cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sêrvu
Feruvie
Sêrvu a l'axéva ina stasiun in scia Feruvìa Zena-Vintimïa au servissiu ascì da cumüna de San Bertumê, pe sta mutivasiùn chi ciamâ de Sêrvu-San Bertumê. A fermâ a l'è stâita serâ intu 2016 pe l'ativasiun du növu traciâu a dui binari fra Andöa e San Luensu au Mâ.
Fonteno
Fonteno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Vâdêximo
Vâdêximo - Movimento religiozo originao in França into XII secolo e confluìo succescivamente inta Riforma protestante.
I origgine
O movimento vâdèize o trà origgine da l'attivitæ de 'n mercante lioneize, Vâdo (ò Vadêxo), nasciuo verso o 1140. Into 1176 un avertimento çeleste o l'aviæ induto o Vado a-a converscion: avendo domandao a 'n teollogo quæ a foise a via perfetta a-a sarvaçion, o se sentì ripete a consegna do Gexo a-o zoeno ricco: «se ti vœu ese perfetto, vendi ço che ti g'hæ e dallo a-i povei, e ti t'aviæ 'n tezóo inti çê; da pœu vegni e seguime» (San Mattê, 19-21). Vado o cedette a-a mogê i ben inmobbili ch'o possedeiva, o restituì ço ch'o ritegniva d'avei indebitamente riçevuo e o distribuì o so capitâ liquido a-o poppolo. O se dette quindi a predicâ o so ideâ de povertæ tra e classe ciu ummile, diffondendo a-o mæximo tempo fra quelle l'Evangeio inta traduçion vorgâ dovua a Benardo Ydros e Steva d'Anse.
I sviluppi
Into XIII secolo e o XIV secolo o vâdêximo o mantègne intatto o so carattere de movimento evangellico e o refuò ogni scistema filozoffico-teologgico, mostrando ançi 'na scingolâ repugnança a ogni innovaçion de carattere dogmattico. Movendo da una libera interpretaçion do Vangelo, o diffondeiva into poppolo di precetti de morale prattica, poxitiva, e o prospetava comme esempio da seguî a vitta di apostoi: i vâdèixi predicavan a povertæ e l’astenscion da-o travaggio; viveivan de limóxina; condanavan comme ileççiti a bóxía, o zuamento e ogni forma de giudiççio; praticavan a continença, no in oddio a-a mateia creâ, ma pe dexideio de perfeçion. Proclamavan, otr'a ço, l'inguança de tutti i fedeli inte l'ambito da Gexa e o saçerdoççio universâ fondao unicamente insci-ô meito individoâ (affidao a tutti, ommi e donne) e no sorve 'na consagraçion esteriô: refuavan i sacramenti, impartii da-i ecclexasteghi; praticavan a confescion l'un con l'atro; negavan a transustançiaçion e a validitæ da Messa; refiavan a veneraçion di santi e a preghea pe i defonti, no amettendo a comunion di santi, ni o Purgatœuio. Perseguitæ incagniamente, doppo doi seccoli e mezo ean praticamente scentæ da l'Aostria, Germannia, França, Spagna.
O groppo vádéize destinao a susciste e a mantegnîse intatto a traverso i secoli o fu quello ch'o se vègne arecugendo, fin da-o XIII secolo, in dótræ valadde di Arpi Coççie. Questi nuclei fun da prinçippio ben acugeiti da-i segnoî locæ, specce da-i conti de Luzerna, ma za da-o 1220 s'andò creando 'na scitoaçion d'ostilitæ agravâse inti seccoli succescivi, ch'a curminò inta persecuçion do 1370-78, conduta da-o françescan Françesco Borelli pe orde do Grigœu XI, e in quella do 1487, guidâ da l'arçidiaccono Óbèrto Catannio pe orde de Innoçençio VIII. In questo periodo, anteriô a l'adexon di vádéixi a-a Riforma, no se pœu parlâ de vee e proppie comunitæ vádéize inte valadde.
O movimento vádéize o l'accattò 'na totâ aotonomia de fronte a-a Gexa catollica solo con l'adexon a-a Reforma, deciza into scinnodo de Chanforan presso Angrogna (12 seténbre 1532), into quæ se decise ascì l’instituçion do curto pubbrico: fu bandio ogni forma de scimulaçion e de compromisso resguardo a-a parteçipaçion di vádéixi a-e çeimonnie do curto cattolico e fu infin açetao 'na formola de fe' ch'a l'implicava l'adexon di vádéixi a-e idee di reformatoî sviççei in meito a-a predestinaçion, a-i œuvie boñe, a-o zuamento, a-a confescion fæta a Dê soltanto, a-o ripozo domenegâ, a-o zazun non obrigatoio, a-o matrimonnio leççito a-i ministri ascì, a-o reconoscimento de doi soli sacramenti: batteximo e eücaristia. L'adexon a-a Reforma a marcò o començo de longhe persecuçioin che, sarvo de breve interuçioin, duon doi secoli.
A definitiva emançipaçion di vádéixi, propugnâ tra i atri da Vincenzo Gioberti e da Massimo d'Azeglio, a fu sançía da-o Carlo Alberto de Savoia con l'editto do 17 frevâ 1848. A scituaçion riconosciua a-i vádéixi da-o Statuto do regno e da-a l. 24 zugno 1929 in sce-i curti amissi a no differiva da quella de tutti i atri curti non catollichi e comme tâ a l'è passâ inta Constituçion italiaña.
A Gexa vádéize
L'organizaçion attoâ da Gexa vádéize a l'è de tipo presbiteian. A Sembrea legislativa a l'è o Scinnodo, composto de tutti i pastoî e d'atretanti membri laichi elezui da-e gexe. L'aotoritæ rapresentativa e aministrativa a l'è a Taoa eletta da-o Scinnodo. A l'è composta de un prescidente ch'o g'ha o tittolo de moderatô, de varri pastoî, ciascun di quæ o l'è sorvintendente aministrativo de un di destreiti da Gexa e di membri laichi. 'Na fonçion particolâ inte l'organizaçion a speta a-o còrpo di pastoî (presezuo da-o moderatô), o quæ o g'ha o compito de veggiâ a-o mantegnimento da saña dotriña.
Da-o 1967 a Gexa vádéize a l'aderisce a-a Federaçion evangelica italiaña, constituia formalmente in quell'anno. Into 1975 e Gexe vádéize e metodista han aprovao un patto de integraçion, completao into 1979: e comunitæ de base arestan distinte, ma fan cappo a un Scinnodo unnico, chi eleze 'n'unnica Toa.
Into 1984 a Toa vádéize a l'ha firmao co-o governo italian 'n'inteiza inta quæ se deciæa a no apricabilitæ a-e Gexe da lê rapresentæ da legislaçion in sce-i 'curti amissi', e se definisce a separaçion do momento religiozo da quello çivî in mateia de ascistença religioza, d'effetti çivî do matrimonio religiozo, d'insegnamento religiozo, prevedendo otr'a ço che i attivitæ d'ascistença religioza e di enti eclexasteghi seggian sença oneri pe o Stato. Con 'n'integraçion firmâ into 1993, e Gexe rapresentæ da-a Taoa vádéize han definio in mateia finançiaia a defiscalizaçion di oferte voentaie e l'utilizzo da quota de l'8‰ de l'imposta in sce-e persoñe fixiche a-i soli scopi sociæ e umanitai.
508 a.C.
