cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tango
Enrique Santos Discepolo, un di ciù grendi poêti do Tango, o l'à definîo comme in pensaménto triste ch'o se balla.
In prinçìpio, o tango o l'é nasciûo comme mûxica popolâre inta velôxe crescita da çittæ de Bonesaire, pinn-a d'imigranti, tra i quæ molti zeneixi, inta zöna do pòrto e o quartê da Bocca. Coscì i grendi outoî do tango (Le Pera, Contursi, Discépolo, Troilo, Espósito, Gardel, Filiberto, Razzano, Cobián, Cadícamo e âtri) n'àn fæto 'na mûxica nasionâle.
Belgio
Economîa e polìtica
O Bèlgio o l'é un di sêi ménbri fondatoî de l'Unión Eoropêa e a sò capitâle, Bruxelles, a l'é a sêde da Comisción Eoropêa, do Conséggio de l'Unión Eoropêa e do Conséggio Eoropêo, óltre che unn-a de dôe sêde do Parlaménto Eoropêo insémme a quélla de Strasbùrgo. O l'é un di ménbri fondatoî de l'Eorozöna, da NATO, de l'OECD, e da WTO, óltre che de l'Àrea Schengen e de l'unión do Benelux con Pàixi Bàsci e Lusenbùrgo. A capitâle a l'é a sêde de numerôze òrganizaçioìn internaçionâli cómme, prezénpio, a NATO e a ciù pàrte di òrgani de l'UE.
Ferovîa Prìnçipe-Granaieu
Stöia de vetûe
Realizæ into 1901, aprêuvo a 'n grâve incidénte e dôe vetûe són stæte pi-â prìmma vòtta ricostroîe into 1929 da l'inpréiza Piàggio, inti sò stabiliménti de Séstri Ponénte. Scibén ch'o l'é stæto mantegnûo o mæximo cianâ, l'intèrno e o tiâ de vetûe són stæti refæti segóndo 'na strutûa estèrna portànte, dotâ de barconétti ascì. Cómme consegoénsa de sti travàggi chi, a vetûa 1 a l'é diventâ 'n pöco ciù làrga da vetûa 2, a quæ a l'é pe cóntra ciù âta, caraterìstica ch'àn conservòu ancón a-a giornâ d'ancheu.
Inti ànni '50 a-e vetûe són stæte azónte de pòrte che se poéivan arvî a màn, scibén che de spésso êan tegnûe avèrte, méntre a càscia a l'à pigiòu a livrêa vèrde scûo-ægoamarìnn-a che in quélli ànni a l'êa dêuviâ da-i tranvài e da-i fìlobi ascì. Livrêa che, depoî 'n restàoro picìn into 1976, a l'é pasâ tra i ànni '70 e '90 a-o coscì dîto "Çetrón Ministeriâle", ö sæ a tìnta de coriêre da çitæ.
Depoî a revixón do 1993 pi-â mìssa in seguéssa de vetûe, con l'azónta de pòrte a serâ ötomàtica, da l'ànno 2000 a càscia a l'é stæta dipìnta tórna de rósso, co-ina livrêa che coscì a l'êa pægia a quélla de dôe funicolâri da çitæ.
Tréi ànni dòppo gh'é però stæti di problêmi a-a vetûa 2, e dónca s'é decîzo de ritirâla tenporaniaménte da-o servìçio, mandàndola a-e òficìnn-e de Arquâ pe di travàggi de restàoro e rimodernaménto. Tra di quésti se pêuan aregordâ, tra o 2014 e o 2019, l'azónta do scistêma a goìdda outònoma e di contròlli eletrònichi in scî scistêmi dinàmichi, de frenâ e de avertûa pòrte. Coscì agiornâ, a vetûa 1 da-o zenâ do 2022 a l'à posciûo anâ in depòxito, méntre a 2 a l'é stæta mìssa tórna in servìçio.
Volùmme
Càlcolo co-i integrâli
Into càlcolo infiniteximâle, se peu calcolâ o volùmme de 'na quæ se sæ figûa sòlida gràçie a-i integrâli mùltipli, dæta 'na fonçión ch'a ne descrîve e superfìcce e 'n scistêma de coordinæ rispètto a-o quæ integrâlo. O volùmme de 'na región de spàçio in R3 o l'é dónca definîo cómme l'integrâle tèrso da fonçión costànte inte quélla región, scrîto ascì:
Issime
Issime o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Covo
Covo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
413
thumb|350px|center|Tònba de [[Kwanggaet'o Wang o Grànde (374-413) rè de Koguryo, (Provinsa de Jilin - Cinn-a)]]
Provinsa de Viterbo
A Provinsa de Viterbo a gh'à 60 muniçipalitæ (comûni) e a l'è inta Region Lassio in Italia.
Temù
Temù o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Architetûe religiôze
centro|miniatura|300x300px|Gêxa di Sànti Màrtiri inta fraçión de Lecanù.
Kingston (Giamaica)
A gh'à 1.243.072 abitanti (into 2019).
Arkansas
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unîi d'América thumb|right|200px|A bandêa de l'Arkansas thumb|right|200px|A poxiçión de l'Arkansas in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: State of Arkansas, vintiçinqueximo stato di Stati Unïi d'America da-o 1836, l'Arkansas o l'é stæto un di stati a separâse da l'Union e a fondâ i Stati Confederæ d'America, o l'é stæto ri-ammisso inte l'Union dòppo a guæra çivî americann-a into 1870. A seu capitâle a l'é Little Rock.
Capibara
thumb|right|250px|O capibâra O Capibara (lat: Hydrochoerus hydrochaeris) o l'é 'n roditô òriginâio de l'America do Sud. O l'é 'na béstia erbìvora, ch'a màngia sorviatùtto èrba e ciànte d'ægoa, óltre a frûta e a scòrsa di èrboi.
Livermöio
thumb|A strutûa de 'n atòmo de livermöio Inta scénsa o livermöio (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de ununhescio ò eka-polònio ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo Lv e o nùmero atòmico 116. O livermöio o gh'à 'n péizo atòmico de 293 u.
Bereguardo
Bereguardo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Strona (Italia)
Strona o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Rosario
Rosario a l'è 'na çittæ d'o çentro-òvest d'Argentinn-a, capolêugo d'a provinsa de Santa Fé.
Geògrafia
O l'è ûn d'i prinçipâli çentri ûrbæn d'o Pàise, o terso in quantitæ de popolassiôn, e 'n importante pòrto inscia riva oçidentâle d'o sciûmme Paraná, a 305 km a nord-òvest de Buenos Aires.
Economia
Nûccleo de 'na regiôn de grande importansa econòmica e favorïa da o trànsito fluviâle e da-a ræ de traspòrto, a l'è a prinçipâle metròpoli de ûnn-a d'e ciû pròspere regioîn d'agricôltûa, ma anche 'n gran çentro côltûrâle, edûcativo e sportivo, con ûniversitæ, mûsèi e biblioteche. A sêu archittetûa inclûdde interesanti sentë tûristici, boulevards e monûmenti.
Liechtenstein
O Liechtenstein (Liechtenstein in tedésco ascì, prononçiòu ), conosciûo ofiçialménte cómme Prinçipâto do Liechtenstein‎ (Fürstentum Liechtenstein in tedésco) o l'é 'n pàize de l'Eoröpa centrâle sénsa sbòcco in sciô mâ.
