cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Genoa (Nevada)
Giögrafîa
Genòa a l’é in sciô bòrdo òcidentâle da valàdda de Carson, 7 mìggia (118 chilòmetri) a nórd-òvest de Minden, a sêde da Contêa de Douglas (Nevadda). A Nevada State Route 206 a l’intra in Genòa da sùd cómme Foothill Road, dòppo vèrso èst atravèrso o céntro da çitæ, in sciâ Genòa Lane. Segóndo l’United States Census Bureau o CDP (County Department) o gh’à ’na superfìcce totâle de 9,2 mìggia quadrâte (23.88 chilòmetri quadrâti), tutti de tæra.
Clìmma
A zöna a gh’à ’n clìmma, segóndo a Clasificaçión di clìmmi do Köppen, mediterànio con stæ câde, ò sæ ’n subtropicâle con stæ sciûte.
Can da caccia maremman
miniatura|265x265px|O can da caccia maremman. O can da caccia maremman a l'é una razza de can ch'a ne vëgne da-a Maremma (Toscaña), dond'a se deuvia pe-a caccia a-o pòrco sarvægo e à di atri mammiferi. O can, da-a caa assæ cangiante, o l'é stæto seleçionou no pe l'aspeto, ma solo in sciâ base da seu fòrsa e da seu abilitæ comme cacciou.
I mascci son erti da-i 49 cm a-i 55 cm e e femine da-i 48 cm a-i 54 cm. O peiso o l'é compreiso tra i 18 kg e i 25 kg. O pei o l'é liscio, ma ascì rustego, e o s'attreuva de cô neigro, fulvo, ò sedonca tigrou. O presenta doe variante de pei: de pei raso, de pei fòrte.
Pe-o 2009 l'é stæto registrou 6.600 exemplæ comme fondatoî da razza, ch'a se poñe a-o terso pòsto pe numero de exemplæ tra e tante razze de can presenti in Italia. Dæto o numero de exemplæ fondatoî e i critëi deuviæ pe-a seleçion, questa razza a possede unna grande variabilitæ genetica che se spera ch'a pòsse contribuî à ridue l'intaggiâ de mouttie ereditäie.
A razza a l'é stæta reconosciua da l'ENCI co-a delibera n° 192/03/SB do 07/07/2003; inte l'avvegnî l'é poscibile un reconoscimento da-o FCI. miniatura|404x404px|Can da caccia maremman inta [[Cichê (Vallâ)|Vallâ de Cichê]]
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
A gêxa de San Bertumê u l'è in edifissiu de cültu catôlicu, scituàu intu burgu de Süccaellu, in pruvinsa de Savuna, du quâle a l'è a paruchiâle, sutta l'aministrasiun da diocexi de Arbenga-Imperia.
Internu
Cun l'àula a ciànta retangulare, l'edifissiu u l'è caraterizàu da 'n impiantu baxilicâle: l'acessu u l'avegne pe via de 'n purtale surva-elevàu. L'internu u l'è frasiunàu in trei navàe, sepa(r)àe da apôxiti pilastri, cun l'azunta de lezéne, cumpôxite inta parte gi(r)â versu u sentru, dò(r)iche versu e navàe de lattu.
Questi sustegni i sun racurdài cun di àrchi a tüttu sèstu, internamènte decu(r)ài cun finti cascetùi; fra e navàe, quella sentrâle a l'è intunacâ e rivestìa da 'na vôta a bùtte, lünettâ e ribassâ, mèntre quelle de làttu sun cuvèrte a cruxêa.
Pruseguèndu versu l'abscide (de furma semireùnda), se incuntra a parte du presbité(r)iu, sepa(r)â dau restu cun di sca(r)ìn e ina bâlüstra in marmu, anche stu lì cuvertu a butte, ma a in atéssa diferente rispettu aa navâ. Inta cuntrufaciâ se collùca l'urchestra, ch'a cuntegne l'ôrganu setesentescu.
Presiusi i afreschi cunservai propiu inta parte de mézzu, ch'i raffigü(r)an u martiriu e a glôria de San Bertumê, dipinti dau méstru Gerolamu Graffigna, alievu du zenese Nicolò Barabino.
Valâ du Neva
A valâ du Neva (Val Neva in italian) a l'è ina valâ ch'a se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, spartìa fra e pruvinse de Savuna (Lìgü(r)ia) e de Cuni (Piemunte), traversâ dau scciümme Néva e dai sò afluènti.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Internu
Urigina(r)iamente, e navàe ai fianchi cunservavan quattru âtài minu(r)i, dui pe làttu, dedicài rispetivamènte a Sant'Antoniu, Santa Cata(r)ina, Santa Ma(r)ìa e l'anunciasiun, segundu quantu descrittu dau Mascardi.
Valâ du Neva
Geugrafìa e murfulugìa
L'u(r)igine geulogica da valâ a se(r)éa da rintracià intu periudu Mesuzôicu, cu-u terén ch'u g'ha 'n u(r)igine de quârsu e e ròcche da 'n prufîlu elevâu, cun furme turtûse. Fan ecesiun in arcüni tràtti prée ciü veje, in gene(r)àle scistûse permu-carbunifé(r)e, dund'u se tröva u terén ciü mòllu e e zône de depresciun.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Internu
In epuca sucesciva quarchedün de sti chi u l'è stau demulìu e se ne sun azunti âtri, cumme quellu de San Giuxeppe (ch'u cunserva a stattua de legnu du santu, scurpìa da Pietro Olivari, e a rapresentasiun du Cristu mortu), l'âtâ da Madonna da Neve (spustàu daa gêxa dedicâ aa santa, culucâ vixin au semite(r)iu), quellu dedicàu a San Bastian (ch'u cunserva ascì lê 'na stattua de l'Olivari) e da Madonna du Rusaiu (datàu 1608). Âtri âtài quelli ch'i cunservan di dipinti, u primmu in scia drita: cun a têla da Madonna cu-u Bambin, San Dumestegu e Santa Cata(r)ina, firmàu da Giacomo Rodi (1624), mentre l'âtru se tröva in scia lerca, cu-a Madonna e u Bambin, Santa Cata(r)ina, San Zanne Vangelista, San Carlu e Sant'Antoniu (ope(r)a du pitû de Vûtri Orazio de Ferrari).
Valâ du Neva
Geugrafìa e murfulugìa
Fa parte da valâ u teritò(r)iu di cumüi de Garesce (CN), Èrli, Castreveju, Sücca(r)ê, Cixan e Arbenga (SV), dund'u scciümme u cunfluìsce inte l'Aròscia furmandu a Sènta.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Esternu
Au de föa a faciâ da gêxa a cumpa(r)ìsce cu-in prufilu a "capanna spessâ", du tüttu carateristicu, fatta ecesiun pe l'interusiun duvüa aa mü(r)aüa uriginà(r)ia du campanìn, in prìa. Sta chi a l'è stâ messa in rezàtu dü(r)ànte üna de restruttüasiùi.
