cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Valadda do Ponçeivia
Tôre de l'Eutoçénto
Dâ-arénte a Fregôzo (quartê de Ròieu) gh'é træ tôre de diféiza, mâi finîe, a quæ costruçión a l'é comensâ inti ànni vìnti de l'Eutoçénto. Scìmili a-e Tôre Martéllo ingléixi, dovéivan servî cómme postaçioìn a-o de fêua de miâge. I travàggi són stæti fîto fermæ, perché costâvan tròppo e perché ritegnûe inùtili pò-u cangiaménto da scitoaçión polìtica e militâre. De træ tôre costroîe a-o de fêua de Miâge de Granaieu, tra i fòrti Tenàggia e Begæ, dite do Mónte Möo, de Granaieu e do Montexèllo, són stæti fæti sôlo i ciàn sott'a-a stràdda e o ciàn terén. A tôre de Mónte Möo, ch'a se védde da-a Stràdda de B.Giànco, e quélla de Granaieu, in sciâ stràdda a-i Cién de Fregôzo, lóngo a muatêa cha da-a pòrta de Granaieu a chìnn-a a-o Gàrbo, són quélle mêgio conservæ, A tôre de Montexéllo, vixìn a-e câze de Fregôzo, a l'é do tùtto ascôza da 'na spéssa vegetaçión.
Castéllo de Bösanæo
miniatura|250x250px|O Castéllo de Bösanæo O Castéllo de Bösanæo, in òrìgine fortificaçión militâre, o l'é pöco distànte da-o cazéllo de l'Aotostràdda de Bösanæo. Ciù vòtte distrûto, refæto e rimanezòu, o l'é diventòu a-i prìmmi do Nêuveçénto 'n'elegànte rescidénsa scignorîle, e ancheu o l'é dêuviòu cómme strutûa sanitâia. In òrìgine in poxiçión stratégica pò-u contròllo do teritöio, dónde o Sécca o se càccia into Ponçéivia o l'é stæto tiòu sciù da-a famìggia di Adórno a-o prinçìpio do sécolo XIV. Distrûto tra o 1336 e o 1337, inte lòtte fra façioìn goèlfe e ghibelìnn-e, o l'é tórna stæto costroîo da-a Repùblica de Zêna into 1380. Into 1435, inta goæra fra a Repùblica de Zêna e o Ducàtto de Milàn, con l'arénbo da façión ghibelìnn-a, o l'é chéito inte màn di sordàtti do Féipo Màia Viscónti, che se són aréixi a-a fìn de quéllo mæximo ànno, quànde 'na ribelión popolâre a l'à scorîo i Viscónti da Zêna. Dòppo quélli fæti o fortìn o no l'é ciù stæto a-o céntro de fæti d'àrme inportànti; inta goæra do 1746-1747 e ancón into 1800 o l'é stæto òcupòu da-i sordàtti aostrìachi, ma no se gh'à notìçia s'o l'é stæto coinvòlto in scóntri armæ.
Abandonòu pe bén bén de ténpo, a-i prìmmi do Nêuveçénto o l'é stæto trasformòu in câza de canpàgna e dòppo in uspiâ, atîvo scinn-a-i ànni òtànta do Nêuvecénto. Da-o 2000 o l'é 'na câza de ripözo pe vêgi e 'n òspìçio pe maròtti terminâli gestîo da l'Asociaçión Gìggi Ghiròtti Onlus Zêna.
Frascaro
Frascaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
International Standard Name Identifier
miniatura|300x300px|O lögo de l'ISNI L'International Standard Name Identifier (ISNI) o l'é 'n scistêma de identificaçión dêuviòu unicaménte pe identificâ i contribotoî a di contegnûi multimediâle cómme lìbbri, progràmmi televixîvi e artìcoli de giornâle. Quésto identificatô o l'é formòu da 16 cîfre, e quæ pêuan êse vizoalizæ inte quàttro blòcchi separæ.
L'ISNI o pêu êse dêuviòu pe dizanbigoâ de entitæ o quæ nómme o poéiva generâ confuxón, colegàndo i dæti in scî nómmi che són pigiæ e dêuviæ inte tùtti i setoî de inpréize di media.
O l'é stæto svilupòu segóndo e dispoxiçioîn de l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) cómme da Draft International Standard 27729 ; o standàrd vàlido o l'é stæto publicòu a-i 15 de màrso do 2012. O comitâto técnico ISO 46, sotocomitâto 9 (TC 46/SC 9) o l'é o responsàbile do svilùppo de quésto standàrd.
Formâto
Inta FAQ do scîto d’Internétte isni.org o l'é scrîto che 'n ISNI o l'é formòu da 16 cîfre, con l'ùrtimo caràtere ch'o l'é 'n caràtere de contròllo.
Formâti con spàçio
Inta vizoalizaçión o l'é de spésso mostròu con di spàççi.
Ûzo
L'ISNI o permétte de identificâ 'na séncia identitæ, cómme o nómme fâso de 'n outô ò a stànpa dêuviâ da 'n editô, co-in nùmero univoco. Quésto nùmero univoco o pêu dónca êse colegòu a un di numerôzi âtri identificatoî dêuviæ da-i mézzi d'informaçión pe identificâ nómmi e âtre fórme de identitæ.
'N ezénpio de l'ûzo de 'n nùmero de quésto tîpo o l'é l'identificaçión de 'n muxicìsta che però o l'é ànche 'n scritô de mûxica e de poêxîe. Dónde o poiéiva êse contenporaniaménte identificòu in vàrie bànche dæti dêuviàndo divèrsci scistêmi de identificaçión, ségge pùblichi che privæ, inte l'ànbito do scistêma ISNI o l'aviéiva 'n sôlo eleménto ISNI colegòu. E vàrie bànche dæti poéivan dónca scangiâ di dæti in sce quélla particolâ identitæ sénsa ricorî a métodi dizordinæ cómme o paragón de strìnghe de tèsto. 'N ezénpio ch'o vêgne de spésso minsonòu pî-a léngoa ingléize o l'é a dificoltæ incontrâ inte l'identificaçión de "John Smith" inte 'na bànca dæti. Scibén che a gh'é numerôzi eleménti pe "John Smith", o no l'é de lóngo ciæo l'eleménto ch'o corispónde a-o "John Smith" domandòu.
Se 'n outô o l'à publicòu di tèsti con vàrri nómmi e nómmi fâsi, ciaschedùn de 'sti nómmi chi o l'aviâ o sò ISNI.
ORCID
I identificatoî ORCID (Open Researcher and Contributor ID) conscìstan inte 'n blòcco de identificatoî ISNI riservòu a riçercatoî académichi e aministròu da 'n'òrganizaçión separâ. I sénci riçercatoî pêuan creâ e rivendicâ o pròpio identificatô ORCID. E dôe òrganizaçioîn córdinan i sò sfòrsi.
Outoritæ de registraçión
Segóndo l'ISO, l'outoritæ de registraçión pe l'ISO 27729:2012 a l'é l'ISNI International Agency, a quæ a se trêuva a Lóndra (c/o EDItEUR). Quésta a l'é incorporâ, segóndo o Companies Act 2006, cómme 'na socjêtæ privâ a responsabilitæ limitâ.
L'International Agency a l'é comuneménte conosciûa cómme ISNI-IA.
