cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
8 marso
Fæti
- 1618 - Giovanni Keplero o descrêuve a tèrza lézze in sciô möto di pianêti. - 1817 - Fondaçión da Bórsa de Nêuva York. - 1908 - A l'8 de marso se pensâva che fîse avegnûo l'incéndio a-a fàbrica Triangle de Nêuva York, inta quæ son mòrte 129 òperâie dònne. Sto fæto chi o l'à portòu a l'instituçión da Giornâ Internaçionâle da Dònna. Pe dî a veitæ l'incéndio a-a fàbrica Triangle o l'é sucesso a-i 25 de marso do 1911, con 146 vìtime. - 1925 - L'Hockey Club Milàn o l'a goâgnòu o prìmmo scudétto de l'hockey in sciâ giàssa. - 1950 - L'Unión Soviêtica a diciâra d'avéi a bónba atòmica. - 1965 - O prìmmo contingénte de 3.500 Marines o desbàrca into Vietnam do Sud: coménsa a Goæra do Vietnam. - 1974 - L'Ariopòrto Internaçionâle Charles de Gaulle de Parìggi o vêgne inouguròu.
Orsenigo
Orsenigo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
1874
thumb|450px|center|[[William Hahn (1829-1887), Staçión ferroviària de Sacramento (USA) (Museo De Young - San Francisco)]]
Spassio
Spassio - sostantivo che in generâ o l'indica un'estenscion tra doî o ciu ponti de rifeimento, ma ch'o peu scangiâ de scignificao a segonda da disciprin-a inta quæ o l'è trattao.
Ronciglione
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Ronciglione, i tôrioni|centro
Haplorrhini
thumb|230px|right|Gorilla beringei (Gorilla di monti), unn-a speçie do sottordine Haplorrhini.
Taxonavigaçion
Haplorrhini
Nomme: Haplorrhini Pocock 1918
Candiolo
Candiolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Cugliate-Fabiasco
Cugliate-Fabiasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Còrcre
Èl Còrcre (Còrcr in coirèiŝ, Côrcare in finarìn, Càrcae in zènèiŝ, Carcare in italiàn) u l'è ìn kumüne èd 5.220 abitànti in tl'a pruvinža èd Savùna.
Scindìki dèl Còrcre
miniatura|Èl palàži dèl Kumüne|250x250px
Mateia
miniatura|250x250px|E [[Particélla elementâre|particélle elementâri chi fórman a matêia]] A matêia, inta fìxica clàscica e inta chìmica generâle, a l'é 'na quæ se sæ sostànsa ch'a l'àgge 'na màssa e ch'a l'òcupe do spàçio avéndo 'n çèrto volùmme.
Âtre fórme de matêia
Za a partî da-i ànni '30, co-e sperimentaçioìn do scensiâto Fritz Zwicky a l'é stæta teorizâ l'existénsa de ina particolâre fórma de matêia inte l'Univérso, che a vêgne ciamâ matêia scûa, rilevàbile sôlo con mezuaçioìn indirétte in scê ónde gravitaçionâli, perché a no l'emétte nisciùn génere de radiaçioìn.
1543
thumb|230px|center|[[Agostino Busti (O Bambaia) (1483-1584), Presentaçión de Maria a-o Ténpio, 1543 (Dòmmo de Milàn)]]
Alcubilla de Avellaneda
Alcubilla de Avellaneda o l'è 'n comûne spagnòllo de 105 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Aostin Doia
Aostin Doia ò D'Oria (Zena 1540 – 1º dexembre 1607) o l'è stæto l'83° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 24 frevâ 1601 a-o 25 frevâ 1603 o trentœutteximo co-a càrega biennâ. O l'ea fræ de Nichiozo Doia (1525-1592) e nevo de Zane Battesto Doia.
Patti Lateranensci
miniatura|294x294px|A fòto da firma di patti I Patti Lateranénsci (in italiàn: Patti Lateranensi) son di acòrdi, firmæ da Benito Mussolini e da Pietro Gasparri l'11 frevâ 1929, co-i quæ o Regno d'Italia e-a Santa Sêde se son reconosciûi l'un l'âtro e àn misso fin a-a Question Romann-a.
Descriçion e stöia
Son l'atto de nascita da Çittæ do Vatican. Son stæti reformæ into 1984.
161
thumb|200px|center|[[Marco Aurelio e Lucio Vero, camêo sôvia àgata-ònice, II secolo (Cabinet des médailles - Pariggi)]]
Moscazzano
Moscazzano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Cremonn-a.
Architetûe civîli
thumb|240px|Moscazzano, a Vìlla Albergoni|centro
San Lorenzo Nuovo
San Lorenzo Nuovo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Regno de Sardegna
O Regno de Sardegna e Corsega o l'è stæto o precursô do proscimo Regno d'Italia.
Descriçion e stöia
Nonostante a deciaraçion do pappa, a Sardegna e a Corsega non vegnan unïe in te un stato. A Corsega a vegne un teritöio da Repubbrica de Zena fin a o 1768, quande a passa a a Fransa. A Sardegna a l'è pe contro divïza inte quattro regni (Calari, Arborea, Torres e Gallura) squæxi autonomi, dove l'influensa de Zena e Pisa sorvetutto in scie coste a l'è tanto forte.
A coronn-a de Sardegna a l'è passâ a i Savoia in to 1720, appreuvo ao trattoö de Londra do 1718, in to quæ vegne stabilio tra l'ätro, che o re Vitöio Amedè II mollesse a Siçilia a l'Austria in cangio da Sardegna.
Piario
Piario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Architetûe civîli
thumb|260px|Piario, 'na càsa rùstiga|centro
A casa cô de nèspoa
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo.
Simiiformes
thumb|230px|right|Gorilla beringei (gorilla di monti), unn-a speçie do infraordine Simiiformes.
A casa cô de nèspoa
A casa cô de nèspoa
Ògni vòtta che emmo da passâ rasente a-a casa vegia in vista a-o mâ, - o mâ o l'è quæxi sempre pin de çê con de scciummette gianche - ricordemmo i amixi che son stæti pe tanti anni in quella paxe, finn-a che l'öa ch'a vegniva da-a Castagna e a s'allargava à çerci in sciâ campagna, comme a leva do scangio a l'é scattâ.
Simiiformes
Taxonavigaçion
A casa cô de nèspoa
A casa cô de nèspoa
L'é stæto quande l'ùnico figgeu co-i euggi pin de luxe o gh'é mancòu. E allöa son andæti via, lontan da-e muage di sò vegi, portando chissà dove o sò magon.
Simiiformes
Simiiformes
A casa cô de nèspoa
A casa cô de nèspoa
E mi quello che ciù me fa pensâ tornando à questi pòsti, l'é vedde comme o tempo o l'allivella tutti i eventi e comme o se sigilla in sciô relitto ciù che l'ægua in mâ.
Simiiformes
Nomme: Simiiformes Haeckel 1866
A casa cô de nèspoa
A casa cô de nèspoa
Coscì ritorna o sô ògni mattinn-a à inluminâ a casa cô de nèspoa, o fî de l'orizzonte in scî çimelli e i bastimenti che scàppan d'inte ramme comme oxelli.