Euröpa
Romma - Consoli: Tito Lucrezio Tricipitino I, Publio Valerio Publicola II
Clarinetto
O clarinétto o l'é 'n'instruménto muxicâle da famìggia di légni. O l'é 'n instruménto a ància sénplice baténte. A sò fórma a l'é quélla de 'n tùbbo cilìndrico co-in'inbocatûa dîta indirètta. O materiâle do clarinétto o l'é l'ébano che dòppo di travàggi specìfichi o l'arîva a avéi sto cô néigro. A persónn-a ch'a séunna o clarinétto a l'é ciamâ clarinetìsta.
A Stöia e l'etimologîa
L'instruménto o ciù antîgo con l'ància sénplice o l'é o memet egiçiàn (do 2700 a.C.) Gh'é pöi e launéddas da Sardegna (conosciûe dòppo o 900 a.C.).
Into tàrdo baròcco, conpoxitoî comm'o Bàch e l'Handel domandâvan de nêue conpeténse a-i tronbetìsti inti pasàggi melòdichi di regìstri ciù èrti de l'instruménto, o regìstro èrto o l'êa ciamòu regìstro de clariòn. |miniatura|75px|left|L'antîgo chalumeau E trónbe do baròcco no gh'àivan ni vàlvole ni pistoìn e-e speçialitæ tècniche p'arivâ a fâ e nòtte do regìstro èrto êan conosciûe cómme clarìno. Da sti doî termini chîe poriéiva vegnî o nómme clarinétto.
In reltæ, quéllo ch'o vêgne conscideròu o creatô do clarinétto o l'é o Johann Christoph Denner, artigiàn de Norinbèrga. Defæti ciù ò mêno into 1700 se dîxe ch'o Denner o l'àgge azónto a ciâve pòrtavôxe a-o ciù antîgo chalumeau, instruménto dêuviòu inta mûxica baròcca e da-o quæ vêgne o clarinétto e l'òboe.
L'instruménto do Denner o l'àiva sêi pertûzi davànti, un derê e dôe ciâve seræ, unn-a ch'a l'é sórvia i pertûzi davànti e l'âtra in scê quello ch'o sta derê, che serâvan âtri doî pertûzi. Dòppo in pö de ténpo, o Denner e i sò fìggi àn spostòu o pertûzo da ciâve ch'à l'é derê e o l'àn fæto diventâ ciù picìn pe poéilo dêuviâ ségge cómme pertûzo pòrtavôxe ségge cómme ciâve do Si♭, creàndo coscì o regìstro superiô ò "regìstro de clarinétto".
O tèrmine clarinétto o s'atrêuva pi-â prìmma vòtta into 1732 into Musicalisches Lexicon (Lèscico muxicâle) do Johann Gottfried Walther dónde gh'é scrîto: "sentîo da lontan, o séunna ciutòsto cómme 'na trónba".
O clarinétto o contìnua o sò svilùppo into 1740 quande o Jacob Denner (o fìggio do Johann Christian) o l'azónze 'na lónga ciâve avèrta pe realizâ o Si3 (prìmma irealizâbile), inpiéndo sto pertûzo chi e portàndo o clarinétto a-a sò estensión d'ancheu. Inti ànni dòppo in pö d'artigén àn provòu a megioâ l'instruménto e in cangiaménto inportànte o l'é stæto fæto da l'Ivan Müller, un muxicìsta parigìn nasciûo in Rùscia. O Müller o construìsce in clarinétto con trézze ciâve co-in nêuo tîpo de cuscinétti e con di pertûzi ciliæ. Quéllo do Müller o l'é o prìmmo clarinétto ch'o séunna inte tùtte e tonalitæ. Into 1812 di specialìsti do conservatöio de Parìgi e, scibén ch'o l'êa davéi tecnològico, o vêgne refuòu. In ògni mòddo o clarinétto do Müller o l'é stæto inportànte pi-â creaçión do clarinétto tedésco.
Âtre modìfiche són stæte dæte da-o Hyacinthe Eléonore Klosé, o produtô do clarinétto "scistêma Boehm". Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.
Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.
O costrutô bèlga Eugène Albert, a partî da-o 1839 'n modéllo de clarinétto inspiròu a quéllo do Müller e in pàrte a de modìfiche de l'Adolphe Sax. Sto modéllo chi o l'é sæto tànto dêuviòu pò-u jazz de New Orleans e inte âtre tradiçioìn popolâre, e ancheu o l'é conosciûo co-o nómme de Albert system (scistêma Albert).
A-o clarinétto do Müller, o Carl Bärmann o l'à azónto di anélli. Pöi l'Oskar Oehler o l'à modificòu a poxiçión de ciâve adatæ a-e caraterìstiche de moén e megioàndo quélle acùstiche. Sto chî o l'é a-a giornâ d'ancheu o clarinétto ciù dêuviòu in Germània e, con quàrche diferénsa, in Òustria
O costrutô tedésco Fritz Wurlitzer (o poæ de l'Herbert Wurlitzer) o svilùppa into 1949 'na variànte do clarinétto françéize, ch'o ciàmma Boehm riformòu. O gh'à 'n scistêma de ditegiatûa françéize. O sò són o l'é asæ da-arénte a-o clarinétto tedésco atravèrso 'n pertûzo despægio intèrno e 'n âtro bochìn. Se peu ancón atrovâ quàrche clarinétto de sto tìpo chîe inte quàrche pàize.
O clarinétto o l'é de lóngo in evoluçión, âtri clarinetìsta d'ancheu àn çercòu de megioâlo, prezénpio l'italiàn Rosario Mazzeo e o svìsseo René Hagmann.
O són
A fórma cilindrica do clarinétto a l'é a caxón do sò tìnbro unico, ch'o vària tra tréi regìstri prinçipæ: o chalumeau, o clarion, e l'altissimo (èrtìscimo).In ògni mòddo a qualitæ do són a pêu variâ bén bén a segónda do clarinettìsta, da mûxica, de l'instruménto, do bocchìn e de l'ància. E diferénse tra i instruménti e i pàixi d'òrigini di clarinetiìsti àn dæto vìtta a de schêue, e ciù inportànte son quélla tedesco-viennéize e quélla pariginn-a, p'acapîse do Conservatöio de Parìgi.
Materiâli
O clarinétto o l'é formòu da l'ébano ch'o ghe dâ o sò tìpico cô néigro. Âtri légni adeuviæ són o grenadilla (anchêu o ciù adeuviòu), o Cocobolo e o palisàndro (ò rosenwood), ch'o vêgne da l'Honduras; 'n légno ch'o l'é tànto adeuviòu o l'é quéllo de rôe.
In'alternatìva a l'é l'ebanìte, materiâle pregiòu ch'o l'é òtegnûo da-o procèsso de vulcanizaçión da gómma, pe sta motivaçión a se pêu ciamâ gómma dûa (da l'ingléize hard rubber)
Âtri materiâli són o metàllo, a nàtta, e di âtri materiâli cómme quélli plàstichi.
Bochìn
O bochìn o l'é pàrte ch'a vêgne a contàtto dirètto co-i lèrfe e o l'é generalménte fæto d'ebanìte ò de plàstica, materiâle mén câo. Âtri materiâli peuan êse o cristàllo, o légno, l'avòrio e di metàlli.
O bochìn pe fonçionâ o gh'à de bezêugno de n'ància sénplice ch'a dêve êse inserîa tra o bochìn e a ligatûa. A ligatûa ò fascétta a dêve tegnî l'ància bén stàbile e bén poxiçionâ. A ligatûa a pêu contribuî pe dâ a l'ància in són ciù ciæo e brilànte ò ciù scûo prezénpio. E ligatûa són de spésso fæte de metàllo, nickel, argénto ò öo Ligatures are often made of metal and plated in nickel, silver, or gold ma de âtri materiâli ascì.
