cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Facce de chissà chi
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni Facce de chissà chi
Portofin
Portofin o l'è un comùn de 516 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna.
Stöia
Segondo Plinio o Vêgio, o borgo de Pòrtofìn o vegne fondòu da l'Impêro roman co-o nomme de Portus Delphini dovûo a-a grande popolaçión de drafin do Gorfo do Tigullio.
Into 1171 o piccìn borgo mainâ o vegne sottoposto a-o contròllo amministratîvo, insemme a-a vixìnn-a Santa Margaita, de Rapallo, che o l'ingloba o vilàggio inti sò teritöi comunâli. Da-o 1229 o diventiâ parte integrante da Repubbrica de Zena, coscì comme l'intrêgo teritöio rapallin, divegnindo rifùggio pe-a marin-a mercantîle zeneize graçie a-o sò pòrto naturâle.
Into 1409 o vegne vendûo a Firense da l'imperatô Carlo VI de Fransa, sciaccòu pòi da Zena, ma i mæximi fiorentin o restitoìscian pöco dòppo. Into XV sécolo u o l'à patîo divèrsci pasaggi de amministraçion familiâ, da-i Fregoxi a-i Spìnoa, i Fieschi, i Adorni e i Döia. Da-o 1608 o vegniâ inserîo inti teritöi do Capitanægo de Rapallo.
Into 1815 o l'é stæto inglobòu into Regno de Sardegna, coscì comme o Congresso de Vienna do 1815 o l'à stabilîo anche pe-i atri comûni da Repùbblica Ligure. Into 1861 o l'è intròu into Regno d'Italia.
Lamento pe-a çivetta
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni Lamento pe-a çivetta Çivetta, seu predestinâ, che fin t'æ fæto dòppo quella seia che t'ò sentïo cantâ sciù pe San Ròcco? Tutti te créddan segno de desgraçia, ma l'é perché no san a poïa ch'a t'accompagna da-o giorno da creaçion, quello tremmâ de äe arrensenïe e a luxe gianca di tò euggi riondi. Eppure giàppan che l'é stæto pe ti se à San Fruttoso an ammassòu 'na dònna in mëzo a-e ròcche e se a gragneua a s'é sfogâ inte l'òrto. Ti î senti dî che ti saiësci a voxe de'n destin ch'o pòrte sangue, mòrte e distruçion, ma in concluxon no çèrcan de accapî, quello che veuan l'é levâte da mëzo e intanto làscian che l'òmmo do cappusso o continue o governo do timon. Ma ti, che fin t'æ fæto, mæ çivetta, seu desgraçiâ? Aviæ vosciùo criâ e dîte: Scappa, ch'ò visto derrê à un ærboo o contadin co-o scceuppo ch'o te çerca! Ma a voxe a m'é mancâ. Da quello giorno ògni tanto te veddo xuâ feliçe 'n çê tra sciammi de passoëte, ciù vexinn-a de noätri a-o gran mistero.
Villanöva
Villanöva (scrìta ascì Vilanöva o Villaneuva, dìta ascì Villanöva d'Arbenga, in italian Villanova d'Albenga, Vilanœva o Villanöva in urmeàscu ) u l'è in cumün inta Pruvinsa de Savuna.
Geugrafìa
U teritòiu cumünàle de Villanöva u se tröva inte l'entrutèra arbenganese, ai limiti de punente da ciàna de Arbenga. U burgu u nasce inta bàssa valà de l'Aròscia, pocu primma che in te stu chi u se ghe càcce u turente Lerun. E muntagne che sircundan u cumün e sun prinsipalmènte de culétte o di pözzi, cumme a Punta Gazzulìn (224 m), ai cunfìn cun Utuê, u Munte Pagliassa (480 m), c'u se tröva versu Andöa, e u Pözzu Barbé(r)a (276 m), versu Bastìa d'Arbenga.
Frasiùi
• Bussu(r)éu: u l'è ina frasiùn c' a se tröva in sce a stradda che culéga a zòna de Villanöva a Càxu de A(r)àsce, ad in artéssa de 59 m s.l.m., u burgu u l'è nasciüu in epuca tardu medievàle, a diféza da zòna circustante.
• Lìgu: a l'è ina frasiùn ai cunfìn cun Marmö de Casanöva, fundà antigamènte (atùrnu au XII seculu) cun u numme latìm de Castrum Lii.
• Marta: u l'è in picìn burgu rü(r)àle che u se tröva in sce ina culétta c'a suvrasta Villanöva, quaxi ai cunfìn cun Garlenda. U nucleu ciü antìgu da frasiùn u saiéva rizalènte a l'ànnu 1153.
• Cuàscu: u l'è in grùppu de ca' spàrsu che u se tröva inta zona da Stràdda Pruvinsàle 453, divìsu in dùi burgàe, Cuàscu de Surva e Cuàscu de Sutta.
Cunfìn
U teritòiu cumünàle de Villanöva u cunfina cun Arbenga a nord e a levante, A(r)àsce a sud e a levànte, cun ascì a meridiùn Andöa. A punente i ghe sun ascì Utuê, Casanöva e Garlenda.
Stoia
E prime testimunianse che i ne cuntan de in insediamentu inta zòna de l'udierna Villanöva sun da riscuntrà intu mediuevu, quande l'àia a vegne mensciùna sutta ai dumini du munasté de San Martin de l'Ìsua Gainàa. U burgu peò u l'è sucescìvu a stu duminiu chi, difatti Villanöva a vegne custituìa ufisialmente inte l'ànnu 1250, pe opera du libéu cumün de Arbenga, che intu stessu periudu, fin au 1288 u fundià ascì atre due "ville növe", curispundenti a Pûi, ancöi frasiùn de Utuê e Cixan, inta valà du Néva.
A mutivasiùn de anda a custruì sti növi burghi furtificài a fa parte de ina strategìa attuà dai arbenganesi, in moddu da evità a caà inta ciàna da parte di marchesi de Clavesana, zà scignùi de gran parte di feudi de l'entrutèra, cumme quellu de Utuê. A vegne cuscì favuìa l'emigrasiùn dae campàgne versu u növu sentru furtificàu. U paìse u vegne dunca suttupòstu, asseme ai vari insediamenti ciü picìn li vixìn ae lézzi de Arbenga, furmàndu in ünica entitài aministratìva.
Nunustante l'impunente diféza, dàa dai müai aturnu ae ca' du burgu, Villanöva a subìsce ciü de in incursciùn intu sò teritòiu, prinsipalmente causàe dai marchesi vixìn, e ai inìssi du XV seculu dai scignùi de Caissàn. Nu manca poi l'incursciùn di zenesi, cun survatüttu a famìa di Spìnua, chi i tentàvan de aluntanà u paìse da a sféa de influensa ingàuna.
U tentatìvu u nu sciòrte e dunca i villanuvési i restan favurevuli a Arbenga, cunfluendu poi inta Repübbrica de Zena, rimanendu fedele a l'istitusiùn ascì düante e guère cuntru i Savoia intu XVII seculu. A resta dunca in màn repübbricàna fin a l'arìvu de Napuleun e di fransesi, a partì dau 1797. U paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u se trasfurma dunca in te in cumün indipendente da l'istitusiùn arbenganese intu 1805, faxente sempre parte da circuscrisiùn lucàle. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana.