Quésta socjêtæ sénsa òbietîvo de goâgno registrâ into Régno Unîo a l'é stæta fondâ da 'n consòrçio de òrganizaçioîn formòu da-a Confédération Internationale des Sociétés d'Auteurs et Compositeurs (CISAC), da-a Conference of European National Librarians (CENL), da l' International Federation of Reproduction Rights Organisations (IFRRO), da l' International Performers Database Association (IPDA), da l'Online Computer Library Center (OCLC) e da ProQuest. A l'é controlâ da diretoî nòminæ da quéste òrganizaçioîn e, into câxo do CENL, da raprezentànti da Bibliotêca naçionâle de Frànsa (Bibliothèque nationale de France) e da British Library.
Agençîe de registraçión
'N'agençîa de registraçión a fornìsce l'interfàccia tra-i richiedénti ISNI e l'Agençîa de Asegnaçión ISNI. Into 2018, YouTube o l'é diventòu 'n regìstro ISNI, anonçiàndo l'intençión de iniçiâ a creaçión de identitæ ISNI pe-i muxicìsti di quæ o fa védde i vìdeo. L'ISNI o prevédde che, cómme rizultâto de quésta decixón, o nùmero di sò ID "o l'aomentiâ fòscia de 3-5 milioîn inti pròscimi dôe ànni".
Into 2020 a Sound Credit, insémme a l'ISNI, a l'à anonçiòu che e registraçioîn a l'ISNI pe-o setô da mûxica saiàn de bàdda e outomàtiche. O scistêma de registraçión de bàdda o l'é pàrte da creaçión de 'n profî uténte Sound Credit, dêuviâ pe-o sò inportànte scistêma pe l'atribuçión di créditi. O l'inclùdde 'na riçèrca outomàtica pe evitâ ISNI duplicâti e 'n certificâto creòu da-o scistêma de registraçión Sound Credit pe òfiçiâ i nêuvi ISNI apénn-a registræ.
Ménbri de l'ISNI
I ménbri de l'ISNI (ménbri de l'ISNI-IA ), a-i 11 de lùggio do 2018, són :
Asegnaçión de l'ISNI
L'ISNI-IA a l'adêuvia 'n scistêma de asegnaçión ch'o conprénde 'n'interfàccia uténte, 'n schêma de dæti, di algorìtmi de dizanbigoaçión e 'na bànca dæti ch'a sódisfa i requixîti do standàrd ISO, dêuviàndo ànche a tecnologîa existénte quànde poscìbile. O scistêma o l'é bazòu prinçipalménte in sciô servìçio Virtual International Authority File (VIAF), o quæ o l'é stæto svilupòu da OCLC pe l'utilìzzo inte l'agregaçión di catàloghi de bibliotêche.
L'intrâ a-o scistêma de asegnaçión e a-a bànca dæti, óltre che a-i nùmeri che vêgnan generæ cómme output do procèsso, o l'é controlòu da òrganìsmi indipendénti conosciûi cómme "agençîe de registraçión". Quéste agençîe de registraçión tràtan diretaménte co-e cazànn-e, garanténdo che i dæti séggian fornîi in di formâti apropriæ e reconpensàndo l'ISNI-IA pe-i cósti de mantegniménto do scistêma de asegnaçión. E agençîe de registraçión són nominæ da l'ISNI-IA ma saiàn gestîe e finançiæ in mòddo indipendénte.
Covertûa de l'ISNI
A tabèlla chi de sótta a contêgne i contézzi da covertûa de l'ISNI, pe milioîn de identitæ de tùtti i tîpi, tra-i quæ a gh'é milioîn de persónn-e, milioîn de riçercatoî (conpréizi inte persónn-e ascì) e de òrganizaçioîn.
Staçión de Robilante
A staçión de Robilante, (in brigasco Štasiun dë Robilante in italiàn Stazione di Robilante, in françéize Gare de Robilante) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1887 a fonsiòna comme fermâ feroviària pé o comùn de Robilante, in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Robilante a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
Staçión de Zêna Stùrla
A staçión de Zena Stùrla (in italian Stazione di Genova Sturla) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zena-Pîza, averta a partì da-o 1915, a l'e ao serviçio do quartê zeneize de Sturla.
Ferovîa de Gavétte
miniatura|413x413px|Màppa da lìnia A ferovîa de Gavétte, conosciûa ascì co-o nómme de colìssa industriâle da valàdda do Bezàgno, a l'é stæta 'na lìnia industriâle, do tùtto conpréiza into comùn de Zêna, in ativitæ da-o 1926 a-o 1965.
Stöia
sinistra|miniatura|250x250px|A colaodaçión do pónte Veronélli into [[1927]] A necescitæ da realizaçión de sta lìnia chi a l'é nasciûa aprêuvo a-o fórte svilùppo industriâle ch'o l'àiva interesòu a bàssa valàdda do Bezàgno a partî da-a fìn de l'Eutoçénto. Prezénpio, gh'êa arivòu 'n gràn nùmero de marmìsti chi travagiâva into nêuvo canposànto de Stagén óltre a de inportànti ativitæ agricóle lighæ a-a costruçión, a Maràsci, do mercòu generâle da frûta e da verdûa de Córso Sardégna. Âtre raxoìn de svilùppo són stæte l'avertûa do stàdio comunâle, de lóngo a Maràsci, de òficìnn-e pi-â produçión do gàzzo de çitæ che dêuviâvan o gazòmetro costroîo da l'Azienda Municipale Gas e Acqua (AMGA) inta localitæ de Gavétte, da-arénte a-o pónte de Caræ, óltre a-i nêuvi maxélli do comùn inta localitæ de Ca de Pìtta, scitoæ into ciasâ Bligny e caciæ zu inti ànni Sciusciànta.
Co-o nêuvo bezéugno de consentî o tràfego de mèrçe da sti stabiliménti chi, o Comùn de Zêna o l'à dæto in apàlto, into frevâ do 1925, a costruçión de 'na colìssa industriâle, intrâ in fonçión a-o prìmmo de dexénbre de l'ànno dòppo. Co-ina longhéssa de tòsto 5 km a l'à avûo 'n cósto conplescîvo de ciù ò mêno doî milioìn de frànchi de l'época a frónte de 'n goâgno ch'o s'êa stimòu a in milión de frànchi de ciù a l'ànno. Defæti a lìnia, ch'a contâva de 'na dozénn-a de louànti, a l'êa inte quélli ànni gestîa diretaménte da-o Comùn, ch'o noêzâva o servìçio a-e indùstrie da valàdda.
Aprêuvo a-a sò gràn inportànsa pe l'indùstria locâle, za into 1927 gh'é stæto a domànda de 'n atàcco de ciù a-a lìnia da pàrte da fàbrica de ciuménto Portland "Italia", concèsso con decrétto ministeriâle a-i 10 de dexénbre de quéllo ànno. Pe de ciù, inti mæximi ànni da ferovîa, l'é stæto tiòu sciù inta localitæ da Vorpæa 'n inpiànto pò-u trataménto da ruménta da çitæ, ch'a ghe vegnîva portâ ségge pe gómma che con sto trenìn chi.
O declìn da lìnia o l'é comensòu into dòppo goæra, con l'ûzo de lóngo ciù inportànte do traspòrto in sce gòmma pò-u traspòrto de mèrçe, de manimàn adotòu ségge da-i maxélli che da-o mercòu da frûta. L'ùrtimo uténte da ferovîa o l'é stæto pròpio l'AMGA, tànto che, a-o moménto da conplêta sostituçión do gàzzo de çitæ co-o metâno into 1965, a colìssa a l'é stæta desmìssa e fîto smantelâ.
