cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tratâto tra a Repùbrica de Zêna e o Khanâto de l'Òrda d'Öo
Stöia
A prinçipâle concesción prevìsta into tratâto a l'é quélla do trasferiménto a-i zenéixi do contròllo in sce dixéutto casay (sàiva a dî "cazæ"), ö sæ de comunitæ contadìnn-e, d'in gîo a Södæa (ciamâ Sodaja inti papê), ciù di âtri inta región abitâ da-i Göti de Crimêa. Pe de ciù, into papê do 1381, a l'êa riconosciûa a cesción de tréi casay da-arénte a Çénbou ascì (ciamâ Cembaro inti papê). In particolâ, in sciâ questión di casay, into tratâto gh'é scrîto: ''E per soa parte Ellias Bey si como Segnò de Sorcati se obliga a messè lo Consoro e a li Sindichi e ali consejè soy, a nome de lo grande Comun de Zenoa e de Caffà, queli dixoto Casai, li quay eran de Sodaya quando lo Comun preyse Sodaya, possa Mamay segnò per forza li preise, queli dixoto Casai sean in bayria de lo Comun e de messè lo Consoro e seam franchi da lo Imperao. Sem[eieyve]menti la Gotia cum li soy casay e cum lo so povo da lo Cembaro fim in Sodaya queli Casay de lo Cembaro sean de lo grande Comun, e seam franchi da Io Imperio li sovrascriti Casay e anchora la Gotia, lo povo cum li terren e cum le aygoe.'' [...] - estræto do papê do 1380
''Per parte de lo Imperao lo Segnò Zicho e per soa parte e si como Segnò de Sorcati, se obliga a messè lo Consoro, e a li Sindichi e a lo so conseio a nome de lo grande Comun de Zenoa e de Caffà, queli dixoto casay li quay eran sotemixi e rendenti a Sodaja quando lo Comun preyse Sodaja, poa Mamaj segnò ge li levà per forza, queli dixoto casay sean in la voluntay e bayria de lo Comun e de lo consoro e seam franchi de lo Imperio. Semeieyvementi la Gotia cum li soi casay e cum lo so povo li quay sun Cristiayn da lo Cembaro fim in Sodaja sea de lo grande Comun e sean franchi li sovrascriti casay, lo povo cum li soy terren cum le soe aygoe.'' [...] - estræto do papê do 1381 Pe quànte o rigoàrda i papê, quéllo do 1380 o l'é stæto pi-â prìmma vòtta publicòu da l'Antoine-Isaac Silvestre de Sacy depoî i sò ànni de travàggio a Zêna, co-ina traduçión in léngoa françéize ascì ; quéllo de l'ànno dòppo o l'êa pe cóntra a lê sconosciûo. Defæti o tratâto do 1381, conosciûo inte quéllo perîodo sôlo da-o Gàspou Loîgi Oderîco, o l'é stæto publicòu pi-â prìmma vòtta da l'Agostìn Oivê into sò Papê e cronàche manoscrîte pi-â stöia zenéize.
A-a giornâ d'ancheu tùtti doî i papê són conservæ inte l'Archìvio de Stâto de Zêna.
Anàlixi
A grandìscima inportànsa de sto tratâto chi a l'é, óltre che da-o pónto de vìsta stòrico, dovûa sorviatùtto a-o tèsto mæximo; defæti de tùtti doî i papê a l'é stæta realizâ 'na còpia òriginâle in léngoa zenéize, ciù tàrdi tradûta in léngoa tàtara ascì.
Cómme analizòu da-o Tôzo, o zenéize dêuviòu inte sti papê chi o no l'à goæi particolaritæ rispètto a quéllo di poêmi e conponiménti poêtichi scrîti in quélli ànni a Zêna, confermàndo che za into sécolo XIV gh'êa stæto o svilùppo de 'na pröza in vorgâ lìgure ch'a no l'àiva sôlo 'n ûzo leterâio ma ch'a rispondéiva a çèrti bezéugni fonçionâli ascì. Pe de ciù, o tratâto o l'é 'na testimoniànsa de 'n ûzo internaçionâle do zenéize, inta sò variànte d'Otramâ da quæ l'é sopravisciûo sôlo quàrche papê.
Staçión de Magliano-Crava-Morozzo
A staçión de Magliano-Crava-Morozzo, (in italian Stazione di Magliano Crava Morozzo) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1933, a l'e ao serviçio di comùi de Magliano Alpi (o Majian, into Ligure Arpìn), Morozzo e Rocca de Baudi (inta fraçión de Crava), tutti e tréi in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Magliano Crava Morozzo a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Torsten Haß
Torsten Haß, conosciûo co-o pseudònimo de Kim Godal ascì, (Neumünster, Schleswig-Holstein, 21 novénbre 1970) o l'é 'n scritô, poêta e dramatùrgo tedesco.
Castéllo Apoliêno
O castéllo Apoliêno (in grêgo modèrno: Κάστρο Απολίχνων, Kástro Apolíchnon) o l'é 'n castéllo de Scîo, tiòu sciù da-i zenéixi da Maónn-a p'avardâ o pàize de Armòlia.
Staçión de Trinità-Bene Viagenna
A staçión de Trinità Bene Viagenna, (in italian Trinità Bene Viagenna) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1933, a l'e ao serviçio do comùi de Trinità e de Bene Viagenna, tutti dui in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "bronzo".
Castéllo Apoliêno
Stöia
O castéllo Apoliêno o l'êa in contàtto vixîvo co-e tôre de goàrdia (dîte βίγλες, Bígles) lóngo a còsta de Komi, a sùd, e quélla de Lithio, a nòrd, eséndo coscì pàrte do scistêma de comunicaçión de l'îzoa. Defæti, into câxo de 'n atàcco nemîgo l'alàrme o l'êa pasòu da 'na tôre a l'âtra e de chi scìnn-a-i castélli de l'entrotæra, pe mêzo de segnâli de fùmme de giórno e de fêughi de néutte, de mòddo d'òrganizâ e diféize.
Descriçión
O castéllo o l'é constrûto a 'n'altéssa de 220 mêtri in sciô livéllo do mâ apénn-a a ponénte do bórgo, in çìmma a 'n brìcco ch'o dòmina in sciâ pàrte meridionâle de l'îzoa e in particolâ, in scê ciànn-e de Kalamoti e d'Armòlia e in sciâ zöna costêa da-arénte a-o vilàggio de Komi. O castéllo o l'à 'na ciànta a trapéçio/òvâle, con de dógge miâge che in di pónti se són conservæ scìnn-a-i mèrli, no tànto èrte e drûe tra 1,5 e 2 m. L'intrâ a se trêuva vèrso nòrd e a l'é protètta da 'n bàsso bastión méntre lóngo a çénta de miâge no gh'é de tôre de diféiza mìsse in scî cànti. Sott'a-i mèrli, dotæ de luxêe, gh'é di fòsci dónde se ciantâvan i pascioìn ch'arezéivan 'na galerîa de légno, ch'a l'êa dêuviâ cómme camìn de rónda.
O drénto o l'é òcupòu da vàrri cazaménti, di quæ se pêuan ancón védde i rèsti de miâge. Tra quésti gh'êa 'na série de locâli tiæ sciù a-o redòsso da çénta de miâge, co-a càmia ciù grànde ch'a l'à 'na longhéssa de 60 pê e 'na larghéssa de 40. Gh'êa ancón dôe cistèrne e 'n recìnto fortificòu in sciô sciànco vèrso sùd, dónde se peu intrâ pasàndo sôlo da-o drénto do fórte e tiòu sciu pe 'na mêgio diféiza vèrso sùd, dónde o terén o l'é mêno açidentòu. Pe cóntra, o sciànco setentrionâle do castéllo o s'avànsa in sce 'n derûo, raxón pi-â quæ o l'êa ciù segûo.