San Zorzo
San Zorzo (c 23 Arvî 303), martire crestian, o fu, segondo a tradiçion, un sordatto roman originaio d'a Palestiña, membro d'a guardia de l'impiatô Diocleçian. O l'é un di santi ciu veneræ d'a gexa Crestiaña Catollica, Anglicaña e Ortodossa. Famoso pi-a lezendia de San Zorzo e o serpente o l'é ascì un di Quatorze Santi Aoxiliatoî e un di ciu importanti santi-guerê. Se festezza o 23 d'arvî. O l'é o santo patron de 'n gran nummero de stati, çittæ, profescioin, organizaçioin, marotti de çerte maotie, nonchè d'o movimento Scout.
A vitta de San Zorzo
L'é probabile che San Zorzo o nascè inte 'na nobile famiggia crestiaña a Lydda, ciamâ ascì Diospolis, inta provinça romaña de Syria-Palæstina, l'odierna Lod in Israele tra o 275 e o 285 DC e o moì a Nicomedia. So poæ Geronçio o l'ea un ofiçiâ de l'eserçito roman da Cappadocia e so moæ Polychronia a l'ea da Palestiña. Ean tutti doî crestien e de nobile famigge d'Anici, e coscì o figgiœu o fu educao inta fè crestiaña. O ciammon Georgios che in grego vœu dî "laoao da tæra". A quattorz'anni ghe moì so poæ, e pochi anni doppo so moæ ascì. Aloa o decise d'anâ a Nicomedia, a çitæ imperiale, e presentâse a l'impiatô Diocleçian e fâ domanda pi-a carea militâ. O Diocleçian o l'acugette a braççe averte, scicomme o conosceiva so poæ Geronçio, un di so megio sordatti. O no gh'aiva ancon trent'anni che-o Zorzo o fu promosso tribun e assegnao a-a guardia imperiâ à Nicomedia.
Into 302 o Diocleçian (influençao da-o Galeio) o l'emanò un editto che ogni sordatto crestian o foise arrestao e tutti i atri sordatti ófrissan sacrifiçio a-i dê romoen de quelli tempi. O Zorzo però o s'opose e co-o coraggio da so fè davanti a-o so imperatô e a-i so camaraddi o se deciarò crestian devoto. O Diocleçian, tutto sciaatao, pe no perde o so megio tribun e o figgio do so ofiçiâ ciu bravo, Geronçio, o tentò de convertîlo ofrindoghe sciña de tære, dinæ e scciavi s'o l'avesse sacrificao a-i dei romani. O Zorzo o refiò.
Visto che no gh'ea verso, l'imperatô o no poette fâ atro che fâlo giustiçiâ pe-o so refuo. Coscì o Zorzo o donò i so avei a-i povei o fu torturao à longo e in mille mainee, e a-a fin o fu degolao davanti a-e miage da çitæ de Nicomeddia o 23 d'arvî d'o 303 d.C. A testimoniança do so supriççio a convinse l'impiatrixe Lusciandra e Atanaxo, un præve pagan, a fâse crestien liatri ascì, e coscì andon aprœuvo a-o Zorzo into martœuio.
O so corpo o fu riportao a Lydda pi-a seportua, dovve i crestien piggion a venerâlo comme martire.
San Zorzo e o serpente
E meistræ ortodosse de San Zorzo ch'o l'amaçça un dragon includdan soventi a figua da fantiña ch'a l'amia da lonxi. L'interpretaçion iconografica tipica de st'inmaggine a l'è che o serpente o rapresenta tanto o diavo che l'impeo roman, a foenta a no saiæ atro che l'impiaixe Lusciandra mogê de l'impiao Diocleçian e quindi, segondo o lenguaggio de l'iconografia Bizantiña, l'imagine de San Zorzo ch'o l'amaçça o serpente a l'é a rapresentaçion do so martœuio.
A lezendia de San Zorzo e o dragon a fu portâ inderê da-i croxæ e remanezzâ segondo o stile da letiatua eroica de corte.
Germano Jori
Germano Jori (San Pê d'Ænn-a, 7 Ottobre 1904 – 13 Lüggio 1944) o l'è stæto un partigian (nomme de battaggia Renato), comandante di GAP de Zena.
San Zorzo
San Zorzo e o serpente
A verscion ciu antiga a l'é inte 'n scrito zorzian de l'XI secolo.
Germano Jori
I GAP
I GAP (Gruppi d'Azione Patriottica) ean formasioin partigianne che agivan in çittæ; nasceivan da unna inisiativa piggiä dao Partio Comunista zà in to màzzo do 1943, ma a sö asion a l'inisiava solo in to dixembre do meximo anno. Primmi comandanti di GAP son stæti Giacomo Buranello e, appunto, Germano Jori, che zà durante o ventennio fascista o l'ea stæto imprexionnou in quante oppozitô do fascismo.
Peglio (Lombardïa)
Peglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Germano Jori
A morte in combattimento
Ao momento dell'asion che a doveiva conclüdise con o sö sacrifisio, Jori o l'ea riçercou da tempo, essendo stæto individuou da o questô d'a Repübblica de Salò, Veneziani. A seguito de unna serie de arresti in te i membri da Rexistensa, o 13 lüggio 1944 Jori, che o l'ea insemme a Domenico Chiappe e Vladimiro Diodati (Paolo) o vegniva intercettou da unna pattuglia di Battaglioni M in Sampedenna, all'incroxio tra Via Gioberti e quella che oua a se ciamma Via Buranello. Pe permette ai sö amixi de salvase, o comandante di GAP o se lanciava contra o nemigo, perdendo a vitta in te o scontro a fögô che seguiva. O sö gesto o permetteiva a Paolo e Chiappe de sottraise all'arresto; Paolo o saieva poi anæto in ta zona partigianna de montagna e diventou Comandante de Divixion.
1875
thumb|280px|center|Arîvo de l'inperatô de Germania a Milàn - da: L'Illustration, 1875
11 marso
O 11 marso o l'é o 70° giórno de l'ànno (71° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 295 giórni a-a fin de l'ànno.
San Zorzo
A croxe de San Zorzo
thumb|right|350px|A croxe de San Zorzo San Zorzo o l'ea o santo protettô de l'eserçito bizantin e difensô de l'Impeo Roman d'Oriente contra i barbai. O so culto o zonse a Zena co-e nave do generâ Belisaio, dove o l'asostò e so truppe durante a guæra grego-gottica (535-554).
11 marso
Mòrti
<gallerY> Immaggine:E. De Amicis 01.jpg| Edmondo De Amicis (21 òtôbre 1846-11 marso 1908)
San Zorzo
A croxe de San Zorzo
A primma testimoniansa documentâ d'o vescillo co-a croxe de San Zorzo a l'é d'o 1063, int'a cronaca d'a conquista d'a Seçilia di Normanni contra i Sæxin, scrita da-o Gofrè Maatæra, mentre o primmo a dîne chi-a croxe de San Zorzo a l'é rossa in campo gianco o l'é torna o Giaccomo da Vaze, verso o 1275, sempre inta vitta de San Zorzo, da so "Lezendia Aoria": « A l'asciddio de Gerusalemme, da-o momento che [i Crestien] no s'incallavan a montâ e scae pe via da rescistença di Sæxin, San Zorzo o l'aparse in arme gianche e croxe rossa faxendo segno de seguîlo segui e de piggiâ a çittæ.
Questo fæto o parriæ ese confermao ninte de meno che da-o ducca do Kent ascì into depliant do pavigion ingreise pe-e Colombiade do 1992: ''A bandea de San Zorzo, una croxe rossa in campo gianco, a fu adottâ da l'Inghiltæra e da-a çitæ de Londra into 1190 à ço che e so nave ch'intravan in to Mediterannio gódìssan da proteçion da flotta zeneize. O Monarca Ingleize o pagava 'na tascia annoâ a-o Duxe de Zena pe questo privilegio.''
