cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Longobàrdo (Homarus gammarus)
Riproduçión
A l'avégne sôlo into perîodo che e femine càngian a coràssa, o masccio o pòrta a femina inta seu tann-a e o-a protézze da-i predatoî fìn ch'a no gh'à a coràssa nêua. E femine se distìngoan pe-a côa ciù ànpia ch'a ghe sérve pròprio pe conservâ e êuve. miniatura|Longobàrdo inte'n quàddro do pitô olandéize Pieter de Ring (1615-1660)
Nómmi
Âtri nómmi scentìfici en: Astacus gammarus ( Pennant 1777) Astacus marinus ( Fabricius 1775) Cancer gammarus ( Linnaeus 1758) Homarus marinus (Weber 1795) -Homarus vulgaris (H.Milne Edwards 1837). A pòula Astacus a saieiva o nómme do longobàrdo in grêgo antîgo, za adeuviòu da Aristotele pe-o crostàceo co-e grànfie. Les passages suivans (..) prouveront que l'astacos n'est autre que notre homard.
(..) "Differt astacus à carabo, τῷ ἔχειν χηλὰς" (..)
1. (..) En effet, dans son énumération des genres d'écrevisses, lib. IX, cap. XXXI, il nomme l'astacos, et ne parle pas de l'elephantus
2. (..) La description (..) ne peut convenir qu'au homard, puisque seul entre les écrevisses de mer il a les quatre premiers pieds fourchus Ma alcuni di nómmi regionali - liguri, catalen, italien, òciten, spagnòlli- pâ che vegnan da-a pòula λυκοπάνθηρος (conposta da 'lô' e 'pantêra'), trasformâ dapeu pe etimologia popolâre inte bén bén de nómmi scimili ma no pægi:"Ligoumbau, lingoumbau (..) Lorman, Nourmand (..) Rabelais: Liguombeau, génois Lombardo""Este lycopantheros debió de abreviarse en *lucopante (..). Las metétesis y etimologías populares hicieron aparecer las formas bogavante y elefante (..) En catalán (..) llamàntol (..) llobregant, llongant (..) italiano lupicante (..) occitano ligombau"
alt=O "astaco do Rondelet" inta Historia animalium de Conrad Gesner|miniatura|O "astaco do Rondelet" inta Historia animalium de Conrad Gesner Inta Histoire des poissons de Rondelet s´atreuva za o nómme zenéize Lombardo:"Astacus (..) Il me semble qu´il eft nommé de Pline Elephantus (..) En Normandie s´appelle Homar (..) à Venize Aftase, à Genes Lombardo"
A Bedin
Detalli discugraffichi
Tittulu: A Bedin
Gennere: Duettu
Outû:
Interprete: Gioxe Marzari, Galli
Annu:
Etichetta:
Forgao (fœugo artifiçiâ)
Un forgao pr. /'furgɔw/ ò fôgao ò fûgao (ciu antig. forgaro ò forgoro - da-o latin fŭlgur -ŭris, da-o tema de fulgēre "lampezâ") o l'è 'n fœugo d'artifiççio formao da 'n tubbo de papê impio de pôvie pirrica à deflagraçion ciutosto lenta co' in çimma 'na testâ ch'a conten i fœughi de goerniçion che s'açendan quande s'è ezaorio a carrega propursciva: a propurscion a l'è acaxonâ da-i produti da combustion che, sciortindo a gran veloçitæ da-o pertuzo posteriô, e-o fan xoâ per l'aia. Ghe n'è ch'en munii de 'na canetta, ò stecca, atacâ derê pe stabilizâne a traietoia do xœuo e ghe n'è de quelli che sença canetta se stabilizzan curlando ò che donca en sparæ da di tubbi ò mascoli.
A Bedin
Detalli discugraffichi
Nüm. catallugu:
Nüm. matrixe:
Incipit
- Avançite o-u barcun bella Bedin, àngeu cu-u büstu, avançit'o-u barcun, chè l'è za 'n'ua che sönnu u chitarin e che ne möu pe ti da-a gran pasciun.
- Anemmu, cos'a l'è tanta caladda? Ah mæ batuzu: ch'ei sbaliòu de stradda!
- Sun mi bella Bedin, Tognu u furnâ, da-e miage, pe amû de Diu, Bedin nu stæ a sbragiâ. Se mi ve vöggiu ben nu l'è 'n delittu.
- Che Tognu? Che furnâ? Che amû d'Egittu? E mi ve diggu che nu m'angusciæ e l'è megiu [pe] vuî, Tôgnelìn, se ve n'andæ.
- Aggi paçiença, caa, sulu in mumentu e nu ese cun mi tantu aragiâ: nu ti cunusci tüttu u mæ turmentu? Stella du mâ, sciû de giardin, passueta de muntagna...
Vuxe cunrelæ
Discografia de Gioxeppe Marzari
Cunligamenti esterni
Oudiu dispunibbile insce Youtube
Pro Recco
A Pro Recco Waterpolo 1913, conosciûa ciù senpliceménte cómme Pro Recco, a l'é inn-a socjetæ de balanêuo de Recco, fondâ inte l'estæ do 1913 co-o nómme de Rari Nantes Enotria, e a l'é a-a giornâ d'anchêu a squàddra ciù titolâ a-o mondo inte sto spòrt chi.
Da-o 2016 o prescidente o l'é Maurizio Felugo, mentre da-o 2021 l'alenatô o l'é Sandro Sukno. A Pro Recco a zêuga e partîe interne inta Piscinn-a Pónta Sant'Anna de Recco.
A l'é a squaddra da çitæ de Recco, e a zêuga inta Serie A1 da-o 1953, anno quand'a l'é stæta promòssa da-a Serie B.
Tampere
thumb|250x250px|Panoràmma de Tampere Tampere (prononçiòu in finlandéize, Tammerfors in svedéize) a l'é 'na çitæ de 244.000 abitànti. A l'é a segónda çitæ ciù popolôza da Finlàndia dòppo a sò capitâle, Helsinki.
A cagnara
Detalli discugraffichi
Tittulu: A cagnara
Gennere: scena commica
Outû: Nafta-Anselmi
Primma versciun
Interprete: Gioxe Marzari, orchestra Azzurra dir. da Raffaæle Stocchetti
Lengua: zeneize
Annu: prezente intu cat. du 1935
Süportu: discu 78 gii
Etichetta: Parlophon
Nüm. catallugu: GP91695
Latu: A
Nüm. matrixe: 150947
Diata: 2'29"
Segunda versciun
Interprete: Gioxe Marzari e fizarmonnica
Annu:
Etichetta: IPM (Italmusica Pigini - Milano)
Nüm. catallugu: I.E.4002
Latu: A
Diata: 2'00"
Incipit
Apröv'à dui muchetti cantæ insce 'na chitara pezu che a-i mariunetti l'é a cagnara incumençòu.
Sciorte à mezu a sö du Pòulu cun due ganbe ch'a pâ 'n fòulu e a te sbraggia: "Ah fanfaruña! Ah scixèrbua! Ah rebeluña! Ah scurlüssua! Ah cichetuña! Pêtenæve pelandruña! Ah piedini da strusciuña!" Ghe rispunde a Teexu inbræga, pulveriera da gran bæga: "Ah mustàscia fintu spagu, se m'inbrægu mi mo-u pagu e vegnîghe zü, v'inciagu, rundinella sença svagu, do-u barcun me pai in dragu! Ah sirena da caruggiu! Ah perücca 'nsci-u zenuggiu!" "Se a smetésci sàiva megiu, minurenni da culegiu!" sbraggia u Ninnu u traditure cu-ina vuxe da tenure ch'han mulòu frescu d'in ture. [...]
Vuxe cunrelæ
Discografia de Gioxeppe Marzari
Cunligamenti esterni
Oudiu da 1a versciun dispunibbile insce www.canzoneitaliana.it abinou pe sballiu o-u latu B du discu. Oudiu da 2a versciun dispunibbile insce Youtube
Córso Càrlo Armelìn (Zêna)
Córso Càrlo Armelìn o l'é 'na stràdda de Zêna ch'a fà pàrte da coscì dîta Circonvalaçión a Mónte. Sta stràdda chi, ch'a pîgia o sò nómme da-o polìtico de Rómma a càppo da Repùbrica Româna insémme a-o Mazìn e a l'Ourélio Sàffo, a colêga, a levànte, Ciàssa Manìn e, a ponénte, Córso Solferìn (ch'o l'incoménsa in corispondénsa da Ciàssa de Sàn Bertomê di Armêni).
