cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
L'Aoriveta
Stořia
Düi autri paisöti: Ra Pénna e Libri, dopu a sëgunda guèra mundiale, cun i növi cunei tra ř'Italia e a Fransa fissài dar Tratà dë Parigi dëř 1947, li sun passai da a comüna d'Auriveta aa cumüna dë Brei sciüa Ròya, pigliénd'ëř nòm fransesë dë Piene-Haute e de Libre.
Polyodon
Taxonavigaçion
Provinsa de Sàsciai
miniatura|155x155px|Stémma da Provinsa de Sàsciai miniatura|Màppa da Provinsa de Sàsciai|289x289px A Provinsa de Sàsciai a gh'à 92 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Sardegna‎ in Italia.
24 zenâ
O 24 zenâ o l'é o 24° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 341 giórni a-a fin de l'ànno (342 inti ànni bizestîli)
Albizzate
Albizzate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Architetûe civîli
thumb|220px|'Na villa in Albizzate|centro
Borgomanero
Borgomanero o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Metilene
miniatura|300x300px|L'exametilene, côstituiô da sei grüppi metilenici Un gruppo metilenico o metilene ô l'è un grüppô funçiônale bivalente côstituiô da un atomô de carbonio ligoô a dui atomi de idrogeno
Spessô ô l'è abbrevioô in =Mt in te formule de strüttüa de molecole. Unna molecola che a l'è ligä a un tale grüppô a l'assümme ô prefissô metilen-, preçedüô da ô nümerô de l'atomô de carbonio a ô quale l'è ligoô ô grüppô mæximô. Ô l'assümme ô ruolo de l'unitæ ripetitiva in te cadenne lineari; allungandô tali cadenne, unna molecôla a l'incrementa e sö caratteristiche lipofile (o idrofobiche).
1527
thumb|450px|center|Dirck Volckertsz, O Blòcco do Castél Sant'àngiou, into 1527, ràmmo, 1555-1556
Bèla Briga
Bèla Briga la è 'na cansun šcrita ën brigašc da Carlo Lanteri, pubbricà ën ra Vaštéra ën r' ünvernu 2015, bazàa 'n sce ra canzun "Nissa la bella" (1912) dë Menica Rondelly.
Vìlla Màddre Cabrini
miniatura|Vìlla Màddre Cabrini, 2016 A Vìlla Màddre Cabrini, za Vìlla Acquarón ò Palàçio Acquarón, a se trêuva in Stràdda Acquarón 22, 22A e in sciâ Montâ Bachérnia 8, 10, 12, 14 in Castelétto, a Zêna, inte 'na poxiçión panoràmica in sciâ çitæ e o sò górfo, vixìn a-a scilençiôza e apartâ gêxa de Sant'Ànna.
Bèla Briga
La è štàa šcrita ën traduziun ën Italian e Frànsese. La è dëdicàa a Briga.
Vìlla Màddre Cabrini
Za a partî da-o Sèteçénto a vìlla a l'à avûo 'n ròllo centrâle pò-u svilùppo do sò quartê, eséndo stæta a prìmma rescidénsa de canpàgna costroîa inte l'antîgo pàize de Bachérnia. Inte l'Eutoçénto a vìlla e o sò propiêtâio, o Pêo Acquarón, són stæti asæ inportànti pe l'espansción urbâna a nòrd do Pónte Càfaro aprêuvo a l'avertûa da Stràdda Acquarón. Co-o Nêuvecénto a l'êa diventâ a sêde de 'n grànde colêgio, ch'o l'exìste ancón a-a giornâ d'ancheu inte dipendénse da vìlla a levànte da Montâ Bachérnia, e che òua o l'é conosciûo cómme Schêua Sàn Pòulo. O cazaménto prinçipâle o l'é stæto pe cóntra convertîo a 'n ûzo de tîpo rescidençiâle.
Bèla Briga
Testu
"Bèla Briga
Vìlla Màddre Cabrini
Da-o pónto de vìsta da sò architetûa, a vìlla a l'à de interesànti strutûe do Sèteçénto che se pêuan ancón védde a-o sò intèrno, méntre o de fêua o l'é pe cóntra rifinîo con di detàggi fæti con cûa segóndo o ciù modèrno stîle eclético.
Krull
Inte 'n mondo ciamòu "Krull", ariva un mostro vegnìo da-o spassio. I sordatti do Mostro xattan a principessa Lyssa; o seû galante, o principe Colwyn, co' l'agiûtto de 'n mago, de 'n ciclope e de 'na banda de legere o va a-o castello do Mostro pe' liberà a seû sposa.
Vìlla Màddre Cabrini
Stöia
miniatura|A vìlla vista da-o Pónte Càfaro a l'inìçio do Nêuvecénto (de d'âto a-a drîta). Gh'é za o quàrto ciàn ma no o quìnto L'é probàbile chi-â sò costruçión a ségge comensâ into Sèteçénto, co-o cazaménto ch'o l'àiva di vòrti a croxêa e 'n ciàn nòbile, pe êse dêuviâ cómme vìlla de periferîa. Costroîa vixìn a-a gêxa de Sant'Ànna, tiâ sciù into Çinqueçénto, a se trovâva tra e dôe çénte de miâge do Barbaróssa e de miâge nêuve e a l'êa colegâ a-o céntro pe mêzo de 'na crêuza che da-o Portéllo a l'anâva scìnn-a-e Miâge de Ciàppe. In particolâ, into pasòu sta zöna chi a l'êa ciamâ "Bachérnia", nómme ch'o l'é restòu scìnn-a-a giornâ d'ancheu pe indicâ quésto tòcco da crêuza e che se pènsa ch'o vêgne da-o gràn nùmero de ciànte de rêuza sarvæga che gh'êa chi, e quæ faxéivan bén bén de frûti.
Co-o pasâ di sécoli, a vìlla a l'é stæta rimanezâ e rialsâ ciù vòtte, in prinçìpio scìnn-a-o quàrto ciàn (cómme testimoniòu da vàrie inmàgine d'época) e pöi co-a realizaçión de 'n gròsso cazaménto mìsso a-o derê da costruçión ciù vêgia. Into Nêuveçénto gh'é stæto azónto o quìnto ciàn e a faciâta a l'é stæta refæta segóndo o stîle neogòtico e eclético. miniatura|Publicitæ do læte prodûto into pàrco da vìlla e vendûo inta vacherîa da Stràdda de Agostìn Bertani Inte l'Eutoçénto a vìlla a l'êa conosciûa co-o nómme de Vìlla ò Palàçio Acquarón e, d'in gîo, a l'àiva 'n grànde pàrco, dónde gh'êa 'n alevaménto de vàcche ascì, co-o læte prodûto chi ch'o vegnîva vendûo inta "vacherîa" da-arénte a-a staçión superiôre da funicolâre de Sant'Ànna. Scibén chò-u pàrco o l'é stæto bén bén amermòu de dimescioìn aprêuvo a l'espansción edilìçia do sécolo XIX e con l'avertûa de Córso Paganìn e de Stràdda Acquarón, ancón a-a giornâ d'ancheu 'na gròssa pàrte di giardìn a l'é restâ de propiêtæ da vìlla. A-a costruçión de stràdde vixìnn-e o l'à parteçipòu o propiêtâio mæximo da vìlla, ö sæ o Pêo Acquarón, che, into 1886, o l'à realizòu a pròpie spéize a miâgia ch'a l'arêze a fàscia inferiôre do pàrco da vìlla.