Giögrafîa
O Liechtenstein o confìnn-a co-a Svìsera a sùd e a ponénte e con l'Àostria a nòrd e a levànte. O l'é o quàrto pàize eoropêo ciù picìn, co-în'àrea de ciù ò mêno 160 km e 'na popolaçión, a-o 2019, de 38.749 persónn-e. O l'é a naçión ciù picìnn-a a confinâ con doî pàixi e, insémme a l'Uzbekistàn, o l'é l'ùnico stâto sénsa sbòcco in sciô mâ a confinâ sôlo con naçioìn ànche lê sénsa rîve.
A naçión a l'é spartîta in 11 comùn, tra i quæ Vaduz o l'é a capitâle do pàize méntre Schaan o l'é o ciù popolôzo.
Stöia
O Prinçipâto do Liechtenstein, creòu inte l'ànno 1719 da l'inpeatô Càrlo VI, o l'é l'ùnico tra i stâti do Sâcro Inpêro Romàn a exìste ancón a-a giornâ d'ancheu. O l'é stæto fondòu da l'unión de scignorîe de Schellenberg e de Vaduz, acàtæ da-o prinçìpe Johann Adam Andreas do Liechtenstein da-i cónti de Hohenems. Da-o 1806 a-o 1814 o l'à fæto pàrte da Confederaçión do Rêno e dónca, scìnn-a-o 1866, da Confederaçión germànica. Depoî a Prìmma Goæra Mondiâle, co-a chéita de l'inpêro aostro-ungàrico o prinçipâto o l'é pasòu sótt'a-a proteçión di svìseri.
O Liechtenstein o l'à di stréiti ligàmmi co-a Svìsera, tànto che a naçión elvética a l'é a responsàbile pi-â diféiza do pàize (o quæ o no l'à 'n pròpio ezèrcito), e, da-o 1919, a l'é da quésta raprezentòu in quélle naçioìn inte quæ o no l'àgge 'na pròpia anbasciâ. Da-o 1923 tra e dôe naçioìn gh'é 'n'unión dugânale, a segónda ciù antîga ancón in vigô, e 'na stréita coperaçión tra i còrpi de poliçîa.
Economîa e polìtica
O Liechtenstein o l'à un di réditi pro capite ciù âti do móndo se conscideròu a paritæ de potêre d'acàtto. A naçión a l'à svilupòu 'n fórte setô finançiâio inta sò capitâle e, scibén che into pasòu o l'êa conosciûo cómme 'n paradîzo fiscâle, a-a giornâ d'ancheu o no l'é ciù inclûzo in nisciùnn-a lìsta néigra ofiçiâ de naçioìn no coperatîve che són 'n paradîzo fiscâle. Scitoòu inte Àrpi, gràçie a-e caraterìstiche do sò teritöio o l'é 'na popolâre destinaçión turìstica pe-i spòrt da invèrno ascì.
O Liechtenstein o l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa e de l'EFTA. Scibén ch'o no l'à aderîo a l'Unión Eoropêa o fa pàrte ségge de l'Àrea Schengen che do Spàçio Econòmico Eoropêo. O l'à 'n'unión dugânale e monetâia co-a Svìsera.
Albese con Cassano
Albese con Cassano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Turbigo
Turbigo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
1983
Fæti
thumb|200px|Nelson Piquet, Gran Premio d'Italia, [[Monsa, 1983]]
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Lech Wałęsa Prémio Nobel pe-a letiatûa: William Golding Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Barbara McClintock Prémio Nobel pe-a fìxica: Subrahmanyan Chandrasekhar e William Alfred Fowler Prémio Nobel pe-a chìmica: Henry Taube Prémio Nobel pe l'economîa: Gérard Debreu
103
thumb|350px|center|Rómma. Circus Maximus, 103
Euröpa
Rómma - Cónsoli: Traianus Augustus e Menius Laberius Maximus. Quintus Glitius Atilius Agricola e Pompeius Saturninus (nominòu in sostituçión da-o 19 de zenâ).
Leipzig
Leipzig (prunünçia IPA: ˈlaɪ̯pt͡sɪç; in dialettu lucâle Leibzsch - dîta ascì Lìpsia intu passòu) a l'é 'na çitæ da Germania cun 581.980 abitanti (a-i 31 de dexénbre du 2017). A s'atrêuva intu Stâtu Francu da Sassònia. A çitæ a l'é binelâ in Italia cu-a çitæ de Bulugna.
Stòia
U numme da çitæ u vêgne da-a paròlla slâva Lipsk (lêugu duve s'atrêuvan i tiggi). A l'é mensunâ pe-a primma vòtta intu 1015 inte crònache du véscuvu Tietmaru da Merzebürgu. A l'é famusa inta stòia perchè gh'é stæta cunbatüa a batàgia di naçiuìn (Völkerschlacht bei Leipzig in tedescu) inti giurni 16-19 de otùbre du 1813, quande Napuliùn Bunaparte u l'é stætu batüu da-i eserciti aleæ de Rüscia, Prüscia, Austria e Svéçia.
Tennessee
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unîi d'América thumb|right|200px|A bandêa do Tennessee thumb|right|200px|A poxiçión do Tennessee in sciâ càrta giögràfica
Tennessee (nomme ofiçiâ: State of Tennessee, deximosesto stato di Stati Unïi d'America da-o 1796, o Tennessee o l'è stæto un di stati a separâse da l'Unión e a fondâ i Stati Confederæ d'America, o l'è stæto o primmo stato a êse ri-ammisso inte l'Union dòppo a Guæra çivî into 1866.
A sò capitâle a l'è Nashville.
Testüze
miniatura|300x300px|'N ezenplâre de Testudo hermanni Testüze (Testudines Linnaeus, 1758 ) o l'è o nómme comùn co-e quæ sòn indicæ e spécce de tartarûghe che stàn in sciâ tæra ascì, e no sôlo into mâ cómme e tartarûghe in sénso stréito. O lô nómme inta parlâta d'Arbenga o l'è pægio a-o zenéize Trattùgoa de mâ.
Valchiusa
Valchiusa o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Porteño
Aggetivo gentilissio d'a léngua spagnòlla che se dêuvia in Argentinn-a pe ciammâ a l'abitante da çittæ de Bonesaire, mentre quello d'a provinsa de Bonesaire o vegne ciammòu bonaerense.
Lista di stati pe popolaçion
thumb|350px|right|Paixi pe popolaçion thumb|300px|Popolaçion, percentoâle ([[2017)]] Lista di stati pe popolaçion (sensa e dipendense), in ordine decrescente.
Porteño
Descriçion e stòia
Porteño o vêu dî sempliçemente "d'o porto", e se dêuvia anche pe a gente de âtre çittæ de léngua spagnòlla. O sêu plûrâle o l'è porteños.
Tignale
Tignale o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Carlu Primu de Mu̍negu
Carlu Primu (Mu̍negu, ? - 15 d'austu d'u 1357) e̍ stau signu̍ de Mu̍negu, Mentun e Ventemiya.
Vita
E̍ fiyu de Rainie̍ Primu Grimaldi, segnu̍ de Cagnes.
Rainie̍ Primu è stau grande amirale d'a flota françese e a soa vita puli̍tica e militari e̍ sta̍ ciütostu françese.
Ançi u so fiyu Carlu s'è mescciau de puli̍tica genuese. Era guelfu, e cun e gherre civile de Zana, è stau furçau de parte cun r'autre famiye guelfe. Va dunca a Cagnes ch'era üna segnurìa persunale cun i so dui fraire. U so cujin Françescu A Maliçia aveva cunquistau Munegu ma i zanesi r'aveva recuvrau prun vite.
