cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gêxa de San Martin (Tuiran)
A prìmma gêxa
sinistra|miniatura|267x267px|U campanìn du Trexéntu, pàrte da prìmma cêve A gêxa d'ancöi a végne da ina recustrusiùn de l'antìga cêve du paìze, ch'a l'è stàa pe di bèlli àgni l'ünica de tütta a vàlle du Varatèlla. A prìmma mensiùn dirètta da gêxa tuiranìna a remùnta a-i 3 de setémbre du 1235, cuntegnüa inte in àttu firmàu "in castro Toirani in ecclesia Sancti Martini". Du rèstu, de stu séculu a gh'è sùlu de âtre chiürte mensiùi da àtti d'alantù, ch'i n'ajütta a inténdine l'impurtànsa e l'àmbitu terituriâle de l'antìga cêve. In particulà, inte ina létera du 10 de dixémbre du 1232 a gh'è tra i destinatâri l'arsiprève "de Tolan", ségnu prubàbile che Sàn Martìn a l'éra in'arsiprevüra zà a l'inprensìpiu du XIII séculu, e nu da-u 16 d'utùbre du 1308, cùmme mensunàu intu Sâcru e vâgu giardinéllu. A prezénsa tòstu cuntempurànea de bén trè cêve inte in teritòriu picenìn, sarêa a dì quélle de Tuiràn, de Löa e da Prêa, a l'è de difìsile interpretasiùn ma, cunscideràndu l'intitulasiùn ciü mudèrna de quélla tuiranìna e i fàcci stòrici ch'i l'àn interesàu a ciâna custêra, cu-u sò abandùn p'i atàcchi di saracéni, a se purêa teurizà u mesciâse du prevòstu de Löa intu paìze furtificàu du Castron Baractelìa a partì da-u IX séculu e fìna a l'inprensìpiu du Trexéntu, quându Löa a l'è stàa tùrna fundà. Da-i liàmmi tra e âtre paròcchie da regiùn a l'è prubàbile che a prìmma cêve a sécce stàa quélla de Löa, dedicà a Sànta Marìa e Sàn Giuànni, pöi derfà cu-u sò abandùn, e che dùnca a dev'ése ascì a gêxa màre de Sàn Martìn. miniatura|267x267px|Üna de culònne de l'antìga cêve, d'ancöi intu pòrtegu tra a gêxa e l'oratòriu di disciplinài Inti àgni tra XIII e XIV séculu l'arsiprevüra tuiranìna e l'è stàa interesà da-e brìghe ch'i l'éra nasciüe inte l'abasìa de Sàn Pêru, fàndu pàrte du sò teritòriu, tàntu che pròpriu a Sàn Martìn u l'è stàu minaciàu de scumünica u Pagàn, abâte nu legìttimu, cu-u pàrecu ch'u l'à dàu a nutìssia da scumünica a-i tuiranìn a-i 4 de màzzu du 1282. Da-a lìsta de paròcchie du Bunifàsiu Baamùnte, tuiranìn ch'u servìva inta catedrâle arbenganéze, scrìccia tra u 1343 e u 1345, a se végghe cùmme in sèrtu dàssiu straurdenâriu, determinàu in si bêni da paròcchia, u fùsse de 30 frànchi pe Sàn Martìn, de 8 p'a gêxa da Prêa e de 16 pe quélla de Löa.
A testimuniànsa ciü impurtànte de l'antìga strutüra a l'è però di ürtimi àgni da sò existénsa, cu-a vìxita da paròcchia de Tuiràn, insèmme a-u rèstu da diòcexi, du vèscu de Mariâna e Àccia, u Nicolò Mascardi tra u 1585 e u 1586, ch'u n'à cuntrulàu u rispèttu de növe dispuzisiùi da Cuntrurifùrma. U sò verbâle, du 17 d'avrì du 1586, u gh'à in'interesànte e ünica descrisiùn de l'architetüra, ch'a l'éra girà in diresiùn Levànte-Punénte, spartìa inte quàttru navâte e cu-in sèrtu nümeru de capélle laterâli. U Mascardi, inte in âtru di sò verbâli, u l'à indicàu a lìsta di gròssi travàji di quâli a gêxa a gh'axêva de bezögnu, ch'i l'andaxêva da-u pitürà in'imàgine du sàntu in sa faciâta a cacià zü a murâja tra còru e artà e a rangià e tùmbe, alantù dréntu a l'edifìssiu. A cumünitae tuiranìna a l'à dùnca cumensàu, nu sénsa di bèlli prublémi intu campà e finànse, i gràn travàji pe cacià zü l'antìga cêve de l'Etàe de Mèzzu e tirà sciü a-u sò pòstu a gêxa ch'a se végghe ancùa a-a giurnà d'ancöi.
A strutüra d'ancöi
A custrusiùn du növu edifìssiu, da l'inprensìpiu pìna de rùgne p'a mancànsa de sustànse, a l'è bén ducümentà inti papé di nutâri tuiranìn, ch'i ne permétte de recustruì u prucèssu de realizasiùn. Du 1596 i cuménsa i preparatìvi pe campà e palànche ch'i servìva p'a fàbrica da növa gêxa, insèmme a de süpliche a-u Senâtu de Zéna e a-u véscu d'Arbénga p'avé di vantàggi ecunòmici e ritardà e scadénse p'i travàji. Föra de quârche intervéntu zà pagàu du 1599, l'òpera sâcra a nu l'éra però ancùa cumensà, cu-a cumünitàe ch'a nu l'éra vâri següra se rangiâra o caciâra zü du tüttu. Spuncià da ina létera du véscu du 31 d'utùbre du 1603, a cumüna a l'à numinàu in sò funsiunâriu p'a questiùn, ch'u l'à dumandàu in paré a di entrànti de architetüra, ch'i l'àn rilevàu ina sprupursiùn inte fùrme du prugèttu da gêxa, ch'a duvêva ése lünga 72 pârmi zenéxi. P'u prugèttu definitìvu u l'è stàu dùnca ciamàu u Giuànni Batìsta Cantùn, che inte quélli àgni u travajâva p'u prìnsipe Dòria de Löa a-u cunvéntu de Mùnte Carmélu, e u Batìsta Péggi, ch'u l'éra a-u Finà. Dòppu a relasiùn du Cantùn a-a cumünitàe, prezentà a-i 13 de zügnu du 1604, i travàji i sùn andài avànti ciü spedìi, cu-a demulisiùn de quârche cà e de trè pòrte du bùrgu, mesciàe inte in'âtra puzisiùn, dòppu avéne risevüu u perméssu da-u Düxe.
I travàji i sùn fenìi tra u 1608 e u 1609, cu-a gêxa ch'a l'è stàa cunsacrà a-u prìmmu d'aùstu du 1609 da-u véscu d'Arbénga, u Luca Fieschi, u mèximu che a-i 11 de nuvémbre du 1592 u l'axêva decìzu de fà paròcchia pe cùntu sò a gêxa buisanìna de Sànta Marìa Madalêna, destacàndura da-a gêxa màre de Sàn Martìn. U Paneri, intu sò Giardinello, u scrìve però in'âtra dâta p'a cunsacrasiùn da növa gêxa tuiranìna, da lèi indicà a-u mèximu giùrnu ma de l'ànnu 1610.
Da stu muméntu a strutüra da gêxa a nu l'è cangià vâri, cu-i travàji du Setteséntu e de l'Öttuséntu ch'i l'àn purtàu a de decurasiùi ciü rìcche e a l'avertüra de növe capélle. L'artà ch'u se végghe ancùa a-a giurnà d'ancöi u rìva pe cùntru da in intervèntu ciü resénte, fàcciu du 1709, méntre u pürpitu u l'è du 1755, in stìle rococò. A vòta centrâle da gêxa a l'éra a l'inprensìpiu sénsa decurasiùi, ma ancöi a l'è cuèrta da pitüre realizàe ciü o mênu du 1893 da-u pitù zenéze Gerolamo Graffigna, ch'u l'à fàcciu de quéllu ànnu ascì a pitüra in sa faciâta. Du 1811 i sùn stàe tenzüe da-u Giovanni Nobile e culònne de prêa röza de Veréssi pe fâre semejà a-u mârmu ma, cu-in restàuru du séculu pasàu, i sùn turnàe a-u natürâle cumm'i l'éra intu Seiséntu. Tra i ürtimi intervénti, du 1963 u l'è stàu rangiàu u campanìn, fàndughe recüperà a sò fùrma uriginâle, dòppu avé derfàu e azùnte ciü mudèrne a-a strutüra uriginâle du Trexéntu, e di travàji intu dréntu a murâje e pitüre, tra u 2011 e u 2014.