Caraterìstiche
miniatura|250x250px|'N convòlio a dóggia traçión a vapô depoî a-o mercòu de Córso Sardégna A lìnia a l'êa a 'na sôla colìssa e no eletrificâ, armâ co-e colìsse Vignoles, e mæxime da ciù pàrte de ferovîe, da 36 kg/mêtro e mìsse in sce 'na masiciâ con quatòrze traverscìnn-e pe ciaschedùnn-a, fêua che pe-i tòcchi dond'a l'incroxâva o tràfego stradâle (spécce inte Ciàssa Giùsti e Córso Sardégna), dónde gh'êa de controcolìsse ascì.
Percórso
sinistra|miniatura|250x250px|O pónte G. Veronélli vìsto da-a giæa do Bezàgno A ferovîa a partîva da-o lanbré de Zêna Tæràrba, into quartê de Sàn Frutôzo da-arénte a Ciàssa Giùsti, e pasâ 'na làrga cùrva a s'inseîva inte Córso Sardégna dónde, a l'altéssa do mercòu da frûta e da verdûa, gh'êa 'n radóggio da colìssa pe consentî a pösa di câri a-o sò servìçio.
Diocexi de Arbenga e Impeia
A diocexi de Arbenga e Impeia (in latin: Dioecesis Albingaunensis-Imperiae) l'è ina sêde da Gêxa catôlica in Italia, dipendente da l'arcidiocexi de Zena, apartenente aa regiùn eclexiastica Ligüria. Intu 2020 a l'ha cuntàu 157.000 batezài in sce 176.000 abitanti. L'è rezüa dau véscu Guglielmo Borghetti.
Ferovîa de Gavétte
Percórso
Dòppo o mercòu a lìnia a tagiâva a stràdda pe andâ vèrso o Bezàgno, pasàndo inte 'n'avertûa realizâ apòsta into cazaménto dónde ancheu gh'é o céntro sportîvo de Stràdda Càgiai, mesciàndose coscì inte Córso Galêa.
Montâ scìnn-a Ciàssa Carlofòrte, l'infrastrutûa a l'andâva aprêuvo a-o camìn da Stràdda do Ciàn, realizâ insémme a-a ferovîa, pasàndo da-arénte a-o stàdio e a-a prexón de Maràsci. In particolâ, de vòtte gh'êa di trêni chi se fermâva pròpio a-a prexón, descaregàndo e caregàndo i detegnûi da di speciâli vagoìn-prexón. Vèrso mónte gh'êa pöi e fermâte a 'n'òficìnn-a pi-â riparaçión di vagoìn cistèrna e a-o stabiliménto do netô urbàn da Vorpæa, 'n inceneritô pi-â ruménta da çitæ.
Diocexi de Arbenga e Impeia
Teritòiu
U teritòiu da diocexi u cumprende a zona du punènte savunese e a parte du levante da pruvinsa de Impeia. A sêde vescuvìle a l'è a sitài d'Arbenga, dund'a se tröva a catedrâle de San Michê. A Impeia a baxîlica de San Mau(r)issiu a mantegne l'incaregu de cuncatedrâle diucesàna. Inta diocexi se trövan ascì due baxìliche minuri, quella de San Giuànni batìsta a Ineja e quella de San Nicolò aa Prìa.
270 a.C.
thumb|350px|center|Sarcòfago de Lucius Cornelius Scipio Barbatus, 270 a.C. ([[Musei Vaticani)]]
Diocexi de Arbenga e Impeia
Teritòiu
U teritòiu da diocexi u l'è estesu pe ben 979 km² frasiunàu poi inte 162 paròcchie, distribuìe fra:
Ferovîa de Gavétte
Percórso
A-o chilòmetro 3+700 se trovâva 'na diramaçión da lìnia, co-a colìssa de ponénte che, co-în'ànpia cùrva e 'n incrôxo co-a ferovîa mæxima inta Stràdda do Ciàn, a pasâva dónca o Bezàgno. L'atraversaménto do torénte o l'êa permìsso da-o pónte G. Veronélli, a nêuve canpæ e éutto pìlle, pe 'na longhéssa de 110 mêtri in tùtto e 'na larghéssa de 6 e 50. Sto viadòtto chi, costrûto in ciuménto armòu da-a Società Italiana Chini, o l'é restòu in pê ancón dòppo a serâ da ferovîa ma o l'é stæto in sciâ fìn danezòu da-o derlûio do 23 de seténbre do 1993 e dónca caciòu zu. Pi-â colaodaçión do pónte, fæta a-i 29 d'òtôbre do 1926, l'êa stæto dêuviòu 'n convòlio formòu da dôe locomotîve FS E.551 trainæ da 'na FS 835, pe 'n péizo totâle de 195 tonêi.
Diocexi de Arbenga e Impeia
Stòia
A tradisiun lucâle a cunscide(r)a Arbenga a sêde du marti(r)iu de san calocciu, tradisiunalmente fissâ fra i ànni 121 e 125, u santu u l'éa in üfisiâle bresciàn aa curte de l'impe(r)atû ruman Adriàn; i àtti du sò marti(r)iu e nu sun ben cià(r)i, asemme a quelli de san Faustin e Giuvìtta, pe questu van ancù ve(r)ificàe du tüttu.
Nunustante questu, in sciu pre-supòstu scitu de sepurtüa du santu a se riünìva a primma cumünitài cristiàna ingàuna, e dai scàvi archeulogici u pà che u pòstu (curispundente au sucescìvu munastê de San Calocciu au Munte), l'éa zà stàu in postu privuegiàu inte l'epuca imperiâle pe sepelì e sàrme. Düante u prucèssu de vangelizasiun d'Arbenga, l'axeva avüu impurtansa ascì san Calimêu, véscu de Milan, atîvu inta secunda metài du III seculu; sta côsa a leghe(r)éva a difuxùn du cristianêximu inta sitài e lungu tütta a Rivêa de Punente aa diocexi milanese.
Ferovîa de Gavétte
Percórso
Méntre o ràmmo de ponénte o l'arivâva inta localitæ de Gavétte, dónde gh'êa o stabiliménto de l'AMGA pi-â produçión do gàzzo de çitæ a partî da-o carbón, o ràmmo de levànte o montâva ancón scìnn-a-e fàbriche de l’âsâ da Falck inta localitæ de Ca de Pìtta, dónde gh'êa i maxélli do comùn.
Tràfego
Pò-u remòrco di trêni mèrçe, de sòlito formæ da vagoìn de propiêtæ de Ferovîe do Stâto mìssi a dispoxiçión do Comùn, in prinçìpio l'AMGA a l'àiva træ locomotîve a vapô Breda indichæ co-ì nùmeri da 1 a 3. Ste chi, into 1956, són stæte rinpiasæ da de locomotîve Diesel, tra e quæ gh'êa 'na locomotîva Jung R 42 C, pægia a-e FS 245 da série 8001-8003 e indicâ co-o nùmero 2.
Diocexi de Arbenga e Impeia
Stòia
I stüddi archeulògici mustran cumme za dau V seculu in sitài se truvava ina ben difüza cumünitài cristiana, fàttu testimuniàu ascì daa cuntempuranea custrusiùn da catedrâle de San Michê e du batistêu lucâle, ma ascì dae gêxe simite(r)iàli föa dae müagie sitadine, cumme quelle de San Calocciu e de San Vitûre.