Invece o cavaggeo ingreise Roggê de Hoveden, ch'o l'ea a-a terça croxâ insemme a-o re Riccardo Cœu de Lion, o n'ha lasciao scrito che into 1188, partindo pi-a croxâ, quande ghe fu da çerne i coî pe-e bandee, pe distingue e naçioin crestiañe i uñe da i atre, a croxe rossa si-a piggion i Françeixi, a gianca i Ingreixi e a verde i Fiaminghi.
O storico Laurence Gardner o sostegne che i Ingreixi a croxe rossa in campo gianco se-a piggion comme bandea in quanto se conscideravan eredi legittimi di re de Fransa che ghe l'aivan comme bandea za da-a terça croxâ, mentre i re d'Inghiltæra a croxe ghe l'avieivan avua gianca. thumb|center|500px|A croxe de San Zorzo inte bandee di comun de l'Itallia do nord
Cunardo
Cunardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Annæ (Caffao)
miniatura|236x236px|Miniatûa de 'na còpia di Anâli a [[Pariggi]] I Annæ de Caffao (in latin medievâle: Cafari annales), conosciûi ascì comme Annæ (in latin: Annales), son in'òpia stòriga medievâle, che a crêuve a stöia de Zêna da-o 1099 a-o 1163. Son stæti scrîti in latin söviatùtto da Caffao, polìtigo e stòrico zeneize.
Stöia
A l'etæ de vint'anni o zoêno Caffao do Rustico o l'êa partîo pe-a Tæra Santa, segoéndo i âtri conbattenti da Primma Croxâ. Dapeu a conquista de Geruzalemme, Caffao o l'à segoîo Ghiggermo Imbriægo inta preiza da çittæ de Cezaréa, dòppo quæ, convintose che a croxâ a l'aveiva dæto iniçio a l'asceiza econòmiga e politica da natìa Zêna, o l'à iniçiòu a pigiâ nòtte. L'anotaçión a l'é duâ pe dexénni, tegnindo conto de tùtti i fæti avegnûi inta Repubbrica de Zêna da quæ o l'êa stæto testimònnio. A-a sò mòrte, into 1163, o documénto o l'é stæto continuòu da l'Oberto Cançelê (1164-1173), l'Ottobono Scriba (fin a-o 1196), l'Ogenio Pan, o Marchiscio Scriba.
Tarsiiformes
Taxonavigaçion
Tarsiiformes
Meina
Meina o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Coltûa
thumb|200px|left|[[Ernest Hemingway co Arnoldo Mondadori a Meina, 1948 (Milàn, Archivi Mondadori)]]
Serbia
thumb|A bandêa da Sèrbia thumb|A poxiçión da Sèrbia in sciâ càrta giögràfica miniatura|Càrta fìxica da Sèrbia A Sèrbia (Србија in sèrbo, trasliteròu in Srbija, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Sèrbia (Република Србија in sèrbo, trasliteròu in Republika Srbija, prononçiòu ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle sénsa sbócco in sciô mâ.
Giögrafîa
A Sèrbia a se trêuva a-a croxêa tra a Cianûa Panònica e i Balcâni. A confìnn-a a nòrd con l'Ungherîa, a nòrd-èst co-a Romanîa, a sùd-èst co-a Bulgarîa, a sùd co-a Macedònia do Nòrd, co-o Montenéigro a sùd-òvest e con Croàçia e Bòsnia-Erçegòvina a ponénte. Pe de ciù, a rivéndica o confìn con l'Albanîa ascì, pe mêzo do teritöio disputòu do Kosovo.
A Sèrbia a l'à 'na popolaçión de ciù ò mêno 7 milioìn de abitànti. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Belgràddo.
Stöia
Aprêuvo a-e consegoénse da Prìmma Goæra Mondiâle e a-a sucesîva unificaçión de l'ecs teritöio da corónn-a asbùrgica da Vojvodina co-a Sèrbia, a naçión a l'à parteçipòu a-a fondaçión da Iogoslàvia insémme a âtri pàixi de slâvi meridionâli, entitæ unitâia ch'a l'é existîa in vàrie fórme scìnn-a-e goære iogoslâve inti ànni '90. Depoî a disoluçión da Iogoslàvia a Sèrbia a l'à formòu pe quàrche ànno 'na federaçión co-o Montenéigro, a quæ a s'é desfâ in mòddo pacìfico inte l'ànno 2006, fæto ch'o l'à portòu a Sèrbia a diventâ tórna 'na naçión indipendénte e sovrànn-a pi-â prìmma vòtta da-o 1918. Into 2008, i raprezentànti de l'Asenblêa do Kosovo àn diciaròu in mòddo unilaterâle a sò indipendénsa, fæto ch'o l'à caxonòu de reaçioìn despæge inta comunitæ internaçionâle méntre a Sèrbia a contìnoa a rivendicâ quéllo teritöio cómme sótt'a-a sò sovranitæ.
Economîa e polìtica
A Sèrbia a l'é 'na repùbrica parlamentâre, costituçionâle e unitâia, co-în'economîa a rédito médio-âto a-o 64° pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, de l'OSCE, do Partenariâto pi-â Pâxe, da BSEC, do CEFTA e a l'é in córso a procedûa pe l'intrâ inta WTO.
A partî da-o 2014 a naçión a l'à inandiòu de tratatîve con l'Unión Eoropêa, con l'òbietîvo de intrâghe vèrso o 2025. Formalménte a Sèrbia a l'é 'n pàize ch'o va aprêuvo a 'na polìtica de neotralitæ militâre. A naçión a garantìsce ascisténsa sanitâia universâle e educaçión primâia e secondâia de bàdda a tùtti i sò çitadìn.
Mortara
Mortara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Coltûa
thumb|150px|Tommasin da Mortara, Madònna do læte, 1514, (Santoâio de Santa Maria do Campo)|centro
Fèste e fêe
thumb|250px|Pàlio do Zêugo de l'öca|centro
Amalfi
Amalfi (Amalfi in italiàn e in napolitàn ascì) o l'é un comùn de 5.102 abitanti da provìnsa de Salèrno, inta región Canpània. A l'é stæta unn-a de famôze Repùbriche Mainæ do Mediêvo.
Architetûe religiôze
thumb|250px|Vìsta do Dòmmo de Amalfi|centro
Architetûe militâri
thumb|250px|O vêgio arsenâ|centro
1544
thumb|350px|center|[[Padria (Sassari), a Gêxa da Santa Crôxe - a prîa co a dæta 1544]]
Canischio
Canischio o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Soriano nel Cimino
Soriano nel Cimino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
578
thumb|250px|center|A navigaçión de San Brendàn ([[484 ca.-578 ca.), a miniatûa do Manuscriptum translationis germanicae, 1460 ]]
Peo De Franchi Sacco
Pêo ò Pero De Franchi Sacco (Zena, 1545 - 5 arvî 1611) o l'è stæto l'84° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 26 frevâ 1603 a-o 27 frevâ 1605 o trentenœuveximo co-a càrega biennâ.
Giamaica
thumb|200 px|right|A bandêa da Giamàica thumb|right|200px|A poxiçión da Giamàica in sciâ càrta giögràfica Nomme ofiçiâ: Jamaica, paize de l'America çentrâ, a seu capitâ a l'é Kingston, indipendente da-o Regno Unïo da-o 1962. A seu sûperfisie a l'é de 10.991 km2, e a seu popolasión de 2.881.355 abitanti (2016).