De föra
De föra, a gêxa a gh'à ina strutüra sémplice, cu-in prufì a cabànna desvilüpàu sciü dùi livèlli cuscì cùmme u sò téitu. A faciâta a l'è p'u ciü tàntu cuèrta sùlu da vernìxe e a-u sò céntru a l'è decurà da ina pitüra de Sàn Martìn a cavàllu a-u muméntu du tàju du mantéllu pe spartìru cu-u pòveru, fàccia da-u pitù zenéze Gerolamo Graffigna du 1893, dòppu ina bòssa sciü dumànda da paròcchia de l'ànnu prìmma, ancöi cunservà inti sò depòxiti. Sécce in sa faciâta, dund'i sùn in curispundénsa di purtài, che in se murâje laterâli, dund'i sùn méscie a l'artéssa de ciaschedüna capelétta, i ghe sùn di barcùi da-a fùrma areundà cun di lòbi in si lâti, ch'i permétte l'illüminasiùn du drénto da gêxa. In sa faciâta i ghe sùn ancùa i trèi purtài p'entrà inte l'edifìssiu, ün pe navâta, fàcci de prêa röza de Veréssi.
Davânti a-a faciâta, inta Ciàssa de Sàn Martìn, in tòccu du fùndu a l'è lastregàu a risöi, mésci segùndu in sémplice dizégnu geumétricu a ràggi. In sa murâja de drìccia, girà in sa ciasétta "da Giòstra" (d'ancöi dedicà a-u prève Giacomo Roba, pàrecu de Tuiràn tra u 1916 e u 1947), a gh'è cunservà ina bàrra de fèru ch'a l'éra aduerà p'a mezüra di tesciüi segùndi i pârmi zenéxi d'alantù, decìza ufisialménte cu-ina lézze du 1532 e méscia inte tütti i paìxi da Repübrica cu-in decrétu du 1632. Sémpre in sa murâja de drìccia, a gh'è u pòrtegu de l'oratòriu di Disciplinài, rezüu da dùe culònne de prêa de Finà e cun capitéllu iònicu semplificàu ch'i végne da l'antìga cêve.
Quâxi in sìmbulu du bùrgu de Tuiràn e rèstu ciü impurtànte de l'antìga cêve u l'è l'âtu campanìn du Trexéntu, l'ünica de tùre du céntru stòricu ch'a sécce supravisciüa fìna a-a giurnà d'ancöi. U campanìn, che inte l'Öttuséntu a se credêva ch'u fùsse nasciüu cùmme tùre de diféza, u l'è de fùrma quadrâta e u gh'à di barcùi cun èrcu a sèstu aüssu, mésci a grüppi de trèi inte di spàssi cavài inte murâje, cu-u sò prufì ch'u l'è decuràu da ina rìga de maùi. I barcùi i sùn divìxi da culònne picenìne de mârmu de Carâra, rangiàe du 1963 cu-u restàuru da tùre, ma u l'è prubàbile che e avertüre du livèllu ciü èrtu i n'avésse de divixùi, pe mescià e campâne quându i sunâva fìna a fâre sciurtì de föra du campanìn. In sìmma a-a tùre a gh'è ina curnìxe de maùi dund'u gh'è arembàu u bazaméntu di mèrli de tìpu ghibelìn che, dàndu améntu a-u Lamboglia, i vegnerêa da in'azùnta du XVI séculu.
De dréntu
U dréntu da gêxa u l'è divìzu inte trè navâte, ch'i sùn separàe da dùe lìgne de quàttru culònne de prêa röza de Veréssi. A-a giurnà d'ancöi ste culònne i gh'àn a prêa a vìsta, cuscì cùmme u l'è prubàbile ch'i fùsse a-u muméntu da sò custrusiùn, ma du 1811 i l'éra stàe tenzüe da-u Giovanni Nobile de mòddu ch'i parésse de mârmu, decurasiùn ch'a l'è stàa levà inte ün di ürtimi restàuri. U Nobile u n'à ascì decuràu i capitèlli, dàndughe in stìle curìnsiu e cruvìnduri in pârte d'òru. Du 1893, i stücchi du curnixùn i sùn stài rangiài da-u Bartolomeo Gilardoni, cun l'azùnta de ina decurasiùn d'òru ch'a l'è stàa fàccia da-u sciù Peràssu.
E vòte i sùn de fùrma diferénte: quélla in sa navâta centrâle a l'è difàtti a bùtte méntre e navâte laterâli i gh'àn de vòte a véira. In particulà, u sufìttu da navâta de mèzzu u l'è decuràu da in gràn cìclu de pitüre fàccie da-u zenéze Gerolamo Graffigna du 1893, tütte dedicàe a de stòrie da vìtta du sàntu titulâre, a-u pòstu du prìmmu rangiaméntu di sufìtti e de murâje, ch'i l'éra sùlu intunacài cùmme da güstu du Seiséntu. Inte l'ùrdine, da l'entrà vèrsu u fùndu, i rafigüra u Sògnu de Sàn Martìn, u Mirâculu da méssa de Tours, u Mirâculu du fijö resuscitàu e u Sàn Martìn in glòria srua a l'artà magiù, a pitüra ciü gròssa e a prìmma a ése stàa realizà. E decurasiùi du sufìttu da navâta centrâle i sùn cumpletàe, in si lâti, da medajùi cu-e Virtù cardinâli, i evangelìsti e âtre figüre bìbliche méntre, inte navâte laterâli, a gh'è ina série de pitüre reùnde de àngeri. Sémpre du Graffigna i sùn ascì e pitüre in se murâje du presbitériu, ch'i mùstra a Sùnta, Sàn Giusèppe, Sàn Bastiàn, a Trasfigürasiùn, Sàn Ròccu e Sànta Bàrbara, cun de pitüre ciü picenìne de Virtù teulugâli. Intu mèzzu da murâja de l'àbside a gh'è in nìcciu cu-a stàtua de Sàn Martìn, òpera de autù scunusciüu du XVIII séculu, méscia chi cun l'avertüra du nìcciu tra u 1800 e u 1811. A l'inprensìpiu stu spàssiu chi u l'éra ocüpàu da in gràn quàddru du Gregorio De Ferrari dedicàu a-u titulâre, mensunàu ascì da-u Ratti inta sò güidda artìstica de Rivére, ma, dòppu ch'u l'éra stàu mesciàu p'arvì u nìcciu, u l'è sparìu du tüttu. Inte l'àbside a gh'è pöi u còru rococò, fàcciu de légnu de nùxe, dunasiùn da famìja Garasìn, prìmma du 1766.
D'atàccu a l'ürtima culònna in sa senèstra, a gh'è ancùa u pürpitu, òpera de mârmu de gràn prêxu, fàccia du 1755. U pürpitu u l'è arembàu srua a ina culònna, de mârmu lèi ascì e pìna d'intàrsci, dund'a gh'è scurpìa a dâta de realizasiùn. U parapétu u l'è furmàu de trèi panèlli cun di basuriliévi: quéllu intu mèzzu u gh'à a figüra de Sàn Martìn a cavàllu cu-u pòveru e, in si lâti, i ghe sùn i sìmbuli di véscui, sarêa a dì a mìtria e u pasturà cu-in messà. Du 1764, cùmme scrìcciu srua u prìmmu parapétu, a gh'è stàa azùnta a scâra pe muntâghe in sìmma, cu-u mèximu güstu du rèstu de l'òpera, e u gh'éra ascì in baldachìn de légnu, ciü târdi levàu. Inta cuntrufaciâta, a l'entrà principâle, du 1881 a l'è stàa realizà ina büsciura de légnu, fèru e stücchi, fàccia insèmme a-u növu òrganu, du Luigi Agati de Pistoia, adueràu ancùa a-a giurnà d'ancöi. Da fiàncu a l'entrà a gh'è ancùa inta târga a-a memòria du Giuseppe Colatto, tuiranìn ch'u l'éra andàu a stà a Càdice e ch'u l'à fàcciu de rìcche dunasiùi a-a gêxa.