Ància
O clarinétto, cómme za dîto, o dêuvia 'n'ància scìngola, ch'a l'é ricavâ da-a cànna comùn. E ànce són fæte con di materiâli sintétichi ascì. Pe fisâ l'ància a-o bochìn gh'é de bezêugno de 'na ligatûa. A ligatûa a têgne fìssa a cànna a-o bochìn. Quànde l'âia a vênge sciusciâ atravèrso l'avertûa tra-a cànna e o bochìn, l'ància a vìbra e a prodûe o són tìpico do clarinétto.
A ciù pàrte di clarinetìsti a çèrnie d'acatâ e ànce fabricæ, ma de spésso e ànce son modificæ e megioæ da-i mæximi clarinetìsti. In ògni mòddo se pêu atreuvâ di clarinetìsti che fàn e sò ànce intagiàndo e cànne. E ànce càgian a segónda da sò doéssa inte 'na scâ da ûn (ciù mòrbida) a çìnque (ciù dûa). Sto scistêma numérico o no l'é standardizòu, prezénpio de ànce co-o mæximo nùmero, ma prodûte da aziénde despæge, pêuan avéi de diferése de doéssa. L'ància, o bochìn, e in pàrte minô a ligatûa, són inportnti pe determinâ o són do clarinétto.
Prìmma do 1800, l'ància a l'êa òrientâ vèrso l'âto, dòppo a l'à cangiòu òrientaménto, vèrso o bàsso. Sta cösa a l'à contriboîo a adôçî o són.
Barilòtto
Da-o d'âto, o segóndo pèsso che se pêu incontrâ o l'é o barilòtto, inportànte pe regolâ l'intonaçión de l'instruménto. O clarinétto o l'é asæ senscìbile a-a tenperatûa estèrna, pe sta motivaçión gh'é di barilòtti despægi pe longhéssa, coscì d'avéi a poscibilitæ de sunâ tùtte e òcaxoìn. Óltre a cangiâ o barilòtto gh'é in mòddo ciù deuviòu e ciù fàçile pe cangiâ l'intonaçión: se pêu alentâ a congionçión tra o barilòtto e o pésso superiôre ò tra a canpànn-a e o pésso inferiôre ascì. Êse intonæ l'é 'na cösa asæ necesâia, màscime quànde se sûna in òrchèstra ò in grùppo. Quàrche clarinetìsta o dêuvia 'n barilòtto de plàstica co-ina roêta ch'a pêu cangiâ a sò longhéssa.
In sciô còrno de bassétto e inti clarinétti inferiôri a-o càngio do barilòtto se dêuvia 'n còllo de metàllo cùrvo.
Pésso superiôre
O dîo gròsso, óltre a dâ 'n agiùtto picìn a-o dîo gròsso da màn drîta pe l'arénbo de l'instruménto, o comànda ségge o pertûzo do tón, ùnico pertûzo ch'o s'atrêuva into lâto de l'inpugnatûa, ségge o pòrtavôxe. Gh'é pö âtri tréi pertûzi che se comàndan con l'ìndice, co-o o dîo de mêzo e co-o dîo de l’anéllo, ch'o særa l'ùnico pertûzo ch'o no ciliòu de tùtto o clarinétto. L'ìndice o pêu comandâ de ciù a ciâve do La (4) e do Sol♯ (4) ò do La♭ (4), o dîo de l’anéllo o pêu gestî a ciâve do Mi♭/Re♯ méntre o dîo marmelìn o pêu controlâ a ciâve do Do♯/Si♭ (4) ò Sol♯/La♭(5). L'ùnico intervénto da màn drîta into pésso superiôre o l'acàpita quànde se dêuvian e ciâve laterâle, che són a-a drîta da ciâve do La (4).
Pésso inferiôre
O pésso (ò còrpo) inferiôre o l'é o segóndo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn drîta.
O dîo gròsso o dâ l'arénbo a tùtto l'instruménto e o l'é l'ùnico dîo ch'o no pêu serâ 'n pertûzo ò sciacâ 'na ciâve. L'ìndice, o dîo de mêzo e o dîo de l’anéllo pêuan serâ i tréi pertûzi ciliæ che s'atrêuvan inte sto pésso. O dîo de l'anéllo o pêu controlâ a ciâve do Si♭(3) ascì. E quàttro ciâve che s'atrêuva a-a fìn de l'instruménto pêuan êse sciacæ da-o dîo marmelìn. Ste quàttro ciâve pêuan êse gestîe da-o dîo marmelìn da màn mancìnn-a ascì gràçie a-i prolongaménti che son a l'altéssa do prìmmo pertûzo do pésso inferiôre. Ste ciâve chîe pò-u fæto d'êse dógge pêuan êse sunæ unn-a derê a l'âtra sénsa che o són o se ciànti pe tròppo ténpo.
A mûxica clàscica
O clarinétto o l'é avoxòu pi-â sò gràn variêtæ de géneri. Defæti da quànde o l'é nasciûo o l'é stæto dêuviòu pe tantiscimi géneri. A sò prezénsa inta mûxica clàscica a l'é davéi inportante, scibén che sôlo gràçie a Mòzart l'instruménto o l'é intròu inte l'òrchestra scinfònica, dónd'o vêgne dêuviòu inte l'òpera Les Huguenots (I Ugonòtti) do Meyerbeer, into Bolero do Ravel, inta Scinfonîa Fantàstica do Berlioz e inte tanto avoxæ scinfonîe do Mahler.
O clarinétto o l'é stæto dêuviòu pe conpoxiçioìn de mûxica da càmia e o l'é bén bén prézente inte bànde, dond'o no peu quæxi no êsighe.
Gréndi conpoxitoî da mûxica baròcca ch'àn dêuviòu o clarinétto inte sò conpoxiçioìn son stæti: l'Haendel (Ouverture HWV 424), o Vivàldi (prezénpio inte l'òratòrio Juditha triumphans devicta Holofernis barbarie, RV 644), o Rameau (inta tragédia lìrica Zoroastre) e o J.S. Bach.
Inta mûxica do stîle clàscico (ò cràscico) gh'é tànti âtri gréndi aotoî inportànti, cómme o Stamitza, o Molter, o Vanhal, o Kozeluch, l'Hoffmeister, o Pleyel e tànti âtri. Gh'é pöi di clarinetìsti virtôxi che àn scrîti di concèrti, comme o Backofen o Tausch, o Beer, o Mahon o Yost e o Lefèvre. A prìmma sonata pe clarinétto a l'é stæto scrîta da-o Gregorio Sciroli. miniatura|Conçèrto pe clarinétto do Mòzart, moviménto Adagio Mòzart o l'è stæto davéi determinànte pi-â stöia do clarinétto. Lê o l'à dêuviòu l'instruménto pi-â prìmma vòtta into 1771 into sò Divertimento KV113, inta scinfonîa Parigìnn-a. Pöi, inte tùtte e sò òpere a partî da l'Idomeneo o poêmo atrovâ, cómme poêmo atrovâlo inte scinfonîe 31, 35, 39 e 40; e inti conçèrti pe pianofòrte 22, 23 e 24. O scrîve pöi conpoxiçioìn pe quintéiti e trîi e o tànto avoxòu Conçèrto pe clarinétto KV 622.
Di gréndi apascionæ do clarinétto son stæti i romàntichi, dónca i conpoxitoî do XIX sécolo. O clarinétto o s'atrôva quæxi de lóngo inte mûxiche do Schubert, Berlioz, Glinka, Wagner, Verdi, Brahms, Tchaïkovski, Rimski-Korsakov e tànti âtri. In gràn conpoxitô romàntico ch'o dêuvia o clarinétto o l'é o Carl Maria von Weber ch'o scrîve doî avoxæ Concerti e 'n Concertino. O Weber o scrîve pe 'n di ciù gréndi clarinetìsti, o Heinrich Joseph Bärmann, bavaréize, conosciûo da-o Weber a Monego de Bavêa fòscia into 1811. In'âtro virtôzo di quélli ànni, pò-u quæ o Weber o scrîve o l'é l'Hermstedt, pò-u quæ o l'àiva scrîto o Spohr ascì.