Minuànse fureste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a a Villanöva d'Arbenga i sun 182.
Architetüe religuse
U cumün de Villanöva d'Arbenga u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca e ghe sùn dui diferenti parocchie: quella de San Stéva (Villanöva) e quella de San Benàrdu (pé a frasiùn de Ligu).
Géxe du sentru de Vilanöva
• Géxa da Parocchia de Santa Cateìna de Lisciandria, a se tröva intu burgu de Villanöva, da a strutüa a ina sula navà a cunserva tréi pàe d'atà che e rafigüan a Trinitài intu mezzu fra a Madonna e i Santi, a Madonna Regina cun aturnu i sànti e a Madònna du Carmine, tütte e tréi prubabilmente datàe du XVIII seculu. A cunserva ascì ina séie de pitüe a frescu rizalènti au 1632.
• Uatòiu de San Givanni Batìsta, l'edifìssiu u se tröva intu burgu de Villanöva, sede da cunfraternita cun u meximu numme. U cunserva ascì ina séie de afreschi due de ste chi (a Teuìa di Santi e a Madonna cun u Bambìn) databili au XIV seculu, mentre l'àtru, rafigüante a Pasciùn de Cristu a saieva stà dipinta intu XV seculu. Drentu i se pònan vegghe ascì e crùxi duveàe inte prucesciùi intu paìse, cun ascì ina stattua pregià du 1834.
• Géxa de San Steva, a se tröva inte vixinànse du lucàle semitéiu, a l'è una de ciü antìghe géxe du cumün, rizalente au XII seculu, anche se a prezenta ciü rimanézzamenti sucescìvi, cumme ascì a tùre du campanì, che a g'ha ciü avertüe a bifura, datàe du XIII seculu.
• Santuàiu da Scignùa de Grassie, a l'è ina gexétta edificà in stìle baoccu. Drentu u se ghe tröva ina statua da Madonna, du scultù zenese Barabìn, cun ascì de impurtanti pitüa a frescu.
Lìgu
• Géxa da Parochia de San Benardu, a se tröva a Lìgu, inta ciàssa intu sentru du paìse, cun in àtu campanì c'u domina a zòna.
• Uatòiu de San Giuvanni Bastìsta, in fàccia aa géxa da frasiùn, sede da cunfraternita lucàle, u cunserva au sò internu ina séie de cartelammi, ina séie de rapresentasiùn religiùse scenugrafiche, esposte ascì resentemente a Zena, intu palàssu Ducàle.
Bussu(r)éu
• Géxa da Sunta, a se tröva intu sentru da burgà de Bussuéu, edificà intu XVII seculu. A cunserva a càssa de prucesciùn da Madonna Sunta, duveà pé e feste religiùse inta frasiùn.
Màrta
• Géxa dedicà a Santa Marta: a se tröva in pusisiùn ciü àta rispettu aa ae àtri abitasiùi du paìse, de stìle baoccu, cun u campanì che u svetta inte sta parte de valà.
U Castéllu de Lìgu
Isulàu rispettu au paìse de Lìgu i se trövan i resti du castellu, a testimuniànsa de l'impurtansa cuvèrta da l'abitàu, fundàu cumme Castrum Lii aturnu au XII seculu e ugettu de cuntése fra e putense lucàli. Pé seculi a furtessa a l'éa puntu de avistaméntu, ma ascì in riferiméntu, perché culucà in te ina pusisiùn che a domina l'intrega valà. Inta zòna, assemme au castellu derucàu se tröva ascì a capeletta da Madonna da Néve, razunzibile grassie a ina seie de senté, versu Villanöva e Garlenda.
E müaie du burgu
U burgu, fundau intu 1250, ma terminàu sulu aturnu au 1288, u l'éa stàu edificàu dau cumün de Arbenga, cun ascì ina lunga séie de spéze, racolte inti registri storici. Ancù aù se pònan vegghe e müaie difensìve, perfetamente cunservàe, cun ina artessa màscima de 7 métri. Pé evità e incursciùi intu paìse inti tempi antìghi l'éan duveàe e déxe tùri de avistamentu (tütte de ciànta quadrà), séi de ste chi ai quattru cantu du burgu, ciü àtre inti quattru punti cardinali. A se truvàva ascì in àtra tùre, aù inglubà inte l'uatòiu de San Giuvanni, dunca uiginaiamènte ste chi e l'éan unze.
L'àsse stradàle prinsipàle u l'è custituìu da Via Garibaldi, che a pàssa atraversu dui particulàri tùri, che g'han a funsiùn de pòrte da sitài. Duzze i sun i carùggi tutàli chi i se dröven in mòddu paralélu aa stràdda prisipàle. Sentru da vìtta du burgu, fin ai ànni 30, u l'éa u pùssu medievàle, scituàu inta ciàssa che a pòrta u sò numme. E ürtime mudifiche che i sun stàe fàe au burgu e sun rizalenti au 1921, quande u vegne deliberàu da u cunsìu cumünàle l'abatimentu de parti ciü periculanti da sìnta, pé questiùi de següessa, ma ascì pé fà di amudernamenti pé a salüte pübbrica.
Dialettu de Villanöva
U dialettu parlàu a Villanöva u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de A(r)àsce.
Enugastrunumìa
Üna de specialitài enugastrunomiche ciü impurtanti du paìse a l'è "a ventre", in segundu piàttu prepa(r)au cun u stömegu de tùnnu, fàu cöxe e poi spessiàu cun i aròmmi da ciàna arbenganese. U se tratta de ina pietansa antiga, purtà da chi u s'éa spustàu a travaià in Sardegna, inte "tunnare", i cuscì dìti tuna(r)òlli. Presenti ascì e tipiche süppe e turte da cuxìna ligüe, ciü i baxìn, scimili a quelli d'Arbenga, ma cun di güsti diferenti. De resente difatti a l'è stà presentà a varietài de baxìn ae viulette, prudusiun tipica di campi cultivài da zòna.
Asuciasiùi
• E "Röe d'Epuca": a l'è ina asuciasiùn federà cun u club ASI, che a se occupa prinsipalmente de veiculi stòici a dùi e quattru röe, nasciùa intu 1990 au a cunta in grossu gruppu de assuciài inte tütta a Rivéa de Punente.
Istrusiùn
Villanöva a g'ha in sò scistémma de scöe cumpletu (da a matèrna fin ae elementari), grassie ae quàli u recàmpa ascì i studenti dai àtri paìsi vixìn, che u l'è cumpresu inte l'istitüu cumprenscìvu de Arbenga II.
Bibliuteche
A Villanöva d'Arbenga u se tröva u pòlu biblitecà(r)iu dedicàu a Nalson Mandela, a cüa du cumün e, fin au 2011, da a Lucalitài Muntàna Ingauna, sede ascì de mustre e cuncursi, cun ina sala dedicà ascì ai fiöi.
Feste e fée
• Prucesciun du Venardi Santu: a l'è ina de rapresentasiùi religiuse ciü sentìe intu paìse, urganizà dae cunfraternite lucàli, cun a prucesciùn di cristi e ascì u curteu che u segue a càssa prucesciunàle da Maonna Adulurà vestìa de négru. Doppu de sta chi, da tradisiùn, vegne sézu u "falò", cun scopi scìmili au cunfögu zenése, vegne poi preparàu inte ca' du burgu "a ventre" de tunnu, de lungu acumpagnà cun e patàtte.