Frassinello Monferrato
Frassinello Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Diocexi de Arbenga e Impeia
Stòia
Âtru eventu fundamentâle pe a stòia religiusa ingàuna l'è stâ a presensa de San Martin vescu de Tours, in sce l'ìsua Gainâa pôcu doppu a metài du IV seculu ch'u pà êsse a pröva da presensa de in polu religiusu zà urganisàu, ben primma da mensciun du véscu Quintius: propiu a questu sentru u santu l'axeva pusciüu fa riferimentu.
L'istitusiun da diocexi rizülta cumunque ciütòstu tarda, in quantu fundâ següamente dòppu a mòrte de Sant'Ambrogiu. U primmu vescu, Quinsiu, du quale l'emmu nutissa sèrta, remunta au 451, firmatà(r)iu da lete(r)a du scinudu de Euzebiu, véscu de Milàn, inviâ au pappa Leun I; inta curispundensa a se stabuiva a cundànna de Nestò(r)iu e de Eutiche (Mànsi); tüttavia fra e istitusiun religiuse de questu genere, a duxéa esse a primma in urdine de fundasiun, vistu che nu se tröva tràccia di véscuvi de Vinimìa e de Savuna armenu fin a l'ànnu 680, annu da partecipasiun de queste due figüe a ün di cuncui de quel'epuca.
Frassinello Monferrato
Giögrafîa
thumb|220px|Frassinello Monferrato, 1997|centro
Diocexi de Arbenga e Impeia
Stòia
U(r)igina(r)iamènte ae dipendense de l'arcidiocexi de Milan, u sò teritòiu u l'éa limitàu a setentriùn dau spartiaiva arpìn, mèntre a levante rivava scin a Finâ e a Punente cumprendeva a zòna sanremasca.
A scuvèrta de in edifissiu eclexiàsticu cun funte bateximâle intu paise da Riva, cun datasiun curispundente au VI seculu mustran in urganisasiun cristiàna de campagne e testimonian ascì in urganisasiun du teritòiu bazâ in scia cêve lucâle.
Inti seculi a vegnì e nutissie insci vescuvi de Arbenga sun framentà(r)ie, armenu fin a l'ànnu Mule. Âtri scavi archeulogici l'han purtau turna aa lüxe u numme de 'n véscu cuntempuraneu a l'etài de Quinsiu, stu lì u se(r)éva Benedettu.
Au cunciliu pruvinsâle de Milan du 679, ch'u s'éa espressu cuntru i ideâli du munutelismu, l'axeva piàu parte ascì u véscu arbenganese: Bono; pa(r)eggia a partecipasiun au scinudu rumàn in prepa(r)asiunau seguente cuncuiu ecümenicu du 680-681. Âtri dui véscuvi, Iünsiu e Martirian, culucài stu(r)icamente fra a metài del VI e a metài de l'VIII seculu, sun reciamài inti Acta Sancti Martiriani episcopi et martiris.
De l'epuca presedente a quella carulingia gh'è Dexide(r)iu, che u l'ha cunsacràu a gêxa de l'abasìa de San Pê, inta valâ du Va(r)atella. Egidürfu l'axeva piàu parte invêce au cunciliu milanese a livellu pruvinsale de l'864, cun 'na funsiun de sarvaguardia de l'urdinamentu eclexiasticu e du cuntrollu de l'upe(r)àu du véscu inta giü(r)isdisiun diucesana.
Sèra u IX seculu u véscu Benedettu Revelli, a l'imprensippiu abâte du munastêu de l'Ìsua epoi elezüu vescu arbenganese, vene(r)àu intu Mediuevu e canunisàu poi intu XVII seculu.
Arbenga, asemme ae sitài de Vadu e de Vintimìa, aturnu a l'825, vegne cunscide(r)â, dandu amèntu au capitulàre de Lutà(r)iu I, cumme üna de mête pe i zueni ch'i vönen stüdià, mèntre i chierici duxevan andà a stüdià a Turin
Ina presensa de fundamentale impurtansa a l'éa quella di munasté(r)i benedetìn ch'i cuntribuìvan au rafursamentu religiusu da diocexi. Fra sti chi, particularmente, se distinguéva quellu de l'Ìsua, giüstu de frunte aa sitài, che intu 1044, grassie a ina particulâre cuncesciùn du Pappa Benedettu IX, l'éa stàu ezentàu da l'aministrasiùn vescuvìle.
Grassie a questa particularitài u munastê u l'éa sciurtìu a utegnì diverse prupietài nu sulu in Itàlia, ma ascì in Catalògna, in Pruvensa e in Corsega. Inte l'annu 1064 a cü(r)ia ingàuna l'éa ancù sutta ae dipendense lumbàrde, difatti l'éa in vigure u pagamentu de tàsce d'in annu in annu.
U prelàu diucesàn Erembertu axéva poi partesipàu au scinudu de Pavìa, ch'u s'éa svoltu u 25 d'utubre 1046, u sulu fra tütti i vescuvi ligü(r)i, incuntrandu u suvràn Enrîcu III u Negru, ch'u rapresentava ina reuniùn de curte aa fìn de stabuì a so ca(r)â versu Rumma, a testimuniâ u legamme fra u teritòiu arbenganese e u Regnu d'Italia.
Se cumprende invêce, grassie aa còppi de 'n ducumentu du 29 de zügnu du 1076, a cuncesciùn a l'abasìa de san Pê de Tui(r)àn de 'n mu(r)ìn intu paìse, firmàu cun u cunsensu de ben 22 canònici da cattedrâle elencài in urdine de dignitài e de duzze muites Sancti Ioanis, ( primmu de l'elencu Conradus, avucàu de l'episcòpiu).
U ducumentu u ne mustra ducca cumme a cü(r)ia a l'éa gestìa da in alunga sé(r)ie de canònici ch'i fiancavan u vèscu (a l'epuca Deudàu), asemme a 'na clientêla armâ, con incàreghi ben definìi e ch'a fa imaginâ in patrimôniu vastu, tantu da paê puntu de riferimentu ascì a livellu puliticu.
Du 1127 u munastê de San Luénsu a Va(r)igòtti vegne cucessu da parte de Bunifassiu du Vastu au vescu ingàunu, intu stessu periudu sun strétti i rapòrti cu-a sitài de Lerìn. A furtüna de l'abasia a Tui(r)àn a munta, grassie püe a l'asiun du véscu Utùn, intu 1149, che paralelamènte sette ànni primma l'axéva cunfermàu u cuntròllu da parte da gêxa de San Steva de Zena e gêxe de San Steva a Sanremmu e de Vuarêgia.
Inte sta fase a prusegue l'uranisasiun cu-e cêvi lucâli, inta fàscia cumprésa fra a valâ de dl'Aròscia e u finalese, e (in scia còsta) fin au Pòrtu. Au de föa de questa sudivixun gh'éa u gurfu de Diàn, ancù sutta a l'abasìa de San Pê.
Intu 1169, invêce, u munastê da Gainâa vegne culucàu sutta u direttu cuntrollu de l'arcivescuvàu de Zena; aa fin du 1473, in cuntempuranea aa perdita de prupietài prestigiuse vegne cuncessu in cumênda. Cu-u 1179 e a paxe in Lateran fra l'Impe(r)u e a Lega di cumüi italiàni, l'éa presente u véscu Lanteriu, ch'u rapresentàva a Marca d'Arbenga. L'annu 1159 pappa Lisciandru III l'axeva asegnàu a diocexi aa pruvinsa eclexiàstica de l'arcidiocexi de Zena, ma u pruvedimentu, u nu tröva imediàu riscuntru, tantu che ancùa intu 1213 pappa Inucensu III ribadìsce au véscu Enrîcu a sutumisciùn duvüa a l'auturitài diucesana zenesi.
