cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Repùbrica Lìgure
Costituçión e Controrivoluçión
A-i 3 de seténbre do 1797, instigòu da-o pàreco locâle, se rivoltâva Arbâ, a l'época picìn bórgo a-e pòrte da çitæ, dónde a popolaçión a dovéiva a pròpia suscisténsa a-o servìçio inte vìlle de canpàgna de rìcche famìggie zenéixi. I rivoltôxi són stæti però despèrsci a-a spedîa da-e trùppe françéixi goidæ da-o generâle Duphot. Però, o giórno sucesîvo, ànche e génti contadìnn-e da Valàdda do Ponçéivia se solevâvan e, aprofitàndo de l'atençión do govèrno vèrso i fæti de Arbâ, ariêscîvan a inpadronîse di fòrti Sperón e Tenàggia, atacàndo e fortificaçioìn de Sàn Benìgno ascì. A l'é stæta dónca mandâ 'na delegaçión, inta quæ o gh'êa l'Arçivéscovo de Zêna ascì, a parlamentâ co-i rivoltôxi, arivàndo a 'n acòrdio segóndo o quæ, in càngio da depoxiçión de àrme, a Repùbrica a no l'aviéiva conpromìsso a religión catòlica. Quésto acòrdio o no l'é stæto però rispetòu da-i insòrti che, repigiàndo a conbàtte, saiàn eliminæ da-e trùppe françéixi. Inta mæxima giornâ a l'é incomensâ ànche 'n'âtra solevaçión popolâre tra i contadìn da Vàl Fontann-a Bónn-a, i quæ ariviàn inti pàixi da còsta, dónde però àn suscitòu scàrso interèsse. Da chi àn marciòu vérso e pòrte òcidentâli da çitæ con l'idêa de dâ 'na màn a-i ribèlli da Valàdda do Ponçéivia ma, cómme a l'é stæta riçevûa a nêuva da sconfìtta de l'âtra solevaçión, saiàn de lengê batûi aprêuvo a-e vàrie defeçioìn.
O progètto de Costituçión, a-a lûxe de 'sti fæti chi, o l'é stæto dónca sotopòsto a de fòrti prescioìn da pàrte di françéixi, i quæ voéivan che a sò aprovaçión a l'arivésse o prìmma poscìbile. O rizultâto o l'é stæto però che, pe riêscî a acurtî i tènpi, i costitoénti àn dovûo refâse diretaménte a-o tèsto da Costituçión françéize do 1795, ch'a l'é stæta adatâ sôlo parçialménte a-a scitoaçión lìgure. Co-a nêuva càrta costituçionâle a-i 17 de zenâ o Brìgnoe o sciortîva do tùtto da-a scêna polìtica e o govèrno o pasâva inte moén de 'n Diretöio formòu da Loîgi Manoælo Corvétto, Nicolò Litardi, Pòulo Còsta, Agostìn Magión e Zòrzo Anbrêuxo Molfìn.
Pöco ténpo dòppo, a-i 17 d'òtôbre do 1797, cómme consegoénsa do Tratâto de Campoformio l'inperatô d'Òustria Françésco II o renonçiâva a-i coscì dîti féodi inperiâli, acetàndo che foîsan unîi a-a Repùbrica Lìgure. Quésti féodi formâvan 'na zöna ch'a l'òcupâva a pàrte de l'Otrazôvo ciù vixìnn-a a Zêna, circondàndo i pöchi pàssi tegnûi da-o govèrno zenéize da coscì dîta stràdda da Bochétta scìnn-a Nêuve: êan defæti di féodi inperiâli i pàixi a levànte e a ponénte de 'sta stràdda chi, ö sæ Buzàlla, Rónco, Arquâ e âtri.
Goæra lìgure-piemontéize
Dòppo l'intrâ da Repùbrica Lìgure inta sfêra d'infloénsa françéize, o nêuvo òbietîvo do govèrno rivoluçionâio da Frànsa o l'êa diventòu quéllo de levâ da-o tröno do Régno de Sardégna o rè Càrlo Manoælo IV, creàndo 'n govèrno republicàn in Piemónte ascì. Se són dónca infiltræ numerôxi agénti françéixi pe amiâ de fâ partî de rivòlte da-i giacobìn locâli, ma quéste êan tùtte falîe.
Dòppo a batàggia de Ornavasso 'n çèrto nùmero de ribèlli o s'êa rifugiòu a Carêuxo, teritöio do Régno de Sardégna ch'o l'êa però 'n'enclave inta Repùbrica Lìgure, da-a quæ òrganizâvan de incurscioìn cóntra i vixìn vilàggi inti domìnni sabòudi, avéndo riçevûo 'na scilençiôza aprovaçión da pàrte de outoritæ françéixi e lìguri. Dónca, a-i 5 de zùgno do 1798, e trùppe sardegnòlle a-o comàndo do cónte Policarpo Cacherano d'Osasco atacâvan Carêuxo, atraversàndo e tære lìguri e continoàndo l'insegoiménto di ribèlli scìnn-a Gâvi, dónde a goarnixón locâle a l'à préizo e pàrte di segóndi, sparàndo a-i piemontéixi.
A-i 7 de zùgno a Repùbrica Lìgure a l'à dónca diciaròu goæra a-o Piemónte e, con l'arénbo di françéixi, a prìmma fâze do conflìtto a l'é stæta favorévole a-i zenéixi dæta l'òcupaçión de Carêuxo a-i 12 de zùgno, de Lêua a-i 19 e do fòrte de Seravàlle a-i 27 do mæximo méize. Into méntre però da Inêia, a quæ e trùppe lìguri no êan ariêscîe a òcupâ, partîva 'n ezèrcito piemontéize ch'o prendéiva Diàn e o Pòrto, instalàndose in scê vixìnn-e artûe. Dæto che into Ponénte a scitoaçión a l'êa diventâ asæ conplicâ, o Diretöio de Frànsa a-a séia do 27 zùgno o l'à ordinòu a fìn de òstilitæ.
'Sta cùrta goæra chi a l'à dónca mìsso in ciæo e debolésse da nêuva repùbrica, sénsa che i sucesîvi procèssi creæ pe individoâ i responsàbili da desfæta militâre séggian riêscîi a risòlve i sò problêmi.
Atàcco oustrìaco
miniatura|300x300px|Màppa de Zêna inte l'ànno 1800.
A ripréiza da goæra tra a Frànsa e e âtre poténse eoropêe a l'é stæta 'na desgràçia pi-â zoêna Repùbrica. E contìnoe sconfìtte de l'ezèrcito françéize e o consegoénte abandón di teritöi òcupæ o l'avixinòu sénpre de ciù o conflìtto a-a Ligùria, avéndo quésta 'na fòrte rilevànsa stratégica dæto che o l'êa l'ùrtimo coridô de colegaménto co-a Frànsa. Into màzzo do 1799 a scitoaçión a l'êa asæ pezoâ, co-a Rivêa de Levànte ch'a l'êa òcupâ da-e trùppe oustro-rùscie, e quæ êan préize con l'asédio di vàrri fòrti, méntre in quélla de Ponénte, spécce a Inêia, êan scciupæ de rivòlte.
Dæto o quàddro da scitoaçión militâre, o scóntro tra i doî ezèrciti o l'é avegnûo pròpio a l'altéssa de Zêna: defæti, a-i 15 d'agòsto do 1799 a lìnia do frónte a se trovâva a Nêuve, ciù ò mêno sciusciànta chilòmetri a nòrd da çitæ. I françéixi, chi batûi, se són dónca rifugiæ drénto a Zêna. A quèsto pónto o govèrno lìgure o l'êa diventòu 'n popón inte moén di françéixi, ancón de ciù de quànte o l'êa za scìnn-a quéllo moménto. Aprêuvo a-o cólpo de Stâto do 18 brumâio, ch'o l'avéiva portòu o Napolión a-o potêre in Frànsa, a-i 7 de dexénbre do 1799 ànche l'esperiénsa democràtica lìgure a l'à avûo bruscaménte fìn dæta a presción di françéixi. O Diretöio o l'é stæto dónca privòu de sò fonçioìn e a-o sò pósto o vegnîva creòu 'n colêgio de Novemviri.