• Fèsta de sciùe "infiorata" de San Giuvanni:a se tegne ai 24 de zügnu cun a decurasiùn di ca(r)uggi du burgu, fà cun e sciùe lucali, au passaggiu de cunfraternite di cristezànti, chi i pòrtan ascì a càscia prucesciunàle du santu e vegnan caciài pé tèra e sciùe de San Giuvanni, ciamàe ascì ginèstre.
• Festa di Caruggi: a l'è ina sagra de l'estài c'a se tegne pé i caruggi de Villanöva, düante sta chi i se pònan tastà i piàtti tipici da tradisiùn ligü(r)e, prinsipalmente quelli de l'entrutèra.
• Rievucasiùn stòica: U l'è l'eventu c'u se tegne intu burgu de Villanöva, cun a rapresentasiùn di fàtti du 1250, cun a fundasiùn du paìse, a opera du cumün de Arbenga, düante sta chi u se pò vegghe u curteu stòicu, cun ben 300 figüanti e ascì a sfilata di cumüi vixìn, tütti cun a pròpia insegna.
• A Muntata: a l'è üna de celebrasiùi stoiche da sitài, cun a culucasiùn da statu da madonna da a géxa de San Steva au santuàiu, acumpagnàu dau curteu e dai canti religiusi.
• Benedisiùn de Castagne:a se tegne u 25 de marsu pé festezà l'arìvu da prìmma, au pùssu e vegnan distribuìe e castagne, benedette dau prève. A cumensà sta tradisiùn i l'éan stài i Navun, ina de famìe villanuvesi. Interutta sulu düante a segunda guèra, a tradisiùn a l'è turnà a vìve intu 1974
• Distribusiùn du pàn: se tegne düante a festa de San Marcu inta frasiùn de Cuascu, se tratta de ina tradisiùn purtà avanti dai tempi antìgi, anche se a nu a s'è tegnüa fra i ànni '70 e '80. A deivéea dàe antighe rugasiùi, e benedisiùi di campi, düante a quale e famìe da zòna e se scangiàvan u pàn ae uìve da velli prudòttu.
Campu de l'aviasiùn de Villanöva
A partì dau 1922 u l'è stàu custruìu in campu pé l'aviasiùn di aparecchi (o aeiupòrtu) inissialmente pé ina funsiùn militàre, aù prinsipalmente duveàu pé e pröve da vixìna Piaggio Aereo Space e pé aerei privài, stu chi u l'è intitulàu a Clemente Panero, resentemente mensciunàu ascì cumme Riviera Airport. Pé e dimensciùi ridòtte u nu l'è servìu dai grossi aerei de linéa. Chi u se pö truvà ascì a sede da Prutesiùn Sivìle e ascì de l'aéreu-club de Savuna e da Rivêa Ligü(r)e.
Kampàla
Kampala a l'é a capitâle de l'Uganda.
A g'à 1.500.080 abitanti (a-o censimento do 2014).
Vendùn
Vendun (Vendón in zenese, V'ndun in urmeàscu, Vendone in italiàn) u l'è un cumüne de 358 abitanti inte l'entrutèra de Arbenga, in Pruvinsa de Savuna (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa
Vendun u fà parte du bacìn du s-ciümme Aròscia, essendu traversàu dau Riàn Merce e dau Paraùn, dui afluenti de stu chi. A vetta ciü àta ch'a se tröva intu teritòiu cumünàle a l'è quella du munte Castel'Èrmu, àtu 1094 m, ch'u segna u cunfìn spartiàiva cun u bacìn du Pennavaire.
Frasiùi
U teritòiu de Vendun u cumprende e frasiùi de Burgu, Cantùn, Castellà, Celsa, Cröza, Cü(r)enna, Leusu, Valùn e Villa, ciü e lucalitài de Barbiùn, E Tûri, Miarina, ciü a zòna da ca' cumünàle.
Cunfin
U cumün u cunfìna a nord cun Castregiancu e Naxin, a levante cun Arnascu, a meridiùn cun Utuê e a punente cun Ùnsu.
Stòia
E primme testimuniànse da fundasiùn du paìse e sun da riscuntrà inte l'antichitài, cun a dipendensa de Vendun e di àtri sentri de l'etrutèra dau munisipiu de Arbenga, survatüttu düante l'epuca rumàna, anche se l'è da cunscideà che a fundasiùn de in primmu nucleu abitàu u pò esse adi(r)itüa ligàu ai antighi Etruschi, culucàu la dunde aù a se tröva a frasiùn de Cü(r)enna.
L'è dunca prubabile che stu popolu pre rumàn u secce rivàu chi pé via di cumerci versu u mediteraneu, fasilmente cuntrulabili dae zòne vixìne aa ciàna, e che chi i l'aggén purtàu e primme cultivasiùi de serte vaietài de uìve tipiche du teritòiu de stu populu chi, dandu u numme au paìse.
Cun a caütta de l'Impeu Rumàn u teritòiu u subisce diferenti incursciùi barbariche e ascì di saracen chi i pòrtan aa custrusiùn de diferenti furtificasiùi, cumme quella de Cü(r)enna (daa quale u nu resta ciü ninte) e quellu de Castellà, c'u cumpendeva de següu ina tùre a baze ezagunàle prinsipale, sircundà da ina müaia difensiva squadrà.
Inseìu inta Marca Arduinica primma, u vegne sedüu ai marchesi de Clavesana, chi i vàn a infeudà ina lunga seie de vassalli, prinsipalmente i Lengueia, Bassu e Càrlu. Questu infeudamentu u cuntinua ascì cun u libéu cumün de Arbenga, che u reclàmma a pudestai in sciu feudu intu 1251, pé poi catàselu dai marchesi, ai inissi du XIV seculu.
resta dunca in màn repübbricàna fin a l'arìvu de Napuleun e di fransesi, a partì dau 1797. U paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese.
Düante a Segunda Guèra Mundiàle u teritòiu de Vendun u l'ha vistu a presensa de diferenti episòdi de Rexistensa Partigiana, cumme u stansiamentu du battaiùn de "U Mégu" inta frasiùn de Cü(r)enna, inta cuscì dita cascina di Crôvi, doppu i avegnimenti du scuntru de Muntegrassie du 1943, chi i portan poi a brigà a trasfeìse da l'entruèta d'Andöa e fin au 1944, quande i partigiài i vegnan avertìi de in puscibile eastrellamentu, scapàndu versu Àutu.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
Minuànse Furèste
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2014, i sitadìn furèsti a Casanöva i sun 20
Architetüe religiuse
U cumün de Casanöva u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi ducca e ghe sùn dui diferenti parocchie: Sant'Antunìn (intu sentru de Vendun) e da Madònna de Nostra Scignua da Neve, pé a frasiùn de Cü(r)enna.
• Géxa da parocchia de Sant'Antunìn, a se tröva intu sentru de Vendùn, a ospita a cunfraternita ciamà Cumpagnìa du Sufràgiu, chi i l'éan cunservài ina séie de ducumenti relatìvi aa paròcchia racòlti fra u 1564 e u 1978, ancöi traspurtài intu museu diucesàn arbenganese.