Stöia
Córso Càrlo Armelìn o l'é stæto realizòu tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do sécolo XX pe servî 'n'àrea de nêuva espansción urbâna e, inte l'ànbito da Circonvalaçión, pe colegâ e dôe estremitæ da çitæ sénsa pasâ pò-u sò céntro.
Vicente Costalago
miniatura|Covertìnn-a de un di scrîti do Vicente Costalago in Interlingua Vicente Costalago, conosciûo co-o nómme fâso de Chabi ascì, o l'é 'n filòlogo, aotô e ativìsta pe l'Interlingue (ciamâ Occidental ascì), da quæ o n'é un di ciù inportànti scritoî. Nasciûo in Spàgna, o l'à studiòu a l'universcitæ de Léngoe Modèrne, Traduçión e Interpretaçión.
Córso Càrlo Armelìn (Zêna)
Stöia
A-o moménto da sò avertûa a stràdda a l'êa però nominâ inte 'n'âtra manêa, sàiva a dî Córso Prìnçipe Medêo, vegnìndo dedicâ a-o fìggio do Vitöio Manoælo II de Savöia, elezûo rè de Spàgna. Pe cóntra, prìmma de l'avertûa da Circonvalaçión, pe de chi a pasâva 'na crêuza che, montàndo da l'Acasêua, a l'arivâva a-a gêxa de Sàn Bertomê di Armêni. Da chi a stràdda a continoâva vèrso levànte, traversàndo e miâge da çitæ pe mêzo da pòrta che, pigiàndo o nómme da-a gêxa da-arénte, a l'é dîta de Sàn Bertomê; da no confónde però co-o vàrco in corispondénsa de quéllo che ancheu o l'é ciamòu Làrgo Gaitàn Giardìn, avèrto a l'inìçio do sécolo XX.
Vicente Costalago
O l'à creòu 'na léngoa artifiçiâle ciamâ Novlingue ascì.
Córso Càrlo Armelìn (Zêna)
Stöia
Pöco dòppo a costruçión de sta stràdda chi, tra o 1895 e o 1896, l'é stæto realizòu 'na lìnia di tranvài da pàrte da SFEF (Socjêtæ de Ferovîe Elétriche e Funicolâre) che, anàndo aprêuvo a-o camìn da circonvalaçión, a pasâva pe Córso Càrlo Armelìn ascì. A lìnia di tranvài a l'é stæta in sciâ fìn desmantelâ into segóndo dòppo goæra e sostitoîa da-o traspòrto pùblico in sce gómma.
Vicente Costalago
Òpere
O Chabi o l'à publicòu de òpere ségge in sciâ Ræ che stànpæ. A sò prìmma publicaçión a l'é stæta La xerca per Pahoa, scrîta in Lingua Franca Nova, stöia ch'a repìggia e vêgie föe di cavaliêri. A sò segónda publicaçión stanpâ, a Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas, a l'é pe cóntra scrîta in Occidental e a l'é formâ de træ stöie, de quæ çèrti tòcchi se rifan a-e òpere de Edgar Allan Poe.
O l'à pöi continoòu scrivéndo l'Antologie hispan, 'n'arecuigéta di scrîti ciù inportànti da letiatûa spagnòlla da-i prìmmi sécoli a-a giornâ d'ancheu, e Fabules, racontas e mites, âtro lìbbro de föe e mîti. Chi de sótta a gh'é 'na cùrta seleçión de sò opere:
Córso Càrlo Armelìn (Zêna)
Descriçión
A tabélla chi de sótta a contêgne tùtti i scîti d'interésse che s'avànsan in sce Córso Càrlo Armelìn. Into rèsto di nùmeri cìvichi gh'é sorviatùtto di cazaménti rescidençiâli tîæ sciù tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio de quéllo sucescîvo.
Comunicaçioìn
A stràdda a l'é colegâ da-e coriêre do traspòrto pùblico locâle de l'AMT de lìnie 36, 36/ e 606 che, pasàndo pi-â Circonvalaçión, colêgan e-estremitæ do céntro da çitæ. In particolâ, in sce Córso Càrlo Armelìn gh'é e dôe fermâte de:
Caštea d'Ulmèa
Èl Caštea d’ Ulmèa (in italian "Castello di Ormea") l’eŗa pŗōppi suvo èl bulgu d’ Ulmèa, l’eŗa štà focciu a paltia da u X seculu.
Štōŗia
U s’ pensa chè ‘l caštea u sègghè štà focciu ‘ntulnu a u X seculu, p’l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari.
L’ eŗa pӧӧ fultificà ‘n divèlse vōte, sutta i Malches̅c̅i d’ Zevo ‘ntl XIII seculu. ‘N palticuloa cun èl malchèsè Giolgio II u Nanu, ch’ l’ avèva focciu fultificoa ascì èl bulgu d’ Ulmèa cun i miŗogni d’ cinta.
‘N' tōccu ‘mpultonte p’l u švilüppu dâ difèsa l’eŗa štà focciu dal malchèsè Garcilasco, ‘ntˋû 1538, quonde èl caštea l’eŗa štà ‘ngŗandì è j’ eŗo štoi foccie ina seŗie d’ tûri e baštiui. ‘Ntl 1625 èl Pŗinzi Mûŗizzi d’ Savōia, ch’ l’ avèva catà a fultificaziun, u ŗ’avèva finia cun tŗai tûriui ch’ j’ avèvo d’l feŗitojie, p’l pèa dûvŗoa d’l bucche da föu: ün a punente, ün a meʒudì è in otŗu a levonte.
A meʒʒanöccịe ŗ’eŗa štô foccia in otŗa cà, p’l li cuštoddi, nvelsu matin u j’eŗa ina zōna p’l li feudatoŗi.
A cuštŗuziun a n’ è moi štô duvŗô ‘m’ cà dai scignuŗi d’l pōštu, vištu ch’ a s’lviva p’l a difèsa. I malchès̅c̅i, scignuŗi d’ Ulmèa j’ avèvo, cum’ cà, in palazettu’n via Tonno.
Cun l'arivu dî suldoi fŗanzès̅c̅i è l'occupaziun d’ Ulmèa daŗa fine d’l 1794, sutt’ a guidda d’l geneŗoa Rusca, èl caštea (doppu a rèsa d’l cumandonte ulmiošcu) l’eŗa štà tŗašfulmà ‘nt’ in ušpioa militoa, è dōppu šmant’là dai fŗanzes̅c̅i.
‘Ntl’ 1795 i l’avèvo campà ʒü’ cun èl mine, ch’ j’ avèvo foccịu donni al cà dapè, p’ŗ uldine dû geneŗoa Mollis.
Vyborg
thumb|250x250px|Panoràmma de Vyborg Vyborg (Вы́борг in rùscio; Viipuri in finlandéize) a l'é 'na çitæ rùscia de 79.000 abitànti. Scìnn-a-o 1940 a l'à fæto pàrte da Finlàndia, ma a l'é stæta in sciâ fìn conquistâ da l'Unión Soviética into córso da Goæra d'Invèrno.
Prearpi Lìgüri
miniatura|260x260px|A sutta-divixùn fra e Àrpi Lìgü(r)i e e Prearpi Lìgü(r)i E Preàrpi Lìgü(r)i (ascì Preàrpe Lìgü(r)i, in italiàn Prealpi Liguri, in fransése Préalpes liguriennes ) sun in grùppu de munti ch'i fan parte de Àrpi Lìgü(r)i, Se trövan ai cunfin fra a regiun Lìgü(r)ia (pruvinse de Impe(r)ia e de Savùna) e u Piemunte (pruvinsa de Cuni). Sun frasiunàe dae Àrpi du Marguareis (atra parte de Àrpi Lìgü(r)i) daa Còlla de Nava. A prinsipale simma a l'è quella du munte Armetta ch'a razunze i 1.739 m s.l.m..