Valâ du Neva
Stòia
Antighe e testimunianse da presènsa ümàna inte sta zôna lì, zà a partì dau tardu Pleistucén-inissiu Ulucén, difatti chi se se(r)éan stansiai grüppi de òmmi de Neanderthal, cumme testimuniàu dae resénti scuèrte de l'Arma Veiràna, in Èrli.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Esternu
A tûre campanà(r)ia presenta, partendu dau bàssu ina munofura surmuntâ da due bifure, prubabilmente rizalènti au seculu XIV. Inta parte superiure, invêce se vegghe ancù ina trîfura, de epuca curispundente ae avertüe zà dite.
Passandu au de surva se trövan di barcùi ad arcu ribassàu, chi sun culucàe e campàne. Se pensa pe(r)ò che a pursiun da sella campanà(r)ia d'ancöi a secce duvüa a in rifassimentu ba(r)òccu. De cunseguènsa, in epuca medievâle a strutüa a duveva êsse de lungu ciü bassa, cun aa summitài ina cüspide a pi(r)àmide, poi sustituia cun quella muderna a cupulìn.
Valâ du Neva
Stòia
Sutta ai Rumài, invece, nu restan trasse evidènti de insediamènti, püe se ghe sun pröve de culunisasiùn, cumme testimuniàu daa Necropuli d'Èrli, inta lucalitài de Cascina D'Aju, cumün de Castreveju.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Stoia
Mensciunâ pe a primma vôta cumme gêxa retòia (pe questu rezüa da in capellàn) inte l'ànnu 1318, pa che a strutüa de bàse du campanin a secce in realtài presedente, a cavàllu fra i seculi XI ed il XIII.
Pe truvà infurmasiun ciü specifiche riguardu a l'asunsiun du ròllu de parocchia bezögna spetà u 1554, quande a divegne sêde du quartê eclexiàsticu de Süccaellu, ch'u recampava i paixi inse(r)ìi drentu au lucâle marchesàu (fra sti lì e cumünitài de Unsu, Àquila, Gavenu(r)a, da valâ du Neva e ascì de quella du Pennavaire). Quest'entitài aministrativa a de(r)ive(r)éa daa presedente fuxun fra a gêxa matrìce da Nòstra Scignua Sunta, de Castreveju e quella de Naxin (dedicâ a San Zanne Batìsta), che cuntrulàvan rispetivamente e due valàe.
Valâ du Neva
Stòia
Chi sun stàe ritruvàe arcüne tumbe risalènti au I seculu d.C., cun arnêxi de metàllu, se(r)àmica e veddru.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Stoia
Sücescivamènte, intu 1583, se tröva a testimuniansa de 'na vîxita apustòlica, cumpiüa da Munsciugnû Mascàrdi, pe cuntu da diocexi arbenganese. Fra e infurmasiun repurtàe gh'è l'elencu di âtài (u mazû, ciü i quattru ai fiànchi) e l'impusisiun de repa(r)à u pavimentu, de cruvî i barcùi e ascì de 'ngiancà a sacrestìa. Quarche ànnu doppu (1599) u segue ascì u rifasimentu du cò(r)u.
Intu seculu XVII vegnen fàe de ôpé(r)e de restruttü(r)asiùn, che cumprenden ascì l'azunta de ina sèlla campanà(r)ia, in pìn stîle ba(r)occu, düante questu prucessu l'internu u pîa de furme carateristiche, grassie au duve(r)amèntu de stüccu du(r)àu ina decurasiun di capitèlli e de curnìxi.
Valâ du Neva
Stòia
E tumbe, rinvegnüe dai abitanti e i cuntadin da frasiun, sun stàe poi stüdiàe dau prufesù Franco Amoretti de Impeia. Sti stüddi lì l'han permessu de catalugâ in tutale de növe sepurtüe, cuntenenti ascì de munête rumae, datàe a l'etài clâudia.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Stoia
Propiu aa metai du Seisentu a gêxa l'è interesâ da ina növa vîxita pasturâle, descritta intu Sacru e Vagu Giardinellu dau canonicu Giò Ambrôgiu Pané(r)u. Chi l'è inse(r)ìa ina ciü dettajâ descrisiun de l'edifissiu: se mensciuna pe a primma vôta a stattua de Sant'Ursula, asèmme au purtâle de prìa negra, datàu 1473, aù scumpa(r)ìu.
Valâ du Neva
Stòia
Impurtante poi inti seculi sucescìvi cumme via de cumünicasiùn fra u Piemunte e a Lìgü(r)ia, a cuscì diccia via da sâ, survatüttu intu periudu medievale, cun u ridimensciunaméntu du puê in sciu mâ da sitài de Arbenga.
Düante st'epuca lì, difatti, u ven fundàu u burgu de Castreveju, feudu di marchexi de Clavesana, sutta a l'antigu numme de Coedano.
Gêxa de San Bertumê (Süccaellu)
Stoia
Fra u 2007 e u 2011 invêce, l'e tucàu au pavimentu du vànu de l'ôrganu, da zôna interna du campanìn e da cuntrufaciâ, insemme ascì ai risöi scituài au primmu ciàn.
Valâ du Neva
Stòia
Propiu pe l'impurtansa de stu feudu a valle a l'é(r)a ciamâ Vallis Cohedani.
Cu-u matrimôniu fra Enricu Du Carettu (ràmmu finalese) e Caterina Clavesana, fija du marchese, a rexidénsa di Del Carretto a divegne Castreveju, ma difatti u ròllu de capitâle u passa a Sücca(r)ê (1326-1335).
Da st'uniun li, i nascen trei fiji: Lazarìn, Carlu e Zanne. U segundu di trei se(r)à poi u capustipite du növu rammu da famija sücca(r)elese, a partì dau 1397.
Persunaggiu de riliêvu nasciüu intu periudu du Marchesàu a l'è Ilaria Du Carettu, spuzâ dau scignû de Lücca, Paulu Giuingi, inte l'annu 1403. A so figü(r)a a ven ascì ricurdâ da 'n impurtante mumentu füne(r)àiu, scurpìu da Jacupu da Quèrcia.
Segue in periudu de espansciun ecunomica e terituriàle, ma ascì de forti cunflitti, survatüttu fra Zena e i Savoia, pe i dumini in sci teritòri de cunfin. Fra u 1625 e u 1631, particularmente interesante, scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdden sulamènte intu 1631, ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.
I paixi da valâ venan furtemente cuinvolti ascì inte vicende napuleoniche, tantu che a Còlla de San Benardu e u Scravaiùn l'e(r)an cunsciderài cumme punti strategici. St'ürtima pusisiun chi se demustra impurtantiscima cu-u scoppu de agi(r)à e difese piemuntexi, culucàe ciü a valle.
U generâle Massena, Divixunà(r)iu, s'e(r)a distìntu inte l'uperasiun che daa Rocca Barbena a prevedeva l'ataccu versu Bardenèi. Inte stu moddu lì se druvivan e pòrte pe l'ataccu versu a Còlla du Me(r)ögnu.