L'arîvo di ezèrciti oustrìachi e rùsci into nòrd Itàlia o l'à segnòu a fìn da rivoluçión in squæxi tùtta a penîzoa, con sôlo Zêna ch'a restâva in goæra. A çitæ, sótt'a-a goìdda do generâle Andrîa Masêna, a se trovâva coscì a sostegnî 'n rìgido blòcco da pàrte di oustrìachi e di ingléixi, i quæ, da-o màrso do 1800 àn estéizo o blòcco da çitæ da-o lâto do mâ ascì, inpedìndo do tùtto l'arîvo de vìveri. Circondâ a tæra da-e trùppe oustro-piemontéixi, co-i oustrìachi che avéivan o pròpio cànpo prinçipâ a-e Cabànne de Marcaieu, a çitæ a l'à resistîo pe tànto ténpo, scibén che a fàmme a faxéiva ciù mòrti di conbatiménti.
Lomé
Lomé a l'é a capitâle do Togo. A gh'à 1.708.000 abitanti (2017).
Repùbrica Lìgure
Atàcco oustrìaco
Preçiôza testimoniànsa di quélli moménti dramàtichi a l'é a crònaca filo-françéize de l'Istoria del blocco di Genova nell'anno 1800 scrîta da l'Àngiòu Petracchi, arivòu cómme tànti âtri a difénde çitæ. Lê, inta sò òpera, o scrîve de quànte o l'êa difìçile, co-e condiçioìn inte quæ a se trovâva a çitæ, garantî o rispètto de l'òrdine pùblico; in particolâ o gràn, "mancàndo sénpre de ciù tùtti i giórni, o l'incomensâva a prodûe quàrche agitaçión popolâre ". O Petracchi o scrivéiva ascì:"«Cotesta scarsezza era giunta a tal punto, che non distribuitasi al Popolo, che due oncie di pane per cadauno, ed andando a mancar anche quelle, fu preso dal Governo il saggio provvedimento di far distribuire a piccolo prezzo in varj luoghi della città delle buone, e nutritive ministre, che tenevano sicuramente luogo di pane, e saziavano, e consolavano i poveri Cittadini »."O l'é stæto in 'sto contèsto chi che, forsàndo ciù vótte o blòcco navâle e atacàndo con sôlo 'na vêgia galêa e nâve ingléixi, o l'à mostròu e sò capaçitæ mainæ e tàtiche o lezendâio capitànio e corsâ Giöxèppe Bavàstro. Da tæra a se conbattéiva lóngo a lìnia di fòrti, scóntri inti quæ o l'à parteçipòu l'Ûgo Foscolo ascì, ch'o l'é stæto ferîo vixìn a-e redûte dîte di Doî Fræ.
Òrmâi a-o strêmo, a çitæ a l'é stæta a-a fìn costréita a rendîse ànche se, a ògni mòddo, i zenéixi, àn cedûo con önô, òtegnìndo a permisción, a chi o l'avésse dexidiòu, de lasciâ a çitæ. Però, con grànde vantàggio pe-o Bonapàrte, o blòcco o l'avéiva trategnûo i sò nemîxi abàsta a lóngo da fâ scì ch'o vinçésse sénsa problêmi a batàggia de Maréngo. Coscì o Napolión o l'êa tórna l'àrbitro de sòrte d'Itàlia e a Repùbrica Lìgure a s'aviâva a-a fìn da sò brêve e tribolâ existénsa.
A fìn
O sucesîvo Tratâto de Lunéville o l'à confermòu o triónfo do generâle françéize, che a quésto pónto o l'à decîzo de uniformâ e vàrie repùbriche giacobìnn-e a-o sò nêuvo progràmma polìtico de stànpo moderòu. In sciô modéllo da vixìnn-a Repùbrica Cisalpìnn-a, ànche quélla Lìgure a l'à riçevûo 'na nêuva Costituçión, de mòddo da evitâ ògni riferiménto a-e idêe rivoluçionâie. A democraçîa a l'é stæta dónca abolîa in favô de 'n nêuvo regìmme òligàrchico, ciù scimìle a-o fûturo stâto liberâle, ch'o dâva o dirìtto de vôto sôlo a-i apartenénti a un di tréi "colêgi"; ö sæ i propiêtâi de tære, i studiôxi e i comerciànti. A l'é stæta ripristinâ a càrega de Dûxe ascì, mìssa a càppo de 'n senâto formòu da trénta ménbri, tra i quæ quàttro êan i minìstri de l'Intèrno, de Finànse, da Goæra e da Giustìçia. I ménbri de l'âtra càmia, ciamâ a Consùlta Legislatîva, êan sciusciànta, ma se limitâvan sôlo a votâ e lézze propòste da-i senatoî.
L'ùrtimo, e ùnico, Dûxe da Repùbrica Lìgure o l'é stæto Gêumo Loîgi Duràsso, nominòu da-o Bonapàrte a-i 10 de agòsto 1802 e depósto a-i 29 de màzzo do 1805, con l'anesción dirètta da Ligùria a l'inpêro françéize, avegnûa a-i 4 de zùgno, e a sò consegoénte nòmina a Prefètto do Dipartiménto de Zêna e pöi a senatô de l'inpêro a-i 31 d'òtôbre do mæximo ànno. Inportànte ròllo inta mediaçión de condiçioìn d'anesción o l'é stæto quéllo do Loîgi Manoælo Corvétto, futûro minìstro de finànse do Régno de Frànsa.
Co-a chéita do Napolión e o sucesîvo Congrèsso de Viénna a saiâ préiza a decixón unilaterâle, in contràsto co-i pónti polìtichi prinçipalménte segoîi inti âtri câxi, de anétte a Lìguria, che into méntre a s'êa òrganizâ cómme Repùbrica Zenéize, a-o stâto sabòudo.
1797-1802
Potêre legislatîvo: o còrpo legislatîvo o l'êa spartîo, segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Dispoxiçión generâli), inte doî conséggi formæ rispetivaménte da sciusciànta, dîto Conséggio de’ seniori ascì, e da trénta ménbri. Scibén che rapresentâvan tùtta a Naçión, o scistêma pi-â lô eleçión o l'êa bazòu in scê Giurisdiçioìn dæto che, quànde ògni ànno 'n tèrso di consegê o vegnîva rinovòu, ciaschedùnn-a Giurisdiçión a votâva pe 'n nêuvo ménbro se o l'êa finîo o mandâto de un ch'o foîse stæto elètto pròpio in quélla circoscriçión. Inte tùtti doî i Conséggi vegnîvan elètti, pe 'na duâta mascìma de 'n méize, 'n prescidénte e 'n segretâio.
Potêre esecutîvo: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VII - Potêre esecutîvo) o potêre esecutîvo o l'êa afidòu a 'n Diretöio formòu da çìnque ménbri, i quæ êan elètti a scrutìnio segrétto da-o còrpo legislatîvo segóndo o scistêma segoénte. O Conséggio di Sciusciànta o l'avéiva o cónpito de propónn-e i candidæ a-a càrega, aprêuvo a-a fìn de quélla de un di ménbri do Diretöio, inti prìmmi çìnque giórni da quéllo moménto, e, inti 5 giórni sucesîvi, o Conséggio di Scignôri o dovéiva terminâ con l'eleçión. Poéivan êse elètti into Diretöio tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 40, che foîsan spozæ ò vìdoi e che da a-o mêno 10 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica; pe de ciù no dovéivan êse di parénti pròscimi de 'n ménbro do Diretöio. A càrega a l'avéiva 'na duâta de çìnque ànni, co-a sostituçión anoâle de 'n ménbro, e, into câxo de mòrte de 'n di ménbri do Diretöio, o sò sostitûto o duâva in càrega sôlo pe-o ténpo restòu prìmma da sò decadénsa naturâle. O Diretöio o nominâva tra i sò ménbri 'n prescidénte, o quæ o l'êa sostitoîo ògni doî méixi, e fêua da quésti 'n segretâio, i minìstri (che no l'êan pàrte de 'n conséggio) e in generâli de tæra e de mâ.