Capelétte
Inte dùe navâte laterâli a gh'è ina série de capelétte, alestìe intu cùrsu di àgni lüngu e murâje da gêxa. Inte quélla de drìccia, pasàu in nìcciu dund'a gh'éra prìmma a fùnte de l'âiva benedìa e aù ocüpàu da ina stàtua da Madònna du Cârmu du 1932, andàndu vèrsu l'artà i ghe sùn e capélle de:
1364
thumb|300px|center|Incoronaçión da Giovanna de Borbone, mogê do [[Carlo V o Sàvio, 1364, miniatûa ]]
Palàçio Odêro (Zêna)
miniatura|280x280px|Vìsta de Palàçio Odêro da-a [[Stràdda de Agostìn Bertâni (Zêna)|Stràdda de Agostìn Bertâni]] O Palàçio Odêro o l'é 'n palàçio de Zêna ch'o se trêuva a-o cìvico 6 da Stràdda de Giancàrlo Odìn, into quartê de Castelétto. O grànde cazaménto, tiòu sciù inte l'ànno 1899, o l'é stæto costroîo inte 'n stîle coloniâle in sce progètto de l'architétto zenéize Màrco Ourélio Cròtta.
Descriçión
Palàçio Odêro o l'é stæto costroîo, pe voentæ de l'inprezâio òmònimo, inte l'ànbito do procèsso de urbanizaçión da zöna aprêuvo a l'avertûa da Circonvalaçión a Mónte tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX. Defæti, a costruçión de sto cazaménto chi a l'é stæta inandiâ inte l'ànno 1899, in sciâ bâze do progètto de l'architétto zenéize Màrco Ourélio Cròtta, ch'o l'à colaboròu a-a realizaçión do Castéllo d'Albertis ascì. In particolâ, inte st'òpera chi, o Cròtta o s'é in pàrte destacòu da-o sò stîle ciù medievalìsta, dàndo a-a sò creaçión 'na câa bén bén ciù ezòtica ch'a l'aregórda l'architetûa coloniâle svilupâ da-i ingléixi inti sò domìnni in Ìndia.
A faciâta prinçipâ, ch'a s'avànsa in sciâ funicolâre de Sant'Ànna vèrso a Stràdda de Agostìn Bertâni, a l'é caraterizâ da 'n gràn nùmero de pogiöli arezûi da cartaboìn, chinòlle e sêmi-chinòlle con, a l'ùrtimo ciàn, 'na galerîa inte 'na lögia ch'a fà pài o palàçio cómme 'na sôla, grànde, abitaçión, aregordàndo çèrti Grand Hotel da çitæ.
1375
thumb|280px|center|'Na giunca into Mâ d'Aràbia, 1375
Casamassima
Casamassima o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Coltûa
thumb|180px|center|San Rocco
463 a.C.
Euröpa
Roma: consoli Lucio Ebuzio Helva e Publio Servilio Prisco
Staçión de Turìn Porta Nuova
A staçión de Turin Porta Nuova, (ò ascì Staçión de Turin Pòrte Nêuva, in piemontéize Stassion ëd Turin Pòrta Neuva, in italian Stazione di Torino Porta Nuova) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, ma ascì in sce quella pé Milan, Pinerolo, Zena e o Frejus.
A strutûa a l'è stæta averta a partì dao 1864 e a l'e ao serviçio do comùn de Turin capoleugo da Çittæ metropolitann-a locâle, a çittæ de longo ciù inportànte da Region Piemonte.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "de plàtino".
Staçión de Zêna Pêgi
A staçión de Zêna Pêgi (ascì sôlo staçión de Pêgi, in italiàn Stazione di Genova Pegli) a l'é 'na staçión feroviària italiànn-a ch'a se trêuva in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta a partî da-o 1856, a l'é a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â delegaçión de Pêgi.
Stöia
A staçión de Zêna Pêgi a l'é stæta inougurâ inte l'ànno 1856, a-o moménto de l'avertûa do tòcco de ferovîa tra e dôe staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Ôtri.
A sirenetta
thumb|150px|right|The Little Mermaid - logo thumb|250px|right|Disney's Art of Animation Resort A sirenetta (in lengua ingleise The Little Mermaid e in lengua italiann-a La sirenetta) a l'é 'na pelìcola d'animaçión e muxicâle statûnitéise prodûa da Walt Disney inte l'ànno 1989.
Staçión de Zêna Pêgi
Pasagê
Inta staçión de Zêna Pêgi gh'é dôe colìsse pò-u servìçio pasagê, co-o colegaménto tra e dôe banchìnn-e e co-o fabricâto viâgiatoî ch'o l'é poscìbile gràçie a doî sorviapasàggi.
1380
thumb|350px|center|Theodor Josef Hubert Hoffbauer, O castéllo do [[Louvre into 1380 ca., 1885]]
Staçión de Zêna Pêgi
Pasagê
Segóndo a clascìfica de RFI a staçión de Pêgi a l'é 'na staçión de categorîa "d'argénto".
Mèrçe
Into pasòu, da-arénte a-a staçión gh'êa 'na magazìn pe-e mèrçe, dotòu de 'na sò colìssa ma, scibén ch'o l'é ancón in pê, o no vêgne ciù dêuviòu e o sò ciasâ o l'é stæto convertîo into parchézzo da staçión.
Vèrso levànte, in corispondénsa do pónte in sciâ Voêna, gh'é 'na colìssa de colegaménto co-o depòxito petrolìfero da socjêtæ Carmagnani de Mortiòu, ch'o l'é pe cóntra ancón in ûzo ma o vêgne comandòu da-a staçión de Zêna Séstri Ponénte Ariopòrto.
Servìççi
A staçión a dispónn-e de :
Interscàngi
Da-arénte a-a staçión gh'é a fermâta de coriêre de "Pêgi FS/Mûzei Pravexìn" (Pegli FS/Musei Pallavicini) e, a 50 mêtri de distànsa in sciâ Stràdda Ourélia, a l'é servîa da-e dôe fermâte de "Longomâ (1 e 2)/FS-Mûzei Pravexìn" (Lungomare/FS-Musei Pallavicini).
Pe de ciù, a 300 mêtri da-a staçión, gh'é o scâ do servìçio marìtimo do Navebus, gestîo lê ascì da l'AMT e ch'o colêga pe mâ o quartê de Pêgi co-a zöna do pòrto antîgo, óltre che quéllo di bàrchi de l'inpréiza Alimar, ch'a l'inàndia de escurscioìn turìstiche scìnn-a Camóggi e a-e Çìnque Tære.
1378
thumb|250px|center|[[Jean Fouquet, Tours, Disnâta de Carlo V o sàvio 6 zenâ 1378, inte Grandes Chroniques de France, 1455-1460 (Bibliuteca naçionâle de Fransa- Pariggi)]]
Cassano delle Murge
Cassano delle Murge o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Coltûa
thumb|250px|center|Prezépio a Cassano
The Fox and the Hound
thumb|200px|right|The Fox and the Hound, vintage The Fox and the Hound (in lengua italiann-a Red e Toby nemiciamici) a l'é 'na pelìcola d'animaçión statûnitéise prodûa da Walt Disney inte l'ànno 1981.