Inte l'ànno 1917, e Miscionâie do Sâcro Cheu de Gexù da Sânta Màddre Françésca Savério Cabrini àn acatòu a vìlla, cangiàndone o nómme in önô da sò fondatrîxe e trasferéndo chi o colêgio con mêzo convìtto ch'àivan fondòu a Zêna into 1893. Da-o 1931 a diretôa do colêgio a l'êa diventâ a mónega Françésca Savério Savónn-a, gràçie a-a quæ l'instituçión a s'é bén bén svilupâ. Into 1934 o conplèsso de schêue o l'é stæto anpliòu co-în âtro cazaménto, scitoòu da l'âtra pàrte da Montâ Bachérnia, da-arénte a-a staçión superiôre de l'Ascensô Magénta-Cròcco. Quàttro ànni dòppo o colêgio o l'à òtegnûo o riconosciménto de "Licêo" ascì. Co-o sccéuppo da Segónda Goæra Mondiâle l'institûto o l'é stæto tenporaniaménte abandonòu, vegnìndo danezòu into córso di bonbardaménti da çitæ. A-a fìn da goæra, into 1945, i cazaménti són stæti fîto agiustæ e-e schêue són stæte tórna avèrte.
Bèla Briga
Testu
ër n’i fà rèn, mi arturnë vruntée cussì o ar maṡag’ .
Krull
O principe Colwyn o l'é interpretòu da Ken Marshall, o mæximo attò ch'ò l'ha interpretòu 'n film d-a RAI inscia vìtta de Marco Polo.
Bèla Briga
Testu
(Carlo Lanteri)" U tëštu l'é bazaü 'n sce ri lëgammi e i afëtti dë 'n brigašc maṡagée pë Ra Briga, cün é carëe e ri maśag.
Zane Battesto Di Fornæ
Zane Battesto (ò Gian Batista) Di Fornæ (Zena 1484 – Anversa XVI secolo) (italiano: Giovanni Battista De Fornari) o l'è stæto o 54° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1545 a-o 4 zenâ 1547, o noven co-a carrega biennale.
Bèla Briga
Testu
Ra müxica la è dë Lorenzo Ciampi, ra traduziun fransése la é dë Didier Lanteri.
Ra canzün la è ascì štàa ën cüncursu ën "Ù Festival de San Zorzu" dë 'r 2017 cùn "I Cantauu". ,
Mendoza (Argentinn-a)
A çittæ de Mendoza a l'è a capitâle da provinsa argentinn-a do mæximo nomme, c'a s'attrêuva inte l'òvest do Pàize, vexin a-o confin con o Cile atraverso e Andes.
Insemme a-a sêu area periférica a fôrma o quarto çentro ûrban de l'Argentinn-a pe popolassiôn, con 110.993 abitanti (2001).
L'attivitæ econòmmica a l'è collegä a l'indûstria do vin (famôso prodotto da region), a quella di alimenti e a-o raffinamento de petròllio. A l'è ascì 'n çentro ûniversitäjo e tûrìstego.
Da 'sta çittæ o se pêu vixitâ o Parco provinsiâ de l'Aconcagua, dove gh'è o monte ciû ærto do mondo fêua de l'Asia, e molte âtre attrasioîn natûrâli.
Lengua punjabi
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Alfabêto Gurmukhi da léngoa Punjabi.
69
thumb|200px|center|[[Vespasian (17 novénbre 9-23 zûgno 79), 69-79 (Palasso Massimo a-e Térme - Romma)]]
Polyodon spathula
Taxonavigaçion
Polyodontidae. In ezénpio de animâ do grùppo di Polyodontidae l'é o péscio spàtoa, inparentòu co-o storión.
Sadi Carnot
Sadi Carnot (Marie François Sadi Carnot), (Limoges, 11 agósto 1837 - Lione, 25 zùgno 1894), o l'é stæto 'n politico françéize e V Prescidente da Repûbbrica Françéize (IV da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da-o dexénbre 1887 a-o 24 zùgno 1894.
Vìtta
O l'êa nêvo do generâle e politico Lazare Carnot e do fìxico e inzegnê Nicolas Léonard Sadi Carnot.
O l'é mòrto asascinòu da l'anàrchico italiàn Sante Caserio.
Arignano
Arignano o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Moio de' Calvi
Moio de' Calvi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Gera Lario
Gera Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
25 zenâ
O 25 zenâ o l'é o 25° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 340 giórni a-a fin de l'ànno (341 inti ànni bizestîli)
Luni
Luni (Lûni en żenéṡe, Luni en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 8.318 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Lassio
O Lassio a l'è 'na region de l'Italia centrâle de 5 mioin de abitanti, con capoleugo a capitâle d'Italia Romma. O confinn-a a nòrd co-a Toscann-a e l'Umbria, a levante co-e Marche, l'Abrusso e o Molïse, a sûd co-a Campannia, e a ponente co-o mâ Tirren.
Luni
Geografia
Luni i'é formou da vari paeṡi, tra i quae Ortoneuvo (dito Ortnò inta variante der pòsto), chi i'é steto er nome der comǜn fin ai 20 de arvì do 2017. A sede der comǜn a se truva 'nt'a frassión de Casano.
Lassio
Capoleughi de provinsa
I capoleughi de provinsa do Lassio son (in ordine arfabetico):
Luni
Stòia
Luni a l'êa üna colonia de Roma fondá 'nt'o 177 a.C. coo nome Luna. E ruvine de Luna i son ancóa visìbili aa giornà d'anchè.
Marta Vincenzi (politico)
Marta Vincenzi a l'è unna ex scìndico de Zena.
Tibet
O Tìbet (Bod inta léngoa tibetànn-a – Xīzàng inta léngoa cinéize) o l'é 'na región de l'Àzia centrâle e scitoâ in sce l’âtociàn co-o mæximo nómme.
Marta Vincenzi (politico)
Biografìa
A l'è stæta elezûa inte l'eleçiòn do 27 e 28 mazzo 2007, con o 51,2% di vôti. A l'è stæta a primma scìndico dònna da çittæ.
Tibet
Ancheu o fa pàrte da Repùblica Popolâre Cinéize, scibén ch'o rivéndiche a sò outonomîa e a sò indipendénsa polìtica. O l'à 'na popolaçión de ciù de 3.000.000 d’abitànti. O l’é scitoòu a 'n' altéssa de squæxi 5.000 mêtri e pe quésto o l'é ciamòu ascì “o Pàize de Néive”. A sò capitâle a l'é Lhasa.
Inte l'anno 1911, co-a fìn de l'Inpêro Cinéize e a nasción da Repùblica Popolâre Cinéize, o Tìbet o s'êa proclamòu, pe cónto sò, stâto indipendénte, ma o no l’avéiva avûo nisciùn riconosciménto internaçionâle. Inte l’anno 1949, a Cìnn-a a l'à òcupòu o Tìbet con l'ezèrcito e a n'à fæto 'na sò provìnsa. L'è restòu fêua da sta ocupaçión chi in tòcco picìn inta pàrte sùd-ocidentâle, Ladakh, ch’o l’é teritöio indiàn.
O Govèrno Tibetàn, in ezìlio, o raprezénta o govèrno tradiçionâle do Tìbet e o l'é formòu da-i sò conponénti, comandæ da-o Dalai Lama, scapæ in Ìndia inte l'anno 1959, dòppo a ribelión de Lhasa cóntra l'ezèrcito cinéize. A fonçion de sto Govèrno chi a l'é, prinçipalménte, quélla d’agiutâ tùtti quélli che scàpan da-o Tìbet, aministrâ i cànpi di pròfoghi e i insediaménti permanénti, mostrâ a Coltûa Tibetann-a a-i pròfoghi perché a no vàdde pèrsa.