Potêre giudiçiâio: co-a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Dispoxiçión generâli) a l'êa stabilîa 'na fórte separaçión di potêri, a quæ a l'êa particolarménte prezénte inte relaçioìn co-o potêre giudiçiâio, óltre che, a l'época inovatîvo, prinçìpio de l'unicitæ de giurisdiçión. O l'êa stabilîo ànche l'inportànte prinçìpio do patrocìnio a grâti e se decidéiva a futûra adoçión de 'n còdice civîle, ch'o saiâ svilupòu in sciâ bâze de l'inportantìscimo Code civil des français.
1802-1805
Co-a Costituçión do 1802 a l'é cangiâ notevolménte a disciplìnn-a giurìdica do còrpo legislatîvo, òua domandâ pi-â ciù pàrte a-e lézze òrdenâie ciufîto che a-o tèsto costituçionâle. Òrgano fondamentâle, titolâre do potêre legislatîvo, o l'êa diventòu o Senâto, 'na spécce de parlaménto a 'na sôla càmia e da-e dimenscioìn ridûte. O Senâto o l'êa defæti formòu da 30 ménbri, con a-o mêno trént'ànni ciaschedùn, e o l'êa prescjedûo da-o Dûxe, o quæ (con a-o mêno 40 ànni) o l'avéiva 'na càrega da-a duâta de sêi ànni. Pe de ciù, o Senâto o l'êa spartîo tra çìnque Magistrâti (i quæ ménbri êan da lê elètti), ö sæ o Magistrâto suprêmo, quéllo de giustìçia e legislaçión, quéllo de l'intèrno, quéllo de goæra e marìnn-a e quéllo de finànse, co-i quàttro "specialìstichi" che a-o sò càppo avéivan un di minìstri. O Magistrâto suprêmo o l'êa pe cóntra conpòsto da nêuve ménbri, di quæ un o l'êa o Dûxe, quàttro i Minìstri e quàttro âtri senatoî, doî di quæ vegnîvan nominæ da-o Colêgio di Poscidénti.
I Colêgi eletorâli êan tréi, un pe ògni categorîa de çitadìn co-o dirìtto de vôto, ö sæ quéllo di Poscidénti (formòu da 200 ménbri), o Colêgio di Biteghæ (200) e quéllo de’ Dotti (100), a quæ càrega, co-o dirìtto a l'eletorâto atîvo dòppo i 30 ànni, a l'êa a vìtta. I dechéiti da-a càrega, pe mòrte ò pe censûa, poéivan êse sostitoîi ògni sêi ànni con di nêuvi candidæ nòminæ da-i Colêgi. Quésti ùrtimi prezentâvan ascì i tréi candidæ tra i quæ votâ pi-â càrega de Dûxe.
1973
thumb|350px|center|O Golpe de stâto into [[Cile 1973]]
Repùbrica Lìgure
1797
A l'é stæta a prìmma Costituçión da Repùbrica Lìgure, aprovâ co-a magiorànsa di vôti di comìççi popolâri (ciù ò mêno çentomîa in sce 'n totâle de çentovintimîa) a-i 2 de dexénbre do 1797. A l'avéiva 'n contegnûo estremaménte inovatîvo rispètto a-o precedénte scistêma de govèrno, diretaménte derivòu da quéllo da Costituçión françéize do 1795, da-a quæ, pe-e raxoìn za minsonæ, a l'é stæta repigiâ a ciù pàrte di artìcoli de mòddo da rénde ciù spedîo o procèsso da sò redaçión.
1973
Fæti
thumb|220px|right|A crîzi petrolìfera do 1973 - a doménega a pê. [[Amsterdam, 1 novénbre 1973]]
Repùbrica Lìgure
1802
A segónda Costituçión da Repùbrica Lìgure, aprovâ inte l'ànno 1802, a l'é o testimònio do nêuvo indirìsso polìtico de stànpo moderòu dæto da-o Napolión a-o govèrno françéize dòppo a proclamaçión do Prìmmo Inpêro. Dónca, scimilménte a quànte o l'é stæto fæto inte âtre repùbriche giacobìnn-e, a l'é stæta scrîta quésta nêuva costituçión de stànpo bén bén ciù moderòu e co-o ritórno a-o regìmme òligàrchico precedénte.
A Costituçión do 1802, ofiçialménte Costituçión da Repùbrica Lìgure de l'ànno 1802, a l'é coscì struturâ :
Stöia e fonçionaménto
A Convençión de Monbèllo, fisàndo i prìmmi pónti do futûro govèrno, a l'à decîzo tra e âtre cöse a fìn do regìmme privilegiòu che, da-o XII sécolo, o l'avéiva regolòu i rapòrti tra a capitâle e o sò domìnio. Dónca un di prìmmi provediménti do govèrno provizöio o l'é stæto quéllo de abolî tùtte e convençioìn in scê comunitæ de l'ecs-domìnio zenéize e, contenporaniaménte, l'emanaçión de çèrte dispoxiçioìn pe riorganizâ provizoriaménte e aministraçioìn locâli, ségge giudiçiâie che civîli, in atéiza de concordâ 'na nêuva divixón aministratîva do teritöio ch'a l'aviéiva dovûo trasformâ in mòddo radicâle l'asèsto do Stâto. Co-i decrétti do 3 e 4 lùggio 1797 in ciaschedùnn-a de precedénti circoscriçioìn (za sêde de "giusdicenti con piena giurisdizione criminale") són stæte creæ de aministraçioìn centrâli co-in giùdiçe civîle e criminâle e 'na "Centralitæ" formâ da çìnque ménbri responsàbili de l'òrganizaçión da goàrdia naçionâle, da direçión di afâri pùblichi, de l'inpiêgo de fòrse armæ e de l'arecugéita de tàsce, tùtte fonçioìn che into govèrno òligàrchico êan di "patrizi giusdicenti". Inti pàixi che êan a sêde de 'na giudicatûa de livéllo ciù bàsso, con conpeténsa sôlo in matêia civîle, ò de 'n còrpo comunitâio, són stæte creæ de monicipâlitæ con cónpiti de mantegniménto de l'òrdine pùblico, de gestión de intræ e di bêni comunâli, de l'anòna, de l'ægoa, de stràdde, de òpere pîe e de l'istruçión pùblica. E nòmine di prìmmi aministratoî, tànto de monicipâlitæ che de aministraçioìn centrâli, êan fæte da "comisâi ordinatoî" mandæ inte Rivêe ò l'Otrazôvo e che spésso, spécce pi-â càrega de giùdiçe, se limitâvan a confermâ i precedénti poistæ e capitàgni.