Flòra e Fàuna
Üna de specie de bestie ciü difüse du teritò(r)iu da vàlle e de zòne d'in gi(r)u u l'è u gàmbe(r)u de scciümme (Potambius Astacus), mentre fra i uxelli ben presenti sun e rundini. Storica a vicènda de 'na scignu(r)a di Berriöi, in Èrli, ch'a s'è truvâ in ca' u nîu de ste rundini, apesu au fiu da lüxe. A ste li se azunzen pernìxi e farchi pelegrìn, assemme a âtre specie ciü picìne. Inti boschi se trövan daini, craviöi, lêvri, lùvi e cinghiàli.
Poi ghe sun ascì i èrbui, cumme u nespu(r)u, fra e âtre ciànte, pe esempiu e u(r)amài rare Gensiana ligüstica o a Campanula sabàssia
Celenza Valfortore
Celenza Valfortore o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Vendèrsi
Vendèrsi l'é 'na frasión dei cumüne d'Arbea. A gh'ò 20 abitanti (2001). A Vendersi u s' pòrla incù ei ligure inta variante nuvaize.
Posti d'interèse
A Vendèrsi u gh'êa 'n famuzu munesté, ditu abasìa, fundó intu X séculu. Distrütu due vóte, ava u gh'é inte quel situ 'na gêza intitulò a-i santi Furtünó e Matê. Icmé ch'l'è dîtu da Otùn II inte 'n diplóma dei 976, ei munesté l'êa stó bütó zü a perversi hominibus (forsi i Saracìn-i) zò inti primi quarant'òni dei X séculu. A metò du stesu séculu a n'l'êa mìa tegnìa bain e l'êa squèzi abandunò: u dîza csì ei véscuvu 'd Turtón-a Ginepràndu inte 'n'attu dande u s' pö lêze asì ch'u l'àiva urdinó ch'i gh'andàisa a stò di prèvi. Int'ei 1157 ei Papa Adrianu IV canbia a dedicasiùn da gêza da San Pê (ch'u l'êa u nume originòiu) a San Furtünó martire, e i ósse de ste santu són cunservé lì 'n drainta. Secundu a tradisiùn a gêza l'é gnüa zü dopu 'na lübia. Dei vêgiu munesté u n' resta ninte, e quel situ ava u s' ciòma Pian di Prèvi, pü in sima a-i chè dei paîze növu d'Vendèrsi). A gêza ch'a gh'é ava l'é stò tiò sü intu '700.
Staçión de Lengoéggia
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Lengoéggia a l'è inn-a fermâ de categorîa "bronzo".
Stasiùn de Finô Marina
A stasiùn de Finô Marina (in s̠enéis̠e Staçión da Finâ Mænn-a, in talian Stazione di Finale Ligure Marina) a l'è üna stasiùn féruviària in-scia lìnia S̠éna-Vintimîa, scituô tra duèi garbassi in-tu töccu lücale che u va da Savuna a Inperia. A l'è, da-a serô de stasiuèi de Pia e de Varigotti in-tu 1977, a sula fermô a-a giurnô d'ancö a-u servis̠s̠iu du cumüne de Finô e de cuélli vexìn.
A stasiùn a se truva in-scia ciassa Vittorio Veneto, arénte a-a SS1 Aurelia, ciü o menu a 200 metri da-u mô e a 500 da-u céntru du paise.
Stòia
miniatura|270x270px|Ün trénu storicu in-ta Stasiùn de Finô Marina, [[2003]] Avérta in-tu 1872, insemme a-u restu da féruvîa tra Savuna e Vintimîa, a l'éra inprinsipiu ciamô Stazione di Finalmarina, pe poi cangiô u sö numme in Stazione di Finale Ligure (Marina) da-a creasiùn du cumüne de Finô in-tu 1927.
U frabicùn viéggituèi duverùn ancura d'ancö u l'è stétu custruiu in-tu 1938, segundu u prugèttu de l'architéttu Roberto Narducci.
Strutüe e inpianti
A stasiùn a l'è furmô da ün frabicùn viéggituèi, da tréi banchin che i servan e cuattru culisse pasanti e de ün scôru pe-e mers̠e.
E culisse a dispusisiùn pe-a fermô e u pasaggiu di tréni i sùn cuattru e, in-ta ciü parte di côxi (dunca in cundisiuèi de sirculasiùn regulô e sensa retardi), i tréni che i rivan in-ta stasiùn i sùn cuscì spartî:
Muviméntu
miniatura|270x270px|Trénu du servis̠iu "[[Thello" in-tu 2020]] In-ta stasiùn de Finô Marina i ferman scuéxi tütti i tréni che i pasan de chi.
Servis̠s̠i
A stasiùn de Finô Marina, che a l'è cunsciderô da RFI cumme de categuria "argéntu", a l'à:
Interscangi
In-ta ciassa Vittorio Veneto, arénte a-a stasiùn, a gh'è üna fermô (e capulìnia) de curiere gestie da-a TPL. Chi se ferman asci e curiere da ditta SAR Autolinee della Riviera.
Prouvzéin
Prouvzéin (in zenàize: Prævxìn, in italiàn: Pallavicino) l'é 'na frasión id Cantaluvu ch'a gh'ò 48 abitanti. A s' tröva inte l'Òta Val Burbàia a 701m d'altitüdine, int'ei cumüne 'd Cantaluvu (Cantalovvu). L'è 'n paìze 'd lingua e tradiçión-i lìguri inta Provéincia 'd Lisandria.
1040
thumb|250px|center|E rovìnn-e do castéllo de Regensdorf, 1040 ([[Svissea)]]
Cristòffa Gràsso
miniatura|300x300px|A famôza "[[Vìsta de Zêna"]] Cristòffa Gràsso (Valàdda da Ponçéivia, ... – ...; in ativitæ 1565-1598), conosciûo co-o cognómme Gràsci ascì, o l'é stæto 'n pitô zenéize, specializòu in quàddri con sogètti navâli.
Vìtta
Òriginâio da Valàdda da Ponçéivia, o l'êa iscrîto inte l'àrte di pitoî da çitæ de Zêna. A sò vìtta a l'é pöco conosciûa e o l'é aregordòu sorviatùtto pî-â sò òpera ciù famôza, ö sæ a Vìsta de Zêna (inte l'ànno 1481), òpera bâza in sce 'na pitûa de 'n aotô sconosciûo realizâ ciù ò mêno inte l'ànno 1488. Depoî avéi òtegnûo a comisción da-i Poæ do Comùn de realizâne 'na còpia, o Gràsso o s'é mìsso inte l'ànno 1597 a travagiâ in sce l'òpera, raxón pi-â quæ gh'é di elémenti no do tùtto coerénti fra de lô cómme o Castelétto, caciòu zu inte l'ànno 1528, e i nêuvi travàggi fæti a-o pòrto, contenporànni a-o pitô.