• Uatòiu de San Luensu, se tröva in fàccia aa ca' cumünàle de Vendun, dìtu ascì Uatòiu di disciplinài, u l'è sede da lucale cunfraternita de San Luensu Martire, a strutüa a l'è prubabilmente de uìgine Quattrusentesca.
• Géxa da Nostra Scignua da Neva, a l'è a paruchiàle de Cü(r)enna, a cunserva di dipinti pregiài e in impirtante campanìle, edificà intu 1638 a partì daa strutüa de in prìmmu uatòiu dipendente daa géxa de Vendùn.
• Capeletta de San Calòcciu, cunscideà ascì cume santuàiu, a se tröva in sce u munte Castel Èrmu, a se tröva ai cunfìn cu'u cumün de Unsu.
• Capeletta da Nativitài de Maìa, a se tröva inta frasiùn de Castellà, stuicamènte dipendente daa paròcchia de Vendun.
• Capeletta de l'Imaculà Cuncesiùn, a se tröva intu sentru de Leusu, dipendente daa paròcchia de Vendùn.
Architetüe militàri
• Castéllu de Cü(r)enna, u se ttöva inta pàrte ciü àta da du burgu furtificàu da frasiùn, dunde se pò truvà ina lunga séie de ca'-tùri, fàe custruì dae putenti famìe feudatarie. A prinsipale furtificasiùn inta frasiùn a l'éa peò custituìa dau castrum Cuculariae, castellu fàu custruì dau libéu cumün de Arbenga, pé cuntrulà l'avansà versu a còsta da famìa di Clavesana, vhe a pussedéva zà a furtificasiùn de Castellà. Ancöi du castellu u nu resta tòstu ninte, a pàrte quarche      müaia derucà.
Scultüe
A Castellà u se tröva u pòlu müseàle a l'avèrtu dedicàu a Rainer Kriester. Chi e sun espòste ben trentasinque opée du scultù tedescu, trasfeìuse a Vendun inti ànni 80 e sitadìn unuàiu du cumün a partì daa fìn di ànni 90. Ste scultüe chi, tütte fàe in prìa de Finà, e prezentan ina séie de incixùi dau carattere stilizàu e esensiàle, quarcüna de ste chi a l'è a furma de stele e a fùrma in sérciu: l'è pé stu fàttu chi che u scìtu u l'è ascì numinàu a "Stonehenge italiàna", vistu che au muntà du sù du prìmmu dì de estài a lüxe a vegne pruietà in moddu perfettu a l'internu du cumplessu.
1928
thumb|350px|center|[[Enrico Del Debbio (1891-1973), o Stadio di Marmi - Rómma, 1928]] thumb|300px|right|Vìsta do [[Pòrto de Zêna inte l'ànno 1928]]
Vendùn
Ecunumîa
Minimu u sviluppu industriàle, u setù du turismu u l'è in forte crescita, prinsipalmente pé i sénte adibìi ae passegiàe inti boschi e ae biciclette da muntagna.
Dialettu de Vendun
U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle.
1928
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1927-1928 (dòppo Serie A) - Torìn - Amsterdam. IX Olimpiade. 40px|border - Alfredo Binda o goâgna o Gîo d'Italia 1928. - Pariggi - Coppa Davis 1928. Vincitô: Fransa - St. Moritz. II Olimpiade Invernâ. 40px|border
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Sigrid Undset Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Charles Jules Henri Nicolle Prémio Nobel pe-a fìxica: Owen Willans Richardson Prémio Nobel pe-a chìmica: Adolf Otto Reinhold Windaus
Vendùn
E Lazerne
Tipiche du burgu de Cü(r)enna e sun e lazerne, ina particulà vaietài de lasagne, prepaàe segundu a tradisiùn cun a faìna gianca, mes-cià cun pasiensa a man cun quella deivà dae castagne lucàli. E sapuìe lazerne e sun prepaàe ancù aù dae persune ansiane du pòstu.
Feste e fée
• Festa de San San Calocciu a Castel'Èrmu, a se tegne d'in sinque ànni in sinque ànni u 22 d'aùstu, cun a selebrasiùn religiusa inta capeletta e l'arìvu de cunfraternite lucali in prucesciùn versu u munte.
• Cuncertu de San Luensu, u se tegne a castellà, in regiun tùre, urganisàu daa lucàle pro loco, cun müxica dau vivu e a partecipasiùn de aziende du pòstu.
• Festa da muntagna, cun u radùn di Arpìn a se tegne in sciu munte Castel'Èrmu.
Vie de cumünicasiùn
U cumün u l'è culegàu cun Arnascu a levante e Unsu a punente, mentre de pò zunze ascì inta burgà de Celsa da Utuê, passàndu pé a pruvinsale c'a porta aa frasiùn de Campi.
Salmo trutta fario
A Trûta Fario (Salmo Trutta Fario, Linnaeus 1758) o l´é ´n pescio d'ægoa dôçe a clasificaçión scentìfica do quæ a l'é in fâze de revixón. A-a giornâ d´ancheu se credde ch´o segge solo che ´n fenotipo da spêce Salmo trutta inta famìggia Salmonidae.
Descriçión e abitùdini
350px|alt=Salmo trutta fario Portugal|miniatura|Salmo trutta fario (Portogàllo) Óriginaia da còsta setentrionâle de l'Apenìn, a vive in ægoe veloci e freide di torenti de montagna. Tipici da fario són di puntìn rósci e neigri (a trûta de lago a l´à solo che punti neigri) ciù ò mêno scciassi  ma che no se conzónzan.A l´a o còrpo slansóu  legermente conprésso a-i lati, testa robùsta apisûa,denti adàtti a l'alimentaçión carnivora. A livrea a l'é bén bén variabile pe mimetizâse a l'anbiente: o dòrso o va da-o cô brùn a-o grîxo-argénto, i fianchi grîxi chi tîa 'n sciô giano,, a pansa de cô gianchinâstro; A longhessa, cómme o colore a vària da dónd'a vive,  inti rién de montagna a no sùpera i 30 cìtti.
A màngia  vermi de tæra e d'ægoa, larve, insétti,e atre bestiête che càzan inte l'ægoa.
Riproduçión
Maturitæ sesoâle in scî 2-3 anni, stagión riprodutìva, da Òtôbre a Frevâ. E trûte çernàn zöne de fóndi bassi de giæa,  riparæ, pe depónn-e e êuve de 5 milìmetri, che vègnan fecondæ da-o masscio e pöi ricovérte de giæa da-a femina. O tenpo de l'incobaçión o dipénde da-a tenperatûa de l'ægoa, i "avanotti" (i picìn) sccioîi réstan covêrti fin ch'àn o sacco vitelìn, pöi emérgen e coménsan a nutrîse.
Clasificaçión scentìfica
Into seu Systema Naturae o Carl Linnaeus o l´à scituòu e trûte inta famìggia di Salmoìn. Fra e menn-e da famìggia gh´ea o Salmo salar -salmòn-, o Salmo eriox -no identificòu, o porieiva êse o Salmo trutta -, e e træ spècie Salmo trutta trutta, Salmo lacustris e Salmo trutta fario, che in realtae no saieivan âtro che fenotipi d´ina sola menn-a, Salmo trutta.