'Sto ordinaménto chi o l'é restòu in vigô scìnn-a-i prìmmi de lùggio do 1789, quànde, dòppo méixi de discuscioìn, a l'é stæta promulgâ a rifórma prevìsta in costituçión. A lézze n° 111 do 27 màzzo 1798 a l'à dónca creòu i comùn, un pe ògni paròcchia, rètti da de "monicipâlitæ" formæ da tréi a nêuve ménbri, rinovàbili pe 'n tèrso ògni ànno. Ciù comùn formâvan 'n cantón, co-în'asenblêa a quésto livéllo, prescjedûa da-o prescidénte da monicipâlitæ capolêugo, ch'a l'êa incaregâ de ripartî e tàsce e vigilâ in scî ògètti de interèsse generâle. I cantoìn, 156 in tùtto, êan dónca ragrupæ in vìnti Giurisdiçioìn, da-e quæ són stæti nominæ di Comisâi de Govèrno incareghæ de controlâ o fonçionaménto de aministraçioìn sotopòste, a regolaritæ de òperaçioìn eletorâli e l'atoaçión di decrétti governatîvi (lézze n° 63 do 16 agósto 1798). Pe de ciù, a-i 17 e 21 lùggio són stæte institoîe e asenblêe de Giurisdiçión con fonçioìn sorviatùtto finançiâie, cómme o ripàrto de tàsce tra i cantoìn e a conpilaçión di bilànci preventîvi. Co-a za minsonâ lézze n° 111 o l'é stæto riformòu o scistêma giudiçiâio ascì, formòu da 'n Tribunâ de Casaçión a Zêna, 'n Tribunâ civîle e criminâle pe ògni Giurisdiçión e 'n Giùdiçe de pâxe, de 1ª ò 2ª clàsse in ògni cantón.
E nêuve càreghe êan tùtte eletîve, co-e asenblêe che se riunîvan tùtti i ànni in ògni comùn (comìççi primâi) e Giurisdiçión (comìççi eletorâli). 'Sto scistêma chi o s'é rivelòu asæ conplèsso, tànto che dòppo quàrche méize o Diretöio o se lamentâva da sò "incoerénsa e confuxón". I nêuvi comùn êan pìn de cónpiti che no l'êan in gràddo de fâ, co-in personâ inadegoòu e de spéize ezageræ. A-e dificoltæ e aministraçioìn locâli àn rispòsto con l'inèrçia ò l'anarchîa, no rispetàndo e diretîve do govèrno centrâle e refuàndo de pagâ e tàsce, portàndo adreitûa a di sponcioìn outonomìsti. Into màzzo-zùgno 1800 l'òcupaçión da Ligùria da pàrte de trùppe oustrìache a l'à portòu a-a creaçión de 'na "Regénsa Inperiâle Reâ e Provizöia" che, reciamàndo in vigô statûti e òrdini monicipâli pre-1797, a l'à nominòu de "Inperiâli e Reæ Deputaçioîn" inti capolêughi de Giurisdiçión con l'incàrego de ricostitoî e aministraçioìn de comunitæ za sogètte a-o domìnio zenéize con "quéllo nùmero de agénti ò scìndichi existénti avànti l'época fatâle da Rivoluçión". A riconquìsta françéize a l'à mìsso fìn a quésto brêve intermêzo, zaché a nêuva "Comisción straordenâia de govèrno" nominâ da-o Napolión a l'à fîto incomensòu a ricostroî e monicipâlitæ segóndo i ordinaménti do 1798, sótt'a-a direçión di comisâi straordenâi insediæ inte Giurisdiçioìn. O tùtto o l'êa però fæto co-in clìmma de inçertéssa pî-a sòrte polìtica da Ligùria, dæti i progètti de anesción a-a Repùbrica Cisalpìnn-a.
Quésta scitoaçión a finiâ into 1802 co-a rifondaçión da Repùbrica segóndo a ciù moderâ costituçión françéize de l'ànno VIII e a costituçión da Repùbrica Italiànn-a derivâ da-i Comìççi de Lión. A lézze òrgànica n° 24 do 17 zenâ 1803 a l'é stabilîo e nêuve sudivixoìn aministratîve, conprendéndo ànche i teritöi sabòudi de Lêua, Inêia e di féodi inperiâli do Tortonéize, con l'òbietîvo de ricarcâ i confìn di govèrni e di capitanæghi de l'antîgo regìmme; són stæte coscì mantegnûe e denominaçioìn stòrico-naturâli za dêuviæ into 1798 scibén che o nùmero de Giurisdiçioìn o l'êa stæto ridûto da 20 a sôlo 6. Ògni Giurisdiçión a l'êa controlâ da 'n Proveditô, con potêri scìmili a quélli de 'n prefètto. O l'é stæto abasòu ànche o nùmero di cantoìn, da 156 a 47, tegnìndo a càppo de ciaschedùn de quésti 'na monicipâlitæ co-in nùmero variàbile de conponénti e responsàbile de finànse, di travàggi pùblichi e de òpere pîe e ascistensiâli. Inti 705 comùn, un pe ògni paròcchia, són stæti institoîi i nêuvi Conséggi comunâli sótt'a-a prescidénsa de 'n Agénte çernûo da-o Proveditô tra i consegê, che êan tra 10 e 25. Pe quànte o rigoàrda l'aministraçión da giustìçia, saiàn creæ tréi Tribunæ de Revixón ò d'Apéllo a Zêna, Aràsce e Lévanto méntre o gh'êa 'n Tribunâ òrdenâio civîle e criminâle pe ògni Giurisdiçión, da-o quæ dipendéivan i Giùdiçi de prìmma istànsa, rescidénti inte ògni cantón. 'Sta rifórma chi, ch'a prevedéiva ànche a creaçión de consùlte inti capolêughi de Giurisdiçión, mâi intræ in fonçión, scibén ch'a l'êa inspirâ a-i prinçìppi de centralizaçión, a no l'é ariêscîa a creâ 'n scistêma eficénte, aprêuvo sorviatùtto a-a gréive carénsa de personâ qualificòu pe fâ fonçionâ 'na strutûa aministratîva coscì conplèssa. Pe de ciù a scitoaçión a l'êa conplicâ da-a decixón de creâ inte ògni Giurisdiçión un ò ciù distréiti afidæ a di vîce-proveditorâti, segóndo o modéllo difûzo de la da-e Àrpi. Pe provâ a snelî 'na strutûa aministratîva che, raportâ a-e dimenscioìn teritoriâli da Ligùria a l'êa do tùtto ezagerâ, inta primavéia do 1804 o Senâto o l'à efetoòu 'na dràstica riduçión de circoscriçioìn comunâli, pasæ da 705 a 324, co-in generâle acorpaménto de vàrri comunélli "inte 'n sôlo comùn coscì cómme êan into pasòu".
L'unión da Repùbrica Lìgure a-o Primmo Inpêro françéize, avegnûa a-i 25 de màzzo do 1805, a no l'à segnòu 'n'inmediâta cesaçión de l'ordinaménto lìgure. Defæti, un di prìmmi provediménti de l'arçitezoê Charles-François Lebrun, nominòu da-o Napolión governatô da Ligùria, o l'é stæto quéllo de confermâ a càrega di aministratoî existénti, cangiàndo (se poscìbile) a precedénte denominaçión con quélla françéize. A ògni mòddo, tra o dexénbre do 1805 e o zenâ de l'ànno dòppo intriàn in fonçión e nêuve aministraçioìn.
1797-1798
Chi de sótta a gh'é a tabèlla ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra i ànni 1797 e 1798.
1798-1803
Chi de sótta a gh'é a lìsta ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra i ànni 1798 e 1803.
1803-1805
Chi de sótta a gh'é a tabèlla ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra i ànni 1803 e 1805, dòppo a sò retìfica do 17 de zenâ 1803.
Càppi de Stâto
Chi de sótta a gh'é a lìsta di òrgani che se són sucedûi a-o govèrno inta brêve existénsa da Repùbrica Ligùre:
Villalba
Villalba a l'è inn-a çittæ de 1,618 abitanti da Siçilia, inta Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta.
Coreca
Coreca (Coraca o Corica into dialétto locâle) a l'é 'na çitæ de 700 abitanti (a-o 2017), fraçión do comùn de Amantea, scitoâ inta provìnsa de Cozénsa.