L'éa propiu a partì da-u XIII seculu ch'i s'èan fai ciü streiti i rapôrti cun Zena. Fàttu ch'u mustra l'avixinamentu de due realtài l'è u lungu episcopàu de Lanfrancu de Negru (1255-1288), zenese: vellu u và a eliminà serti ben da mensa vescuvìle a favûre de famìe zenesi, i quali membri vegnivan cuscì inse(r)ìi ad aministrà u capitulu da catedrâle; Au sò mandàu se fan ascì remuntà i primmi urdini mendicànti diucesài.
Düante u 1292 u seggiu vescuvìle u rezültava vöiu, fin a quande nu munta u sevaschìn Nicolò Guascun (o Vascun di Marchesi de Séva) da pappa Niccolò IV u 29 de zenà. Vell'u se(r)à u priummu de ina sé(r)ie de sevaschìn a ucupà a cattedra diucesana inta primma metài du XIV seculu.
Fedeîgu de Séva, fìu de Benedettu di Marchesi de Seva, scignû de Muntezemu(r)u, u l'éa stàu elezüu u 4 dixembre du 1330 a l'etài de numma 22 ànni, pe a quale u l'utegne ina dispensa da parte du pappa Giùanni XXII pe a sòa cunuscensa pe i me(r)iti zà utegnüi.
U 7 d'arvì du 1334 vegne urdinàu u scinudu diucesàn, ai quali a segue a pübbricasiùn di àtti ai seguenti 2 de màzzu. Ascì pe sta côsa chi u pappa Benedettu XII cu'ina létera du 27 mazzu 1336 u incàrrega de infurmâse e de furnì 'na scistemasiùn ai prublemi nasciüi fra u marchese du Carettu de Savuna e u véscu de Nôli, Teudôxiu.
Ai 31 de lüiu du 1337 u l'axéva apruvàu i statüi capitulà(r)i di canonici da sò catedrâle. U mö(r)e 1349 e u 18 de frevâ du mèximu ànnu u pìa u trônu u prubabue névu Giuanni di marchesi de Séva, cunscignû de Priéru e Sâle. Dau 1380 au 1419 u véscu in càrega l'è stàu Girbertu Fieschi, ch'u l'aministàva a diocexi grassie a 'na sé(r)ie de vicàri, mustrandu ina scarsa presensa.
Doppu se vegghe Antôgnu Da Punte, prelàu atentu a l'ambitu artisticu, ch'u porta aa fin i travaji pe u növu cô(r)u da catedrâle ascì grassie aa puscibuitài dâ dau pàppa Martin Vpe puê vende e indurgense dü(r)ànte a festivitài conluant ad eandem ecclesiam et ad eius conservationem seu fabricam manus prompte porrigant adiutrices. Intu 1427 u ròllu vegne ricuvèrtu da Matêu du Carettu, che partecipandu au Cuncuiu de Baxuêa u cuntrasta furtemente a linea de Rumma, pe poi turnâ in derê a paxificâse primma ch'u fusse tròppu tardi.
Fra i seculi XV e XVI se fa stradda a figüa de Leunardu Marchese (1476-1513), ricurdàu pe a cüa du teritòiu diucesàn, a riurganisasiùn di ben pusedüi e a fundasiun de növe paròcchie. Carlu Siga(r)a (1554-1572), doppu avê piàu parte au Cuncuilu de Trentu, rezülta êsse ün di prìmmi a aplicâ efetivamente e növe nurmatìve. L'8 de màzzu du 1564 u fa cunvucà u primmu scinudu diucesàn.
Ai 21 d'arvì du1569 istituìsce u seminà(r)iu vescuvìle intu ciòstru da catedrâle, ch'u l'ha utegnüu in növu edifissiu primma intu 1622 e poi 1929, qund'u s'è spustàu inta sêde de ancöi. U nüme(r)u de scinudi va multiplicanduse cu-i vescuvi chìi vegnen: fra tütti Luca Fieschi n'axéva cunvucàu trei, mèntre Vincensu Landiintuli e Pier Fransescu Costa dui pe ün.
A st'ürtimu se dêve ascì a redasiùn, atuâ dau canônicu Gio Antôgnu Paniêri, da munumentâle òpe(r)a, restâ scrìta a màn e cunservâ inti archivi diucesài, cu-u titulu Sacro, e vago Giardiintulo, fundamentâle pe a cunuscensa du stàttu da diocexi d'Arbenga inta primma metài du XVII seculu.
Aa fin du XVI seculu u se regòrda u vescuvàu de Luca Fieschi, membru de 'na ricca famìa zenese, ch'u mette(r)à a dispusisiun ina gròssa parte du so patrimôniu intu rifasimentu da catedrâle arbenganese, adatâ cuscì ai canuni fissài dau Cuncuiu trentìn.
Sciben st'impurtante òpe(r)a de restrüttü(r)asiùn, u nu l'ha avüu vitta fasue, tantu che a vîxita aa fin du seculu, cumpiüu dau munscignû Mascàrdi, se(r)éva stâ vusciüa dau papàu pe meju cuntrulâ u mandàu du véscu, ludàu cumunque pe u so upe(r)àu inta magiuransa de gêxe sutta aa diocexi. U marcuntentu di âtri eclexiastici e de serti sitadìn uustri se(r)éva stàu racoltu e messu in evidensa cun in ducumentu (nu 'rivàu aa giurnâ d'ancöi) du 1600: i mugugni i vegnivan survatüttu dai ciü cunservatùi, ch'i cuntestavan e òpe(r) da vellu fàe e dumandavan ascì a vîxita in diocexi de 'n cumisâiu e a cunvucasiun a Rumma du prelàu pe rênde cùntu da sò aministrasiun.
In âtru papê, inviàu dau cumün aa Santa Sêde, dumanda a presensa du vescu in sitài dü(r)ante u periudu de Qua(r)éxima de l'ànnu du Giubuêu, in mòddu ch'i possen finì ascì i travaji entru a fin de l'ànnu santu. U Fieschi u mö(r)e in Arbenga intu 1610, sepurtu inta capélla de San Ricàrdu, dund'u sò sucesû Pê Fransescu Còsta u fa(r)à custruìi in büstu e mete(r)à ina tàrga a memôia du véscu, poi spustâ inta sacrestìa.
Dòppu san Benedettu, véscu du IX seculu, intu Setesentu a diocexi l'ha purtàu aa Gêxa catôlica in âtru sàntu, Leunardu dau Pòrtu, fràtte di Minûi rifurmài, predicatû de ruiêvu in tütta Itàlia, ma survatüttu a Rumma, dunde u l'è ina figüa sentrâle du grande giubuêu de l'ànnu 1750, ricurdàu ascì cumme prumutû da pràtica da Via Crûci, che pe primmu prêdica au Culussêu, propiu dü(r)ànte l'Annu Sàntu inandiàu da pappa Benedettu XIV.
Tütte queste e passan sutta aa diocexi de Munduvì. De suguitu, intu 1831, âtre vintisinque parocchie da parte ciü a punente vegnen pasàe aa diocexi de Vintimìa, fra ste chi: Sanremmu, Tàggia, Bâüccu, Muntâutu Carpàxe, Triöa, Bajardu, Se(r)iàna, A Còlla de Sanremmu, Castelà(r)u, Tersôiu, Pompêiàna, A Riva, San Stêva au Mâ, Ciprèssa, Lenguejetta, A Còsta, San Luensu au Mâ, Priabrüna (numma e frasiui de Bòscumâ e da Tûre), I Mu(r)in de Triöa e Uspedaletti.
