cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
415 a.C.
Euröpa
Rómma : Trbuni: Numerio Fabio Vibulano, Gaio Valerio Potito Voluso, Publio Cornelio Cosso e Quinto Quinzio Cincinnato
Loenso do Bicci
Loenso do Bicci (Firense, 1350-1427) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a. thumb|150px|Loenso do Bicci, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Dria Orcagna
Dria Orcagna (Andrea do Cione do Arcàngiou) (1308/1315/1320-1368) o l'é stæto 'n pittô, scultô e architétto de schêua italiann-a. thumb|150px|Dria Orcagna, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
1411
thumb|350px|center|[[Gentîle da Fabriano (1370 ca.-seténbre 1427), Sâla di gigànti, 1411, afrésco (Palasso Trinci - Foligno)]]
1410
thumb|230px|center|[[Féipo Brunelleschi, Croxefìsso, 1410-1415 (Baxìlica de Santa Marìa Noêla - Firénse)]]
Antönio do Pollaiolo
Antönio do Pollaiolo (17 zenâ 1429-4 frevâ 1498) o l'é stæto 'n pittô, scultô e fràvego de schêua italiann-a, protagonìsta do moviménto do Rinascimento. thumb|150px|Antönio do Pollaiolo, ràmmo de C. Colombini, 1769
Rocaforte
Rocaforte, dîta A Róca lucalmainte, l'é 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri ch'u s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisàndria, inte l'Òta Val Burbàia. U gh'ò 129 abitanti.
Geugrafîa
A Róca s' tröva inta Pruvéincia 'd Lisàndria, inte l'Òta Val Burbàia. A gh'ò varie fraçión-i: Burasci, San Martéin, Villa, ecc.
416 a.C.
thumb|450px|center|Anselm Feuerbach (1829-1880), O Sinpòsio de Platon - [[Alcibiade o riçéive Agaton e o sò cortêo, 1869 (Staatliche Kunsthalle Karlsruhe) ]]
1419
thumb|300px|center|[[Féipo Brunelleschi, Sagrestîa vêgia, 1419 (Baxìlica de San Loenso - Firense)]]
1418
thumb|thumb|320px|center|Butêga fiorentìnn-a, O Reliquâio de-e cadénne de [[San Pêo, 1418 ca. (Museo de l'òpera do Dòmmo - Firense)]]
Dria do Castagno
Dria do Castagno (San Godenso, 1420 ca.-Firense, 19 agosto 1457) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|[[Dria do Castagno, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769 ]]
Loenso Ghiberti
Loenso Ghiberti (1378-1° dexénbre 1455) o l'é stæto 'no scultô, architétto e fràvego de schêua italiann-a, in protagonìsta do prìmmo Rinascimento. thumb|150px|Loenso Ghiberti, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
1421
thumb|300px|center|Anònimo, L'inondaçión do 1421 inti Paixi Basci, 1490-1495 ca. (Rijksmuseum -[[Amsterdam)]]
1427
thumb|270px|center|[[Thomas de Kolozsvar, Crìsto inte l'òrto di oîvi, 1427 (Museo crestiàn d'Ungherîa - Esztergom)]]
582 a.C.
Euröpa
Grecia - Delfi, Zeughi pìtici.
1415
thumb|350px|center|Gêxa de San Zane de Lamballe ([[Côtes d'Armor - Bretagna), beneitìn, 1415]]
Fæti
thumb|250px|right|Calendäio do 1415
1429
thumb|200px|center|[[Fiorìn d'öo, co a conchìggia do pelegrìn, 1429]]
589 a.C.
č
thumb|250px|center|[[Psammetico II (VII secolo a.C.-9 frevâ 589 a.C.) (Louvre)]]
Dria Verrocchio
Dria Verrocchio (Firense, 1435 ca.-Venessia, 7 òtôbre 1488) o l'é stæto 'n pittô, scultô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|Dria Verrocchio, ràmmo de C. Colombini, 1769
Dria Ferrucci
Dria Ferrucci (Andrea da Fiesole) (Fiesole, 1465-Firense, 1526) o l'é stæto 'no scultô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|Dria Ferrucci, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
1447
thumb|350px|center|Capèla de Notre-Dame-sur-l'Eau, 1447, Saint Sulpice la Foret ([[Bretagna)]]
578 a.C.
thumb|200px|center|[[Servio Tullio ([?]-535 a.C.)]]
Euröpa
Rómma - Servio Tullio ([?]-535 a.C.) o l'é o sésto rè de Rómma.
586 a.C.
thumb|200px|center|Covèrcio da scàtoa de Nitocris, a "Divìna Aadoratôa d'[[Amon", 586 a.C., fìggia de Psammético I (664 a.C.-610 a.C.). Tòmba de Pabasa a Tèbe - XXVI dinasìa (Louvre-Pariggi)]]
575 a.C.
thumb|center|250px|Colònna proveniénte da [[Emporion, scîto archiològîco grêgo, fondòu into 575 a.C. (Museo de istöia de-a Catalògna)]]
Dialétto finaléize
O Finaléize (Finarìn) o l'é 'n dialétto da léngoa lìgure parlòu prinçipalménte a Finâ e inti comùn da-arénte, apartenénte a-o coscì dîto grùppo do lìgure céntro-òcidentâle, do quæ o l'é, insémme a l'arbenganéize, unn-a de variêtæ ciù difûze.
Descriçión e stöia
O dialétto finaléize o l'é unn-a de variêtæ ciù inportànti da léngoa lìgure parlæ inta Rivêa de Ponénte aprêuvo a l'inportànsa stòrica do Finâ, pe tànto ténpo capitâle de l'òmònimo marchexâto e indipendénte (a-o mêno formalménte) da-a Repùblica de Zêna scìnn-a-o 1797. Quésta scitoaçión polìtica a l'à permìsso a-e parlæ da zöna de sotràise a-a fòrte azeneizaçión ch'a l'é pe cóntra avegnûa into rèsto de l'àrea, tànto che a-a giornâ d’ancheu o vixìn parlâ de Nöi o l'é za conscideròu pàrte do grùppo do coscì dîto lìgure centrâle méntre, a ponénte, o priéize o l'à e caraterìstiche de 'na parlâ de tranxiçión tra o lìgure céntro-òcidentâle e-e variêtæ centrâli. Da segnalâ l'é ànche a prezénsa de çèrte infloénse da-a léngoa spagnòlla, chi remóntan a-o perîodo conpréizo tra i sécoli XVI e XVII, quànde o Marchexâto de Finâ o l'êa stæto militarménte òcupòu da-o Régno de Spàgna.
In particolâ o Finarìn o l'é parlòu sorviatùtto into teritöio do comùn do Finâ, inclûze tùtte e sò fraçioìn, scibén che gh'é de diferénse tra e vàrie borgàdde. Són de stànpo finaléize e parlæ di comùn de Riâto, Càrxi e Òrco Feìn ascì. St'àrea chi a coincìdde, pî-a ciù pàrte, co-a región storicaménte conosciûa cómme "Finaléize" ò "o Finâ", zöna delimitâ da-o Còu da Crâvasóppa a ponénte e da-o Còu de Nöi a levànte, pe esténdise vèrso l'entrotæra scìnn-a-a crénn-a de Àrpi Lìguri.
Sottadivixoìn
O finaléize o l'é 'na parlâ gròsso mòddo unifórme ànche se gh'é abàsta variàbilitæ pe poéi identificâ træ zöne da-e divèrse caraterìstiche:
1450
thumb|300px|center|Antifonârio da Natàle a l'ottâva de l'Epifanîa, 1450 ca. ([[Bibliotêca Malatestiann-a - Cesena, cod. Bessarione 7)]]
Dialétto finaléize
Grafîa
Tra e âtre s'aregorda sorviatùtto a grafîa adêuviâ da-o studiôzo do finaléize Luigi Alonzo into sò Diçionâio de parlæ finaléixi, bazâ, con di adataménti, in scê régole do Vocabolâio de parlæ lìguri. Pe 'n vocabolâio de 'n'âtra parlâ de stànpo finaléize, sàiva a dî quéllo do parlâ de Gôra do profesô Gianni Nari, l'é stæto pe cóntra dêuviòu 'na grafîa svilupâ in sciâ bâze de indicaçioìn do Convêgno de Sanrémmo do 10-12 de òtôbre do 1976, promòsso da-a Consùlta Lìgure.