Pe de ciù, inta penîzoa italiann-a gh´é âtre varietæ come l´adriatica Salmo (trutta) marmoratus"«Salmo (trutta) trutta (..) nell´Europa settentrionale  (..) esistono popolazioni (chiamate Trotta di mare) che conducono una parte del ciclo vitale in mare (..); ciò è possibile perché questi mari sono più freddi e meno salati rispetto al Mar Mediterraneo, dove la presenza di trotte è rara (..) Nelle acque interne occupa due diversi tipi di ambiente, mostrando differenti fenotipi in relazione alle caratteristiche ambientali (..): i tratti a monte dei corsi d´acqua (..) (in questo ambiente si evidenzia il fenotipo 'fario'); gli ambienti lacustri (..) (dove si evidenzia il fenotipo 'lacustre'(..) »"
Stöia da clasificaçión
alt=O sciùmme Mosella|miniatura|350px|O sciùmme Mosella
Into seu poêma Mosella o scritô latìn Ausonio o l´à parlòu d´un pescio ciamòu Salar e d´un âtro ciamòu Sario opûre Fario ch´o l´é ciù pecìn ch´o Salmon e ciù grande ch´o Salar: nec dum salmo nec iam salar. Alcuni ittiologi credan che Ausonio o se riferisse a træ menn-e de salmoìn, ma pe-a ciù parte di studioxi se trattieiva in cangio do salmon e de dôe trûte: Salar a saieva quéla di torenti. O Sario quelle ciù grende de lâgo o quelle che de sémme ´n çénto intran into mâ (ma de ræo into Mediterànio), ciamæ in françeize truites saumonées "«Lon a accouftume' nomer telles Truittes Saulmonees, pource qu´elles font moindres que les Saulmons, plus grandes que les Truittes communes  (..) la Truitte (..) n'efl confiante a retenir une mefme couleur en diuetfes efpeces. Lon en peult uoir prifes en une mefme riutere de Ritte de Neufirie au paif de Normandie diuerfèmet coulourees»" alt=Conrad Gesner, Historiae Animalium|miniatura|Conrad Gesner, Historiae Animalium
Ma o Linneo o l´à adeuviòu questo nòmme clàscico -inta forma Fario- no pe designâ a trûta grande ma quella ciù picinn-a de torénte ciamâ da Ausonio Salar. A denominaçión linneann-a a l´à avúo fortùnn-a e o Sario/Fario o l´é a trûta de torénte. Cuvier-Valenciennes, in cangio, en staeti ciù fedêli ao nómme clàscico e àn ciamòu a trûta de torénte Salar Ausonii
Ma ben ben d´outoì an conscideròu che e divèrse specie de trûte saieivan in realtæ unn-a sola:"«Un chat noir, un chat roux, un chat blanc ſont toujours des chats; ſans ſortir de la claſſe des poiſſons, ne voit-on pas que les Carpes deviennent blanchâtres en vieilliſſant ! (..) Il ſuit donc de ce que je viens de dire, qu'à l'égard des Truites, ainſi que des Saumons, on multiplieroit beaucoup les eſpeces, ſi l'on vouloit avoir égard à quantité de petites différences qui, ſuivant moi, doivent être regardées comme de ſimples variétés. (..) En un mot, doit-on diſtinguer les Truites qui entrent de la mer dans les rivieres, Trutta-marina, de celles qui reſtent dans les rivieres,Trutta-fluviatilis, & de celles qui s'élevent dans les lacs, Trutta-lacuſtris, (..) Il ne faut pas conclure de-là que l'on aura des Truites ſaumonées : celles-ci ne conſtituent pas une eſpece différente de la Truite qui a la chair blanche ; j'ai fait un très-grand nombre d'expériences qui prouvent & conſtatent que la différence entre les Truites ſaumonées & celles qui ne le ſont pas, vient en partie de la nature de l'eau dans laquelle elles vivent, & principalement de leurs aliments»"
I nómmi Sario/Fario
Pe alcun tradutô do tésto d´Ausonio o nómme do péscio o se dovieiva scrîve e lêze Fario. In apòggio de questa teoria gh´é o fæto che un outô da tarda antiguitae, Ambrosius (governatô da región Emilia-Liguria) e dòppo de lê Isidoro, o l´a adeuviòu pe-a prìmma vòtta o nome Tructa e o l´a identificòu co-un péscio ciamòu Vario: ut varii maiores quos vocant tructas
´N´âtra ipotesci a vedieiva o nòmme colegòu a-o nòmme tedesco de trûte, Forhin/forelle, ch´o porieiva avéi lê ascì o sénso 'variòu':
«Vinet (..) ajoute (..) que Fario lui plaît davantage parce que, en allemand, truite se dit Forhin».
«Forelle, feminine, ‘trout,’ (..) It is probably connected with the Aryan adjectives in the cognate languages, meaning ‘spotted, speckled.’ (..) Greek περκνός, ‘livid, dusky’ (πέρκη, ‘perch’)»
Âtri creddan che o nómme corètto o saiva quéllo co-a “s”, Sario. L´òrìgine de quésto nómme a no l´é ciæa, ma fòscia a saieiva a mæxima pei tréi ittionimi Salmo/Sario/Salar:"«Le nom de sario a subsisté sous la forme de fario,que lui donne la Juntine,dans le texte vulgaire des éditions de la Moselle.(..) Linné appelle la truite,salmo fario et non salmo sario. Comme le mot sario est un de ceux qui ne se trouvent que dans Ausone,on comprend quelle influence a eue la mauvaise leçon introduite (.) par la Juntine (..) D'ailleurs,il est probable que l'éditeur de la Juntine n'a pas écrit fario par suite d' une mauvaise lecture de son ms.,mais parce qu'il pensait le corriger avec le secours d'Isidore de Séville (Orig.,XII,(.)«Varii a varietate,qiios vulgo tractas vocant> (.).De Varius à Fario,la différence est peu sensible»""«Ausone évoque 16 poissons, dont trois ont un nom commençant par sal-, ou sar-: -Salmo (..) -salar, (..) -sario, (..) on peut déduire que le (..) salar est la truite de rivière, et que celui appelé sario, intermédiaire entre cette truite et un saumon, est la varieté connue de nos jours sous le nom truite de mer, ou truite saumonée (..) Linné (..) nommait la truite européenne de rivière Salmo fario nom qui apparaît comme une déformation de sario, peut-être à la suite de quelque erreur de lecture, la lettre 's' ayant longtemps éé écrite presque comme un 'f'»"
Scheuggio ferrâ
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni Scheuggio ferrâ Cornetti, gritte e chissà quali bestiëte t'an pertusòu pe sécoli e chi pösava o gommio in sciâ tò schenn-a dùa, pinn-a d'agogge e lamme de cotello, rexistendo a-a tortùa, ò, se o doveiva aveine de raxoin! A mæ raxon t'ëi ti, quande into sô comme Esterinn-a ti rispondeivi riendo a-o reciammo de l'onda. E no l'ò mai capïo cöse ve dïvi.
Dòdoma
Dòdoma a l'é a capitâle da Tanzanîa.
A gh'à 213.636 abitanti.