O Gràsso o l'adêuviâva inte sò òpere a fìrma Cristophorus De Grassis.
Òpere
miniatura|300x300px|Scâvo do fóndo do mâ tra i pónti Spìnoa e Càlvi into 1597
Celle di San Vito
Celle di San Vito o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|right|Celle di San Vito, a funtànn-a
Staçión de Aràsce
A staçión de Arasce, (in arascìn Stasiùn de Ar̂asce, in italian Stazione di Alassio) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a ch'a se treuva in sciâ Ferovîa Zêna-Vintimìggia, averta a partì dao 1872. A l'e ao serviçio do comùn de Arasce inta Provinsa de Sann-a.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de Aràsce a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Cerignola
Cerignola o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|160px|left|Palasso Manfredi, part. thumb|250px|left|Gêxa Croxefìsso
Coltûa
thumb|250px|left|Tïàtro Mercadànte
Vìsta de Zêna
miniatura|300x300px|[[Cristòffa Gràsso, Vìsta de Zêna, 1597, ténpia in sce téia, 408x222 cm, Gàlata - Musêo do Mâ]] A Vìsta de Zêna a l'é 'na pitûa do sécolo XVI ch'a rafigûa o pòrto de Zêna. O quàddro o l'é stæto realizòu co-a técnica da ténpia in sce téia inte l'ànno 1597 e o l'é 'n'òpera do pitô zenéize Cristòffa Gràsso.
Descriçión
sinistra|miniatura|Detàggio do quàddro con de nâve e a "lantérna" de levànte, ò "[[Lantèrna do Meu".]] O quàddro o rafigûa o pòrto da çitæ marènn-a de Zêna vèrso a fìn do sécolo XV. L'òpera a l'é bazâ in sce 'n ciù antîgo afrésco, realizòu pöco dòppo o 1481 (fòscia into 1488) da 'n artìsta sconosciûo e ch'o s'é pèrso co-o ténpo. A-o Cristòffa de Gràsci, pitô ch'o s'êa specializòu into ritrâe di paizàggi marìtimi, a l'é stæta dónca comiscionâ da-i Poæ do Comùn a realizaçión de 'na còpia de l'òpera, da lê conpletâ inte l'ànno 1597.
Into quàddro gh'é 'na vìsta da çitæ-stâto inte l'ànno 1481, co-ina grànde énfaxi ch'a l'é stæta mìssa in sciâ prominénsa de Zêna cómme poténsa navâle e comerciâle, fæto ch'o l'emérge da-o gràn nùmero de nâve rafiguòu. Tra de quéste gh'é vàrie galêe da Marìnn-a Zenéize, scitoæ a-o céntro do pòrto, co-o sò arsenâ navâle e o gràn fâro da Lantèrna de Zêna che són vixìbili ascì. Inta pàrte âta da quàddro, sôvia a-e colìnn-e d'in gîo a-a çitæ, gh'é doî stémmi de Sàn Zórzo, scìnbolo da Repùbrica. In particolâ, a scêna rafiguâ into quàddro a l'é quélla do ritórno (o fòscia da parténsa ) da flòtta zenéize da 'na spediçión cóntra i tùrchi de l'Inpêro òtomàn a Òtranto, comandâ da-o dûxe e cardinâ Pòulo Fregôzo.
O l'é interesànte védde cómme a rafiguraçión da çitæ a métte insémme di eleménti da l'òpera òriginâle e di cazaménti che pe cóntra êan prezénti sôlo into sécolo XVI. Defæti, prezénpio, gh'é ancón o Castelétto, fortéssa caciâ zu into córso da rivòlta cóntra i françéixi do 1528 ma, pe cóntra, a vìsta do pòrto a l'é agiornâ a l'ànno de realizaçión de l'òpera, co-a vìsta di travàggi in córso pe-o prolongaménto do meu de levànte (o no l'é ciæo se a lantèrna in sce quéllo meu a ségge za stæta caciâ zu into 1597, a ògni mòddo a sò demoliçión a l'é avegnûa in quélli ànni).
D'ancheu l'òpera a l'é conservâ a Zêna into Gàlata - Musêo do Mâ, realizòu drénto a l'antîgo arsenâ, a-o ciàn terén inta sâla nùmero 2.
Chieuti
Coltûa
thumb|250px|left|Chieuti, 'n murâ
Màppa zenéize
miniatura|350x350px|Vìsta da màppa A Màppa zenéize, conosciûa co-o nómme de Mappa Mundi 1457 ascì, a l'é 'na màppa do móndo realizâ inte l'ànno 1457 e ciamâ coscì aprêuvo a-a prezénsa de 'na bandêa de Zêna, into cànto vèrso o nòrd-òvest, e, into cànto in direçión sùd-òvest, do stémma da famìggia de lignêua di Spìnoa ascì.
A l'é 'na màppa asæ interesànte da-o pónto de vìsta stòrico in quànto a l'é tra e prìmme che s'incoménsan a alontanâ da-a conceçión "tradiçionâle" do móndo, integràndo numerôxi eleménti da-e esploraçioìn de quélli ànni (prezénpio e còste do Mediterànio, e ciù precîze, són bazæ in scî pòrtolén) e incomensàndo a abandonâ quélli de fantaxîa ò eræ. Pe de ciù, a l'é unn-a de primìscime màppe a rafiguâ o nòrd vèrso l'âto.
Descriçión
A diferénsa da ciù pàrte de màppe fæte in quélli ànni a l'é bazâ sorviatùtto in sciô réizo-cónto do viâgio in Àzia do Nicolò Da Cónti, nòbile mercànte veneçiàn ch'o l'êa anæto into Levànte pe 'na misción comerciâle, ciufîto che in sce quéllo do Màrco Pölo. L'aotô o l'é 'n zenéize sconosciûo (o l'à indicòu inta màppa sôlo l'ànno de realizaçión e o no gh'à mìsso a sò fìrma) e, da 'n'anàlixi de l'òpera, se peu védde de cómme quésta a ségge ciù avansâ da famôza màppa do móndo fæta da præ Màoro, co-i continénti che, spécce l'Eoröpa, àn de bónn-e proporçioìn. Pe de ciù, inta màppa gh'é mostròu 'na nâve a véia eoropêa a tréi èrboi inte l'Òcéano Indiàn, fæto che in realtæ o no se doviéiva êse ancón verificòu.
A-a giornâ d'ancheu, 'sta màppa chi a l'é de propiêtæ pùblica e a l'é conservâ inta bibliotêca naçionâle centrâle de Firénse.
U Pajò
U Pajò l'é 'na frasión dei cumüne 'd Rucheta, inta Val Burbàia. U Pajò l'è divizu in superiure e inferiure.
A pòrte superiure gh'ò 26 abitanti (2021), mentre a pòrte inferiure gh'ò 19 abitanti (2021).