A-a giornâ d'ancheu, se peu montâ a-o castéllo co-in fàçile sentê ch'o pàrte da-o ciàssa de l'arénte vilàggio de Armòlia, lóngo ciù ò mêno 800 mêtri e ch'o l'atravèrsa di cànpi de oîvi e di bòschi.
Nòtte
<references group="n." />
Staçión de Fossano
A staçión de Fossano, (ò ascì de Fossan, in italian Stazione di Fossano) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, e in sce a ferovîa Fossano-Cuneo, averta a partì dao 1853, a l'e ao serviçio do comùn de Fossano, in Provinsa de Cuneo.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Córso Solferìn (Zêna)
Córso Solferìn o l'é 'na stràdda de Zêna, pàrte da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte. Sta stràdda chi, ch'a pîgia o sò nómme da-o comùn in provìnsa de Màntova dónde gh'é stæta conbatûa 'na famôza batàggia, a colêga, a levànte, Córso Càrlo Armelìn (ch'o l'incoménsa in corispondénsa da Ciàssa de Sàn Bertomê di Armêni) e, a ponénte, Córso Magénta (ch'o l'incoménsa in corispondénsa de l'incrôxo co-a Montâ da Madònna da Sanitæ).
Stöia
Córso Solferìn o l'é stæto realizòu tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX pe servî 'n'àrea de nêuva espansción urbâna e, inte l'ànbito da Circonvalaçión, pe colegâ e dôe estremitæ da çitæ sénsa pasâ pò-u sò céntro.
Co-a sò costruçión l'é stæto caciòu zu 'n tòcco de l'antîgo condûto de Zêna, in pàrte riadatòu a stréito pasàggio pedonâle conosciûo co-o nómme de Pàsso do Condûto, paraléllo a Córso Solferìn. Defæti, inta miâgia ch'a l'arêze o colegaménto pedonâle tra l'estremitæ de ponénte do Pàsso do Condûto e o marciapê de Córso Solferìn, se pêuan ancón védde e arcâte de 'n antîgo pónte canâ, co-i sò rèsti che són pi-â ciù pàrte covèrti da-a stràdda modèrna.
Pöco dòppo l'avertûa de sta stràdda chi, tra o 1895 e o 1896, l'êa stæta realizâ 'na lìnia di tranvài da pàrte da SFEF (Socjêtæ de Ferovîe Elétriche e Funicolâre) che, anàndo aprêuvo a-o camìn da circonvalaçión, a pasâva pe Córso Solferìn ascì. A lìnia di tranvài a l'é stæta in sciâ fìn desmantelâ into segóndo dòppo goæra e sostitoîa da-o traspòrto pùblico in sce gómma.
Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Córso Solferìn. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tîæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo.
Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT de lìnie 36, 36/ e 606 che, pasàndo pi-â Circonvalaçión, colêgan e-estremitæ do céntro da çitæ. In particolâ, in sce Córso Solferìn gh'é a fermâta de:
Wonder Woman
thumb|200px|right|William Moulton Marston Wonder Woman, co-o nomme uman de Diana Prince, o l'é 'n personaggio imaginâio di fumetti creòu da-o psicòlogo William Moulton Marston e da-o disegnatô Harry G. Peters into 1941. Inta sò pâtria, l'îzoa de Themyscira, o sò tittolo ôfiçiâ o l'é Prinçipessa Diana de Themyscira.
Inte sò primme ediçioìn italiann-e o personaggio o l'êa ciamòu Stella. A l'é a primma eroìnn-a da DC Comics, a l'é consciderâ unn-a de træ figûe fondamentâle de l'universo da DC Comics asemme a Batman e Superman.
0182
miniatura|Màppa di prefisci telefònici italiài|313x313px U 0182 u l'è in prefìssu telefonicu italiàn, ch'u curispunde au distréttu d'Arbénga, faxènte parte du cumpartimentu de Zena.
U distréttu u cunfina a nòrd cun quéllu de Munduvì (0174), a punente cun quéllu de Savuna (019) e a levante cun quéllu de Impéia (0183).
Cumüi e zône lucâli
Intu distréttu e sun cumprése tréi zône lucâli, ch'i curispunden a A(r)àsce, Arbenga e U Sejâ.
Cumplescivamente vegne cuvèrti i cumüi de:
Pietra Marazzi
Pietra Marazzi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Vìlla Crôxe (Castelétto, Zêna)
Descriçión
A vìlla a l'à 'na strutûa a fórma de "L" e, inti sò doî prospètti, a l'à de lögie a àngolo. A sò faciâta a consèrva e pitûe e-e partitûe architetòniche òriginâli. A l'é colegâ a-o sò giardìn co-îna strutûa elaborâ fæta in stîle rococò, dotâ de 'n ninfêo e de 'na scainâ. O pàrco o confìnn-a vèrso nòrd con quéllo da vìlla Gruber De Mâi e, prìmma do pasàggio da Circonvalaçión a Mónte, o l'é bén bén ciù grànde. Pò-u pàrco gh'é ascì 'n'intrâ laterâle in sciâ Montâ da Madònna da Sanitæ.
A vìlla a l'é stæta restaorâ inti prìmmi ànni 2000 e, d'ancheu, a l'é dêuviâ cómme rescidénsa privâ.
Pomaro Monferrato
Pomaro Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Geniu Alduin
Geniu Alduin (Eugenio Arduino in italiàn, nascịü’ ‘nt Ulmèa u 18 nuvembo 1846 è mōltu èl 27 avrìa 1917) l'eṛa in pitua ulmiošcu, ch' l'avèva tṛavajià ašquos̅c̅i d'lungu 'n Vol Tonno è 'ntî pais̅c̅i vis̅c̅î dî Figui.
Vitta
Alduin l'eṛa nascịü' da ina famia mudešta, èl pà u fas̅c̅èva èl caṛea 'nt Ulmèa, a sô mà a tṛavajiova 'n ʒulnô, a campogna. Geniu u štas̅c̅èva, in lu Bulgu, cun i sô ch' j' avèvo oto tṛê tusétte è oci due tus̅c̅i.
A sô ešpêṛienza 'n academia ṛ' eṛa düṛô pōcu: l'avèva lascià i štüddji p'ṛ amua d'ina nōbile famna tiṛinèse. Vèlsu èl 1884, l'eṛa alievu d' 'Ndṛia Gaštaldi a Tiṛin, pö u s' n’eṛa tulnà 'nt Ulmèa.
'Nt èl 1869 u và ‘n Egittu p’l l'auvèltüṛa d’l Canoa d’Suez, p’lché ‘nt Ulmèa u s’n’ eṛa paḷlà tontu.
Bolba Geniu 'm' i ṛu ciommo 'ncù au i sö nèvi l'eṛa in pelsunoggiu palticuloa p'l li sö tèmpi, apasciunà d’olte è d'müḷs̅c̅ica (u sunova l'olganu da geis̅c̅ịa, èl clavicembalu e l'olpa è l'eṛa ascì cantua), cun in ištṛuziun bèn ciü' ota d' qualla d' j' oci ulmiošchi 'd l'epuca.
'N tütta a sô vitta l'è d’lungu r-štà ümile, Dî cilca 750 pilui špantioi 'nscu tèritoṛi d'Ulmèa, tonci i sun štoi afṛešcoi da Geniu, chinscì cumme èl geis̅c̅e è èl caplatte ch' j'an ün ō ciü' dipinti d'Alduin.
L'è mōltu povo 'ntl 1917 'nt Ulmèa. D' lê i rešto 'ncù tonci r-tṛotti è oci quoddṛi nù a temma religiusu. U sō clavicembalu l'è štà š-muntà è r-ssià p’ṛ esso brüs̅c̅ià 'n tèmpu d' guèra da ṛa famia ch' a pativa èl fṛagiu. L'è r-štà l'olpa, cunselvô au, da ün dî nevi.