570 a.C.
thumb|250px|center|[[Saffo (630 a.C. ca.-570 a.C. ca.), scultûa romann-a, II secolo (Museo archiològîco de Istanbul)]]
Somateria
alt=Somateria mollissima|miniatura|Somateria mollissima Somateria o l´é ´n génere d´ànie de mâ, i "Edredoìn" inta famiggia Anatidae. No àn nómme tradiçionâle zenéize. Són öxélli che frequéntan ægoe marìnn-e, se nùtran de molùschi, àn o becco stréito con l'óngia apicâle estéiza curvâ in zu, utilizâ p'arancâ i móscoli che còlan intréghi. Són træ spêce: o "Edredon" o Ània do Ciumìn,(Somateria mollissima), o Re di "Edredoìn" (Somateria spectabilis), "Edredon" da-i Òciâli (Somateria fischeri). Asémme a l´"Edredon" do Steller (Polysticta stelleri) conponn-an a tribù Somaterini. Gh'é chi unìfica i Somaterini inti Mergini.
1446
thumb|300px|center|[[Plinio o Vêgio (23-79), Naturalis Historia, 1446 ]]
Somateria
Somateria mollissima
L´"Edredón" o "Ània do Ciumìn" (Somateria mollissima - Linnaeus 1758) o l'é l' ània  de mâ ciù gròssa. Pe-a fórma da testa e do becco o l'à 'n profî cönico; o masccio o l'à a pansa de cô neigro, dòrso e pêto gianco, testa de cô gianco co-o vertice neigro, o còpusso de cô grîxo-vèrde oîva. A femina A l´é de cô brùn-scûo, con rigatûe de neigro.
O l'é famôzo pe-e propriêtæ izolànti do seu ciumìn, ch'o vén racheugéito inti nîi abandonæ, da chi o nómme "ània do ciumìn".
Difûzo in scê còste nòrdiche de l' Eoröpa, do Nord' América, da Siberia Orientâle, e de l'Islànda. O seu habitat són e còste rociôze ò sabiôse; îzoe ascì ma no goæi distànti da-a còsta, inte ægoe pöco profónde.
L'edredón do Nord Eoröpa o nidìfica in colònie lóngo e còste do Mâ Bàltico, Górfo da Finlàndia, Nord Atlàntico, da-a Scandinàvia a l'Islanda. Da pöco in sa gh´é stæto di câxi de nidificaçión ciù a Sud; laghi  Svìseri e Italién.
A  stagión riprodutîva a va da Màzzo a Zùgno. Fan 4-6 êuve, incobæ pe 26-28 giorni; i picìn xêuan a 9-10 setemànn-e. In Invèrno o fórma sciàmmi numeroxi, da 'na dêxénn-a a çentanæa d'ezenplâri. O svérna lóngo e còste da Danimàrca, Paixi Basci, Frànsa còste da Mànega, Bretagna.
Somateria spectabilis
O “Re di Edredoìn" (Somateria spectabilis - Linnaeus 1758) o l'é 'n' ània de medie dimenscioìn, legermente ciù picìn do "edredon" comùn (mollissima); o masccio o l'à a testa retangolâre co-o vertice e o copùsso de cô grîxo-pérla, becco rósso, con sôvia 'n scùddo frontâ de cô rósso-çetrón contornòu da 'na sotî riga de néigro, masche de cô verdexìn, gôa, pêto e schenn-a de cô giànco, e restanti parti superiôri de cô neigro,e âe sôvia son de cô neigro con 'na riga de giànco. O l'à doî triangoli picìn a fórma de veia in sciô dòrso, anche i scianchi són de cô neigro con dôe macce de giànco vixìn a-a côa. A femina de cô brùn-giânénte, a l'à 'na particolaritæ: a dispoxiçió de ciùmme vixìn a-o becco ghe dàn 'n espresción ch'o pâ ch'a rîe. alt=Somateria spectabilis (màsccio)|miniatura|Somateria spectabilis (màsccio) O l'é difûzo lóngo e còste artiche de Eoröpa, Nord América e Àzia; o pàssa gran parte de l'anno in mâ lontan da-e còste, sôlo pe reprodûce o pìggia tæra. O nidifìca inta tundra artica de l'Alàska, Groenlàndia, Rùscia, Siberia, Îzoe artiche. A migraçión a l'é spetacolâre: enòrmi sciammi xêuan verso Nord, pàsan in scê L'Alaska, a Finlàndia e a Kamchatka. In invèrno o l emîgra in pö ciù a sud a-o limite do giasso marìn. Into Nord Eoröpa o làscia i scîti de nidificaçión a Nova Zembla (Novaya Zemlya), inte Îzoe "Franz Joseph", ò inta Siberia Òcidentâle, pe arivâ in scê còste do Ma de Barentz, a-i fiòrdi do Mâ da Norvéggia.
Somateria fischeri
L' "Edredon da-i Òciâli"  (Somateria fischeri - Brandt 1847) o l'é o ciù picin do génere somateria, lóngo 58 citti cóntra i 71 do edredón còmun (mollissima) e-i 63 cìtti do reâle (spectabilis). O masccio o l'à o còrpo de cô neigro, dòrso giànco, testa de cô verdexìn, in grande disco gianco co-o bòrdo neigro in gîo a l'éuggio; o l'é costitoîo da cùrte ciumette, da chi o nómme da-i òciâli, e ciùmme da frónte sfùman in gianco fin a-e naixe do becco cô de çetrón. A femina de cô brùn chi tîa a-o rósso, a l'é scimile a-e atre dôe femine de edredone, i òciâli maròn ciæo, én mêno evidénti ma ben vixìbili.
O s´atreuva inta còsta da Siberia Òrientâle, da-a fôxe do Lena a-a Kamchatka, in Alaska lóngo a còsta Nord Òcidentâle finn-a o sciùmme Colville. O nidìfica inta tundra costêa, ò segóndo de localitæ, i laghi e sciùmmi de l'entrotæra a chilòmetri da-a còsta. Tra màzzo e zùgno a femina a deponn-e 4-6 êuve ch'a côa da sôla, o masccio o l'emìgra pe reciumâ in mâ distànte da-a rîva; quande i picìn sàn xoâ a femina a làscia a zöna e-a và a reciumâ a-o largo de còste. O pàsa a ciù parte de l'ànno in mâ. O se riunìsce in sciammi pe svernâ into Mâ de Baring a sud de l'Îzoa de Sàn Loénso, ghe stàn scinn-a  Màrso-Arvî, quande se fórman e cóbie e comènsa a migraçión vérso i scîti de riproduçión. alt=Somateria fischeri|miniatura|Somateria fischeri O nómme o comémora o scençiato tedesco Johann Fischer von Waldheim.
405 a.C.
thumb|300px|center|[[Francesco Antonio Grue, Cìro o Zoêno de Persia incontra o generâle Lisandro fìggio d'Aristocrito, 1618-1673, ceràmica de Castelli (Abrusso)]]
Euröpa
- Agosto : Co a batàggia navâle d'Egospotami (Dardanelli) i Spartàni vìnçono a goæra do Peloponneso.
Somateria
Polysticta stelleri
O l'é difûzo lóngo e còste de l'Alàska, Rùscia Artica e da Sibéria Orientâle in scî doî lato do Stréito de Bering, scìnn-a a Penîzoa da Kamchatka. O nidìfica inta tundra artica, Îzoa de San Loénso e inte l'arcipélago do Capitànio a-o làrgo da Kamchatka; o fâ o nîo in tæra vixìn a-o mâ, a femina a  ghe depónn-e  8-10 êuve.