Fra i véscuvi ch'i figü(r)an intu XIX seculu, gh'è stàu Raffaele Biale (1840-1870) ch'u l'axéva favu(r)ìu i stüddi teulogici du clêru e l'inìu de 'na misciùn de sacerdòtti diucesài.
L'8 de lüiu du 1949, cu-a leté(r)a apustôlica Qua Augustus Imperator, u pappa Piu XII u l'ha pruclamàu a Beâta Ma(r)ìa Vèrgine, cunusciüa cu-u titulu de Madònna de Puntelungu, prutetrixe prinsipâle da sitài d'Arbenga e da diocexi. Ai 2 de frevâ du 1965 a diocexi asciòrbe intu sò teritòiu a paròcchia de Naxin, ch'a l'éa apartegnüa aa diocexi de Munduvì dau 1804. Vista l'impurtansa da sitài de Impeia, u numme da diocexi u l'è stàu cangiàu in diocexi de Arbenga-Impeia a partì dau 1º de dixembre du 1973, mèntre a baxìlica de San Mau(r)ìssiu au Portu, l'è stà elevâ a cuncatedrâle da diocexi.
Vescuvi
Sun chi de sutta inse(r)ìi i vescuvi da diocei scin daa so fundasiun, umetendu i periudi de sêde vacànte ch'i nu süpe(r)an i dui anni o nu sun acertài.
Statistighe
A diocexi a cuntava intu 2020 157.000 battezzati in sce na pupulasiùn de 176.000 persune,ch'i curispunde a l'89,2% du tutâle.
Staçión de Roccavione
A staçión de Roccavione, (in brigasco Štasiun dë Roccavione in italiàn Stazione di Roccavione, in françéize Gare de Roccavione) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a inprezençiâ c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Inpianti
Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Vernante a l'è ina fermâ de categorîa "bronzo".
Staçión de Zêna Quàrto di Mille
A staçión de Zêna Quarto di Mìlle (in italian Stazione di Genova Quarto dei Mille), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do quartê zeneize de Quàrto.
Frassineto Po
Frassineto Po o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Zêna Quàrto di Mille
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Zêna Quarto di Mìlle a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Enùssa (comùn)
O comùn de Enùssa o l'é 'n comùn inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle formòu pi-â ciù pàrte da l'îzoa de Enùssa e da-i âtri izoöti dezabitæ into sò arçipélago. O comùn, o quæ a diferénsa de quéllo de Scîo o l'à mantegnûo i sò confìn òriginâli, o l'é stæta scìnn-a-o 2010 pàrte da prefetûa de Scîo, pe pöi pasâ, co-a rifórma do coscì dîto progràmma Kallikratis, inta nêuva unitæ periférica de Scîo.
O comùn de Enùssa o s'esténde in sce 'na superfìcce de 17,427 km2, pe 'na popolaçión che, a-o censiménto do 2011, a l'êa de 826 abitànti. A localitæ capolêugo do comùn de Enùssa a l'é o pàize co-o mæximo nómme, scitoòu in sciâ còsta meridionâle de l'îzoa ciù grànde de l'arçipélago, ciamâ Enùssa ascì.
Staçión de Zêna Quinto a-o Mâ
A staçión de Zêna Quinto a-o Mâ (in italian Stazione di Genova Quinto al Mare) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1922, a l'e a-o serviçio do quartê zeneize de Quinto.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Zêna Quinto a-o Mâ a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Staçión de Borgo San Dalmazzo
A staçión de Borgo San Dalmazzo, (in brigasco Štasiun dë Burgu San Darmàsi in italiàn Stazione di Borgo San Dalmazzo, in françéize Gare de Borgo San Dalmazzo) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia.
Averta a partì dao 1887 a fonsiòna comme staçión feroviària pé o comùn de Borgo San Dalmazzo, in Provinsa de Cuneo.
Série A (balón)
A Série A a l'é a màscima categorîa e ciù inportànte conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ a partî da-o 1912 e d'ancheu arivâ a-a sò çentêxima ediçión.
Frugarolo
Frugarolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Série A (balón)
Fonçionaménto
A Série A a l'é o ciù inportànte tornêo do canpionòu naçionâle de balón, eséndo a màscima categorîa de sto spòrt chi, e d'ancheu ghe ne fan pàrte dêxe squàddre in totâle che vêgnan ségge da-a Ligùria che da-o Piemónte. A Série A a l'é stæta òrganizâ in sce træ fâze diferénti, segóndo a coscì dîta "fórmola Bresciàn".
A prìmma pàrte do canpionòu, de lóngo quélla ciù inportànte, a l'é a "regular season". Inte sta fâze chi gh'é i scóntri dirétti tra tùtte e squàddre do canpionòu, into formâto conosciûo cómme gîón a l'italiànn-a, pe 'n totâle de 18 giornæ, inclûze ségge e partîe d'andâta che quélle de ritórno. In sciâ bâze di rizultâti de sta fâze chi, saiàn decretæ i nómmi de sêi squàddre che parteçipiàn a-i play-off e de quàttro che saiàn pe cóntra costréite a zugâ i play-out.
Ségge i play-off che i play-out són disputæ lê ascì con di gîoìn a l'italiànn-a, rispetivaménte de sêi e de quàttro squàddre, co-e prìmme træ squàddre a-i play-off ch'aniàn de dirìtto a-e semifinâle pò-u scudétto; pe cóntra e ùrtime træ e a prìmma di play-out zughiàn 'n sparéggio pe l'ùrtimo pósto disponìbile. L'ùrtima squàddra inti play-out a l'é pe cóntra quélla a êse retrocèssa inta Série B.
O canpionòu de Série A o se conclùdde co-e partîe de semifinâle e da finâle do scudétto, co-e quàttro squàddre qualifichæ a l'ùrtima fâze che zughiàn di dóggi incóntri (con andâta e ritórno) ciù 'na partîa de sparéggio, se necesâia.
Pe de ciù, e dôe squàddre inte 'na poxiçión ciù âta inti gîoìn de andâta e inte quélli de ritórno goâgnan a pròpia parteçipaçión a-a Cóppa Itàlia da màscima série.
Stöia
Inti ànni trénta o balón o pàssa sott'a l'òrganizaçión sportîva de l'Òrganizaçión Naçionâle Dòppo lavôro (OND), ch'a gestîva tùtte e ativitæ de l'época, ma o pîgia pöchi finançiaménti trêuvàndose inte 'n perîodo de fórte crîxi e vegnìndo emarginòu da-o rèsto do panoràmma sportîvo naçionâle. O canpionòu de l'época o l'àiva pochìscima inportànsa, con 'n nùmero asæ contegnûo de squàddre; adreitûa, into 1937, a-o canpión Paolo Rossi o no l'é stæto poscìbile difénde o sò tìtolo aprêuvo a-o fæto che i òrganizatoî no l'àivan avisòu in ténpo de l'inìçio da conpetiçión. Into màzzo do 1946 gh'é stæta 'na riunión de vàrri tifôxi e ecs dirigénti a Torìn con l'òbietîvo de òrganizâse inte 'na federaçión ma i travàggi són stæti asæ lónghi e, into méize de dexénbre de quéllo ànno, o balón o l'é stæto inglobòu inta federaçión de tanboêto.