Campan-na
thumb|200px|right|A campann-a da Tôre de [[Pisa]] A campan-na a l'è in strumentu de brunzu e a se tröva in tu campanin.
Descriçion e stòia
In Liguria i cuncerti de campan-ne i van da 2 o 3 fin'a 12 o 13 campann-e.
Santa Fe (Argentinn-a)
miniatura|500x500px|Panoramma de Santa Fe A çittæ de Santa Fe a l'é a capitâ da provinsa argentinn-a do mæximo nomme into çentro-est do Pàize. A gh'à 'na popolaçión urbann-a de 369.589 abitanti (2001).
Inte 'sta çitæ a l'é nasciûa a Costituçión da naçión argentinn-a into 1853 e a l'é stæta anche o pòsto da seu rifórma into 1994.
Scibén che a gh'à 'na fonsión prinçipalmente aministrativa, a l'é ascì 'n importante çentro educativo universcitâio pe studénti de tùtto o Pàize. A comensa a esse 'n atrativo scîto turistego pe a seu ricca stöia e architetûa ma anche pe o svilùppo e a modernitæ di alberghi e çentri comerçiâli.
O dîto túnel subfluvial, galerîa sott'a-o sciùmme Paraná o collega co-a çitæ de Paraná.
Castelvisconti
Castelvisconti o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Bagnoregio
Bagnoregio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Giögrafîa
thumb|300px|Bagnoregio, panoràmma|centro
Jean Casimir-Perier
Jean Casimir-Perier (Jean Paul Pierre Casimir-Perier), (Pariggi, 8 novénbre 1847 - Pariggi, 11 màrso 1907), o l'é stæto 'n politico françéize e VI Prescidente da Repûbbrica Françéize (V da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da-o 27 zùgno 1894 a-o 16 zenâ 1895, giórno de sò dimisción.
Primmucanale
thumb|300px|Primmucanale - Auto de serviçiu Primmucanale (it: Primocanale) a l'è in emiténte de Zena, nasciüa in tu 1982, che a iradia u so segnale in tütta a Ligüria.
Çittæ metropolitann-a de Càggiai
miniatura|134x134px|Stémma da çittæ metropolitann-a de Càggiai miniatura|289x289px|Màppa da çittæ metropolitann-a de Càggiai A Çittæ metropolitann-a de Càggiai a gh'à 17 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Sardegna‎ in Italia.
Libero consòrçio comunâle de Agrigento
miniatura|Màppa do Libero consòrçio comunâle de Agrigento A Libero consòrçio comunâle de Agrigento a gh'à 43 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Siçillia in Italia.
Angera
Giögrafîa
thumb|300px|Angera|centro
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Angera, Rocca Borromea, intèrno|centro
Nafría de Ucero
Pòsti de interèsse
thumb|300px|O Cañon de Nafría de Ucero|sinistra
Beneito Gentî Peivie
Beneito Gentî Peivie ò Peivere (Zena 1490 – 1555) o l'è stæto o 55° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1547 a-o 4 zenâ 1549, o dexen co-a carrega biennale.
Gambarana
Gambarana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Cattænn-a divota
Taxonavigaçion
Briga Novarese
Briga Novarese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Avëgno
Avëgno ò Aëgno (Avegno in italian) o l'è 'n comûne de 2.328 abitanti da provinsa de Zena.
Geògrafia
O comune o se attreuva in Liguria inte l'entrotæra de Recco a 27 km da Zena.
Avëgno o fa parte da "Comunità Montana Fontanabuona" insemme ätri sezze comûni lìguri.
Stöia
Antigamente feudo da famiggia Malaspina. Primma do 1797 o l'ea localitæ do comûne de Aosci, compreiso inta Giurisdiçion de Recco. Into 1797 co-a creaçion da Repubbrica Ligure de Napoleon Bonaparte o comûne gh'avià 'n'autonomia indipendente.
Oviedo
Oviedo (prononçiòu in spagnòlla, Uviéu in asturiàn, prononçiòu ) o l'é 'n comùn spagnòllo de 219.910 abitànti, capolêugo da provìnsa comunitæ outònoma do Prinçipâto de Astùrie. A l'é a capitâle comerciâle e o ciù inportànte céntro aministratîvo e universcitâio de Astùrie ascì.
Giögrafîa
centro|miniatura|500x500px|Vìsta de Oviedo da-o mónte Naranco
Stöia
Oviedo a l'é 'na çitæ de òrìgine medievâle, fondâ into sécolo VIII. Di emigræ ch'arivâvan de chi àn fondòu âtre træ çitæ ch'àn o mæximo nómme, sàiva a dî e Oviedo in Paragoâi, Repùblica Dominicànn-a e Stâti Unîi d’América. centro|miniatura|500x500px|Vìsta de Oviedo inte l'ànno [[1885.]]
Comunicaçioìn
miniatura|350x350px|L'ariopòrto de Asturias, a Castrillón, in sciâ còsta de l'[[Oçeano Atlantico|Òcéano Atlàntico.]]
Stràdde
A çitæ de Oviedo a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Psephurus
thumb|250px|right|Psephurus gladius Taxonavigaçion
Oviedo
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Oviedo a l'é servîa da-e træ staçioìn feroviàrie de Norte, La Corredoria e Llamaquique e a l'à di ligàmmi a lóngo ràggio con Madrìd, Barçelónn-a e Alicànte.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 13 lìnie de coriêre e da 3 lìnie feroviàrie urbâne.
Ariopòrti
L'ariopòrto ciù vixìn a-a çitæ de Oviedo o l'é l'Aeropuerto de Asturias (còdice IATA "OVD"), scitoòu into teritöio do comûne de Castrillón, 45 km a nòrd.
Crimea
Crimêa (in léngoa ucraìnn-a e rùscia Krym) - Penîzoa de l’Ucrainn-a.
Stöia
A costitoîva a Repùbrica outònoma de Crimêa (26.100 km2 con 2.353.100 abitanti into 2014), con capolêugo Simferopol, e a fâxeiva parte da Repùblica de l'Ucraìnn-a, scinn-a-o 2014, quand'a l'é stæta anéssa a-a Rùscia, dòppo 'n referendom tegnûo inte quel'anno. A comunitæ internaçionâle a no l'à riconosciûo sto referendom e a parla d'anesción.
Inta Crimêa gh'êa inte l'Etæ de Mêzo inportanti colònie zeneixi, comme Caffa, ch'ancheu a se ciamma Feodòsia (ò Theodòsia), e Soldàia, ch'ancheu a se ciamma Sudak.
Queste colònie formâvan a provinça ciamâ Gothia, c'a l'êa 'na striscia into Sud da Crimêa ch'a l'andâva da Caffa scinn-a Cénbalo. O primmo càrego de sæa da-a Cinn-a o l'êa arivòu chi into 1257.
I Zeneixi són restæ into Mâ Neigro scinn-a-o 1475, quande e colònie son stæte conquistæ da-i Òtomànn-i.
627 a.C.
thumb|300px|center| [[Assurbanipal I (+631 a.C.) a cavàllo, 668 a.C.-627 a.C (Museo naçionâle de Varsavia) ]]
Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta
miniatura|Màppa do Libero consòrçio comunâle de Caltanisetta A Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta a gh'à 22 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Siçillia in Italia.
2004
thumb|350px|center|Animaçión do tsunami inte l'[[Indonézia - 26 dexénbre 2004]]
Euröpa
2004. Zena a l'è stæta capitâle Europêa da Coltûa.
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2004 a cansón L'uomo volante, cantâ da Marco Masini.