Ōpeṛe
• Sen Maltin ch’ u dà u sō mantea al povo: dipintu a fṛašcu dedicà au sontu Maltin patrun dâ parocchia. Ch’zì u s’ vaghe u sontu a cavoa, cun l’almatüṛa,ch’ u s’ gova èl mantea è u ṛu r’golla a ‘n pōvo ‘nʒunujià ‘n tèra, ‘n sû šfundu u s’ vaghe ‘n caštea ō fōsci ‘n fōlte. Tüttu l’è srà ‘nt ina culnis̅c̅e a fulma d’ olcu.
• Triunfu dâ Cumüniun, ōpeṛa ch’ a s’ tṛöva ‘ns a polte ota dâ faciô dâ geịs̅c̅ịa parucchioa d’l bulgo. U s’ vaghe ina seṛie d’ ongio ‘ntulnu a ina cṛus̅c̅e (cun funziun ‘d uštensōṛi).
• Madōnna cun èl Bambin è i Sonti: l’ è in dipintu cunselvà 'nta geịs̅c̅ịa 'd Cṛavaina, ch’zì a Madōnna ṛ’ô in cutiun russu è blö e a tén cun èl ʒ-nujie èl Bambin. A i sô pê î sun ‘nʒ-nujoi Sen Rōccu (a ṛa lèlca) è Sont'Antoni (a ṛa dṛiccịa).
•Vis̅c̅ita: culnis̅c̅e d'a fṛašcu ch'a s'pō vago 'ntû Santuoṛi dâ Madōnna dû Lojiu a Otu, u j'è Maṛia ch' a š-cuntṛa a chis̅c̅ina 'Lisabetta, è Sèn Gịus̅c̅èppu è Sèn Zacaṛia i voldo èl dû famne ch’i s'š-cuntṛo. • I quottṛu 'vangelišti: ciclu di a fṛašchi ch'u s' tṛöva a Otu, ntâ geis̅c̅ịa paruchioa: u j'è i quottṛu ‘vangelišti chi š-cṛivo ognịdün u sō vangelu. Sèn Molcu u s’ tṛöva as’tà föṛa, cun a ciümma ‘n man, è dapè l’ha in liun: u dipintu u s’ fèlma a ‘n zèltu puntu p’lché u j’è ina f’neštṛa d’lunde chè i Cunti Cepollini d’Albenga (cunti d’Otu è Cṛavaina) i pèvo valdoa a massa ō a funziun religiusa da ina štonzia a polte. U j’ è ascì Sèn Matté, tcun l’ Ongio, Sèn Zan cun l'auvja è Sèn Luca ‘nsèmmè al bō’.
• A vôta dâ geis̅c̅ịa ‘d Sèn Michea, pitüṛô da Alduin, r-piendu i mutivi alchitetōnici decuṛativi è d’l figüṛe d’ ongio è d’ famne.
• Madōnna cun èl Bambin cuna u rundu j’ ongio, ṛ’ê ‘ntâ cap’latta alpina d’ Sèn Mōṛu (Ulmèa), l'è in a fṛašcu ch’u s’ tṛöva inculnis̅c̅ịà ‘nt ina fulma squadṛô. Ch’zì ‘nsèmmè a ṛa Madōnna l ‘è pṛesente ‘nsâ dṛiccia in Poppa, è ‘nsâ lèlca in suldô, ch’ u pōlta ‘n man ina bandieṛa cun a cṛus̅c̅e d’ oa ‘nsû šfundu blô.
Inno da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
miniatura|250x250px|A [[Bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra|Bandêa da RSS Azêra.]] miniatura|180x180px|L'ìnno da RSS Azêra, inta versción post-Stalinìsta. L'Ìnno de stâto da RSS Azêra o l'êa l'ìnno da región da Repùbrica Socialìsta Soviética de l'Azerbaijan, pàrte a l'época de l'Unión Soviética. Creòu into 1944, o l'è stæto dêuviòu da-o 1945 a-o 1992.
Stöia
O za mensonòu conpoxitô de l'ìnno, o Hajibeyov, o saiâ quéllo ch'o scriviâ l'atoâle ìnno de l'Azerbaijan ascì. Suleyman Rustam, Samad Vurgun e Huseyn Arif scriviàn pe cóntra, into 1978, o nêuvo tèsto de quésto ìnno, levàndo tùtti i riferiménti a-a figûa de Joseph Stalin. Coscì cómme pe-a ciù pàrte di ìnni de repùbriche socialìste into sò tèsto sòn contegnûe de löde a Vladimir Lenin (iniçialménte a Stalin ascì), a-a Rivoluçión d'Òtôbre e a-o comunìsmo. A l'è mensonâ ciù vòtte ànche l'amicìçia tra-e vàrie Repùbriche a l'intèrno de l'Unión Soviética. Quésto ìnno o l'è stæto quéllo ofiçiâ de l'Azerbaijan ànche da-o consegoiménto de l'indipendénsa scìnn-a-o 1992, quànde l'Azərbaycan marşı, a "Màrcia de l'Azerbaijan", a l'è stæta tórna diciarâ l'ìnno do Pàize.
Cræa
miniatura|300x300px|A cræa Cræa (ò tæra viva, tæra cræa, tæra da pugnatte, tæra de pippa, dita ascì argilla), sostança minerâ che, impastâ con ægoa, a dà 'na massa formabbile e adatta a mantegnî forma e coexon doppo esciccamento.
A cræa a l'è una roccia sedimentaia plastica, constituia da di grannuli detrittichi, de dimenscioin inferioî a 0,004 mm, acumulæ pe decantaçion in ægoa (depoxiti marin, fluviæ, lacustri), pi açion di giaçê (depoxiti morenichi) ò pi açion di venti (löss). So componenti mineraloggichi essençiæ son quelli scilicati idræ de Al, contegninti taloa ascì Fe, Mg, K, Ca, Na, a struttua lamellâ, noti comme mineræ crioxi e riunibili, pi analogia de struttua e de compoxiçion chimmica, essençialmente inti trei groppi da caolinite (kandite), da montmorillonite (smectite) e da illite (idromiche). A questi mineræ crioxi l'è dovuo a plastiçitæ de cræa e a so capaçitæ de aquistâ e perde façilmente ægoa. A-i mineræ crioxi s'unisce delongo, in quantitæ variabbile, di componenti primai stabili despægi, tra i quæ fondamentâmente o quarço e eventoalmente muscovite, feldspati etc. e, távotta, di atri rescidoæ comme cloriti, laterili etc.
A segonda do minerâ criozo prezente e da so perçentoâ, varria e propietæ de cræa, e, de conseguença, i so utilizzi.
E cræe constituie da caolinite, ma contegninte di materiæ inerti ascì, note comme cræe refrattaie, g'han ancon un’elevâ tempiatua de fuxon e una noteive plastiçitæ; ma da-o momento che, a-a cottua, vegnan in genere rœuzie ò rosse, no pœuan trovâ impiego inta fabricaçion de porçellañe mentre trœuvan vasto impiego inta fabricaçion di refratai scillico-aluminoxi, chamotte, tære da fonderia etc.
E cræe do groppo de l'illite, dite cræe comuñe ò cræe da teraggia, g'han in generâ 'na plastiçitæ elevâ, ma tempiatua de fuxon no goæi erta; son dœuviæ inta fabricaçion de moin, de liganti idraolichi, de maiolliche e, in generâ, inte l'industria çiâmega.
Infin e cræe constituie da 'n minerâ do groppo da montmorillonite e note comme cræe smettiche, tære da folla, bentonite etc., g'han una plastiçitæ atiscima e un elevao poei ligante; de ciu g'han a capaçitæ de sciorbî de gren quantitæ d'ægoa, aomentando enormemente de volumme, e de scangiâ e proppie baze (Ca, Na, K, Mg etc.) con quelle de soluçioin co-e quæ vegnan à contatto. Pe queste so propietæ e cræe smettiche trœuvan vasti impieghi into degrasciamento da laña, inte l'ascceificaçion di œui mineræ e vegetæ, di vin, inte l'impermiabilizzaçion de dighe etc.