O sverna in grendi sciammi ciù a sud, Alaska meridionâe, îzoe  Aleutine. Ina colònia numerôza a pàssa l'Invèrno inta Scandinàvia setentrionâle, fiòrdi Norvegéixi, Mâ Baltico.
X secolo a.C.
thumb|230px|center|Stêle de 'n goeriêro, 1000-850 a.C. (Solana, Cabañas del Castillo, [[Cáceres - Museo archiològîco de Spagna)]]
III millennio a.C.
thumb|350px|center|Neolìtico - Àscie de prîa levigâ, 5.000 a.C.-3000 a.C. (Arzon, Morbihan - Fransa)
1458
thumb|200px|center|[[Antönio do Pollaiolo e Betto Betti, Crôxe-ostensòrio, post 1457 (Museo de l'òpera do Dòmmo - Firense)]]
1465
thumb|600px|center|Biagio d'Antonio e Jacopo do Sellaio, Scêne co-e stöie di [[Argonàoti, 1465 ca. (Metropolitan Museum of Art)]]
1457
thumb|300px|center|[[Teofrasto (371 a.C.-287 a.C.), De Plantis, de causis plantarum, 1457 ca. ]]
II secolo a.C.
thumb|200px|center|[[Marte (divinitæ)|Marte Ultô ò Pìrro, màrmo, da-o Foro de Nerva, II secolo a.C. (Musei Capitolin)]]
IV secolo a.C.
thumb|350px|center|Antefisse co-a maschera de Silèno, tærachéutta, IV secolo a.C. ([[Giardini-Naxos - Sicilia)]]
Siracusa
thumb|80px|right|Siracusa, stémma thumb|300px|right|Siracusa, panoràmma thumb|250px|right|Siracusa, o Pàrco archiològîco Neapolis thumb|250px|right|Tiâtro grêgo, 2019 Siracusa a l'è inn-a çittæ da Siçilia, capoleugo de l'omònimo Libero consòrçio comunâle.
Stöia
thumb|200px|right|Monæe d'öo (Museo archiològîco regionâle Paolo Orsi)
VI secolo a.C.
thumb|200px|center|Bigliolo, Stêle [[Liguri Antighi|lìgure de "Tìpo C", VI secolo a.C., Aulla (Museo de Pontremoli)]]
Siracusa
Feste e fëe
thumb|230px|right|A Fèsta de Santa Luçîa
Staçión de Zêna Sestri Ponente Ariopòrto
A staçión de Zêna Séstri Ponénte Ariopòrto (ascì sôlo staçión de Séstri Ponénte, in italiàn Stazione di Genova Sestri Ponente Aeroporto) a l'é 'na staçión feroviària italiànn-a ch'a se trêuva in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta a partî da-o 1856, a l'é a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â delegaçión de Séstri Ponénte.
Stöia
A staçión de Zêna Séstri Ponénte a l'é stæta inougurâ inte l'ànno 1856, a-o moménto de l'avertûa do tòcco de ferovîa tra e dôe staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Ôtri. Co-o pasâ di ànni a l'é stæta rimanezâ ciù vòtte, cangiàndo o sò nómme in quéllo de Séstri Ponénte Ariopòrto a-i 10 de zùgno do 2012.
Dria Mantegna
Dria Mantegna (Piazzola sul Brenta, 1431-Mantova, 13 seténbre 1506) o l'é stæto 'n pittô, scultô e incizô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento. thumb|150px|Dria Mantegna, ràmmo de C. Colombini, 1769 thumb|80px| Stémma da famìggia Mantegna
Staçión de Zêna Sestri Ponente Ariopòrto
Stöia
Tra i ùrtimi intervénti de manutençión straordenâia se pêuan aregordâ quélli efetoæ into 2016.
Dria Mantegna
Vìtta
thumb|170px|left|Cortî da câsa do Mantegna a Mantova
Staçión de Zêna Sestri Ponente Ariopòrto
Pasagê
A staçión a l'é formâ da dôe colìsse de córsa, ciaschedùnn-a dotâ de 'na sò banchìnn-a con pensilìnn-a, ciù 'na colìssa de precedénsa lónga 649 mêtri. O fabricâto viâgiatoî o l'é stæto refæto do tùtto, ségge a l'intèrno che a-o de fêua, inti ànni tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do XX. Drénto a-o cazaménto gh'é o scàgno do Diretô Moviménto, a bigeterîa, a sâla d'atéiza e 'n cafè picìn ch'o l'é stæto avèrto da pöco in sa. Gh'é di scàgni de Mercitalia ascì, l'ecs divixón mèrçe de Trenitalia.
Inti prìmmi méixi do 2014 l'é stæto realizòu 'n nêuvo vàrco vèrso ponénte e o segóndo sotopasàggio, ch'o permétte, óltre a-o colegaménto co-e colìsse, d'atraversâ Vîa Puccini ascì, arivàndo into renovòu mercòu d'òrtàggi e frûta. A-i 11 de dexénbre do 2015, l'é stæta modificâ l'intrâ a-a staçión con l'avertûa de 'n nêuvo vàrco a levànte, da-arénte a-o sorviapasàggio pedonâle pi-â mænn-a turìstica, e co-a contenporània serâ da vêgia intrâ prinçipâle. Sta chi, scitoâ in corispondénsa da fìn do pòrtego de Vîa Gianchê, a l'êa stæta realizâ inta segónda meitæ do sécolo XIX pe creâ 'n colegaménto dirétto tra a ciàssa centrâle do comùn de Séstri Ponénte e a sò staçión.
Segóndo a clascìfica de RFI a staçión de Séstri Ponénte a l'é 'na staçión de categorîa "d'öo".
Mèrçe
Sto fàscio mèrçe chi o l'é pi-â ciù pàrte a-o servìçio de l'arénte stabiliménto de l'Ilva de Cornigén, riçevéndo i trêni che vàn ò vêgnan co-e matêie sciderùrgiche. Pe sta raxón chi, gh'é 'n colegaménto feroviàrio dirétto con l'inpiànto. O fàscio mèrçe de Séstri o l'é dêuviòu cómme ricòvero pe-i convòlli mercantîli in parténsa da-a staçión de Zêna Ôtri Mâ ascì.
Moviménto
A staçión de Zêna Cornigén a l'é servîa da-i colegaménti regionâli de Trenitalia inte l'ànbito do sò contràtto de servìçio co-a Región Ligùria, lighæ sorviatùtto a-o servìçio feroviàrio urbâno de Zêna.
Servìççi
A staçión a dispónn-e de :
Interscàngi
Da-arénte a-a staçión gh'é e quàttro fermâte de coriêre de "Puccini/FS Ariopòrto" (Puccini/FS Aeroporto), "Puccini 1/Ariopòrto" (Puccini 1/Aeroporto), "Trâvi 1/Séstri FS Ariopòrto" (Travi 1/Sestri FS Aeroporto) e "Puccini 2/Séstri FS" (Puccini 2/Sestri FS). Pe de ciù, gh'é 'n colegaménto dirétto con l'ariopòrto Cristòffa Cónbo e di pòsti riservæ a-i tascì e a-e màchine do servìçio de car sharing ascì.
1000 a.C.
thumb|350px|center|Sarcòfago de Ahiram, rè de [[Biblo (Fenìcia) 1000 a.C. ca. (Beirut National Museum)]]
Catània
thumb|110px|right|Catània, stémma thumb|280px|right|Catània, panoràmma thumb|280px|right|Catània thumb|220px|right|Cêro da Cannalora pe a fèsta de [[Sant'Agâ, 2016]] Catània a l'è inn-a çittæ da Siçilia, capoleugo de l'omònima Çittæ metropolitann-a.
