cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
5 zûgno
O 5 zûgno o l'é o 156° giórno de l'ànno (157° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 209 giórni a-a fin de l'ànno. 150px|right|thumb|[[Winston Churchill e o ségno V, 5 zûgno 1943 (Imperial War Museums)]]
Ei Vgnöe
Geugrafìa
Ei Vgnöe (in ortugrafìa zenaize e Vigneue) l' è in cumün ch'u gh'ò 2.279 abitanti e u s' tröva inta Provincia 'd Lisandria, inta Región Piemónte, propiu int'ei puntu dande che a val Burbaja a prinsipia e ei fiüme Burbaja u finisa intu Scrivia.
Ei paìze u s' tröva a-i pé dei Munte Spinetu (468 m), e lì in sima u gh' è u santuòriu omónimu, a mêza strò fra Lisandria e Zena.
Frasión-i: Veriàn, Precipiàn.
Stóia
Da-i 1797 a-i 1805 ste paìze chi l'à fòtu pòrte, insème a-i Buighètu, da Repüblica Lìgüre, pöi féin a-i 1814 l'è stó pòrte 'd l'impéru napuleónicu e da-i 1815 pòrte du Regnu 'd Sardegna inta División id Zéna e inta Provéincia id Növe. Da-i 1859 l'è pòrte da Provéincia 'd Lisandria.
Cultüa
A-i Vgnöe u s' pòrla incù a lingua lìgüre inta variante nuvàize. A cûzìn-a asì l'è principalmainte lìgüre.
Mê
Geògrafia
Mê o l'é 'n comùn inta Provinsa de Zena ch'o gh'à 2.561 abitanti (2022).
Linux
Linux (/ˈlinuks/, prononçia ingleize [ˈlɪnʊks]) a l'é 'na famiggia de scistêmi òperativi de tipo Unix-like, pubricæ in tante poscibili distribuçioin, ma che gh'an in comune o mæximo kernel Linux.
Descriçion e stöia
Ancheu tante societæ inportanti into canpo informatico comme Google, IBM, Oracle Corporation, Hewlett-Packard, Red Hat, Canonical, Novell e Valve svilùppan e pùbrican scistêmi Linux.
Mieuja
thumb|300 px|Mieuja, panoràmma co-a gêxa de Sant'Andrîa Apòstolo Mieuja (Mioglia in italian) o l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a. O gh'à 496 abitanti (a-i 31-5-2022)
Moriaodo
Moriaodo (Meriadu o Meriaudu in arbenganese, Murialdo in italian) o l'è un comùn inta Provinsa de Sann-a.
Cellio con Breia
Cellio con Breia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Travacò Siccomario
Travacò Siccomario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cellio con Breia
Architetûe religiôze
thumb|280px|Breia, ötöio de San Ròcco|centro
Esino Lario
Esino Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Sumirago
Sumirago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Lengue semitiche
E lengue semitiche son parlæ da circa 240 milion de personne in to Medio Levante, Nòrd Africa e Est Africa. A lengua semitega de longo ciù parlâ a-o mondo o l'è l'àrabo con çirca 200 mioin de personn-e. E lengue semiteghe son stæte tra e primme a ese scrite in to terso millennio avanti Criste, o termine semitico o vegne da o personaggio biblico Sem, un di trei figgi de Noè.
Clascificaçion
thumb|370x370px|Difuxón stòrica de léngoe semitiche.
Lengue semitiche çentræ
Diversci dialetti Ebraici son aggrupæ co l'Àrabo clascico, se scrivan co l'Alfabeto ebraico.
Lengua amarica
L'Amarico (አማርኛ - āmariññā) a l'è unn-a lengua semitica do gruppo lengoistego meridionâ. Lengua offiçiâ de l'Etiopia, a l'è parlâ da çirca 27 mioin de personn-e. A lengua amarica a l'è scrita co l'arfabeto Ge'ez.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|429x429px|Alfabêto da léngoa amarica.
Coreno Ausonio
Coreno Ausonio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
6 zûgno
O 6 zûgno o l'é o 157° giórno de l'ànno (158° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 208 giórni a-a fin de l'ànno.
1765
thumb|400px|center|[[Sebastiano Conca, Licata (Sicilia) protètta da Sant'Àngiou de Geruzalèmme, incixón, 1765]]
Tórtoa do colæn (Streptopelia decaocto)
Descriçión
A l'é lònga 30-33 cìtti con 'n avertûa d'âe de 48-55 cìtti. Mascci e femine àn o mæximo cô beige ciæo con sfumatûe grîxo sàbia, a pónta de âe e parte da côa són scûe.
Abitùdine e Nutriçión
Localizâ inti parchi urbani, a se nûtre de sémmi, frûta, insetti, èrbe, invertebræ picìn; confidénte con l'òmmo, a frequénta e mangéuie. A Streptopelia turtur, in càngio, a vive lontán da l'òmmo e da-e çitæ. Scibén ch´o no l´é in öxello migratöio, in târda stæ grùppi de Streptopelia decaocto sciamman vèrso e canpàgne e o mâ. miniatura|216x216px|Aprêuvo a mangiâ de féuggie
Riproduçión
A se reprodûe tùtto l'ànno fêua che inti meixi invernâli, pe-o ciù tra màrso e seténbre. Costroìscian in nîo de ramétti in scî pìn ò in scê parme, ma ascì in scî piloin metàlici, pontézzi, tetöie, vâzi di pogiöli. A femina a peu fâ da dôe a quàttro niæ l'ànno e a deponn-e 1-2 êuve coæ pe 14-16 giorni. I zóveni xêuan dòppo 18-20 giorni ch'én sccuîi.
Distriboçión
Originâia de l'Azia, a s'é difûsa  a partî da-i ànni 30 in squæxi tùtt' Eoröpa, da-a Scandinàvia a-a Penîzoa Ibérica e l'Àfrica Mediterània.
Ettore Arrigoni o n'a descrîto a distribuçión a l'iniçio do sécolo pasòu: « Abita [...] l'Asia meridionale [...] si trova anche nelle regioni sud-orientali d'Europa. [...] É accidentale e molto rara in Italia [...] ma il Salvadori non ammette la Tortora dal collare tra le specie italiane. » Into lìbbro Avifauna italica (1890) a no l'é stæta elencâ fra e menn-e italiche
In Italia a l'é arivâ tra o 1940-1950 e a l'à avûo 'na ràpida espansción: "« Nel 1948 ha già raggiunto le pianure della Germania settentrionale. Nel 1947 nidifica per la prima volta in Italia. [...] Molte sono le cause che potrebbero essere all'origine del fenomeno: mutazioni genetiche, una maggiore propensione della specie a nidificare sugli alberi. [...] una diminuzione della presenza dei predatori in ambienti urbani. [...] Nel 1947 compare nei dintorni di Milano, nel 1949 a Torino [...] nel 1951 a Bordighera. »" miniatura|Espansción de Streptopelia decaocto into sécolo XX
Nómme scentìfico
Streptopelia o l'é 'n nómme conpòsto da-e pòule do grêgo antîgo streptos 'colæn' e peleia 'cónba'
Gh'é o paradòsso che a pòula Turtur a no se peu adeuviâ into nómme scentìfico:"« Unfortunately we are now forbidden to use Turtur in this connexion, since it must be applied to the little African Amethyst- and Emerald-spotted Doves, [...], which sounds like a riddle—when is a Turtle-dove not a Turtle (dove?).."