1384
thumb|250px|center|O Castéllo de [[Dinan, fondòu into 1384 (Bretagna - Fransa)]]
Cellamare
Cellamare o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Conversano
Conversano o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Lìgure coloniâle
O lìgure coloniâle o l'é o sotogrùppo da léngoa lìgure ch'o n'arechéugge e parlâte e i dialétti difûxi inte quélli pòsti che són a-o de fêua do continuum dialetâle lìgure, dónca destacæ e izolæ rigoàrdo a-a Ligùria “lengoìstica”.
Descriçión
O grùppo de parlâte conosciûo cómme “lìgure coloniâle” o l'é quélla sudivixón da léngoa lìgure ch'a n'arechéugge e varietæ parlæ inte pòsti distànti da-a madrepàtria e che dónca o l'é formòu da quélli dialétti destacæ da-o spàçio dialetâle lìgure, che in càngio o coincìdde co-a Lìgùria “lengoìstica”. Se tràtta dónca de 'na sudivixón che, a-o contrâio de âtre sêi inte quæ se peu spartî o lìgure, a no l'é bazâ in sce di critêi lengoìstichi ma ciufîto in sce 'n sénplice ripàrto giogràfico, e defæti a conprénde parlâte de òrigìne despægia e asæ diferénti fra de lô.
Prezénpio inte sto grùppo chi gh'é conpréizo dialétti cómme o tabarchìn, ch'o ne vén da 'na fórma ciù antîga do zenéize de Pêgi, o figón, ch'ancheu o no l'exìste ciù, svilupòu prinçipalménte da-a parlâta de Ventimìggia, ò ancón o bonifaçìn, svilupòu in sciâ bâze de fórme antîghe di dialétti da Rivêa de Ponènte.
Còrsega
sinistra|miniatura|250x250px|Tàrga co-o mòtto latìn de Calvi Lónghi e despægi són i fæti stòrichi ch'àn ligòu a Repùblica de Zêna co-a Còrsega, tànto ch'a ghe saiâ ligâ publicaménte, into bén e into mâ, pe quæxi çìnque sécoli. 'Na pàrte inportànte inte sti fæti ghe l'à avûa o Bànco Sàn Zòrzo, pe mézzo do quæ a Repùblica a governâva l'îzoa.
O contròllo zenéize in sce l'îzoa, a-o mànco in mòddo ofiçiâle, o l'é comensòu into 1447, ò sæ quànde o Pàppa Nicolò V, ch'o l'êa de Sarzànn-a, o l'à mìsso e fortificaçioìn sott'a-o contròllo di Zenéixi, ch'àn avûo l'arénbo ascì di baroìn do pòsto che voéivan contrastâ e anbiçioìn di Aragonéixi inta zöna. A tùtti i mòddi o domìnio da Supèrba o s'estendiâ de ræo a l'intrêga îzoa, a caxón de vàrie ribelioìn e di intervénti militâri foestê, tra i quæ s'aregòrdan e insureçioìn goidæ da-o Sanpê Còrso e da-o Pasquæn Pòuli ò l'invaxón tùrco-françéize do 1553. Scitoaçión bén despægia a l'é stæta in càngio quélla de prinçipæ çitæ in sciâ costêa, céntri do potêre coloniâle e, inte tànti câxi, nasciûi in gîo a-i castélli e a-e fortésse tiæ sciù da-i Zenéixi mæximi pe difénde i sò interèsci, cómme Sàn Fiorénso (fondâ inta meitæ do sécolo XIV), Càlvi (1268), Bastîa (1378), Ajàsso (1492), Sartêna (1507), e Pòrto Vêgio (fortéssa do 1539). S'aregòrda Bonifàçio ascì, fónda tórna con génte lìgure into 1195, che da quéllo moménto o saiâ o céntro fondamentâle pò-u potêre zenéize inte l'îzoa, e quésto o l'é testimoniòu ancón ancheu da-a prezénsa, scibén che inte 'na scitoaçión ciufîto crìtica, de 'na parlâta do tùtto lìgure, o bonifaçìn.
I Tabarchìn
Ma co-o pasâ di sécoli a sopravivénsa da colònia a l'é diventâ de lóngo ciù difìçile, pò-u progrescîvo ezaorîse di cànpi de coâlo e o nêuvo domìnio tùrco in sciâ tæra fèrma in fàccia, ch'o no l'ascondéiva o sò interèsse pe l'îzoa, a-a quæ se interesâva o govèrno françéize ascì. E coscì into 1738 'n prìmmo grùppo de sti colöni chi, co-o permìsso do rè de Sardégna o Càrlo Manoêlo III, o l'é sbarcòu in scê l'îzoa de Sàn Pê, dond'o l'à comensòu a métte sciù 'n'instalaçión che, in önô do rè sàrdo, a l'é stæta ciamâ Carlofòrte (U Paize inta parlâta do pòsto). Intànto che l'emigraçión a continoâva ancón, co-e tratatîve pi-a véndia de l'îzoa quæxi finîe, Tabàrca a l'é stæta invâza da-o bêy do pòsto ch'o l'à fæto scciâva tùtta a popolaçión. Ma, pe l'interesamènto de dötréi nòbili eoropêi, sta génte chi a l'é stæta liberâ e 'na pàrte a l'é andæta in Sardégna, dónde àn fondòu a colònia de Calasétta in sce l'îzoa de Sant'Antìoco ch'a l'é in fàccia a Carlofòrte; in càngio, 'n'âtra pàrte, a l'é andæta inta çitæ spagnòlla d’Alicànte, e dòppo a l'é andæta a stâ in sce l'îzoa de San Pablo ò Isla Piana, che da alôa a l'é stæta ciamâ Nêuva Tabàrca.
Chîo
sinistra|miniatura|250x250px|[[Scîo (çitæ)|Chîo into sécolo XVI]] Unn-a de ciù antîghe colònie zenéixi into Levànte, l'îzoa de Chîo a l'é stæta in vàrio mòddo sott'a-o contròllo sott'a-o contròllo da Repùblica de Zêna pe ciù de doî sécoli. Prìmma domìnio personâle da famìggia Zacàia, che into 1304 a l'à creòu a Scignorîa de Chîo, duâ pöco, perché tornâ sótta l'Inpêro Bizantìn into 1329. Ma, profitàndo da goæra civîle bizantìnn-a do 1341-1347, za into 1346 l'amiràlio Scimón Vignôzo o l'à pigiòu o contròllo de l'îzoa, che, insémme a dötréi teritöi in gîo, a l'é stæta, da alôa, aministrâ da 'n'apòxita maónn-a, dîta a Maónn-a de Chîo e de Focêa, inte màn da poténte famìggia di Giustinién.
Céntro comerciâle asæ atîvo, (l'îzoa a l'é ancón ancheu un di pòrti grêghi ciù inportànti pi-â quantitæ di tràfeghi comerciâli) scibén che i teritöi tùtti in gîo són tùtti inte màn di tùrchi, a prezénsa foestêa a l'é tolerâ ancón pe bén bén, perché l'îzoa a l'é inportànte pe l'ativitæ comerciâle con l'Eoröpa crestiànn-a. A comunitæ zenéize de l'îzoa a l'é cresciûa coscì tànto che, quànde l'Inpêro tùrco a l'à conquistâ, into 1566, in sce 'na popolaçión de quæxi 15.000 persónn-e, i zenéixi êan 2.600, e àivan creòu 'na sò parlâta, o chiòtico. L'inportànsa da prezénsa de 'na popolaçión “latìnn-a” a l'é ciæa inte l'instituçión de 'n'apòxita diòcexi, a diòcexi de Chîo, ch'a fâva pàrte de l'arcidiòcexi de Nàsso, Àndro, Tìn e Micöno.