Giambatista Lomellin
Giambatista Lomellin (Zena, 1594 - 1674) o l'è stæto o 108° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 24 luggio 1646 a-o 24 luggio 1648, o sciusciantetreieximo co-a càrega biennâ.
Maenza
Maenza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Equidae
Taxonavigaçion
Nomme: Equidae Owen 1848
1834
thumb|340px|center|D.H. Burr, New universial atlas, 1834, Brazil, Guiana e Paraguay
Patto de Varsavia
O Patto de Varsavia, nomme ofiçiâ: Tratâto de amixiçia, cooperaçión e ascistença reçiproca (in Ruscio Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи), a l'êa unna organizaçión de stati europei comunisti. O l'è stæto formòu in to 1955 a Varsàvia in Polònia in risposta a l'Organizaçión do Tratâto de l'Atlantico do Nòrd.
Giustexine
Giustexine (Giüstéscine in-ta grafîa de l'armanàccu, Giüstexine ascì, Giustenixe a-A Prìa, Giüstèixe in bardenollu, Giüstènexi in arbenganeze) u l'è 'n cumǜn sparsu de 995 abitanti in-ta Pruvinsa de Savùna (dêti agiurnê a-u 2019).
Giugrafîa
U teritôiu de Giustexine u se tröva lungu a valle du turènte Scarinciu, ch'u cunfluîsce a u fundu du paîze in ta scciumèa Maémua. A pàrte bassa se caraterizza pe a cultivasiun de üga e urîve a fasce, a zona ciü muntagnûza a l'è pîna de frascini e carpìn, cun n'estensciun ch'a a riva fin a u Munte Carmu de Löa (1389 m in sce u livéllu du mâ), Bric Agnellin (1335 m) e du Zuvu de Giustexine a 1200 m. Vixin a u Bric Tampa (846 m) se tröva a grotta di Scöggi Negri, cun üna de ciü inpurtànti attivitê carsciche da regiun Ligüria.
Stòja
U numme "Giustexine" u deriveréa da 'n fàttu stojcu du tènpu de Guêre Püniche fra i eserciti cartaxineixi e di Rumèn, dunde a lucalitê a l'è stêta devöâ cumme sede de aministrasiún giudisiaria, asucià a-a denuminasiùn de Jus-Tenens c'u vö dî "tégnì giustisia".
Se de fùnti vàn a atestâ i primmi insediamènti in te l'epuca bizantina (prubabilmente in lucalitê Vìlla), a fundasiùn du burgu de San Michê cun üna de primme citasiui a l'è du 1248 inte in attu du 5 d'arvî firmòn da Bunifassiu de Clavesana. Asugétòn a-abasia de San Péu da vaâ du Varatella, pressu Tuiràn, u finisce fra i dumîni da Diocexi de Arbenga e Inperia e ascì sùtta i marchexi Du Caretto (in-tu XIII secolo e XIV seculu). Cun a bulla papale de Urbano VI e zone de Giustexine, Túian, Borzi e da A Prîa vegnan cuntrulê da Repübbrica de Zena a cumensâ da u 1385.
Da-a primma metê du XV seculu, pe 'na seje de fêti, u paîze de Giustexine u ritùrna sutta i De Carettu. 'Sta növa parentexi finì peò préstu, perché u castellu u vegne assediòn pe cumandu du capitàn Peu Fregusu, de Zena c'u custrinze a-a rêza i dùi frê Galeotto e Giovanni Du Carettu aturnu a u 18 avrî 1448: questu evéntu vegne ancùa aù revucòn da u fulclure grassie a e celebrasiui du Lüggiu Medievale.
Frasiui
Giustexine u l'è 'n cumun sparsu, c'u cunprende ciü frasiúi e burghê, segundu u statüu cumünàle San Luénsu e San Michê e nu sùn cunsciderabili cumme frasiúi, ma cumme i nuclei custitutîvi du cumün, da questi dunca i dipendan risperivamènte e frasiùi de Bessu, Vìlla e Vilétta pé u prìmmu; Costa, Valsùrda, Furèstu, Cianassu e Serèi pé u segundu. Cunscideràndu a divixùn in burghê (devöâ ascì inte manifestasiùi e inte rievucasiùi stojche) e ghe sun:
Cunfin
U cunfîna cun i cumüni de: A Prìa e Löa a sud, Bardenèi e Magiö a nord e Ù Tû a levànte.
Minurànse furèste
Segundu u ISTAT, a-u 31 dexenbre 2014, a Giustexine ghe sun 13 rexidenti furèsti.
Architetüe Religiûze
Pé a Gêxa u teritòiu cumünàle de Giüstexine u l'è parte de 'na sùla parocchia, ciamà Parocchia di Santi Luénsu e Michê, sta chi a cunprende:
Architetüe sivîli
A San Luénsu, inta ciàssa du Custìn u se tröva u stòjcu sedîle in prîa de Finâ, a dimustrasiùn de l'ativitê giudissiaria c'a a l'ha caraterizòn u paîze antigamènte. De paéggia fabricasiùn e mezüe de l'öiu e du vìn datê 1606, ancö cunservê in-tu palassu du cumüne.
Ecunumîa
L'ecunumîa lucâle a l'è bazâ in sce l'agricultüa e l'alevamèntu. Prezente ascì ina picîna zona cumerciâle-industriâle, ai cunfìn cun A Prìa, dunde tröva inpiêgu a magiurânsa da pupulasiùn.
Dialettu Giustenieze
U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu Ligure séntru ucidentàle, scimile a-u vixìn dialettu priéze, anche se u prezénta de inflesciùi da-e parlê de Bardenèi (particulâre parlâ ciü ligâ a-u valburmidéze) de Tuiàn (ciü scimile a l'arbenganéze).
Da l'estê 2021 a l'è stêta inbastìa ina növa òpera de cartelunìstica stradâle, cun ascì di cartelli in-tu dialettu lucâle, pé e lucalitê che e g'han 'na tradusiùn in léngua ligüre.
Asuciasiùi
Inpurtànte ascì l'asuciasiun cultürale Jus Tenes, che u urgànissa incòntri e fëe in tu paìze (e a partecipa ascì cumme sòcciu a-a Cunsulta Ligure ), cun a partecipasiùn ascì du sìrculu "A cà cumüna" de San Michê.
Istrusiùn
In-tu teritòiu cumünàle se trövan e scöe statali "Don Noli" (a scöa materna) e "Sandro Pertini" (a scöa elementàre, cun a séde in-tu palassu cumünale), ragrupê inte l'istitüu cunprenscîvu da Prìa.
Persùne culeghê a Giustexine
José Serrato, ecunumista, 24° prexidente de l'Uruguay (fra u 1923-1927), u l'éa uriginàiu da frasiùn di Sérèi de Srua.
Âtre manifestasiùi
Ghe sun ascì:
Vie de cumünicasiùn
U cumün de Giustexine l'è atraversòn da-a stradda pruvinciale 24 (SP24), c'a a culêga cun A Prìa, âtre stradde minùri e culegan e varie frasiùi, cumme quella che dai Sérèi Superiùri a porta a Bringhiera (U Tû), o quella che a porta versu Ransi da San Martin.