Decaocto o l'é o nómme dæto da l'ungheréize Frivaldszky e o veu dî 'dixéutto'. Scibén che gh'é di outoî che dixan che o nómme o no saieiva âtro che o pòsto che st'öxéllo chi o l'òcupa inte 'na famìggia ch'a conprénde 18 menn-e, o Frivaldszky o l'à spiegòu che o nómme - in grêgo modèrno δεκαοχτούρα - o saieva aluxîvo a-o crîo de l'öxello, somegiànte a-a pòula Decaocto. Aprêuvo a sta somegiànsa chì l'é nasciûo a föa in sce 'na servitôa ch'a l'é stæta trasformà inte'na tórtoa. « The most interesting results of this year's research emanated from the mountain ranges of the Rhodope [...] Among the class of birds the travelers were delighted to find [...] a peculiar dove species. [...] it sings 'gur-gur-gur sounds, intermingling 'deca octo deca octo' sounds. For this reason the people of this land are especially fond of this bird, almost with a religious devotion. and they are reluctant to harm them. This is based on an old folk tale that relates a poor maiden who served a miserly mistress had hardly any bread to eat. and her yearlv income was only 18 para. In her desperation. she prayed from the bottom of her heart to let the world know her misery. Frivaldsky, 1838 (trans. Domoki). » miniatura|I mónti Rodopi, dove o Frivaldszky o l'à atrovòu Streptopelia decaocto - ciamà da lê Columba decaocto Do sécolo XVI, Pierre Belon o l'aiva za scrito che a pòula Decaocto a l'ea 'n nómme grêgo d'öxéllo:"« L'oiseau que nous nommons Coqu, que les Grecs nommoyent anciennement Coccix, les Crêtes le nomment maintenant Decocto: & Decocto est à dire dixhuict [...] ils les nomment ainsi, pource qu'il semble que le Coqn prononce decocto en chantant. »"
Nómmi inte léngoe romànze
O nómme Tórtoa o deriva da-o latìn Turtur. In italiàn Streptopelia decaocto a l'é a tortora dal collare ò tortora orientale.
In françéize a l'é ciamâ Tourterelle turque. O sintàgma "du collier" o l'ea adeuviòu pe designâ a tórtoa domèstega e a-a giornâ d'ancheu o s'adeuvia pe'n'âtra tortoa (Streptopelia semitorquata).
Streptopelia decaocto e a tórtoa domèstega
A-a giornâ d'ancheu se credde che a Tórtoa domèstega a provegne da-a menn-a africànn-a Streptopelia roseogrisea. Ma pâ che Buffon o credese ch'a discendeiva da-a spêce comûn, Streptopelia turtur: la tourterelle à collier d'Europe n'est qu'une varieté de l'espèce commune.
Âtri outoì l'àn ritegnûa discendénte da S. decaocto, percöse o Linneo o l'bazòu a seu descriçión da tórtoa domèstega in sce 'n tèsto d'Aldrovandi donde a tórtoa africann-a a vegniva ciamâ Turtur indicus. miniatura|O Turtur indicus d'Aldrovandi « The original reference is Columba risoria, (Linne, Syst. Nat., ed. x, i, p. 165, 1758), and on the strength of Habitat in India, this has been supposed to refer to the common Ring Dove of India; Linne based his name chiefly, among others, on the “Turtur Indicus” of Aldrovandus. [...]  The domestic King Dove, which Linnaeus described as Columba risoria is not a descendant of the wild bird of India [...]. The domesticated species belongs to that group of the sub-genus Streptopelia, which has a comparatively short tail. » Óltre a-a côa ciù cùrta, un'âtra prêuva che a Tórtoa domèstega a provegne da quella africann-a l'é o fæto che e dôe gh'àn un crîo scìmile, bén bén despægio da quéllo da S. decaocto:"« I think it has now been quite proved that this African bird is the ancestor of our Barbary Dove, to which Linne gave the name of C. risoria. The name itself while most appropriate for the domesticated bird would be quite misleading for the Indian species which does not laugh! »""« Infatti, come ho gia avuto occasione di ricordare recentemente, nell'annunciare la comparsa della Tortora dal collare orientale, Streptopelia decaocto decaocto, anche in Polesine e la sua accertata nidificazione a Rovigo, questa, e per caratteri morfologici (dimensione corporea e colore del piumaggio) e per il complesso delle inanifestazioni vocali, diversifica tanto dalla Tortora dal collare domestica da dovere escludere ogni rapporto di dipendenza di questa da quella. Nelle forme del genere Streptopelia, un carattere distintivo .specifico di grande importanza, assai piu di quelli riguardanti la mole o il colore del piumaggio, e dato [...] dalle diverse manifestazioni vocali sotto gli svariati stimoli emotivi (corteggiamento, richiamo, mihaccia, paura, ecc). »"
Inti tèsti recénti se gh'atreuva sta mæxima teoria:"«Pre-Linnaeus, the name used for Barbary Dove was Turtur indicus which was introduced by Aldrovandi (1600a). [...]. Ulisse Aldrovandi [...] mentioned that the image used in his book was produced ‘from life' and reported that he kept a pair of Barbary Doves himself which came from Alexandria in Egypt. [...] Despite the name indicus, Aldrovandi did not mention India specifically as a country of origin.(..) Linnaeus (1758) named the Barbary Dove Columba risoria [...] Presumably based on Aldrovandi's name Indicus, Linnaeus further stated that it came from India and that the bird was ‘our common Turtle Dove' [...], which may suggest that it was commonly kept in Europe. [...] Buffon's La tourterelle à collier [...] was kept in captivity in France, and [...] was a Barbary Dove. »" miniatura|Doî mascci se litìgan o teritöio (video fæto a Barçelónn-a)
O mîto da servitôa e a tórtoa
Gh'é bén bén de verscioìn do mîto ch'o Frivaldszky o l'à sentìo into seu viâgio. Quélla riportâ da l'ungheréize (dove a servitôa a vegne pagâ solo 18 palànche) a l'é a ciù conosciûa, ma inte 'n'âtra a zoêna a saieiva stæta acuzà d'avéi xatòu 'n tòcco de pàn, e a s'é diféiza co-o dî che ghe n'ea sôlo dixéutto."« Ήταν ένα αρφανό κορίτσι και είχε κακή μητριά. Μια φορά που εζύμωσαν, την έστειλε να πάει το ψωμί στο φούρνο. Ήταν δεκοχτώ καρβέλια. Όταν εψήθησαν και τα ‘φερε το κορίτσι από το φούρνο, η μητριά της την αδικόβαλε πως έφαγε ένα καρβέλι, γιατί ήσαν δεκαννιά και έφερε δεκοχτώ. »"Òpûre inte 'n'âtra a figgeua a l'é pe dindavéi  colpévole d'avéi aröbòu 'n tòcco (o doî) de pàn, e o colæn in sciô còllo o saiva a seu puniçión "Όταν εψήθη και το ‘βγανε από το φούρνο, επήρε κρυφά δυο καρβέλια και τα ‘δωσε τ’ αγαπητικού της".
Inte tùtte e verscioìn o rizultâto o l'é o mæximo: a zoêna a l'é trasformâ da Zeus inte 'na tórtoa ch'a crîa de lóngo "decaocto"
Lengue Ebraiche
Co-o termine lengue ebraiche se fâ riferimento a un gruppo de lengue semitiche canaanite, che non se differensian particolarmente da e ätre lengue canaanite se non pe a religion de personn-e che e parlan. De lengue ebraiche l'unica deuviaa ancheu a l'è l'Ebraico.