D'u 1342 ucüpa u skoeyu de Munegu e è recunusciüu segnù de Munegu. Carlu e u so fraire Antoni sun richi e aquistu e segnurìe de Ventemiya e de Mentun d'u 1346.
D'u 1355 aquistou tamben u feudu de Rocabrüna. Cuscì è fau u territori d'u Principatu cuma serà fint' u 1848 qandu Mentun e A Türbìa se deciairaran cità libere.
Monzón
Monzón (Montsó in catalàn) o l'é 'n comùn spagnòllo de 17.469 abitànti ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de l'Aragónn-a, inta provìnsa de Huesca.
Giögrafîa
centro|miniatura|800x800px|Panoràmma de Monzón
Stràdde
O comùn de Monzón o l'é servîo, da-o 2008, da l'outostràdda A-22, ch'a và vèrso Huesca, a ponénte, e scìnn-a Lérida, a levànte.
Ferovîe
Monzón a l'é conligâ a-a ræ feroviària spagnòlla co-a staçión de Monzón-Río Cinca in sciâ lìnia 38 Lérida-Saragóza.
Credaro
Credaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Vienna
Vienna a l'é a capitâle de l'Austria, con 'na popolassion de 1.840.573 abitanti segondo o censiménto do 2016.
Issogne
Issogne o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Rainie̍ Primu de Mu̍negu
Rainie̍ Primu (Ge̍nua, 1267 ca. - Napuli, 1314) e̍ stau u primu signu̍ de Mu̍negu.
Vita
thumb|250 px|left|[[Lazzaro Tavarone, Rainie̍ Primu Grimaldi espugna Zieriksee, Ge̍nua, Palasso Spinoa de Pelisaia]]
1982
Fæti
thumb|200px|[[Paolo Rossi, Mondiâle de balón 1982]]
Missouri
thumb|right|200px|A bandêa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandêa do Missoùri thumb|right|200px|A poxiçion do Missoùri in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: State of Missouri, stato di Stati Unïi d'America da-o 1821, o Tennessee o l'è stæto un di stati a separase da l'union e a fondâ i Stati Confederæ d'America, o l'è stæto ri-ammesso inte l'union dòppo a guæra çivî.
Descriçion e stöia
A sò capitâle a l'è Çittæ de Jefferson.
Gardel
Carlos Gardel o l'è stæto 'n cantante, atôre e compoxitô argentin, o ciû importante do stile dîto tango da primma meitæ do sécolo XX. Nasciûo a Toulouse, Fransa, l'11 de dexénbre 1890, o l'é mòrto o 24 de zûgno 1935 a Medellín, Colombia, inte 'n aççidente d'aeronâve.
Into 2003, Carlos Gardel o l'è stæto diciaròu da l'ONU comme Patrimònnio Coltûrâle de l'Ûmanitæ.
Lengua brigašca
A lengua brigasca la é 'na variante da lengua lìgüre parlàa 'n Terra Brigasca.
Descrisiun e štoia
La é cunsidëràa (da ri ussitani) 'n parlàa dë transissiun tra 'r lìgüre e a lengua ussitana.
Prëverbi
Tra i mödi d'dii che i sun arcögl'ti 'nt'u librë Il sapere degli upeghesi i s ' truvo :
Ën Carnin ëndairi për fémëne ma nun per vache
Èssu cum'quili d'Viura, chi li diižu ch'li van e li i štan ëncoo in'ura
Cum ër Santa Bibiana l'ën fa quaranta dì e na sëtemana
Bonesàire
Popolaçión
Insémme a-a seu àrea metropolitànn-a (Gran Buenos Aires), co-i seu 14.988.171 (2017) a l'é a segónda çitæ do Sudamérica, e un di ciù inportànti çentri urbén do móndo.
Dâti giögràfichi
A citæ a se trêuva in sce 'n terén ciàtto de 19.4 km da N a S, e de 17.9 km da E a W, in sciâ rîva drîta do Río de la Plata ("sciùmme de l'argénto"), e a gh'à 'na superfìcce de 208 km2. Divîza inte 48 quartê (barrios), a gh'à 'na popolaçión urbànn-a de 3.063.728 abitànti (2017), a-i quæ dêv'êsan azónti i 14.988.171 abitànti da periferîa (2017).
A çitæ a no fa parte da provìnsa de Bonesàire: a l'é indipendénte comme Çitæ Autònoma. O confin tra a çittæ capitâle e a provìnsa de Bonesàire o l'è marcòu da l'Avenida General Paz ('n autostràdda ch'a fa da çirconvalaçión a-a çitæ) e da-o Riachuelo. A se trêuva a 5 Km de distansa da çitæ industriale de Avellaneda. 200px|thumb|right|O Tiâtro Colombo (Teatro Colón), ûn di tiâtri d'òpera ciû importanti do mondo
Economîa
O setô econòmico ciù svilupòu o l'è quello di servìççi, mentrò-u segóndo o l'é quello da manifatûa. Bonesàire a l'è a capitâle politìca ma anche econòmica de l'Argentinn-a.
Comunicaçioín
Bonesaire a l'é servîa da l' Aeropuerto Internacional Ministro Pistarini (ch'o l'òfre di xêui internaçionâli), a 35 km da çittæ (Ezeiza), e da l' Aeroparque Jorge Newbery (xêui drento l'Argentinn-a e l'Uruguay), ch'o s'atrêuva inta çitæ da-arente a-a stràdda ch'a va pi-â rîva do Río de la Plata.
Albiolo
Albiolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Bonesàire
Comunicaçioín
Bonesàire a l'é ascì o ponto de confluénsa da ræ feroviâia argentìnn-a, che 'na vòtta a l'êa destéiza pe tutto o pàize ma che ancheu a l'é asæ degradâ dòppo a sêu privatizaçión.
A çitæ a gh'à l'ùnica Metropolitànn-a do Pàize (dîta subteráneo opû sôlo subte), a primma do Sudamérica, ch'a colêga o çentro con ben ben di quartê.
Stöia
Into 1810 a çitæ a l'é stæta o pòsto dove a gente do Río de la Plata a l'à fæto o seu primmo govèrno patriòtico, antiçipando a futûra indipendénsa ch'a saiéiva òtegnûa into 1816 a San Miguel de Tucumán.
Bonesàire a l'é cangiâ do tutto inta segónda meitæ d'o XIX sècolo, con l'arîvo de 'na fòrte inmigraçión soviatùtto spagnòlla e italiann-a, ma anche tedesca, polàcca, ruscia e mediorientâle; favorîa da-e condiçioìn de povertæ in Euròpa e da-a politica argentinn-a ch'a l'avéiva beséugno de mandêuvia.
Into 1887 i italien raprezentâvan o 60,4% de l'inmigrassiôn totâle, ma dapêu a percentoâle s'é amermâ con l'arîvo de ciù spagnòlli.
thumb|right|210px|A Tôre di Ingléixi ("Torre de los Ingleses") A-a fin do sécolo, Bonesàire a vedde anche o svilùppo do pòrto, co-o megioaménto de instalaçioìn portoâli e feroviâie. Coscì vêgne formòu o quartê de La Boca, abitòu pi-â ciù parte da mainæ zeneixi emigræ. A seu prezensa a l'à influensòu a parlâ popolâre da çittæ, l'architetûa do quartê e anche o Football argentin, ch'o gh'à 'na squaddra ciamâ Boca Juniors ch'a gh'à scrîto ascì in sciâ seu maggetta o nomiâgio "Xeneizes" (deformaçión de "Zeneixi").