Pòsti de interèsse
- Baxìlica Cattedrâ metropolitann-a de Sant'Agâ - Baxìlica Colegiâ de Marìa Ss. de l'Elemòsinn-a - Baxìlica Santuàrio de Marìa Ss. Nunçiâ a-o Càrmine - Capèlla Bonajuto ò do Salvaterello
Personalitæ lighæ a Catània
- Viçenço Bellin (3 novénbre 1801-23 seténbre 1835), muxicìsta - Luigi Capuana (28 mazzo 1839-29 novénbre 1915), scritô
800 a.C.
thumb|200px|center|Oinochoe [[Grêcia|Grecia, 800 a.C. ca. (Louvre)]]
10 a.C.
thumb|150px|center|[[Aogusto, camêo sôvia calcedònio, 10 a.C. ca. (Cabinet des médailles - Pariggi)]]
Mescìnn-a
Mescìnn-a a l'è inn-a çittæ da Siçilia, capoleugo de l'omònima Çittæ metropolitann-a.
Stöia
O teramòtto de Mescìnn-a into 1908.
Pòsti de interèsse
thumb|230px|Mescìnn-a, Pòrta Grazia|centro
Economia
thumb|300px|Mescìnn-a, pattugliatòri Clàsse Diciotti, 2012|centro
Persunalitè lighè a Mescìnn-a
thumb|200px|[[Antonello da Mescinn-a, San Gêumo into seu stùdio, 1474 ca. (National Gallery - Londra)|centro]]
2 a.C.
thumb|300px|center|[[Aogusto aureus (Bibliuteca naçionâle de Fransa)]]
15 a.C.
thumb|300px|center|Nubia. Ténpio de Dandour, Proanos, 15 a.C. ca., fôto do 1867 ([[Egitto) ]]
11 a.C.
thumb|250px|center|[[Aogusto, brònso, 12 a.C.-11 a.C. (Museo Archiològîco, Atene) ]]
Ragusa
thumb|300px|right|Ragusa Ibla thumb|200px|right|[[Baròcco a Ragusa]] thumb|250px|right|Hans von Bartels, Ragusa, acquaréllo, [[1901]] thumb|250px|right|Marìnn-a de Ragusa thumb|250px|right|'Na masserìa a Frigintini Ragusa a l'è inn-a çittæ da Siçilia, capoleugo de l'omònimo Libero consòrçio comunâle.
19 a.C.
thumb|270px|center| Aureus, iscriçión: AVGVSTVS ARMENIA CAPTA, 19-18 a.C. (Berlin Pergamonmuseum)
Tràpani
thumb|300px|right|Vedûta de Tràpani Tràpani a l'è inn-a çittæ da Siçilia, capoleugo de l'omònimo Libero consòrçio comunâle.
Pòsti de interèsse
- Gêxa do colêgio di Gesuìti, baròcco siciliàn - Baxìlica santoâio de Marìa Ss. Nonçiâ - Palasso da Giudecca, in stîle platerèsco spagnòllo, XVI secolo
Coltûa
thumb|200px|right|Ammoglio ò salamureci, tipica sàrsa de Tràpani
Manifestaçioin
thumb|250px|right|Cûrva Nòrd do stàdio de Tràpani
Feste e fëe
thumb|250px|right|A Néutte di Mistêri (A Nuttata Ri Misteri), 2018
600 a.C.
thumb|260px|center|Atingitôio in [[bucchero pezànte, 600-580 a.C. ca (Museo naçionâle etrùsco de Villa Giulia)]]
Enna
thumb|280px|right|Enna, Vìlla de Meraviglie thumb|250px|right|Enna, Castéllo di Lombardia thumb|250px|right|Enna, Museo archiològîco regionâle, vedrìnn-a de [[Agira]] thumb|200px|right|Dìtta G. Venegoni, artìcoli pe l'[[inluminaçión, 1883 (Archìvio de Stâto d'Enna)]]
Enna a l'è inn-a çittæ da Siçilia, capoleugo de l'omònimo Libero consòrçio comunâle.
Pòsti de interèsse
- Palasso Varisano - Palasso Pollicarini - Castéllo di Lombardia - Tôre di Federîgo II
Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
miniatura|270x270px|O lögo da BNE A Bibliotêca Naçionâle de Spàgna (in spagnòllo Biblioteca Nacional de España, BNE) o l'é 'n òrganìsmo outònomo incaregòu do depòxito do patrimònio bibliogràfico e docomentâio da Spàgna. Dedicòu a l'arecugéita, a-a catalogaçión e a-a conservaçión di fóndi bibliogràfichi, o costodìsce ciù ò mêno trénta milioîn de publicaçioîn prodûte in Spàgna da l'inìçio do XVIII sécolo: lìbbri, revìste, màppe, incixoîn, diségni, spartîi e librétti.
A Bibliotêca Naçionâle a difónde quésto patrimònio bibliogràfico atravèrso o sò catàlogo e a redaçión da bibliografîa spagnòlla e a svilùppa servìççi a-o pùblico che van da-e sâle de consultaçión e servìççi a distànsa atravèrso o sò scîto d’Internétte a-i servìççi de informaçión bibliogràfica specializâ e de préstito tra-e bibliotêche. L'intrâ a-e coleçioîn digitâli da bibliotêca a l'avêgne atravèrso a Biblioteca Digital Hispánica. E coleçioîn, o fonçionaménto e a stöia da Bibliotêca Naçionâle són divulgæ atravèrso o Musêo da Bibliotêca. Pe de ciù a svilùppa 'n progràmma de evénti colturâli ascì. A sò sêde prinçipâ a l'é scitoâ into Paseo de Recoletos, into coscì dîto Palàsso da Bibliotêca e di Musêi Naçionâli, costruçión ch'a l'é condivîza co-o Musêo Archiològîco Naçionâle de Spàgna. A l'à 'n'âtra sêde a Alcalá de Henares ascì.
Depòxito legâle
A despæto di tùtti i tentatîvi fæti in vàrie époche stòriche, o depòxito legâle o l'é stæto scistematicaménte violòu scìnn-a l'emanaçión do Rêgio Decrétto di 23 de dexénbre do 1957. Quésto regolaménto o stabilîva 'n scistêma aministratîvo ch'o permettéiva d'arivâ a 'sto òbietîvo chi. D'âtra pàrte, o stabilîva ànche che i stanpoéi foîsan responsàbili do depòxito legâle. O tîpo de materiâle ògètto de depòxito legâle o l'êa tànto grànde, da-i scrîti a-e registraçioîn sonöre, a-e càrte giögràfiche, a-e pelìcole e a-e cartolìnn-e.
XX sécolo
Inti ànni da Goæra Civîle Spagnòlla, o diretô da Bibliotêca Naçionâle o l'êa Tomás Navarro Tomás, elezûo pöco prìmma do sccéuppo da goæra e restòu in càrega scìnn-a-a sò fìn. Inte 'sto perîodo chi són stæte seræ e pórte da bibliotêca e i sò ògètti ciù preçiôzi són stæti evacoæ prìmma inte Torres dels Serrans, a Valencia, e pöi a l'èstero, a Ginêvra, in Svìsera. Pe sarvâ da-a distruçión e propiêtæ de céntri religiôzi, palàssi ò abitaçioîn privæ, són stæti trasferîi inta Bibliotêca ciù ò mêno 500.000 volùmmi pe mêzo da Junta de Incautación y Protección del Patrimonio Artístico . Tànti de quésti bêni vegnîvan da rìcche bibliotêche privæ e pe vàrri péssi a no l'é stæta poscìbile a restituçión into dòppo goæra. Ànche o palàsso da Bibliotêca Naçionâle o l'é stæto vìtima de numerôzi bonbardaménti inta goæra, i quæ a ògni mòddo no àn caxonòu di dànni a-e coleçioîn òspitæ a-o sò intèrno.
Stöia
miniatura|270x270px|A faciâta prinçipâ da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
Fóndi atoâli
Âtro grànde insémme de materiâli o l'é quéllo ch'o l'apartêgne a-o Dipartiménto de Bèlle Àrte e Cartografîa, costitoîo da incixoîn (ciù de 100.000 stànpe séncie e âtre 600.000 inclûze in di lìbbri), diségni, fotografîe e màppe (da evidençiâ a l'é a coleçión Mendoza e quélla de Tomás López e fìggi) ò e arecugéite de ephemera ò ex libris.