Geulugìa
Inta zona de Preàrpi sun ben rapresentài, cumme in àtre zone preàrpine, cunglumerài e àtre prìe sedimentâie cumme e màrne, e a(r)enâje u carcâ e u gèssu.
A cançun du scroccu
Detalli discugraffichi
Tittulu: A canson do scrocco (A cançun du scroccu)
Prearpi Lìgüri
Delimitasiùn
Intu sensu u(r)àiu i limiti geugrafici de Prearpi Lìgü(r)i i sun: a Còlla de Nàva, u scciümme Tànau, u turènte Sevetta, a buchetta d'Atâ, u turente Lavanèstru, Savuna, u Mâ Lìgü(r)e, Arbenga, a valà de l'Aròscia.
A cançun du scroccu
Detalli discugraffichi
Gennere: macette
Prearpi Lìgüri
Südivixun
miniatura|285x285px|E Prearpi Lìgü(r)i dau Galé A particularitài de Prearpi rispettu l'internu da cadéna arpìna, resepìa intu 2005 daa SOIUSA, a l'éa stâ sustegnüa zà inti primmi ànni du Növesentu da l'arpinista ligü(r)e Jacques Guiglia. E Prearpi Lìgü(r)i sun divìse int'in super-grùppu, trei gruppi e növe sutta-grùppi.
A cançun du scroccu
Detalli discugraffichi
Outû: Nafta-Anselmi
Prearpi Lìgüri
Südivixun
A Còlla du Me(r)ögnu a sepâa u Gruppu du Munte Settepàn da quellu du Munte Carmu, mentre a Còlla de San Benardu de Garesce a divìdde u Grùppu du Munte Carmu da quellu du Galé-Armétta, u tòccu ch'u cunta e simme ciü elevàe de Prearpi Lìgü(r)i.
A cançun du scroccu
Detalli discugraffichi
Interprete: Gioxe Marzari
Prearpi Lìgüri
Valichi prinsipali
sinistra|miniatura|253x253px|A Còlla de Cravaüna dau Munte da Guardia
Simme prinsipàli
miniatura|252x252px|U briccu du Scciàvu E prinsipali muntagne che furman e Prearpi Lìgü(r)i e sun:
A cançun du scroccu
Detalli discugraffichi
Annu: prezente intu cat. du 1935
Nüm. catallugu: GW 239
Latu:
Nüm. matrixe: 100-1032
Incipit
Quande t'ê 'nte biteghe à früstâ de careghe u cafè cumandandu e 'n amigu aspêtàndu ch'u to-u vegne à pagâ
apeña u l'intra ti dixi "salütemmu i amixi" de pagâ ti fæ mustra 'tantu pocu te custa inte braghe 'nfiâ a man
scrocca da beive, scrocca da-a brocca nu te stâ à destacâ beivi tüttu quellu che t'ueivi che però ti saveivi ch'u l'é pagòu
I scrucatuî se dividdan in tante categurie: categuria "cafetê" sun quelli arenbæ da-e porte di bar prunti pe salütâ l'amigu ch'u passa, pe dîghe: "Ohu Minu, cumme ti stæ? T'ê vegnüu ciü grassu eh!? Ti piggi ninte? Vegni, piggite l'americanu, mi me pigg'in cafè, ho za mangiòu... u cafè pussibilmente ristreitu eh... ben nu... sciâ mo-u fasse lungu... sciâ me ghe mette tantu süccou eh..." E questi discursci düan pe scin che l'amigu u n'ha finiu de pagâ, e poi alua: "Ma cose ti fæ? Ma t'ê scemmu?! Ma cumme, offru mi e ti paghi ti?! N'atr'ota nu t'invitu ciü!..." E lo scrocco dolcemente continnua...
Vuxe cunrelæ
Discografia de Gioxeppe Marzari
Pêo da Cortonn-a
Pêo da Cortonn-a (it: Pietro da Cortona, nómme fâso do Pietro Berrettini) (Cortona, 1° novénbre 1596-Romma, 16 mazzo 1669) o l'é stæto 'n architétto e 'n pittô italiàn, in protagonìsta do baròcco. thumb|150px|right|François Chéron, Pêo da Cortonn-a, medàggia, XVII secolo (Museo de l'Académia Etrusca - Cortonn-a)
Vìtta
thumb|200px|left|Dê inta glòria, disègno ([[Louvre)]] Pêo da Cortonn-a o l'é stæto 'n aliêvo do Dria Commodi.
Cinn-a
A Cìnn-a (中國, 中国, Zhōngguó, leteralménte "Régno de mêzo"), oficialménte-a Repùbrica Popolâre Cinéize (中華人民共和國, 中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), a l'é 'n stâto de l'Àzia òrientâle, con capitâle Pechìn. A Cìnn-a a l'ò-u prìmmo pàize do móndo pe popolaçión, con ciù ò mêno 1.428.000.000 abitànti (calcolæ segóndo 'na stìmma fæta 'nto 2018) e-o tèrso pàize do móndo pe estensción, con ciù ò mêno 9.600.000km². O stâto-o l'é governòu dò-u Partîo Comunìsta Cinéize, cò-u l'ezèrcita giurisdiçión in sce 22 provìnse, çìnque regioìn aotònome, quàttro monicipalitæ (Pechìn, Tianjin, Shanghai e Chongqing), e-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macau.
Con l'invençión da pôvie pe sparâ-e da stànpa-a caràteri mòbili sótta-e dinastîe di Tang (618–907) e di Song setentrionâli (960–1127), són stæte conpletæ e quàttro grénde invençioìn. A coltûa Tang a s'êa difûza pe l'Àzia, gràçie a-a nêua Vîa da sæa, ch'a portâva i comerciànti scìnn'a-a Mezopotàmia-e ò-u Còrno d'Àfrica. Into 1912, co-â rivoluçión Xinhai ch'a scorîa-a dinastîa Qing e fondâva-a Repùbrica de Cìnn-a, finîo-u domìnio dinàstico. Inta II Goæra mondiâle, a Cìnn-a a l'é stæta devastâ da-i conflìtti intèrni, e dò-u Giapón, caxonàndo-a goæra civîle cinéize, a-a quæ a l'êa segoîa 'na divixón do teritöio, into 1949, co-o Partîo Comunìsta Cinéize de Mao Zedong ch'o fondâva-a Repùbrica popolâre cinéize 'nsciô continente, méntro-u govèrno naçionalìsta goidòu dò-u Kuomintang se retiâva 'nte l'îzoa de Taiwan, dóndo-u l'à governòu scìnn'ò-u 1996, quàndo-u pàizo-u diventâva 'na democraçîa. A-a giornâ d’ancheu, o status polìtico de Taiwan o l'é inçèrto.
A Cìnn-a a l'é 'na repùbrica socialìsta unitâia monopartìtica, e-a l'é un di pöchi stâti socialìsti existénti. Discidénti polìtichi-e grùppi pi-â diféiza di dirìtti umâni àn acuzòu-o govèrno cinéize de mancànse 'nto rispètto di dirìtti umâni, sopresción de minorànse étniche-e religiôze, censûa-e sorvegiànsa de màssa, e represción de protèste (cómme prezénpio 'nto 1989). O govèrno cinéizo-u l'à diciaròu cò-u dirìtto a-a suscisténsa e ò-u svilùppo econòmico végnan prìmma di âtri tîpi de dirìtti umâni, e cò-u concètto di dirìtti umâni gh'aviéiva da consciderâ o livéllo econòmico de 'n pàize.