Castellana Grotte
Castellana Grotte o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Lìgure coloniâle
Chîo
Co-a nêuva gestión tùrca de l'îzoa a comunitæ zenéize a pitìn a pitìn a s'é amermâ, scibén che ancón inte l'Eutoçénto gh'êa di discendénti de antîghe famìgge de comerciànti zenéixi. A tùtti i mòddi, 'na brùtta bòtta a-a popolaçión de l'îzoa, ségge grêga che latìnn-a, a l'é stæta dæta da-o terìbile masâcro de Chîo, co-o quæ, into tentatîvo de reprìmme e rivòlte da goæra d'indipendénsa grêga, l'é stæto amasòu ciù de 20.000 persónn-e, con âtretànte deportæ cómme scciâve; e quésto o l'é stæto 'n brùtto córpo pe l'economîa e pi-â popolaçión coscì da inpedîne 'n futûro repìggio.
Gibiltæra
miniatura|250x250px|A localitæ de La Caleta a-a fìn do sécolo XIX Tra e comunitæ di emigrànti lìguri, pe stöia e inportànsa, mérita 'na particolâre mençión quélla di Zenéixi de Gibiltæra, gròsso grùppo ch'o s'é stabilîo inta zöna asæ prìmma de l'òcupaçión ingléize do 1704 e cresciûo d'inportànsa scìnn-a diventâ pe dêxénn-e d'ànni do sécolo XVIII, quéllo principâ tra a popolaçión do tòcco de teritöio de de la do mâ.
Castellana Grotte
Geògrafia
thumb|180px|center|Gròtte de Castellana
Feste e fëe
thumb|270px|center|Fèsta d'arvî a Castellana Grotte
Lìgure coloniâle
Gibiltæra
A-a giornâ d'ancheu con l'afermâse de l'identitæ gibilterìnn-a, frûto de l'incóntro de ciù grùppi étnichi che se són stabilîi chi (ingléixi, spagnòlli, maltéixi, ebrêi e, naturalménte, lìguri), l'ûzo de l'antîga parlâta d'òrìgine zenéize o s'é pèrso, ànche s'a l'é sopravisciûa scinn-a-i ànni '20 do sécolo pasòu ma da quæ, a tùtti i mòddi, gh'é restòu bén bén de tràcce inta particolâ parlâta do pòsto, o Llanito. E infloénse colturâli lìguri no són limitæ sôlo a-a léngoa ma són estéize ascì in âtri spàççi cómme, prezénpio, a cuxìnn-a e l'architetûa.
Emigraçión do '900
Tra i sécoli XIX e XX i lìguri són stæti 'na pàrte inportànte into fùsso migratô da grànde emigraçión italiànn-a, pò-u ciù dirètta in mòddo particolâ vèrso l'Argentìnn-a e into vixìn Orogoâi. Sto fæto chi o l'é dovûo a-a prezénsa, za da-o sécolo XVII, de 'na grànde comunitæ zenéize ch'a s'é stabilîa li, spécce inta çitæ de Bonesàire e ligâ a-o móndo do comèrcio e do traspòrto marìtimo.
'Na segnalaçión a pàrte mérita o barrio (quartê) de La Boca, sobórgo da capitâle argentìnn-a e dónde, scinn-a-i prìmmi do sécolo XX, a léngoa ch'a circolâva tra e despæge comunitæ d'emigrànti eoropêi ch'êan finîe li (fra de lô pe quantitæ e stöia gh'êa, l'é ciæo, i lìguri) o l'êa pròpio o a l'êa pròpio 'na parlâta lìgure. Ma a caxón de l'avertûa do nêuvo pòrto da çitæ e do consegoénte declìn do quartê, s'é pèrso pàrte da sò identitæ òriginâle, ànche se no màncan tànte infloénse colturâli da Ligùria, spécce into cànpo lengoìstico, colturâle e cuxinâio.
Còrsega
Da segnalâ pe de ciù cómme, into medioêvo, a difuxón do zenéize in sce l'îzoa a l'é stæta asæ ciù grànde, e a s'estendéiva inta ciù pàrte di céntri da costêa de fondaçión zenéize óltre che inte dötræ zöne dónde gh'é stæta 'na colonizaçión in prevalènsa agrìcola. A tùtti i mòddi, sôlo inti câxi sorvedîti a parlâta òriginâle a s'è mategnûa scinn-a ancheu (quæxi do tùtto intàtta, into sôlo câxo do bonifaçìn, che bén bén mescciâ co-a léngoa còrsa) méntre e parlâte di âtri céntri, prìmmo fra tùtti quéllo de Bastîa, inportànte céntro de l'aministraçión zenéize in sce l'îzoa, són scentæ da bén bén de sécoli. Sto progrescîvo abandón o l'é dovûo a vàrri fatoî ma a córpa ciù grànde ghe l'à o prestìggio mæximo ezercitòu da-a léngoa zenéize: scinn-a quànde quésta, insémme a-i dialétti còrsci-lìguri, a vegnîva intéiza cómme a léngoa ciù “èrta”, escluxîva da çitæ e de çèrti mestê, a riescîva a-avéi 'na fòrte infloénsa in scê “bàsse” parlâte contadìnn-e; procésso ch'o s'é inversòu pe raxoìn stòriche e a caxón de migraçioìn intèrne, co-a progrescîva urbanizaçión de l'îzoa.
Sto fæto chi o l'é particolarménte indicatîvo into câxo de Bonifàçio, dónde s'é svilupòu 'na spécce de bilingoìsmo tra a parlâta do “Bunifazziu propriu”, prinçipalménte a çitæ fortificâ, e do “Piali”, ò sæ e canpàgne in gîo, caraterizæ da 'n vêgio dialétto contadìn còrso ch'o l'é stæto e fondaménta do futûro svilùppo do dialétto madænìn.
Jacques Fusina
Jacques Fusina (en bunifazzin Giacumu Fusina, en corsu Ghjacumu Fusina) u l'é ün scrivànu, nàtu à L'Ortale (en a provincia di Bastìa), en Corsica, u 1 disgembri di u 1940.
Biugrafìa
Cuminsa i stüdi dopu a guèra, en u sé paisi natali, cun a sé siô. U se spòsta cun a famigia dopu di àni à Cervioni, in sciü Mà Tirren. Da zuvinu u stüdia a Bastia e, dapoi, u divegne prufessù in propédeutique lettres, laureanduse a Montpellier. Da u 1960 l'ira maéstru de schiora; dopu ün téimpu passaiu en Fransa, insimi a siuva maéstra de schiora Monique, u riturna en Corsica in u 1981, dopu avé stüdiau a l'Üniversità Sorbonne de Pariggi. Giacumu Fusina cuminzza dunqua a siova pruduzziùn litteraria en lengua francesa, cun difiereinti poésie ancù in còrsu. Fra e siove partecipazziùn piò vede u giurnali còrsu Rigiru e, per a cultüra bunifazzina a culaburzziùn cun asuciazziùn "Di Ghi di Sce" cun quale l'ha publicàu difierenti canzzui en corsu e bunifazzin en u 1999, cun l'album "Bunifazziu in cantu" di Gargarozzi (duve se pò vede ancù A me mari scrìa da u cullega Cyprien di Meglio). U l'è ancù prufessù üniversitariu eméritu à l'Üniversita di a Corsica. L'ira stàtu ancù presidéinti di u cunséggiu di a cultüra per a Corsica e di l'istruzziùn.
Travaggi
Fra i travaggi ciü importanti de Fusina veghemmu:
Liv and Maddie
thumb|250px|right|O lögo italiàn de Liv and Maddie Liv and Maddie (in lengua italiann-a Liv e Maddie) a l'é 'na série de televixon di Stati Ûnii creâ da John D. Beck e Ron Hart inte l'ànno 2013 pe-o Disney Channel. Ambientâ inte 'na çittæ piccinn-a di Stati Ûnii scitoâ into Wisconsin.
A famiggia protagonista a l'é quella di Rooneys, da quæ fan parte Liv, Maddie, Joey, Parker, Pete, e Karen.
1388
thumb|250px|center|Gêxa de San Martìn ([[Siracusa), portâ do 1388]]
1386
thumb|250px|center|Armorial Bellenville, 1386, ms Français 5230, folio 35r.