Mezzomerico
Mezzomerico o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Portofin (poexia)
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo
Portofin
O monte o va zù sensa un ærboo
ma l'érica fiorïa
a mette un sprusso pàllido into zerbo
E andemmo pe l'äia tranquilla
leggeri in scê rocce marinn-e
anche e prìe pâ che ô sàccian
d'ëse ciù vixinn-e a-o çê:
se dieiva che respïan
comme l'erba ch'ò da-i pê.
Ecco che spóntan i pin!
Son càreghi de pigne e candeiette
e me pan tutti ærboëti de Natale.
Tutti son fermi e càntan sensa vento.
Se ammiemmo in basso, lontan,
in sciô cian verde marin,
veddemmo un gianco pontin
ch'o va desperso sbandòu;
o l'é un öchin e o ne pâ
unna farfalla in sce'n pròu.
Curiglia con Monteviasco
Curiglia con Monteviasco o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Blacos
Blacos o l'è 'n comûne spagnòllo de 44 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Portofin (poexia)
sprofóndan inte l'ægua de smeraldo,
e o sô ch'o ven zù pàllido
da-e ombre de pinete
o mette un freido de lunn-a
a-i bassifondi incantæ.
Chinâ à San Fruttuoso
a-o nasce da mattin
ò l'imprescion de cazze
dentro à un fiore marin
Screivia
O Scréivia o l'é 'n gròsso torénte de l'Itàlia Setentrionâle, afloénte da-a drîta do Pò, ch'o côre in Ligùria, Piemónte e Lonbardîa.
O camìn comme torénte
O nàsce in Ligùria into teritöio da Çitæ metropolitànn-a de Zêna da l'incóntro, into Comùn de Montéuggio (Zêna), di torénti Làsso e Pentemìnn-a che nàscian tùtti doî da-o mónte Prelâ (Apenìn Lìgure) pe dòppo percorî 'n træto lóngo quæxi 88 chilòmetri. Se se conscìdera cómme vivàgna prinçipâle o torénte Làsso (ch'o nàsce into Comùn de Torìggia), a longhéssa do torénte scinn-a-a fôxe a l'é de 177 chilòmetri.
Pianello del Lario
Pianello del Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Screivia
O camìn comme torénte
Da l'incóntro di doî torénti, o Scréivia da prinçipio o côre inta direçión nòrd-òvest scinn-a-a arivâ into Comùn de Montéuggio (Zêna) dond'o riçéive da-a drîta o torénte Laitónn-a, dòppo scinn-a-a Cazélla (Zêna) dond'o riçéive 'n âtro inportànte afloénte, o torénte Brevénn-a, o s'alàrga bén bén e o fórma 'n làrgo cùnio aluvionâle e vixin a-o Comùn de Savignón o riçéive o torénte Camiàsca da-a sò mancìnn-a.
O bàgna o Comùn de Buzàlla (Zêna) e riçevûi in órdine da-a drîta o torénte Semenélla e da-a mancìnn-a o Buzalétta, o fa dòppo 'na ciæa deviaçión (l'ùnica inportànte pe'n davéi inte tùtto o sò camìn) vèrso nòrd. O contìnoa pe dötréi chilòmetri scinn-a-a tocâ Rónco (Zêna), dónde, inta fraçión do Bórgo di Fornæ, o riçéive da-a mancìnn-a o torénte Travèrsa e da-a drîta o torénte Sàn Ròcco pe continoâ o sò camìn incasciòu inte 'na profónda gôa. Inte sto træto chi o bàgna dötræ fraçioìn e o céntro de Îzoa do Cantón (Zêna) e o riçéive da-a drîta o torénte Vóbia e da-a mancìnn-a o torénte Borlàsca. Da chi in avànti o córe tórna incasciòu inte 'na sugestîva gôa scinn-a-a Prîa Bisciæa (Zêna) dond'o l'ìntra into teritöio piemontéize.
Sùbito o fórma 'n larghìscimo cùnio aluvionâle e o bàgna o Comùn d'Arquâ (Lisciàndria) e o riçèive da-a drîta o torénte Spìnti e ciù zu de lóngo da-a drîta, o sò afloénte ciù inportànte, o Borbêia ch'o ghe dóggia a portâ de l'ægoa. Da chi a valàdda a se strénze tórna into l'atraversâ Særavàlle (Liscìandria) e dòppo o sciòrte da-a valàdda, o ralénta a sò córsa e o contìnoa o sò camìn a-i pê de Colìnn-e Tortonéixi.
Arivòu a Cassan Spinoa (Lisciàndria) o lètto do torénte o s'alàrga bén bén e o l'arîva ascì a êse làrgo 1 chilòmetro e a spartîse inte tànti ràmmi secondâi. Inte sto træto o torénte o no riçéive ciù afloénti scignificatîvi ma sôlo dötréi modèsti riæ da-a drîta idrogràfica cómme o torénte Castellania-Bruto, ch'o ne vén da-e Colìnn-e Tortonéixi. Dòppo avéi bagnòu a çitæ de Tortónn-a (Lisciàndria) e avéi riçevûo da-a drîta o torénte picìn Ossona, o sciùmme o l'ìntra inta cianûa dond'o l'aprofondìsce o sò lètto.
Arivòu a Castelnêuvo (Lisciàndria) o riçéive de lóngo da-a drîta o sò ùrtimo afloénte, o picìn Grue. Dòppo, diventòu òrmâi 'n sciùmme de cianûa, o contìnoa e o bàgna Alzano (Lisciàndria) e Molino dei Torti (Lisciàndria) e o l'ìntra inta Lonbardîa vixìn a Cornale e Bastida e into teritöio do comùn de Mezzana Bigli (Pavîa) o se càccia into Pò da-a drîta.
Caràteri idrològichi
A portâ média do Scréivia vixìn a-a fôxe a l'é de quæxi 19 mêtri cùbbi a-o segóndo. O regìmme o l'é do tùtto quéllo de 'n torénte con de pìnn-e quàrche vòtta dizastrôze inte l'ötùnno e portæ mìnime inta stæ (into træto conpréizo fra Cassan Spinoa e Casei Gerola o peu restâ do tùtto sciûto pe di méixi).
A-acentoâ sta caraterìstica són i ténpi de l'amugiâse de l'ægoa asæ cùrti into câxo che cêuve fòrte a mónte: defæti e ónde de pìnn-a do Scréivia pêuan êse asæ violénte e fan bén bén de dànni ànche se pe pöco ténpo. Particolarménte quélla do 1968 a l'à riçevûo o sò màscimo stòrico con ciù de 2000 mêtri cùbbi a-o segóndo; in càngio inte quélla de l'ötùnno do 2002 o sciùmme o l'à caciòu zu 'n pónte fra Arquâ e Vigneu, ricostroîo e avèrto sôlo into 2005; da mensonâ ascì e pìnn-e di 4 de Novénbre do 2011 e di 9/10 de l'Òtôbre do 2014 fra e ciù inportànti da aregordâ.
Pròpio pe-e sò caraterìstiche o l'é clascificòu cómme torénte, scibén che-e dimenscioìn són bén ciù gròsse rispètto a quéllo che normalménte o vén ciamòu torénte.