Co-o prinçìpio di ànni '50 o balón o l'incoménsa tórna a svilupâse aprêuvo a-i sfòrsci de çèrti diretoî, cómme quéllo do sferistêio de Àrba, o Romualdo Isnardi, e do giornalìsta da Gazzetta d'Alba Remo Gianuzzi, con l'òbietîvo de liberâ o balón da-e scomìsse, avrìndolo a-i zoêni e faxéndolo conósce in scî giornâli. Into 1951, a Torìn, a l'é stæta dónca creâ l'Unión Italiànn-a Balón Elàstico (UIPE, Unione Italiana Pallone Elastico), co-a prezénsa, tra i âtri, de l'Isnardi, de Gianuzzi e de Manzo.
Sta disciplìnn-a chi a l'incoménsa coscì a atirâ l'interésse di giornâli: inte quésto perîodo publicaçioìn cómme La Stampa, Il Popolo Nuovo, Tuttosport, a Gazzetta del Popolo, Il Secolo XIX e il Corriere del Popolo coménsan a riportâ inte 'n mòddo regolâre a crònaca di fæti da-o móndo do balón. Són inouguræ i nêuvi sferistêi de Càrcae, Sàn Stêva Bélbo, Inpêia, Cêva, Cùnio e Bra, méntre tórnan in ativitæ quélli de Àsti, Bêne Viagénn-a e Lêua. Into 1951 a finâle do tornêo de Torìn tra l'Augusto Manzo e o Franco Balestra, in contenporània a-o derby da çitæ de zêugo do balón, a l'à ciù de 5.000 spetatoî. Into mæximo perîodo o spòrt o se svilùppa inte 'n mòddo ciù profescionìstico: into 1953 o canpiòn de Prelà Franco Balestra o pàssa a-a Sapet Torino co-in contràtto de 500.000 frànchi a l'ànno, 'n pö mêno de quànte o vegnîva pagòu a-i zugoéi da balón ma a ògni mòddo asæ consciderévole. Aprêuvo a-o fæto che i tornêi garantîvan di gròsci goâgni a-i sò òrganizatoî, levàndo de interésse a-o canpionòu, into 1959 a federaçión a l'à stabilîo che tùtte e squàddre de prìmma e segónda categorîa dovéssan ripozâ pe fòrsa a-o mêno o giórno prìmma de partîe de canpionòu.
In sciâ fìn, co-i ànni '60, o canpionòu o l'é tórna diventòu l'evénto sportîvo ciù inportànte da stagión, co-i tornêi che són amermæ de nùmero e frequénsa. Sto chi o l'é 'n perîodo de gràn popolaritæ pe-o balón, con migiæa de tifôxi a ascìste a-e partîe de gréndi canpioìn cómme Piero Alemanni, Aurelio Defilippi, Donato Feliciano, Beppe Corino e Guido Galliano. A fìn de st'época chi a l'é segnâ, into 1964, da-o retîo de l'Augusto Manzo e, into 1967, da-a demoliçión do grànde sferistêio de Torìn, l'Edmondo De Amicis. A l'é pöi incomensâ a rivalitæ tra o Felice Bertola e o Massimo Berruti, che se contendiàn o tìtolo pe squæxi vìnt'ànni.
Àlbo d'öo
Chi de sótta gh'é 'n estræto de l'àlbo d'öo do canpionòu italiàn de balón. A partî da-a sò prìmma ediçión, zugâ inte l'ànno 1912, o tìtolo o l'é stæto goâgnòu da squàddre de vintéutto çitæ diferénti.
Staçión de Cuneo
A staçión de Cuneo, (in brigasco Štasiun dë Cuni in italiàn Stazione di Cuneo, in françéize Gare de Coni, dita ascì de "Cuni alticiàn") a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Cuneo-Vintimiggia, ma ascì in sciâ Cuneo-Savigliano, Cuneo-Mondovì (çerâ au traffico into 2012), ciù in sciâ Cuneo-Boves-Borgo San Dalmazzo (fin ao 1960).
Averta a partì dao 1887 a fonsiòna comme staçión feroviària pé o comùn de Cuneo, capoleugo da provinsa con o mæximo nomme.
Fresonara
Fresonara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1172
thumb|420px|center|Noria ([[Syria), Moschea de Al Noury, fondâ into 1172]]
Staçión de Zêna Nervi
A staçión de Zêna Nèrvi (in italian Stazione di Genova Nervi), a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do quartê zeneize de Nervi.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Nèrvi a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Fubine Monferrato
Coltûa
thumb|300px|Fubine Monferrato, o spalto|centro
Munesté
Ei Munesté (in italiàn: Molo Borbera) l'é 'na frasción dei cumüne dei Buighètu inta Val Burbàia. U gh'ò 'na pupulasión id 130 abitanti.
Pósti d'interesse
A-i Munesté u gh'é 'na gêza e 'na ture ch'i fàiva pòrte d'in cunplessu munàsticu du séculu XIII. A ture l'é l'ünica pòrte d'in casté ch'a l'é restò in pé.
Isule di Lavezzi
L ' Isule di Lavezzi (Isuli Lavezzi in còrsu, Îles Lavezzi in francése, Isole di Lavezzi in italianu) sunt ün grupu de isule inda cummüna di Bunifazziu. A ciü grossa de isule a se ciama Isula di Lavezzi, undi è sitüau ün faru atu 12 métri, inogürau indu 1874. A sè cunstrüzziün è sta a diccisa a causa di u nofraggiu di a frégata Sémillante.
Géografia
Totalméintu l'insimi cunta vinti-tré isule (cun basa di granitu) cun a maggioritá de quéste-chi assai piccinina.
Gabiano
Gabiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Pòsti de interèsse
thumb|300px|Gabiano, o castéllo|centro
Staçión do Pontétto
A staçión do Pontétto (in italian Stazione di Pontetto) a l'è inn-a fermâta feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Zêna-Pîza, averta a partì da-o 1868, a l'e a-o serviçio do comùn de Bogiasco, pe-o quartê do Pontétto, inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
256 a.C.
thumb|350px|center|Batàggia de Capo Ecnomo (Sicilia)
Staçión de Bogiasco
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Bogiasco a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Štasiun dë Vievura
A štasiun dë Vievura, (ën lengua fransesa Gare de Vievola, en italiàn Stazione di Vievola) la è üna štasiùn feruviària fransesa ën ra Feruvìa Cuni - Vëntëmigl’, che culëga pë 'ra Valada d’ rë Roja ra  frasiun de Vievura (cumüna de Tenda) ën ra pruvincia d'Nissa.
Štòia
Üverta dar 1900, la è avüa ën Italia anant ru sëtèmbrë 1947, dopu ru Tratà d’ paaž, sciür tròs entra Vievura e Ra Piena, ra situasiun pulitica la è avüa mudificàa, cun ru tròs ëntaramént en Fransa.
Enùssa
miniatura|350x350px|Màppa de l'arçipélago de Enùssa Enùssa (in grêgo modèrno: Οινούσσες; Oinousses, ciamâ Αιγνούσα, Aignousa ò Εγνούσα, Egnousa, ascì) a l'îzoa ciù grànde de 'n arçipélago picìn da Grêcia, into Mâ Egêo. 'St'arçipélago chi, formòu da Enùssa ciù âtri éutto izoöti e vàrri schéuggi, o se trêuva ciù ò mêno 2 chilòmetri a nòrd-èst de l'îzoa de Scîo, óltre che a 8 chilòmetri da-a còsta da Turchîa. Da-o pónto de vìsta de l'aministraçión, o comùn de Enùssa o l'é pàrte de l'unitæ periférica de Scîo, inclûza inta periferîa de l'Egêo Setentrionâle.
