cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scîo
Stràdde
A manêa ciù comùn pe spostâse inte l'îzoa a l'é dêuviàndo a ræ de stràdde che l'atravèrsan. A ciù inportànte a l'é a Stràdda Naçionâle 75 (EO75), lónga 35 km e ch'a và aprêuvo a-a còsta de levànte de l'îzoa, colegàndo e træ çitæ, da nòrd a sùd, de Calimaziâ, Scîo e Cardamìlla.
Pò-u traspòrto pùblico, gh'é 'na ræ de coriêre e de òutobi, ségge urbâni che tra çitæ diferénti, ch'a colêga tùtta l'îzoa.
Pòrti e ariopòrti
L'îzoa de Scîo a l'é colegâ co-a tærafèrma da 'n'inportànte ræ de traghétti: tùtti i giórni gh'é di bàrchi pe Lésbo, Pîreo, Cesme (Turchîa) e-e dôe îzoe de Enùssa e Psara. Pe de ciù, dôe ò træ vòtte a-a setemànn-a, gh'é 'n colegaménto con Salonìcco ascì.
A sùd do capolêugo gh'é ancón l'ariopòrto de l'îzoa, ciamòu Ariopòrto Naçionâle de l'Îzoa de Scîo, con di xêui giornaliêri pe Atêne e Salonìcco e dôe/træ vòtte a-a setemànn-a pe Lésbo, Lémno, Sâmo e Rödi. Gh'é 'n colegaménto internaçionâle con l'ariopòrto de Lubiànn-a ascì, a cadénsa setimanâle.
Sudivixoìn
miniatura|250x250px|I dêxe comùn de l'unitæ periférica de Scîo prìmma do 2011. miniatura|250x250px|I tréi comùn de l'unitæ periférica de Scîo dòppo o 2011 A-a giornâ d'ancheu l'îzoa de Scîo a l'é aministrâ da 'n ùnico comùn, sàiva a dî quéllo do capolêugo, anpliòu a-i sò confìn atoâli into 2011. Defæti inte quéllo ànno gh'é stæta l'unión de éutto monicipâlitæ inte quæ a l'êa spartîa l'îzoa e che òua són diventæ de unitæ monicipâli do comùn de Scîo. Quéste monicipâlitæ són quélle de (tra paréntexi o nùmero indicòu in sciâ màppa):
Inte l'unitæ periférica de Scîo gh'é ancón i doî comùn, no soprèsci, de Enùssa (8, inta segónda màppa 2) e de Psara (10, inta segónda màppa 3), i quæ se trêuvan inte îzoe co-o mæximo nómme.
Binelàggi
A çitæ de Scîo a l'é binelâ con:
Zibido San Giacomo
Zibido San Giacomo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Milan.
Antoniotto Adorno (1340-1398)
miniatura|destra|Ritræto de Antoniotto Adorno miniatura|destra|150px|O stemma da casadda di Adorni Antonioto Adorno (Zena 1340 - Finâ 5 zûgno 1398) (italiàn: Antoniotto Adorno) o l'è stæto o settimo (17 zûgno 1378), unzeximo (15 zûgno 1384-3 agósto 1390), trezzeximo (6 arvî 1391-16 zûgno 1392) e vintuneximo (3 seténbre 1394-27 novénbre 1396) duxe da Repùbrica de Zena. miniatura|right|200 px|[[Monæa, 1378]]
Vìtta
O l'è stæto ascì governao de Zena, pe Carlo VI de Fransa, da-o 27 novénbre 1396 a-o 18 marso 1397.
Shosholoza
Shosholoza a l'è unna canson, scimbolo di minatoi do Sudafrica.
Descriçion
O titolo o ne vegne da unna parolla in lengua zulu ch'a scignifica annä avanti o fä spassio a-i atri. Ma a l'è anche unna voxe onomatopeica che a l'imita o scigôo d'a locomotiva: defæti in t'o testo se parla de un treno. A canson a vegniva cantä dai minatoî da Rhodesia che annaven a travaggiä in to Transvaal.