Catàlogo generâle
De grànde inportànsa són e tradiçionâli schêde pe aotô, tìtolo, argoménto ò CDU, mantegnûe in mòddo scropolôzo e agiornæ co-i sécoli da 'n catàlogo intèrno "moæ", o coscì dîto Ìndice Generâle. Into 1956 a l'à incomensâ a stezûa do coscì dîto catàlogo do diçionâio, o quæ o mescciâva insémme inte 'na sôla sequénsa i vàrri critêi de òrdinaménto, aotoî, tìtoli e argoménti. A-o mæximo mòddo, e vàrie sâle contìnoan a tegnî di catàloghi specializæ de divèrse coleçioîn, i quæ de spésso són 'na vivàgna ùnica.
Fóndi atoâli
E òpere conservæ into Dipartiménto de Mûxica e Òudiovixîvi conpréndan partitûe a stànpa e manoscrîti (pe 'n totâle de 179.228 péssi), registraçioîn sonöre inte tùtti i formâti (dìschi in gommalàcca, cilìndri fonogràfichi, vinîli e cascétte, pe 'n totâle de 323.699 into catàlogo outomatizòu) e vìdeo (2000, Beta, VHS, DVD e Blu-ray, atoalménte 98.487 péssi into catàlogo).
Catàlogo generâle
A partî da-o 1994, a Bibliotêca Naçionâle a dispónn-e de 'n OPAC (Online Public Access Catalog), ö sæ 'n catàlogo in sciâ Ræ bazòu in sciô scistêma Sirtex, o quæ o l'à gestîo a bànca dæti Ariadna. Into 1996, Ariadna a l'é intrâ inte l'Internétte, cómme a ciù pàrte di gréndi catàloghi, e pöco dòppo a l'é diventâ acescìbile ànche o catàlogo de outoritæ. A-a giornâ d'ancheu, o catàlogo outomatizòu da Bibliotêca Naçionâle o cónta de ciù ò mêno quàttro milioîn de òpere de ògni tîpo, 8 milioîn de volùmmi e ciù ò mêno 500.000 schêde de aotoî.
E coleçioîn stòriche
Inta tabélla chi de sótta són ripòrtæ e ciù inportànti coleçioîn pe nùmero de òpere òtegnûe, pe mézzo de acàtti, donaçioîn e testaménti, da-a BNE inti sò tréi sécoli de stöia: A-a fìn, a l'é da sotoliniâ l'inportànsa ch'a l'à òtegnûo, a partî da-o 1716, a legislaçión ch'a l'é stæta promulgâ into córso da sò stöia, cómme e lézze in sciâ stànpa e in sciâ propiêtæ inteletoâle, rispetivaménte do 1847 e do 1875, o decrétto do 1938, ch'o prevédde a tutêla de modèrne invençioîn de àrte gràfiche e i procèsci de riproduçión, a lézze do 1939 de recùpero e restituçión, promulgâ dòppo a Goæra Civîle, co-a quæ i lìbbri che no vegnîvan rivendicæ da-i sò propiêtâi intrâvan inta Bibliotêca Naçionâle de Spàgna. Tra e ciù inportànti decixoîn legislatîve se pêu aregordâ o decrétto do 1957 in sciô Depòxito legâle, o quæ o l'é ariêscîo a rénde realménte eficénte l'adenpiménto do Depòxito, aomentàndo in mòddo consciderévole o flùsso in intrâ de tùtti i tîpi de materiâli.
Legislaçión outònoma
In relaçión a lìbbri, librétti e vivàgne multimediâli inte quæ un di supòrti o l'é de càrta, publicaçioîn in série, arecugéite de fascìcoli, spartîi, màppe, ciànte, atlànti ò scìmili, o nùmero de còpie da depoxitâ o saiâ de quàttro, dôe pi-â comunitæ e dôe pi-â BNE.
XIX sécolo
sinistra|miniatura|307x307px|A stàtoa de [[Ixidöo de Sevìggia|Sànt'Ixidöo de Sevìggia in scî scæn de l'intrâ da bibliotêca, òpera de José Alcoverro y Amorós.]] Into córso do XIX sécolo, a bibliotêca a l'à cangiòu ciù vòtte a sò sêde, iniçialménte into 1809 quànde, into régno do Giöxèppe Bonapàrte, a l'é stæta trasferîa into convénto di Trinitâi Descâsi, scitoòu inta calle de Atocha. Into 1819 a l'à dovûo cangiâ tórna a sò sêde into palàsso dónde o se riunîva o Conséggio do Rêgio Amiraliâto aprêuvo a-e pretéize avànsæ da-i trinitâi descâsi depoî o ritórno do Ferdinàndo VII e, into 1826, o gh'é stæto 'n tèrso trasferiménto inta vêgia rescidénsa di marchéixi de Alcañices, inte l'atoâle calle de Arrieta, dónde a restîa squæxi scìnn-a-a fìn do sécolo. O terén dónde atoalménte a se trêuva a Bibliotêca Naçionâle o l'é quéllo dónde o gh'êa l'antîgo convénto de Copacabana, conosciûo ànche cómme o grànde convénto di agostinién recolétti de Madrìd. Quésto convénto, dòppo a sò confìsca into 1835, o l'é stæto vendûo e caciòu zu.
Òrìgine
O precedénte depòxito legâle, institoîo into 1716, o l'à permìsso a-a bibliotêca de anpliâ notevolménte e sò coleçioîn. O va ànche azónto l'efètto do Rêgio Órdine di 11 de màzzo do 1750, co-o quæ a Bibliotêca Reâ a l'à òtegnûo o dirìtto de schêuve e tàscie de libràie mìsse in véndia, co-a poscibilitæ de seleçionâ da l'elénco di lìbbri che vegnîvan a lê prezéntæ quélle òpere che no gh'êa inte pròpie coleçioîn.
O Rêgio Órdine di 19 de zùgno do 1761, redàtto da-o càppo bibliotecâio Juan de Santander e aprovòu da-o rè Càrlo III, o l'à modificòu l'òriginâle do 1716, creàndo a Stànpa Reâ, a quæ a ligâva "o travàggio editoriâle da bibliotêca a-i ciù inportànti stànpæ, ligatoî da lìbbri e incizoî de l'época. O càppo bibliotecâio o diventâva o diretô da Bibliotêca Reâ e i bibliotecâi diventâvan di servitoî da Câza Reâ, co-i relatîvi privilêgi.
XXI sécolo
Pe de ciù, a Bibliotêca a l'à parteçipòu a-o progètto IMPACT, o quæ o fa de anàlixi pe-o riconosciménto di caràteri inti manoscrîti, e a-o Progètto ARROW ascì , o quæ o l'à l'òbietîvo de creâ 'na bànca dæti eoropêa in scê òpere coscì dîte "òrfane", sàiva a dî quélle òpere de quæ o no l'é conosciûo o titolâre di dirìtti de propiêtæ inteletoâle. Progètto ch'o l'é aprêuvo a-a catalogaçión di cànti di sécoli XVI-XIX ascì, in colaboraçión co-a Fondaçión Generâle de l'Universcitæ de Alcalá.
Legislaçión outònoma
A ògni mòddo, o contegnûo de tùtti 'sti regolaménti chi o l'é o mæximo inte pàrte ciù inportànti, scibén ch'a gh'é de diferénse inte seçioîn ìndichæ chi de sótta:
Bibliotêca Digitâle Spagnòlla
Atravèrso a BDH e gràçie a-o protocòllo OAI-PMH, a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a fa pàrte de Europeana, o progètto da Comisción Eoropêa pe creâ 'na Bibliotêca Digitâle Eoropêa, co-o Ministêro de Educaçión, Coltûa e Spòrt che o l'é o responsàbile pi-â Spàgna de l'arecugéita de vivàgne digitâli.