L'instruménto o vêgne dêuviòu da-o Beethoven (doétto pe clarinétto e fagòtto, trîo con pianofòrte e violoncéllo e âtre conpoxiçioìn). Gh'émmo pöi d'aregordâ o Schubert (Octuor), o Mendelssohn (Sonata co-o piâno, doî Konzertstücke co-o còrno de basétto e piâno) e o Schumann (Phantasiestücke pe clarinétto e pianofòrte e Märchenerzählungen). O Brahms ascì o l'à scrîto, inti sò ùrtimi ànni de vìtta, pò-u clarinétto, inspiròu da-o Mühlfeld.
Inta mûxica do stîle modèrno o clarinétto o s'atrôva bén bén inte conpoxiçioìn do Stravinsky e inte tànte òpie pe clarinétto e pianofòrte (Max Reger, Camille Saint-Saëns, Francis Poulenc, Claude Debussy, Alban Berg). O Bartók, o Milhaud e Krenek ascì scrîvan pò-u clarinétto.
O Nielsen, o Françaix e o Copland scrîven pe 'n di ciù avoxæ clarinetìsta do XX sécolo, o Benny Goodman.
A livéllo d'òrchèstra doî gréndi péssi ìntran inta stöia do clarinétto: O Pierìn e o Lô do Prokofiev e a Rhapsody in Blue do George Gershwin, ch'a coménsa ch'o ciù avoxòu glissando da mûxica.
Âtri géneri
In'âtro génere davéi inportànte pò-u clarinétto o l'é quéllo da mûxica tradiçionâle. Fondamentâle l'é pi-â mûxica di Balchén (da tradiçión di pâixi cómme a Bulgarîa, a Macedònia, a Grêçia, l'Arménia e ancón a-a Romanîa) e pi-â mûxica da Bretàgna, dónde o clarinetìsta o vêgne ciamòu soner treujenn-gaol (sunòu do strôscio de cöo).
O genére, a-o de là da mûxica clàscica, dónde o clarinétto o gh'à ciù spàçio o l'é o jazz, nasciûo a-a Nêuva Orleans, inta Louisiànn-a (Stâti Unîi). Gréndi clarinetìsti cómm'o Benny Goodman, l'Artie Shaw, o Woody Herman e o Buddy DeFranco àn fæto diventâ o clarinétto 'n scìnbolo de sta mûxica e 'n di instruménti ciù conosciûi a-o móndo. O clarinétto o l'é stæto dêuviòu quàrche vòtta inta mûxica rock e pop, prezénpio in When I'm Sixty-Four di Beatles ò in Breakfast in America di Supertramp. In Ligùria, a-o Festivàl de Sanrémmo do 1986 o clarinetìsta e cantànte Renzo Arbore o l'é arivòu segóndo co-ina cansón dedicâ a-o clarinétto.
A famìggia do clarinétto
miniatura|150px|left|Clarinétti in La♭, Si♭ + Mi♭
miniatura|500px|center|Clarinétto d'amô creòu da l'açiénda Schwenk & Seggelke de Bamberg (Germànnia) e comisinòu da-o Richard Haynes, ch'o l'à deuviòu pe di sò conponiménti, tra i quæ Change e Shorelines do 2020. center|miniatura|500px|O clarinétto tùrco.
Quànde se pàrla de clarinétto de spésso s'inténde o clarinétto in Si♭, sàiva a dî o clarinétto sopràn intagiòu in Si♭. Scibén ch'o l'é o clarinétto ciù difûzo e ciù adeuviòu pe tùtti i géneri mûxicâli o no l'é l'ùnico clarinétto ch'o l'exìste.
Clarinétto Piccolo ò Picìn in La♭ ò sestino
A giornâ d'anchêu no s'atrêuva con façilitæ. A sò difoxón aregoârda de spésso l'ànbito bandìstico.
Clarinétto Piccolo ò Picìn in Mi♭ ò quartino
O se peu atrêuvâ bén bén ciù de spésso do clarinétto Piccolo in La♭ ségge inte l'ànbito clàscico, ségge inte qùello bandìstico ò ligòu a-a mûxica ciù da-arénte a-i nòstri ànni.
Clarinétto Soprano ò Sopràn in La
O se dêuvia de spésso inte l'ànbito clàscico e d'òrchèstra. O l'é intagiòu in La e dónca o pêu êse ùtile pe-in pö de pàsci òrchestrâli.
Clarinétto in Sol, clarinétto d'amô, clarinétto tùrco
O clarinétto in Sol o l'é quæxi inposcìbile d'atrêuva a-a giornâ d'ancheu inte l'Ouröpa. Se peu atrêuva quàrche clarinétto d'amô (clarinétto d'amour) deuviòu de vòtte inta mûxica do dixeutén e dixineuvén sécolo. O peu êse intagiòu màscime in Sol ò in Re. Tréi clarinétti d'amour in Re s'atrêuvan intoTemistocles: Tèrso Àtto - "Ah si resta" ("Ah, s'arésta") (1772) do Johann Christian Bach.
Se cónta che o Giöxeppe Donizétti, o fræ do ciù avoxòu Gaitàn, atéizo ch'o l'êa anæto a Costantinòpoli cómme méistro de mûxica militâ a-a córte do sultàn Mahmud II e pöi de l'Abdul Mejid I, o l'aviéiva difûzo st'instruménto che o se saiéiva evolûo into clarinétto tùrco, a-a giornâ d'ancheu deuviòu inta mûxica tradiçionâle da Turchia e into jazz.
Clarinétto de basétto in La
O peu êse acordòu in La, Si♭ e bén bén de ræo in Do ò Sol. O l'é deuviòu inte l'ànbito clàscico pe di concérti solìstichi, cómme o tànto avoxòu concérto K 622 do Mòzart pò-u clarinétto de basétto in La e òrchèstra. O l'é stæto creòu inti modélli despægi a partî da-o 1770. Into 1780 o l'é stæto svilupòu da-o costrutô vienéize Theodor Lotz asémme a-o ciù avoxòu clarinetìsta di quélli ténpi: l'Ànton Stadler, grànde amîgo do Mòzart. Dòppo a mòrte do Mòzart, e màscime dòppo a o prinçipio de l'eutoçénto, l'ûzo do clarinétto de basétto o l'é anæto a amermâ de lóngo de ciù, defæti o no s'atrêuva de spésso inta tradiçión concertìstica e òperìstica do sécolo dixinêveun. Sôlo a partî da-a ségonda meitæ do vintêximo sécolo o l'à repigiòu inportànsa, in particolâ gràçie a l'Herbert Wurlitzer, produtô di clarinétti tesésco.