Descriçion e stöia
miniatura|Cartéllo in [[Lengua polacca|polàcco e in Yiddish.]]
Val Brembilla (comune)
Val Brembilla o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|260px|Cavaglia (Val Brembilla), panoràmma|centro
Trivolzio
Trivolzio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Danemarca
A Danemàrca (in zenéize Danimàrca ascì, Danmark in danéize, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
Giögrafîa
A Danemàrca a l'é a naçión costitoénte centrâle e ciù popolôza do Régno de Danemàrca, stâto costituçionâle unitâio ch'o l'inclùdde i doî teritöi, inte l'Atlàntico do nòrd, de Îzoe Farœ e da Groenlàndia ascì. O Régno de Danemàrca, inta sò pàrte eoropêa, o l'é o ciù meridionâle di stâti scandìnavi, scitoòu tra a Svéçia a nòrd-èst, a Norvéggia a nòrd, e a Germanîa, a sôla naçión ch'a l'àgge 'n confìn terèstre co-a Danemàrca, a sùd. A l'à 'n'àrea totâle de 42.943 km2 e a l'é formâ da-a penîzoa do Jutland e da 'n arçipélago de a-o mêno 443 îzoe, tra e quæ e ciù grénde són quélle de Sjælland, Fyn e Vendsyssel-Thy. O teritöio danéize o l'é pi-â ciù pàrte in ciàn, caraterizòu da tære coltivæ, còste bàsse, colìnn-e picìnn-e e 'n clìmma tenpiòu.
A-o novénbre do 2021, a sò popolaçión a l'êa de 5,87 milioìn de persónn-e, de quæ 800.000 stàn inta capitâle Copenaghen, çitæ ciù grànde da naçión ascì. E âtre çitæ ciù inportànti són, inte l'órdine, Aarhus, Odense e Aalborg.
Stöia
O régno de Danemàrca o l'é emèrso into sécolo VIII cómme 'n'inportànte poténsa marìtima inte l'ànbito de lòtte pe-o domìnio do Mâ Bàltico. Inte l'ànno 1397 o s'é unîo a Norvéggia e Svéçia pe creâ a coscì dîta Unión de Kalmar, duâ scìnn-a-a secesción di svedéixi into 1523. O restànte régno de Danemàrca-Norvéggia o l'à dónca conbatûo vàrie goære cóntra l'inpêro svedéize into sécolo XVIII, perdéndo âtri teritöi ascì. Dòppo e goære napoliòniche, con l'òcupaçión da Norvéggia da pàrte di svedéixi, a-a Danemàrca o l'êa dónca restòu sôlo o contròllo de Îzoe Farœ, da Groenlàndia e de l'Islànda. 'N'ondâ de sentiménti nazionalìstichi a l'à caxonòu a dóggia batòsta inta prìmma e inta segónda goæra do Schleswig, rispetivaménte do 1848 e do 1864, con tùtte e dôe ch'àn portòu a de pèrdie teritoriâli a favô da Prùscia. Inte 'sto perîodo chi, a-i 5 de zùgno do 1849 a l'é stæta adotâ a Costituçión da Danemàrca, a quæ a l'à segnòu a fìn da monarchîa asolûta ch'a controlâva a naçión da-o 1660, inplementàndo l'atoâle scistêma parlamentâre.
Co-o progresîvo svilùppo econòmico dovûo a l'industrializaçión de l'agricoltûa inta segónda meitæ do sécolo XIX, a Danemàrca a l'à incomensòu a introdûe e prìmme rifórme sociâli e do mercòu do lòu a-o prinçìpio do sécolo XX, creàndo a bâze do modèrno modéllo nòrdico de stâto sociâle e de l'avansâ economîa mìsta danéize. A Danemàrca a l'é restâ neotrâle into córso da Prìmma Goæra Mondiâle ma, a ògni mòddo, into 1920 a l'é ariescîa a ricuperâ o contròllo da meitæ setentrionâle do Schleswig ascì. Co-o segóndo conflìtto mondiâle a neotralitæ danéize a l'é stæta pe cóntra violâ, co-a naçión ch'a l'é stæta òcupâ da-a Germanîa nazìsta inte l'arvî do 1940. Con l'òcupaçión tedésca o l'à incomensòu a svilupâse da-o 1943 'n moviménto de rexisténsa e, dòppo a diciaraçión d'indipendénsa de l'Islànda do 1944, a Danemàrca a l'é stæta liberâ into màzzo 1945. Inte l'ànno 1973 a naçión, insémme a-a Groenlàndia ma esclûze e Îzoe Farœ, a l'é diventâ un di pàixi ménbri de quélla òrganizaçión che ancheu a l'é l'Unión Eoropêa, scibén ch'a l'à conservòu quàrche prerogatîva cómme a sò monæa, a corónn-a danéize.
Economîa e polìtica
A Danemàrca a l'é 'n pàize svilupòu co-în âto livéllo de qualitæ de vìtta e de âtri indicatoî in sce di paràmetri cómme l'educaçión, l'ascisténsa sanitâia, e libertæ civîli e o svilùppo umâno in generâle.
A Danemàrca a l'à 'na fórte infloénsa in sciô rèsto do régno danéize, scibén ch'a l'à dovûo delegâ de sò prerogatîve in scê questioìn intèrne. L'outo-govèrno o l'é stæto concèsso a-e Îzoe Farœ into 1948 e a-a Groelàndia into 1979, teritöio ch'o l'à òtegnûo 'n'outonomîa ancón ciù làrga into 2009. A Danemàrca a l'é un di fondatoî de Naçioìn Unîe, da NATO, do Conséggio nòrdico, de l'OECD e de l'OSCE, óltre che ménbro de l'Unión Eoropêa e de l'Àrea Schengen. A naçión a l'à di stréiti ligàmmi polìtichi, colturâli e lengoìstichi co-i âtri pàixi scandìnavi, co-a léngoa danéize che in pàrte a s'asomêgia a-o norvegéize e a-o svedéize.
Lauriano
Lauriano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
HTML
In informatica, l'HyperText Markup Language (HTML; traduçion leterale: lengoaggio a marcatoî pe ipertesti) o l'é un lengoaggio de markup. Nasciûo pe-a formataçion e inpaginaçion de documenti ipertestoali disponibili into web 1.0, ancheu o l'é prinçipalmente adeuviòu pe-o dizacobiamento da strutûa lògica de 'na pagina web (definîa aponto da-o markup) e-a seu rapresentaçion, gestia co-i stîli CSS pe adatâse a-e nêuve esigense de comunicaçion e pubricaçion in sce Internet.
L'HTML o l'é 'n lengoaggio de pùbrico dominio, a quæ scintasci a l'é stabilîa da-o World Wide Web Consortium (W3C). HTML o l'é derivòu da-o SGML, un meta-lengoaggio ch'o serve pe-a definiçion de lengoaggi pe prodûe documenti destinæ a-a trasmiscion in formòu eletrònico. A verscion atoâle, a quinta, a l'é stæta rilasciâ da-o W3C into òtobre 2014.
A caxon prinçipâ che à portòu o W3C e i seu menbri a svilupâ HTML5 a l'êa a necesitæ de fornî diretamente e fonçionalitæ che ean primma disponibili con de-e estenscioin pròpietâie feua da-i browser, comme Adobe Flash e scimili. Un segondo òbietîvo che gh'aivan i svilupatoî o l'êa de garantî 'na magiô conpatibilitæ tra i diversci browser, indipendentemente da-a piataforma software adeuviâ, e in mòddo da anâ derê a l'espanscion do mercòu di dispoxitivi mòbili.
