l'é stæto rinominòu Ça Ira into 1792 co-in ciæo rimàndo a quésta cansón.
Inta batàggia de Famars do 1793 o 14° regiménto de fanterîa, o West Yorkshire Regiment, o l'à atacòu i françéixi marciàndo a-o rìtmo de Ça ira, co-o sò colonéllo ch'o l'à comentòu ch'o l'aviéiva "batûo i françéixi co-a lô danâ melodîa". O regiménto o l'é stæto pöi decoròu co-o dirìtto de dêuviâ 'sta melodîa chi pe önô de batàggia e cómme màrcia ràpida do regiménto. Da quésto moménto a l'é stæta adotâ da-o Yorkshire Regiment.
Adataménti modèrni
Pierre Dac, inportànte figûa da Rexisténsa françéize, o l'à repigiòu o ritornéllo da cansón inte un di sò intervénti a Radio Londres, cangiàndo o tèsto in:
'N âtro adataménto modèrno de 'sta cansón chi, partìndo da-a versción di sans-culottes, o l'é stæto cantòu da Édith Piaf pi-â colònna sonöra da pelìcola Versailles (Si Versailles m'était conté) de Sacha Guitry. Ça ira a l'é cantâ inta série televixîva The Scarlet Pimpernel ascì, da l'atô Richard E. Grant.
Pontevedra
Pontevedra (in galiçiàn prononçiòu, in castigiàn ) o l'é 'n comùn spagnòllo de 83.260 abitànti, capolêugo de l'òmònima provìnsa, ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma da Galìçia. A sò àrea metropolitànn-a a contâva, a-o 2008, 149.255 abitànti.
Giögrafîa
centro|miniatura|700x700px|Vìsta da çitæ da-o quartê de A Caeira
Stràdde
A çitæ de Pontevedra a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Pontevedra a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ spagnòlla (AVE), atravèrso a staçión de Pontevedra, con ligàmmi co-o rèsto da Galìçia e da naçión ascì.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da vàrie lìnie de coriêre urbâne e numerôze lìnie èstra-urbâne, óltre che 'na flòtta de tascì.