Se registra diverse verscioin da canson, che oua ciü che ä Rhodesia se riferiscen ao Sudafrica. Attualmente a canson a l'è diventä famosa in te tütto o mondo, perchè a l'ha accompagnou tante famose manifestasioin sportive, a partï dai mondiali de Rugby do 1995 vinti dä nasionale sudafricanna. Tanti son stæti i interpreti famosi che se son cimentæ con Shosholoza: Ladysmith Black Mambazo, Peter Gabriel, The Glue, Helmut Lotti, P.J. Powers e atri.
Un assazzo do testo originale
Shosholoza Kule...Zontaba Stimela siphume South Africa Wen'uyabaleka Wen'uyabaleka Kule.
Boca Juniors
O Club Atlético Boca Juniors (CABJ) o l'è 'n club sportivo d'a çittæ de Bonesaire, Argentinn-a.
Stabilïo into quartê (barrio) de La Boca, in scia riva d'o Riachuelo, o l'è stæto fôndòu into 1905 da çinque zoênòtti d'orìgine zenéize, e o zêuga inta primma divixôn d'a liga de ballôn argentin.
thumb|left|I tifôxi do Bòca into stadio I tifôxi vëgnan ciammæ ancôn "Xeneizes", paròlla c'a l'è 'na degenëassiôn d'o gentilìssio "zeneize", testimôniansa de l'influensa lìgûre inta çittæ de Bonesaire. Inti primmi anni d'a squaddra, a concorrensa a l'ëa maggiôritâjamente d'immigranti italiani sôviatûtto de Zena. O l'è stæto pe quello che s'ha comensòu a dêuviâ o nomiagio "Xeneize" pe ciammâ a qualônque cosa se riferîsse a-o club. A grafïa a l'è stæta ûffiçialissä da-a dirigensa d'a squaddra inti anni 1990 e ghe l'han missa in maggette inscia pârte infeiô d'a schenn-a. Into 2005, pe festezzâ o çentenâjo d'o Club Atlético Boca Juniors, 'sto tèrmine o l'è stæto dêuviòu pe rappresentâ 'na pûbbliçitæ dôve a paròlla "Xeneize" se mescciava con "Centenario" (forma spagnòlla de "çentenâjo") pe diventâ "XENTENARIO".
O stàddio Alberto J. Armando, ciammòu de sovente '"La Bombonera" (a bonbonêa) pe-e tribûnn-e âte che ghe dan a forma de 'na scattoa de ciappelette, o l'è ûn d'i ciû famôxi e mitologici d'o pàize, definio da Diego Maradona comme "tèmpio d'o calcio". Segôndo 'n stûddio ingléize, 'na partïa inta Bombonera o l'è o ciû grande spettàcolo sportivo d'o môndo. E partïe de ballôn co-o famôso entûxiasmo d'i tifôxi, e lûxi, e bômbe, i papê de coî, e o "carlevà" d'a gente da Boca, fan pârte de 'n spettacolo c'o no s'ascorda mâi ciû.
La Boca (Buenos Aires), pe 'na descrissiôn d'o quartê zeneize d'a çittæ de Bonesaire.
Otto von Bismarck
thumbnail|Unn-a foto de Otto von Bismarck
Otton prinçipe de Bismarck-Schönhausen - Statista (Schönhausen 1815 - Friedrichsruh 1898).
Vìtta
De antiga famiggia nobile do Brandeburgo, o feççe i so studdi a Gottinga. Fin da-o 1847, segnalandose a-a "Dieta unia" de Berlin pe a vigorosa politica antiliberâ, o se distinse comme cappo da drita junkerista, o programma da quæ, de rivendicaçion di privileggi nobiliæ e de corporaçioin, lê o-o sostègne impetoosamente inta Cammia de revixon do 1849. Ma ciu ancon, o Bismarck o l'asmiava a-a liquidaçion da texi federalista vosciua da-a constituçion de Francoforte: e da-i liberæ o l'alontanò o Federigo Ghigermo, induxendolo a refiâ a coña imperiâ ofertaghe (1849) da-o parlamento; a quello mæximo fin o Bismarck, plenipotençiaio presso a Dieta federâ (1851), o començò a politica d'ostilitæ verso l'Aostria, acostandose into congresso de Pariggi (1856) a-o Napolion III.