XIX sécolo
Ànche e coleçioîn da bibliotêca són stæte intacæ da-i fæti de l'Eutoçénto. Prìmma de tùtto, a confìsca spagnòlla a l'à portòu tànte òpere precedenteménte de propiêtæ de instituçioîn religiôze, òrmâi soprèsse, a êse depòxitæ inta bibliotêca. Defæti, into 1837, són stæte institoîe de comiscioîn provinciâli scentìfiche e artìstiche pe seleçionâ e òpere che, proveniénti da-i convénti soprèsci, dovéivan êse depòxitæ inte bibliotêche ò inti musêi, òpû mìsse a l'àsta. Inte 'sto mòddo chi, són stæti depòxitæ inta Bibliotêca Naçionâle ciù ò mêno 70.000 volùmmi che vegnîvan da-i convènti de Madrìd colpîi da-a confìsca. A l'ariviâ a-a Bibliotêca ànche a ciù pàrte di bêni da Bibliotêca de las Cortes, creâ da-a Cortes de Cadice into 1814 e soprèssa into 1838. In concluxón, into 1869, o Manuel Ruiz Zorrilla o l'à ordinòu o sequèstro di archìvi, de bibliotêche e de coleçioîn d'àrte de catedrâle, comuîn, monestê e òrdini militâri, co-a coscì dîta confìsca colturâle, atravèrso a quæ són intræ inta Bibliotêca Naçionâle de òpere de grànde prêgio, spécce quélle arivæ da-e catedrâle de Ávila e de Toledo.
Depòxito legâle
Quésto Decrétto, scibén ch'o l'é stæto pöi abrogòu inta pàrte relatîva a-e vàrie fonçioîn, o l'é restòu pi-â ciù pàrte intàtto into sò contegnûo rizultànte da l'Ordinànsa di 30 de òtôbre do 1971 e da quélla di 20 de frevâ do 1973, co-a quæ són stæti modìficæ di artìcoli do Regolaménto de l'Instituto Bibliográfico Hispánico.
Legislaçión outònoma
Dòppo l'intrâ in vigô da lézze 23/2011, sôlo éutto comunitæ outònome àn adatòu i pròppi regolaménti a quésta: Andalózia, Aragónn-a , Asturias, Castìlia-La Mancha, Ceuta , Catalògna , Estremadûa e Navàrra.
E coleçioîn stòriche
A-a coleçión iniçiâle se són azónte co-o ténpo âtre òpere atravèrso vàrie modalitæ de acquixiçión. Óltre che i sórva minsonæ sequèstri a-i nòbili che sostegnîvan a pàrte oustrìaca inta Goæra de Sucesción, cómme quélli a dànno do dùcca de Uceda, do marchéize de Mondéjar, etc., gh'é stæti di scàngi de fóndi co-i convénti de Sàn Tomâxo de Ávila e de Sàn Vinçénso de Plasencia, coscì cómme de donaçioîn pe testaménto ò fæte da-i ménbri de instituçioîn eclesiàstiche e da nobiltæ, spésse vòtte dêuviæ cómme mézzo pe òtegnî i favoî di rè.
Bibliotêca Digitâle Spagnòlla
Pe mézzo da BDH o l'é poscìbile acêde ànche a l'aplicaçión de l'Emerotêca Digitâle, a quæ a permétte de consultâ ciù ò mêno 900 tra giornâli e revìste. L'Emerotêca, creâ into màrso do 2007, a da a poscibilitæ de vixitâ a coleçión digitâle de stànpe stòriche òspitâ da-a bibliotêca, L'òbietîvo o l'é quéllo de òfrî a-o pùblico i ciù inportànti giornâli de l'época pe façilitâ o sò stùdio e a riçèrca. Inte l'Emerotêca (coscì cómme inte tùtta a BDH) o l'é poscìbile efetoâ de riçèrche into tèsto integrâle di papê gràçie a-o scistêma de Riconosciménto Òtico di Caràteri (Optical Character Recognition, OCR).
Crìtiche
Into Nêuveçénto, a despæto da lézze in sciô depòxito legâle, a Bibliotêca Naçionâle a l'êa diventâ, inte paròlle do specialìsta Jesús Cuadrado, "a ciù grànde chintànn-a pi-â sconpàrsa di prodûti da coltûa popolâre", da-i fumétti a-o cròmmo, a-i fotoromànsi, a-i romànsi de génere, a-i adexîvi, a-e decalcomanîe, a-e popónn-e de càrta, a-i dioràmmi e a-i manifèsti, i quæ vegnîvan sotræti da-i adétti a-o netîxe e da-i archivìsti. Pe de ciù, tra i âtri manoscrîti, lìbbri e màppe preçiôze, o l'é stæto xatòu 'n còdice Lionàrdo da Vinci àsci.
E coleçioîn stòriche
O l'é stæto però inti sécoli XVIII e XIX, ö sæ quànde a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a s'é afermâ in mòddo stàbile cómme l'instituçión bibliotecâia centrâle do Pàize, ch'o l'é iniçiòu 'n fòrte aoménto de sò coleçioîn, ségge con l'incorporaçión de bibliotêche di gréndi studiôzi, scritoî, bibliofìli e polìtichi de l'época, gràçie a acàtti e donaçioîn, che pe-i vàrri sequèstri di fóndi eclesiàstichi fæti inte l'Eutoçénto. Quéste són stæte de fónte inportànti pe l'acquixiçión di fóndi da pàrte da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna, con inportànti coleçioîn che vegnîvan da convénti, monestê e órdini militâri, instituçioîn che pe tànti ànni són stæte produtrîxi e curatrîxi de 'n grànde patrimònio colturâle. Inta confìsca do 1869, dîta a "Confìsca Colturâle", promulgâ da-o Manuel Ruiz Zorrilla, a BNE a l'à òtegnûo vàrie òpere da-e catedrâli de Toledo e de Ávila ascì.
Càrlo Giöxèppe Ràtto
miniatura|A stàtoa dedicâ a-o Ràtto mìssa inta Ciàssa do Popólo a Sànn-a. O Càrlo Giöxèppe Ràtto (dîto Ràtti ascì, Sànn-a, 27 novénbre 1737 - Zêna, 27 seténbre 1795) o l'é stæto 'n pitô e stòrico de l'àrte zenéize.
Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
Legislaçión outònoma
Òbligatöio, prìmma da distriboçión ò da véndia e, ad eceçión de l'Aragónn-a, in doî méixi da-o relàscio do nùmero de depòxito.
Càrlo Giöxèppe Ràtto
O Ràtto scritô
A despêto di stùddi in córso, o s'é in prinçìpio dedicòu a-a scritûa, conpletàndo into 1762 a prìmma stezûa do manoscrîto in scê vìtte di ciù inportànti artìsti zenéixi, realizòu con l'intençión de continoâ l'òpera stöiografica do Rafaêle Sopràn, publicâ into 1674. St'inpréiza leterâia chi, da quæ o n'à scrîto ciù vòtte inti cartézzi avûi co-o Giovan Pietro Zanotti e o Giovanni Bottari, a l'é stæta in sciâ fìn publicâ inti ùrtimi ànni sciusciànta de quéllo sécolo inta fórma de volùmme de agiornaménto de Vìtte do Sopràn e de volùmme de prosecuçión do Delle vite de' pittori, scultori, architetti genovesi. Into méntre, o l'à comensòu a scrîve a goìdda artìstica da çitæ de Zêna, publicâ inte l'ànno 1766 co-o tìtolo Instruzione di quanto può vedersi di più bello in Genova in pittura, scultura e architettura e propòsta tórna, con di agiornaménti, into 1780, ànno de stànpa do Descrizione delle pitture, scolture e architetture che trovansi in alcune città, borghi e castelli delle due Riviere dello Stato Ligure ascì.