Sport
- Canpionòu de Serie A 2003-2004 - Milan - Damiano Cunego o goâgna o Gîo d'Italia 2004. - Siviggia - Coppa Davis 2004. Vincitô: Spagna - Formula 1 (2004) - Vincitô: Michael Schumacher sôvia Ferrari - Aten. XXVIII Olimpiade. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Wangari Muta Maathai Prémio Nobel pe-a letiatûa: Elfriede Jelinek Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Linda B. Buck e Richard Axel Prémio Nobel pe-a fìxica: David J. Gross, H. David Politzer e Frank Wilczek Prémio Nobel pe-a chìmica: Aaron Ciechanover, Avram Hershko e Irwin Rose Prémio Nobel pe l'economîa: Finn E. Kydland e Edward C. Prescott
ISTAT
thumb|I 500 franchi po-u 70° anniversâiu de l'ISTAT|180x180px Istitüo nasiunale de statistica (Istituto nazionale di statistica in italian), ente de riçerca italian e cui attivitæ cumprendan:
4
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Sextus Aelius Catus e Caius Sentius Saturninus. Gneus Sentius Saturninus e Caius Clodius Licinius (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
Sydney
Sydney a l'è a capitâ do stato oustralian do Nêuvo Galles do Sûd, e a ciû grande e vëgia çittæ oustraliann-a (fondâa into 1788). thumb|center|500px|Ponte do pòrto de Sydney de seja
Geògrafia
A çittæ a g'ha çirca 170.000 abitanti e l'area metropolitann-a ciû de quattro millioin. Insemme a Melbourne, l'eterna rivâ pe o tittolo de çittæ ciû importante da naçion, Sydney a rappresenta o chêu commerçiâ e coltûrâ oustralian.
Stöia
I sêu abitanti vegnan ciammæ sydneysiders oppûre meno soventi sydneyite. A maggioransa da popolassion a l'è d'origgine brittanega e irlandéise, ma ciû reçentementi s'è formou de grende comûnitæ d'Italien, Greghi, Libanéixi, Arabi e asiatici.
Pòsti de interèsse
A l'è 'na destinassion importante pe o tûriximo locâle e internassionâ e a l'è stæta premiâ molte vòtte comme ûnn-a de çittæ ciû belle e vivibile do mondo.
A l'è ammirâ pe o sêu porto, a belliscima costa, o climma cädo e a coltûa cosmopolita.
Coltûa
300px|right|thumb|Sydney - L'Opera House
Prefìsso telefònico
thumb|250px|Màppa di Prefìssi telefònichi italiànn-i Un prefiscio telefonico (intu pasòu notu cumme prefissu teleselettivu ascì) l'è 'n codice numericu ch'u vegne antepostu a-u nûmeru identificativu telefonicu pe identificâ l'appartenensa a 'na determinata zona geografica.
Polypteriformes
Taxonavigaçion thumb|250 px|Endori
Malgrat de Mar
Malgrat de Mar o l'é 'n comùn spagnòllo de 18.772 abitànti, ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma da Catalògna, inta provìnsa de Barçelónn-a.
Giögrafîa
centro|miniatura|800x800px|A fôxe do riâ La Tordera.
Stràdde
Malgrat de Mar a se trêuva vixìn a l'outostràdda AP-7, ch'a và da Barçelónn-a, a ponénte, scìnn-a-i confìn co-a Frànsa, a nòrd-èst.
Libero consòrçio comunâle de Enna
miniatura|Màppa do Libero consòrçio comunâle de Enna A Libero consòrçio comunâle de Enna a gh'à 20 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Siçillia in Italia.
Gaspao Grimado Braxello
miniatura|Ritræto do Gaspao Grimado Braxello Gaspao Grimado Braxello (Zena, 1477 - 4 luggio 1552) o l'è stæto o 56° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1549 a-o 4 zenâ 1551, l'unzeximo co-a carrega biennale.
Lengua urdu
L' Urdu (اردو, Urdū), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego indoario çentrâ. Unn-a de 23 lengue offiçiæ de l'India, a l'è parlâ into Pakistan ascì e da diversci emigranti in ti paixi do Gorfo Persego.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Alfabêto da léngoa Urdu.
27 zenâ
O 27 zenâ o l'é o 27° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 338 giórni a-a fin de l'ànno (339 inti ànni bizestîli)
Arcisate
Arcisate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Arcisate, e vêgie fornâxe abandonæ|centro
Félix Faure
Félix Faure, (Pariggi, 30 zenâ 1841 - Parigi, 16 frevâ 1899), o l'é stæto 'n politico françéize e VII Prescidente da  Repûbbrica Françéize (VI da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da o 17 zenâ 1895, a ségoito de-a dimisción dò Casimir Perier, scìn a-o 16 frevâ 1899, giórno de seu mòrte improvìsa.
Vìtta
Émile Zola lê rivòlzòu o célebre J'accuse, a diféiza do capitànio Alfred Dreyfus, a tòrto acuzòu e condanòu pe tradiménto.
Emilia-Romagna
L' Emilia-Romagna a l'è unn-a region de l'Italia settentrionâ de 4 milioìn de abitanti, con capoleugo Bologna. A confinn-a a levante co-o mâ Adriatego, a nòrd co-a Lombardïa e o Venneto, a ponente co-o Piemonte e a Liguria e a sûd co-a Toscann-a e e Marche e a Repûbbrica de San Marìn.
L'Emilia-Romagna a l'è fæta da l'union de dôe regioìn stöiche, l'Emilia e a Romagna; a primma a comprende e provinse de Piaçensa, Parma, Reggio, Modena, Ferræa e in tòcco da provinsa de Bològna co-o capoleugo; a segonda a comprende e provinse de Ravenna, Rimmini, Forlì-Cesenn-a e a parte de levante da provinsa de Bologna, ciù quarche tòcco de Marche e da Toscann-a.
Procellariiformes
Procellariiformes (Furbringer 1888), o l'é 'n ordine d'öxelli mæn pelagici. Gh'an de âe lónghe e stréite, e sanpe de træ die unîe da 'na menbrann-a natatòia; becco a lensìn co-e nàixe lónghe. Se nùtran de pesci.
L'ordine o conprénde 4 famigge: Procellaridae, Hidrobatidae, Oceanotidae, Diomedeidae.
Procellaridae
alt=Calonectris diomedea; Parc nacional de Cbrera, Mallorca|miniatura|Calonectris diomedea; Parc nacional de Cbrera, Mallorca I Procellariidae (Leach 1820) en ina famiggia d'öxèlli ch'a nidìfica in còste de rocce èrte a derûo. Sarvo o periodo de nidificaçión són senpre in sciû mâ. Pêuan êse stançiâli ò migratoî.
Crövo de Mâ Seneìn (Calonectris diomedea diomedea)
O Crövo de Mâ Seneìn  (Calonectris diomedea diomedea- Scropoli 1769; Procellaridi; scinonimo Puffinus diomedea. Nómme Italian Berta Maggiore) o l'é 'n öxéllo marìn. Co-ina lónghéssa de 50 cìtti e l'avertûa alâre de 115-130cìtti, o l'é scìmile a l'Öca Ciapea; o se distingoe pò-u xêuo planâre a fî d'ægoa, intrevalòu da pöche batûe d'âa. O l'à a testa grîxo ciæo, dòrso grîxo-brùn, gôa e pansa de cô gianco. Tìpico do Mediteranio, o pàssa nêuve meixi in mâ avèrto; o xêua pe ôe sensa sòsta, o percôre chilòmetri in çerca de bànchi de pesci.