197 a.C.
thumb|250px|center|Pérgamo, rè [[Eumene II o rè Attalo, tetradràcma d'argénto, 197 a.C.-158 a.C. (British Museum - Londra)]]
Pasànte feroviàrio de Zêna
O pasànte feroviàrio de Zêna, ciamòu gróppo feroviàrio de Zêna ascì, o l'é l'insémme de colegaménti tra e lìnie feroviàrie ch'arîvan inta çitæ de Zêna, colegàndo e vàrie staçioìn inta sò àrea metropolitànn-a ascì. Pi-â fórma particolâ de l'àrea urbâna zenéize e sò lìnie feroviàrie van aprêuvo a træ direçioìn prinçipæ, sàiva a dî quélla lóngo a còsta e quélle inte valàdde do Ponçéivia e do Bezàgno.
Stöia
L'avertûa do prìmmo pasànte feroviàrio zenéize a remónta a l'ànno 1872, quànde l'é stæto inouguròu a coscì dîta Galerîa Traversàdda, ch'a permétte o colegaménto dirètto tra a staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe, a-a fìn da lìnia Torìn-Zêna da-o frevâ do 1854, co-a staçión de Zêna Brìgnoe. In particolâ, da-o 23 de novénbre do 1868, sta staçión chi a l'êa pe cóntra o tèrmine da lìnia pe Pîza, in prinçìpio conpletâ sôlo pe-i 36 chilòmetri scìnn-a Ciâvai e, a-i 25 d'arvî do 1870, prolongâ scìnn-a Séstri Levànte.
L'avertûa da galera Traversàdda a l'à raprezentòu o prìmmo pasànte a unî a lìnie pe Vintimìggia e Torìn, che scìnn-a quéllo moménto se fermâvan a Zêna Prìnçipe, con quélla pe Pîza, ch'a se fermâva pe cóntra inta staçión de Zêna Brìgnoe. In prìnçipio sta galerîa chi a l'êa formâ da 'n sôlo tùnel a dóggia colìssa ma a l'é fîto diventâ insuficénte a sostegnî o tràfego de lóngo ciù inportànte ch'o pasâva tra e dôe staçioìn. Into perîodo tra e dôe goære l'é stæto dónca inandiòu di gréndi travàggi de agiornaménto ch'àn portòu a-o radóggio da lìnia Traversàdda co-o scâvo de 'na segónda galerîa paralêla a quélla ciù vêgia (e ch'a se incrôxa con quésta gràçie a 'na galerîa intermédia de scàngio). L'é stæto coscì necesâio o desbancaménto da colìnn-a a mónte óltre Prìnçipe, de mòddo da ricuperâ spàçio pe di âtre colìsse inta staçión. Into méntre a lìnia tra Prìnçipe e Sàn Pê d'Ænn-a a l'é stæta quadruplicâ co-o scâvo de 'na grànde galerîa a ponénte de Prìnçipe e o tràfego da e vèrso Milàn e Torìn o l'é stæto alegerîo co-a costruçión, inti ànni da segónda goæra mondiâle, da galerîa ch'a colêga in mòddo dirètto Prìnçipe co-a lìnia socorsâle di Zôvi, pe poéi evitâ o pasàggio òbligòu da Sàn Pê d'Ænn-a.
A partî da-i ànni òtànta do sécolo XX o tràfego feroviàrio into gróppo zenéize o l'à comensòu a mostrâ i ségni d'êse arivòu a-i sò lìmiti, co-o trànxito de ciù de 200 trêni a-o giórno tra e staçioìn de Brìgnoe e Sàn Pê d'Ænn-a. L'é stæto dónca aprovòu 'n grùppo de progètti ch'àn portòu, a-a fìn do 1987, a l'avertûa di cantê pi-â realizaçión de 'na nêuva lìnia costroîa sorviatùtto in galerîa e riutilizàndo in pàrte a vêgia colìssa pe-e mèrçe da Sàn Pê d'Ænn-a a Sànta Linbània e Brìgnoe. L'é stæto coscì realizòu o quadruplicaménto tra e dôe staçioìn, into quæ a l'êa inclûza a nêuva fermâta sototæra da staçión de Ciàssa Prinçìpe. Sto pasànte chi o l'é stæto ativòu con l'intrâ in vigô de l'oràrio estîvo FS do 1993. Tra e òpere realizæ gh'é stæta a refæta da vêgia Galerîa Sàn Tomâxo e a costruçión da nêuva Galerîa Cristòffa Cónbo, lónga 1.050 m. O nêuvo percórso o l'à consentîo l'instradaménto do tràfego feroviàrio locâle in arîvo da-a Rivêa de Levànte pe quélla de Ponénte, e vicevèrsa, evitàndo a staçión de Ciàssa Prinçìpe con l'ûzo da fermâta sototæra. Quésta a permétte 'n interscàngio de lengê tra o tràfego portoâle da dipòrto, a metropolitànn-a de Zêna e-e lìnie de traspòrto in sce gómma.
Inte l'ànno 2019 i travàggi pò-u potençiaménto do gróppo feroviàrio de Zêna són stæti acorpæ a quélli pi-â ferovîa a âta veloçitæ Zêna-Tortónn-a, mêgio conosciûa cómme o "Tèrso vàlico".
Svilùppi futûri
Gh'é numerôxi travàggi in córso pò-u potençiaménto do gróppo de Zêna :
Sti travàggi chi, pe 'na spéiza totâle de 670 milioìn de éori e co-o sò conpletaménto ch'o l'é prevìsto pò-u 2024, fàn pàrte do ciù grànde progètto AV/AC do Tèrso vàlico di Zôvi, realizòu inte l'ànbito eoropêo do potençiaménto da diretrîxe Zêna-Rotterdam.
Francavilla (Biziu)
Francavilla (Francavilla Biziu o Bixio) l'é 'n cumüne de 512 abitanti ch'u s' tröva inta pruvinsa de Lisandria in Piemonte.
Vesoul
Vesoul (prononçiòu ò ) o l'é 'n comùn françéize de 14.866 abitànti ch'o se trêuva into dipartiménto de l'Haute-Saône, do quæ o l'é o capolêugo.
Giögrafîa
centro|miniatura|upright=2|Vìsta de La Motte, a colìnn-a ch'a sovràsta a çitæ
Stràdde
A çitæ de Vesoul a l'é servîa da-e stràdde naçionâli 19 e 57; pe de ciù gh'é o progètto pi-â realizaçión de 'n'outostràdda ch'a pasiâ pe de chi, a A339.
Ferovîe e traspòrti pùblichi
A staçión de Vesoul a l'é conligâ da trêni che vàn da Parìggi scìnn-a-e çitæ de Mulhouse ò de Belfort, co-o servìçio ch'o l'é efetoòu da-e conpagnîe TER Grand Est e TER Bourgogne-Franche-Comté.
Ariopòrti
Vesoul a l'é servîa da l'ariopòrto picìn de Vesoul-Frotey (còdice ICAO "LFQW"), scitoòu a nòrd-èst da çitæ.