Casatisma
Casatisma o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Caglio (Italia)
Caglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pré-Saint-Didier
Pré-Saint-Didier o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Briosco
Briosco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Annô lüxe
L'annô lüxe (al) o l'è unn'unitæ de mezüa da lunghessa, definia cômme a distansa percôrsa dä radiasiôn elettromagnetica, e dônca anche dä lüxe, in t'ô vöô in te l'intervallo de un anno sciderale.
L'annô lüxe o l'è comunemente dövioô in astronomia pe esprimme e distanse da a Tæra a i oggetti celesti föa dô Scistema Sôlare, o e distanse fra i mæximi oggetti, cioè pe distanse in sce scala galattica. Un'atra unitæ dô stessô ôrdine de grandessa spesso döviä dai astronomi a l'è ô parsec, che ô corrisponde a circa 3,26 anni lüxe.
A definisiôn de annô lüxe dæta dall'Uniôn Astronomica Internasiônale a l'è: "A distansa che un fotôn ô percôrre in t'ô spaziô vöô in assensa de campô gravitaçiônale o de campô magneticô in te un annô giulianô". L'annô giuliano ô l'ha unna durata de 365.25 giôrni, mediamente de 86,400 segôndi ognidün (ä giôrnä de ancö, viamenti, de quarche milleximô de segôndô ciù lunghi), pari in totale a 31,557,600 segôndi. Sciccôme a velôcitæ da lüxe in tô vöô (c) a l'è pægia a 299,792.458 chilometri aô segôndô (km/s), un annô lüxe ô corrispônde a 9,461 biliôin de chilometri:
cômme a dï circa 9,461 miliardi de chilometri o circa 63,241 votte a distanza fra a Tæra e ô Sô (nota comme unitæ astronomica). L'annô lüxe ô l'è quindi unna distansa enôrme in sce scala umana.
Atre unitæ de mezüa de lunghessa accomunæ con l'annô lüxe sôn ô menütô lüxe, ô segôndô lüxe, e côscì via; se ottegnen cônsciderandô a distansa percôrsa dä lüxe in te unna çerta unitæ de tempô.
Aô contraiô, va cônscideroô che l'annô lüxe ô no l'è un'unitæ de mezüa dô tempô (né tantô menô da "quantitæ" de lüxe), pe quantô segge côrrettô dï che l'osservaçiôn diretta de un corpô celeste distante un çertô nümerô de anni lüxe ô ne môstra quellô corpô celeste comme ô l'ea ô stessô nümerô de anni fa e no in tô mômentô da sö osservasiön.
Foppolo
Foppolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Avrigâ
Avrigâ (de chéli i dixe Brigar, Bligal, a Preinaudu ven ciamàu Vrigà, in italian Apricale) u l'è iṉ pàise de 627 abitanti ch'u se tröva int'a Provinça de Imperia.
Cöosciô
280x280px|miniatura|O cousciô miniatura|280x280px|O cousciô do cô de viovétta de [[Catània.]] O cöosciô (cousciô segóndo a grafîa ofiçiâ, cousciù in savoneize, còurusciù in vintimigiôzo, it: cavolfiore) o l'è 'na de cultivar de cöo ciù difûze, de spésso clasificâ cómme Brassica oleracea var. botrytis.
Michele Bravi
Michele Bravi (Città di Castello, 19 dexénbre 1994) o l'è 'n muxicista e cantante italiano ch'o l'è diventòu famoso co X Factor 7.
Victòria (Seychelles)
Victòria a l'é a capitâle de Seychelles. A gh'à 26.450 abitanti (2010).
Provinsa de Lodi
A Provinsa de Lodi a gh'à 60 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lombardïa‎ in Italia.
Wilhelm Roentgen
200px|miniatura|Wilhelm Conrad Roentgen Wilhelm Conrad Röntgen (Remisheid, Germania, 1845-Berlin, 1923) o l'è stæto 'n sciensiato tedesco.
Venaus
Venaus o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Campione d'Italia
Campione d'Italia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Felixe Casciùn
Felixe Casciùn (in italiàn Felice Cascione) cunusciüu ascì cun u nòmme de battàia U Mégu, in dialettu autese scritu "U Mêgu" ascì (Inpéia Pòrtu Mauìssiu, 2 mazzu 1918 – Àutu, 27 zenà 1944), è u l'éa in partigiàn e mégu ligüe.
Biugrafìa
Felixe Cascìun u nàsce a Inpéia Portu Mauissiu ai 2 de màzzu du 1918, da pàe Giubàtta upeàiu (funditù de e canpàne) e màe méstra de scöa elementàre. Véllu u nu cunusce peò pé tenpu Giubàtta scicumme c'u möe düante a gùera intu 1918, quande u fìu gh'axeva sulu pòchi mexi. Da zúenu u frequenta poi u liceu a Inpeia, dund'u cunusce Lisciandru Nàtta, poi segretàiu du PCI.
Inte 'stu periudu u vegne ricurdau suviatüttu pé u sport praticàu, a pallanöu, difatti spessu u se alena au pòrtu, divenendu sentru-vasca e capità da squaddra lucàle GUF Inpeia, cun questu gruppu u vinse u canpiunàu da divixun nasiunàle de Séie B inte l'ànnu 1938, tantu che l'ànnu doppu a squaddra a rìva a a Divixun A.
L'amigu Lisciandru Natta u l'axeva cunscideau cumme in "antigu gregu, bèllu e viguusu".
U se iscrìve cuscì intu 1936 a a facultài de mêxìna a l'Universcitài di Stüddi de Zena, cumme l'axeva prumessu a sò màe Maìa Bajardu, stabilenduse a a Ca' du Stüdénte:
A Zena u se iscrìve ai GUF e divegne ün di prutagunìsti inti "Littoriali dello Sport" pé u nöu. Intu 1938 Casciùn u l'adeìsce (daprìmma in moddu nu cuntinuu) au Partìu Cumunìsta Italian, rivandu a frequentà de suvénte i mèmbri presenti a Inpeia.
Intu mése d'agustu du 1939 u partecipa ai zöghi stüdenteschi mundiàli chi i se tegnìvan a Vienna, zà a l'epuca sutta u duminiu tedescu. Sciben i sòi sucessi spurtìvi a Zena, Cascione u se tröva in dificultài pe anbientàse: propiu inte stu mumentu chi i cumensan i suspetti sciü de vellu, riguardu a a sòa adexùn au partìu clandestin; pé evità àtri rischi u càngia universcitài, spustànduse a a Sapiènsa de Rumma. Ina vòtta c'u zunze a Rumma peò a vùxe in sce a sòa adexùn ai GUF sulu aparente u fàn suspetà turna de antifascismu, tantu che u perde de suvensiùi. Cuntinnua cuscì i stüddi a Bulògna, trasfeénduse tùrna. Quande l'esercitu italiàn u và a cunquistà Mentùn, aù in Fransa, Casciùn u vegne inviàu sciü u pòstu cumme cumisàiu pé a sanitài, l'è chì c'u cunpisce e primme espeiénse de mégu. Se laurea aa fìn a l'Universcitài de Bulogna in méxîna u 10 lüggiu du 1942, ma u resta fin aa fin de l'ànnu in 'sta sitài, dund'u fà espeiènse a a clinica ustetricu-gineculòggica de l'universcitài. Intu stessu peiudu u se iscrìve ufissialmente au Partiu Cumunista Italiàn.
L'adexun a a Resisténsa
'Rivau a Inpeia, se custruìsce in breve tenpu a fàmma de 'n mégu sensibile, pruntu a giüttà i àtri. Vegne cuscì supranumminàu U megu, apuntu pe a sò prufesciùn. Quande doppu u 25 lüggiu 1943 vegne numinàu u növu guvèrnu, cun au càppu u generale Badoglio u pìa parte a de manifestasiùi a favù da a caütta du regimme fascista.