De cræe speciale s'adœuvian inte l'industria do papê (comme pigmento e comme càrrega), inte quella di manufæti de gomma (a cræa a l'amegiôa e propietæ mecanniche e a rescistença à l'uzua) e in meixiña.
Se definisce terren crioxi quelli che g'han 'na parte de cræa superiô a-o 15% (otr'a-o 20% se parla de terren compatti ò pezanti); se questa a passa o 35-37%, o terren o vegne inadatto a-a cortua. Se-o contegnuo de cræa o no l'è eccescivo, questa a confeisce a-o terren de dœutte de produtivitæ, a l'ezerçita un forte poei assorbente insce-e sostançe fertilizante, a sciorbe e a trategne l’umiditæ, aomentando coscì a rescistença a-a seççia. Pe st'urtima raxon, però, e tære cræe sofran façilmente l’umiditæ e son ciu freide. Pi-a so tenaçitæ e adexivitæ e pi-a dificortæ de trovâse in giusta tempia pœuan presentâ de dificortæ de laoaçion, a quæ a dev'êse tempestiva e energica. A struttua di terren crioxi a l'è amegioâ co-i ingrasciamenti organnichi e co-a flocculaçion da cræa, ch'a l'è determinâ da de sostançe, comme a câçìña, e da di agenti meteorrichi, comme l’alternança de zeo e de dezeo. In sce di teren fortemente crioxi, e pertanto asfittichi se idratæ, ò vèrtichi se dexidratæ, ghe cresce e coscì dite ciante cræoffile. O Lygeum spartum a l'è 'na tippica cianta specializzâ into cresce in sce sti terren chì.
A cræificaçion o l'è o processo d'alteraçion, essençialmente chimmica, de rocce scilicattiche a œuvia di agenti exoggeni. Pi açion de l'ægoa meteorrica i feldspati e i feldspatoidi se transforman inte di scilicæ idræ d'aluminnio, dando lœugo a di mineræ crioxi.
O cræoscisto a l'è 'na roccia cræa fiscile, con tescitua scistoza, derivâ da-a cræa pe di açioin metamorfiche, sença che seggian, tuttavia, do tutto obliteræ i mineræ crioxi originai. E varietæ ciu conosciue son i abæn ò ciappe de pria de Lavagna.
Winnie the Pooh
Winnie the Pooh o l'è in personàggio de fantaxîa protagonìsta de 'na sêie de romànzi pé i figgêu, apàrso pé a primma vòtta into 1926 con l'opea E aventûe de Winnie-the-Pooh, divegnûa pòi ascì 'na pelìcola into 1977. O l'è stæto inventòu da Alan Alexander Milne. Òua e opere d'animaçión che o rigoardan son distriboîe da-a Walt Disney.
Pàize Valençiàn
O Pàize Valençiàn (País Valencià in catalàn, País Valenciano in spagnòllo) o l'é 'n pàize de l'Eoröpa e do Mediterànio scitoòu into levànte da penîzoa Ibérica. Co-a denominaçión ofiçiâ de Comunitæ Valençiànn-a (Comunitat Valenciana in catalàn e ofiçialménte) into 1982 o s'é constitoîo cómme 'na comunitæ outònoma da Spàgna, dòppo avéi òtegnûo l'outogovèrno into 1978 co-o Conséggio do Pàize Valençiàn, precorsô do Conséggio da Generalitæ Valençiànn-a d'ancheu. In sciâ bâze do seu Statûto d'Outonomîa, i seu abitànti, o pòpolo valençiàn, són conscideræ 'na naçionalitæ stòrica. A seu òrìgine stòrica a remónta a-o Régno de Valénçia, entitæ polìtica, legâle e aministratîva fondâ into 1239 e ch'a l'é restâ in vigô scìnn-a-o 1707.
Da-o pónto de vìsta giögràfico, o s'esténde da-o sciùmme Sénia scìnn-a-o comùn de Pilar de la Foradada, a-o de la da fôxe do sciùmme Segóra, co-ina frontêa terèstre ch'a l'é lónga 834 km e 'na còsta ch'a se svilùppa pe 644 km. E îzoe mediterànie de Nêuva Tabàrca e de Colonbréte, insémme a de âtre izoe ciù picìnn-e da-arénte, són sótta a l'aministraçión valençiànn-a ascì. In sciâ fìn, o Pàize Valençiàn o contròlla o coscì dîto Cantón d'Ademùs ascì, 'n teritöio valençiàn destacòu da-o rèsto da comunitæ outònoma e contornòu da di comùn de l'Aragónn-a e da Castìggia-A Mància.
A seu òrìgine a remónta a-o sécolo XIII, co-a colonizaçión feodâle di régni de tàife islàmiche de Balansìya, Alpònt e Dàniyya da pàrte de, sorviatùtto e inte l'órdine, catalén e aragonéixi, ciù che da Mùrçia ascì. Cómme a conquìsta a s'é conpîa, into 1261 o rè Giàcomo I o l'à promulgòu i Furs de Valénçia inandiàndo coscì o Régno de Valénçia, ch'o l'à coscì avûo 'n pròpio dirìtto teritoriâle pe ciù de quàttro sécoli. Defæti, l'indipendénsa legâle do régno a l'é stæta abolîa sôlo into 1707 co-i Decrêti da Nêuva Ciànta emìssi da-o rè Féipo V de Castìggia, dîto Felip el Socarrat. I prìmmi tentatîvi de recoverâ l'outogovèrno tra a fìn do sécolo XIX e l'inprinçìpio do XX són falîi pe-e ditatûe che gh'êa inte quélli moménti. Inti ànni 60 do sécolo XX, a domànda d'outogovèrno da despægie corénte ideològiche a l'à portòu, into 1978, a-a constituçión do Conséggio do Pàize Valençiàn. In sciâ fìn, into 1982, l'é stæto aprovòu formalménte l'outogovèrno co-in Statûto d'Outonomîa, reformòu into 2006.
Da-o pónto de vìsta aministratîvo, o Pàize Valençiàn o confìnn-a a ponénte co-e comunitæ outònome da Castìggia-A Mància e de l'Aragónn-a, a sùd co-a Mùrçia e vèrso nòrd con Catalógna. Co-i seu 5.051.250 abitànti (a l'ànno 2021), chi ghe stà o 35,6% da popolaçión totâle di teritöi de léngoa catalànn-a; a ògni mòddo o nùmero d'abitànti o l'é bén bén ciù èrto conscideràndo ascì e génte de âtre pàrte de l'Eoröpa che gh'àn chi a segónda câza e i inmigræ no censîi. E çitæ co-ina popolaçión de ciù de 100.000 persónn-e són: Valénçia (800.180 abitànti a-o 2021), Alicànte (337.482 abitànti a-o 2020), Elx (234.765 abitànti a-o 2020) e Castelló de la Plana (174.264 abitànti a-o 2020).
Etæ antîga
sinistra|miniatura|334x334px|Goerezê de [[Moixent|Moiscént, prodûto da coltûa ibèrica di sécoli V-IV prìmma de Crìsto]] A-a preistöia remóntan e prìmme testimoniànse da prezénsa de l'òmmo inte tære valençiànn-e, de tòsto 40.000 ànni fà: sàiva a dî i rèsti di òmmi de Neandertal inta gròtta Néigra de Sciàtiva, inte gròtte do Salt de Alcòi e inta gròtta de Cocìno de Vigléna. Inte l'etæ clàscica l'é probàbile chò-u o Pàize Valençiàn o foîse unn-a de pàrte ciù inportànte da civiltæ ibérica. Sto pòpolo chi (ò, ciù mêgio, pòpoli) o l'à a seu òrìgine inte popolaçioìn do pòsto de l'etæ do brónzo, che l'àivan di stréiti scàngi comerciâli e colturâli co-a çitæ-stâto de Tartésso, co-i Grêghi e co-i Fenìcci, arivàndo into sécolo V prìmma de Crìsto a-o moménto do seu màscimo splendô; cómme testimoniòu da-a seu produçión artìstica ascì, bén bén raprezentâ da-a coscì dîta Dàmma d'Èlx.