Cantoìn
O teritöio do comùn de Vesoul o l'é spartîo, da-o 2014, inti doî cantoìn elencæ chi de sótta:
Ìsua Gainâa
miniatura|L'ìsua Gainâa L'ìsua Gainâa (ascì sulu A Gainâa, o Gainài(r)a inte l'entrutèra, segundu a grafia arbenganese du Bolia L'Iṡuȓa, scrita L ' isu"a inta grafia du Gastaldi, in zenese îzoa Galinæa, in italian isola Gallinara o Gallinaria , Insula Gallinaria o Gailiata in lengua làtina) a l' è 'n' ìsua c'a se tröva in tu Mà Ligü(r)e, vixin a-a còsta da Rivéa de Punènte, de rimpèttu au cumün d'Arbenga, in pruvinsa de Savùna. A l'è distante da a costa 1,5 km e a l'è culegà cun a rivéa pé in bràssu de mà da a prufunditài de 12 métri in méddia; quésta a custituisce a Risèrva natürale regiunàle de l'ìsua Gainâa.
Geugrafìa
miniatura|L'ìsua vista da a mâìna arbenganeise A Gainâa a se tröva davanti a-a pùnta du quarté arbenganese de Vàin, prubabilmènte a s'è destaccà da a tèra-fèrma pé efèttu de in inalsàmèntu du mà rizalènte au periudu du quaternaiu. A l'è a segùnda ìsua ligü(r)e pé estensciùn cun 0,21 km2 de superficcie, dòppu A Parmàia, mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa sulu da l'Ìsua de Berzezzi.
U tòccu tra l'isua e a sitài u l'è largu quàxi 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditài variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu sàbiusu. A murfulugìa de questi fùndali a répìa u terén prezente in sce l'isua stéssa, cun u razunzimèntu rapidu a sud de 'na prufunditài c'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord sulamènte de 10 m au mascìmu. A l'è facilmènte razunzibile da u pòrtu d'Aàsce, nu a l'è peò vixitabile, sciccumme pruprietà privà.
E falesie, e e còste ruciùse a piccu in sce u mà che e a circùndan, sun de quarziti de culùre grixu, in grùppi de pàeggiu spésù (generalmènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)ài chi-i sciòrtan in sce a parte vultà au nord.
A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima de u survastante cappu de Santa Cruxe, da dunde questa se sàieva destaccà. L'eruxiùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "àta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica de iragiungibilitài de diferenti falesie òspitan di nìi di gabbiài reali.
Lucalitài de l'ìsua
miniatura|1000x1000px|L'ìsua in te ina fòto a 180° Diférènti e sùn e denuminasiùi ch'i g'han i pùnti specifici de l'ìsua, nùminai in mòddu da avéghe rifeiménti fissi, suviatüttu da i màinai. A magiurànsa de questi i se sùn svilupài diretamènte in ta parlà lucale, i toponimi ciü impurtànti i sùn: A madunina, Sutta i èrxi, A càpélla, Sciusciaù, San Martìn, Archettu, E togne, Suttu tùre, A gròtta, A fàlcunaia, A nave, E Ciappe, U scöggiu giàncu, A cùa da rea.
Primme testimunianse
Quest'isulòttu u pìa u sò nòmme da e gàine sèrvàighe che a l'an pupulà in tù passàu, cumme ne riportan Catone e Varrone.
U nu se cunusce au muméntu u nùmme chi i antighi Ligü(r)i-Ingàuni davàn a sta chi, scibén che questu a l'ha rivéstiu fin da l'antichitài ina pusisiùn impurtante pé i tragitti tra a Gallia e a Penisua iberica, zà cùn i Rumai. A cumpaìsce in ta Tabula Peutingeriana cun u numme de Gailiata. Sùn stàe ascì ritruvàe testimunianse de varia urigine a partì da u V seculu a.C., cùmme anfore pé cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au Museu Navale d'Arbenga. miniatura|300x300px|Particulare da Tabula Peutingeriana cun Albingauno e Gailiata in sìmma A Gainâa a l'è ligà a figüa de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru l'erexia ariana, c'u vegne pé quéstu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, prima da a Fransa e poi da Milan, dunde l'éan stài eletti vescuvi ariani.
In tu 357 véllu u razunze dunca l'ìsua dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'éa sùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte San Sulpicio Severo, e pé in periudu ascì Ilario de Poitiers; in sce questu teritòiu u mangiava l'elleboro, ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pé quést'èrba San Martin sàieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsua pé turnà a Poitier.
De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de Sant'Ilario di Poitiers, mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.
In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsua ascì San Gaudenzio.
U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu V seculu dai monaci de San Colombano de l 'Irlanda.
Doppu e distrusiùi saracene du IX e X secolu questu u végne ricustruiu da i Benedettin.
U véscuvu d'Arbenga Ingolfo u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu 940, questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme a-a baxìica de San Calocero e a-a gexa de S. Anna ai Munti e, doppu, ascì a Gexa de Santa Maìa in Fontibus e àtri pùsédimènti lì vixin.
Da l'annu 1000
L'abassìa a l'è ducuméntà in tu 1011, cun u nòmme de munasté di sànti Maìa e Martìn assèmme ai gràndi pusédimènti du cuntàdu ìngaunu, c'u cùmprèndeva 'n teritòiu da Sanremmu a-a Finâ, cun "capitale" Arbenga.
Inte u 1044 a utégne da u Pàppa Benedetto IX l'esensiùn a-a giurisdisiùn vescuvile e pìa prupietài in Italia, Catalogna e Bàrséluna, in Provensa e Corsega.
Zà da u 1011 e rizültan de impurtànti dunasiùi a-a cùrte de Bàrséluna, da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cùn a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritòiu, cu cumpréndeva u Castrum de Capra in pusisiùn stràtegicapé a Reconquista.
A marchesa Adelaide de Susa a dùna intu 1064 u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de Pòrtu Mauìssiu a l'abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo.
In tu 1163 u rìva in sce l'ìsua u Pàppa Alessandro III che u l'éa in füga da Federigu Barbarussa; e pé a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice 1169 cun 'na bùlla papale a-a fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru da-a Santa Sede.
A partì da u XIII secolu, i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da Repübbrica Zeneize. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du 1473, a abasìa vegne trasfurmà in cumménda e asegnà a a famìa Costa che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi.
Simone Carlone de Savùna, pudestà zenese a Arbenga, da u 1542 e fìn au 1547, l'ha fàu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pé difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau 1586 pé opéa de a Repubbrica de Zena realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u XVII seculu.
In te u zenà de l'ànnu 1866, u nòrdicu Fraz Salsig, u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn, in té u stéssu periudu monasté e ìsua végnàn cedüi dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau Leonardo Gastaldi, de Impeia Pòrtu Mauìssiu, véllu finià pe cunscideàse u Scignù de l'Ìsua, anche se questa a cangià pruprietài bén bén de votte in tu tèmpu.