Repubbrica Parlamentâ
Into scistemma politico dïto Repubbrica Parlamentâ, o Parlamento o l'è l'unica istituçion a aveghe a rappresentansa da voentæ popolâ, in quanto o l'elezze tanto o governo che o prescidente.
Descriçion e stöia
O Prescidente da Repubbrica o l'ha unn-a funçion de garanzia verso e parti politiche e de rappresentansa de l'unitæ naçionâ, perciò de sovente o non l'ha forti poèi in scê istituçioin.
O Parlamento se rapporta co-o governo tramite o voto de fiducia, coscì o g'ha o controllo in sce l'agï de l'esecutivo, co a poscibilitæ de elezine un ätro. I poèi legislatïvo e esecutïvo son coscì ligæ e interdependenti.
Questa forma de governo a l'è ancheu a ciù comunn-a in Euròpa.
Unn-a repubbrica parlamentâ peu aveighe unn-a o doe camere.
Borgarello
Borgarello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Vanzaghello
Vanzaghello o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Bob Callero
« E l'é pe' ti, barba Richin, che stavotta cianzo… e cianzendo canto e penso che g'ò ‘n relêuio a-o polso, o l'é d'òu, o l'é o têu. »  ( Barba Richin, 2006 )
Bob Callero o l'é 'n mûxicista zeneize.
Vìtta
O l'ha incomensòu comme bassista inta banda d-i "Osage Tribe", inti anni 1970, co Franco Battiato. O l'é stæto inti "Duello Madre", "Il Volo", e o l'ha louòu co Lucio Battisti, Eugenio Finardi, Anna Oxa, Loredana Berté, Sonny Taylor, Fausto Leali e Patti Pravo.
O l'é, in Italia, o ciû importante sunao de "Chapman Stick", e da-o 1984 o l'é stæto inta "Stick Band", dêuviando 'sto strûmento, co-a cantante Claudia Pastorino.
Conligaménti esterni
Spartito de Il nostro caro angelo, di Lucio Battisti, composto da Bob Callero,
1719
thumb|450px|center|Gemelli Careri, Description de Mexico et des Lagunes de ses Environs, 1719
Tavigliano
Tavigliano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Piotr Ilič Čaikovskij
miniatura|Čajkovskij Piotr Ilič Čaikovskij oppûre Pyotr Ilyich Tchaikovsky (in rûsso: Пётр Ильич Чайковский)(1840-1893), o l'è stæto 'n mûxicista e composcitô rûsso de l'era romantega.
Fluresta̍n Primu de Mu̍negu
Fluresta̍n Primu (Paris, 10 de utubre d'u 1785 - 20 de giügnu d'u 1856) e̍ stau pri̍ncipu suvra̍n de Mu̍negu.
Pneumotorace
O Pneumotorace o l'è unna alterazion da normale meccanica da Respiaçion, dovüa ä presenza de aia in to torace.
Comme o l'avvegne
A prescion a l'interno da cavitæ pleurica a l'è ciü bassa de quella atmosferica; fra i dui föggi pleurici gh'è un spazio virtuale dïto spazio intrapleurico. In caxo de avertüa da cavitæ pleurica (esempio: pe unna ferìa), l'aia a l'invade immediatamente a cavitæ pleurica. O polmon in sce o lato interessòu o collassa: questa condizion a l'è dita atelettasia. O collasso o pö interessä o polmon intrego o solo unna parte. Quande o l' è collassou, o polmon o no l' effettua ciü movimenti respiratori.
Serrando l'avertüa che a l'ha misso a cavitæ pleurica in comunicazion con l'esterno, l'aia che a l'ha causòu o pneumotorace a se riassorbe veloçemente, e o polmon o ritorna in attivitæ.
O Pneumotorace in to trattamento da tübercolosi
A votte se provoca un pneumotorace artifiçiale in ta cüra da tübercolosi, natüralmente in associazion con atre terapie. O senso o l'è quello de lascia aposä o polmon migliorando l'infezion.
Uganesce
thumb|200px|Elektronskal 118 L'uganesce (in italiàn oganesso o oganessio, presedentemente cunusciüu cu-u numme tempuranéu de ununoctio, o eka-radon) u l'è l'eleménto chimicu de nümé(r)u atômicu 118, indicàu cu-u scimbulu  Og. Clascificau cumme elementu super-pesànte scintéticu inta tôa periòdica, u l'è stau inse(r)iu inte sta chi da-a IUPAC u 30 de dixembre du 2015, insemme a-i elementi 113, 115 e 117, andàndu cuscì a cumpletà u sètimu periudu de sta chi. U numme prupostu da chi l'ha descuvèrtu u l'è stàu atribuìu intu 2016, e u fà rife(r)imentu au prufesù Jurij Colakovič Oganesian. U l'è u segundu elementu au quâle u l'è stàu atribuìu in numme de 'na persuna ancù in vìtta (assemme au seabòrgiu).
Ponte Morandi
O Cavarcavîa Ponçéivia (conosciûo ascì cómme Pónte Moràndi ò Pónte de Condûte) o l’é ’n pónte fra i quartê de Sàn Pê d’Ænn-a e Cornigén a cavàllo do torénte Ponçéivia, into teritöio de Zêna.
O fa pàrte do traciâto de l’Outostràdda A10 e o costitoìsce ’n’infrastrutûa stratégica pò-u colegaménto de stràdde fra o nòrd d’Itàlia e o sùd da França, pàssa êse a lìnia stradâle principâ fra o céntro-levànte de Zêna, o pòrto di container de Vôtri-Prà, l’ariopòrto Cristòffa Colónbo e-e zöne industriâli zenéixi.
Progetòu da l’inzegnê Ricàrdo Moràndi, da-o quæ o l’à pigiòu o nómme, o l’é stæto costroîo fra i ànni 1963 e 1967 da-a Socjetæ Italiànn-a pe-e Condûte de l’Ægoa.
O l'é conosciûo da-a popolaçión zenéize ascì cómme Pónte de Brooklyn, perché o s'asoméggia a-o famôzo pónte de New York.
O scròllo parçiâle
O l’é seròu a-o tràfego da-o 14 d’Agósto de l’ànno 2018 perché ’na pàrte da strutûa a l’é deruâ e l’à caozòu a mòrte de 43 persónn-e; 15 són i ferîi e ciù ò mêno 600 i sfolæ da-e câze che són sótta-o pónte. A vêgia strutûa a no gh'é ciù e ancheu son aprêuvo a costroî o pónte nêuvo ch'o doviéiva êse finîo inte l'Arvî do 2020. Ma a Zêna gh'é 'n dîto: "O l'é cómme-a Gêxa de Caignàn..." pe indicâ 'na cösa ch'a no finìsce mâi. Sperémmo che sta vòtta chi o rizùlte fâso!
Val della Torre
Val della Torre o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Torbole Casaglia
Torbole Casaglia o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Alserio
Alserio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Santa Margaita (disambigua)
Cöse ti çercâvi?
Đồng Hới
Đồng Hới a l'è unn-a cittæ in ta provinsa de Quảng Bình, Bac Trung Bo, Vietnam.
Tenésso
thumb|A strutûa de 'n atòmo de tenésso Inta scénsa o tenésso (into pasòu conosciûo co-i nómmi tenporànni de ununsèptio ò eka-astòu ascì) o l'é 'n eleménto chìmico co-o scìnbolo Ts e o nùmero atòmico 117. O tenésso o gh'à 'n péizo atòmico de 310 u.