E goære tra cartaginéixi e romén àn portòu, a l'inprinçìpio do sécolo III prìmma de Crìsto, a-a sotomisción de l'intrêga còsta valençiànn-a a l'outoritæ de Rómma ma, a ògni mòddo, sti cangiaménti chi no l'àn fæto scentâ a coltûa ibérica. Defæti, se pêuan ancón atrovâ de inportànti manifestaçioìn artìstiche do pòsto, cómme de tære rósse pituæ con motîvi figuatîvi ò naratîvi, realizæ scìnn-a-o sécolo prìmmo dòppo Crìsto. Dónca, l'acoltuaçión a l'é stæta progresîva, co-e génte do pòsto ch'àn de manimàn adotòu a coltûa romànn-a. A prìmma strutûa do modèrno Pàize Valenciàn a l'é conpàrsa co-a seu romanizaçión, partìndo da-a fondaçión da colònia de Valentia Edetanorum (d'ancheu Valénçia) inte l'ànno 158 prìmma de Crìsto e da colònia de Julia Illici Augusta (d'ancheu Èlx) into prìmmo sécolo prìmma de Crìsto. Pe de ciù, gh'é stæto a divixón da región tra e provìnse di Ilercavones a nòrd, di Edetani a-o céntro e, tra i sciùmmi Sciócher e Segóra, di Contestani; spartiçión ch'a repigiâva quélla za existénte tra i diferénti pòpoli ibèrichi da zöna.
Etæ de mêzo
sinistra|miniatura|265x265px|O [[Penó de la Conquesta, sàiva a dî o "Strisción da Conquìsta", îsòu da-i àrabi a-a réiza de Valénçia into 1238]] Co-a chéita de l'Inpêro Romàn, da l'inprinçìpio do sécolo VII scìnn-a-o coménso do sécolo VIII, a ciù pàrte da región a l'é stæta sott'a-o contròllo do régno vixigöto de Tolêdo, méntre o rèsto o l'é stæto prìmma inti domìnni de l'Inpêro Romàn de Levànte e dòppo inte quélli do régno de Tudmir, con capolêugo a Oriola. O pàtto de Abd al-Aziz con Tudmir de l'ànno 713 o l'àiva permìsso l'intrâ di àrabi into teritöio, fàndo comensâ unn-a de fâze stòriche ciù inportànte do Pàize Valençiàn: l'Al-Andalus. A ògni mòddo, st'época chi a no l'é goæi conosciûa, restàndo un di perîodi ciù scûi da stöia valençiànn-a ancón a-a giornâ d'ancheu. Pe cóntra, l'Al-Andalus o l'é generalménte riconosciûo cómme 'n perîodo ch'o l'à avûo 'na gràn infloénsa in sciâ coltûa e in sciâ léngoa do pòsto, co-o Xarq al-Andalus, sàiva a dî o "Levànte de l'Al-Andalus", ch'o l'êa un di lêughi ciù instroîi de l'Eoröpa intrêga.
A ògni mòddo, a ciù lontànn-a e dirètta òrìgine do modèrno Pàize Valençiàn a l'é ligâ sorviatùtto a-a fondaçión do Régno de Valénçia, instituçión de natûa feodâle, into 1233. Inte st'ànno chi o rè Giàcomo I d'Aragónn-a o l'à comensòu a reconquìsta di quésti teritöi dòppo trei sécoli de prezénsa saracìnn-a, atacàndo i régni di tàifi de Balansìya, Dàniyya e Mùrçia. Sùbito dòppo a fondaçión do régno, pe 'n çèrto ténpo gh'é stæta 'na fòrte comunitæ tagarìnn-a, che inti prìmmi ànni a l'êa a magiorànsa da popolaçión, e coscì s'é comensòu 'na polìtica de insediaménto de colòni crestién, che rivâvan sorviatùtto da-a Catalògna e da l'Aragónn-a. I crestién àn dónca ristruturòu l'economîa do pòsto, òrganizàndo i teritöi d'in gîo a-e çitæ pe mêzo de raprezentànse locâli inte l'asenblêa legistatîva valençiànn-a. Inte l'ànno 1304 o régno o s'é estéizo scìnn-a Oriola pe-e decixoìn da coscì dîta senténsa de Torregles, méntre o l'êa za dotòu de 'na condiçión polìtica independénte da-o 1262, gràçie a-i Furs de Valénçia. Coscì, a socjêtæ valençiànn-a a l'à comensòu a svilupâ 'na pròpia identitæ ùnica, scibén ch'a sconpartîva o rè, a coltûa e a léngoa co-i teritöi ispànichi da Corónn-a d'Aragónn-a.
Etæ modèrna
Co-i vicerè, l'arçivéscovo e o capitàgno generâle Joan de Ribera, a corónn-a a l'à in sciâ fìn trovòu 'n instruménto dràstico pe métte in pràtica o centralìsmo e-e dotrìnn-e da Controrifórma. Into 1609, o Féipo III (1598-1621) o l'à defæti decretòu l'espulsción de 135.000 morischi. A pèrdia tutt'asémme de 'n tèrso da popolaçión a l'aviéiva però portòu a 'n gròsso dànno econòmico, spécce into setoî dónde i morischi travagiâvan e s'êan specializæ. A ògni mòddo, segóndo di stùddi do Manuel Ardit, se peu védde cómme l'espulsción a ségge stæta 'n stìmolo pe l'agricoltûa, méntre a scitoaçión demogràfica a l'é tornâ a-a normalitæ vèrso a fìn do sécolo XVII.
Pi-â coltûa e pe l'ârte, da l'inprinçìpio de l'etæ modèrna se peu aregordâ o filòzofo Joan Lluís Vives e o pitô Joan de Joanes. Inti ànni sucesîvi gh'é stæto i pitoî Francesc Ribalta e Josep de Ribera, i scurtoî Ignasi e Josep Vergara e o muxicìsta Joan Baptista Cabaniles.
Pasòu o moménto de gràn ativitæ econòmica, sociâle e colturâle do sécolo d'öo, ch'o s'êa svilupòu aprêuvo a l'espansción mediterània da corónn-a d'Aragónn-a do sécolo XV e dòppo i conflìtti sociâli mensonæ de d'âto, a goæra de sucesción spagnòlla e i Decrétti da Nêuva Ciànta do 1707 àn de manimàn derfòu l'outonomîa do régno e derogòu i Furs; o Pàize ValençIàn o l'é stæto do tùtto integròu into Régno de Spàgna, vegnìndo uniformòu a-e lézze castigiànn-e.
Etæ contenporània e prezénte
Co-o sécolo XXI, o l'é nasciûo o penscêo da discriminaçión finansiâia aplicâ da-o Stâto Spagnòllo vèrso a Comunitæ Valençiànn-a. Into màzzo de 2016, o Tribunâ Constituçionâle o l'à derogòu a Lézze 10/2007 de regìmme matrimoniâle valenciàn, ch'a permetéiva o svilùppo de 'n pròpio còdice civîle, permìsso da-o Statûto d'Outonomîa.
Léngoe
miniatura|348x348px|Estensción do catalàn-valençiàn into Pàize Valençiàn in sciâ bâze da Lêze d'Ûzo e Insegnaménto do 1983. In vèrde ciæo i comùn de parlâ valenciàn fêua di confìn da comunitæ|sinistra O valençiàn, nómme dæto a-a léngoa catalànn-a into Pàize Valençiàn, inta Mùrçia e inte 'na pàrte da comàrca aragonéize do Matarranya, o l'é reconosciûo cómme léngoa pròpia da Generalitæ Valençiànn-a co-a Lêze d'Ûzo e Insegnaménto do 1983, e do Pàize intrêgo da-o Statûto do 2006. D'ancheu, into Pàize Valenciàn o l'exìste o concètto legâle de "predomìnio lengoìstico" pe decìdde in sciâ promoçión de unn-a ò l'âtra léngoa ofiçiâ, sàiva a dî do valençiàn òpû do castigiàn, in sciâ bâze do teritöio. Ciù de dôe léngoe ofiçiæ, gh'é a léngoa di ségni valençiànn-a ascì, dêuviâ da-a ciù pàrte de persónn-e sórde da comunitæ.