Dò-u 1978, gràçie-a l'introduçión de rifórme econòmiche, l'economîa cinéize-a l'é cresciûa-a-a spedîa, con perçentoâli de créscita anoâle sénpre sórvia i 6 pónti. Segóndo-â Bànca Mondiâle, o PIL da Cìnn-a o l'é cresciûo da 150.000.000.000$ (1978) a 12.240.000.000.000$ (2017), e – segóndo dæti ofiçiæ – amontâva-a 90.000.000.000.000 de yuan (13.500.000.000.000$) into 2018. Dò-u 2010, a Cìnn-a a l'é a segónda economîa ciù grànde 'nsciâ bâze do PIL nominâle e, dò-u 2014, a ciù grànde do móndo-â paritæ de potêre d'acquìsto. Dò-u 2019, a l'ò-u pàize co-o magiô nùmero de rìcchi 'nte tùtto-o móndo. O pàizo-u l'é ànco-u ciù grànde esportatô e-o segóndo ciù grànde inportatô de mèrçi. A Cìnn-a a l'é riconosciûa cómme stâto con àrmi nucleâri, e-o gh'ò-u ciù grànde ezèrcito permanénte, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión, e-o segóndo magiô budget pi-â diféiza militâre. A RPC a l'é 'n ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, e 'n partner globâle atîvo de l'ASEAN. A Cìnn-a a l'é consciderâ 'na superpoténsa potençiâle, sorviatùtto pi-â grandéssa da seu popolaçión, da seu economîa, e do seu ezèrcito.
Nómmi
De sòlito i cinéixi se riferìscian ò-u pròpio pàize co-o tèrmine Zhōngguó (中国, conpòsto de zhōng, "centrâle" ò "de mêzo", e guó, "régno", "stâto"). St'antîga paròlla (s'atrêuva 'nto Clàscico di docoménti, do VI sécolo a.C.) a gh'à 'n valô religiôzo e cosmològico, zaché-a raprezénta-a civiltæ ch'a stà 'nto mêzo (a livéllo celestiâle), e òrìginariaménta-a l'êa 'n nómme coletîvo ch'o se riferîva-a tùtti-i régni 'nte cianûe da Cìnn-a setentrionâle. Dòppo-a creaçión de l'inpêro, o nómo-u l'êa divegnûo scinònimo da tæra dónde vivéivan i cinéixi Han, in contràsto co-e tære dónde stâvan i "bàrbari" de âtre etnîe, prezénpio-ê tribù di Xiongnu (匈奴, Xiōngnú). Sótta-a dinastîa mancéize di Qing, o tèrmino-u l'avéiva pèrso quéllo sénso streitaménte ligòu a l'apartenénsa étnica ò-u grùppo Han, e-o l'avéiva finîo pe conprénde tùtti-i grùppi 'nte l'inpêro multiétnico-e multicolturâle di Qing.
Into XIX sécolo, o tèrmine Zhōngguó o l'êa divegnûo scinònimo de stâto (o naçión) cinéize, e dò-u 1949 o nómme ofiçiâ do pàizo-u l'é Repùbrica Popolâre Cinéize (中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó).
Gh'é divèrse teorîe che prêuvan a spiêgâ l'òrìgine da paròlla "Cìnn-a". A poriéiva êse derivâ dò-u persiàn Chin (چین‎), ch'o derîva da-a paròlla sànscrita Cīna (चीन), ch'a s'atrêuva 'nte prìmme scrîtûe indoìste, træ quæ o Mahābhārata (V sécolo a.C.) e-o Manusmṛti (II sécolo a.C.). Sta teorîa contradiéiva quélla propòsta da Martino Martini 'nto XVII sécolo, segóndo-a quæ-a paròlla deriviéiva dò-u nome – into cinéize antîgo – da dinastîa Qin, 秦 (ricostroîo cómme *dzin).
Preistöia
Çèrtidùn repèrti archiològichi fàn supónn-e che çèrti omìnidi àgian visciûo in Cìnn-a, inte 'n èrco de ténpo conpréizo tra-i 2 milioìn e-i 250.000 ànni fa. Inte 'na cavèrna-a Zhoukoudian, arénte Pechìn, són stæti ritrovæ-i rèsti fòsili (datæ tra-i 680.000 e-i 780.000 ànni fa) de 'n Homo erectus, dîto "òmmo de Pechìn", ch'o savéiva uzâ o fêugo. Inta cavèrna Fuyan – inta contêa de Dao, Hunan – són stæti ritrovæ ànche dénti fosilizæ de Homo sapiens (datæ tra-i 125.000 e-i 80.000 ànni fa) Gh'én testimoniànse de proto-scrîtûa cinéize-a Jiahu (7000 a.C.), Damaidi (6000 a.C.), Dadiwan (5800–5400 a.C.) e Banpo (dò-u V milénio a.C.). Çèrtidùn studiôxi ipotîzan ch'i scìnboli de Jiahu (VII milénio a.C.) ségian o ciù antîgo scistêma de scrîtûa cinéize.
Prìmme dinastîe
Segóndo-â tradiçión cinéize, a dinastîa Xia – ciù ò mêno into 2100 a.C. – aviéiva segnòu l'inìçio do scistêma polìtico da Cìnn-a, bazòu 'nsce monarchîe ereditâie (dîte "dinastîe"), ch'o saiéiva duòu pe miléni. I stòrichi-a consciderâvan in mîto, finché çèrtidùn scâvi scentìfichi-a Erlitou (Henan) into 1959 avéivan rivelòu scîti da prìmma etæ do brónzo. Ancón no l'é ciæo se sti scîti ségian da atriboîse a-a dinastîa Xia ò-a 'n'âtra coltûa do mæximo perîodo. A dinastîa sucesîva – di Shang – a l'é a ciù antîga che ségge ànche confermâ dæ testimoniànse scrîte de l'época, e-a l'à regnòu 'nsciâ cianûa do Sciùmme Giâno, inta Cìnn-a orientâle, dò-u XVII a l'XI sécolo a.C.. A quéll'época (ciù ò mêno 'nto 1500 a.C.) remónta-a coscì dîta scrîtûa òracolâre, ch'a raprezénta-a fórma ciù antîga de scrîtûa cinéize scovèrta fìn'òua e l'é 'n antenâto dirètto di caràteri cinéixi modèrni.
Dòppo, i Shang êan stæti conquistæ da-i Zhou, ch'àn regnòu tra l'XI e-o V sécolo a.C., scibèn che l'outoritæ centralizâ ciàn cianìn se perdéiva pe vîa di scignôri da goæra feodâli, çèrtidùn prinçipâti che no ubidîvan ciù ò-u rè Zhou e avéivan finîo pe goerezâ de lóngo pe 300 ànni, into coscì dîto Perîodo de primavéie-e de l'ötùnni. Ò-u ténpo do Perîodo di stâti conbaténti (V–III sécolo a.C.), gh'êan restæ sôlo sètte poténti stâti.
Cìnn-a inperiâle
Dòppo 'na goæra civîle, inta quæ a libràia inperiâle a Xianyang a l'êa stæta bruxâ, a dinastîa Han a l'êa arivâ a-o potêre, e a l'êa regnòu da-o 206 a.C. a-o 220 d.C., creàndo a l'intèrno do seu pòpolo 'n identitæ colturâle ancón aregordâ 'nte l'etnònimo di cinéixi Han. I Han avéivan alargòu asæ i confìn de l'inpêo, con canpàgne militâri 'nte l'Àzia centrâle, inta Mongòllia e a Coréa do Sùd, e 'nto Yunnan, e co-o recùpero do Guangdong e do Vietnam setentrionâle da-e moén do régno de Nanyue. A prezénsa di Han inte l'Àzia centrâle e 'nta Sògdia a l'avéiva agiutòu a stabilî o percórso da Via da sæa, ch'a l'aviéiva rinpiasòu a vêgia stràdda pe l'Ìndia tra e montàgne de l'Himalaya. Ciàn cianìn, a Cìnn-a di Han a l'êa divegnûa a ciù grànde economîa do móndo antîgo. A despêto da iniçiâle decentralizaçión di Han, e l'abandón ofiçiâ da filozofîa legalìsta di Qin, rinpiasâ da-o Confucianéximo, i Han e i seu sucesôi avéivan mantegnûo e instituçioìn e polìtiche legalìste. Dòppo a fìn da dinastîa Han, o gh'êa stæto 'n perîodo de conflìtto, ciamòu Tréi régni – e figûe prinçipæ do quæ êan stæte pöi inmortalæ into Romànso di tréi régni, un di Quàttro clàscichi da letiatûa cinéize – a-a fìn do quæ Wei o l'êa stæto fîto sconfìtto da-a dinastîa Jin, che pöi a l'êa chéita pe-a goæra civîle nasciûa pe l'arîvo de 'n inperatô con dizabilitæ do svilùppo. I Çìnque bàrbari avéivan invâzo e governòu a Cìnn-a setentrionâle, into perîodo ciamòu Sézze régni. I Xianbei l'êan pöi unificâ come Wei do nòrd, con l'inperatôe Xiaowen ch'o l'avéiva abolîo a polìtica de apartheid de prìmma e inpòsto 'na dràstica "scinizaçión" di seu sùditi, integràndoli 'nta coltûa cinéize. Into sùd, o generâle Liu Yu s'êa aseguâto che i Jin avésan renonçiòu a-o tröno in favô da Liu Song. I vàrri sucesôi de sti stâti êan ciamæ dinastîe do Nòrd e do Sùd, e-e dôe zöne êan pöi stæte riunîe da-i Sui into 581, i quæ avéivan portòu avànti rifóme de l'agricoltûa, de l'economîa, e do scistêma di ezàmmi inperiâli, costroîo o Gràn Canâ, e patrocinòu o budìsmo. Liâtri ascì êan fîto chéiti, aprêuvo a-i dizórdini che s'êan difûxi dòppo o bàndo da lêva pe-i travàggi pùblici e o faliménto de 'na goæra inta Coréa setentrionâle.