Galbiate
Galbiate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Unix
Descriçion e stöia
Unix (registròu in mòddo ofiçiâ comme UNIX) o l'é 'n scistema òperativo portabile pe computer inandiòu da 'n grùppo de riçerca di laboratöi AT&T e Bell Laboratories, inti quæ gh'êa a l'iniçio anche Ken Thompson e Dennis Ritchie. Stòricamente o l'é stæto o scistêma òperativo ciù adeuviòu in scî scistêmi mainframe a partî da-i anni 70.
Valbrembo
Valbrembo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Lengua àraba moderna standard
L'Àrabo moderno standard (اللغة العربية) o l'è unn-a semplificaçion de l'àrabo usâ da squæxi tûtti i mëzi de comunicaçion scrïti e inti programmi televixïvi rivolti a-a grande maggioransa de personn-e che parlan a lengua àraba in diverse naçioin do mondo. sinistra|miniatura|560x560px|Alfabêto da léngoa àraba.
Cervatto
Cervatto o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Esperia
Esperia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
7 zûgno
O 7 zûgno o l'é o 158° giórno de l'ànno (159° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 207 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|400px|center|Funerâle de-e vìtime do Sette Giugno [[1919. O 7 zûgno o l'è a fèsta naçionâle de Mâta]]
Canâle do Panamá
thumb|300px|O Canâle do Panamá visto da-o satèllite O Canâle do Panamá (in spagnòllo Canal de Panamá; in ingléise Panama Canal) o l'è 'na via de navigaçion interoçeanica c'a s'attreuva in Panamá, essendo o punto ciû stréito tra o Mâ di Caraibi e l'Oçeano Paçiffego.
Inougûròu o 15 Agosto 1914, o l'ha avûo 'n grande sûcesso façendo ciû corte e distanse e i tempi de comunicaçion marittima, svilûppando o progresso econommico e commerçiâ dûrante quæxi tûtto o seccolo XX.
O l'ârve 'na via de transcito corta e de costo relattivamenti basso tra i dôî oçeani, influensando molto i schemmi do commerçio mondiâ, dandoghe prosperitæ e crescita econommica ai paixi svilûppæ e agiûttando molte zone lontann-e a l'espanxon econommica.
Tecnicamente, o l'è 'na magniffica êuvia d'inzenieria. Da l'Atlantico a-o Paçiffego sêu mezûe sôn 80 km. de longhessa e da 91 a 300 m. de larghessa; con 'na profonditæ de 12,8 m. inte l'Atlantico e de 13,7 m. into Paçiffego.
I priçipæ percorsci c'ûttilissan o Canâle do Panamá son:
Taino (Italia)
Taino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Les Aventures de Tintin
300x300px|miniatura|destra|Decoraçion in sce unna miagia da staçion de Stocke, inta metropolitaña de [[Bruxelles, ch’a rappresenta di personaggi ligæ à Les Aventures de Tintin.]]
Les Aventures de Tintin a l’é unna colleçion belga de stöie disegnæ, dæta a-a luxe e produta da-o 1929 a-o 1983 da Hergé (nommiagio de Georges Remi) e basâ in sciô personaggio de fantaxia Tintin, ch’o dà o nomme a-a collaña mæxima.
Graçie a-e seu duxentoçinquanta mioin de còpie stæte vendue, Les Aventures de Tintin o l’é un di produti de stöie disegnæ ciù avvoxæ e conosciui do vinteximo secolo. I volummi da colleçion en stæti traduti inte un çentanâ de lengue, anche de minoransa, e an conosciuo ben ben d’adattaçioin pe-o cine, a televixon e o tiatro. E avventue an leugo inte un universo o ciù de vòtte realistico e presentan di personaggi da-o carattere ben definio. O personaggio prinçipâ o l’é Tintin, un zoeno ch’o travaggia da reporter, accompagnou inte seu avventue da-o cagnetto Milou. Da maniman che e neuve avventue en stæte scrite e disegnæ l’é comparso di atri personaggi che saieivan diventæ ricorrenti, comme o capitanio Haddock (ch’o saiæ fiña vegnuo un di personaggi prinçipæ de stöie da collaña), i investigatoî Dupond e Dupont ò o professô Tournesol.
O stilo ch’o caratterizza e pagine (un træto ciæo e netto, sensa di segni che no seggian quelli essençiæ), dapeu ciammou co-o nomme de ligne claire, o rende a serie unna precursoa e un modello de referensa pe-a scheua franco-belga de stöie disegnæ.
Alghero
Alghero (L'Alguer in catalàn e S'Alighèra in sardo) o l'è 'n comûn italiàn de circa 42.000 abitanti, inta provinsa de Sassari, a-o nòrd-òvest da Sardegna.
Stöja
O l'è stæto fondòu into 1102 circa da-a famiggia Döia, d'origgine zeneise, comme pòrto fortificòu. I Döia g'han avûo o poèi pe seccoli, eççetto 'n cûrto periodo de dominassion pisann-a (1283-1284). In 1353 o l'è stæto cattûròu da-i Aragoneixi e o s'ha svilûppòu grassie a-a colonizassion catalann-a. Inta primma meitæ do seccolo XVI o l'ha riçevûo o tittolo de Ciutat de L'Alguer e a l'è fiorîa in prosperitæ econommica.
Dòppo o periodo Catalano-Aragoneise a l'è rivä a Spagna d'i Absburgo, ch'a ghe l'ha portòu a-a decadensa. Into 1720, Alghero e a Sardegna son stæti trasferïi a-o Piemonte.
Léngua
Gh'è 'na minoransa ch'a pârla a Léngua catalann-a da quande i catalæn a ghe dominâvan, avendo tiòu fêua a popolassion sarda locâle in 1372. O catalan o l'è stæto cangiòu da-o spagnòllo into XVII secolo e dappêu da l'italian.
I stûddi ciû reçenti in scia sêu realtæ lenguistega mostran che o 22.4% da popolassion a pârla o catalàn algheréise comme primma léngua, e o 90% g'ha conoscensa de quella parlâ.
Garbagnate Monastero
Garbagnate Monastero o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Asturias
Asturias (Principado de Asturias in spagnòllo, Principáu d'Asturies in asturiàn) a l'é 'na comunitæ outònoma da Spàgna formâ da 'na sôla provìnsa, ch'a l'à cómme capitâle a çitæ de Oviedo. A g'ha 'na superfìcce de 10.603,57 km² pe 1.004.499 abitànti (a-o 2022), pægi a tòsto o 2% da popolaçión totâle da naçión spagnòlla, e a sò fèsta a l'é a-i 8 de seténbre, giórno de Covadonga e Asturias.
A léngoa ofiçiâ o l'è o castigiàn, comuneménte dîto spagnòllo, ma gh'é parlòu l'asturiàn (asturianu) ò bable ascì. A léngoa regionâle a no l'é ofiçiâ ma a gh'à de proteçioìn inte l'Estatuto de Autonomía de Asturias. Inta çitæ de Oviedo a gh'é a sêde l' Academia de la Llingua Asturiana.