O pìgia tæra pe nidificâ in còste  rociôze inacescìbili, falézie a stracióngio, gròtte con l'intrâ da-o mâ. O deponn-e 'n êuvo côvòu a tùrno pe 50-52 giorni. O polìn o végne ascâdòu pe 3-4 giorni, pöi o-o làscian solo: a l'àrba masccio e femina xêuan pe çercâ o cìbbo, ritónan a seia pe nutrilo. O polìn o résta into nîo 3 meixi. In Italia e colònie ciù inportànte són a Linosa, segoîe da Sardegna, arcipelago Toscàn, Tremiti, Egadi, Eolie. Migratô, in invèrno o làscia o Mediterannio pe arivâ in Sud Atlantico davanti e còste da Namibia.
Crövo de Mâ Neigro (Puffinus yelkouan)
Difûzo cómme nidificatô da-e Îzoe do Tirén a-e Îzoe do Iònio e do Mâ Egêo, a colònia prinçipale a nidîfica inte l'arcipelago da Madenn-a, îzoa Tavolara, îzoa de Sant'Antioco e îzoa de San Pê, falézie còstêe da Sardegna.
Frengoelétto de mâ (Hydrobates pelagicus)
O Frengoelétto de Mâ  (Hydrobates Pelagicus  -Linnaeus 1758, co-u nomme Procellaria pelagica), o l'é l'ùnica menn-a do genere Hydrobates. Gh'é dôe sóttaspêce, l'Atlàntica (pelagicus pelagicus) e-a melitensis
Hydrobates pelagicus melitensis
alt=Hydrobates pelagicus|miniatura|Hydrobates pelagicus Hydrobates pelagicus melitensis -Schembri 1843, endemico do Maditerànio, o ghe pàssa l'Inverno ascì. O nómme Italian  "Uccello delle Tempeste" ghe l'àn dæto i mainæ chò-u vedéivan xoâ in mâ avèrto inti giorni de tenpo brùtto. O nomme lígure o saieiva 'n paragon co-in âtro picìn öxello, o Frengoéllo (Fringilla coelebs), percöse o l'é o ciù picìn di nòstri mâ. Lóngo apénn-a 15 cìtti e co-ina avertûa alâre de 38 cìtti.
O l'à o còrpo quexi tutto de cô brùn-nèigro  levòu 'na fascia de giànco tra dòrso e l'atacatûa da côa, e rigatûe de cô gianchinàstro in scê äe; o masccio e-a femina én pægi.
Öxello pelâgico, o stà lóntan da-e còste o percóre chilòmetri de mâ, o xêua co-e sanpe che péndan a fî d'ægoa, in çerchia de pesci, o l'à l'àndio de segoî a scîa de nâve pe nutrîse de pescétti e rescìdoî de çìbbo. Procellaria pelagica Uccello delle tempeste [..] Frenguello de mâ (Arenzano) Frenguelletto de mâ (Genova) [..]
Rare volte, eccetto durante l´epoca della riproduzione, questa specie si avvicina a terra, e siccome nidifica (maggio-giugno) in buche sulle isolette rocciose più isolate, pochi la vedono e vien ritenuta da molti specie rara. Invece abbonda in ogni tempo nei nostri mari.
O nidìfica in colònie, pòsti inacescibile a-i ratti, îzoe a còste ròciôze, izöoti, schéuggi érti a derûo, da-a Còrsega a Màlta, da-e Baleàri a-e Cìcladi. Se stìmma che són 8000-10.000 còbie.
O nîo o l'e costroîo con pöche æghe in sciâ prîa, ò in gròtte marinn-e, ò fisûe  tra ròcce; o depónn-e un êuvo covòu 40 giorni da-o masccio ascì; o polìn, nutrîo de neutte, o xêua dòppo 68-70 giorni.
In Italia nidìfican 2.000 còbie distriboîe in Sardegna e Sicilia lóngo e còste e îzoe minô, "Marettimo" inte Egadi, "Vulcano" inte Isoe Eolie, e Isoe Pelâgiche, recenteménte àn scovèrto che in dötréi izöoti da Sardegna, ghe nidifica in çentanâ de còbie.
Leon Batìsta Alberti
Leon Battìsta Alberti (Zena, 14 frevâ 1404-Romma, 25 arvî 1472) o l'é stæto 'n architétto, 'no scritô, in matemàtico, 'n umanìsta, in crittògrafo, in lengoìsta, in filòzofo, in muxicìsta e 'n archiòlogo de schêua italiann-a. thumb|150px|right|Leon Battìsta Alberti, ràmmo de C. Colombini, 1769
Vìtta
thumb|200px|right|L. B. Alberti, Opere volgari, vol. III, Bari, Laterza, 1973, p. 181
Scrîti
• Apologi centum • Cena familiaris • De amore • De equo animante • De Iciarchia • De componendis cifris ò De cifris, 1466 (critografîa) • Deiphira • De pictura, in italiàn, 1435, co dédica a Féipo Brunelleschi, pöi in latìn. • Porcaria coniuratio • De re aedificatoria, 1450 • De statua, 1462 • Descriptio urbis Romae • Ecatomphile • Elementa picturae • Epistola consolatoria • Grammatica della lingua toscana, 1438-1441 • Intercoenales • De familia libri IV, 1433-1437 (diàloghi) • Ex ludis rerum mathematicorum • Momus • Philodoxeos fabula • Profugiorum ab ærumna libri III • Sentenze pitagoriche • Sophrona • Theogenius • Villa
Manoscrîti
• Liber de iure, scriptus Bononiae anno 1437, Milàn, Bibliotêca Ambrosian-a, ms. I 193 inf., ff. 1v-13r. • Trivia senatoria, Milàn, Bibliotêca Ambrosiann-a, ms. I 193 inf., ff. 13v-19v. • Philodoxeos Fabula, Modena, Bibliotêca Estense, ms. alfa.o.07.09.
Grandate
Grandate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Marseggia
Marséggia (Marseille in françéize, prononçiòu, Marselha ò Marsiho in provensâ, Massilia in latìn, Μασσαλία in grêgo) o l'é 'n comùn françéize de 869.815 abitànti, capolêugo da región da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra e do dipartiménto do Bouches-du-Rhône, ciù che prìmmo pòrto da Frànsa e tra i ciù inportànti do Mâ Mediterànio intrêgo. Segónda çitæ pe grandéssa da naçión, co-a sò àrea urbâna a l'arîva a squæxi 1.590.000 abitànti.
Giögrafîa
centro|miniatura|600x600px|Panoràmma do pòrto vêgio
Stöia
centro|miniatura|450x450px|Vìsta de Marséggia inte l'ànno [[1657]] In qualitæ de çitæ ciù vêgia da Frànsa e unn-a de ciù antîghe de l'Eoröpa intrêga, Marséggia a l'é sorvenominâ a Cité Phocéenne ò, in provensâ, la Ciutat Focèa - sàiva a dî "a Çitæ Focêa" - perché a l'é stæta fondâ into 600 a.C. da di mainæ grêghi che vegnîvan da Focêa.
Comunicaçioìn
miniatura|292x292px|Màppa da ræ da metropolitànn-a de Marséggia.
Stràdde
A çitæ de Marséggia a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Marséggia a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ françéize (co-i trêni TGV), che se fèrman inta grànde staçión de Marseille-Saint-Charles, gràçie a-i quæ gh'é di conligaménti dirètti co-o rèsto da naçión.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 'na metropolitànn-a formâ da 2 lìnie e da 3 lìnie de tranvài. Pò-u traspòrto pùblico in sce gómma, Marséggia a l'à 119 lìnie de coriêre.
Ariopòrti
A çitæ de Marséggia a l'é servîa da l'ariopòrto de Marseille-Provence, co-o còdice IATA "MRS", ch'o se trêuva a tòsto 25 chilòmetri ciù a nòrd.