Da u 1900
miniatura|U campanì da gexa de San Martìn in sce l'ìsua Da u 1905 u divènta prupietàiu Michele Riccardi c'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "neoromanico", dedicà a San Martìn.
Zà da u 1932 a càngia turna prupiétàiu, vegne difatti pià da Gian Giacomo Roseo, in impréndirù lumbardu e piemunteise che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azonze in giardìn recintàu c'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna.
Sò muié, Adelina Gallo, a l'ha purtàu diférènti mudiffiche a-a végetasiùn de l'ìsua, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi.
In tu mèntre de quésta ativitài édilissia, in tu 1936 sùn stài purtai a-a luxe i rèsti de 'na gexa de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pé 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta bazàe in sce a roccia cùn l'abside semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu Nino Lamboglia c'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu mediuevu, i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; quésta ipotesi l'ea bazà in sce u fàttu che l'éan stàe truvàe de tégule a embrixe da-a tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.
Cùn u sciòppu da Segùnda Guèra Mundiâ in sce l'ìsua vegne installà 'na baze tedesca, c'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.
Dòppu a Segùnda Guèra
In tu lüiu du 1947 e ègue da l'ìsua sun stàe u tìatru de quella c'a végne ciamà tragedia de Arbenga, dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, principalmènte fiöi.
A a fìn di anni '50 a végne vendùa a l'indüstrià zenese Diana, c'u u réalìza 'na darsena picina, l'alaciamèntu au sérvìssiu de l'eletricitài e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a-végnì questi i se sùn ruvinài.
A-a fin di anni '70 a pruprietài isulàna, cun ànéssa ascì villa a vegne frasiunà fra ciù növi pruprietàri.
Nino Lamboglia l'hà chi efétüàu u pririmu de 'na séie de recupéi subacquei in te u tràttu de mâ vixin a l'ìsua 1950, cuscì grassie a l'ütilizzu da "motonave Artiglio" grassie a-a quale l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 anfore romane che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte da-a zona de Napuli e dirette versu a Gallia, ancöi Frànsa.
Tütte e spéze lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sùn a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietài: Gallinaria S.r.l. cun a sedde a Turìn.
In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sùn stài rinvégüi sucéscivamènte diférènti relitti e manufàtti, pé a magiurànsa risalènti au V séculu a.C. e identificài cumme pruvéniènti da a zona de Marsìa, pé via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun conservài in tu Museo navale romano di Arbenga au Palàssu Peloso Cepolla, frà i quali se pònan truvà bén bén de ànfue de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au VII seculu. miniatura|L'ìsua vìsta da [[Arasce]] Fra i anni 1994 e u 1995 l'ìsua a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògici cuurdinài da Bruno Massabò. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de sud-est, sutta a Grotta de San Martìn dunde a tradisiùn geneicàmènte a vö c'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu.
U primmu scàvu u vegne fàu in te vixinànse de in péndìu brüscu; quésti i l'han purtàu a-a luxe 'na tùnba a-a capucìna dislucà propiu in te quélla zona; l'éa sènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pé questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma trapéssiuidà rivestìa internamènte da u cocciopesto, risalènte fra u VI e u VIII seculu; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du XIV seculu cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnàn ascì rìtruvài ascì rìtruvài di rèsti de 'n làmpada vitrea a suspensciùn, databile frà u IV e il VII seculu; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'éa in segnaculum, lucalitài de sepultüa privilegià, prestigiùsa perché ligà a a figüa de San Martin.
Anni 2000
Da u 2009 i végnan realisài di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, c'a fau pé a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'àia c'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'attivitài da tàrda étài de mézzu, ligà a e urtime faxi de vitta du sénobiu benedetìn, ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe néigra, müàgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etài repubbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sùn stàe ritruvàe ascì àtre müagne, téfnìe assèmme da 'na fòrte màlta. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti questi scàvi l'han purtàu a cunscidéà cumme sértéssa l'ipotexi zà precedèntemènte purtà avanti da u Lamboglia, dunca se cunscidéa che a villa a sécce stà edificà a partì da l'antìgu munasté de i muneghi benedettìn.
Fra u 2017 e u 2018 l'é stà fà tùrna in'impurtante risèrca in sce u genere de quella nàve naufragà a l'épuca rumànna e in sci i materiali da quésta traspurtài.
In te l'àgustu du 2020 i meddiai l'ham dàu a nutissia che l'isua duiéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de Euro all'inzégné de urigine ücraìna Olexandr Boguslayev, c'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina campàgna mediattica téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.
Pe questu u 19 de setènbre du mèximu ànnu u Ministéu di bén e de e ativitài cultüali e du turismu (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pé rènde l'Ìsua pübbrica scìben, a a fìn, a prelasiùn du Stattu a l'è stà esercità u 17 setènbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbricài, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupietài privài.
Ativitài sutt’àiva
L'ativitài sutt'àiva aturnu a l'ìsua l'éa stà pruibìa pé vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllici nun sciuppài sutta au fùndà é ascì pé a vìa da presènsa de u relittu ( 44.01686°N, 8.21681°W ) rizalènte au XVIII seculu.
'N àtra urdinànsa sucesciva l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundài se pòna truvà:
miniatura|U palasso Peloso Cepolla
Archeulugìa sutt'ègua
L'Ìsua a l'éa puntu d’urmézzu pè e imbarcasiùi za in te l'antighitài, se trövan ancöi e divèrse testimuniànse de e nàvi naufragàe in te vixinanse de quest'ìsua, impurtànti suviatüttu dui relitti de nàvi rumane de u I seculu a. C. càreghe de giâre rummàe (anfore).
Queste dui navi e sùn cunusciüe cun i nòmmi de Relitto A e de Relitto B. In tu 1999 u l'è stàu istituìu u "Nucleo Operativo per l'Archeologia Subacquea" prugèttu da Soprintendenza per i Beni Archeologici della Liguria, che a l'ha cuménsàu in'inténsa ativitài de risèrca, stùddiu e valurisasiùn duvéàndu scistémmi sperimentàli de genere piunersticu in te queste risèrche.
Faeto
Faeto o l'é 'n comûn italiàn da Provinsa de Foggia, inta Puggia.
Pòsti de interèsse
thumb|200px|left|Faeto, a via Françìgena co-a fontànn-a de San Vîto
Poistæ da Compagna Communis
Inta lìsta di Poistæ da Compagna Communis, ö sæ do Lìbero Comùn da çitæ de Zêna, són inclûxi i perîodi inti quæ a çitæ a l'êa governâ da-i Capitànni do Pòpolo, de dediçioìn ò di governatorâti.
A càrega a l'êa de sòlito de doî ànni e de spésso a vegnîva afidâ a di foestê.
Poistæ (1191-1256)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti prìmma da nòmina do Ghigèrmo Bóccanéigra cómme Capitànio do Pòpolo, ö sæ quélli tra o 1191 e o 1256.