O Ràtto pitô
sinistra|miniatura|Trinitæ e Sànti, Zêna, baxìlica de Sànta Màia de Vìgne Into màzzo do 1766 o l'à riçevûo a nòmina de académico de mérito a-a ligùstica e, inte quélla òcaxón, o l'à donòu a l'Académia Ligùstica de Bèlle Àrte l'òpera Tacrê ch'o batézza Clorìnda. Inte l'ànno 1770 o Ràtto o l'à firmòu, meténdoghe a dæta, a Trinitæ pi-â baxìlica de Sànta Màia de Vìgne, consciderâ da çèrti critìchi cómme "l'òpera ciù sincêra do discépolo do Costanzi". Da-o zenâ de quéllo ànno gh'é stæta 'na corispondénsa pe pòst ciù stréitaa co-o Mengs, con l'artìsta tedésco ch'o l'é arivòu a vixitâ Zêna vèrso a fìn de màrso, coinvolgéndo o Ràtto inta prosecuçión do sò viâgio. Tra e çitæ vixitæ insémme, into córso do 1770, gh'é stæta Pàrma, dónde "són anæti a inbriægâse do Correggio", Firénse, dónde són stæti iscrîti tra i sòcci de l'Académia Fiorenìnn-a, e Rómma, dónde o Ràtto o s'é fermòu scìnn-a-o 1774. Inte sto perîodo chi o l'à realizòu vàrie còpie de grénde òpere do Rinasciménto, quarchedùnn-a ascì in sce comisción da Zêna da pàrte famìggia Cangiâxa. Do 1771 a l'é 'na téia, firmâ con dæta, ch'a rafigûa o Crìsto ch'o l'apâ a Sànta Catænn-a Fiésca pò-u Conservatöio Fiésco de Zêna, co-o bosétto de st'òpera chi ch'o l'é stæto donòu a l'Académia Romànn-a de Sàn Lùcco inte l'òcaxón da pròpia eleçión, a-i 2 de agósto do 1772, a académico de mérito inte quélla asociaçión in sce propòsta do Mengs mæximo.
Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
XXI sécolo
Inte l'ànbito internaçionâle, a Bibliotêca a colàbora co-a bànca dæti Dialnet, colegàndo i outoî che coincìddan inte tùtte dôe e bànche dæti. A sò parteçipaçión a 'n progètto de riçèrca co-o Grupo de Ingeniería Ontológica (Ontology Engineering Group) de l'Universcitæ Politécnica de Madrìd a l'à dæto cómme frûto a creaçión de 'n portâ co-ina pàrte inportànte di regìstri da BNE convertîa into formâto RDF e liberaménte disponìbile.
Òrganizaçión
A Bibliotêca a dipénde diretaménte da-o Ministêro da Coltûa, ò 'n sò equivalénte, e da-o sò diretô generâle, i quæ travàggian co-in Conséggio Rêgio a-o quæ a lézze a l'atriboìsce di potêri de òrgano consultîvo superiôre, o quæ o l'à 'na strutûa stàbile formâ da 'n conséggio de aministraçión, 'na direçión técnica e 'na gestión.
XX sécolo
miniatura|360x360px|Detàggio do frontón da faciâta prinçipâ do palàsso da Bibliotêca. miniatura|270x270px|O palàsso da Bibliotêca Naçionâle into [[1904, in La Ilustración Artística.]] miniatura|270x270px|A Sâla de Letûa O XX sécolo o l'é incomensòu pi-â bibliotêca con l'aprovaçión do "Regolaménto de bibliotêche pùbliche do Stâto" co-o Rêgio Decrétto di 18 de òtôbre do 1901. Pe mêzo de quésta lézze, a quæ a l'abrogâva a precedénte do 1857, a Bibliotêca Naçionâle a l'é stæta mìssa a càppo de tùtte e âtre bibliotêche spagnòlle.
Sêde
miniatura|270x270px|A [[sêde da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna de Alcalá de Henares]] Segóndo i sò statûti, fàn pàrte do patrimònio de l'òrganìsmo outònomo da Bibliotêca Naçionâle e sêde do Paseo de Recoletos (Madrìd), de Alcalá de Henares e de l'Emerotêca Naçionâle. Da-o 2010 a l'é stæta azónta a Sêde Eletrònica da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna.
XIX sécolo
A-i 21 de arvî do 1866 a regìnn-a Izabèlla II a l'à pösòu a prìmma prîa do Palàsso di Archìvi, Bibliotêche e Musêi, scitoòu into Paseo de Recoletos. Aprêuvo a de raxoîn econòmiche, i travàggi són anæti avànti asæ lentaménte, vegnìndo coscì apórtæ vàrie modìfiche a-o progètto òriginâle. Into 1884, Antonio Ruiz de Salces o l'à sostitoîo o Jareño a-a direçión di travàggi pi-â realizaçión da nêuva sêde da Bibliotêca Naçionâle. Into 1892 a l'é stæta conpletâ a costruçión do palàsso e, a-i 16 de màrso do 1896, a Bibliotêca Naçionâle a l'é stæta avèrta a-o pùblico inta sò nêuva sêde.
XXI sécolo
A-i 5 de màzzo do 2010, o Conséggio di Minìstri da Spàgna o l'à decîzo che a càrega ch'a dirìzze a Bibliotêca Naçionâle a pèrde a sò condiçión de direçión generâle inta strutûa geràrchica aministratîva do govèrno spagnòllo, convertìndose inte 'na sotodireçión generâle; dòppo quésta decixón o diretô, o Milagros del Corral, o l'à dæto e sò demiscioîn. O sò sucesô o l'é stæto o prescidénte da Federación Española de Sociedades de Archivística, Biblioteconomía, Documentación y Museística (ò Fesabid), Glòria Pérez-Salmerón.
XX sécolo
Inte 'sto perîodo chi, o l'êa o diretô da Bibliotêca Naçionâle o studiôzo spagnòllo Marcelino Menéndez Pelayo, o quæ o l'à promòsso a creaçión de catàloghi specializæ, cómme o Catálogo de los Manuscritos árabes existentes en la Biblioteca Nacional de Madrid (Francisco Guillén Robles 1899), into 1901 o Catálogo de los retratos de personajes españoles do 1901 e into 1906 o Catálogo de la colección de dibujos originales de la Biblioteca Nacional, tùtti doî curæ da Ángel M. Barcia. O l'é stæto dæto 'n nêuvo inpùlso ànche a-a Revista de Archivos, Bibliotecas, y Museos, ch'a l'é stæta 'n inportànte struménto pe-o svilùppo do cànpo da biblioteconomîa in Spàgna.
Comunitæ BNE
A conscìste in vàrri progètti avèrti inti quæ tùtti pêuan parteçipâ con di travàggi che promêuvan l'inrichîse da Bibliotêca Naçionâle.
XX sécolo
Into 1930, o minìstro da Pùblica Istruçión e de Bèlle Àrte, Elías Tormo, o l'à creòu o Conséggio da Bibliotêca Naçionâle, òrgano ch'o s'òcupiâ de elêze o diretô da bibliotêca, incomensàndo da-o Miguel Artigas. Inti ànni da Segónda Repùbrica Spagnòlla, l'Artigas e o Conséggio àn iniçiòu 'n procèsso de restàoro e de anpliaménto da sêde da bibliotêca, riformàndo i servìççi bibliotecâi ascì. Tra di quésti a se pêu aregordâ a riorganizaçión da Sâla de Letûa, a creaçión da Sâla Generâle, avèrta a-o pùblico e inougurâ da-o prescidénte Alcalá Zamora, óltre che o prolongaménto de l'oràrio.
XXI sécolo
Inte 'sto perîodo chi són stæti òrganizæ vàrri progètti da-a Bibliotêca Naçionâle. Into 2007 o l'é stæto inouguròu o nêuvo Musêo da Bibliotêca Naçionâle, o quæ o l'à sostitoîo o vêgio Musêo do Lìbbro, anpliàndo a sò òfèrta colturâle e didàtica. Into 2008 a l'é stæta prezentâ a Bibliotêca Digitâle Spagnòlla (Biblioteca Digital Hispánica), portâ da-o quæ a l'é poscìbile védde e vivàgne mìsse in sciâ Ræ da-a BNE. A Bibliotêca a l'à incomensòu a parteçipâ inti social network ascì, co-a creaçión da sò pàgina Facebook into 2008 e azonzéndo pöi di profî in âtre piatafórme web 2.0 cómme Twitter, YouTube, Slideshare, Flickr e Wordpress.