Giögrafîa
sinistra|miniatura|270x270px|Föto satelitâre de Asturias A comunitæ outònoma de Asturias a se trêuva in sciâ còsta setentrionâle da Spàgna, avansâ in sce l'Òcéano Atlàntico. A confinn-a a ponénte co-a Galìçia, a levànte co-a Cantàbria e a sùd co-a comunitæ da Castìggia e Lión méntre a nòrd a l'è bagnâ da-o mâ Cantábrico. A gh'à 'na grànde richéssa paizagìstica, con numerôxi pàrchi protètti e bèn bén de atraçioìn turìstiche naturâli.
Stöia
A comunitæ de Asturias a l'é comuneménte conosciûa cómme "Prinçipâto" aprêuvo a-a sò stöia: defæti l'erêde da corónn-a spagnòlla o l'à o tìtolo de "Prìnçipe de Asturias".
Comunicaçioìn
Aprêuvo a l'izolaménto e a conformaçión do sò teritöio, i traspòrti inte Asturias són de lóngo stæti conplicæ. D'ancheu a región a l'è servîa da træ outostràdde e da l'ariopòrto de Asturias, co-o còdice IATA "OVD".
Aministraçión
centro|miniatura|600x600px|Màppa di concejos de Asturias A comunitæ outònoma de Asturias a l'é uniprovìnsâle (gh'é sôlo a provìnsa de Oviedo) e a l'é spartîa inte 78 concejos. E çitæ ciù inportànti da región són Gijón, con 271.843 abitànti, Oviedo (ch'a l'à 220.020 abitànti), Avilés (78.715) e Siero (51.662).
Lœüdo
Lœüdo (pr. /'løjdu/), ciu antigamente laudo (da l'arrabo al-ʽūd, trad. lett. o legno, spagn. laúd, prov. laut), ò liôto, ò lûto (se se prefeisce dœuviâ un toscanismo ò un françexismo) - strumento a corde peçigæ d'antiga origgine orientâ, introduto into Medioevo in Spagna da-i Arrabi e de chì difuzo in tutta Œüropa, dond'o gódì de particolâ favô tra i sec. XV-XVIII.
Descriçion e stöia
Inta so forma ciu diffuza, quella renascimentâ, o lœüdo o prezenta 'na caratteristega cascia a forma de tratuga (difæti inti vegi libbri e-o ciamman testudo), serâ da una taoa armonnica, a-o centro da quæ gh'è o pertuzo ò bocca de ressonança dita rœuza, delongo riccamente travagiâ a sœu (saiv'a dî a tortaiœu) ò che donque trafoâ insce-o mæximo cian comme-o rozon de 'na catedrâ.
O mannego o l'è ciutosto largo e o prezenta un caratteristego angolo de ca. 90º a l'estremitæ into quæ l'è ciantao o cavigê.
O monta 11 corde disposte a sêi cói, i trei ciu basci à corde dogge intonæ a l'ottava (basso, bordon e tenô) i doi mezen à corde dogge intonæ a l'unizzono (mezanella e sottanella) e o cantin à corda sencia. L'acordatua che ne dà o Ioanambrosio, lœüdista veneçian, inta prefaçion a-o primmo libbro de Intabolatura de leuto do 1503, a l'è pe quarte co-a terça into mezo: sol, do, fa, la, re, sol.
I tasti no son fisci ma fæti de corde de belo che-o lœüdista mæximo o l'agroppa a-o mannego.
Nonostante a tecnica esecutiva do lœüdo a segge benben complessa, questo o gódì de larga popolaritæ segge comme strumento solista segge comme strumento d'acompagnamento da voxe.
Kigali
thumb|300px|right|Vedûta de Kigali Kigali a l'è a capitâ e ciû importante çittæ do Ruanda. A g'ha 'na popolassion de 851.024 abitanti (2005) e a s'attrêuva into çentro do Pàize, essendo sede do governo e o ciû svilûppòu ponto econòmmico, coltûrâ e de traspòrti da quande a l'è stæta diciarâ capitâ con l'indipendensa do Ruanda into 1962. thumb|300px|right|Kigali International Airport A g'ha 'n ariopòrto internaçionâ e importanti alberghi.
Lœüdo
Descriçion e stöia
"Lœüdo" o l'é ascì o nomme de 'n tipo de imbarcaçion da Ligurria, se prezumme pe via da sumegiança da forma da so cæña con quella da cascia armonnica do strumento muxicâ.
Asola (Italia)
Asola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Recco
Recco ( IPA : ; Recina ò Ricina in latìn, Recco in italian) o l'é un comùn italiàn de 9.441 abitanti, inta Çitæ metropolitann-a de Zena. O l'é o sètimo comûne zeneize pe nùmero d'abitanti. I abitanti de Recco son ciamai Rechelini.
Stöia
In epoca antiga a zöna de Recco a l'êa o pàize dei Casmonati, unn-a popolaçion de liguri antighi; dapeu a l'é stæta conquistâ da-i Români, che àn fondòu o borgo co-o nómme de Recina ò Ricina. Unn-a testimoniansa de örigine antighe de Recco a l'é 'n'urna conservâ inta gexa de Polanexi. miniatura|259x259px|Vista do borgo bonbardòu into 1944|sinistra Inte l'etæ de Mêzo, con Rapallo, Aosci e Camoggi, Recco a l'é stæta asegnâ a-o vescovo de Milan da-o vescovo de Zena, adotando o rîto anbreuxian. A Recco, pe de ciù, gh'é nasciûo San Gioàn o Bon, vescovo de Milàn into sesto sécolo. Into 1200, Recco a l'é pasâ a-a Republica de Zena, a-a quæ a l'à fornîo l'amiralio Giâxo d'Axòu e l'esploratô Nichiôzo da Recco.
Into 1557 e into 1646 o borgo o l'é stæto sachezòu da-i saracìn asémme a Rapallo.
Recco o l'à avûo inta sò stöia di inportanti cantê navâli, che son stæti trasferîi a Zena into corso do secolo XIX. O borgo o l'é stæto gravemente danezòu inta Segonda Goæra Mondiâle da-i bonbardê Aleæ tra o 7 de novénbre do 1943 e o 28 de zugno do 1944. I bonbardê, che dovéivan corpî o viadòto feroviario de Recco, àn bonbardòu o borgo pe vintisette òtte, amasando 127 persónn-e e caciando zu o 90% de câze.
A-i 8 de agósto do 2000 o Prescidénte da Republica Carlo Azeglio Ciampi o l'à concesso a Recco o tìtolo de çitæ.
Stémma
O stémma o l'é stæto adotòu a-i 8 de agósto do 2000, azonzéndo a-o vêgio stémma a coronn-a muâ dê çitæ.
Minoranse foestê
Gh'é 524 foestê, che son o 4,95% da popolaçión. E minoranse ciù inportanti son, inte l'ordine:
Cuxìnn-a
miniatura|A fugàssa Tra e specialitæ de Recco gh'é:
Feste e fêe
A-i 8 de seténbre se festézza a nòstra Scignôa do Suffragio con di furgoéi e con stands de specialitæ gastronòmiche.
Sport
Recco a l'é famôza pe-a sò squaddra de palanêuo, ciamâ Pro Recco, prezénte into canpionòu de série A1 e ch'a l'à goâgnòu 34 scudètti (o primo into 1959, l'ùrtimo into 2022), 16 Cóppe Italia, 10 Cóppe di canpioìn e 7 supercóppe Eoropêe; pe de ciù a l'é l'ùnica squadra italiann-a che a l'à vinto o "Grande Slam" (Canpionòu, Cóppa Italia, Cóppia Canpióni, Supercóppa Eoropêa) inti anni 2006-2007, 2007-08 e 2011-12.