O Pàize Valençiàn o l'à 'na realtæ sociolengoìstica conplèssa e articolâ, caraterizâ sorviatùtto da-o predomìnio do castigiàn inte zöne urbànn-e e do valençiàn inte canpàgne e inte çitæ ciù picìnn-e. A provìnsa de Castelló e a pàrte ciù a sùd de quélla de Valénçia són e zöne dond'o valençiàn o l'é ciù parlòu méntre, pe cóntra, e zöne dond'o l'é mêno difûzo són a provìnsa de Alicànte e l'ària metropolitànn-a de Valénçia. Storicaménte, da-i ténpi da colonizaçión feodâle, o valençiàn o l'é stæto a léngoa da ciù pàrte da región aprêuvo a 'na çèrta magiorànsa into nùmero di colòni che vegnîvan Catalógna, con l'eceçión di pàixi in sciâ frontêa con l'Aragónn-a (Racó d'Ademús, Alt Millars, Alt Palància e Serrans), dónde i colòni aragonéixi, che parlâvan spagnòllo, êan a magiorànsa. E âtre regioìn de parlâ castigiàn inta región (sàiva a dî Foia de Bunyol, Canal de Navarrés, Vall de Cofrents e di comùn in sciô Vinalopó) dêvan a sò léngoa a 'na repopolaçión castigiànn-a do sécolo XVII, fæta dòppo l'espulsción di moriscos pe poéighe tórna travagiâ a tæra. Into córso do sécolo XVII a comàrca do Bàsso Segóra a l'é stæta interesâ da 'n procèsso de sostituçión lengoìstica do catalàn pò-u spagnòllo aprêuvo a 'n'epidemîa de pèsta inte l'ànno 1648, ch'a l'àiva corpîo a popolaçión de parlâ valençiàn. A comàrca da Plana d'Utiel, ch'a l'inclùdde i comùn de Villena e de Saix e ch'a fà pàrte do Pàize Valençiàn sôlo da-o sécolo XIX, a l'é pe cóntra de léngoa e coltûa castigiànn-a. A diferénsa da giornâ d'ancheu, inti ànni de l'etæ de mêzo o Régno de Valénçia o no l'àiva 'na doalitæ lengoìstica tra o valençiàn e o castigiàn ma e sò dôe léngoe prinçipæ êan o valençiàn e l'àrabo, fêua de quàrche pàize de léngoa castigiànn-a a-i confìn con l'Aragónn-a.
D'ancheu, inte grénde çitæ de regioìn de parlâ valençiàn (cómme da-e âtre pàrte ascì, dónde o fenòmeno o l'é però mêno marcòu) a prezénsa do valençiàn a l'é de lóngo ciù contegnûa pi-â minorizaçión de quésta léngoa in favô do castigiàn. Segóndo o PSPV, l'UGT , l'AVL e di ménbri de l'IEC , sta scitoaçión chi a vêgne da-a fàrta d'arénbo polìtico a-a diféiza da léngoa. Defæti, da l'ùrtimo sondàggio do 2005 se peu védde cómme sôlo o 37% di intervistæ o preferìsce dêuviâ o valençiàn, méntre sta perçentoâle chi a l'êa de tòsto o 50% into 1995. L'ûzo do valençiàn o s'é amermòu inte schêue ascì, co-e outoritæ che no se són ascidiæ pi-â questión. De âtre asociaçioìn dìxan chi-â côrpa a ségge do PP, o partîo polìtico ch'o l'à governòu a comunitæ da-o 1995 a-o 2015.
O catalàn parlòu into Pàize Valençiàn o l'inclùdde tùtti doî i dialétti prinçipæ do catalàn de ponénte; sàiva a dî quéllo nòrd-òcidentâle e quéllo sùd-òcidentâle. Do prìmmo dialétto a gh'é parlâ 'na sôla variêtæ, o tortozìn, difûzo inte comàrche ciù setentrionâli. Sta variànte chi, co-o rèsto do sò grùppo, a l'é defæti parlâ sorviatùtto inta Catalògna e inte 'na pàrte picìnn-a de l'Aragónn-a ascì. Pe de ciù, o catalàn de nòrd-òvest o l'é quéllo parlòu inta naçión d'Andòrra ascì. Do segóndo dialétto, quéllo de sùd-òvest, pe cóntra se gh'atrêuva bén bén de variêtæ: in particolâ gh'é, da nòrd a sùd, quélla de Castelló, quélla de Valénçia, a meridionâle, a meridionâle maiorchìnn-a e l'alacantìnn-a. A diferénsa ciù inportànte tra e variêtæ a se trêuva inte coniugaçioìn di vèrbi, ciù antîghe e unificæ into grùppo sùd-òcidentâle méntre inte quéllo nòrd-òcidentâle són bén bén ciù despæge fra de lô, caraterizæ da evoluçioìn pròpie e da çèrte infloénse do catalàn de levànte. Dæto chi-â variêtæ stàndar do catalàn a l'é bazâ in sciô coscì dîto dialétto centrâle, sàiva a dî 'n parlâ ch'o l'é into grùppo do catalàn de levànte, o stàndard dêuviòu into Pàize Valençiàn o s'é dovûo adatâ a tâ variêtæ.
Divixón aministratîva
miniatura|334x334px|Màppa co-e comàrche do Pàize Valençiàn.
Provìnse
Co-a prìmma divixón da Spàgna pe provinse, fæta sott'a-o domìnio napoleònico into sècolo XIX, l'aministraçión spagnòlla a l'à spartîo a región tra e prefetûe d'Alicànte e Valénçia, ch'a confinâva con quélla de Tarragónn-a in sciâ lìnia ch'a và da Vistabella a Peníscola.
Inte l'ànno 1851, a-a provìnsa d'Alicànte l'é stæto azónto o teritöio storicaménte castigiàn de Villena, e, a quélla de Valénçia, o comùn de Requena. Pe cóntra, o comùn storicaménte valençiàn de Cabdet o no l'é ciù tornòu a fâ pàrte do Pàize Valençiàn da-o 1707, a despêto de 'na domànda in tâ sénso into 1861, restàndo coscì ligòu à-a provìnsa castiglànn-a d'Albacete.
Comàrche, mancomunitæ e regioìn
Into Pàize Valençiàn gh'é 'na tradiçión bén bén areixâ de comarcalìsmo, scibén chi-â modèrna divixón in comàrche, in vigô da-o 1970 e bazâ in sciâ propòsta do Joan Soler i Riber, a l'é diferénte da quélla ciù tradiçionâle descrîta da l'Emili Beüt into 1934. O ragrupaménto de comàrche inte quàttro regioìn ciù grénde, propòsta da-o Joan Soler, a no l'é stæta arenbâ da-i polìtichi a-a creaçión da comunitæ outònoma valençiànn-a inte l'ànno 1982, ch'àn pe cóntra decîzo de repigiâ a-a divixón de provìnse spagnòlle za existénte. Ste regioìn chi amiâvan de métte insémme e comàrche in sciâ bâze de critêi stòrichi, lengoìstichi e socioeconòmichi.
A Lêze de Mancomunitæ do 2018, ch'a l'à pigiòu l'inspiraçión da 'na propòsta de l'Andrés Boix, profesô de dirìtto aministratîvo, a l'à dæto a libertæ a-i comùn de asociâse de seu spontània voentæ, inti lìmiti di confìn de comàrche, pe poéi sconpartî e unificâ i servìççi.