Casciùn u vegne peò fermàu e arestàu assemme a a màe Maìa, acusài de avé urganisàu di tumulti, resta pé questu ina ventena de dì in galéa.
Doppu l'armistìssiu de l'8 de setènbre du 1943 i tedeschi i vàn a ucupà l'Italia, furmàndu intu nòrd da penìsua a Repübbrica suciàle italiana; da questu mumentu Casciùn u l'adeisce a Rexisténsa. Se mette a cappu de 'n'inpruvisà brigà de partigiani, da sciübitu inte l'Inpeiese, cun a prima base a Diàn (Castéllu), inta lucalitài de Magalettu, cun trezze persune in tutàle. In grossu flüsciu de partigiài u razunze a banda de Casciùn a partì dau 20 de nuvenbre du 1943, quande u distreitu militàre, cun a fìrma du culunellu, u sancisce u bàndu di aruollamèntu c'u prevedeva a péna de mòrte pé i disertùi.
U scùntru de Muntegrassie
Inti dì chi i preceddan u trafeiméntu a pupulasiùn da lucalitài de Muntegràssie, surva u sentru abitàu de Purtu Mauissiu u l'axéva piccàu Luigi Ramone, u segretàiu du Partìu Nasiunàle Fascista, che segundu de fùnti u l'axeva cunpìu de preputense versu i abitànti du paise; A giurnà doppu a vegne tra l'àtru feìa in fàssa so fìa Maria Delfina Ramone, c'a a l'andàva a Inpeia in bisicletta, prubabilmente pe denunsià l'accadüu.
Cumme efettu da segnalasiùn du fàttu u 14 de dixenbre du 1943 di surdàtti da a "ex 33ª Legione CC.NN. da montagna Gandolfo" d' Inpeia i muntan a Muntegrassie, incruxàndu i partigiai de Casciùn, chi i l'axevan avèrtu u fögu cuntru i càmmi chi i traspurtàvan e feéndu a morte u milite uriginàiu de Nissa Rinaldo Morelli. Segundu i diari du cumandànte da cunpagnia da GNR Luigi Ferraris i fascisti presènti a Muntegrassie i l'éan ina vinténa e se spustàvan cun numma ina curiera. Pé Giorgio Pisanò invexe i vìnte se stàvan spustandu dai munti versu a Rivéa. L'atàccu u vegne dunca recacciàu in deré e vegnan inprigiunài i fascisti Luciano Di Paola e u milite Michele Dogliotti, chi i l'éan in perlustrasiùn. Inti racunti partigiàni questa battaia a vegne descritta cun l'arivu de in nümmeu inprecisàu de fascisti in sce un gruppu de sinque curiere, ciü àtri vulutàri de Sanremmu, dae "brigàe giuvanili", intu rapòrtu du càppu da Pruvinsa de Inpeia, a l'epuca Francesco Bellini, se fa rifeimentu a a mòrte du nissardu Morelli e a a cattüa du tenente Di Paola e du milite Dogliotti.
I dui prixunéi, tütti dui da Guardia Nasiunàle Republicàna, fin dau mumentu da cattüa, secundu e testimunianse partigiàne, i l'axevan mantegnüu in ategiamentu ustìle inti cunfrunti di carcerieri , particularmente u ciü zuenu, Dogliotti. Intu fratenpu, incalsài da 'n rastrelamentu tedescu, i partigiài i deciddan de custituì in Consìu de guèra pé andà a decidde a sorte di dui prigunéi, dexidendu se duveli 'massà cun u s-ciòppu, ma Casciùn u se inpunta e u l'inpedisce l'esecusiun, tendandu poi l'avixinamentu de Dogliotti e Di Paola a a càusa partigiana:
U mégu u furnisce cuscì de cüe a Dogliotti, che intu scuntru u l'axeva ripurtàu quarche ammaccaüa, u dividde pòicun véllu a sò rasiùn de cibbu, i scigài e ascì e cuvèrte. Sciben tüttu questu, u sutta-tenènte Di Paola u restava senpre in silensiu, mentre u milite Dogliotti u cuntinuava a ribadì a sò pusisiùn de forte ustilitài versu i partigiài. Ai tanti chi ghe dixevan de lascià perde u cumandante ghe rispundeva:
Intu fratenpu u repartu guidàu dau mégu u se spòsta da l'entrutèra de Andöa a quellu d'Arbenga, stabilenduse a Cü(r)enna, (intu cumün de Vendun) dunde tröva pòstu inta cascina di "Cròvi", mèntre i dui prixunéi i vegnan serài intu scantinàu de un àtru casùn lì vixin. In ucaxiùn du dì de Natale e du prìmmu de l'ànnu, sciben u paé cuntràiu di àtri partigiài, u cumandante U mégu u l'hà vusciüu ascì a presénsa di dui inprixunài a a séna.
U 7 de zenà du 1944 i dui fascisti, cundotti a ina pussa d'ègua, i sciortàn a disarmà Carlo Siciliano, u sò carceriere ma, intu tentatìvu de imubilisàlu u tenente Di Paola u resta feìu, mèntre Dogliotti u riesce a scapà, sutraenduse ai àtri partigiài chi i l'éan vegnüi a vegghe cose u sucedeva. Dogliotti riesce alua a razunze a pèi, dulurante, a caserma de camixe negre a Arbenga. Casciùn, informàu in sce l'accadüu u da imediatamente l'urdine de trasfeise cun tüttu l'acampamentu da Cüenna a Càe Funtàne, lucalitài du cumün de Àutu, pe scapà da in puscibile rastrelamentu.
A morte
"Megu, ti l’ai vu(r)au pocu ma autu e lasciü i t’an fermau pe sempre, u ventu u nu scigu(r)a ciü e a bufe(r)a a s’è chietō..."
- Tommaso Lupi, U Mégu, puexia intu dialettu de Dusséu
U 27 de zenà, a sett'ùe du matin, üna culonna tedesca faxente parte de "356ª divixun de fanteìa", dunde i gh'éa ascì di fascisti chi i s'ean ünii, pasandu pe Àutu, razunzendu Càe Funtànte; e primme avanguardie tedesche i vàn a ucupà a cascina dunde u cumandante u durmiva, dunde, sciü teitu a sventuàva a bandéa rùssa. Inti primmi mumenti u s'è parlàu de Dogliotti cumme quellu c'u l'axeva guidàu i tedeschi ad Autu, versciùn spessu cunfermà dai reduci, anche se u nu saieva du tüttu puscibile, perché u nu saxeva du növu spustamentu da a bàse. Casciùn cun dui òmmi u pröva turna a pià u cuntrollu da cascìna, dunde i se truvavan di ducumenti inpurtanti, ma i tedeschi i se sèran a l'internu; Casciùn u vegne culpìu au zenùggiu, e u riporta 'na fratüa a a tìbbia. Ün di cunpagni du Mégu u l'axeva pruvau a turnà in deré pé fa intervegnì ascì i àtri. In sucursu de Casciùn i rivan i partigiài Mercati e Cortellucci. Mercati vista a dificultài a intervegni u turna in-deré mentre Cortellucci u resta bluccàu fra u fögu di nemixi, che intu fratenpu u l'axeva utegnüu di rinforsi. Sentenduse piàu Casciùn u esurtava i sòi a andàsene, pé metìse in sàrvu, ma nunustante quéstu Cortellucci u vegne piàu.