Estònia
L'Estònia (Eesti in èstone, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica d'Estònia (Eesti Vabariik in èstone, prononçiòu ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa scitoòu inta región bàltica.
Giögrafîa
L'Estònia a l'é unn-a de træ naçioìn bàltiche e a confìnn-a co-a Letònia a sùd e co-a Rùscia, pi-â ciù pàrte pe mêzo do Lâgo Peipus, a levànte. A nòrd a l'é bagnâ da-o Górfo de Finlàndia, o quæ a sepâra da-o stâto finlandéize, e a ponénte da-o Mâ Bàltico, ch'a sepâra da-a Svéçia. O teritöio èstone o l'é formòu da 'na pàrte de tærafèrma, da-e dôe grénde îzoe de Saaremaa e de Hiiumaa, e da âtre 2.200 îzoe e izoöti lóngo a còsta de levànte do Mâ Bàltico, pe 'n'àrea totâle de 45.339 km2 e 'na popolaçión de 1,3 milioìn.
A capitâle de l'Estònia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Tallinn; e âtre çitæ ciù inportànti són Tartu e Narva. A léngoa èstone a l'é quélla ofiçiâ do pàize e léngoa moæ da ciù pàrte da popolaçión, óltre che segónda léngoa finnìca ciù parlâ a-o móndo.
Stöia
A prezénsa de l'òmmo inte tære dónde òua gh'é o modèrno stâto èstone a l'é docomentâ za da-o X milénio prìmma de Crìsto. Inte l'etæ de mêzo a popolaçión do pòsto a l'é stæta unn-e de ùrtime de l'Eoröpa a abandonâ a religión pagànn-a e a convertîse a-o cristianêximo aprêuvo a-a croxâ livoniànn-a, vosciûa da-i pàppi into sécolo XIII. Depoî sécoli de domìnio de l'órdine teotònico, da Danimàrca, da Svéçia e de l'inpêro rùscio, o l'à incomensòu a svilupâse 'n sénso de identitæ naçionâle èstone vèrso a meitæ do sécolo XIX. Quésto o l'à portòu, a-i 24 de frevâ do 1918 a-a diciaraçión d'indipendénsa de l'Estònia da-a repùbrica rùscia e da l'inpêro tedèsco e, depoî a fìn da Prìmma Goæra Mondiâle, a-a Goæra d'Indipendénsa do 1918-1920, inta quæ i èstoni són ariescîi a bàtte i invasoî bolscevichi e a difénde a zoêna repùbrica.
Depoî avéi conservòu 'n govèrno democràtico pi-â ciù pàrte do perîodo tra e dôe goære, co-o sccéuppo da Segónda Goæra Mondiâle l'Estònia a l'à diciaròu a sò neotralitæ. vegnìndo però òcupâ ségge da l'Unión Soviética into 1940 che da-a Germanîa nazìsta into 1941, pe pöi pasâ tórna sótt'a-i soviétichi con l'instituçión da RSS Èstone. A despæto da pèrdia, de facto, da sò indipendénsa, con l'òcupaçión de l'Unión Soviética a naçión a l'é continoâ de iure pe mêzo di sò raprezentànti diplomàtichi e do sò govèrno in exìlio. A ògni mòddo, aprêuvo a-a rivòlta pacìfica di ànni 1988-1990 conosciûa co-o nómme de "rivoluçión cantâ", a-i 20 de agósto do 1991 l'indipendénsa de l'Estònia a l'é stæta ristorâ.
Economîa e polìtica
L'Estònia a l'é 'n pàize svilupòu co-în'economîa a âto rédito e 'n livéllo asæ âto de svilùppo segóndo a scâ de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'à 'n bón livéllo de qualitæ de vìtta, d'educaçión , de digitalizaçión di servìççi pùblichi e de l'economîa in generâle. A l'é 'na repùbrica parlamentâre, democràtica e unitâia, spartîa in 15 contêe ciamæ maakond.
A naçión a l'é un di ménbri de l'Unión Eoropêa, de l'Eorozöna, de l'Àrea Schengen, da NATO e de l'OECD.
1908
thumb|350px|center|Rimini, Hôtel Ostenda, 1908, poster
Alpin
miniatura|O Bantam, o capello d'Alpin I Alpìn (in italiàn: Alpini; in piemonteize: Alpin; in friulàn: Alpins; in lonbardo: Alpin; in veneto: Alpini) son i sordàtti de montagna de l'ezercito italiàn.
Tromello
Tromello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
1908
Euröpa
1º frevâ - Lisbónn-a. Amasaménto do Re Carlo I do Portogallo e de Loîgi Féipo de Bragansa. 30 zùgno - Tunguska, Rùscia. Unn-a esploxón a devasta 2.150 chilòmetri quadrâti de forèsta. 5 òtôbre - A Bulgaria a diciara a seu indipendénsa da l'Inpêro òtomàn. 6 òtôbre - L'Inpêro austro-ungàrico o l'anétte a Bosnia e l'Erzegovina. 28 dexénbre - O teramòtto de Mescìnn-a.
Falvaterra
Falvaterra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
1908
Inovaçión
26 lùggio - Nàsce l'FBI. 27 seténbre - USA. Henry Ford o prodûe o prìmmo modéllo da Ford T. 29 òtôbre. Ivrea. Camillo Olivetti o fonda a prìmma fàbrica de màchine pe scrîve. 27 dexénbre - Milan. Nasce o prìmmo periòdico italiàn a fumétti: o Corriere dei Piccoli.
Falvaterra
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Gròtte de Falvaterra|centro
1908
Sport
9 màrso - Milan. Fondà a squaddra de ballon de l'Inter. Canpionòu italiàn de balón 1908 (dòppo Serie A) - Pro Vercelli Londra. IV Olimpiade. 40px|border 24 lùggio - Londra. Dorando Pietri, prìmmo a-a maratónn-a olimpica, o vegne pöi squalificòu. Melbourne - Coppa Davis 1908. Vincitô: Australasia.
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Klas Pontus Arnoldson, Fredrik Bajer Prémio Nobel pe-a letiatûa: Rudolf Christoph Eucken Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Paul Ehrlich, Il'ja Il'ič Mečnikov Prémio Nobel pe-a fìxica: Gabriel Lippmann Prémio Nobel pe-a chìmica: Ernest Rutherford
1767
Fæti
thumb|170px|right|[[Giovanni Battista Vaccarini, Gêxa da Badia de Sant'Agata - Catania, 1767]]
Cigliano
Cigliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Valgoglio
Valgoglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Pòsti de interèsse
thumb|270px|A Nativitæ, (Gêxa de Santa Marìa Sónta - Valgoglio)|centro
Classic Mac OS
"Classic" Mac OS o l'é stæto o primmo scistema òperativo da Apple dedicòu a-i computer Macintosh. O nomme o l'é l'acrònimo de Macintosh Operating System. O grùppo de svilùppo ch'o l'à realizòu segge l'hardware che o software do progetto Macintosh o conprendeiva Bill Atkinson, Chris Espinosa, Joanna Hoffman, George Crow, Burrell Smith, Jerry Manock, Jef Raskin e Andy Hertzfeld.