Còrno de basétto (ò Clarinétto contrâto in Fa)
O còrno de basétto o l'é 'n'instrumento ch'o l'é stæto deuviòu inte quàrche travàggio do Mozart e inte di quàrche conpoxiçión scinfònica da-a fìn de l'eutoçénto a-o prinçìpio do nêuveçénto. O s'atrêuva de spésso intagiòu in Fa, ma se peu atreuvâ quàrche còrno de basétto in Sol, La, Mi e Mi♭ ascì. O basétto in Fa o se peu sentî inta conpoxiçión do Ludwig Van Beethoven ''E Creatûe do Promêteo Op. 43 — 14. Andante, Solo della signora Cassentini (Sôlo da sciâ Cassetìn).''
miniatura|120px|O clarinétto èrto
Clarinétto âto, èrto
O clarinétto âto, instruménto ræo, o l'apartêgne a-a famìggia di clarinétti e peu êse, pe regìstro e dimensioìn, a-a meitæ tra o clarinétto bàsso e quéllo sopràn. O l'é de spésso intagiòu in Mi♭e bén bén de ræo in Fa. O condivìdde co-o clarinétto bàsso a fórma caraterìstica, pi-â canpànn-a de metàllo a fórma de pìppa, ma o l'é despægio pe-ina chiâve de ciù che ghe dâ a poscibilitæ de razónze o Mi♭ bàsso e, gràçie a-a ciâve, açionâ co-a màn mancìnn-a, gh'é a poscibilitæ de sunâ o regìstro acûto.
O clarinétto èrto o prinçìpia a sò difoxón inti prìmmi ànni do dixinêuven sécolo.
Clarinétto contrâto
O clarinétto contrâto o l'é asæ ræo d'atreuvâ in gîo. O peu êse sunòu inte bànde e inte òrchèstre de clarinétti. O l'é intagiòu in Mi♭.
Clarinétto Bàsso
O clarinétto bàsso o vêgne intagiòu in Si♭de 'n'òtâva sótta a-o sopràn, de ræo o se peu atreuvâ intagiòu in La. A sò fórma, che poêmo védde a-a giornâ d'ancheu, a l'é stæta dæta into 1838 da l'Adolph Sax, ch'o dòppo doî ànni o l'inventiâ o sasòfono.
L'estençión do clarinétto bàsso a và da-o Re♭ sótta-a ciâve de bàsso a-o Sol sórvia a ciâve de violìn, scibén che quélli brâvi do mestê, l'ariéscen a arivâ scìnn'a-o Re con doî tàggi.
O vêgne deuviòu bén bén inte l'òrchèstra. A prìmma vòtta a l'é stæta into 1835 a-o Tiâtro de Sàn Càrlo de Nàpoli, inte l'òcaxón de l'òpia Emma di Antiochia, do Mercadànte. In'âtro pasàggio avoxòu o l'é quéllo de Gli ugonotti, do Meyerbeer, e pöi ancón inte òpie do Verdi (Aida, Emani, Otello, La Forza del Destino, Macbeth) e into Sciacanôxe do Čajkovskij. O bàsso o vêgne pöi deuviòu inte âtre mûxiche clàsciche, jazz e de âtri géneri.
Clarinétto Contrabàsso
O clarinétto contrabàsso o peu êse intagiòu in Mi♭ò, pe razónze 'n son ciù gréive, in Si♭. Scibén ch'o l'arîva a di soìn asæ gréivi, o l'ariêsce a a mantegnî 'na delicatéssa conplicâ da razónze pe-i âtri instruménti scìmili into mæximo regìstro. Sto clarinétto chì o l'é stæto dêuviòu into jazz e inta mûxica contenporânea da l'Antony Braxton e pöi ancon da l'Howard Johnson e da-i italién Sandro Cerrinom, Carlo Actis Dato e Steva Corradi
Bompensiere
Bompensiere a l'è inn-a çittæ de 558 abitanti da Siçilia, inta Libero consòrçio comunâle de Caltanissetta.
Abuja
Abuja a l'é a capitâle da Nigeria da-o 1991. A gh'à 2.750.000 abitanti (2017).
Cadorago
Cadorago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Zubiena
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Zubiena (Vermogno)|centro
Aeroporto de Cam Ranh
thumb|300px| A poxiçion de l'ariopòrto de Cam Ranh in sciâ carta giögràfica L'Aeroporto de Cam Ranh o l'è l'ariopòrto de Nha Trang in Vietnam.
Vladimir Lenin
Vladimir Il′ič Uljanov (ru. Владимир Ильич Ульянов; Vladìmir Iljìc Oljànöf), megio conosciûo còmme Lenin (Ленин; Liénin) (Simbirsk, 22 arvî 1870 - Gorki (Mosca), 21 zenâ 1924), o l'é stæto un rivoluçionaio e statista rùscio, fondatô de l'URSS.
Biografìa
Figgio de un ispettô scolastego, a sò zoeneçça a fu segnâ da-a vexenda do fræ maggiô Aleksej, arestao e apiccao into mazzo 1887 pe avei parteçipao a-a preparaçion de 'n atentao contra o Lusciandro III, episodio ch'o-o convinsette de l'erroneitæ da pratica rivoluçionaia di populisti che intendeivan solevâ i contadin compindo di atti terroristeghi esemplæ. Espulso o mæximo anno da l'universcitæ de Kazan′ (o se laoreò in giurisprudença a Peoburgo into 1891), o visse da-o 1889 a-o 1893 a Samara, da pœu a Peoburgo, mentre, atraverso di ampi studdi de politica e economia, o mœüava l'adexon a-o marxismo e o començava a deliniâ inta polemica contra i narodniki (populisti) e inte l'analixi da struttua economica ruscia a so conceçion do processo rivoluçionaio; o l'è de questo periodo o sazzo Čto takoe "druz′ja naroda" i kak oni vojujut protiv social-demokratov? ("Cose lè che son i amixi do popolo e comme l'è che lottan contra i socialdemocratichi?", 1894).
Rèdduxe da 'n viægio in Sviççia dov'o conobbe o G. Plechanov, inte l'aotunno 1895 o fondò a Peoburgo o circolo Osvoboždenie truda ("Emançipaçion do lao"), pe l'unificaçion di gruppi rivoluçionai, ma into dex. o fu arestao e o scontò quattorze meixi de prexon e trei anni d'exilio in Scibeia; chì o sposò a N. Krupskaja e o se concentrò inti studdi de economia e stoia che curminon con Razvitie kapitalizma v Rossii ("O sviluppo do capitalismo in Ruscia", 1899), sazzo ch'o descrive a scingolaritæ da formaçion economico-sociâ ruscia (con particolâ resguardo a-a question agraia) faxendone derivâ una speciffica strategia rivoluçionaia. Into 1900, constreito a l'exilio, o se transfei a Monego de Bavea e infin a Zurigo, dov'o razonse o Plechanov e o Lenin Martov co-i quæ o fondò o periodico Iskra ("Zimma") a-o scopo de difonde o marxismo in Ruscia e riorganizzâ o Partio opiaio socialdemocratego ruscio. Ma fito emerzette tra i socialisti rusci di rilevanti contrasti a carattere organizzativo e strategico, che into segondo congresso (Bruxelles-Londra, 1903) evidençion doe tendençe: da 'n lao i bolscevichi (saiv'a dî, maggioitai, chè tæ resurton a-o congresso), che guidæ da-o Lenin sostegnivan a necescitæ de 'n partio fortemente centralizzao diretto da di rivoluçionai de profescion, da l'atro i menscevichi (minoitai), saiv'a dî o B. Aksel'rod, o V. Zasulič, o Martov, o Lenin D. Trockij, ecc.
In realtæ, l'ogetto do contende o l'ea quæ rollo g'aviæ avúo a classe opiaia inta rivoluçion ruscia: mentre pe-i leninisti questa a l'aviæ desgugeito un rollo de protagonista (de chì a necescitæ de 'n partio ch'o no subisse de influençe e di impursci borgheixi e piccolo borgheixi), i menscevichi ritegnivan invece primaio contribuî a-a rivoluçion democratico-borgheize. Inte questi anni i maggioî scriti do Lenin graviton in gio a questi problemi: Čto delat′? ("Cose fâ?", 1902), Šag vperëd, dva šaga nazad ("Un passo avanti, doi inderê", 1904), Dve taktiki social-demokratii v demokratičeskoj revoljucii ("Doe tattiche da sociâdemocraçîa inta rivoluçion democratega", 1905).