Setoî e arrondissements
miniatura|270x270px|Màppa di arrondissements e di setoî inti quæ a l'é spartîa a çitæ de Marséggia O teritöio do comùn de Marséggia o l'P spartîo inte sézze arrondissements, inserîi inti éutto setoî elencæ chi de sótta:
Cella Dati
Cella Dati o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Socrate
Sòcrate, (Atêne, 469 a.C.– Atene, 399 a.C.) o l'è stæto un filòzofo grêgo antîgo, inportante esponente da tradiçion do penscêo òcidentâle e sôviatutto da etica.
De primaria inportansa o l'è stæto o seu contribûto a-o metodo do dialogo pe-a indagine filòzofica e a critica di concetti morâli fæta in gruppo. O Sòcrate o no l'ha lasciòu ninte de scrîto e o se conosce prinçipalmente graçie a-e testimonianse do Platon e do Senofonte. A seu figûa a l'ha inspiròu tanti filòzofi da antighitæ e da modernitæ e anche artisti e scritôi, intrândo in profonditæ finn-a inta coltûa popolâre.
Iugoslavia
A Iugoslavia ò Jugoslavia ò Jogöslâvia (Југослабија/Jugoslavija) a l'é stæta 'n Stato de l'Euròpa sûd-orientâ costituîo into 1918 co-o nomme de "Regno di Sèrbi, Croâti e Slovén" (mantegnûo scinn'a-o 1929, quande o l'à pigiòu quello de "Regno de Iugoslavia") e desciòrtose into 1991-92 (co-a formaçión de repûbbriche indipendente de Bòsnia-Erçegòvina, Croaçia, Maçedònia, Serbia e Monteneigro, Slovenia).
Socrate
Vitta
Sòcrate o l'è nasciûo a Alopeke, fêua però vixìn a-e miâge de Atêne. Fîggio da Fenarete che a l'êa levatrîce e do Sofronisco che o l'êa scultô, apartegnîa a-a tribù Antiochide e o l'ea probabilmente de famiggia axâ e aristocratica. Ciù ò mêno a l'etæ de çinquant'anni o s'è spozòu con Santippe. Sòcrate o l'ha parteçipòu a-a goæra do Pelòponneso comme òplita.
Iugoslavia
A-o momento da nascita a l'ocupava unn-a sûperfiçie de 248.665 km2, montæ a 255.804 doppo a Segonda guæra mondiâ aprêuvo a-i acatti territoriæ ottegnûi a spéize de l’Itallia (Ìstria, Dalmàçia e Zara), e a contava circa 13.000.000 abitanti, vegnûi pöco men de 24.000.000 inti ûrtimi ténpi de l'unitæ politica. A sêu capitâ a l'êa Belgraddo.
Socrate
Vitta
Into 399 a.C. o Sòcrate o vegne accozòu da-o Meleto de coronpe e menti di zoêni e de enpietæ, però o Meleto o l'ea sôlo un prestanomme che o gh'aveiva derê due figûe inportanti da democraçîa de Atêne, Anito e Licon. O Sòcrate o vegne quindi condanòu a mòrte pe mêzo de unn-a bevanda ch’a contêgnia cicûta.
Personalitæ
Scibén a figûa do Sòcrate a segge asæ enigmatica, a seu personalitæ a l'ha avûo un forte inpatto in sciâ stöia do penscêo, comme unn-a prezensa costante, un tenâce invîto a praticâ a filozofia. Inte e paròlle do Antonio Banfi quella do Sòcrate a l'è "unn-a personalitæ limpidiscima e sincêra" ch'a l'è "dominâ sôlo da lê, ma sensa sfòrso aparente".
Problema Sòcratico
Scicómme o Sòcrate o no l'ha scrîto ninte, tûtta l'informaçion che gh'emmo a vegne de fonti secondâie, de vòtte finn-a contraditöie. Perciò a definiçion precîza da figûa stòrica do Sócrate a l'è unn-a questión avèrta, ciamâ o problema Sòcràtico.
Metodo Sòcratico
O metodo Sòcratico, ò elenchos, o consciste inte unn-a riçèrca dialettica fæta dialogando in gruppo, principalmente sôvia concetti morali fondamentâli, comme o Ben ò a Giustìçia.
Apologia
L' Apologia do Platon a l'è unn-a fonte inportantiscima pe studiâ a figûa do Sòcrate. Chîe se conta che o Sòcrate o l'ea stæto convocòu da-i raprezentanti de l'òligarchîa di Trenta de mòddo che o l'anasse a pigiâ o Lion de Salaminn-a che, segóndo liâtri, o dovieiva êse giustiçiòu. Però o Sòcrate o l'è stæto l'ùnico da spediçión che o l'ha dizubidîo e no l'é anæto. Senpre segondo l'Apologia, a vitta do Sòcrate comme cocòtto de Atêne a l'è comensâ quande o seu amigo Cherefonte o l'ha domandòu a l'oracolo de Delfi chi o foîse l'òmmo ciù pin de sæximo; sto sorvenomme o l'ea dovûo a-o fæto che, comme un cocòtto o l'adenta i cavalli e i fa mesciâ, coscì o Sòcrate o spronava i abitanti de Atêne. Inte l' Apologia gh'é tanti dæti che agiùtan a definî quarche carateristica do Sòcrate, comme prezenpio l'inpurtansa de cuâ l'anima, a sapiensa e a veritæ arrivando finn-a a vergognâse de cuâ a richessa, o prestigio e a reputaçion.
Monasterolo del Castello
Monasterolo del Castello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Melbourne
thumb|right|300px|Melbourne, Australia: A stassion da via Flinders Melbourne a l'è a segonda ciû grande çittæ d'Australia, capitâ do stato de Vitöja. A g'ha 'na popolassion de 3.700.000 abitanti inte l'area metropolitann-a.
Stöia
A l'è stæta capitâ d'Australia tra 1901 e 1927.
A maggioransa di rescidenti de Melbourne son d'ascendensa brittanega. Dòpo a segonda guæra mondiâ o se son stabilîi a Melbourne molti emigræ da Greçia, Italia e âtre naçioin de l'Euròpa e l'Asia sûdorientâ.
Economia
Melbourne a l'è stæta votâa varrie vòtte in stûddi internaçionâli comme çittæ co-a ciû ærta qualitæ de vitta do mondo.
Polypteridae
miniatura|Polyterus senegalus. Taxonavigaçion
Narros
Narros o l'è 'n comûne spagnòllo de 46 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Tiburon
Tiburon a l'è 'na çitæ inportante da Marin County into Stato da California.
5
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Gneus Cornelius Cinna Magnus e Lucius Valerius Messalla Volessus. Caius Ateius Capito e Caius Vibus Postumus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
Codiçe cadastrâ
O l'é dîtòu, in it.: Codice Belfiore ò codice amministrativo catastale.
Briona
Briona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
73
thumb|350px|center|Ténpio de Zôve, 73 ([[Bréscia)]]
28 zenâ
O 28 zenâ o l'é o 28° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 337 giórni a-a fin de l'ànno (338 inti ànni bizestîli)
Calice
Calice (Càliçe en żenéṡe, Calice al Cornoviglio en talián) i'è ün comǜn dea Ligǜia con üna popolassión de 1.079 abitanti, 'nt'a provinsa dea Spèza.
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2014, a Calice i ghe son 62 sitadìn forèsti.