Fàona
I pésci ciù comuìn che se pêu trovâ into Scréivia són o mûzou d'ægoa dôçe, o ghigioìn, o sbàrbou e-e trûte.
A Valàdda do Scréivia a l'é unn-a de rótte preferîe da-i öxélli pe-e sò emigraçioìn che, vegnìndo da l'Àfrica p'arivâ into nòrd-Eoröpa, trêuvan in camìn asæ favorévole into córso drîto e nétto de sta valàdda, pròpio perché a l'é mìssa in direçión nòrd-èst, sùd-òvest.
Tra e ràzze d'öxélli do pòsto segnalémmo: o perdigiórni, l'òpelàn, l'airón çenéen, o rarìscimo perdigiórni grîxo e a çighéugna (ò gànbe lónghe). Inte zöne ùmie covèrte de cànioéi gh'é l'ània, o bécco ciàtto e a moétta. Inti træti do sciùmme dónde a vegetaçión a l'é ciù ræa se peu trovâ a calàndria, a serénn-a e a grivêa. I èrboi òspitàn roscignéu, testenéigre, becafîghi, galétti de màrso, bèrte e picónsi. In aoménto a popolaçión di martìn pescoéi.
Lucco Grimado De Castro
Lucco Grimado De Castro (Zena, 1545 - 1611) o l'è stæto l'85° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 1º março 1605 a-o 2 março 1607, o quaranteximo co-a càrega biennâ.
12 marso
O 12 marso o l'é o 71° giórno de l'ànno (72° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 294 giórni a-a fin de l'ànno.
Mòrti
<gallerY> Immaggine:Anon-Cesare-Borgia.jpg| Cézare Borgia (seténbre 1475-12 marso, 1507), (Museo naçionâle de Palasso Venesia-Rómma]
Spassio (fixica)
miniatura|Un [[Scistêma de riferiménto carteziàn|scistema de coordinæ carteziann-e a 3 dimescioin]] O Spassio, inta fixica, o l'é l'estenscion tridimenscionâ inta quæ di ogetti e di eventi g'han de diressioin e de poxissioin relative tra lô.
Piazza Brembana
Piazza Brembana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Lemuriformes
Taxonavigaçion
Lemuriformes
Nomme: Lemuriformes Gray 1821
Sutri
Sutri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Viterbo.
Yaren
Yaren a l'é a capitâle do stâto de Nauru. A gh'à 'na popolaçión de ciù ò mêno 750 abitànti.
Nicorvo
Nicorvo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Giögrafîa
thumb|270px|L'òazi naturâle "Agogna Morta" tra i comûni de [[Borgolavezzaro (NO) e de Nicorvo|centro]]
Seia à Vernasseua
Opera letiaia in zeneise Doardo Firpo
Seia à Vernasseua
I lummi in riga se spëgian
into golfo turchin
e comme còrde d'öo
trémman e seunnan
dentro à l'arco marin.
Un solitario gossetto
sistro in scê mòbili còrde,
o dòrme in mezo a-a marinn-a,
a-o vento fresco di monti
a lenta onda a se ô ninn-a.
Vixin a-a çimma do Fasce
ecco, gh'é a lunn-a ch'a nasce
Cantalupa
Cantalupa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Seia à Vernasseua
E òua e onde che arrìvan
da-a parte de Portofin
camàllan o ciæo de lunn-a
Beratón
Beratón o l'è 'n comûne spagnòllo de 38 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
13 marso
O 13 marso o l'é o 72° giórno de l'ànno (73° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 293 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|180px|right|Santa Letisia
Lion
Lión (Lyon in françéize, prononçiòu, Liyon in frànco-provensâ, prononçiòu ) o l'é 'n comùn françéize de 518.635 abitànti, o tèrso pe popolaçión , capolêugo da región de l'Alvèrnia-Ròdano-Àrpi, do dipartiménto do Rhône e do sò arrondissement. A l'é a sêde de l'Interpol e de Euronews.
Giögrafîa
centro|miniatura|600x600px|Panoràmma de Lión, amiâ da-a colìnn-a de Fourvière.
Stràdde
miniatura|300x300px|Màppa da ræ di traspòrti in sciâ colìssa da çitæ de Lión A çitæ de Lión a l'é servîa da-e outostràdde elencæ chi de sótta:
Ferovîe e traspòrti pùblichi
Lión a l'é conligâ a-a ræ feroviària a âta velocitæ françéize (co-i trêni TGV) gràçie a-a lìnia prinçipâ da naçión, ch'a và da Parìggi, a nòrd, scìnn-a Marséggia, a sùd. L'é in córso a realizaçión da lìnia dirètta ch'a l'aniâ da Lión a Torìn.
O traspòrto pùblico o l'é garantîo da 'na metropolitànn-a formâ da 4 lìnie sototæra, da 'na ræ de tranvài ch'a l'à 6 lìnie e da 2 funicolâri. Pò-u traspòrto pùblico in sce gómma a Lión gh'é 119 lìnie de coriêre e 7 de fìlobi.
Ariopòrti
A çitæ de Lión a l'é servîa da l'ariopòrto de Lyon-Saint Exupéry, co-o còdice IATA "LYS", e da l'ariopòrto d'afâri de Lyon-Bron.
Arrondissements
miniatura|Màppa di arrondissements inti quæ a l'é spartîa a çitæ de Lión O teritöio do comùn de Lión o l'é spartîo inti nêuve arrondissements elencæ chi de sótta:
Nòtte
<references group="n." />
Miasino
Miasino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Novæa.
Chiromyiformes
Taxonavigaçion
Chiromyiformes
Nomme: Chiromyiformes Anthony e Coupin 1931
Gioxep Cézar Abà
Gioxep Cézar Abà (Giuseppe Cesare Abba) (Cairi, 6 òtôbre 1838 - Bréscia, 6 novénbre 1910), scritô. O seu nómme o l'é conprénsòu into Elenco di Mille do Gioxeppe Gaibado.
Biografìa
O l'a studiòu a l'Académia de belle àrti de Zena e into 1859 o s'é arolòu còmme volontâio inti Cavalleggeri Aosta Cavalleria, a Pinerolo. Dòppo a Spediçión di Mille, co Garibaldi into 1866 o l'é stæto in Trentin còmme sottotenénte do Còrpo Volontâri Italiann-i e o l'a conbattûo a Bezzecca.
Berga
Berga o l'é 'n pàize picìn, scituòu inta Valle Borbéia. L'é 'na fraçion de Carêga e o gh'à ofiçialmente sôlo 6 abitanti (censimento do 2013), ma de stæ o se impinìsce de vilezanti da Zêna, di quæ tanti son discendénti di abitanti do pàize.
Giögrafîa
O s'atrêuva sotta a-o Mónte Berga e arente a-o Monte Antoa (1597 m.) a 'n'altitùdine de 894 m. Into 1744 Berga o gh'aveiva 'n ötöio e poeiva batezâ e conservâ l'eucaristîa. L'êa deventâ paròcchia into 1855, separàndose da Agné.
Aruba
thumb|right|100px|O stémma d'Aruba thumb|right|200px|A bandêa d'Aruba thumb|right|200px|A poxiçión d'Aruba in sciâ carta giögràfica Nomme ofiçiâ: Nederlandse Antillen, parte do regno di Paixi Basci inte l'América centrâle, a seu capitâle a l'é Oranjestad.
Scilvestro Invrea
Scilvestro Invrea (Zena, 1530 - 17 março 1607)) o l'è stæto l'86° duxe da Repubbrica de Zena, da-o 3 março 1607 a-o 17 março 1607, o quarantuneximo co-a càrega biennâ. O moì in carega.