Corato
Corato o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Molchat Doma
I Molchat Doma (in ruscio: Молчат Дома, "E case en scilençiose") en unna banda new wave Bieloruscia de Minsk, formâ do 2017. I membri a-o presente en Egor Shkutko (voxe), roman Komogortsev (chitara, sintetizzatô e drum machine), e Pavel Kozlov (basso, chitara e sintetizzatô). E seu sonoritæ en stæte infruensæ da-a muxica rock ruscia di anni '80, e l'en stæte definie comme post-punk, new wave, synth-pop e cold wave.
I l'an pubricou in autonomia o seu primmo album, S krysh nashikh domov "Da-i teiti a-e case" do 2017 e ciù avanti o seu segondo Etazhi, "Cien" pe-o 2018, pe mezo da label indipendente todesca Detriti Records. Dòppo avei guägnou da popolaritæ à livello mondiâ i firmian pe-a label americaña Sacred Bones Record do 2020, ch'a l'à pubricou torna i seu album, e questo marchià a seu primma pubricaçion into Nòrd America. O seu terso album da studio, Monument, o vegnià pubricou a-i 13 de Novembre do 2020.
Stî e testi
I molchat Doma an decciarou d'ëse stæti infruensæ da-a muxica ròck ruscia di anni '80, da l'ea da Perestroika, a ciù arregordâ l'é a banda Kino. I l'an piggiou da exempio ascì i The Cure e i Joy Division; o stî de canto do Egor Shkutko e a seu presensa on-stage pan do tutto scimile à quelle do Ian Curtis, o cantante di Joy Division. I Molchat Doma àn fæto accapî ch'i l'apprexan ascì o cantante di The Cure, o Robert Smith e o Dave Gahan di Depeche Mode, into speâ de poei cantâ insemme à loiatri.
De nòtta l'é a mancansa de un batterista ma o deuvio de unna drum machine. O son into seu complescio o vëgne descrito da-i mæximi Molchat Doma comme "post-punk, new wave, a-o lao ciù scuo do synth-pop". I seu testi vëgnan descriti da Emerging Europ e Corporate intelligence comme "unna pittua scua da vitta passâ sotta o communismo, coscì comme da vitta d'ancheu in Bieloruscia, unna naçion ancon ch'a çerca de liberâse da-o seu passou communista" into affermâ che "i fïso existii 40 anni primma a çensua do stato sovietico no gh'avieiva concesso i driti de pubricâ". I Molchat Doma en visti vexin a-a "muxica doomer", unna mersa particolâ de muxica sentia da-i "doomers". Caratterizzâ da atmosfee freide e tristi, testi introspettivi concentræ despesso in sciô senso de solitudine e con un son pe-o ciù distòpico, tutte caratteristiche retrovæ inta muxica di Molchat Doma. Questa l'é stæta parte de l'aumentou successo da banda in sce l'internet.
Âta Vîa di Mónti Lìguri
Percórso
miniatura|442x442px|A cartìnn-a co-o percórso de l'Âta Vîa O percorso o l'è fraçionòu in 44 tàppe de diferenti longhesse e dificoltæ e o l'è segnalòu co 'n segnavîa rósso-gianco-rósso co-a scrita AV inta parte gianca. O ponto ciù a ponente o se trêuva inta çitæ de Vintimiggia, mèntre o terminâle a levànte o se trêuva a Ceparann-a, inta ciann-a de Bolàn, a-o confin co-a region Toscann-a.
O sentê o traversa o Pàrco natuâle regionâle de Àrpi Lìguri, o Pàrco natuâle de Cabànn-e de Marcaiêu e o Pàrco natuâle regionâle de l'Àveto. O moménto de mascima artessa tocâ into percorso o l'è o mónte Sciacaréllo (2201 m s.l.m.).
L'Âta Vîa a l'è percorìbile intregaménte a pé o ascì (pe longhi tòcchi) in biçicletta da montàgna (ranpighìn) ò a cavàllo. Quarchedùnn-a de tappe o de porçioîn de ste chi se pêuan fà co-a màchina o co-a möto in sciâ stradda asfaltâ ò sterâ.
Tappe
Ghe sun çerte varietæ do percórso individoòu into 1983, a ciù inportànte de ste chi a l'è quella ch'a pìggia in conscideraçión e tappe 38 e 39 comme inn-a sola, colegàndo diretamènte o Passo da Capelétta co-o Passo Câsavitéllo.
I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize
miniatura|270x270px|A squàddra inte 'n'exibiçión. I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize (I Giovani Canterini di Sant'Olcese in italiàn) són in grùppo muxicâle, ò pe mêgio dî 'na squàddra, de cànto do tralalêro, unn-a de ciù inportànti esprescioìn da mûxica in zenéize.
Stöia
Doî ànni dòppo a sò formaçión, a squàddra a l'à goâgnòu a seténn-a ediçión do Premio Città di Recanati 1996 - Nuove tendenze della canzone d'autore co-o pésso O trallalero canson de 'na vitta (O tralalêro cansón de 'na vìtta segóndo a grafîa ofiçiâ) do Pòulo Bezàgno, méistro e contræto do grùppo. Quésta cansón, inte 'n mòddo scìmile a de âtre squàddre de tralalêro, a l'é stæta scrîta cómme 'na spécce de "Ìnno" do grùppo da-o sò diretô artìstico. I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize són coscì diventæ o prìmmo grùppo de cànto popolâre zenéize a goâgnâ 'n prémio de rilevànsa naçionâle e internaçionâle, gràçie a 'na cansón d'outô co-e sonoritæ tìpiche di tralalêri.
De lóngo inte st'ànno chi, a squàddra a l'à riçevûo o "Prémio Regionâle Lìgure" inta categorîa "Mûxica" ascì, pe avéi portòu con sucèsso o tralalêro zenéize de fêua di confìn da Región Ligùria e pe avéi parteçipòu a-a sò prìmma manifestaçión internaçionâle, o Folkest do '96.
Staçión de Zêna Pra
A staçión de Zêna Pra (ascì sôlo staçión de Pra, in italiàn Stazione di Genova Pra) a l'é 'na staçión feroviària italiànn-a ch'a se trêuva in sciâ ferovîa Zêna-Vintimìggia. Avèrta a partî da-o 2006, a l'é a-o servìçio do comùn de Zêna, capolêugo da sò çitæ metropolitànn-a, pi-â delegaçión de Pra.
I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize
Stöia
Into 2011 a squàddra a l'é stæta riconosciûa cómme "Grùppo de Interèsse Naçionâle" da-o Ministêro pe-i Bêni e-e Ativitæ Colturâli. miniatura|Diciaraçión de "Grùppo de Interèsse Naçionâle", asegnòu a-i 17 de màrso do 2011 a I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize, da-o Minìstro pe-i Bêni e-e Ativitæ Colturâli [[Sandro Bondi.]]
Staçión de Zêna Pra
Stöia
A nêuva staçión de Zêna Pra a l'é stæta inougurâ a-i 2 d'arvî do 2006, inte l'òcaxón do stramûo a mâ da lìnia feroviària, pàrte do progètto de riqualificaçión urbâna do quartê de Pra. L'é stæto dónca abandonòu o cazaménto da vêgia staçión, scitoòu lóngo a lìnia, d'ancheu desmantelâ, ch'a corîva in corispondénsa da Stràdda Ourélia.
I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize
Stöia
A-a giornâ d'ancheu, I Zoêni Canterìn de Sànt'Orçéize vàn avànti co-e sò exibiçioìn e con l'òpera de pràtica e difuxón do tralalêro, spécce tra e nêuve generaçioìn, pe promêuve a coltûa do cànto lìgure a ciù vôxe pe mêzo de l'ativaçión de 'n louêio permanénte ch'o se têgne tùtte e setemànn-e inta sêde da squàddra.
Staçión de Zêna Pra
Stöia
A-o prinçìpio do 2020, o colegaménto dirétto pe-i convòlli mèrçe da-o pòrto o l'é stæto radogiòu.