A raforçâ e poxiçioin do Lenin vègne a rivoluçion do 1905, inta quæ l'ea nasciuo i primmi conseggi (soviet); questa a misse in evidença o rollo decixivo do proletaiato inte 'n processo de renovamento, evidençiando âtrescì a necescitæ de 'na sada organizzaçion rivoluçionaia. A-o congresso de l'Internaçionâ do 1907 o Lenin e a R. Luxemburg presenton e feççan aprovâ una risoluçion in sce-a guæra ch'a sostegniva, qualoa o proletaiato o no foise ariescio a impedî o conflito, a so trasformaçion inte lotta rivoluçionaia contra o capitalismo. Sempre atento a-e questioin teoriche, inte questi anni o Lenin o s'impegnò inte l'aprofondimento de di temi concettuæ do marscismo e in Materializm i empiriokriticizm ("Materialismo e empiiocritiçismo", 1909), in polemica ascì con di compagni de partio, o teize a sottoliniâ l'aotosuffixença teorica do marscismo e a so inconciliabilitæ con ogni forma de idealismo (o l'aviæ repigiao i studdi filosoffichi inti anni 1914-16).
A-o scciœuppo da guæra mondiâ, inta Sviççea, o denonçiò o fallimento de l'Internaçionâ e o l'arvì una duriscima polemica co-i partii socialisti œüropei che, tradindo o spiito de l'internaçionalismo, aveivan sostegnúo o sforço bellico di rispettivi governi; o contribuì donque a l'organizzaçion de conferençe de Zimmerwald (1915) e Kienthal (1916) inte quæ o sostègne a necescitæ de transformâ in rivoluçion a guæra imperialista e l'edificaçion de 'n nœuvo internaçionalismo socialista. Inte questi mæximi anni o scrisse Impeializm, kak visšaja stadija kapitalizma ("Imperialismo, fase supremma do capitalismo", 1916), anallixi da spartiçion do pianeta, curminâ into conflito mondiâ, conduta da-e gren possançe sotta l'impurso do capitâ finançiaio.
Scciuppao a rivoluçion de frevâ, o razonse a Ruscia inte l'arvî 1917 co-i ciu streiti conlaoei inte 'n treno speciâ aotorizzao da-o governo todesco a traversâ a Germania; o pose subbito a l'orde do giorno l'abattimento do governo Kerenskij, ch'o l'intendeiva continoâ a guæra, fando leva in sce-o sviluppo do doalismo de poei ch'o l'ea aprœuvo a manifestâse in moddo vistoso pe impurso di soviet; o propose de rinominâ l'organizzaçion Partio comunista (bolscevico) ruscio ("texi de arvî"). Rifugiaose in Finlandia pe sfuzzî a l'aresto, inte l'ag. 1917 o scrisse Gosudarstvo i revoljucija ("Stæto e rivoluçion") into quæ o repigiava e sviluppava e idee do Marx in sce-a dittatua do proletariato e in sce-a transformaçion rivoluçionaia do Stato inte l'aotogoverno di produttoî (ch'o l'intendeiva attoâ a traverso o movimento di soviet), mentre da-a clandestinitæ o preparò a segonda fase da rivoluçion ponendo i obiettivi da paxe inmediâ, da distribuçion da tæra a-i contadin e do passaggio do poei a-i soviet.
Cappo do governo di commissai do poppolo, dòppo l'insurreçion do 7 novénbre 1917, o l'açettò e grave claosole imposte da-a Germania pe-a firma do trattao de paxe (Brest-Litovsk, março 1918) scontrandose ascì con un'opoxiçion interna a-o partio favoeive a-a continoaçion da guæra (Trockij e N. Bucharin), mentre o paise, za stremao da-o conflito, o sprefondava inte 'na sangoinenta goæra civî (into 1918 o mæximo Lenin o fu fejo gravemente inte un atentao eseguîo da 'na socialista rivoluçionaia). Contemporaniamente o Lenin o dette grande impurso a-a fondaçion e a-o sviluppo de l'Internaçionâ comunista (1919), che da 'n lao a separò definitivamente i comunisti da-i socialisti e, da 'n atro, a l'organizzò l'ondâ de scimpatie e d'entuxiasmo suscitâ da l'esperiença da rivoluçion sovietica, rendendo ciu forte, ma pe questo ascì ciu peigosa e temibile, e dunque ciu isoâ, a poxiçion internaçionâ do governo sovietico. Do resto, o Lenin e i so compagni ritegnivan che o futúo da rivoluçion o foise riposto inti so sviluppi internaçionæ, dæto che l'avei stocao l'"anello ciu debole" da cadeña impeialistega mondiâ (l'aretrâ Ruscia di zar) e a permanença de 'na scituaçion de açerciamento rendeivan estremamente difiçile se no imposcibile l'edificaçion socialista.
En de sti anni varri scriti de politica internaçionâ quæ Proletarskaja revoljucija i renegat Kaotskij (A rivoluçion do proletariato e o rinnegao Kaotsky, 1918), ch'o l'arviva una polemica co-o socialismo riformista preluxiva a-a fondaçion de l'Internaçionâ, e Detskaja bolezn′ "levizny" v kommunizme (Estremismo maotia infantî do comunismo, 1920), into quæ o criticava o settarismo de çerti partii de l'Internaçionâ. In sce-o teren economico, passâ a fase do "comunismo de guæra", into março 1921 o tentò de inandiâ a ricostruçion do paise lançando a "nœuva politica economica" (NEP), parçiâ e provisoio repiggio de l'iniçiativa privâ inte l'agricortua e into commercio.
O no l'è stæto però univoco o giudiçio in sce-o leninismo: se o stalinismo o ne feççe 'na sciorta de filosofia de stato ofrindone un'interpretaçion dogmatica (definia marxismo-leninismo), ch'a l'incorpoa co-o materialismo dialettico una discussa Weltanschauung filosofica, a critica trockista a l'ha giudicao o leninismo contraditoio co-a direçion staliniaña de l'URSS e do movimento comunista internaçionâ. Inoltre, mentre una critica a-a conceçion da preisa e da gestion do poei a l'apâ inti scriti carçiâi de l'Antonio Gramsci, a polemica liberâ e quella riformista han sottoliniao i træti aotoitai e antiparlamentæ da pratica leninista; questa critica a l'è stæta fæta proppia da varri movimenti comunisti de l'Ocidente.
I sò scriti son arecugéiti in Sočinenija ("œuvie"), 5ª e., 55 voll., 1958-1965; a trad. it. (45 voll., 1954-1970) a l'è condûta in sce-a 4ª ed. rùscia.
Gêxa de San Loîgi di Françeixi
thumb|Gêxa de San Loîgi di françeixi A Gêxa de San Loîgi di françeixi a l'è 'n edifiççio religiôzo de Romma do XVI sécolo, in sce l'omònnima ciàssa.
Stöia e descriçión
A l'è a gêxa naçionâle di françeixi de Romma da-o 1589. O progètto da strutûa o l'é de l'architétto Giàcomo Della Porta, realizòu da Doménego Fontana, gràçie a-o sostêgno econòmico da Catænn-a de' Medici.
Inta gêxa gh'é di dipìnti inportànti comme e Stöie de Santa Çeçìlia do Domenichino e 'na còpia do Guido Reni da Santa Çeçìlia do Raffaello Sanzio. A Capélla Contarelli (cardinâle Matê Contarelli) a l'òspita tréi càppi d'òpera do Caravaggio: Vocaçion do San Matê, San Matê e l'àngiou e Martirio do San Matê.