Poistæ (1257-1262)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti sótt'a-o govèrno do Capitànio do Pòpolo Ghigèrmo Bóccanéigra, ö sæ quélli tra o 1257 e o 1262.
Poistæ (1262-1265)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra o govèrno do Capitànio do Pòpolo Ghigèrmo Bóccanéigra e quéllo do Scignôro e Capitànio Òbèrto Spînoa, ö sæ quélli tra o 1262 e o 1265.
Poistæ çitadìn (1265)
Govèrno de doî poistæ çitadìn, dîto "prìmma diarchîa Döia-Spînoa" ascì.
Capitànni do Pòpolo (1270-1291)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta segónda diarchîa Döia-Spînoa, dîta "Diarchîa di doî Òbèrti" ascì.
Capitànni do Pòpolo (1291-1295)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti tra a segónda e a tèrsa diarchîa Döia-Spînoa.
Poistæ (1300-1306)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a tèrsa e a quàrta diarchîa Döia-Spînoa.
Capitànni do Pòpolo çitadìn (1306-1310)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta quàrta diarchîa Döia-Spînoa.
Poistæ (1311)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a quàrta diarchîa Döia-Spînoa e a dediçión a-o Rìcco VIII de Lusenbùrgo.
Dediçión a Rìcco VIII de Lusenbùrgo (1311-1313)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Vicâi do Sâcro Româno Inpêro into perîodo da dediçión a-o Rìcco VIII de Lusenbùrgo.
Poistæ (1314-1317)
A tabélla chi de sótta a fa védde i poistæ elètti tra a dediçión a-o Rìcco VIII de Lusenbùrgo e a diarchîa Fiéschi-Grimaldi.
Dediçión a Bèrto I de Nàpoli (1319-13??)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Vicâi e i Poistæ do Régno de Nàpoli into perîodo da dediçión a-o Bèrto I de Nàpoli.
Capitànni do Pòpolo çitadìn (1335-1339)
A tabélla chi de sótta a fa védde i Capitànni do Pòpolo elètti inta quìnta diarchîa Döia-Spînoa, sùbito prìmma de l'eleçión do prìmmo dûxe, o Scimón Bóccanéigra.
Stasiùn du Sejâ
A Stasiùn du Sejâ, (lucalmente Stasiun du Sejô, in zenese Staçión do Çejâ, in italian Stazione di Ceriale) a l'è ina stasiun feruviaria italiana c'a se tröva in sciâ Feruvìa Zena Vintimìa, averta a partì dau 1872, a l'e au servissiu du cumün du Sejâ inta Pruvinsa de Savuna.
Impianti
• Segundu a clascìfica de RFI a stasiun du Sejâ a l'è ina fermà de categuìa a "brunzu".
Stasiùn de Arbenga
A Stasiùn de Arbenga, (in zenese Staçión de Arbenga, in italian Stazione di Albenga), a l'è ina stasiùn feruviària italiana c'a se tröva in scia feruvìa Zena-Vintimîa, averta a partì dau 1872, a l'e au servissiu du cumün de Arbenga inta pruvinsa de Savuna.
Stòia
A stasiùn a l'è sta averta intu 1872 assemme a tüttu u tòccu fra Savùna e Vintimìa u 25 de zügnu de quel'ànnu. Inisialmente u fabricàu viagiatùi u l'éa in légnu, cumme quellu de A(r)àsce, poi sustituìa cun a strutüa d'ancöi düante a custrusiùn du binâiu dùggiu fra e stasiùi de Arbenga e Löa.
I travài pé u segundu binàiu e da növa stasiùn i sun vegnüi a partì dau 1936, pé avé in impiantu pé recampà méiu e mèrci e ascì pé da in acuiènsa ciü favurevule ai viaggiatùi. L'architettu c'u l'ha prugetàu a stasiùn u l'éa Roberto Narducci, u paéggiu da stasiùn de Löa.
L'edifissiu u vegne cuscì rézu ütilizàbile a partì dau 1937, ascì se u l'ha subìu di rimudernamenti a partì dai ànni 2000, che nu u l'hàn stravòltu cumunque i esterni.
L'internaçionâ
miniatura|372x372px|O spartio de l'Internaçionâ destra|senza_cornice|232x232pxL'Internaçionâ (franseise: "L'Internationale", [l‿ɛ̃.tɛʁ.na.sjɔ.nal(ə)]) o l'é un inno da scinistra politica. O l'à rapresentou o movimento soçialista scin da-o tardo secolo Dixineuve, quande a Segonda Internaçionâ a ô piggia comme o seu inno offiçiâ. O titolo o vëgne da-a Primma Internaçionâ, unn'alliansa de louanti ch'a l'à tegnuo congresso do 1864, a-o quæ l'autô de poule, l'anarchico Eugène Pottier, o l'aiva piggiou parte.
Stasiùn de Arbenga
Interscangi
•  Curiêre TPL Linea du trasportu pübbricu lucàle da pruvinsa de Savuna.
L'internaçionâ
O refren originâ franseise da canson o dixe: C'est la lutte finale / Groupons-nous et demain / L'Internationale / Sera le genre humain. (Zeneise: «A l'é a lòtta finâ / Femmo gruppo e doman / L'Internaçionâ / a saià o genere uman»). L'Internaçionâ a l'é stæta traduta inte un gran numero de lengue, e a l'é stæta çelebrâ da anarchichi, communisti, soçialisti, soçialisti reformisti, soçialisti democratichi, soçialisti liberæ, e soçial-democratichi.
Stasiùn de Arbenga
Interscangi
• Tascì.
L'internaçionâ
Da-o 1912 a-o 1944, l'Internaçionâ a l'é stæta deuviâ comme inno do partio Bolscevico, da Ruscia Sovietica e de l'Union Sovietica (primma d'ëse cangiâ con l'inno de l'Union Sovietica), ciù inçentrou in sciâ Ruscia. O l'é stæto deuviou ascì comme inno naçionâ da-a Repubrica Sovietica Cineise, da-a Repubrica Sovietica Bavareise, da-a Repubrica Sovietica Slovacca, e da-a Repubrica Sovietica Ongareise.
Driti d'autô
E poule originæ in franseise en stæte scrite pe zugno do 1871 da-o Eugène Pottier (1816–1887, primma un membro da Commune de Pariggi) e l'ea inteisa ch'a se sunnesse a-a melodia de La Marseillaise. Do 1888 Pierre De Geyter (1848–1932) o l'appægia e poule pe-a melodia do Chant du depart con di legi cangiamenti. A melodia do De Geyter a l'é sunnâ pe-o luggio do 1888, e pöco ciù avanti e poule do Pottier en sempre de ciù assoçiæ e largamente ciù deuviæ co-a melodia neuva do De Geyter. Coscì l'Internaçionâ a guägna unn'identitæ do tutto distinta, e no ciù ligâ in mainea ciæa à l'inno naçionâ franseise, a Marseillaise.