Sótta e sucesîve dinastîe di Tang e di Song, a l'êa prinçipiâ 'n'etæ d'öo pe l'economîa, a tecnologîa e a coltûa da Cìnn-a. L'inpêro di Tang o l'avéiva repigiòu o contròllo de regioìn òcidentâli e da Via da sæa, e trasformòu a capitâle Chang'an inte 'n céntro urbâno cosmopolîta, ma o l'êa stæto, a ògni mòddo, devastòu e indebolîo da-a ribelión de An Lushan do VIII sécolo, e o l'êa deruòu do tùtto into 907, co-i governatôi militâri locâli che diventâvan ingovernàbili. Co-i Song a tendénsa separatìsta a l'êa finîa, e o s'êa creòu 'n equilìbrio de potêri tra a dinastîa e i Liao do Kitai. I Song êan stæti o prìmmo govèrno do móndo a fâ circolâ monæa de càrta, e a prìmma entitæ polìtica a dotâse de 'na marìnn-a militâre permanénte, ch'a l'êa suportâ da 'n'indùstria navâle bén svilupâ, e da-i comèrci marìtimi. Tra o X e l'XI sécolo, sorviatùtto aprêuvo a-a difuxón da coltivaçión do rîzo e a sovraproduçión de çìbbo, a popolaçión da Cìnn-a a l'êa radogiâ fìnn'a arivâ ciù ò mêno a 100 milioìn de persónn-e. Co-a dinastîa Song a gh'êa stæta ànche 'na riscovèrta do Confucianéximo, e 'na fioritûa da filozofîa e de àrti, con nêuvi livélli de maturitæ e conplessitæ inta pitûa di paizàggi e inta lavoraçión da porçelànn-a. A ògni mòddo, a dinastîa jurchen di Jin a s'êa acòrta da deboléssa militâre de l'ezèrcito Song, e into 1127, inte goære Jin-Song, l'inperatô Huizong de Song o l'êa stæto caturòu, e a capitâle Bianjing conquistâ. I Song restæ s'êan retiæ 'nta Cìnn-a meridionâle.
Into XIII sécolo, i móngoli avéivan conquistòu a Cìnn-a – co-o càppo di móngoli, Kublai Khan, che 'nto 1271 o l'avéiva proclamòu a dinastîa Yuan – e scancelòu i ùrtimi rèsti da dinastîa Song. Prìmma de l'invaxón móngola, a popolaçión da Cìnn-a di Song a l'êa de 120 milioìn de çitadìn, e a-o ténpo do censiménto do 1300 a s'êa ridûta a 60 milioìn. Into 1368, in pizàn ciamòu Zhu Yuanzhang o l'êa scorîo i Yuan e fondòu a dinastîa Ming, pigiàndo o nómme inperiâle de Hongwu. Sótta i Ming a gh'êa stæta 'n'âtra etæ d'öo pe-a Cìnn-a, ch'a l'êa svilupòu unna de marìnn-e militâri ciù fòrti do móndo, e 'n'economîa prosperôza, óltre a-o svilùppo de àrti e da coltûa. Inte sto perîodo, l'amiràlio Zheng He o l'avéiva conpîo i viâgi do tezöo di Ming inte l'òcéano Indiàn, arivàndo fin a l'Àfrica òrientâle.
Inti prìmmi ànni da dinastîa Ming, a capitâle da Cìnn-a a l'êa stæta spostâ da Nanjing a Beijing. Co-a nàscita do capitalìsmo, filòzofi cómme Wang Yangming avéivan criticòu o neoconfucianéximo, anpliàndolo con concètti de individoalìsmo e egoaliànsa de quàttro òcupaçioìn. A clàsse di fonçionâi-leteroéi a l'êa divegnûa 'na fòrsa de sostêgno de l'indùstria e do comèrcio inti moviménti de boicotàggio de tàsce, i quæ, insémme a-e carestîe e a-a diféiza da-e invaxoìn giaponéixi da Coréa e da-e invaxoìn manciù, avéivan vuòu e càsce do stâto.
Into 1644, Beijing a l'êa stæta conquistâ da 'na coaliçión de fòrse de pizén ribèlli goidæ da Li Zicheng, e l'inperatô Chongzhen o s'êa soîcidòu. A dinastîa manciù di Qing, aleâ co-o generâle Ming Wu Sangui, a l'avéiva scorîo a dinastîa Shun fondâ da Li, e pigiòu o contròllo de Beijing, ch'a l'êa pöi diventâ a nêuva capitâle da dinastîa Qing.
Perîodo tardoinperiâle
A dinastîa Qing, duâ da-o 1644 a-o 1912, a l'é stæta l'ùrtima dinastîa inperiâle da Cìnn-a. A seu conquìsta do stâto Ming a l'êa costâ 25 milioìn de mòrti, e l'economîa do pàize a l'êa pegiorâ tànto. Dòppo a fìn di Ming meridionâli, co-a conquìsta do khanâto di zùngari, a Mongòllia, o Tìbet e o Xinjiang êan diventæ pàrte de l'inpêro. L'outocraçîa centralizâ a l'êa stæta rinforsâ pe reprìmme i òpoxitôi di Qing, con polìtiche de rilàncio de l'agricoltûa e limitaçión do comèrcio, co-o Haijin (“interdiçión marìtima”), e co-o contròllo ideològico, raprezentòu da l'inquixiçión leterâia. Tùtto quésto o l'avéiva caxonòu stagnaçión sociâle e econòmica. A-a meitæ do XIX sécolo, l'inperialìsmo òcidentâle o l'avéiva descadenòu e goære de l'òpio, conbatûe cóntra a Gràn Bretàgna e a Frànsa, aprêuvo a-e quæ – co-o tratâto de Nanchìn do 1842, o prìmmmo di coscì dîti "Tratâti inegoâli" – a Cìnn-a a l'êa stæta costréita a pagâ 'n'indenizaçión, arvî di pòrti, permétte l'estrateritorialitæ pe-i foestêi, e cêde Hong Kong a-i britànichi. Dòppo a prìmma goæra scìno-giaponéize (1894–95), a Cìnn-a a l'avéiva pèrso infloénsa in sciâ penîzoa coreànn-a, e cedûo Taiwan a-o Giapón.
Ànche sótta a dinastîa Qing êan nasciûi dizórdini intèrni, e gh'êan stæte dêxénn-e de milioìn de mòrti, spécce 'nta ribelión do Löto Giànco (1794–1804), inta (falîa) rivòlta di Taiping (1850–1864) che a l'avéiva fæto o trèsto 'nta Cìnn-a meridionâle, e 'nta rivòlta di Dunghén (1862–77) into nòrd-èst. O sucèsso iniçiâle do Moviménto de outorinforsaménto inti anni '60 do XIX sécolo o l'êa pöi stæto ridimenscionòu da 'na série de batòste militâri inti ànni '80 e '90.