Inpiànti
A nêuva staçión de Zêna Pra a l'é dotâ de 3 colìsse pasànti, tùtte træ co-in marciapê âto 55 cm e de rànpe pe consentî l'intrâ a-e persónn-e in carosìnn-a. Gh'é 'n sotopasàggio che, óltre a colegâ e vàrie banchìnn-e, o permétte d'arivâ a-o longomâ ascì.
In particolâ, e colìsse nùmero 1 e 2 són dêuviæ pò-u pasàggio di trêni lóngo a lìnia Zêna-Vintimìggia; pe cóntra a colìssa nùmero 3 a l'é dêuviâ da-i convòlli mèrçe pò-u colegaménto co-o scâ contéine do pòrto de Pra, óltre che da-i trêni locâli che dêvan arivâ a-e colìsse de tèsta inta staçión de Zêna Ôtri, de mòddo de no òstacolâ o tràfego in sciâ lìnia prinçipâle. Gràçie a-a tèrsa colìssa l'é poscìbile fâ de manêuvre de precedénsa ascì.
Segóndo a clascìfica de RFI a staçión de Pra a l'é 'na staçión de categorîa "d'argénto".
Bertèlla de Pra
Inta staçión nêuva de Pra l'é stæto costroîo 'n viadòtto, conosciûo cómme a "bertèlla de Pra", ch'o pàssa sôvia a-a Stràdda Ourélia e ch'o va inte 'na galerîa scavâ inta colìnn-a darê a-o quartê. Sta nêuva lìnia chi, ciamâ bertèlla Ôtri-Sàn Pê d'Ænn-a, a l'é unn-a de òpere realizæ inte l'ànbito do grànde cantê pò-u potençiaménto do gróppo feroviàrio de Zêna. E dôe colìsse che pàsan sôvia a-a staçión contìnoan dónca in galerîa scìnn-a l'altéssa de Bòrzoi dónde, depoî 'n svìncolo sototæra, s'arîva in sciâ lìnia pe Àcqui in direçión nòrd. Sto percórso chi o l'é dêuviòu da 'na pàrte di trêni mèrçe che vêgnan da-o pòrto de Pra e da-a Rivêa de Ponénte in generâle.
Pò-u futûro, gh'é o progètto de fâ continoâ e colìssa da bertèlla scìnn-a Fegìn, co-in colegaménto in galerîa vèrso o tèrso vàlico e, con l'unión a-a lìnia di Zôvi, un vèrso Sàn Pê d'Ænn-a ascì. Aprêuvo a-o nêuvo colegaménto o saiâ poscìbile separâ i flùsci do tràfego a camìn lóngo òpû urbâno, amegioàndo bén bén o servìçio e permeténdo, gràçie a-o colegaménto dirétto co-o tèrso vàlico, d'evitâ e interferénse co-o tràfego mèrçe. Scibén che gh'é stæto vàrri ritàrdi aprêuvo a-o faliménto de dötræ inpréize apaltatrîxi, d'ancheu l'òpera a l'é in fâze de realizaçión e se pénsa ch'a saiâ conpletâ into 2024.
Moviménto
A staçión de Zêna Pra a l'é servîa da-i colegaménti regionâli de Trenitalia inte l'ànbito do sò contràtto de servìçio co-a Región Ligùria, sorviatùtto lighæ a-o servìçio feroviàrio urbâno de Zêna.
Servìççi
A staçión a dispónn-e de :
Interscàngi
Da-arénte a-a staçión gh'é e fermâte de coriêre de "Pra FS/Capolìnia" (Pra' FS/Capolinea), "Pra 3/Pra FS" e "Pra 7/Pra FS", co-a fermâta do capolìnia dónde gh'é i colegaménti co-i quartê vixìn a Pra. Inte fermâte, in sciâ Stràdda Ourélia, prìmma e dòppo de quélla da staçión gh'é ascì o colegaménto de l'inportànte lìnia 1, sàiva a dî quélla ch'a va da Ciàssa Caregaménto scìnn-a Ôtri. Pe de ciù, gh'é o colegaménto de lìnie sùb-urbâne de l'ATP che vàn inta valàdda do Stùra.
Gh'é o progètto, inte l'ànbito do svilùppo da mænn-a de Pra, de l'estensción do servìçio Navebus de l'AMT co-a realizaçión de 'n pontî d'òrmézzo inta zöna da-arénte a-o lâto vèrso o mâ da staçión, colegòu da 'n sotopasàggio. In sciâ fìn, d'in gîo a-a staçión l'é stæto realizòu 'n parchézzo d'interscàngio, de mòddo da façilitâ o colegaménto co-o céntro sénsa a necescitæ d'arivâghe co-a màchina.
A Vaštéra
thumb|130px|Ra Bandëa da Tera Brigašca A Vaštera (üniun de tradisiùn brigašche) la è üna asuciasiùn brigašca nasciüa ai 30 dë Mars dër 1984. thumb|200px|A Vaštéra
Štoria
Št' asuciasiun l'ha sède a Sanrému, e l'ha in nom' chë rëciama a pasturissia chë la é dëlong avua r'àrima da Tèra Brigašca: l'é cuscì ch'i pastuu li ciamu a cinta 'ndund li métu e béstie ar sëgüü. L'ha cum' prugèt' a valürisasiun da cultüra e da manéra dë parlaa brigašca, arcunusciüa da a Lège 482/99 cum' “minuransa linguištica štorica”. A bandéra dë r'asuciasiun la é quéla da Tèra Brigašca sciü 'n camp giaun'.
Dë dopu, ën ru 2009, a së trasfurma cumë "asuciasiun onlus". Ën ru 2011 l'é nasciüu rë Spurtée d'A Vaštéra pë dà infurmaziun ën la cultüra e re tradisiun de 'šti paiisi, ma fìa pë ‘n cuntribüt türìštic. miniatura|Ru paiise de Reaud, dund se truva ru müṡéu 'Npurtante fin u Müṡéu "A Ca di Brigašchi" üvertu ën ru ànu 2012, ën Reaud, fraziun da cumüna dë Triöira, chë ru müstra dunca ru fulcluu, a štòia, e re ducumentasiun štòiche, ma fia com’ löög d’agregasiun pë ri brigašchi, fia pë ri simpatiṡanti dë 'šta cultüra.
Anant er 2016, er presidènt l'èra er Prufesuu Antonio "Ninu" Lanteri, chë l'ha 'ntamënà r'asuciasiun, er noov presidènt l'é Gianni Belgrano, dë Viusèna. R'aministrasiun la è cunpošta fia da Carmen Lanteri d' Sanrému e Liliane Masi Pastorelli për le sone da Frànsa e a vìtta du Cunséy' Diretiiv de l'asuciasiun.
Prugët'
I prinsipali ubietivi dë šta asuciasiun li sun:
Šcartari
Üna de prime atività da Vaštéra, delong ciü cunusciüa la é a publicasiun da rivišta "A Vaštéra, šcartari de gènte brigašche", šcartari (nom' ch' en zeneise l'è quadèrno) publicaa ënt'due edisiun ar'an'(üvèrn' e štà), cün mai d' 60 pàgine d' nutisie e cultüra da Tèra Brigašca, ën brigašc, italian e fransése. Št šcartari l'é dištribuì cua pošta ai abunai, sürtù ën Ligüria, Piemunte e Àrpi Maritime, ma fìa ën autre parte dër mund, dund s'atrovu di Brigašchi. šti nümeru s'atrovu fia ën le bibliutéche lucali e sciür situ da Vaštera, cumë ducumënt' d' internet. A publicasiun d' 'šta rivišta la é faita ën culaburasiun cün a Régiun Ligüria e a Régiun Pimunt.
Quisti li sün i prinsipali paràgrafi der'šcartari:
Vita de r'asuciasiun
Descrisiun dë r'atività asuciativa, novi sociu, nove sciü r'Cunséy' Diretiiv.
Dund e sém' avüi
I viagi, r'ëncontrë e e ativitae dë r'asuciasiun.
Ër cantun da puesia
Puesie, musica e lëtëratüra ën brigasch.
Ër cantun di pëciun
Štorie, musica e filaštroche per li manuai.