Curno
Curno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Vanzago
Vanzago o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Ternengo
Ternengo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Baku
Baku (pronónçia , in azêro Bakı, ; Badkube/باکو , in persiàn ) a l'é a capitâle de l'Azerbaijan, a sêu çittæ prinçipâ e pòrto ciû importante.
A s'atrêuva in sciô Mâ Càspio e a gh'à 'na popolasion de çirca 2,2 millioîn de abitanti.
Geògrafia
thumb|center|900px|Panoràmma de Bâku
San Pê (disambigua)
Cöse ti çercâvi? San Pê, Pe', San Pé?
Borgo Priolo
Borgo Priolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Anni 1240
thumb|200px|center|[[Matthew Paris, Chronica Majora, Stémmi di cónti de Warwick, 1240-1253, II, fol. 155v (Parker Library, Corpus Christi College-Cambridge)]]
Alta Valle Intelvi
Alta Valle Intelvi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
San Segundu
right|305px|thumb|San Segundu cua Parmura, a Spada e u Stendardu. San Segundu (... - Castell Ittimolo, 286 o 302) o fu ün militare ruman e ün martire crestian. L'è venerà, cume Santu e Martire, dâ Geixa Cattolica.
Vita de San Segundu
Fu logotenente de San Moriçiu, cumandante d'a Legiun Tebea invià da Dioclesiàn in agiütu a Massimiàn pe' cumbate arcune populasiun d'a Gallia che rinegava a religiun Crestiana. Ün zurnu de gherra cuntra i galli, San Segundu, s'è amurràu de fronte a na populasiun mancu armâ e anca crestiana, e Massimiàn ga ordinàu a fragelasiùn e a decollasiùn in pübricu. L'esecusiùn fu vexin a Salussola, int'u antigu teritořiu d'i Vittimuli, ciü preçisandu a Castel Ittimolo.
Kentucky
thumb|200px|A bandêa di Stati Unîi d'América thumb|200px|A bandêa do Kentucky thumb|200px|A poxiçión do Kentucky in sciâ carta giögràfica
Nomme ofiçiâ: Commonwealth of Kentucky, originäiamente parte da Virginnia, o l'è divegnûo o chinsêximo stato di Stati Unïi d'America. Into 1792, o Kentucky o l'è stæto un di stati a separâse da l'union e a fondâ i Stati Confederæ d'America, o l'è stæto ri-ammìsso inte l'union dòppo a guæra çivî.
A sò capitâ a l'è Frankfort.
Riachuelo
Riachuelo o l'é 'n sciûmme de l'Argentinn-a, ciammòu ascì Río Matanza, longo 64 km., conosciûo pe a sêu contaminassion.
Da-a sêu imboccatûa, dove gh'è a sêu conflûensa co-o Río de la Plata, piggia o nomme o quartê portegno de La Boca. O bagna e rive do sûd da çittæ outònoma de Bonesaire e o fa da confïn co-a Provinsa de Bonesaire.
Da quell'imboccatûa comensa l'Avenida General Paz, ch'a marca i confîn de tûtta a çittæ de Bonesaire.
Scin a-o Ponte de la Noria o sêu nomme o l'è Río Matanza, ma da quello ponte scin a-a confluensa co-o Río de la Plata, o vegne ciammòu Riachuelo, che in spagnòllo voeu dî "rianetto".
In tûtta l'area de 'sto sciûmme abitan çirca 3.500.000 de personn-e.
Val di Chy
Architetûe religiôze
thumb|230px|A gêxa a Lugnacco|centro
Nure̍ Segundu de Mu̍negu
Nure̍ Segundu (Mu̍negu, 24 de deçembre d'u 1597 - 10 de zenà d'u 1662) e̍ stau pri̍ncipu suvra̍n de Mu̍negu.
Bruxelles
thumb|300px|Brussel.1610.a|A çitæ de Bruxelles into 1610 thumb|300px|O palàçio reâle a Bruxelles Bruxelles a l'é a capitâ do Belgio e sêde da Comisción de l'Union Europea.
Compostaggio Domestego
O Compostaggio Domestegô o l'è l'insemme di metodi döviæ pe ottegnï grasciüa (compost) dä rümenta prodotta in casa.
Vantaggi do compostaggio domestego
I vantaggi son a livello collettivo economico e ambientale, perchè se prodüxe meno rümenta risparmiando in sce o trasporto e in sce o smaltimento, ma anche a livello familiare e individuale perchè se risparmia in sce l'acquisto de terrisso e fertilizzanti.
Materiali adatti ao compostaggio
Pe a produsion de compost va ben i materiali organiçi comme i avansi de cuxinna (scarti de verdüa, scorse de früta, rezügge, bratta de caffè), o pappë (anche de giornale, da quande i quotidien non son ciü stampæ con inciostro a base de ciongio: no pappë patinou), scioî passe, erba, föggie secche, poasse.
In sostansa tutti i materiali organiçi, oscia quelli contegninti Carbonio. Se presta poco e föggie de çerte ciante che rexisten ä degradasion (castagna, magnolia).
Carbonio e azoto
Oltre a l'oscigeno, atri dui elementi son importanti in to compostaggio. Se tratta do carbonio e de l'azoto, che devan stä fra de lô in proporsion do 20-30/1. O compost o l'ha bezögno de qualche meize pe esse pronto: doppo 4-6 meixi o l'è zà utilizzabile ma o l'è bello möio solo doppo 8-10 meixi.
Frédéric Chopin
thumb|right|200px|Chopin, da [[Eugène Delacroix, 1838]] Frédéric Chopin (in lengua polacca: Fryderyk [Franciszek] Chopin, de vòtte Szopen; in françeise: Frédéric [François] Chopin), nâto Mârso 1, 1810 e mòrto Ötobre 17, 1849, o l'è stæto 'n mûxicista e composcitô polacco de l'era romantega.
Freve spagnolla
A Freve spagnolla a l'è stæta unna pandemia che a l'ha corpio o mundo in ti anni 1918-1920. A l'è stæta descrïta inisialmente in sce i giornali da Spagna: da questo l'è vegnüo o nomme.
Descriçion e stöia
Se stimma che questa mouttia a l'agge causou quaranta milioin de morti. Euròpa, America do Nòrd e Asia son stæti i continenti ciü corpï. A sciensa medica de l'epoca a l'aveiva ben poche armi pe combatte a spagnolla, che in Italia a l'ha fæto 400.000 morti.
Causa
A Freve spagnolla a l'ea dovüa a un virus ch'o corpiva i pormoin: se trattava de unna forma molto virulenta de influensa.
Montevideo
thumb|center|550px|Vedûta panorammica de Montevideo, da Tore de Telecomunicaçioin thumb|250px|Playa Pocitos Montevideo a l'è a capitâ, a çitæ ciù popolosa e o prinçipâ pòrto de l'Uruguay.
Descriçion e stöia
A seu popolaçiôn a l'è de 1.325.968 abitanti (2004, ma consciderando l'àrea periferica sajéivan 1.668.335 abitanti, ciù ò meno a meitæ d'a popolaçiôn totâle da naçiôn.
A s'atrêuva inta zöna meridionâle do pàize, in faccia a-o Río de la Plata, drento a-o dipartimento de Montevideo, c'o l'è o ciù piccìn di 19 de l'Uruguay. 'Sta regiôn a fa pârte da prinçipâ stradda de trasporto commerciâ do Mercosur.
A tempïatûa media a l'è de 13 °C.