Giobatta Vigo
Vìtta
O l'à ànche comensòu 'na traduçión in zenéize da Divìnn-a Comédia.
Cheu de Tron
Stöia
Ray Levoi, agente do FBI, o vegne mandòu inte 'na riserva di indien Sioux pe' indagà inscia stöia de 'n òmmo ch'o l'éa stæto ammassòu. Levoi o gh'à anche, tra e âtre, di origini indiann-e. O seû colega Frank Coutelle o ghe dixe che l'assascìn o l'é 'n atro indiàn, Jimmy Mìa-Due-Votte.
Durante a seû riçerca, un stregòn indiàn o ghe conta che o Levoi mæximo o l'é a reincarnaçiòn de 'n vegio stregòn, ch'o se ciammava Cheu-de-Tron, morto inta battaggia de Zenoggio Fejo (Wounded Knee) do 1890, combattûa tra i-indien e i sordatti americhen. A-a fìn, Levoi o vegne a savéi che inta riserva gh'é 'na cospiraçiòn pe' arvì 'na minea de üranio, e che Jimmy Mìa-Due-Votte o no l'ha ammassòu nisciûn.
Repùbrica Lìgure
A Repùbrica Lìgure, ciamâ Repùbrica Democràtica Lìgure ascì, a l'êa 'n Stâto lìgure creòu da-o Napolión Bonapàrte into 1797 a-o pòsto de l'òligàrchica Repùbrica de Zêna, da quæ a l'avéiva o mæximo teritöio: sàiva a dî a Ligùria, Cravæa e a región de l'Otrazôvo.
Sotopòsta a-o contròllo françéize, vegnìndo a-a fìn anéssa a-o Prìmmo Inpêro françéize into 1805, a conprendéiva i coscì dîti féodi inperiâli ascì, cedûi da l'inperatô Françésco II d'Òustria co-o tratâto de Campoformio. A sò capitâle e a sò bandêa són restæ pægi a quélli da secolâ repùbrica aristocràtica: ö sæ Zêna e a Crôxe de Sàn Zòrzo.
Giögrafîa
A-o moménto da sò costituçión, a Repùbrica Lìgure a conprendéiva tùtti i teritöi da precedénte Repùbrica con l'escluxón da Còrsega, a quæ a l'êa za stæta cedûa co-o Tratâto de Versailles do 1768 a-o Régno de Frànsa. A-a Repùbrica a saiâ integrâ, into seténbre 1797, a ciù pàrte di féodi inperiâli, teritöi che prìmma êan sótt'a-o contròllo sôlo formâle de Zêna.
A Repùbrica Democràtica Lìgure a confinâva vèrso nòrd co-o Régno de Sardègna (a-o mêno scìnn-a-o 1802, ànno da sò anesción dirètta a-o l'Inpêro françéize), a levànte co-o ducâto de Pàrma e Piaxénsa, a sùd-èst co-a Repùbrica Cisalpìnn-a e vèrso sùd a l'êa afaciâ in sciô Mâ Lìgure, into quæ a l'avéiva ancón o contròllo de l'Îzoa da Cravæa.
Into 1797 a contâva de 600.000 abitànti, di quæ 89.000 stâvan inta capitâle, a quæ a l'êa restâ a Zêna.
Òrigini
E idêe democràtiche nasciûe da-a Rivoluçión Françéize ariviàn fîto inta vixìnn-a Ligùria, ànche atravèrso l'òpera de propagànda fæta da-o Féipo Buonarroti e âtri ézuli che inti ànni 1794-1795 avéivan a pròpia bâze inta çitæ de Inêia. I nêuvi idêali liberâli avéivan defæti suscitòu 'n fórte interèsse into teritöio da repùbrica òligàrchica e aristocràtica, no sôlo tra i cêti popolâri ma ànche tra i coscì dîti "nòbili pövei". Quésti êan i fìggi cadétti da picìnn-a nobiltæ, clàsse inta quæ l'êa comùn a pràtica de fâ ereditâ tùtte e richésse a-o primogénito zachè, pe poéi aspirâ a di incàreghi de govèrno, o l'êa domandòu 'n çèrto rédito. Into méntre o l'êa progresivaménte dechéito o ròllo do Magiô Conséggio, asenblêa inta quæ ànche i patrìççi ciù pövei poéivan fâ pàrte (in nùmero de 400), co-o potêre ch'o l'êa finîo do tùtto a-i 200 ménbri do Minô Conséggio, formòu sôlo da-i ciù rìcchi erêdi de grénde cazàdde. A sò gestión a l'avegnîva con di critêi de pûo vantàggio personâ, faxêndo atençión a no pèrde l'arénbo do pòpolo.
Into 1794 a l'é stæta scovèrta 'na prìmma congiûra anti-òligàrchica promòssa da 'n moviménto de òpoxiçión ancón conpréizo inte l'ànbito parlamentâre. Prinçipâ òbietîvo de quésto grùppo, formòu sorviatùtto da di nòbili pövei, o l'êa quéllo de ritornâ a 'na distriboçión di potêri tra i vàrri òrgani de govèrno pægia a quànte diciaròu inta Costituçión do 1576. Quésto conplòtto o l'é stæto fîto soprèsso da-e outoritæ, co-i sò esponénti che saiàn stæti arestæ ò costréiti a l'exìlio, sénsa portâ a 'na quàrche rifórma ch'a l'aviéiva posciûo sarvâ a Repùbrica inti ànni a vegnî.
A ògni mòddo a Ligùria a no poéiva rexìste ancón pe goæi ténpo a-i remésci in córso in Eoröpa, co-i ezèrciti in goæra che no l'aviéivan avûo nisciùn rigoàrdo pi-â secolâ repùbrica de vêgio stànpo, co-o piàn pe l'Armâ d'Itàlia de Napolión ch'o vedéiva inta Rivêa de Ponénte o tiâtro de 'na decizîva variànte stratégica pe superâ a scitoaçión de stàllo che da ciù ànni a s'êa creâ inta valàdda da Röia. Dónca, con l'arîvo di sordàtti françéixi inta tæra lìgure, a scitoaçión pe l'antîga Repùbrica a preçipitiâ do tùtto.
Rivoluçión
O segnâle ch'o l'à dæto inìçio a-a coscì dîta Rivoluçión de Zêna o l'é stæto, a-o matìn do 22 màzzo do 1797, a fanfâra do regiménto di Cadétti. Méntre 'sto repàrto chi o s'aviâva a rilevâ a goàrdia da-o Pónte Reâ (ö sæ a-a staçión marìtima de l'época), a 'n cénno do comandànte Fàrco e trónbe e i tanbûi intonâvan e nòtte de Ah! ça ira, 'n ìnno rivoluçionâio proibîo a Zêna aprêuvo a-o sò tèsto, forteménte anti-aristrocràtico. In quéllo moménto, da-i caróggi d'in gîo arivâvan numerôze squàddre de giacobìn armæ che, insémme a-i cadétti, àn òcopòu o vàrco portoâle e se són dónca spantegæ into rèsto da çitæ. Méntre i nòbili se refugiâvan inti sò palàssi e e bitêghe serâvan i baténti, i insòrti goernîvan e pòrte de miâge, sachezàndo i depòxiti de àrme e liberàndo detegnûi da Mâpâga e galiöti. 'N comitâto rivoluçionâio, ch'o saiâ quéllo a goidâ l'insureçión, o l'é stæto dónca instalòu inta Lögia de Bànchi. Tra i ménbri do 'sto comitâto chi gh'êa Felîçe Moràndo, Féipo Döia, l'abòu Cùnio, Valentìn Lödi, Drîa Vitalién e o mónego Lisciàndro Ricolfi, dîto Benardón. Són stæti dónca aviæ di contàtti tra i ribèlli e o govèrno legìtimo, con quèsti ch'àn domandòu e sò demiscioìn.