Inte l'ànno 1999 o l'é stæto creòu o Consòrçio de Comàrche Centrâli do Pàize Valençiàn, ch'a l'à o fìn de portâ a-a creaçión da quàrta provìnsa da comunitæ. A-a giornâ d'ancheu into Pàize Valençiàn són reconosciûe çìnque asociaçioìn de comàrche; a ògni mòddo pi-â Generalitæ quéste regioìn no gh'àn de péizo polìtico ma sôlo quàrche fonçión aministratîva e, in particolâ, són: comàrche do nòrd, comàrche de dréntro, comàrche do Túria-Xúquer, comàrche centrâle e comàrche do sùd.
Polìtica e govèrno
miniatura|232x232px|O palàçio da Generalitæ Valençiànn-a, a sêde do Conséggio. O Pàize Valençiàn, in riconosciménto da seu identitæ cómme naçión stòrica do stâto spagnòllo ch'a gh'à a seu òrìgine into Régno de Valénçia, o l'à òtegnûo l'outogovèrno e o s'é constitoîo in comunitæ outònoma co-o nómme ofiçiâ da Comunitæ Valençiànn-a in sciâ bâze do coscì dîto Statûto de Madrìd do 1982, scrîto da-o Congrèsso di Deputæ partìndo da-o ciù antîgo Statûto de Benicàsim.
Tùtte e instituçioìn do govèrno da Comunitæ Valençiànn-a fórman a seu Generalitæ. E ciù inportànte són:
E âtre instituçioìn da Generalitæ són: o Defensô Cìvico, l'Òrganìximo di Cónti, o Conséggio Valençiàn de Coltûa, l'Acadêmia Valençiànn-a da Léngoa, o Conséggio legâle e Consultîvo e a Comisción Econòmica e Sociâle.
Economîa
O Pàize Valençiàn o l'é caraterizòu da 'n teritöio difìçile, co-ina giögrafîa montagnôza e iregolâ ch'a fâ vegnî conplicæ e comunicaçioìn e l'ûzo da tæra, tànto chi-â ciù pàrte di ligàmmi co-o rèsto de l'Eoröpa a l'é concentrâ lóngo a còsta. O sò clìmma o l'é mediterànio e d'ægoa no ghe n'é goæi, scimilménte a-e vivàgne naturâle cómme i minerâli. A domànda d'ægoa a l'é ciù èrta de quélla ch'a s'ariêsce a prodûe, con quésto squilìbrio ch'o l'é bén bén ciù marcòu inte comàrche do sùd.
Inte l'ànno 2005 o Pàize Valençiàn o l'êa generòu o 9,64% do PIL spagnòllo e a seu dizocupaçión a l'êa do 8,82%. Aprêuvo a-o sccéuppo da crîzi finançiâia mondiâle do 2008, a dizocupaçión a l'êa montâ scìnn-a-o 23% da popolaçión atîva inte l'ànno 2010. Pe cóntra, l'ocupaçión a l'êa arivâ a-o 58,64% do totâle into 2005, scibén che-e diferénse co-i ciù zóveni êan za ciutòsto marcæ. O modéllo d'ativitæ comerciâle valençiànn-a o l'é caraterizòu da-e coscì dîte Picìnn-e e Médie Inpréize (PMI), pi-â ciù pàrte gestîe da famìgge, co-a prezénsa de quàrche multinaçionâle ascì. Scibén chò-u Pàize Valençiàn o l'à patìo 'na gràn crîxi tra o 1973 e o 1985, a-a giornâ d'ancheu o l'é a segónda comunitæ outònoma spagnòlla pe esportaçioìn, co-in volùmme de prodûti in sciortîa ch'o l'êa stimòu a 16.910 milioìn d'éori pe l'ànno 2005.
Demografîa
miniatura|254x254px|Denscitæ da popolaçión, pe comùn a-o 2004|sinistra A popolaçión do Pàize Valençiàn, in sciâ bâze de stìmme de l'Institûto Naçionâle de Statìstica (INE) a-o primmo de zenâ do 2013, a l'êa de 5.104.365 persónn-e.
Into pasòu, i abitànti da comunitæ êan concentræ sorviatùtto tra i comùn e-e tære tegnûe a cortivaçioìn, in scê zìnn-e di sciùmmi ciù inportànti (Júcar, Turia, Segura, Vinalopó), coscì cómme inte çitæ costêe ciù rìcche e dotæ de pòrti, dónca a se disponéiva in sciâ bâze da prezénsa de ativitæ agrìcole ò comerciâle. E çitæ ciù inportànte se trêuvan inte l'ària metropolitànn-a de Valénçia, inta región costêa tra Valénçia e Castellón de la Plana e into coridô tra Èlx e Alicànte.
Da quésta distribuçión tradiçionâle, ch'a s'é svilupâ in sciâ bâze de caraterìstiche giögràfiche do teritöio e da poscibilitæ d'irigaçión, se gh'à ancón a-a giornâ d'ancheu chi-â denscitæ de popolaçión a l'é ciù èrta inte comàrche a-o céntro e a-o sùd, méntre a l'é ciù contegnûa inte comàrche do nòrd e de l'entrotæra. Into córso do sécolo XX, o svilùppo demogràfico o l'é però stæto infloensòu ànche da-e ativitæ industriâle e da quélle ligæ a-i prodûti agrìcoli, fæto ch'o l'à portòu a-a cresciànsa de quàrche çitæ de l'entrotæra cómme Alcoi, Elda, Novelda, Ontinyent, Petrer, Villena e Vall d'Uixó.
Inti ùrtimi ànni a l'é de lóngo ciù acentoâ a concentraçión da popolaçión inte çitæ ciù grénde e-e seu àrie metropolitànn-e (spécce Torrent, Mislata, Paterna, Burjassot, San Vicente del Raspeig, etc.) e, sorviatùtto, inti comùn e inte çitæ da còsta. Coscì, di pàixi storicaménte picìn cómme Benidorm ò Torrevieja àn patîo 'n fòrte aoménto di abitànti dovûo a-e migraçioìn caxonæ da-o turìsmo, de lóngo ciù marcæ inti méixi da stæ.
Dónca se peu dî che, a-a giornâ d'ancheu, a demografîa do Pàize Valençiàn a ségge pi-â ciù pàrte urbànn-a e bén bén infloensâ da-e migraçioìn stagionâli vèrso e segónde câze e da-o turìsmo, prinçipalménte vèrso i vilàggi da còsta.
Coltûa e tradiçioìn
miniatura|263x263px|Òfèrta a-a Madònna inte falles con doî mûxichi che sunn-àn o [[tabalet e a dolçaina, 2017.]] I atribûti colturâli valençién són, int'in mòddo ciæo, de tîpo mediterànio pe raxoìn giögràfiche e stòriche, con de infloénse de tùtti i pòpoli che ghe són pasæ. A religión catòlica, ch'a l'é ancón quélla da ciù pàrte di credénti, a l'é caraterizâ da træti particolæ ascì, ségge individoâli e che de tùtti i valençién.
Scibén che tànte tradiçioìn antîghe poriéivan avéi 'n'òrìgine româna (cómme, prezénpio, l'adoraçión do fêugo), a-a mæxima mainêa che di âtri lêughi do Mediterànio e coscì cómme a sò mòddo de mangiâ, gh'é ascì de inportànti infloénse àrabe inta coltûa, spécce inta gastronomîa.
Da-a conquìsta feodâle, ancón a-a giornâ d'anchêu se peu védde e diferénse colturâli tra i vilàggi de repopolaçión catalànn-a, quélli aragonéixi (ciamæ xurros) e quélli castigén (cómme a comàrca da Plana d'Utiel e l'antîga scignorîa de Villena).