Into XIX sécolo, a l'êa prinçipiâ a grànde diàspora cinéize, e-e pèrdie caxonæ da l'emigraçión s'azonzéivan a quélle caozæ da-i conflìtti e da-e catàstrofi, cómme prezénpio a carestîa inta Cìnn-a setentrionâle do 1876–79, inta quæ gh'êan stæti tra i 9 e i 13 milioìn de mòrti. Into 1898, l'inperatô Guangxu o l'avéiva preparòu 'n ciàn de rifórme pe dâ inìçio a 'na monarchîa costituçionâle, ma sti cén êan stæti aroînæ da l'inperatrîce Dowager Cixi. Ànche a desfortunâ ribelión di Bòcser cóntra i foestêi, inti ànni 1899–1901, a l'avéiva indebolîo ancón de ciù a dinastîa. Scibèn che Cixi patrocinâva 'n progràmma de rifórme, a rivoluçión Xinhai di ànni 1911–1912 a l'avéiva pöi mìsso fìn a-a dinastîa Qing, fondàndo a Repùbrica de Cìnn-a.
Repùbrica (1912–1949)
Dòppo a mòrte de Yuan Shikai into 1916, a Cìnn-a a l'êa diventâ politicaménte menisâ: o govèrno de Pechìn o l'êa riconosciûo a livéllo internaçionâle, ma no avéiva nisciùn vêo potêre, e a ciù pàrte do teritöio o l'êa controlòu a livéllo regionâle da vàrri scignôri da goæra. A-a fìn di anni '20, o Kuomintang – goidòu da-o diretô de l'académia militâre da Repùbrica de Cìnn-a, Chiang Kai-shek – o l'êa stæto capâçe de unificâ o pàize sótta o seu contròllo gràçie a 'na série de àbili manêuvre polìtico-militâri, conosciûe co-o nómme de Spediçión do nòrd. O Kuomintang o l'avéiva spostòu a capitâle a Nanjing e inplementòu a "tutêla polìtica", 'na fâze de mêzo de svilùppo polìtico, ilustrâ into progràmma di Tréi prinçìppi do pòpolo di Sun Yat-sen, pe trasformâ a Cìnn-a 'nte 'n stâto democràtico modèrno. Aprêuvo a-e divixoìn polìtiche do pàize, o l'êa stâto difìçile pe Chiang conbàtte i comunìsti de l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión (EPL), cóntra o quæ o Kuomintang s'êa batûo fìn da-o 1927 inta goæra civîle cinéize. A goæra a l'êa andâ bén pe-o Kuomintang, spécce dòppo che l'EPL s'êa retiòu 'nta Lónga màrcia, fìn quànde e agrescioìn giaponéixi e l'incidénte di Xi'an do 1936 o l'avéiva costréito a afrontâ l'inpêro giaponéize. A segónda goæra scìno-giaponéize (1937–1945), into mêzo da II Goæra Mondiâle, a l'avéiva portòu a 'n'aleànsa téiza tra o Kuomintang e l'EPL. E fòrse giaponéixi avéivan comìsso tànti crìmini de goæra, e ciù ò mêno 20 milioìn de civîli cinéixi êan mòrti (tra i 40.000 e i 300.000 civîli êan stæti masacræ 'nta çitæ de Nanchìn inte l'òcupaçión giaponéize).
Insémme a l'âtre træ poténse (Régno Unîo, Stâti Unîi d'América e Unión Soviética), a Cìnn-a a l'é stæta in di quàttro gréndi aleæ da II Goæra Mondiale. Dòppo a réiza do Giapón into 1945, Taiwan, conpréize e îzoe Penghu, êa tornâ sótta o contròllo cinéize. A Cìnn-a a l'avéiva vìnto, ma l'êa devastâ da-a goæra e sénsa palànche. E òstilitæ tra o Kuomintang e i comunìsti avéivan pöi finîo pe descadenâ 'n'âtra goæra civîle. Into 1947 o l'êa stæto introdûto 'n govèrno costituçionâle, ma aprêuvo a-i dizórdini, tànti di provediménti da costituçión da Repùbrica no vegnîvan aplicæ inta Cìnna continentâle.
Repùbrica popolâre (1949–ancheu)
I gréndi conbatiménti da goæra civîle cinéize êan finîi into 1949, co-o partîo comunìsta ch'o controlâva quæxi tùtta a Cìnn-a continentâle; a-o Kuomintang, ch'o se retiâva, restâvan sôlo Taiwan, Hainan, e-e îzoe d'in gîo. O 20 Seténbre 1949, o prescidénte do Partîo Comunìsta Cinéize Mao Zedong, o l'avéiva proclamòu a fondaçión da Repùbrica popolâre cinéize co-in discórso a-a Prìmma seçión plenâia da conferénsa consultatîva polìtica do pòpolo cinéize. O 1° Òtôbre, inte 'na grànde celebraçión a ciàssa Tiananmen, Mao o l'avéiva fæto 'na proclamaçión pùblica a-o rastéllo Tiananmen, e quélla dæta a l'êa divegnûa o prìmma giornâ naçionâle do nêuvo pàize. Into 1950, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión o l'avéiva conquistòu l'îzoa de Hainan, e s'êa anésso o Tìbet, ma e restànti fòrse do Kuomintang avéivan continoòu a rivoltâse 'nta Cìnn-a meridionâle pe tùtti i ànni '50.
O regìmme o consolidâva a seu popolaritæ tra i pizén con de rifórme di terén, che conprendéivan a condànna a mòrte de quæxi doî milioìn de propiêtâi teriêri, e a Cìnn-a a svilupâva 'n scistêma industriâle indipendénte e àrmi nucleâri pròpie, méntre a popolaçión aomentâva. A ògni mòddo, o Gràn sâto in avànti – in grànde progètto de rifórme idealìste – o l'avéiva caxonòu tra i 15 e i 35 milioìn de mòrti tra o 1958 e o 1961, sorviatùtto pe fàmme. Into 1966, Mao e i seu inaogurâvan a Rivoluçión colturâle, ch'a dâva inìçio a 'n decénio de acûze polìtiche e dizórdini sociâli, che saiéivan duæ fìnn'a-a mòrte de Mao into 1976. Into 1971, a RPC rinpiassâva a Repùbrica inte Naçioìn Unîe, e pigiâva o seu pòsto cómme ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa. Dòppo a mòrte de Mao, a Bànda di quàttro a l'êa stæta arestâ e acuzâ pe-i ecèssi da Rivoluçión colturâle, e into 1978 Deng Xiaoping o l'avéiva pigiòu o potêre, avàndo inportànti rifórme econòmiche: o partîo molâva o contròllo do govèrno in sciâ vìtta di çitadìn, e e comuìn vegnîvan ciàn cianìn desfæte. Quésto segnâva a tranxiçión da Cìnn-a da 'n'economîa cianificâ a 'n'economîa mésccia sénpre ciù vixìnn-a a 'n mercòu avèrto. A violénta represción de protèste di studénti in ciàssa Tiananmen into 1989 a l'avéiva portòu a sançioìn cóntra o govèrno cinéize da pàrte de vàrri pàixi.
Inti ànni '90, sótta l'aministraçión de Jiang Zemin, Li Peng e Zhu Rongji, a Cìnn-a a l'avéiva levòu da-a povertæ ciù ò mêno 150 milioìn de pizén, e sostegnûo 'na créscita anoâle média do PIL de l'11,2%. Into 2001, o pàize o intrâva 'nte l'Òrganizaçión mondiâle do comèrcio, e 'nti ànni 2000 – sótta a goîda de Hu Jintao e Wen Jiabao – o mantegnîva o seu âto tàscio de créscita econòmica, scibén che sta créscita a l'avéiva avûo 'n grànde inpàtto 'nscê risórse e 'nsce l'anbiénte, e l'avéiva caxonòu dizórdine sociâle. I stàndard de vìtta àn continoòu a aomentâ a despêto da recesción di ùrtimi ànni 2000, ma o contròllo polìtico o restâva stréito.