Nutisie Bèle
Infurmasiun "bèle" sciüi brigašchi ën tüt' er mund.
Inissiative
Re autre prinsipali inissiative le sün:
A Vaštéra a cülabura fia cün autre asuciasiun lücali cumë Chambra d'Oc, e ee a cülabura cün ra "Cunsulta Ligure".
446 a.C.
thumb|350px|center|[[Valerio Belli (ca.1468-1546) medàggia d'argènto de M Furius Camillus Dict(ator) (446 a.C.-365 a.C.)]]
Taddeo Gaddi
Taddeo Gaddi (1290-1366) o l 'é stæto 'n pittô italian de schêua fiorentìnn-a. thumb|150px|Taddeo Gaddi, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Làgu de Usìlia
miniatura|Vìsta du làgu de Usilia U làgu de Usìlia (laj d'Oseria in dialetto de Usìlia, làgu d'Oseria, in zeneise lâgo de Osìlia, in arbenganeise làgu d'Usìa scrìtu ascì Usïa o Usija o làgu d'Uséia) u l'è in làgu atificiàle ligure c'u se tröva intu cumün d'Usilia, inta Valà du Bórmia (in pruvinsa de Sann-a), u l'è stætu custrüiu a partì da u 1937 fin a u 1939, sbaràndu u turènte "Osiglietta", grassie a ina diga artificiale. L'invàsu artifisià, cun 13 miliui de metri cubici de capiénsa u l'e u ciü grande de tüttu u Savuneize.
Giögrafìa
centro|miniatura|Cartìna dettaggià du làgu U lagu u gh'à ina superficcie cunplesciva de 3 chilometri de lunghessa pe quaxi 200 m de larghessa, u l'è tra l'atru atraversau da in pònte ciamàu "Pònte de Manfrin", questu u pîa u nomme de l'inzegné che u l'ha pugetóu. L'àia che u sircùnda a l'è caraterizà da bòschi de castàgni e de fò; particulare a l'è a presènsa de Carabus vagans, ina particulare spècie de scarabéu, c'a se tröva sulamènte in Italia e Fransa. Prezènti ascì diferénti specie de pésci: sciben che a pésca in te tütta a zona a l'è streitamènte regulamentà.
Stòia
A dîga, custruìa fra i ànni 1937 e 1939, a gh'à in frùnte de 224 m, cun 70,7 m d'àrtessa cunplescìva de sbaramèntu. L'impréisa che a l'ha realisàu 'stu inpiàntu a l'éa a Torno e C. de Milan. Dòppu a realisasiùn du sbaramèntu sun stæte sumèrse diferénti abitasiui du paìse, cunpréisa in gêxa: quéstu u l'hà purtòu au spupulamèntu de e frasiùi de Usilia ciamæ: Cavallotti, Giacchini e Bertolotti, a l'epuca abitæ da quaxi 300 persunn-e e a a giurnà de ancö sutta l'ægua du bacìn artificiâle. Particulare a l'è a riemersciùn di müagni e di ruderi ogni dexe o quatòrze ànni, l'ürtimu svüamèntu u l'è avegnüu fra u 2020 e u 2021, quande i rèsti de 'sta parte du paìse l'han turnàu a ésse vixibili.
U bacìn u l'è stætu realisàu pé regulà u flüsciu d'ægua ai inpiànti de e aciaierîe Falck, a vàlle da diga, ascì furnèndu l'ægua in ti periudi de magra de l'estài.
Strutüa
miniatura|A dîga A dîga a g'ha 'na fûrma "a volta", cun a curvaüa duggia e 'na scimmetrîa rispèttu a l'àsse de mezzerìa. A l'è cunpletamente trasimabile. Custruîa dùviandu in genere de semèntu armòu, cun a bàze c'a prezènta in pulvin e ina armaüa a ræ duggia e cun dui paramènti. 'Sti dui paramènti i l'han üna cuvertüa de calcestrüssu (pé quéllu a vàlle) e de gunite (pé quéllu a mùnte). Ina tràve a và a cuvrì e zuntüe radiàli e du perimetru. Üna làmma anegâ in tu calcestrüssu a vâ a rènde au següu a resistènsa di giunti duvüi au retiâse de quést'urtimu.
Sun presènti ascì dui careghi de superficie e dui prufùndi, un de quésti a "esauriméntu", l'àtru de meszzfùndu che u l'aveiva u scòppu uriginaiamènte de ésse u càaaâe de derivasiùn da galerìî c'a saieéa servìa pé prudüe a curènte idru-eletrica. A capacità de prugèttu a l'è de 682 m3/s.
Prudusiùn de l'eletricitæ
A dîga de Usilia a l'è stæta pensà ascì suviatüttu pé a prudusiùn de l'eletricitæ, cun üna putensa numinàle de l'inpiantu de 7 MW. U prugèttu inisiale u vegheiva ascì a custrusiun de ina sentrale idru-eletrica in tu vixin paìse de Muriaudu, avendu in canâle de 12 km, ma quéstu u l'è rimastu sulamènte in sce a càrta. L'ægua a tegne senpre a regìmme u sciümme che vegne dùviau pòi a vàlle, cun in òpera de presa a Mileximu (a 431 m) pé esse pòi inméssa inta türbina da sentràle de Câiru (cun üna quotta de 326 m).
Ancö a l'è de prupietæ de Tirreno Power, stéssa asiènda da sentrâle elettrica de Vuè, che a nu sfrütta l'inpiantu pe a prudusiùn de energia.
Sport e pesca
miniatura|A vegetasiun c'a sircunda u làgu, in sce u sfundu u pùnte Manfrìn miniatura|Kayak bipòstu in partèsa in sce u làgu A zôna aturnu au làgu a l'è percursa da diferenti itinerari pé e escursciùi, dunde se pö vegghe ascì u culegamèntu cun a còlla du Melògnu. L'invàsu lacustre u custituisce ina riserva de pesca, u l'è ascì bén bén frequentou da appasciunài de canòa.
Spinello Aretino
Spinello Aretino (Capolona (AR), 1350-14 marso 1410) o l 'é stæto 'n pittô italiàn, de schêua fiorentìnn-a. thumb|150px|Spinello Aretino, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
1397
Fæti
thumb|250px|right|[[Siracusa, Palasso Mergulese-Montalto, 1397]]
Euröpa
Creaçión du marchezâto de Sucælo, con Carlo I Diego Del Carretto.
Alesso Baldovinetti
Âtri progètti
‎
Gioia del Colle
Gioia del Colle o l'è 'n comûn italiàn de NaN abitanti da Çittæ metropolitann-a de Bari, inta región Puggia,‎ in Italia.
Architetûe civîle
thumb|200px|center|Gioia del Colle, Castéllo Normanno-svevo thumb|150px|center|Gioia del Colle, Ârco vìa Serpénte
Sport
thumb|100px|center|"Aso Calcio Gioia del Colle"
Antonello da Mescinn-a
Antonello da Mescinn-a (Mescìnn-a, 1430-Mescinn-a, 1479) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, protagonìsta do moviménto do Rinascimento. thumb|150px|Antonello da Mescinn-a, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Âtri progètti
‎
Agnolo Gaddi
Agnolo Gaddi (1350 ca.-15 òtôbre 1396) o l'é stæto 'n pittô italian. thumb|150px|Agnolo Gaddi, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Vìtta
O l'êa o fìggio de Taddeo Gaddi e 'n discépolo do Giotto.
Lucco de-a Robbia
Lucco de-a Robbia (it: Luca della Robbia) (Firense, lûggio 1399-Firénse, 10 frevâ 1482) o l'é stæto 'n scultô, ceramìsta e fràvego italiàn de schêua fiorentìnn-a. thumb|150px|Lucco de-a Robbia, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769
Jan van Eyck
Jan van Eyck (1390 ca.-9 lûggio 1441) o l'é stæto 'n pittô de schêua fiamìnga. thumb|150px|Jan van Eyck, ràmmo de G. B. Cecchi, 1769