Spòrt
miniatura|259x259px|Zêugo do [[raspall, in tîpo de bàlla valençiànn-a, inte 'n trinquet]] O spòrt tradiçionâle pe ecelénsa da comunitæ o l'é a bàlla valençiànn-a, tànto che gh'é di zugoéi profescionâli e 'na squàddra valençiànn-a de bàlla ch'a pìggia pàrte inte conpetiçioìn internaçionâle ciù inportànte. Quésto spòrt o l'é praticòu inte ciù de éutto modalitæ, ségge pe-e stràdde che inti coscì dîti trinquet. Inte partîe, o sucêde de spésso chò-u pùbrico o s'atrêuve squæxi invadéndo o cànpo de zêugo, co-a prezénsa de un ò doî marxadors ch'arechéuggian e scomìsse in sce ciaschedùnn-a de squàddre. I doî coî dêuviæ són o bleu e o rósso, ciù de pàrte giànche, che se trêuvan in scê brâghe e in scê espardille di zugoéi. A pràtica e a conoscénsa de quésto spòrt a l'é montâ da quànde gh'é di incóntri trasmìsci a-a televixón e di nêuvi institûti d'educaçión che gh'àn di cànpi da zêugo dedicæ.
'N'âtra ativitæ bén bén caraterìstica a l'é a conbicoltûa, sàiva a dî l'alevaménto de cónbi da conpetiçión, 'na praticâ comensâ inti ànni '20. L'é tradiçionâle o zêugo da petanca ascì, 'na spêce de bòcce.
A ògni mòddo o spòrt ciù popolâre, cómme inta ciù pàrte do pianêta, o l'é o zêugo do balón. Into Pàize Valençiàn gh'é de squàddre de balón bén bén conosciûe cómme o València CF, o Villarreal CF, o Levante UE (o ciù antîgo, fondòu into 1909), l'Elche CF, l'Hércules CF, o Castelló CF e o CE Alcoià. 'N âtro spòrt olìnpico bén praticòu o l'é o bàsket, co-e squàddre do València Bàsquet e de l'Etosa Alacant. O spòrt femenìn ciù popolâre o l'é l'handball, co-e squàddre, d'ancheu scentæ, do Balonmano Mar Sagunto e do Club Balonmano Calpisa ch'àn goâgnòu numerôxi tìtoli .miniatura|[[Fogueres de Sàn Zâne|Fogueres de Sàn Zâne a Alicànte inte l'ànno 2011|sinistra]]
O Pàize Valençiàn o l'é rinomòu pò-u circoìto de Valénçia ascì, da-a longhéssa de 4.005 mêtri e dónde ghe côre o Gràn Prémio da Comunitæ Valençiànn-a pe-e categorîe motociclìstiche da MotoGP e da Superbike, inte l'ùrtima giornâ do Canpionòu do Móndo de motociclìsmo. Sto circoìto chi o l'é stæto inouguròu a-i 19 de seténbre do 1999 e o l'é ciamòu "Ricardo Tormo", co-în òmàggio pòstumo a-o pilòtto valençiàn. O circoìto o l'à 65.000 pòsti asetæ e 'na capaçitæ de pöcasæ 120.000 persónn-e in tùtto.
Fèste
miniatura|Gaiata, monuménto pe-e fèste de La MagadalenaE fèste ciù inportànti do Pàize Valençiàn, e ciù renomæ a livéllo internaçionâle, són :
Gastronomîa
sinistra|miniatura|227x227px|Paella tradiçionâle de polàstro, conìggio, faxeu, etc.A gastronomîa a l'é marcâ da-a giögrafîa do pàize. Coscì, lóngo a còsta resâtan e coques (tortìn e fugàsse) e de pitànse de cereâli (rîzo, gràn, granón), legùmmi, frûta (ûga, çetrón) e âtri òrtàggi; méntre, pe cóntra, inte l'entrotæra gh'é a produçión de nôxe, amàndoe, lugànega e de pitànse cómm'o gaspatxos, di stufæ e di prodûti da càccia. E contriboçioìn grêghe, române, mosulmànn-e e crestiànn-e ciù caraterìstiche són, rispetivaménte: l'amàndoa e o vìn; l'òrzâ e l'êuio d'oîva; o torón, i frisceu, o arnadí e âtri dôsci; a sobrassada, i beschéutti e o espencat.
Dialétto cravaiéize
O dialétto cravaiéize (diilêtu di Capragghia in cravaiéize ) o l'é stæto o parlâ da léngoa còrsa de l'îzoa de Cravæa che, aprêuvo a-i sò stréiti ligàmmi co-a Repùbrica de Zêna, o l'àiva pigiòu bén bén de infloénse da-a léngoa lìgure, spécce into sò léscico.
Stöia
A scignorîa di De Mâi a l'é andæta avànti scìnn-a-o 1504, co-ina ribelión di abitànti ch'a l'à portòu, doî ànni dòppo, a-o pasàggio de l'îzoa inte moén do Bànco de Sàn Zòrzo, ch'o gh'à lasciòu ciù outonomîa. Co-o pasâ di ànni, sott'a-o domìnio zenéize gh'é stæto l'arîvo de 'n çèrto nùmero de sordàtti e aministratoî da-a tærafèrma pi-â goarnixón e o govèrno de l'îzoa, che vegnîvan in particolâ da-a Rivêa de Levànte. Spécce dòppo l'atàcco di tùrchi de Dragut do 1540, ch'àivan masòu a ciù pàrte di òmmi into blòcco do pàize, i lìguri àn de manimàn spozòu de dònne do pòsto, comensàndo a mescciâse co-e génte de l'îzoa. A-o 1556 a remónta quélla che, fòscia, a l'é a prìmma testimoniànsa scrîta do parlâ cravaiéize d'alôa, sàiva a dî 'na létia spedîa a Zêna cómme lagnànsa cóntra o leugotenénte do governatô e-e sò superciàie.
O cravaiéize, infloensòu inte sto mòddo chi da-i parlæ lìguri, o l'é restòu in ûzo pe ciù de tréi sécoli, comensàndo a scentâ co-a fórte emigraçión tra a fìn do sécolo XVIII e o coménso do XIX, caxonâ da-a crîxi comerciâle dovûa a-a cesción da Còrsega a-a Frànsa e a chéita inti comèrci tra l'îzoa còrsa e a Ligùria. A ògni mòddo o parlâ cravaiéize o l'à rexistîo pe tòsto 'n âtro sécolo, scìnn-a-a fondaçión da colònia penâle agrìcola, fæto ch'o l'à portòu a-a fûga di ùrtimi abitànti do pòsto e a-o desfâse da ræ sociâle de l'îzoa, co-in procèsso de pèrdia do parlâ ch'o l'é terminòu prìmma da fìn di ànni '80.
Into 2020, inte l'ànbito de 'n progètto de descovèrta e valorizaçión da stöia e de tradiçioìn do pòsto, l'é stæto inandiòu da-a Región Toscànn-a e da-o comùn de Cravæa de riçèrche in sce l'îzoa e o sò antîgo parlâ.
Descriçión
O parlâ de Cravæa, a diferénsa de quélli de âtre îzoe de l'arçipélago toscàn, o l'êa ligòu ciù a-a léngoa còrsa che a-i parlæ toschén. A prezénsa de infloénse lìguri, inte 'n mòddo scìmile a-o parlâ madænìn, a l'é testimoniâ sorviatùtto into sò léscico, e, a-a Cravæa in particolâ, són intræ inte l'ûzo locâle da-o contàtto e o mescciâse tra e dôe léngoe. Defæti, scibén che gh'é de infloénse de ciæa derivaçión lìgure in sciâ léngoa còrsa intrêga, into parlâ cravaiéize, coscì cómme pò-u madænìn, l'ajasìn e, fòscia, o calvéize, o sò nùmero o l'é bén bén ciù inportànte e, insémme a di eleménti sopravisciûi de scintàsci, morfologîa e fonética, quésto fæto o pòrta a 'n çèrto destàcco de sti parlæ chi da quélli di pàixi da-arénte.
Tra e pòule cravaiéixi che vêgnan da-o lìgure gh'é, prezénpio, ànciua, barconu, brunzínu, camallà, invisgéndu, papé, purzemmulu, scurrì, zina, e tànte âtre, spésse vòtte in comùn co-o parlâ còrso da Madænn-a ciù, in mezûa ciù contegnûa, co-o rèsto di parlæ còrsci e, de ræo, sàrdo-còrsci ascì.