I preparatîvi pe 'n cangiaménto de goîda into 2012 êan segnæ da dìspute tra façioìn e scàndali polìtichi. Into XVIII Congrèsso naçionâle do Partîo Comunìsta Cinéize, Hu Jintao o l'é stæto rinpiasòu da Xi Jinping into ròllo de segretâio generâle do Partîo Comunìsta, sótta a goîda do quæ són stæti fæti gréndi sfòrsi pe riformâ l'economîa, ch'a risentîva de instabilitæ struturâli e créscita ralentâ. L'aministraçión Xi-Li a l'à anonçiòu ànche grénde rifórme da polìtica do fìggio ùnico e do scistêma de prexoìn.
Giögrafîa
O paizàggio da Cìnn-a spâçia da-i dezèrti do Gobi e do Taklamakan inte l'arsoîo nòrd a-e forèste subtropicâli 'nte l'ùmido sùd. E cadénn-e montagnôze de l'Himalaya, do Karakoram, do Pamir e do Tian Shan sepâran a Cìnn-a da l'Àzia meridionâle e l'centrâle. O Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno (rispetivaménte o tèrso e o sèsto sciùmme ciù lóngo do móndo) vàn da l'âtociàn do Tìbet fìnn'a-a còsta òrientâle. I 14.500 km de còsta da Cìnn-a són afaciæ 'nsciô Mâ di Bohai, o Mâ Giâno, o Mâ Cinéize Òrientâle, e o Mâ Cinéize Meridionâle. O pàize o l'é colegòu – a-o confìn co-o Kazakistàn – a-a stéppa eoroaziàtica, dónde a Vîa da stéppa a l'é stæta 'n'inportànte vîa de comunicaçión tra l'òcidénte e l'òriénte fìn da-o Neolìtico, prìmma da Via da sæa.
Paizàggi e clìmma
I paizàggi do nòrd són ciù arsoîi, cómme i dezèrti do Gobi e do Taklamakan. O pónto ciù âto do móndo – o Mónte Everest (8848 m) – stâ 'nsciô confìn tra a Cìnn-a e o Nepal, méntre o pónto ciù bàsso do pàize (e o tèrso ciù basso do móndo) o l'è 'nsciô fóndo do lâgo sciûto de Ayding (-154 m), inta depresción de Turpan. O clìmma da Cìnn-a o l'é caraterizòu da stagioìn sécche e monsoìn che pòrtan macàia, dónca ghe són grénde diferénse de tenperatûa tra a stæ e l'invèrno: inte l'invèrno, i vénti do nòrd, che végnan da zöne d'âta latitùdine, són fréidi e sciûti; inta stæ, i vénti do sùd, che végnan da-e zöne da còsta, són macaiôxi. Pe vîa da conplèssa topografîa do pàize, o clìmma o càngia da 'na región a l'âtra.
A contìnoa espansción di dezèrti, spécce quéllo do Gobi, a l'é 'n grànde problêma anbientâle da Cìnn-a. Scibén che e fîe d'èrboi ciantæ cómme bârêe scìn da-i ànni '70 àn amermòu a frequénsa de tenpèste d'ænn-a, a sésia prolongâ insémme con pràtiche agrìcole eræ àn caxonòu de tenpèste de pûa che corpìscian a Cìnn-a ògni primavéia, pöi se difóndan vèrso âtre pàrti de l'Àzia òrientâle, inclûxi o Giapón e a Coréa. L'òrgano de contròllo anbientâle cinéize – o Ministêro de l'ecologîa e de l'anbiénte – o l'à diciaròu into 2007 ch'o teritöio da Cìnn-a o pèrde 4000 km² a l'ànno pe-a dezertificaçión. A qualitæ dell'ægoa, l'eroxón, e o contròllo de l'inquinaménto són divegnûi problêmi de prìmmo ciàn inte relaçioìn internaçionâli do pàize. O desfâse di giasæ 'nte l'Himalaya poriéiva portâ a-a mancànsa d'ægoa pe çentanæa de milioìn de persónn-e.
A Cìnn-a a l'à 'n clìmma adàtto a l'agricoltûa, e l'é stæta o ciù grànde produtô do móndo de rîzo, gràn, tomâte, meizànn-e, ûga, patêche e spinàsci.
Biodiverscitæ
A Cìnn-a a l'é un di 17 pàixi megadivèrsci, e a tócca dôe de l'ecozöne ciù grénde do móndo: a paleàrtica e l'indomaléize. Segóndo 'na stìmma, ghe saiéivan ciù de 34.687 spêce d'animæ e ciànte vascolâri, e a Cìnn-a a saiéiva o tèrso pàize do móndo pe biodiverscitæ, dòppo Braxî e Colónbia. L'11 Zùgno 1992, o pàize o l'à firmòu a Convençión insciâ diverscitæ biològica de Rio de Janeiro, e o 5 Zenâ 1993 o l'é intròu 'na convençión.
A Cìnn-a a òspita armêno 551 spêce de mamìferi, 1221 spêce d'öxélli, 424 spêce de rètili e 333 spêce d'anfìbbi. I animæ sarvæghi convîvan co-a ciù grànde popolaçión de Homo sapiens into móndo, e ne séntan a presción: a-o mêno 840 spêce de animæ són minaciæ, vulneràbili ò a rìschio d'estinçión locâle, sorviatùtto pe vîa de ativitæ umâne, cómme a distruçión de l'habitat naturâle, l'inquinaménto, e o braconàggio pe òtegnî çìbbo, pelìsse, e ingrediénti pe-a mêxìnn-a tradiçionâle cinéize. A fòuna a l'é protètta da-a lézze e, segóndo dæti do 2005, ghe són ciù de 2349 risèrve naturâli che crêuvan in tùtto 149,95 milioìn d'ètari (15% da superfìcce totâle da Cìnn-a).
In Cìnn-a ghe són 32000 spêce de ciànte vascolâri, e divèrsci tîpi de forèste. Fréide forèste de conìfere – dónde s'atrêuvan animæ cómme l'àlce e l'órso tibetàn, insémme a ciù de 120 spêce d'öxelli – dòminan a pàrte setentrionâle do pàize. Into razê de ste ùmide forèste o se peu atrovâ o banbù. A altitùdini ciù grénde, tramêzo i zenéivi e i tàsci, ghe són i rododéndri. Inte forèste subtropicâli, predominànti 'nta Cìnn-a centrâle e meridionâle, s'atrêuvan quæxi 146.000 spêce de flöra. Inte forèste pluviâli tropicâli e stagionâli, che s'atrêuvan sôlo 'nto Yunnan e 'nte l'îzoa de Hainan, gh'é 'n quàrto de tùtte e spêce de animæ e ciànte da Cìnn-a. Ghe són ciù de 10.000 spêce de fónzi, quæxi 6000 di quæ són fónzi superiôri.