Ispra
Ispra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
209
thumb|300px|center|[[Geta, aureus, 209-211 ]]
Robecco Pavese
Robecco Pavese o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Senna Comasco
Senna Comasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Architetûe religiôze
thumb|270px|Senna Comasco, Santoâio Santa Marìa Sónta|centro
Gallette e salacche
Opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni
Gallette e salacche
Mòlla i ormezzi e vanni,figgio mæ: o mâ o l'é tempo eterno e l'onda a batte comme o respïo de'n cheu quand'o l'aspëta. Là t'attroviæ bonasse e gianchi derrùi de scciumma, l'ödô de mæn e o vento di tramonti e i longhi giorni arsi de fadiga. E là, in sciâ coffa, tra o sartiamme teiso, solo co-o mistero do çê, 'na voxe ardïa a te dià chi t'ê e o perché da tò vitta e do destin.
Pe niätri chì, mëzi addormiggiæ, ch'emmo refuòu pe chissà quali orizzonti e gallette e e salacche da tò çenn-a, s'arve scroscindo 'na dispensa veua e a ne creuve de scùo.
Dar es Salaam
Dar es Salaam a l'é a çitæ ciù inportante e ascì sêde do governo da Tanzanîa. A g'à 5.465.400 abitanti.
Inta capitâle Dòdoma a s'atrêuva invece a sêde de l'asenblêa naçionâle da Tanzanîa.
Ricengo
Ricengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
612
thumb|300px|center|Drachma Sassànide, [[Khosro II (590-628), 612 (Iran)]]
Halifax
Halifax a l'é a capitâle da provinsa canadeize de Neuva Scòssia.
A gh'à 431.721 abitanti (into 2017).
Minturno
Minturno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
11 arvî
O 11 arvî o l'é o 101° giórno de l'ànno (102° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 264 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|350px|right|Mediatêca de l'architetûa e do patrimònio, Atelier du Service des Œuvres d'Art du Front Nord, 11 arvî [[1919 (Arras, Pas-de-Calais - Fransa) ]]
1835
thumb|400px|center|A. Lundquist, A tôre Riddarholmsbranden de [[Stoccolma destrûta da-o fêugo into 1835]]
Rogno
Rogno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Fußball-Club Bayern München
O Fußball-Club Bayern München AG, conosciûo cómme Bayern München e inta léngoa itàliann-a cómme Bayern Monaco, a l'é 'na socjêtæ pòlisportîva tedesca con sêde a Monego de Bavèa, célebre pe-a seu seçión calcistica, quæ a milita inta Bundesliga, a mascima divixón do canpionòu.
Briscola (tiatro)
Briscola a l'é 'un'opera letiaia in zeneise de Plinio Guidoni.
Fußball-Club Bayern München
Fondù into 1900 da dötrei ménbri do MTV 1879 München, o Bayern o gh'à 'na pòlisportîva ch'a comprende seçioìn de scacchi, pallavölo, pallacanèstro, réferi, pallamàn, bowling, ténni da tàvolo e a squàddra de balón feminìn, pe 'n totâle de ciù de 1.100 sportîvi tesserâti.
Fauna - Into mâ
A fauna de mâ inta parlâ de Ventimiggia
A Ventimiggia (in loco: Vintimiggia; parlâ: ventimigliusu) se parla 'n ligure de tipo intemelio.
1641
thumb|350px|center|Forte San Zorzo, ò de Oitavos - [[Cascais, 1641-1643]]
Vientiane
Vientiane a l'é a capitâle do Laos. A g'à 820.940 abitanti.
Jerago con Orago
Jerago con Orago o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
1866
thumb|350px|center|[[Carl Bloch, Òstàia a Romma, 1866 (Statens Museum for Kunst)]]
Fæti
thumb|180px|right|[[Dante Gabriel Rossetti Monna Vanna, 1866 (Tate Gallery)]] thumb|180px|right|[[Gustave Doré, A creaçión da lûxe (Gènesi 1:1-5) ]]
12 arvî
O 12 arvî o l'é o 102° giórno de l'ànno (103° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 263 giórni a-a fin de l'ànno.
Rocca Susella
Rocca Susella o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Ripalta Arpina
Ripalta Arpina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Sillavengo
Sillavengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Solbiate con Cagno
Solbiate con Cagno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|Cagno, monuménto a-i cadûti|centro
Giacomo De Franchi Toso
miniatura|Ritræto do Giacomo De Franchi Toso Giacomo De Franchi Toso (Zena, 1590 – 1657) o l'è stæto o 109° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 1° agosto 1648 a-o 1° agosto 1650, o scisciantequattreximo co-a càrega biennâ.
Norma (Italia)
Norma o l'è 'n comûne inta Provinsa de Latinn-a.
Giacomo De Franchi Toso
Vìtta
O l'ea figgio de Federigo De Franchi Toso e nevo de Giœumo De Franchi Toso.
Slovacchia
A Slovàchia (Slovensko in slovàcco, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica Slovàcca (Slovenská republika in slovàcco, prononçiòu ) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa centrâle sénsa sbòcco in sciô mâ.
Giögrafîa
A Slovàchia a confìnn-a co-a Polonîa a nòrd, con l'Ucraìnn-a a levànte, con l'Ungherîa a sùd, con l'Òustria a sùd-òvest e co-a Repùbrica Cêca a nòrd-òvest. O teritöio slovàcco, pi-â ciù pàrte montagnôzo, o l'à 'n'àrea de ciù ò mêno 49.000 km2 e 'na popolaçión de ciù de 5,4 milioìn de persónn-e.
A capitâle da Slovàchia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Bratislava; inte l'òrdine e âtre çitæ ciù grénde són Košice, Prešov, Žilina, Banská Bystrica e Nitra.
Stöia
I pòpoli Slâvi són arivæ into teritöio da modèrna Slovàchia tra i sécoli V e VI, parteçipàndo, into sécolo VII, a-a creaçión de l'inpêro de Sâmo. Into sécolo IX àn dónca creòu o Prinçipâto de Nitra, pöi conquistòu da-o Prinçipâto de Moràvia, fæto ch'o l'à portòu a l'instituçión da coscì dîta Grànde Moràvia. Into sécolo X, aprêuvo a-a disoluçión da Grànde Moràvia, a zöna a l'é stæta integrâ into Prinçipâto d'Ungherîa, o quæ, a partî da l'ànno 1000, o s'é trasformòu in Régno d'Ungherîa. Tra o 1241 e o 1242, aprêuvo a l'invaxón móngola de l'Eoröpa, a ciù pàrte do teritöio slovàcco a l'é stæta sachezâ. L'àrea a l'é stæta pi-â coù pàrte ricostroîa gràçie a-o Béla IV d'Ungherîa, o quæ o l'à favorîo l'instalaçión de popolaçioìn tedésche inta zöna, spécce inte pàrte centrâli e de levànte da modèrna Slovàchia.