Descriçion
O nomme Mac OS in veitæ o l'é riferîo a dôe famiggie de scistêmi òperativi, ma se no se specifica a famiggia, se intende de spesso a primma:
Ternate (Italia)
Ternate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Garlate
Garlate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Lengue nilo-sahariann-e
E lengue nilo-sahariann-e son parlæ da circa 50-60 milioin de personn-e in te l'Africa da e regioin in proscimitæ di sciummi Çari e Nilo (donde o nomme) a o nòrd ovest do continente e fin a a region do sciumme Congo.
A clascificaçion de lengue nilo-saharianne comme una famiggia separâ a l'è discussa da i studioxi de lengoistega, arcun dixan che queste dovieivan ëse assoçiæ a e Lengue niger-kordofanian-e (Niger-Congo).
Clascificaçion
sinistra|miniatura|320x320px|Màppa de léngoe da famìggia nilo-sahariann-a. Segondo o studioso Joseph Greenberg (The Lengue of Africa) e lengue nilo-sahariann-e:
Mainz
250px|right|thumb|A Çittæ Vëgia Mainz (françeise: Mayence; italiàn: Magonza) a l'è 'na çittæ in Germania, capitâle do stato da Renania Palatinòu, vexinn-a a Francoforte in scio Men.
250px|right|thumb|Edifiçi do centro stòrico A s'attrêuva inta confluensa d'i sciûmmi Ren e Men de fronte a Wiesbaden, inta pârte òcidentâle da regiôn Frankfurt Rhein-Main.
Con 'na popolassiôn de 209.779 abitanti (Dexembre 2015), a l'è attraversâ da-o paralello 50º nòrd, e a g'ha 'na famôsa e antîga Ûniverscitæ.
1766
thumb|250px|center|[[Martin van Meytens (1695-1770), L'inperatô Gioxeppe II d'Asbûrgo-Lorenn-a (1766-1770) (Palasso Reâle de Zena)]] thumb|300px|right|Costantinople, into [[Thomas Salmon, The Universal Traveller, 1766]] thumb|300px|right|Asia, into Thomas Salmon, The Universal Traveller, 1766
9 zûgno
O 9 zûgno o l'é o 160° giórno de l'ànno (161° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 205 giórni a-a fin de l'ànno.
8 zûgno
O 8 zûgno o l'é o 159° giórno de l'ànno (160° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 206 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|300px|center|Canada Grand Prix F1, 8 zûgno 2008
Ferentino
Ferentino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Bagnolo San Vito
Bagnolo San Vito o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Imbersago
Imbersago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
1905
thumb|250 px|center|Zenà 1905, Calendäio gregoriàn
Àzia
Termina a Goæra rùscio-giaponéize.
Növe
Növe (Neuve in piemuntaize e secundu a grafìa in zenaize, Neuve-en-Ligurie in françaize, Novi Ligure in italiàn) l'è 'n cumüne italiàn ch'u gh'à 28.468 abitanti inta Pruvéincia id Lisandria, in Piemónte, u tersu cumüne pe nümeru di abitanti.
1905
Inovaçión
Albert Einstein publica a Teorîa da relatività ristréita.
Növe
Geografìa
Növe l'è 'na çitò a mêza strò fra Zena e Lisandria, inta región stórica d'Untrazùvu, che 'na vota l'êa "Òta Ligüria" e inchêu l'è "Bòssu Piemónte".
1905
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1905 (dòppo Serie A) - Juventus - Londra - Coppa Davis 1905. Vincitô: Regno Unïo
Növe
Storia
miniatura|270x270px|Panuròma id Növe intu [[1900]] Inte cursu da storia Növe gh'à sainpre avüu n'inpurtansa stratégica. L'êa a çitò pü a nord da Repüblica id Zena féin-a ai 1815, quande a Repüblica zenaize l'è stò scancelò e missa intu Regnu id Sardegna. Dopu a l'è stò pruvincia pe cuntu só, fazando pòrte da División id Zena, féin-a ai 1859, quande ei guvernu piemuntaize l'à creó a Pruvincia 'd Lisandria.
1905
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Bertha von Suttner Prémio Nobel pe-a letiatûa: Henryk Sienkiewicz Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Robert Koch Prémio Nobel pe-a fìxica: Philipp von Lenard Prémio Nobel pe-a chìmica: Adolf von Baeyer
Növe
Pòsti d'interèsse
A Növe gh'é ei Museo dei Campionissimi, ch'u l'é 'n muséu da storia da biciclètta dedicó a dui famuzi ciclisti id Nêuve e dinturni: Custànte Girardéngu e Faustu Cóppi. Pöi gh'é anche a piasa da Culegiòta, e chi gh'é 'na puesìa dedicò a sta piasa:
Cultüa
A Növe u's pòrla incù ei nuvàize, in dialettu du zenàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre.
La Paz
thumb|350px|La Paz Photomontage V1|Inmàgine de La Paz La Paz, dïta Ciudad de Nuestra Señora de La Paz, (in léngua Aymara: Chuqiyapu, "Tæra de l'òu"), a l'è a sede do governo da Bolivia e capitâle do Departamento de La Paz.
Lengua Kanuri
O Kanuri (Kànùrí) o l'é 'na lengoa nilo-sahariann-a parlâ da circa 3 milioìn e mêzo de personn-e, da-o Niger a-a Nigeria nòrd-örientâ.
Lemie
Lemie o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Lengua Luo
A lengua Luo, dïta Dholuo ascì (Dholuo), a l'è unn-a lengua nilo-sahariann-a parlâ da circa trei mioin e mezo de personn-e into Kenya, l'Uganda orientâ e in ta Tanzania. A lengua Luo a l'è parlâ da i Luo, o terso gruppo pe grandessa do Kenya doppo o Kikuyu e Luhya).
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|329x329px|Difuxón de léngoe do grùppo Luo.
Arquâ
Arquâ (Auquâ o Quò in dialettu lucòle, Arquà in piemuntaize, Arquata in italiàn) l'è in cumüne italiàn in Piemónte, u cunta 6.272 abitanti e u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisandria, inta Val Scrivia, a mêza strò fra Zena e Lisandria, inta región stórica d'Untrazuvu, che 'na vóta l'ëa "Òta Ligüria" e inchö l'è "bòssu Piemónte".
Trovo
Trovo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Trovo, Gêxa de San Biâxo|centro
Leini
Leini o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Stöia
thumb|270px|Leini, a staciçión do tramway inti [[Anni 1900|centro]]
Civiasco
Civiasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
10 zûgno
O 10 zûgno o l'é o 161° giórno de l'ànno (162° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 204 giórni a-a fin de l'ànno.
Malé
Malé a l'é 'n'îzoa de Maldive e a capitâle de Maldive ascì. A gh'à 153.904 abitanti (Seténbre 2014). L'îzoa a l'é stæta alargâ artifiçialmente de 'n quarto da seu superficce che no l’é goæi.
Lengua Dinka
O Dinka (Thuɔŋjäŋ) o l'è unn-a lengua nilo-saharianna parlâ da circa doi mioin de personn-e, in to Sudan do Sud.
L'Aja
thumb|2009-04-23 Den Haag Binnenhof|Binnenhof, o céntro polìtico di Paixi Basci L'Aja a l'é 'na çitae in sciâ còsta òcidentale di Paixi Basci. A l'é a capitâle da provìnsa de l'Òlanda do sud. A l'a 'na popolaçión metropolitann-a de ciù de un milion e a l'é a tersa çitae di Paixi Basci. A l'é a sêde do governo e a rescidensa da famiggia reale, con i palassi de Noordeinde e Huis ten Bosch. Tutte e anbasciæ son da-arente a-o mâveggioso palaçio do parlamento, o Binnenhof. O quartê de Scheveningen o l'é arente a o Mâ do Nord e lì gh'é un mùggio de albèrghi e démoe pe turisti.