Segundu e funti partigiàne Casciùn u l'éa stàu piàu cumme prixunéu e imediatemènte doppu fuxilàu dai fascisti. Riserche d'archiviu cunpiùe inta sitài tedesca de Friburgo in Brisgovia, inta ducumentasiùn da "356ª divixun de fanteìa tedesca", i l'hà truvàu ina cumunicasiùn limitatìva, c'a a dìxe che U Mégu u saieva stàu massàu, ma sensa acenà ne au cumme ne se in cumbattimentu. A diferensa l'Uffissiu Politicu Investigatìvu guidàu dau tenente culunnéllu da Guardia Nasiunàle Republicàna Pier Cristoforo Bussi in t'in dispacciu internu u l'axeva cumunicàu a l'epuca che Felixe Casciùn u l'éa stàu piàu e inprixunau, pe poi esse 'massàu cun u s-ciòppu dai tedeschi. . I carabbinéi da sitài de Cuni, doppu e indagini cunpiùe, inta relasiùn da vélli invià a quelli de Inpeia i aferman che u cumandante partigiàn u nu saieva mòrtu fuxilàu, ma intu messu de ina sparatòia. Sciüi giurnàli partigiài clandestìn de l'epuca se difundeva ascì a vuxe pé cui Casciùn, a a fin de nu càsse in màn tedesche esendu cattüau, u s'éa spaàu in curpu in testa.
U cumandu da brigà, ina votta mortu U Mégu, u vegne cuvertu da Acquarone, c'u prefeisce u ritìu da bànda. A brigà a pìa poi u nòmme de Divisione Garibaldi "Felice Cascione" (Divixun Garibaudu "Felixe Casciùn"). A l'indumàn da mòrte de Felixe Casciùn, Italo Calvino u l'adeìsce assemme a sò frài Floriano Calvino a a segunda divixun d'assaltu partigiàna "Garibaldi", intitulà au stéssu Casciùn. U futüu scritù u và a ricurdà:
A cansùn "Scigu(r)a u véntu"
De Casciùn u se sà c'u l'éa bravu a scrìve, ascì e puesie, ma nu l'éa bòn a cantà, e düante u periudu da Rexisténsa u cunpleta u testu de 'na sò cansùn "Scigu(r)a u véntu" (Fischia il vento), c'a l'axeva zà cumensàu a Bulogna, quarche ànnu primma , in scia bàse da pupulàre meudìa suvietica Katjuša. Au conpagnu d'àrmi Giacomo Sibilla, numme de battaìa Ivan, u dixeva che i partigiài ligüi in quéllu mumentu nu l'axevàn ancù ina bandéa, ma a saieva servìa armenu ina cansùn pé rapresentàli, e vistu che Ivan s'éa purtàu 'na chitàra in muntagna, vélli i cumensan a fà de pröve. Velli i cumensan cun a meudìa de Va' penscé(r)u (Va' pensiero), ma poi i trövan a Katjuša, che in italiàn a diventa Fischia il vento, grassie ascì a Maìa, a mamà de Casciùn c'a revixita u testu, cangiandu l'uiginàiu verbu "Sciuscia" (Soffia) in "Scigü(r)a" (Fischia).
Unueficénse
A Repübbrica Italiana a ricurnusce l'asiùn de Felixe Casciùn grassie a a medaìa d'òu au valù militàre, cun a seguente mutivasiùn:
Plantae
Plantae (Haeckel, 1866), comuneménte conosciûo cómme Ciànte ascì, o l'é 'n régno de òrganìsmi eucariöti pi-â ciù pàrte fotoscintétichi. Storicaménte o régno de ciànte o l'êa formòu da tùtti i êse vivénti che no són di animæ ma, a ògni mòddo, tùtte e ciù modèrne definiçioîn de Plantae esclùddan da chi i fònzi e çèrti tîpi de æghe, óltre che i òrganìsmi procariöti (sàiva a dî archêi e batéri). Pe definiçión, e ciànte fórman o clade Viridiplantae (da-o latìn "ciànte vèrdi") ascì, 'n grùppo ch'o conprénde Angiospermae, Pinophyta (ö sæ e conìfere), Gymnospermae, Pteridophyta (ö sæ e frêxe) e spêce scìmili, Anthocerotophyta, Marchantiophyta, Bryophyta (ö sæ e èrbe còcche) e e æghe vèrdi, esclûze dónca quélle rósce (Rhodophyta) e maroîn (Phaeophyceae).
O Tresseu
O Tresseu (ò Terseu in zeneize de Zêna) o l'é 'n pàize ch'o s'atreuva inta Provinsa de Imperia.
Felixe Casciùn
Ricunuscimenti
• U 27 de aveì du 2003 u l'è stàu issàu in munumentu, a Àutu vixin au pòstu dune u l'è stàu massàu Casciùn, dunàu da l'artista tedescu Rainer Kriester.
Plantae
Taxonavigaçión
Plantae
O Tresseu
Geògrafia
O gh'à 236 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2018).
Plantae
Taxonavigaçión
Superégno: Eukaryota
A professia de Santa Brigida
In zeinese.
Felixe Casciùn
Ricunuscimenti
• Vegnüu a cunuscensa da in veggiu partigiàn da a stòia de Casciùn, ciamàu ascì, dòppu, u "Che Guevara de Inpeia", u fìu du stéssu Guevara, Camilo Guevara March, u l'éa partìu da Cuba pé vixità u munumentu dedicàu e rende umàggiu au Mégu.
• U l'è stàu realisàu ün cìne-ducumentàiu in sce a sò stòia, realisàu da Remo Schellino.
•A Felixe Casciùn a l'è intitulà a séde ANPI de Leca d'Arbenga, che tra l'àtru a l'urganissa mustre, cuncursi e gìte inti pòsti dunde u l'è viscüu U Mégu.
Cöximo Rosselli
Cöximo Rosselli (Cosimo do Lorenzo Rosselli) (Firense, 1439-Firénse, 17 zenâ 1507) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|Cöximo Rosselli ràmmo de C. Colombini, 1769
Bròccolo
280 px|right O bròccolo (bròcolo segóndo a grafîa ofiçiâ, bròculu in vintimigiôzo) o l'è unn-a de cultivar de cöo da quæ se mangia e feugge, de spésso clasificâ Brassica oleracea var. italica.
I Spozoéi Inpromìssi
I Spozoéi Inpromìssi (in italiàn: I Promessi Sposi) o l'é 'na prîa miliâre da leteratûa italiànn-a e 'n pasàggio fondaméntale into svilùppo da léngoa Italiànn-a: scrîto into 1842 da o Lisciàndro Manzôni, o preparâva a stràdda a l'Unitæ d'Itàlia comensàndo pròpio da-a léngoa... "un solo popolo, una sola lingua".
Çittoa
Çìttoa (primma do XIX sec. çìttara, dita ascì chitâra a partî da-a fin do '700 ) strumento a corde peçigæ c'o remonta a-o Medioevo e o l'ebbe o so momento de mao difuxon into XVII sec.
A g'ha 'na cascia armonnica da-a forma rionda comme 'n pei, co-o fondo ciatto, ciu erta verso o mannego assotigiandose verso o bordo infeiô. E fasce en in pitin inclinæ verso l'interno, de mainea che-o fondo o l'è 'n pó ciu picin che-a taoa. E corde en de metallo e son peçigæ co-e die ò co-in plettro. O mannego o l'é provisto de tastea e tasti fisci de metallo. A bocca a l'è trafoâ comme 'n rozon, o cavigê o l'è soventi ornao co-îna testa scorpia de donna ò d'animâ.
E corde en disposte in cobbie d'unizzoni diti "cói". O scagnetto o no l'è incolao a-a cascia ma o l'è tegnuo fermo da-e corde, ch'en atacæ a-o bordo infeiô. E çittoe varrian pe dimenscion e nummero de corde. Gh'è a çittoa a quattro cói, a çittoa tenôa a 6 cói, pe arivâ a-i arçiçittoe (ò çitoin, ò çittoe tiorbæ) a quatorze cói, sette unizzoni e sette senci ch'en attacæ a 'na prolonga do mannego e passan fœua da-a tastea, pe 'n totâ de 21 corde.