O pàize ciù inportànte de l'arçipélago, co-ina popolaçión de 792 abitànti e sêde do comùn, o se ciàmma Enùssa ascì: o l'é 'na çitadìnn-a picìnn-a costroîa d'in gîo a-o sò pòrto, co-ina schêua, vàrie gêxe, 'n'académia da marìnn-a e 'n musêo marìtimo. Gh'é sôlo âtri doî pàixi abitæ in scê îzoe: Kástron, co-ina popolaçión de 29 persónn-e, e Aspalathrókampos, con 5 abitànti.
Giögrafîa
L'arçipélago de Enùssa o l'à 'na superfìcce de 17,427 km2, co-e træ îzoe ciù grénde che són Enùssa, a quæ a l'à 'n'àrea de 14,3 km2, Panagîa (ö sæ Sànta Màia), de 2,5 km2, e Vatos, a ògni mòddo sôlo a prìmma a l'é abitâ in mòddo stàbile.
In particolâ, e îzoe de l'arçipélago són :
Stöia
miniatura|281x281px|Màppa de Scîo do Benéito Bordón, [[1547. L'arçipélago de Enùssa o l'é ciamòu "Le Panagie"]] Inte l'etæ antîga l'îzoa a l'êa conosciûa pe-o sò vìn milîa, tànto che se crédde che l'òrìgine do nómme οίνος (oínos, vìn in grêgo) a ségge pròpio into nómme de 'st'îzoa chi. L'âtro nómme de l'îzoa, Egnousa, dêuviòu sorviatùtto da-i sò abitànti, o vêgne da l'antîgo nómme grêgo da ciànta do péivie di móneghi (Vitex agnus-castus L., 1753 ), ö sæ άγνος, ágnos, difûzo inte tùtta l'îzoa.
Enùssa a l'é minsonâ da vàrri outoî, cómme l'Ecatêo de Milêto e Tucìdide, za da-o VII sécolo prìmma de Crìsto. Da-o segóndo, in particolâ, a vêgne aregordâ cómme a bâze da flòtta ateniéize ch'a l'avéiva atacòu Scîo in quélli ànni. L'Eròdoto o ne dîxe de cómme i abitànti de Fêugge, depoî a distruçión da pròpia çitæ da pàrte di persién, avéssan domandòu a quélli de Scîo o permìsso de stabilîse chi, co-i sciòtichi ch'àn però refuòu a concesción, pe no pèrde i privilêgi comerciâli òtegnûi co-o sò contròllo. Ancón a-a giornâ d'ancheu, in sce l'îzoa no són stæte efetoæ de canpàgne de scâvi scibén ch'o l'é za stæto trovòu quàrche ògètto de l'época, spécce di mozàichi e di atrésci da câza.
L'îzoa a l'é pöi anæta aprêuvo a-i mæximi fæti stòrichi da vixìnn-a Scîo, diventàndo dónca 'na colònia de Repùbrica de Zêna ascì, ségge sótt'a-a Scignorîa de Scîo che, ciù avànti, a-a sò Maónn-a, scibén che, fòscia, in quélli ànni a l'êa dezabitâ. Into perîodo da cùrta òcupaçión veneçiànn-a de Scîo do 1695, o mâ da-arénte a Enùssa o l'é stæto o tiâtro de 'na batàggia navâle tra a Repùbrica de Venéçia e l'Inpêro òtomàn, co-a vitöia di tùrchi ch'a l'à costréito i prìmmi a evacoâ e îzoe. Into XVII sécolo di pastoî che vegnîvan da Kardamila, pàize into nòrd de Scîo, àn colonizòu tórna l'îzoa, co-e sò crâve che se són difûze inte tùtta Enùssa. Da 'sto fæto chi o vêgne o tèrso nómme de l'îzoa, Aignousa, da αίγα, aíga, ö sæ "crâva". L'îzoa de Enùssa storicaménte a l'à vìsto aomentâ e amermâ vàrie vòtte a sò popolaçión, aprêuvo a-i atàcchi di pirâti e a condiçioìn anbientâli pöco favorévoli, a-o mêno scìnn-a l'anesción a-a Grêcia modèrna do 1912, moménto da-o quæ a s'é svilupâ 'na grànde ativitæ into setô do traspòrto marìtimo.
Pe aregordâ a tradiçión marìtima de l'îzoa che, a despæto da fàrta de vivàgne naturâli, a l'à svilupòu 'n'inportànte marinerîa, into pòrto de Enùssa a l'é stæta mìssa 'na stàtoa ciamâ Oinoussiotissa, 'na scirénn-a incoronâ ch'a têgne in màn o modèllo de 'na nâve. Aprêuvo a l'inportànsa da sò marinerîa, a despæto de sò dimenscioìn contegnûe, in sce l'îzoa gh'é 'n'Académia da Marìnn-a Grêga, 'n'Académia da Marìnn-a Mercantîle e o Musêo navâle, ciù de construçioìn stòriche cómme a gêxa de Sàn Nicòlla e o Monestê da Nonçiâ.
Pòsti de interèsse
miniatura|250x250px|Vìsta do pàize de Enùssa da-o mâ
Architetûe religiôze
A ògni mòddo, aprêuvo a l'izolaménto garantîo da-a zöna, d'in gîo pe l'îzoa de Enùssa e de âtre do sò arçipélago gh'é numerôxi éremi e capélle, pî-a ciù pàrte òrmâi seræ.
Economîa
L'ativitæ econòmica ciù inportànte de l'îzoa a l'é de lóngo stæta quélla ligâ a-a sò marinerîa, ségge pe-o traspòrto marìtimo che a pésca, óltre che, in mezûa minô, l'alevaménto de crâve.
A ògni mòddo Enùssa a l'é rinomâ pe-o grànde nùmero de famìgge de armatoî che vêgnan da l'îzoa, in particolâ se pêuan aregordâ i Lemos, i Pateras, i Hadjipateras, i Kollakis e i Lyras. Scibén che, a-a giornâ d'ancheu, a ciù pàrte de 'ste famìgge chi a l'à fæto stramûo in âtre pàrte da Grêcia, l'îzoa a l'à conservòu a sò vocaçión pe-i tràfeghi marìtimi. Defæti, a despæto da diminuçión di tonêi de stàzza totâli gestîi da-e conpagnîe do pòsto a partî da-i ànni sciusciànta, i armatoî de Enùssa àn, ancón a-a giornâ d'ancheu, 'n'inportànte poxiçión into panoràmma da marinerîa grêga.
253 a.C.
Euröpa
Rómma - Consoli: Gnèo Servìlio Cepiòn e Gàio Senprònio Blèso.
Gamalero
Gamalero o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Economîa
thumb|250px|Gamalero (San Rocco), a vendémia, 2007|centro
Caistria
Caistria ò carestia (da-o latin caristia, foscia da carere "amancâ"), mancança ò grave scarscitæ de deræ alimentare con consegoente incremento da mortalitæ de tutta a popolaçion da zona corpia ò de çerti groppi a-o so interno, dovua à de caoze naturæ ò à de pedèmmie, guære, rivoluçioin, cicli econommichi.