Problêmi anbientâli
Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo sérri problêmi de deterioraménto e inquinaménto de l'anbiénte. Scibén ch'i regolaménti – prezénpio a Lézze pe-a proteçión anbientâle do 1979 – són abàsta rìgidi, de spésso végnan ignoræ da-e comunitæ locâli e da-i fonçionâi do govèrno, che preferìscian in lèsto svilùppo econòmico. L'inquinaménto de l'âia 'nte zöne urbâne o l'é 'n grâve problêma pe-a salûte: segóndo 'na stìmma fæta da Bànca mondiâle into 2013, 16 de 20 çitæ ciù inquinæ do móndo són in Cìnn-a, ch'a l'é ànche o pàize co-o magiô nùmero de vìtime caxonæ da l'inquinaménto de l'âia (1,14 milioìn de mòrti), e o ciù grànde produtô de anidrîde carbònica do móndo. Ghe són ànche sérri problêmi d'inquinaménto de l'ægoa: segóndo dæti do 2011, o 40% di sciùmmi cinéixi o l'é inquinòu da refûi industriâli e agrìcoli. Into 2014, e risórse d'ægoa da béive pro capite da Cìnn-a s'êan ridûte a 2062 m3, e sótta i 500 m3 inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd (5920 m3 into móndo). I metàlli pezànti ascì són caxón d'inquinaménto anbientâle. L'inquinaménto da metàlli pezànti o l'é 'n réizego chìmico inòrgànico, caxonòu sorviatùtto da cióngio (Pb), arsénico (As), càdmio (Cd), mercûio (Hg), zìngo (Zn), ràmmo (Cu), cobàlto (Co) e nìchel (Ni): i prìmmi çìnque són o cheu de l'inquinaménto da metàlli pezànti in Cìnn-a. Sti agénti inquinànti végnan da-e ativitæ mineràrie, da l'irigaçión con l'ægoa de fògne, da-a fabricaçión de prodûti che contégnan metàlli, e da âtre ativitæ de produçión corelæ. Âti livélli d'espoxiçión a-i metàlli pezànti pêuan caxonâ dizabilitæ permanénti do sæximo e do svilùppo, tra e quæ ghe són incapaçitæ a lêze e a scrîve, problêmi do conportaménto, pèrdia de l'udîo, problêmi de l'atençión, e reméscio into svilùppo de fonçioìn vixîve e motöie. Segóndo i dæti de 'n censiménto naçionâle de l'inquinaménto, a Cìnn-a a l'à ciù de 1,5 milioìn de scîti con espoxiçión a metàlli pezànti. A ògni mòddo, a Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize pe investiménti 'nte l'energîa rinovàbile e 'nta seu comercializaçión, e gh'à investîo 52.000.000.000 $ into 2011: lê a l'é un di ciù gréndi fabricatôi de tecnologîe pe l'energîa rinovàbile, e invéste tànto 'nsce progètti de sto tîpo a livéllo locâle. Into 2015 ciù do 24% de l'energîa in Cìnn-a a derivâva da fónti rinovàbili, sorviatùtto da l'energîa idroelétrica, co-ina capaçitæ totâle de 197 GW ch'a a rénde o ciù grànde produtô d'energîa idroelétrica do móndo. A Cìnn-a a l'é ànche prìmma pe capaçitæ 'nte l'energîa solâre e 'nte l'energîa eòlica.
Into 2011, o govèrno cinéize o l'à anonçiòu 'n investiménto de 4 bilioìn de yuan (619 miliàrdi de dòlari) pe infrastrutûe ìdriche e prògetti de desalaçión inte 'n perîodo de dêx'ànni, óltre a-o conpletaménto da costruçión de 'n scistêma de prevençión di alagaménti e de 'n scistêma anti-sésia éntro o 2020. Into 2013, a Cìnn-a a l'à iniçiòu a provâ – spendéndo 277 miliàrdi de dòlari in çìnque ànni – a amermâ l'inquinaménto de l'âia, spécce 'nto nòrd do pàize.
Giögrafîa polìtica
Dòppo a Rùscia, a Cìnn-a a l'é o segóndo pàize ciù grànde do móndo pe estensción do teritöio, e o tèrso – dòppo Rùscia e Cànada – pe àrea totâle (ciù ò mêno 9.600.000 km²), con cîfre che viâgian tra i 9.572.900 km² segóndo l'Encyclopædia Britannica e i 9.596.961 km² segóndo The World Factbook.
A Cìnn-a a gh'à i confìn ciù estéixi do móndo, che mezûan 22.117 km in totâle da-a bócca do sciùmme Yalu fìnn'a-o górfo de Tonkin, e confìnn-a con 14 naçioìn (ciù de ògni âtro pàize levâ a Rùscia, ch'a confìnn-a ascì con 14 pàixi): Vietnam, Laos e Birmània 'nte l'Àzia sùd-òrientâle; Ìndia, Bhutan, Nepal, Afganistàn e Pakistàn inte l'Àzia meridionâle; Tagikistàn, Kirghizistàn e Kazakistàn inte l'Àzia centrâle; e Rùscia, Mongòllia e Coréa do Nòrd inte l'Àzia nòrd-òrientâle. Pe de ciù, a Cinn-a a condivìdde i confìn marìtimi con Coréa do Sùd, Giapón, Vietnam e-e Filipìnn-e.
Partîo Comùnista
Da-o 2018, a costituçión cinéize a diciâra che "o træto ch'o definìsce o socialìsmo con caraterìstiche cinéixi o l'é a goîda do Partîo Comunìsta Cinéize". E modìfiche do 2018 àn réizo costituçionâle a condiçión de facto da Cìnn-a cómme stâto monopartìtico, dónde o segretâio generâle (leader de partîo) o l'à potêre e aotoritæ asolûti 'nsciô stâto e 'nsciô govèrno, into ròllo de leader suprêmo da Cìnn-a. O scistêma eletorâle o l'é a piràmide: e Asenblêe Locâli do Pòpolo són elezûe diretaménte, e i gràddi ciù âti de l'Asenblêe do Pòpolo – fìnn'a l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo (ANP) – són elezûi indiretaménte da l'Asenblêa do Pòpolo un gradìn ciù sótta. O scistêma polìtico o l'é decentralizòu, e i càppi a livéllo de provìnsa (ò mêno) àn tànta aotonomîa. Âtri éutto partîi són raprezentæ 'nte l'ANP e 'nta Conferénsa polìtica consultîva do pòpolo cinéize. A Cìnn-a a l'arénba o prinçìpio leninìsta do "centralìsmo democràtico", ma ghe són stæte crìtiche segóndo e quæ l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo a saiéiva sôlo 'na faciâ.
Govèrno
O prescidénte, elezûo da l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo, o l'é o càppo de stâto. O prìmmo minìstro o l'é o càppo do govèrno, e o prescjêde 'nsciô conséggio de stâto, conpòsto da quàttro viceprescidénti e da-i càppi di ministêri e de comiscioìn. Xi Jinping o l'é l'atoâle prescidénte, e ascì o segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize e prescidénte da Comisción militâre centrâle, e dónca l'é o leader suprêmo da Cìnn-a. Li Keqiang o l'é l'atoâle càppo do govèrno, e ménbro ançiàn do Comitâto permanénte de l'ofìçio polìtico do Partîo Comunìsta Cinéize, l'òrgano che de facto o l'à ciù potêre de decìdde.
Ghe són stæti di pàssi vèrso 'na liberalizaçión polìtica, ma o partîo o mantégne o contròllo efetîvo 'nscê nòmine de govèrno e, mancàndo 'n opoxiçión de spesô, o vînçe quæxi sénpre. A créscita de disegoaliànse econòmiche e a coruçión do govèrno són tra e ciù grénde preocupaçioìn a livéllo polìtico, però in tànti sostégnan o govèrno: l'80–95% di çitadìn cinéixi – segóndo 'n sondàggio do 2011 – se diciâra sodisfæto do govèrno centrâle.
Divixoìn aministratîve
A Repùbrica popolâre cinéize a l'é divîza 'nte 22 provìnse, 5 regioìn aotònome (ògnidùnn-a co-o seu grùppo de minorànsa), e 4 monicipalitæ – tùtte insémme, se definìscian "Cìnn-a continentâle" – óltre a-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macào. A livéllo giögràfico, tùtte e 31 divixoìn provinciâli da Cìnn-a continentâle fórman sêi grùppi: Cìnn-a setentrionâle, Cìnn-a nòrd-òrientâle, Cìnn-a òrientâle, Cìnn-a céntro-meridionâle, Cìnn-a sùd-òrientâle e Cìnn-a nòrd-òrientâle.
Polìtica èstera
A RPC a l'à relaçioìn diplomàtiche con 175 naçioìn, e l'à anbasciæ in 162, ma a seu legitimitæ a l'é contestâ da-a Repùbrica de Cìnn-a e da quàrche âtro pàize. A Cìnn-a, dónca, a l'é o ciù grànde e o ciù popolôzo tra i stâti a riconosciménto limitòu. Into 1971, a RPC a l'à rinpiasòu a Repùbrica de Cìnn-a cómme ùnica raprezentànsa da Cìnn-a inte Naçioìn Unîe e cómme un di çìnque ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe. A Cìnn-a a l'é stæto ascì 'n ménbro inportànte do Moviménto di no aliniæ, e a se conscìdera àncon in sostegnitô di pàixi 'n vîa de svilùppo. Insémme a Braxî, Rùscia, Ìndia e Sudàfrica, a Cìnn-a a fa pàrte do grùppo BRICS de ciù grénde economîe emergénti, e a l'à òspitòu a tèrsa riunión ofiçiâ do grùppo a Sanya, Hainan, inte l'Arvî 2011.