Tempo
thumb|[[George Heermann (1630–1700) Chronos (O Tempo), 1696, Schlossbergmuseum]] Tempo - A dimenscion inta quæ se concepisce e se mezûa o trascore di eventi, dispòsti da-o passòu via o prezente into futûo, e ascì a duâ e i intervalli tra questi.
14 marso
O 14 marso o l'é o 73° giórno de l'ànno (74° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 292 giórni a-a fin de l'ànno.
Smile Mission
Smile Mission a l'è unna Associaçion de volontariato, che a l'ha a finalitæ de garantî e cüe dentistiche e meghe a chi n'ha de bezögno. O sö nomme intrego o l'è Associazione Smile Mission Solidarietà Odontoiatrica Internazionale - ONLUS. Smile Mission a l'ha sede a Veronna, via Giuseppe Zorzi 7. A l'è stæta fondä sempre a Veronna, o 29 zügno 2005.
Campi de Açion
E attivitæ de l'Associaçion, svolte de badda dai membri, son:
- Aggiütto, prevençion e edücaçion sanitaia, (medica e dentistica, pe esempio in sce argomenti de Igiene orale) dirette ae gente che se trövan in pozision svantaggiä; - Organizzasion de spedisioin de volontai ae sedi de progetto: meghi, dentisti, odontotecnici, igienisti, ascistenti, e ogni personna ch'a vögge dä aggiütto; - Aggiütto economico ai programmi de svilüppo, autogestî dae communitæ locali, in to campo de l'ascistensa mega e dentale; - Attivitæ didattica, dentale e mega, indirissä ai propri soci, ae gente che beneficen di progetti e ai operatoi locali; - Cooperaçion con personne, enti pübbliçi e privæ, atre associaçioin che aggen scopi scimili.
Tütte e attivitæ son effettuæ rispettando e situasioin locali, sociali e cultürali, de Nasioin dove l'Associaçion a l'opera, faxendo a meno de imponne forme religiose, ideologiche, de organizzasion e tecnologiche no condivize dae gente interessæ.
Naçioin dove l'è in corso progetti
Smile Mission a l'ha progetti attivi in Italia; Tanzania; Congo; Malawi; Braxî; Madagascar; Ruanda. Pe de ciü se ne sta inandiando un in Bòrkinn-a Fäso.
Conligaménti esterni
Scito internet de Smile Mission,. L'è poscibile, registrandose in sce o scito, riçeive o Bulletin "Punti di contatto" (in Italian), pe avei notisie aggiornæ in sce l'attivitæ dell'Associaçion.
Martin Luther King
Democraçîa
O Martin Luther King o vedeiva a lòtta pe i diritti civîli comme unn-a realizaçion pinn-a do ideâle democratico. A tâ propòxito pœ êse inportante recordâ quarche frâze di seu discorsci, prezenpio:
Pòrto Ricco
thumb|200px|right|A bandêa de Pòrto Ricco thumb|right|200px|A poxiçión de Pòrto Ricco in sciâ càrta giögràfica Nommi ofiçiâli: Estado Libre Asociado de Puerto Rico in spagnòllo e Commonwealth of Puerto Rico in ingléise. Stato de l'America çentrâ asoçiòu a-i Stati Unïi d'America.
Martin Luther King
Democraçîa
"A democraçîa transformâ da papê sotî a spessa açion a l'è a ciú grande forma de governo in sciâ tæra." (Montgomery, Alabama, 5 dixenbre 1955)
Pòrto Ricco
A seu capitâ a l'é San Juan, dïta San Juan de Puerto Rico.
Martin Luther King
Democraçîa
"Unn-a de ciù grandi glòrie da democraçîa o l'è o diritto de protestâ pe un diritto." (Montgomery, Alabama, 5 dixenbre 1955)
Pòrto Ricco
Geògrafia
O sêu teritöio o l'è formòu da l'ìsoa de Puerto Rico, e diverse âtre ìsoe ciù piccinn-e. O pàise o g'ha unn-a superfiçie de 9.104 km² e unn-a popolaçion de 3.411.307 abitanti (2016).
Stöia
O nomme Pòrto Ricco o vegne da-e ricchesse che sciortivan da lì inti tempi da colonizaçion spagnòlla. A seu capitâ a l'é stæta ciamâ San Zane Batesto (San Juan Bautista) da Cristoffa Combo.
Lauro De Bosis
thumb|200px|Lauro De Bosis (1930) Lauro Adolfo De Bosis (Romma, dexénbre 1901 - Mä Tirreno, 3 òtôbre 1931) o l'è stæto un scrittô, poeta e intellettuale antifascista.
A vitta
Lauro De Bosis o l'è stæto un eroe da libertæ. Nasciüo a Romma in to 1901, o l'ea de famiggia anconetanna che, trasferia in ta capitale pe affari, a conservava in te a çittæ de origine unna antiga tôre de guardia in sce a riva do mâ, ao de sotta de ligge do Monte Conero: a tôre de Portonovo. Questa tôre a l'ea un ritrövo pe amanti da poexia (gh'ea stæto ospite anche Gabriele D'Annunzio), e anche Lauro o ghe annava pe çercä ispirasion. O poæ de Lauro, Adolfo, o l'ea stæto o fondatô da rivista "Il Convito", in ta quae aveiva pubblicou anche Giovanni Pascoli e Giosuè Carducci.
A moæ, Lilian Vernon, a l'ea de origine statunitense e amante anche lë da letteatüa e da poexia in particolare. Lauro De Bosis o s'ea laureou in chimica; in to 1924 o s'ea recou in ti Stati Unii per tegnï un ciclo de conferense in sce a situasion politica, storica e letteraia italianna. O l'ea oppoxitô do regime finna da a marcia in sce Romma. In to 1926 o l'aveiva insegnou italian ä Harvard University, dove existe ancon unna borsa de stüdio e un ciclo annuale de lessioin dedicæ a lë.
In to 1927 o scriveiva Icaro, a sö ünica opera poetica, pubblicä e premiä ad Amsterdam l'anno doppo. O titolo de quest'opera o l'è scingolarmente profetico in sce o gesto che o l'avieiva conclüso a sö vitta e fæto de lë un eroe. In to 1928 o fondava una associasion antifascista e patriottica ciammä Alleanza Nazionale, circostanza reisa singolare da o fæto che decenni dopo un partio politico nasciüo dae çennie do movimento neofascista o l'agge assunto proprio unn'identica denominasion. Tale associasion a l'aveiva o scopo de sensibilizzä l'opinion pübblica italianna in sce o valô da libertæ, e anche quello de fä scì che a monarchia e o Vatican se mettessen contra o fascismo. L'analisi de De Bosis a l'ea cea: o se rendeiva conto de fä parte de unna streita minoransa, e che a maggioranza do popolo italian a no l'ea pronta pe ribellase contra a dittatüa (o l'ea o periodo coscidito do consenso) e a l'andava ansitütto rieducä ao valore da libertæ. L'associasion, naturalmente, dæte e lezzi vigenti alloa, a doveiva esse segretta, e a poeiva diffondise solo con unna rete de passaparolla, da personna a personna, sempre con o rischio de esse scoverta. Intanto che Lauro De Bosis o l'ea in viaggio inti Stati Unii pe un gîo de conferense in te e ciü importanti universitæ, a sö associasion a vegniva scoverta e i aderenti arrestæ e sottoposti ä prexion pe delitti de opinion. Anche l'ansianna moæ de Lauro a l'ea imprexionä. Lauro inisialmente o l'aveiva pensou de fase arrestä lë ascì, squexi sentindose in corpa pe a sö condision de libertæ. Poi, invece o se trasferiva in Fransa, dove lentamente e inesorabilmente o metteiva in opera un piano. Piggiou o brevetto de pilota, con pochiscima esperiensa de xöo o se rendeiva protagonista de unna impreisa rilevante quande, o 3 ottobre 1931, o lasciava a Fransa con un aereo da türismo (un Klemm Pegasus).