Belota
Storia
A Belota (pron. Belòta) l'è nasciüa in Pruvença. L'è u zögu de carte ciü zögà d'a França, maisci difüsu anca in Italia: in Liguria, Piemonte e sopratütü in Val d'Aosta. L'è u zögu de carte ciü difüsu de l'Italia du Nordovest e dê zöne vixine in cültüra e geugrafia, cume a Pruvença, a Catalogna, a Corsega.
Zögu
Se zöga cue carte Zeneizi, mea cun tüte ma cun e carte che e van d'u 7 a l'assu. L'è ün zögu maisce difiçile, parché gh'è tanti cunti da fà. Se zöga in due o in catru (in copie da due).
Vaprio d'Adda
Vaprio d'Adda o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Toscolano Maderno
Toscolano Maderno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Manicheismo
Manicheismo, religion fondâ da-o profeta perscian Mani (216-277), conosciuo in Occidente comme Manicheo ascì (foscia da-o sciriaco Māni ḥayyā «Mani o vivente», nomme dœuviao pe evitâ, specce inti paixi de lengua grega, o zœugo de paole tra Mani e manis, gr. μανείς «matto»).
Descriçion e stöia
Drammaticamente consapeive da soferença do mondo e do vivo contrasto tra ben e mâ inta persoña umaña, o manicheismo o l'è induto a concepî tutta a realtæ existente comme esprescion de 'na lotta perenne tra doi prinçippi oposti: o Ben (a Luxe, o Spiito, Dê, into senso proppio da paola) e o Mâ (e Tennebre, a Mateia, o Spiito demoniaco, o Satana ‘crestian’). Questi doi prinçippi, che-o manicheismo o conscidera coeterni, primma che-o mondo senscibile o l'avesse avuo origine, aveivan una so realtæ spaçiâ, oltre che spiitoâ: a Luxe in paxe perfetta a s'estendeiva inte tutte e direçioin, circondando a nord, a est e a ovest e Tennebre, ch'aveivan o so regno a-o sud, sgoarao da de perenne lotte intestiñe e turbao da de pascioin.
Da questa opoxiçion ebbe origine a soferença into mondo, segondo o mito: o prinçipe de Tenebre, vista l'abarlugante beleçça do mondo da Luxe, o vosse impadronîsene e o fu contrastao da-o Poæ da Grandeçça (coscì i manichei dexignavan o Dê da Luxe), o quæ, no poendo sarvâse atrimenti, o decize d'ofrî in sacrifiçio lê mæximo pi arestâ l’atacco de forçe do mâ. Prinçipio attivo pe ecellença, o Dê da Luxe o trà aloa da lê a Moæ da Vitta (saiv'a dî a vitta comme realtæ cosmica), che a so votta a trà da lê l’Ommo primordiâ; questo o l'afronta o mâ, ma o vegne sconfito e o se dà in pasto a-i figgi de tennebre: de sta mainea de parte de luxe arestan prexonêe de tenebre da-e quæ atendan de êse deliviæ. Se rende coscì inevitabile una lotta tra Luxe e Tenebre, e faze da quæ, descrite menuamente into manicheismo, se concluddan co-a creaçion do mondo fixico, di êsci viventi (mescciua de partexelle de luxe prexonêe do corpo, creao da-e tennebre) e infin da primma cobbia umaña, quella d'Adammo e d'Eva, formâ da-e potençe do mâ perché, reproduxendose tramite o dexideio carnâ, tegnissan in eterno prexonêe di corpi e partexelle de luxe in liatri incióse.
Coscì o manicheismo o leze in ciave fortemente pescimistega a vexenda umaña e o vedde into dexideio carnâ e inta reproduçion a conseguença primma do peccao e do mâ intimamente ligao a-a natua umaña. A resveggiâ inte l'Adammo a conscença de parte de luxe in lê incióse, e forçe çeleste mandan o Gexo, do quæ o Cristo storico o l'è una particolâ manifestaçion: coscì o Gexo o l'adescia inte l'Adammo o dexideio de sarveçça. Da questo momento l’ommo o pœu cessâ de êse strumento de forçe do mâ se, seguindo a via da sarveçça indicâ da-o Mani, o saviâ deliviâse de ogni instinto carnâ (perçò refiando o matrimonio, o mangiâ a carne, oservando a perfetta castitæ, ecc.). In tâ moddo l’ommo o vegniâ cooperatô de forçe do ben e contribuiâ a-a libiaçion de partexelle de luxe serræ inta mateia, scin a-o giudiççio finâ ch'o ne marchiâ o definitivo rescatto.
I manichei costituin una gexa co-ina proppia gerarchia; i óditoî ò catecummeni (tâ fu Sant'Aostin pe nœuv'anni), i eletti, i prævi, i vescovi, i apostoi e sorve tutti un cappo, ch'o l'ea consciderao o successô do Mani. A prescinde da l'instruçion religioza e da-o canto in comun, o manicheismo o g'aiva una liturgia assæ scarsa, ascì pe l'assença de sacramenti: tâ poriæ êse consciderao solo o rito d'amiscion (quande se diventava catecumeni), conscistente inte l'impoxiçion da man drita in sce-o neoffito. Festa centrâ da liturgia manichea a l'ea a festa do bema, saiv'a dî da cattedra do Mani, ch'a cazeiva a l'incirca a l'epoca da Pasqua crestiaña e a çelebrava o martœuio do meistro.
O manicheismo o conobbe, pi œuvia d'attivi e abili miscionai, a ciu vasta difuxon, penetrando inte poco ciu che 'n secolo da l'Affrica a-a Ciña malgrao de incagnie persecuçioin, adattandose de votta in votta a l'ambiente into quæ o doveiva œuviâ: o l'assonse coscì un ciu ciæo aspetto gnostico-neoplatonico in Occidente, o l'açetò in Perscia di esprescioin e di termini da religion de Zaratustra, mentre in Ciña o se tenzette de buddismo. Mentre però in Occidente o manicheismo o s'amortò verso o sec. 7°, in Oriente, e specce in Ciña, o duò scin otr'a-o sec. 12°, lasciando de lê conspicoe tracce lettiaie e artisteghe.
Nure̍ Qintu de Mu̍negu
Nure̍ Qintu (Paris, 14 de ma̍giu d'u 1778 - Mu̍negu, 2 de utubre d'u 1841) e̍ stau pri̍ncipu suvra̍n de Mu̍negu.
Geoffrey Hull
Geoffrey Stephen Hull (6 seténbre 1955) o l'é 'n lengoìsta, etnòlogo e stòrico oustraliàn, specializòu sorviatùtto into stùddio de relaçioìn tra lengoàggio e coltûa.
Alofi
Alofi a l'é a capitâle de l'Îzoa de Niue.
A gh'à 597 abitanti (2017).
La Magdeleine (Italia)
La Magdeleine o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Œütanaxîa
Œütanaxîa (pr. /øjtana'ʒi:a/, da-o gr. εὐϑανασία, comp. de εὖ «bene» e tema de ϑάνατος «morte»).
Açion ò omiscion che, pe so natua e inte intençioin de chi agisce (œütanaxia attiva) ò s'astegne da l'agî (eütanaxia pasciva), a procua antiçipaamente a morte de 'n marotto, a-o scopo de solevâne e sofferençe.