Gambolò
Gambolò o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Pòsti de interèsse
thumb|280px|Gambolò, a Pòrta|centro
Musei Capitolin
I Musei Capitolìn son in conplèsso de musêi de Romma. thumb|200px|Scalón d'intrâ a-i Musei Capitolinn-i
Descriçion e stöia
I Musei son stæti avèrti a-o pùbblico into 1734, pe voentæ do pappa Clemente XII e son consideræ o primmo museo do mondo. Into 1471 pappa Sisto IV à donòu a-a çitæ 'na coleçion di brónzi do Palasso do Lateràn, còmme a Lôa Capitolinn-a, ch'a l'è stæta colocâ inta corte do Palasso di Conservatoî. 'Na coleçion de scultûe antighe a l'è stæta azonta da-o pappa Benedetto XIV. E dôe sêdi di Musei Capitolin son o Palasso di Conservatoî e o Palasso Nêuvo, inta Chiàssa do Campidòglio.
Palasso di Conservatoî
thumb|Lôa Capitolinn-a thumb|Galata ch'o sta pe moî, òpû Gladiatô ferîo
Pinacoteca capitolinn-a
thumb|200 px|Guido Reni, A Manêna, 1635-1640
625 a.C.
thumb|300px|center|Oinochoe de [[Corinto, 625 a.C. ca. (Museo archiològîco regionâle de Siracusa)]]
Serie B
A Serie B a l'è a seconda divixón de ballon in Italia.
Caròttoa
thumb|250 px|right|Caròttoa Caròttoa ò caròtta (caròta in vintimigiôzo, carota in monegàsco) o l'è 'na sóttaspêce de Daucus carota (L., 1753), de spésso clasificâ cómme 'Daucus carota'' subsp. sativus''' ((Hoffm.) Schübl. & G. Martens, 1882).
Variêtæ
De caròtte a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda a Caròttoa de Arbénga, coltivâ inte l'òmònima ciànn-a.
Vibo Valençia
O l'é o capolêugo da Provinsa de Vibo Valençia ch'a s'atrêuva in Calàbria, in Itàlia.
Za conosciûa cómme Monteleón, fìn a-o 1861 e cómme Monteleón de Calabria, da-o 1861 a-o 1928.
Plusvalô
O Plusvalô o l'è ün di concetti fondamentali dell' economia politica, definio da Karl Marx in te a sö ben nota opera O Capitâ. Marx o l'ea arrivou a definï o plusvalô partindo da o travaggio de dui atri economisti, Adam Smith e David Ricardo. Mentre l' economia preçedente a vedeiva o valô in ti oggetti, limitandose a seguï quello che avvegne attraverso o scangio de unna merçe con un'atra, l'introdusion do concetto de plusvalô a l'ha portou a vedde che o valô o deriva da o lòu. Segundo Lenin a teoria do plusvalô a l'è a pria angolare d'a teoria economica de Marx.
A vendita da forsa de lòu
O valô de unna qualsiasi merçe perciò o l'è determinou da o tempo de lòu socialmente neçessaio pe a sö prodüsion. In atre parolle l'operaio o vende a sö forsa de lòu a-o proprietaio da fabbrica ( ò da tæra se o l'è un brassante agricolo ). Unna primma parte do tempo che l'operaio o passa lòuando a ghe serve pe guägnä quello che serve pe soddisfä i bezögni fondamentali, sö e d'a sö famiggia ( alimentasion, casa, etc.), oscia quelle che poemmo ciammä speize de mantegnimento, ottegnindo in cangio o salario. O tempo rimanente o l'è invece quello in to quæ se prodüxe o plusvalô e segundo Marx o no vegne retribuio, essendo coscì ä base do profitto do capitalista.
Pe questo motivo o padron o l'ha interesse a allungä l'oraio da giornä de lòu (Plusvalô assolüo) e a diminuï o tempo neçessaio perchè l'operaio o l'arrive a prodüe quante serve pe e speize de mantegnimento (Plusvalô relativo). Quest'urtimo risültou o se ottegne con l'organizzasion do lòu e co-o svilüppo tecnologico.
Émile Loubet
Émile Loubet (Marsanne, 30 dexénbre 1838 - Montélimar, 20 dexénbre 1929), o l'é stæto 'n politico françéize e VIII Prescidente da Repûbbrica Françéize (VII da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da-o 18 frevâ 1899 a-o 18 frevâ 1906.
Vìtta
O l'é stæto Prìmmo Minìstro da-o 27 frevâ a-o 6 dexénbre 1892.
Perth
thumb|300px|Perth (AU), Elizabeth Quay, 2019 thumb|300px|Perth (AU), Elizabeth Quay Bridge, 2019 Perth a l'è a capitâ do stato oustralian de Australia Oçidentâ.
L'area metropolitann-a de Perth a conta çirca 1,5 millioin d'abitanti, c'a ghe fan diventâ a quârta çittæ oustraliann-a.
Stasiun de Bagnascu
A stasiùn de Bagnascu a l'è ina stasiun fèruvîaria de a linia Çeva-Urmea. A l'è posta a u servissiu du cumün de Bagnascu, funsiunn-a cumme fermà pe i trèn turistici.
Stoia e impianti
Au 2002 risûltava impresensià assemme a tütti i atri impianti da linia, tranne Çeva.
Da u 17 zûgno 2012 a risulta sènsa traffegu regulare, pe a supreçiun de curse.
L'impiantu l'è turnau àtivu in tu 2016 cun a avertüa da linia a fin turistici.
U 25 nuvembre a linia l'è stà interutta pe l'alluviun du Tane. Fin a a riparaçion du danno (2018) Bagnascu l'è stau spessu u capulinia pé i trèn stoici, assèmme a Çevetta.
Arsago Seprio
Arsago Seprio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Lucco Spinnoa (1489-1579)
miniatura|Ritræto do Lucco Spinnoa miniatura|128x128px|O stemma da cazadda di Spinnoi Lucco Spinnoa ò Spinnora (Zena, 1489-1579) o l'è stæto o 57° duxe da Repubbrica de Zena da-o 4 zenâ 1551 a-o 4 zenâ 1553, o dozzeximo co-a carrega biennâ.
Polypterus
Taxonavigaçion
Polypterus
Rensén
Rensén (Arenzano in italiàn) o l'é 'n comùn de 11.624 abitànti da çitæ metropolitànn-a de Zêna, dîto Arensén, Aensén o Insén ascì.
Sport
Pe-o zeugo do ballón a gh'é a squaddra de l'Arensen Bòrgorosso.
Lengua bengali
O Bengali (বাংলা - Bāṇlā) a l'è unn-a lengoa do grûppo lengoistego indoario orientâ. Unn-a de 23 lengue offiçiæ de l'India, a l'è parlâ into Bangladesh ascì.
Descriçion e stöia
thumb|300x300px|Màppa di dialètti bangla.|sinistra
Libero consòrçio comunâle de Ragusa
miniatura|Màppa do Libero consòrçio comunâle de Ragusa O Libero consòrçio comunâle de Ragusa o gh'à 12 muniçipalitæ (comûni) e o l'è inta Region Siçillia in Italia. thumb|250px|right|Ferovîe do Ragusano thumb|250px|Lâgo de Santa Rosalia (provincia di Ragusa) thumb|250px|right|A Câva d'Ispica
Cruje gamà
Ansin numà perche e so branche an a forma d'a litera greca gamma Γ γ.
Descriçion e stöia
Multa gente crede che Adolf Hitler à inventà a svastika, altri che vegn d'i tibetai. Nun è veru. A cruje gamà esiste en Alemania già dopu a vitoria d'u 1870 cuma simbolu d'u naçiunalismu german e suven tamben de r'anti-semitismu.