Pe no dä in te l'öggio o s'ea fæto passä pe ingleise sotta o finto nomme de Mister Morris, finzendo de dovei fä un xöo pubbliçitaio in Spagna. Ao tramonto de quello 3 ottobre o riesciva a arrivä in sce o çë de Romma, operando un lancio de volantin ostili ä dittatüa. Ean dui i testi diffüsi in sce e ciasse de Romma e sovia o Quirinale, alloa dimora reale: un o l'ea rivolto ao re, ao quae se domandava de esse degno di sö antenati partecipi do Risorgimento, pe no rischiä de alienä e simpatie do popolo italian pe i Savoia; l'atro o l'ea invece diretto ai çittadin, ai quae o ricordava i valori risorgimentali e o primato da libertæ.
Vegniva coscì emulou l'impreisa che in to 1918 a l'aveiva portou Gabriele D'Annunzio ä ribalta de cronache dopo o xöo in sce Vienna. O regime fascista o vegniva beffou proprio in te o campo dell'aeronautica, da sempre ao centro d'a sö propaganda (ricordemmo che o 1931 o l'è l'anno da primma de famose trasvolate trans oçeaniche de Italo Balbo). l'azion de De Bosis a l'è stæta particolarmente ardia in quanto che a caccia de a Regia Aeronautica a se trovava in allerta dopo l'analogo xöo de Giovanni Bassanesi in sce Milan, e doppo che e spie dell'OVRA, poco primma do tentativo in sce Zena, aveivan fæto arrestä Giordano Viezzoli. Tale storica impreisa a costava però a De Bosis a vitta: doppo avei lanciou circa 400mila volantin in sce o centro de Romma, lasciou o çe da capitale dirizendose verso a Corsega o sö aereo, restou sensa carburante pe o consummo superiore ao previsto (probabilmente pe a deriva dovüa ao vento de lebeccio), o preçipitava in to Mâ Tirreno.
A pröva da consapevolessa do sö sacrifiçio a consciste in te o volumetto, pubblicou doppo a fin da egonda Guæra Mondiâ, intitolou Storia della mia morte. Particolare cuiozo, zà un di fræ de Lauro, Valente De Bosis, pilota militare, o l'ea scomparso cazzendo in mâ con o sö apparecchio, in to 1919.
In ricordo de Lauro
A De Bosis son intitolæ unna ciassa a Romma (vixin ä sede do Comitato Olimpico), unna a Anconn-a, in te o quartë Adriatico, intitolä finna a-o 1945 a Francesco Crispi, unna stradda in to centro de a çittæ de Viareggio e un büsto marmoreo in sce o colle do Gianicolo a Romma, vixin ao faro, insemme ai tanti büsti lì dedicæ ai eroi garibaldin, ma da quelli separou da unna zona verde, squexi a indicä che lë, pe quello che riguarda a disponibilitæ ao sacrifiçio, o l'è stæto un continuatô dell'eroiximo risorgimentale, da o quale ô dividde solo o contesto storico.
Regno d'Italia
Con Regno d'Italia se intende o stato creoö in sce unn-a parte bastante o in sce tutta a penisoa italiann-a governoö da unn-a monarchia. In Italia se son susseguiï diversci regni, i primmi di quæi in te l'etæ de mëzo, dappeu inte o momento de dominaçion foresta e a a fin con a nascita do Stato attuâ, governoö da a Caza Savoia.
I regni barbarici
Dapeu a cheita de l'Impè Roman de ponente in to 476, ghe son stæti in Italia diversci regni ghiæ da re Ostrogoti. Appreuvo a l'invaxon di Longobardi in to 568, lô instauron unn-a dinastia longobarda che a duò fin a l'arrïo de Carlomagno e di re franchi.
Sacro Impè Roman
Nasciuo a a morte de Carlo Magno dappeu o trattoö de Verdun. O l'è stæto unificoö da Adalberto in to 961.
Regno d'Italia (1805-1814)
Nasciuo in to 1805 pe voei de Napolion Bonaparte da a Repubbica italiann-a, sotta a a dominaçion françeise. Napolion o se autoproclamò re d'Italia o 26 mazzo do 1805 a Milan. Viçeré o vegne nominoö Eugène de Beauharnais, ommo à streit'euggi con Napolion e sensa ambiçioin politiche personæ. O regno o finì co a fin de l'etæ napoleonica e i stati de primma vegnan restauræ, dappeu o Congresso de Vienna.
Regno d'Italia (1861-1946)
Nasciuo dappeu e Guære de indipendensa italiann-a e finio co o referendum do 1946 e a proclamaçion da Repubbrica Italiann-a. O primmo re d'Italia o l'è stæto Vitöio Manoælo II e l'urtimo Unberto II.
Montserrat
thumb|right|200px|A bandêa do [[Regno Unïo|Regno Unîo]] 200px|thumb|right|A bandêa de Montserrat thumb|right|200px|A poxiçion de l'îzoa de Montserrat in sciâ carta giögràfica thumb|250px|right|A baterîa di canóni a Carr's Bay Nomme ofiçiâ: Montserrat, tæritöio d'oltremâ britannego de l'America çentrâ, a sò capitâ a l'è Plymouth.
Gexa de San Gianbatista de Zeneixi
A Gêxa de Sàn Gianbatìsta di Zenéixi o l’é ’n pòsto de cùlto catòlico de Rómma, scitoòu into quartê de Trastévere, in Stràdda Anìçia, 12. A l’é stæta a Gêxa naçionâle di Zenéixi rescidénti a Rómma.
Descriçion e stöia
Tiâ sciù da-o 1481 a-o 1492 da ’n rìcco zenéize a nómme Meliadûxe Çigâa (Meliaduce Cicala), tezorê da Càmia Apostòlica, ch’o gh’à azónto ’n uspiâ pe-i mainæ zenéixi che sbarcâvan a-o pòrto de Ripa Grande (Rîva Grande). Into 1533 l’é stæto institoîo a Confratèrnita de Sàn Gioâne di Zenéixi (da-o 1890 Òpera Pîa), ch’a l’à aministròu a Gêxa e l’uspiâ, ch’o l’à continoòu a fonçionâ scinn’a-a meitæ do sécolo decimötâvo. Da-o 1668 scinn’a-a sò mòrte o Cesare Macchiati, mêgo personâle da Regìnn-a Cristìnn-a de Svéçia, o l’à travagiòu inte l’Uspiâ ascì. .
A Gêxa a l’é stæta rifæta into 1737 e i travàggi àn portòu a-a realizaçión da faciâta con l’azónta de l’àbside. O cazaménto dòppo a l’à avûo âtri e inportànti restàori inta meitæ de l’Eutoçénto, co-îna nêuva faciâta e di cangiaménti drénto.