Descriçion e stóia
In particolâ, l'œütanaxia a va definia comme l'óçixon de 'n sogetto consençiente, in grao d'esprimme a so voentæ de moî, ò inta forma do suiçidio ascistio (con l’agiutto do mego a-o quæ o se revoze pe-a prescriçion de farmachi letæ pe l’aotosomenestraçion) ò inta forma de l’œütanaxia volontaia in senso streito, co-a recesta a-o mego de êse sopresso into presente ò into futuo. L’óçixon medicalizzâ de 'na persoña sença o so consenso, de fæto, a no va definia œütanaxia ma omiçidio tout court (Associaçion Œüropea pe-e cue palliative, 2003), comme into caxo de sogetti che no esprimman a so voentæ, l'esprimman in senso contraio ò no son in grao de manifestâla: figiœu da nascion, feti, embrioin, dementi, marotti gravi privi de conscença. No rentra otr'a ço into concetto d'œütanaxia l’astenscion ò a sospenscion de trattamenti futili e de forme de incagnimento terapœütico e a sedaçion terminâ (uso de farmachi sedativi pe dâ sollevo a de sofferençe insoportabile inti urtimi momenti de vitta).
In particolâ, no va confuso con l’œütanaxia a renonçia a l'incagnimento terapœütico, ossæ a quelli interventi sproporçionæ, gravoxi e inutili rispetto a-a poscibilitæ de arestâ o processo da morte do paçiente, into tentativo de prolongâ a vitta a ogni costo. Existe un consenso pressoché unannime circa l'inliçeitæ etica, deontologica e giuridica de questa pratica, che proppio in quante inscistença sproporçionâ e futile rispetto a-o razonzimento d'ogni obiettivo, a no se pœu definî una pratica terapœütica. A renonçia a l'incagnimento, tuttavia, a no legittima a sospenscion de cue ordinaie necessaie a 'n acompagnamento dignitoso do morente. Tra queste se discutte se s'agge da includde l'idrataçion e l’alimentaçion artifiçiâ, quande no resurtan gravose pe-o marotto ò l’organismo o no segge ciu in grao de recepile.
Un aspetto delicao de questioin de fin vitta o riguarda o coscì dito refuo de terapie (ò dissenso informao) da parte de 'n soggetto capaxe de intende e de voei. In propoxito, a dotriña dominante a ritegne che a rilevança giuridica riconoscibile a l'aotodeterminaçion do paçiente a l'incontre un preciso limite into prinçipio do rispetto da persoña umaña. A libertæ de determinaçion do sogetto in relaçion a-a proppia salute (art. 3-13-32 Cost.), de fæto, a pâ meiteive de riconoscimento fiñatanto ch'a no segge votta a-a soprescion de lê mæximo ò a l'eliminaçion de componente essençiæ da personalitæ. Ço se traduxe inte l'imposcibilitæ pe-o soggetto de dispoñe da proppia existença con de forme de suiçidio ascistio e de œütanaxia voentaia.
Innançi a-a difficortæ de gestî a soferença inte scitoaçioin de fin vitta, l'esperiença clinica a dimostra l'importança do ricorso a-e cue palliative, ossæ a quell’aproccio integrao d'ascistença e cua do paçiente grave ò terminâ, bon a megioâ a qualitæ da vitta di paçienti mæximi e de famigge che se confrontan con de maotie mortæ, a traverso a prevençion e o trattamento do dô e di atri problemi fixichi, psicosociæ e spiituæ (co-a soministraçion d'analgexichi, a riabilitaçion, o sostegno psicologico, l'ascistença religiosa ecc.). E cue palliative, in tâ senso, dan rescióo; sostegnan a vitta e mian a-o moî comme a 'n processo naturâ; no intendan ni aspresciâ ni pospoñe a morte; integran di aspetti psicologichi e spiitoæ inte l’ascistença a-o paçiente; adœuvian un aproccio de équipe pe risponde a-i bezœugni do paçiente e da famiggia, e pœuan influençâ poxitivamente o decorso da maotia (OMS, 2002).
São Paulo
thumb|250px|Dötræ inmàgine de São Paulo São Paulo a l'é 'na çittæ do Brasî, capitâ do stato do mæximo nomme, a l'è a prinçipâle çittæ do Pàize e de l'emisfero sûd.
A l'è consciderä a primma çittæ do Brasî in importansa soçiâle, coltûâle e econòmmica. S'a ciamma "çittæ c'a no se pêu fermâ". A g'ha 'na popolassiôn de 12.038.175 abitanti (stimaxôn 2016), in sce 'na sûperfiçie de 1.522,986 km².
Insëmme a Rio de Janeiro e comme gran çentro economico, a g'ha gran quantitæ de çittadïn fôresti, prinçipalmente giapponnéixi, portoghéixi, e italiæn.
Œütanaxîa
Descriçion e stóia
Da-o ponto de vista giuridico, inte l'ordinamento italian l'œütanaxia attiva a l'è ascimilabile a l'omiçidio, l'œütanaxia pasciva a l'è identificabile inte l'astenscion a praticâ de terapie into rispetto de norme de lezze. O codexo penâ o no prevedde un’apoxita discipriña pe l'omiçidio pe œütanaxia; trœuva invece apricaçion, de votta in votta, e dispoxiçioin inerenti l'omiçidio voentaio (art. 575) ò l'omicidio do consençiente (art. 579). L'applicaçion de quest’urtima norma a no l'è sempre poscibile, perché soventi o consenso prestao o l'è invalido a caosa de menomaçioin psichiche che pœuan acompagnâ a patologia in corso. In caxi tæ se fa rifeimento a-a discipriña prevista pe l'omiçidio comun che, a segonda de fattispecie concrete, a pœu êse amermâ (motivi de particolâ valô morâ ò sociâ) ò agravâ (premeditaçion ò raporti de paentella). L'è consciderao reato ascì l'instigaçion ò l'agiutto a-o suiçidio ex art. 580 c.p. L'œütanaxia pasciva a l'è amissa solo in ambito uspiæo into caxo de morte çerebrâ, previo consenso di parenti; l'è pe de ciu necessaio o permisso scrito do primaio, do mego curante e do mego legâ. In caxo de disaccordio s'adisce o giudiçe competente.
Tollegno
Tollegno o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Cusio (Italia)
Cusio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Giögrafîa
thumb|220px|Cusio, panoràmma|centro
Grafîa brigasca
A grafîa brigasca (in brigasco: grafìa brigašca) a l'é o método de trascriçión adeuviòu pe-a léngoa brigasca.
Borgo San Siro
Borgo San Siro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Alzate Brianza
Alzate Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Morro Reatino
Morro Reatino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Pòsti de interèsse
thumb|170px|Morro Reatino, 'na vìa|centro
Muzio Clementi
thumb|Ritræto de Clementi da Aleksander Orłowski (1810) Muzio Clementi o l'è stæto 'n mûxicista clascico italian, reconosciûo comme o primmo c'o l'ha scrîto speçificamente pe-o pianoforte.
Vìtta
O l'è nasciûo a Roma o 23 Zennâ 1752 e scomparso a Evesham (Inghiltæra) o 10 Mârso 1832. Anchêu o l'è famoso pe-e sêu sonate pe pianoforte e a sêu collession de stûdi pianistixi, Gradus ad Parnassum.
Apricotta
A apricotta o bricòcalo (in ingleise apricot e in italian albicocca) a l'è o fruto de l'ærboo do bricocco, con nómme scentìfico Prunus armeniaca (L., 1753).
A cianta a l'è da mexima famiggia e genere de fruti comme a çëxa, o pèrsego e a brigna.
Descriçión
O fruto o l'è normalmente sferico de 3.5 - 6 citti de diametro. O cô, de sòlito giäno euvo/ arson, o peu aveghe de strïe rosse. A pelle a l'è vellùâ. A apricotta a g'ha un'armella soö, dùa e do cô do legno.