A so origine nun è tibetana; a svastika tibetana nun è stà cunusciüa avanti 1922 cun u libru de Ferdynand Ossendowsky Bêtes, hommes et dieux. A cruje gamà naçiunalista alemana vegn prubabilmente de r'India.
En 1918 era già ütilisà da corpi franchi contra i françesi e li spartakisti. A pintravu sciü d'i so' caschi. Era üsà tamben d'a Suçietà de Tulè unde eru Rosenberg, Rudolf Hess e u mentor de Hitler, Dietrich Eckart. Diverse emissiue d'a televisiun françesa sciü d'a prima gherra mundiale che mostru suldati germai cun a crusch gamà sciü d'u cascu en 1918.
2003
Fæti
thumb|230px|right|Decoraçión do [[Tiâtro A Fenîce de Venessia, restaoròu dòppo l'incéndio do 29 zenâ 1996 e ri-inaoguròu o 14 dexénbre 2003]] thumb|130px|right|57° [[Premio Strega, schêda de votaçión, 2003]]
Mâ do Nord
miniatura|O Mâ do Nòrd Mâ do Nòrd - Mâ de l’Europa nòrd-ocidentâle (ca. 575.000 km2), compreiso tra a Gran Bretagna a Ovest, e còste da Fransa settentrionâle, de Fiandre, di Paixi Basci e da Frixia a Sud, e còste ocidentæ do Jylland (Danemarca) e da Scandinavia (Norvegia) a Est. O s'arve ampiamente a Nòrd verso l’Oceano Atlantico, co-o quæ o comùnica tra e còste da Scossia e e isoe Orcade (Streito de Pentland) e tra e isoe Orcade e e isoe Shetland e tra quest'urtime e a còsta norvegeise. O l'è unîo a l’Oceano Atlantico a Sud Ovest ascì mediante a Mannega (Passo de Calais). A Est o Skagerrak o l'arve verso o Mâ Bartego.
2003
Mûxica
- Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 2003 a cansón Per dire di no, cantâ da Alexia.
Sport
- Canpionòu de Serie A 2002-2003 - Juventus - Gilberto Simoni o goâgna o Gîo d'Italia 2003. - Melbourne - Coppa Davis 2003. Vincitô: Australia - Formula 1 (2003) - Vincitô: Michael Schumacher sôvia Ferrari
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Shirin Ebadi Prémio Nobel pe-a letiatûa: : J. M. Coetzee Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Paul Lauterbur, Peter Mansfield Prémio Nobel pe-a fìxica: Alekseï Abrikossov, Vitaly Ginzburg e Anthony Leggett Prémio Nobel pe-a chìmica: : Peter Agre e Roderick MacKinnon Prémio Nobel pe l'economîa: Robert Engle e Clive W. J. Granger.
Pateca
Citrullus lanatus ((Thunb.) Matsum. & Nakai, 1916), comuneménte conosciûa cómme patêca (in françéize: pastèque, in ingléize: watermelon e in italiàn: cocomero o anguria), a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Cucurbitaceae, òriginâia de l'Àfrica òrientâle.
Descriçion e stöia
O frûto o l'è normalmente sferico de 15-20 çentimetri de diàmetro, ma o peu arivâ a-o mëzo metro e ciù. O cô da scòrsa o l'è verde ciæo con de strïe ciù scûe, drento a patêca a l'è rossa.
A patêca a g'ha ben ben de armelle, piccinn-e, dûe e de cô néigro.
Azeglio
Azeglio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
29 zenâ
O 29 zenâ o l'é o 29° giórno de l'ànno segondo o Lûnäio Gregorian. Mancan 336 giórni a-a fin de l'ànno (337 inti ànni bizestîli)
74
thumb|250px|center| [[San Matê (I secolo-74), icòna ruscia do XIX secolo]]
Egoaliansa
L ' egoaliànsa sociâle - ch'a se àplica a-i dirìtti e a-i dovéi da persónn-a - conscideræ in tèrmini de giustìçia - a l'é 'n ideâle ch'o da a ògni òmmo indipendenteménte da-a sò poxiçión sociâle e da-a sò proveniénsa, a poscibilitæ d'êse conscideròu a-o pâo de tùtti i âtri indivìdoi inte ògni contèsto. Se tràtta de 'n ideâle prezénte, a-o mànco cómme tâle, inte tùtti i pàixi civilizæ, cómme rivendicaçión de pægia dignitæ individoâle e sociâle pe tùtti.
Chieve
Chieve o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Egoaliansa
Egoaliànsa Ègalité, segondo François-Marie Arouet (Voltaire)
« Cös’o dêve ’n càn a ’n càn, e ’n cavàllo a ’n cavàllo? Nìnte, nisciùnn-a béstia a dipénde da-o sò scìmile. Ma l’òmmo, ch’o l’à riçevûo o ràggio da Divinitæ ch’a se ciàmma «raxón», che frûto o ghe n’à? Quéllo d’êse scciâvo in sce quæxi tùtta a tæra. Se sta tæra chi a foîse quéllo che pâ ch’a dêv’êse, ò sæ se l’òmmo o ghe trovésse dapertùtto ’n’existénsa fàçile e segûa, e ’n clìmma adàtto a-a sò natûa, l’é ciæo che saiæ stæto inposcìbile a ’n òmmo sotométine ’n âtro. Se sto glöbo chi o foîse covèrto de frûti sén; se l’âia ch’a dêve contriboî a-a nòstra vìtta a no ne désse ciù moutîe e mòrte; se l’òmmo o no l’avésse de bezéugno d’âtro ricòvero e d’âtro létto che quéllo di dàini e di craieu; alôa i Gengis-Kan e i Tamerlani no aviéivan âtri servitoî che i sò fìggi, i quæ saiéivan giùsti a bàsta pe agiutâli inta sò veciàia. Inte quéllo stâto coscì naturâle, do quæ gödan tùtte e béstie a quàttro sàmpe, i öxélli e i rètili, l’òmmo o saiæ felîçe quànte ló, a dominaçión a saiæ alôa ’na chimêra, ’n’asurditæ a-a quæ nisciùn o pensiæ: perché; perché çercâ de servitoî, quànde no se gh’à bezéugno de nisciùn servìçio?
Se pasésse pi-â tésta a quàrche indivìdoo de spìrito tirànno e de bràsse forselûe de sotométte o pròpio vexìn mêno fòrte de lê, a cösa a rizultiéiva inposcìbile: l’òprèsso o saiæ lontàn çénto mìggia prìmma che l’òpresô o poêse pigiâ e sò mezûe. Tùtti i òmmi saiéivan dónca necesaiaménte pægi, se foîsan sénsa bezéugni. A mizêia conéssa a-a nòstra ràzza a sotométte ’n òmmo a ’n âtro òmmo; no l’inegoaliànsa a l’é a vêa desgràçia, ma-a dipendénsa. Inpòrta pöco se ’n òmmo o se ciàmma Sò Altéssa, e ’n âtro Sò Santitæ: ma l’é dûo servî l’un ò l’âtro.
’Na famìggia numerôza à l’à coltivòu ’n bón terén; dôe famìgge picinn-e da-arénte gh’àn di cànpi ingrâti e ribèlli: bezéugna che-e dôe famìgge pövie sèrvan a famìggia rìcca, ò che l’amàsan, a cösa a l’é ciæa. Unn-a de dôe famìgge pövie a va a òfrî e sò bràsse a quélla rìcca p’avéi do pàn; l’âtra a va a asalîla, e a l’é batûa. A famìggia sèrva a l’é l’òrìgine di servitoî e di braciànti; a famìggia batûa a l’é l’òrìgine di scciâvi.