Depòxito legâle
A configuraçión da Spàgna cómme stâto regionâle, co-o trasferiménto da gestión di depòxiti legâli a-e comunitæ outònome, e i cangiaménti into móndo de l'editorîa, insémme a-a conpàrsa de nêuve tecnologîe, àn réizo fondamentâle l'emanaçión de 'na nêuva lézze. A lézze 23/2011, di 29 de lùggio, in sciô Depòxito Legâle a l'à decîzo e modìfiche chi de sótta:
Òrìgine
Into perîodo 1760-1778 a Bibliotêca a l'avéiva 'n louêio co-ina fonderîa pe-i caràteri da stànpa sótt'a-a direçión do Gerónimo Gil, a quæ a l'êa o nùcleo òriginâio do louêio di caràteri da Stanpàia Reâ.
Depòxito legâle de publicaçioîn in sciâ Ræ
O l'é regolòu da-o R.D. 635/2015, di 10 de lùggio, e o l'é intéizo pe quélle publicaçioîn sénsa 'n supòrto fìxico materiâle.
Fóndi atoâli
O l'é particolarménte difìçile ariêscî a numerâ e stànpe ciù antîghe; defæti into catàlogo outomatizòu d'ancheu gh'é 145 - 150 tìtoli, ma se stìmma che de quésti a gh'é 'na perçentoâle asæ inportànte ch'a l'é descrîta sôlo inti catàloghi manoâli. Tra e coleçioîn che se pêuan aregordâ, gh'é quélle de Barbieri, Gayangos, Gómez Imaz, Graiño, Usoz e Rico e Sinobas. Coleçioîn de grànde inportànsa són quélle Cervantes e Cervantes-Sedó ascì.
Bibliotêca Digitâle Spagnòlla
A Bibliotêca Digitâle Spagnòlla (BDH, Biblioteca Digital Hispánica) a l'é o portâ da BNE pe mézzo do quæ se pêu consultâ in mòddo lìbero e de bàdda e òpere digitalizæ da-a Bibliotêca. I materiâli disponìbili inclùddan lìbbri stànpæ tra o XV e o XIX sécolo, manoscrîti, diségni, incixoîn, librétti, manifèsti, fotografîe, màppe, atlànti e registraçioîn sonöre. Pe de ciù, co-a colaboraçión do Dipartiménto de Mûxica e Òudiovixîvi, a l'é stæta efetoâ 'na digitalizaçión in màssa de partitûe.
Fóndi atoâli
A coleçión de giornâli e revìste da Bibliotêca Naçionâle a l'é de grànde inportànsa pi-â riçèrca sociològica e stòrica, e a conprénde d'ancheu 157.682 péssi; a ciù pàrte da stànpa e de revìste stòriche a l'é disponìbile inte l'Emerotêca Digitâle ascì. Quésta coleçión e o sò aoménto anoâle àn però creòu 'n sério problêma de spàçio, insémme a l'arecugéita de lìbbri modèrni, che a-a giornâ d'ancheu a l'é formâ da 2.713.606 volùmmi e a crésce de 100.000 a l'ànno.
Càrlo Giöxèppe Ràtto
Ùrtimi ànni
Into méntre o Ràtto o l'à gestîo di inportànti cantê a Zêna, tra i quæ se pêuan aregordâ o cîclo de pitûe pò-u palàçio de Giàcomo Særa inta Ciàssa de Sànta Sabìnn-a e a grànde decoraçión, fæta de pitûe e de téie, do salón do Consegétto a Pâxo, aviâ inte l'ànno 1780 pe sostitoî e pitûe do Françésco Soliménn-a destrûte inte l'incéndio do novénbre do 1777 e conclûza tréi ànni dòppo. Inte st'ùrtimo ànno chi o l'à decoròu, pe l'Antönio Giùlio III Brìgnoe-Sâle, 'n salòtto do sò scîto inte Palàçio Rósso ma, a-a giornâ d'ancheu, se són conservæ sôlo e téie de l' Èrcole e Câco e l' Èrcole e Atlànte. Into 1785 o l'à mandòu 'na téia de Sànta Catæn da Zêna a-a gêxa do Lorétto a Lisbónn-a e, into 1786, o l'à firmòu a pâa de Sàn Françésco de Sales pi-â gêxa de Sànta Màrta de Portöia. Do perîodo 1786-1787 són i doî quàddri pe l'ötöio de l'Inmacolâ Conceçión de Inêia, che rafigûan l' Anonciaçión e l' Asonçión da Vèrgine, e, de lóngo into 1787, o l'à conpletòu l'Anonciaçión pò-u cöo da baxìlica de Sànta Màia de Vìgne e riçevûo 'n acónto pò-u Mistêro da Trinitæ destinòu a l'ötöio savonéize da-o mæximo nómme. Do 1788 a l'é a fìrma, con dæta, in sciâ pâa co-a Nòstra Scignôa da Cônétta pi-â gêxa de Sant'Antonìn a Mortiòu. Tra o 1788 e o 1790 o l'à realizòu e pitûe do presbitêio da gêxa de Sàn Scî de Nérvi e, into 1791, quélle inta capélla de Gràçie da gêxa de Sànta Margàita de Söi, a-e quæ l'é da azónze e dôe pâe do Gexù prezentòu a Scimeón e da Prezentaçión a-o Ténpio da Vèrgine, con l'ùrtima ch'a l'é firmâ e datâ 1791. De quéllo ànno són ascì I màrtiri Fèrmo e Inluminâ pi-â gêxa de Sàn Martìn de Polànexi e a Crocifisción de Sàn Pê pi-â gêxa de Sàn Pê a-a Fôxe, pi-â quæ, inte l'ànno a vegnî, o l'à realizòu o Sàn Pê ch'o goarìsce o paralizòu ascì. Da-o 1791, o l'à avûo 'na stréita corispondénsa co-o Luigi Lanzi, asæ inténsa spécce scìnn-a-o 1794. A st'ànno chi a remónta a pâa de Sàn Michê Arcangiòu, con fìrma e dæta, realizâ pi-â gêxa de Sàn Stêva, dónde o Ràtto o l'é stæto in sciâ fìn interòu aprêuvo a-a sò mòrte, avegnûa in Zêna a-i 24 de seténbre do 1795.
Pitûe
O Ràtto o l'à lasciòu 'n'inportànte produçión artìstica, conservâ pi-â ciù pàrte in Ligùria ancón a-a giornâ d'ancheu. Tra e sò òpere poêmo aregordâ:
Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
XXI sécolo
O nêuvo statûto o prevédde che a Bibliotêca a garantìsce a raprezentànsa de comunitæ outònome e de universcitæ into pròpio Conséggio. Pe 'sta raxón chi, o segóndo vîce-prescidénte da Conferénsa Setoriâle da Coltûa e o prescidénte da Conferénsa di Retoî de Universcitæ Spagnòlle ne fan pàrte cómme ménbri d'ofìçio. A l'é stæta modificâ ànche a procedûa pi-â nòmina do diretô generâle, o quæ o saiâ nominòu con Rêgio Decrétto, aprovòu da-o Conséggio di Minìstri in sciâ propòsta do minìstro da Coltûa, dòppo 'na consùlta co-o Rêgio Conséggio e "segóndo i critêi de profescionalitæ e esperiénsa (...) into cànpo de bibliotêche e da gestión colturâle.
XX sécolo
Scibén che inti ànni '50 són stæte aportæ vàrie rifórme a l'òrganizaçión e a-a gestión da Bibliotêca, a ciù inportànte a l'é stæta o Decrétto Òrgànico di 8 de màrso do 1957 e do corispondénte Regolaménto, publicòu a-i 20 de dexénbre do mæximo ànno. O nêuvo Regolaménto o l'à ristruturòu i servìççi da Bibliotêca, stabiléndo che o diretô o dovésse êse 'n ménbro do Còrpo Facoltatîvo, amermàndo e fonçioîn do Conséggio. Into 1957 o l'é stæto promulgòu 'n nêuvo Decrétto de depòxito legâle ascì, o quæ o l'à decîzo che i stànpæ o dovessàn êse confórmi a-o papê mæximo.