Inta lunétta sórva a-o portâ d’intrâta gh'é o stémma de Zêna. L’intèrno o se prezénta a navâta ùnica. Tra e òpere ciù inportànti gh’é da mensonâ:
A tónba do quatroçénto do Meliadûxe Çigâa, da schêua de l'Andrea Bregno, A capélla de Sànta Catæn Fiéschi, do sécolo decimötâvo, con di afréschi de l’Odoardo Vicinelli. In tabernàcolo di êui sànti, travàggio de schêua fiorentìnn-a da fìn do Quatroçénto. 'Na làpide ch'a l'aregòrda cómme into 1588 chi gh’é stæta aciantâ a prìmma pàrma a Rómma.
Inte quéllo che l’êa l’uspiâ, acescìbile de lóngo da-a Stràdda Anìçia, gh’é ’n portâ do Quatroçénto ch’o pòrta a ’n ciòstro do rinascimènto, un di ciù bèlli de Rómma, travàggio do Baccio Pontelli: into mêzo do cortîle-giardìn gh’é ’n pósso do sécolo decimoquàrto. Da-o ciòstro s’ìntra inte l’ötöio de Sàn Gianbatìsta di Zenéixi, do sécolo decimosèsto, co-a sofîta a cascetoìn, e afréschi co-e Stöie da Vèrgine e do Gianbatìsta.
Castrevegliu
Castrevegliu (dìcciu ascì Castrevéggiu, Castrevéju o Casterveiu in te parlàe ingàune, Castrevéju in bardenòllu, Cašteveiu in garescìn, Castelveju in urmeàscu , Castrevêgio in zenese, Castelvecchio di Rocca Barbena in italian) a l'è ina cumüna da Ligüria cun 'na pupulasiun de 141 abitanti (dàtti agiurnài au 2020), ch'a se tröva in Pruvinsa de Savuna.
Geugrafîa
U l'è scituàu in ta Pruvinsa de Savuna e u fa parte da vâ du Neva, in te l'entrutèra d'Arbenga.
Vìlle e burgàe
U statüu cumünâle u ricunusce cumme frasiun a vìlla de Vesérxe, assemme a âtre burgàe e cascìne, sparse pe' u teritòriu. Fra ste lì a Cascina d'Agliu (o d' Aju, cumme dìcciu in tu dialettu du postu, ai cunfin cun Èrli), chéla de Burgna (in diresiun de Bardenéi, de dòppu u Scravagliun),e u Giru de Löa, ün di insediamenti ciü resenti, tiràu sciü fra u 1964 e u 1974.
U burgu stessu, u l'è frasiunàu in te diferenti burgàe, cumme chéla de Ròcche (e quâli ca' sun stàe cacciàe zü in ti àgni '50) o da Curumbera (in ingressu au paìse, da u stradun). Extra moenia se cuntan poi e sinque burgàe da Stra, de Preâte, da Gattafreggia e du Pözzu (de Sutta e de Surva). Cun ste chi u teritòriu cumünâle u cröve 16,14 km2.
Storia
E urigini du primmu insediamêntu sun datae au I seculu cumme i ne mustran i ritruvaménti in ta frasiun da Cascina d'Agliu dund'a se tröva ina necropoli rumâna. U burgu u l'è poi divegnüu feudu di Clavesana, ch'i l'han fundau e svilüpau u paise da u XII seculu.
A partì da u XIV seculu u l'incuménsa a pèrde impurtansa, pe' a fundasiun, li vixin, du feudu de Süccarê, ch'u divènta u növu séntru du marchesau e u sciôrbe ascì i pusedimènti de stu burgu li. Con u matrimôniu fra Enrico Del Carretto e Caterina Clavesana, figlia du marchese de Süccarê, a rexidénsa di Del Carretto a divegne Castrevegliu.
Fra l'ànnu 1623 e u 1624 vegne câtàu da i Savoia che u pòrtan sutta au sò ducàu, fin au 1672 quande, doppu in asédiu duraüu e truppe da Repübbrica de Zena e rîvan in ta Vâ du Neva, inglubandu cuscì st'ürtima in ti territòri pusedüi.
'Sti evénti i sun seguìi fra l'âtru da 'n periudu dunde Süccarê e Castrevegliu i cundivìdden a stéssa storiaa; impurtànte ascì nu scurdâ (fra i vàri evènti) che intu 1746 gh'éra stàu in asediu di austru-piemuntexi, ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca, chi i sercavan de sulevâ a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zeneze. Tòstu sinquant'agni doppu, in tu nuvémbre de l'ànnu 1795, püte u teritòriu castreveglin u vegne interesàu da i fàtti de guèra fra a Fransa e Regnu de Sardegna (a l'epuca alléau cun l'Austria), dü(r)ante a Battaglia de Löa.
Cu'a duminasiùn fransese u teritòriu du burgu u éntra a fà pàrte da u 2 de dexembre du 1797 in tu "Dipartimentu du Letimbru", cun capitâle Savùna a l'intèrnu da Repübbrica Ligü(r)e, e da l'ànnu sucescìvu u vâ a fâ parte du III Cantun cu'a séde a Süccarê.
Da u 1804 u 'sciòrbe ascì u municipiu de Veserxe, istituìu presedenteménte, in tu 1797. Zà inglubàu diretaménte in tu Primmu Impéru Fransese da u 1815 u pàssa sutta a pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, e da u 1861 u vâ a fâ parte de l'Italia ünia. Da l'8 d'avrì du 1863 u pìglia u nùmme atuâle, cun u suffissu "di Rocca Barbena", pé distìnguelu da e âtre cumüne cun u numme paréggiu.
Fra u 1973 e u 2008 u l'ha fau parte da Comunitài muntàna Ingauna e, fin au 2011 de chélla du Punente Savuneze.
Minu(r)ânse furèste
Dându améntu a l' ISTAT, a-i de 31 dixembre du 2014, a Castrevegliu ghe sun 10 rexidenti furèsti.
U Castê di Clavesana
• Castê da famiglia Clavesana, u l'è u castê c'u dòmina u bùrgu, fàcciu custruì da i Clavesana atùrnu au XI seculu, poi pasàu in màn ai Del Carretto. Au mumentu u nu u l'è vixitâbile, ma u gh'è in sentê, dìcciu du "Castagnéu", c'u permette d'amirà u panuramma du paìse passàndu d'in gìru a l'edifissiu. Da u 1997 u l'è de prupietài da famiglia di del Conte, chi i se premüran de restauràlu. L'edifissiu u l'è fra l'âtru culegàu aa lezenda du Bastiàn cuntrâriu.
Architetüe religiuse
• Gêxa paruchiale de N.S.Assunta in t'u burgu, cun l'ürtima restruttürasiùn rizalènte au XVII seculu, in stìle baròccu. • Gêxa da Madonna da Nêve in ta frasiun de Veserxe, restaurâ resenteménte, cun u presiùsu campanìn c'u domina u paìse. • Santuâ(r)iu da Nostra Scignua de Grassie vixin au semite(r)iu, inisialmente dedicau a San Bastiàn. Ancöi u prezènta ina strutüa a furma de cö presedüa da in pôrtegu picin. • Uratòriu da Santa Maria Madaléna de uriigine tardu medievâle cu'u campanì a véla. L'internu u l'è sobriu e cürau, e u raprezenta e furme du baròccu lìgüre. • Capeletta de San Giüxeppe, lungu a cuscì dìccia Via du Rösu, pe' anda versu Süccarê a l'è stâ edificâ in tu 1700.