Variêtæ
De apricotte a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda a armugnìn valleggia, coltivâ inte l'òmònima fraçión de Sànn-a.
Beppe Grillo
"Anche o Pappa Francesco o l'é 'n grillìn"
- Beppe Grillo
Vìtta
Leader e fondatô do M5S into 2009.
Nure̍ Qartu de Mu̍negu
Nure̍ Qartu (Paris, 17 de ma̍giu d'u 1758 - Mu̍negu, 16 de freva̍ d'u 1819) e̍ stau pri̍ncipu suvra̍n de Mu̍negu.
Mandiraja
Mandiraja (nomme ofiçiâ: Kecamatan Mandiraja) o l'é 'n distretto in sce l'îzoa de Java in Indonexia.
Ancioa
Sciti e distribuçiun
Questa specie a se treuva in te l'Oceano Atlantico do levante a partî da a Norvegia fin a Sudafrica. A l'è ascì presente e cummun-a in ti mâ Mediterraneo, Neigro e d'Azov. Di esemplæ son stæti pigiæ in to canâ de Suez, se tratta de un-na de quelle poche specie de pesci do Mediterraneo ch'en migræ verso o ma Rosso, a-o contraio di migranti lessepsien.
L'anciua a fa 'na vitta pelagica ma quand'a l'ariva a primaveia a se approscima a-a costa in brancu.
Descriçiun
Corpu lungu, muru cürtu. E pinne du petu sun normali. A pinna caudale a l'è a V. L'anciua a se distingue pe aveighe a mascella de sutta ciù cürta de quella de suvia. U cû l'è d'un vèrde azzuru, i scianchi e a pansa sun de cô argentu, zu pei scianchi gh'è na riga azzura, che in te çerte qualitæ ciù gramme a l'é marrun. A pœ ese lunga da 12-18 citti fin a'n mascimu de 20 citti pe e qualitæ ciù grende che nu se trœvan in t'u nostru mâ.
Valure economicu
U valure ecunomicu u l'è bun dapœ che e carni sun güstuse e vegnan cunsumae fresche e sae (anciue sae). Cun e anciue pulie da a sa e pestae in te 'n mortâ o passae au frullatû se prepara a sarsa, dita pasta d'anciue da u sapure che prubabilmente u l'aregorda u rinumou garum o garon di antighi rumen. â
Pesca
E anciue se pescan da marçu a settembre cun a sciabega, re da posta, o cun de re da circuiçiun, caa superficialmente a diverse profonditae. Megiu cun a lunn-a pinn-a ch'a e fa vegnî a galla o attiandule cun de surgenti luminuse artifiçiæ, dite lampæ, e cu-ina abundante pasta di granseule cumme brümezzu caciâ cu-e muen da u bulaccu in sce e re.
Duxi de Zena
A lìsta chi de sótta a fa ascì a distinçión tra i dûxi elètti "a vìtta", do perîodo 1339-1527, e quélli elètti con "carèga bienâle", tra-o 1528 e o 1797.
Rio de Janeiro
thumb|250px|dötræ fòto de Rîo de Janeiro
Çittæ d'o Braxî e antiga capitâ, a g'ha 'na popolassiôn totâle de 6.498.837 abitanti (2016), in sce 'na sûperfiçie de 1.197 km².
Co-o tûrìximo môlto svilûppòu, a l'è famôsa pe-e spiage de Copacabann-a e Ipanema, pe-o mävegiôso monumento do Cristo Redentô in sciô mônte Corcovado, o mônte cônôsciûo comme Pão de Açúcar (pan de sûccao), e pe-e çelebrassioîn do carlevâ.
Minsk
miniatura|350x350px|Panoràmma da çitæ da Ciàssa Indipendénsa Minsk (Мінск in bielorùscio, trasliteròu in Miensk, prononçiòu ) a l'é a capitâle da Bielorùscia (ò Ruscia Gianca).
Mûxica
In grùppo muxicâle famôzo de Minsk són i Molchat Doma.
Radiu Unda Ligure 101
Radiu Unda Ligüre 101 (dita ascì Unda Ligüre o Unda Ligüe, da prununsiâ in zenese Radio Ónda Ligûre Çentoùn, tradusiùn da l'italian Radio Onda Ligure 101) a l'è in emitènte radiufonica ligüe c'a trasmette daa sitài d'Arbenga.
Descrisiùn
A irradia e sò trasmisciuu in tüttu u punènte ligüe, in "isofrequenza" inti 101.0 MHz (FM), da Vintimîa fin a Zêna e in te l'entrutèra, rivandu ascì in tu bassu Piemunte (Garesce e Urmea, in ta Val Tànaru, ciü Àutu e Cravaüna, inta valà du Pennavaire, cuverti cu'i 97.30 MHz). A l'è ascì a quarta radiu ligüe pe asculaturi, derè a Radiu Nustalgìa, Babboleo e a so segunda Radiu "Babboleo Sòn", cun l' 1,04% de ascultu mediu. A reclàm radiufonica a l'è selesiunâ grassie a Promomedia, cuncesciunâia da püblicitài de prupietài de l'emitente.
Stòia
L'emitènte a nasce in tu 1977 a Arbenga trasmetèndu da e 7:30 du matin fin a messanötte, cu'a müxica, intrattenimèntu, nutissie e sport.
A partì da i anni '80 cumènsa ad incrementà i ripetitùi, rivandu aa sitài de Savuna, assemme a e mete turistiche de Sputurnu, Va(r)àzze e de l'entrutèra, cun a Val Burmia, a partecipa ascì inti evènti da pruvinsa cumme radiu üfisià. A a fin du decenniu nasce a gemella "Onda Ligure Music" (Unda Ligüre Müxica), radiu de flüsciu caratterizâ daa rutasiun cuntinua de müxica italiana e internasiunâ, mentre intu 1990 a parte "Onda Ligure Italia", tersa emitènte du grùppu cun sula müxica italana.
Au stessu tèmpu a radiu ingauna cröve cu i sö segnali a pruvinsa de Imperia, fin a a fruntea de Vintimìa e fin a Valà du Tànau. Cun u 2000 a riva fin a Zêna.
Intu 2019 a frevà termina l'acquisisiun de Radio 103 de San Remmu, grassie a a sò cuncessiunaria Promomedia, doppu nu esse sciurtìa a pìa Sv Sound.
Valgioie
Valgioie o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Travagliato
Travagliato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Poeti in lengua ligure
Chi de sótta gh'è 'na cùrta lìsta di poêti ch'àn scrîto di conponiménti in léngoa lìgure.
La Salle (Italia)
La Salle o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Tundra
A Tundra a l'è unna de zone in te e quali se dividde a Tæra in base ä vegetasion. O nomme o ne vegne da un termine da lengua lappone. thumb|400px|Zone climatiche da tundra
Descriçion
Scientificamente o l'indica un territoio zeòu tütto l'anno da 1 a 2 metri de profonditæ. Viçeversa a crosta in superfiçie, meno spessa de 1 o 2 metri, a zêa in inverno e a derzêa in estæ, diventando unna möggia.
Vegetasion
A vegetasion da tundra a l'è povia de speçie: zerbuin, licheni, graminacee, e erbe imparentæ con quelle de Arpi: brüghi, sassifraghe, campanule, azalee, eccetera.
Fauna
Alce, caribù, bö muschiòu, orso, levre, urpe, lô artico.