O dûxe Giàcomo Màia Brìgnoe e i pöchi senatoî ch'êan riêscîi a arivâ scìn a Pâxo stâvan pe acetâ quànde, sponciæ da quàrche patrìçio, da-o quartê de Portöia, o mæximo da-o quæ o vegnîva o Balìlla, ariviâ 'n gràn nùmero de popolén che sbragiàndo «Vîva o nòstro Prìnçipe!» e «Vîva Màia!» a l'intrâva inta pùblica armerîa, aciapàndo ciù de 14.000 sccéuppi. Quésti òmmi incomensiàn a dâ a càccia a-i giacobìn e a-i françéixi, co-e stràdde da çitæ che diventiàn 'n cànpo de batàggia pe-i doî giórni consecutîvi. Inti scóntri de 'sti giórni chi o saiâ amasòu ànche o Féipo Döia, colpîo a mòrte in scî scæn do Pónte Reâ. E çélle do Pâxo into méntre se inpîvan di democràtichi arestæ da-i "Vîva Màia" e, no eséndo quéste bastànte, a l'é stæta adatâ cómme prexón a vixìnn-a gêxa de Sànt'Anbrêuxo ascì.
L'intervénto da popolaçión in diféiza do "vêgio prìnçipe", scibén ch'o l'avéiva dæto a-o govèrno 'na bónn-a raxón pe refuâ de demétise, co-e violénse ch'o l'avéiva caxonòu, spécce quélle vèrso i çitadìn françéixi, o l'avéiva però dæto a-o generâle Faipoult l'òcaxón de ricôre a-o Bonapàrte. Quésti o mandîa defæti o sò agiutànte de cànpo La Vallette a Zêna co-ina létia pe-o minìstro e unn-a pe-o dûxe, l'unn-a e l'âtra duìscime. Inta prìmma de létie o generâle o l'acuzâva o Faipoult de avéi inpedîo l'intrâ de nâve françéixi into pòrto de Zêna, avéndo agîo con 'n'ecescîva deboléssa. Pe de ciù, o l'invitâva a lasciâ a çitæ into câxo che o govèrno zenéize o no l'avésse ezegoîo quànte domandòu inta létia a-o dûxe. In quèst'ùrtima o Bonapàrte o domandâva che foîsan mìssi in libertæ tùtti i françéixi detegnûi, arestæ i nòbili ch'avéssan ezortòu a rivòlta di "Vîva Màia" e ch'o foîse dezarmòu o pòpolo, afermàndo: "se éntro 24 ôe dòppo a riçevûa da prezénte létia no aviéi ezegoîo quànte domandòu o minìstro da Repùbrica Françéize o sciortiâ da Zêna e l'aristocrazîa a l'aviâ existîo". I Magnìfichi, conpréizo che no gh'êa âtra çèrnia che quèlla d'acetâ o diktat do Napolión, àn agîo de spréscia. Partîo pe Milàn o Faipoult, a partîva ànche 'na delegaçión zenéize, formâ da l'ecs-dûxe Michelangiòu Cangiâxo, da-o giurìsta Loîgi Carbonæa e da Gêumo Særa, dirètta a vìlla Monbéllo, dónde o se trovâva o Napolión in quélli giórni, pe decretâ o càngio de govèrno.
O Bonapàrte, tra i 5 e i 6 de zùgno, o scriviâ con l'agiùtto do Faipoult o tèsto de 'na convençión, a quæ a l'à pigiòu o nómme de "Convençión de Monbèllo", co-a quæ a l'êa decîza a fìn da Repùbrica de Zêna, òligàrchica e aristocràtica, e a nascìta da democràtica Repùbrica Lìgure. A-o tèsto de l'acòrdio, aprovòu a Zêna a-i 9 de zùgno, o Bonapàrte o l'avéiva azónto 'na lìsta de 22 persónn-e da lê dezignæ pe creâ 'n nêuvo govèrno, ch'o conprendéiva ànche di nòbili cómme o marchéize Giàcomo Màia Brìgnoe. 'Sto govèrno chi, dîto provizöio, o s'é insediòu a-i 13 de zùgno do mæximo ànno e o l'avéiva a-o sò càppo pròpio o Brìgnoe, che dónca o cangiâva sôlo a sò càrega, diventàndo da dûxe o prescidénte.
A ògni mòddo, i ànimi di giacobìn lìguri no s'êan ancón placæ e quésti, a-o dòppodisnâ do giórno sucesîvo, se són acalcæ into cortî intèrno do Pâxo, apénn-a rinominòu "Palàsso Naçionâle", domandàndo a gràn vôxe l'abatiménto de dôe inponénte stàtoe de l'Andrîa Döia, òpera de Zâne Àngiou Montorsoli (1540), e do sò nêvo Zan'Andrîa Döia, òpera de Tadê Carlón (1601). A despêto di tentatîvi de placâ i ànimi da pàrte de dötréi militâri, 'na vòtta lighæ e stàtoe di Döia con de còrde robùste, quéste són stæte caciæ zu, fæte a péssi e ògètto di àtti òsceni.
Pe informâlo do fæto, o minìstro Faipoult o l'à mandòu 'na létia a-o Napolión, inta quæ o l'òstentâva o gèsto di zenéixi cóntra quélli ch'o definîva i "fondateur de l'aristocratie". Però, contrariaménte a-e aspetatîve di giacobìn, da-o generâle a l'é arivâ 'na dûa rispòsta de condànna, contegnûa inte 'na létia do 9 de lùggio do 1797 :
Dónca, o gh'é stæto quàrche progètto, ségge pe ricostroî e stàtoe che pe fâne de nêuve da métte a-o pòsto de quélle di Döia ma, aprêuvo a-a cùrta e tribolâ existénsa da Repùbrica Lìgure, quésto o no l'é stæto poscìbile e ancón a-a giornâ d'ancheu a l'intrâ do Pâxo a gh'é, a memöia de 'sti fæti chi, doî pêdestàlli vêui.
Costituçión e Controrivoluçión
O Govèrno Provizöio ch'o dovéiva goidâ a nêuva Repùbrica, in atéiza da redaçión e de l'aprovaçión da nêuva Costituçión, cómme za çitòu o no l'êa stæto creòu in totâle rotûa co-o pasòu. Defæti çèrti sò ménbri, çernûi in pàrte da-i delegæ zenéixi e in pàrte da-o govèrno françéIze ascì (scibén che, a ògni mòddo, a l'êa necesâia pe tùtti i candidæ l'aprovaçión do Napolión) êan di raprezentànti do vêgio regìmme òligàrchico. A redaçión do tèsto costituçionâle a l'é stæta asæ problemàtica, suscitàndo di açéixi dibàtiti in sce çèrti têmi cómme l'espropriaçión di bêni feodâli inte l'entrotæra lìgure e i rapòrti da nêuva Repùbrica co-a Gêxa catòlica e e outoritæ eclesiàstiche, con l'incameraménto di bêni de sò propiêtæ. Ànche inte 'sta òcaxón chi, pe temànsa de védde cancelæ i pròppi privilêgi, i feodatâi e i eclesiàstichi ciù infloénti àn dêuviòu tùtto o potêre ch'avéivan in scîo pòpolo menûo de canpàgne d'in gîo a Zêna pe descadenâ de rivòlte.