Depoî a Prìmma Goæra Mondiâle e a disoluçión de l'inpêro oustro-ungarìco, o l'é stâto creòu o nêuvo stâto da Cecoslovàchia, l'ùnica naçión de l'Eoröpa centrâle e de l'èst a restâ 'na democraçîa into perîodo tra e dôe goære. A ògni mòddo i partîi fascìsti do pósto són ariescîi a arivâ a-o potêre inte tære slovàcche, controlàndo a prìmma Repùbrica Slovàcca inti ànni da Segónda Goæra Mondiâle, 'n pàize a riconosciménto parçiâle, cliénte da Germanîa nazìsta. A-a fìn da goæra a Cecoslovàchia a l'é stæta costitoîa tórna a pàize indipendénte. Depoî o córpo de stâto do 1948 a Cecoslovàchia a l'é pasâ sótt'a 'n'aministraçión comunìsta, diventàndo pàrte do blòcco òrientâle con l'Unión Soviética. I tentatîvi de creâ 'n regìmme ciù democràtico in Cecoslovàchia àn portòu a-a coscì dîta Primavéia de Prâga, sciacâ da-e trùppe do Pàtto de Varsàvia con l'invaxón da Cecoslovàchia inte l'agósto do 1968. Inte l'ànno 1989 a coscì dîta Rivoluçión de velûo a l'à portòu pacificaménte a-a fìn do regìmme comunìsta in Cecoslovàchia. A-o prìmmo de zenâ do 1993, a Slovàchia a l'é diventâ 'na naçión indipendénte aprêuvo a-a disoluçión pacìfica da Cecoslovàchia, conosciûa co-o nómme de "divòrçio de velûo" ascì.
Economîa e polìtica
A Slovàchia a l'é 'n pàize svilupòu, co-în'economîa a âto rédito e 'n livéllo asæ âto de svilùppo segóndo a scâ de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'à 'n bón livéllo de libertæ civîli, de stànpa, de informaçión e de democraçîa e pâxe in generâle. A naçión a consèrva 'n'economîa de mercòu co-în inportànte scistêma ch'o garantìsce ascisténsa sociâle, ascisténsa sanitâia universâle e educaçión primâia e secondâia de bàdda a tùtti i sò çitadìn, óltre che un di congê parentâli ciù lónghi inti pàixi OECD.
A Slovàchia a l'é 'n ménbro de l'Unión Eoropêa, de l'Eorozöna, de l'Àrea Schengen, de Naçioìn Unîe, da NATO, do CERN, de l'OECD, da WTO, do Conséggio d'Eoröpa, do Grùppo de Visegrád e de l'OSCE. In Slovàchia gh'é éutto scîti nominæ patrimònio de l'umanitæ da l'UNESCO. A l'é a naçión co-a produçión de aotomòbili pro capita ciù âta, pe 'n totâle de 1,1 milioìn de veìcoli realizæ inte l'ànno 2019, con quésta produçión ch'a l'é stæta bén o 43% de l'output industriâle totâle do pàize.
Sorico
Sorico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Equus
thumb|230px|right|Equus caballus (cavallo), unn-a speçie do genere Equus
Taxonavigaçion
Equus
Nomme: Equus Linnaeus 1758
Aostin Çentrion
miniatura|Aostin Çentrion Aostin Çentrion (Zena, 25 novembre 1584 – 7 dexembre 1657) o l'è stæto o 110° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 23 agosto 1650 a-o 23 agosto 1652, o sciscianteçinqueximo co-a càrega biennâ.
211
thumb|200px|center|[[Publio Settimio Geta (7 marso 189-26 dexénbre 211) ]]
Cesana Torinese
Cesana Torinese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Camoggi
Camoggi (scrîto ascì Camuggi segondo a VPL, Camogli in italiàn) o l'è 'n comün de 5.692 abitanti da çittæ metropolitann-a de Zena.
Geògrafia
thumb|center|500px|Panoramma de Camoggi Tipico borgo mainâ, çentro turistico nòto pe-o sö porticciòlu e pe-i palassi variopinti in scio lungomâ. O l'è ciamao ascì a Çitæ di Mille Gianchi Velieri ò a Gemma du Gorfo Paradiso.
Stöia
I sö abitanti se ciamman "camuggin".
Pòsti de interesse
Du territoriu comünale fan parte e seguenti localitæ: Portofin Vetta, Punta Ciäppa, Rua, San Frutoso, San Rocco, Mortola San Frutoso, Case Russe.
Oranjestad
Oranjestad a l'é a capitâle de Aruba.
A s'atrêuva into Mâ di Caràibi e a g'à 28.294 abitanti.
13 arvî
O 13 arvî o l'é o 103° giórno de l'ànno (104° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 262 giórni a-a fin de l'ànno.
Fauna - I oxelli
Pàssoa Cöarossa Àgogia Farco Cröo Berta Gallo Bibbin Annia Quaggia Çigheugna Pavon Òca Rondaninn-a Öchin de mâ Orocco Pappagaggio Kiwi
1622
thumb|260px|center|[[Gioàn Loenso Bernini, Netùn e Tritòn, 1622 (Victoria and Albert Museum - Londra)]]
Fauna - E bestie
Coniggio Gatto Gatto sarvægo Can Cavallo Cavallo servægo Ase Vacca Töo Boccin o Vitello Aiòu o Æo Pëgoa Bæ Crava Lô Pòrco Pòrco sarvægo Orso Lion Levre Ratto Risseu Sciórnoa Gî Tascio Foin Mù Beu Rattopennugo Ræna Tigre Cangüo Elefante Puma Capibara Vinvèra
Stati de l'Italia do passòu
L'Italia, da a cheita de l'Impeo roman a l' unificaçion, a l'è stæta formâ da diversci stati indipendenti.
Italia in to 1559
Doppo a Paxe de Cateau - Cambresis:
Italia in to 1748
Doppo o tratâto de Aix-la-Chapelle:
Italia a-o tempo do Napolion Bonaparte (1796-1814)
Doppo l'invaxon do Napolion Bonaparte:
Per armâ garie
Opera letiaia in zeneise de Pòulo Fuggetta
'Per armâ garie
Quando ri nostri antighi inscivan fuoe d'esto porto de Zena con l'armà re corne dentro ben favan tirà a ri corsè ch'oura ne tran ro cuoe.
E ben messà ghe favan ro trazoe e a cubozzon ri favan zù chiombà, si che tegnivan ben netto ro mà ni fummo moè temmen de ravioe.
Ma s'oura nave, barche, o bregantin essan fuoe d'esto porto per nostro uso, l'afferran presto questi chen mastin.
Ri què dri nostri legni fan ro fuso si ben, che legno grosso, ò pichienin, no ardisse chiù trà naso da pertuso.
E puoe che l'antigo uso hemo lasciao d'armà garie assè chiù no possemo villezzà ra stè.
Perchè san ch'oura armè de vendegnari lò no s'attrovemo e belle vigne con poche ughe semo.
Logica matematica
miniatura|[[Diagràmma de Venn|Diagramma de Venn pe l'interseçion de doi insemmi]] A logica matematica a l'è o settô da matematica ch'o studia i scistemi formæ da o ponto de vista do moddo de codificâ i conçetti intuitivi da dimostraçion e de computaçion comme parte di fondamenti da matematica.
A logica matematica a l'è a logica applicâ a-a matematica. A se occupa de parte da logica che poean ëse modellæ matematicamente.
1926
thumb|500 px|center|[[Maserati, 1° zenâ 1926]]
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1925-1926 (dòppo Serie A) - Juventus - Giovanni Brunero o goâgna o Gîo d'Italia 1926. - Philadelphia - Coppa Davis 1926. Vincitô: Stati Unïi d'America