A çitae a l'é famôza comme céntro de òrganizasioin internasionâli comme o Tribunâ Penâle Internasionâle (International Criminal Court), a Córte Internasionâle de Giustìçia (International Court of Justice) e i tribunae speciâli pe-o Libano e a ex-Iugoslavia. A l'Aja g'an asci sêde l'Ofiçio Eoropêo di Brevétti e l'Agençîa Spasiâle Eoropêa.
Inta zöna de Rijswijk gh'é nasciûo o scritô Ilja Leonard Pfeijffer, za profesô a l'universcitae de Leiden, che o vîve a Zêna da dêxe ànni e o l'a scrïto o libbro "La Superba" che òua o l'é mostròu comme spetàcolo inte tutti i mêgio tiatri olandeixi.
1º agosto
O 1º agosto o l'é o 213° giórno de l'ànno (214° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 152 giórni a-a fin de l'ànno.
1529
thumb|450px|center|Asèdio de Vienna, 1529
Fæti
thumb|220px|right|Soliman I
Euröpa
15 agósto : A Paxe de Cambrai (Fransa) fra Françesco I de Valois e Carlo V d'Asburgo. Austria. Soliman I o Magnifico asèdia Vienna. 15 agósto : A Paxe de Cambrai fra Françesco I de Valois e Carlo V d'Asburgo. Estònia e Lituannia. O triònfo da Rifórma de Martin Lutero. Germania. A Dièta de Spira (ò Spira II). Svissea. A Paxe de Kappel fra i cantòni catollici e i cantòni protestanti. Vatican. Pàppa Clemente VII s'oppone a-o divorzio de Rïco VIII.
Àfrica
L'Algerîa deventa 'un provincia da Turchia.
Cambridge
Çitæ universcitaia de ciù inportanti a-o mondo, l'universcitæ a l'existe da-o 1209, a l'é a capitale da contêa do Cambridgeshire, e a se treuva a 90Km a-o nòrd-est de Londra. O sciùmme Cam o l'atravèrsa e o ghe dâ o nomme. A g'a 'na popolasion de 125.000 persónn-e.
Inmagge
A çitæ a l'éxisteiva za da primma di Români, che adeuviavan a zöna de Castle Hill comme fòrte pe difénde o sciùmme. L'universcitæ a l'é formâ da i départiménti de vàrie matêie e da 31 colleges, tra i quæ quelli de King's, Trinity, Jesus e St. John's son i ciù famôxi. L'universcitæ a l'a goagnòu ascì 'na quantitæ inprescionante de premmi Nobel, quelli de J.J.
Thomson pe a descovèrta de l'eletrón, de James Chadwick pe a descovèrta do neotrón e de F. Crick e J. Watson pe a descovèrta da strutûa do DNA tra i ciù conosciûi. A-a giornâ de ancheu Cambridge a l'é 'n inportante céntro tecnològico con conpagnîe comme Arm Holdings, Microsoft, e tantiscime òrganizasioin de bio-chimica prézenti inta çitæ, tanto che a s'é goagnâ o nomme de Silicon Fen (o Fen a l'é a zöna ciatta che a l'incomensa giùsto da Cambridge e a s'esténde verso o nòrd finn-a a Lincoln).
1530
thumb|400px|center|O [[Collège de France, fondòu into 1530 da Françésco I de Fransa, 1810 ca. (Malmaison - Pariggi)]]
Locomotîva FS E.646
E E.646/E.645 êan de locomotîve elétriche pe trêni pasagê (E.646) ò trêni mèrçi (E.645) comisionæ da-e Ferovîe do Stâto in sciâ fin di anni 1950 e ritiæ da-o servìçio into 2009.
Stöia
'Na vòtta finîo de tiâse sciù da-a goæra, e ferovîe àn comensòu a amiâ avanti. E locomotîve che gh'àivan aprêuvo, fra-e quæ e E.626/E.428/E.636, êan de vêgia progetaçión, e n'êan manco goæi poténti e velôxi. E ùniche che fòscia andâvan bén êan e E.428, che gh'àivan però di problêmi de stabilitæ a velocitæ èrte e n'êan fæte pi-ê lìnie che montâvan tròppo. Éimo ascì inti ténpi da grande inmigraçión e gh'êa de beséugno de 'na nêuva locomotîva ch'a fisse bónn-a a trainâ i grendi diretìscimi da-o meridión, i quæ, de vòtte, poéivan avéighe ciù de vinti vagoìn. Inandiòu o progètto, into 1956 a TIBB a n'à cominsòu a prodoçión industriâle e inte l'òtôbre do 1958 i primmi çinque protòtipi (E.646.001/005) són dæti a-e FS. Ste locomotîve chi gh'àivan in nêuvo tîpo de trasmisción (dîta a "anello ch'o balla") e di nêuvi motôri ciamæ tipo 82-333FS, bén ciù potenti di quelli ch'êan adêuviæ primma. Dòpp'avéile provæ, e FS àn decîzo de ordinâ a primma série de 32 motrîce. Ste chi condividéivan, comm'i protòtipi, a strutûa co-e E.636, ma o caréllo o l'êa ciù cùrto. E primme chinze (E.646.006/020), adêuviæ pe-i trêni pasegê, gh'àivan in rapòrto de trasmisción 25/64 e 'na belìscima livrêa grîxo néggia e vèrde magnòlia, ch'a se destacâva asæ da-i coî tìpichi do ténpo (a ciù parte castan/izabèlla). Sta çèrnia chi a no l'êa sôlo na cösa estética: e FS, infæti, voéivan dâ 'na nêuva inmàgine de lê dòppo e devastaçioìn da goæra. E âtre dîsétte (E.646.021/037), pensæ pe-i mèrçi, êan dotæ de 'n rapòrto 21/68 e de 'na clàscica livrêa castan/izabèlla. Queste ùrtime, pe mostrâ a diferénsa, sòn stæte nomeræ E.646.201/217 into 1961, pe pöi êse torna cangiæ in E.645.001/017. Anche quelle pe-i pasegê àn subîo de modìfiche: dòppo o cangio do rapòrto into 21/68 e da livrêa into castan/izabèlla, son pasæ a-i nùmeri E.645.018/032. Da-o 1961 a-o 1967 son stæte costroîe e âtre 258 motrîce da segonda série (E.646.006/013-020/210--E.645.033/093), chi-êan caraterizæ da 'n nêuvo frontâ ciù ciàtto con doî sôli barconétti. A livrêa a rispetâva a divixón da primma série: vérde magnòlia/grîxo néggia pi-ê E.646, castan/izabèlla pi-ê E.645, inte tùtti doî i câxi fæta ciù preçiôza da de modanatûe d'alumìnio che percorîvan tùtta a càscia. E E.646 de segonda série son diventæ in scìnbolo de Ferovîe italiann-e, e son sùbito stæte adêuviæ pe-i trêni ciù inportànti e velôxi. E E.645 ascì, scibén ch'êan stæte pensæ pe-i mèrçi, vegnîva de spesso adêuviæ pe-i pasegê, spécce inte lìnie ciù ràpide. E.646.035/37 gh'àn avûo pe pöco ténpo 'na livrêa despægia fæta da dôe tonalitæ de bleu, pe poei êse mìsse in tésta a-o trêno azurro, do mæximo cô.