O sunao de çittoa o l'è dito çitoista ò çitoao, chi a fabbrica invece o l'è dito chitarâ.
A cetara corsa e a chitara portogheize pœuan ese conscideræ discendente dirette da çittoa.
Catalogna
A Catalògna (Catalunya in catalàn, Cataluña in castiggiàn) a l'è 'na comunitæ outònoma da Spàgna ch'a se trêuva into nòrd-est da Penîzoa Ibérica.
Giögrafîa
A Catalògna a gh'à 'n teritöio de 32.000 km2, ch'o confìnn-a a nòrd co-a Frànsa e con Andòrra, a levànte co-o Mâ Mediterànio in sce 'na còsta de 580 km, a sùd co-a Comunitat Valenciana, e a ponénte con l'Aragonn-a. O sò capolêugo o l'é a çitæ de Barçelónn-a.
A Catalògna a gh'à ancheu 7.197.174 abitànti spartîi inte 946 comùn. Doî tèrsci da popolaçión catalànn-a a stà inta Región Metropolitànn-a de Barçelónn-a.
Libbri di Maccabei
I Libbri di Maccabei son dui libbri da Bibbia, che piggien o nomme da Maccabeo che o l' è o sö personaggio prinçipä.
Descriçion
Son parte di libbri coscìditi deuterocanonici, riconosciüi dä Gexa Cattolica ma no dall'Ebraiximo.
Primmo Libbro
I avvegnimenti do Primmo Libbro di Maccabei se svolgen ao tempo dell'ellenismo, quande Antioco Epifane o l'aveiva conquistou a Palestinna, faxendo poi partî unna campagna de persecusioin religiose doppo avei profanou o Tempio de Gerusalemme. Giuda Maccabeo figgio de Mattatia e doppo de lê i sö fræ Gionata e Scimon lotten contra i invasôi, çercando anche l'alleansa con Romma.
Se pensa che questo libbro o segge stæto scrito verso l'anno 100 a.C. in ebraico, ma l'è arrivou figna a noiatri solo a verscion greca.
Segundo Libbro
O Segundo Libbro di Maccabei, da o punto de vista di avvegnimenti che o tratta, o l'è parallelo ao Primmo ma o l'ha un stile ben ben diverso: o l'è consciderou importante dao punto de vista ciù streitamente religioso, perchè o parla da resurreçion di morti, coscì comme di martiri e di santi e dell'aldilà: temi che son speçifichæ, in parte, megio chi che in te ogni atro libbro dell'Antigo Testamento. Atra differensa con o Primmo Libbro a l'è che o Segundo o l'è stæto scrito figna dall'origine in greco.
Rivêa
Con o termine Rivêa se uza indicâ a còsta ch'a va da Monego a Cavo Crovo d'arente a-a Spezza. A se dividde in doî, a Rivêa de ponente e a Rivêa de levànte, rispettivamente a òvest e a est de Zena.
Ripa
O termine che, invece, ch'o l'é dêuviòu pe-a còsta Ligure o vegne da-o latin ripa che, inta lengoa zeneize o l'è diventòu riva. A Riva a l'êa quello træto de còsta ciù riparòu adatto pe l'atracco. Visto che into medioevo l'unico meu seguo o l'êa quello in faccia a-a riva de Zena, i zeneixi pe irîde i abitanti de còste, ciamavan quelli træti Rivêe. Se ricòrda de fæti che a zòna de l'angipòrto antigamente deputâ a scao, a Zena, a se ciamma Sottoriva. Pe questo, parlando de còste marinn-e, l'unica ch'a se pòsse ciamâ Rivêa a l'è quella Ligure, stòricamente.
O turismo
Inti anni o termine Rivêa o l'è diventòu scinònimo de còsta erta in scio mâ con fondali profondi, ma into dòppo goæra tante còste into mondo àn pigiòu o termine Rivêa, perché a rinomansa e a belessa da còsta ligure a l'à consentîo de atriboî a-o nomme prestigio e popolaritæ, che vegnan descaregæ anche in sce chi se ne frexa.
O rischio
Purtròppo ancheu o nomiagio Rivêa o subisce un ûzo stramezòu c'o l'areizega de fâ perde o senso stòrico de donde a pòula a l'è nasciûa e da dôve o termine o deriva e che o mette a repentallio o lustro do termine.
505 a.C.
Euröpa
Rómma - Cònsoli: Marco Valerio Voluso e Publio Postumio Tuberto
Lista d'i suvrai de Mu̍negu
250px|miniatura|destra|Armari de Mu̍negu. A Casa Grimaldi e̍ üna d'ë ciü̍ forte d'a antica Repüblica Ge̍nua. L'imperatu̍ Enricu Sestu cuncedëva a Ge̍nua a Roca de Mu̍negu, u so portu e ë terre a u viru ün 1191 cun l’ubligaçiu̍n de vassalage e de ghe basti̍ üna furtessa (u fütüru palaçi d'u Pri̍ncipu de Mu̍negu).
Despœi de freqenti esili tra ë grande famiye genuese dürante achësta epuca, truvamu a famiya Grimaldi ünturnu a Niça. Achësti Grimaldi sun aliai de Carlu d'Anjou, re̍ de Siçi̍lia e conte de Pruvença.
A famiya Grimaldi a̍ truvau refügiu a Mu̍negu. Françuà primu, ditu Mariçia, e Rainie̍ se sun ümpadrunii d'a furtessa ün 1297, sença pure̍ cunsulida̍ achëstu gagnu. Sera̍n i sforçi d'Antoni Grimaldi e Carlu Primu che stabilira̍n dürablemente a suvranita̍ d'a famiya Grimaldi a Munegu.
Pœi, achësti suvrai sun cunusciüi cuma signui d'a piaça. U ti̍tulu de Pri̍ncipu de Munegu sera̍ üsa̍ despœi 1612 da Nurè segundu, e recunusciüu per u Regname de Spagna e u Regname de Fransa.
Albertu Segundu de Mu̍negu
U pri̍ncipu Albertu Segundu de Mu̍negu (Mu̍negu, 14 de marsu d'u 1958) e̍ u suvra̍n atüale d'u Principatu de Mu̍negu.
Casei Gerola
Casei Gerola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Anni 1460
thumb|400px|center|Mappamundi - 1450-1460 - Atlante catalàn centròu in sce Gerusalemme con detaggi in sciâ còsta africànn-a e o seu interno.
Biçicletta
"Ògni vòtta che mi véddo un grànde inta biçicletta penso che pe l'òmmo gh'é ancón sperànsa"
- H.G. Wells
A Biçicletta a l'è un veicolo a propulscion muscolâ, conpòsto da un tiâ atacòu a doe reue e un scistema de trasmiscion mecànica da possansa à ruea motrice.
Descriçion e stöia
Into corso da seu longa stöia gh'è stæto molte preuve de introdùi cangiaménti inta Biçicletta.
L'elemento portante o l'è o tiâ. In sciô tiâ gh'è molte pàrti che conséntan o funçionaménto do mézzo.
Brugherio
Brugherio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Vallelunga Pratameno
Vallelunga Pratameno a l'è inn-a çittæ de 3,429 abitanti da Siçilia, inta Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta.
Quart (Italia)
Quart o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Foresto Sparso
Foresto Sparso o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Argonàoti
E fónti leterâie antîghe in scî Argonàoti són bén bén: e Argonàotiche de l'Apolònio Ròdio, de l'Ovìdio o lìbbro IV de Metamórfoxi, l'Öde IV Pìtica do Pìndao, a tragédia Medêa de l'Eorìpide. Tra e fónti leterâie rinascimentâli: e Mythologiæ, Sive Explicationis Fabularum Libri Decem do Natâle Cónti, tèsto publicòu a Venéçia into 1568. thumb|300px|right|[[Lorenzo Costa, Argonàoti (Museo cîvico - Padoa)]]