Ambasciao a Peoburgo (1859), o l'ariescì a nœütralizzâ o tentativo aostriaco de rebelâ a Ruscia inta guæra contra o regno de Sardegna e l'impeo françeize. Prescidente do conseggio di ministri into 1862, de fronte a l'opoxiçion da Cammia a-a lezze in sce-e speize militæ, o Bismarck - con un gesto incostituçionâ - o l'acugeiva e aplicava a lezze, za aprovâ da-a Cammia di segnoî, nonostante l'opoxiçion do parlamento. Començava alloa a so açion inteisa a poñe a Pruscia a-a testa do moto pe l'unitæ tedesca. Apoggiâ a Ruscia into corso de l'insurreçion polacca (1863), o l'attuava co-a vittoiosa guæra aostro-prusciaña contra a Danimarca una soluçion de força da costion do Schleswig-Holstein. O poneiva quindi e premisse da guæra do 1866 contra l'Aostria (incontro de Biarritz do 30 sett. 1865 co-o Napolion III, ch'o garantì a proppia nœütralitæ), deciarâ de fæto co l'aliança italo-prusciaña de l'8 d'arvî de quell'anno.
A vittoriosa battaggia de Sadowa (3 luggio 1866), seguia into meize succescivo da-a paxe de Praga, a l'áseguò a-a Pruscia o predominio inta Germannia e a marcò a fin da Confederaçion todesca co l'eliminaçion de l'impeo asburgico da 'na sfea d'açion politica tradiçionâ e plurisecolâ. A Pruscia a se sostituì a l'Aostria quæ potença egemone inta nœuva Confederaçion da Germania do Nord, da quæ Bismarck o vègne (1867) o Cançelê federâ co l'incarego de condue e dirizze e relaçioin estere de questo nœuvo organismo politico. Con tutto ço o Bismarck o l'ea ariescio a conquistâse l'adexon de boña parte de l'opoxiçion liberâ, e o s'ea favoiio a constituçion, inta Cammia prusciaña, do partio liberâ-naçionâ sostegnitô deciso da politica do Bismarck, aoa ciu descceigaamente prusciaña. Bismarck o l'ariescì a rende inevitabile (despaccio de Ems, 13 luggio 1870) a guæra contra a França (guæra ch'a realizzò l'unitæ spiitoâ e politica da Germania sotta a guidda da Pruscia) e, vinta a diffidença di stati meridionæ, o l'ótègne o confeimento a Ghigermo I da coroña do nœuvo impeo germanico proclamao a Versagge into zenâ 1871. Into zugno 1871 o sovran o creava Bismarck prinçipe.
Zonto coscì a l'apexe da so possança, forte de 'n prestixo incontrastao, Bismarck, preoccupao de raforçâ l'aotoritæ do Reich, o feççe tuttavia co-o Kurturkampf (1872-76) un gesto politicamente infecondo, ch'o se resciorve' inte 'n raforçamento di elementi cattolichi. Doppo a violenta represcion antisocialista a prœuvo a-o fallio atentao a-o Ghigermo I (1878), e l'introduçion de mezue proteçionisteghe, s'arivò a una riconciliaçion tra o Bismarck e o partio cattolico do Centro. Into mæximo tempo, o l'opose a-i socialisti, acanto a-e lezze ecceçionæ, o tentativo de risolve in sce-o cian di meri amegioamenti economichi e instançe de riforma. Inta politica estera o Bismarck o se prefisse comme scopo fondamentâ o mantegnimento do status quo e l'opoxiçion a-i conati de revinçita da França.
O çercò pertanto de reciammâ a nœuva vitta l'aliança tra e corte monarchiche do Nord (Aostria, Pruscia, Ruscia), e o s'oppose nettamente a ogni restaoraçion borbonica in França. L'Alleança di trei impioei (1872-73) a l'intrò tuttavia in crixi, doppo un primmo allentamento into 1875, co-a guæra russo-turca e o congresso de Berlin (1877-78): perçò o Bismarck o recorì into 1879 a l'aliança, diretta e precisa, con l'Aostria-Ungaia, ch'a doveiva arestâ o capposado da politica germanega scin a-a primma guæra mondiâ. Tuttavia Bismarck, ben lonxi da-o voei segondâ tutte i aspiaçioin aostriache inti Balchen e da-o dexidiâ l'urto fra Aostria e Ruscia, o çercò costantemente de mantegnî l'acordio ascì fra Vienna e Peoburgo: o zonse (zugno 1881) a stipulâ un trattao d'alliança fra Germania, Aostria e Ruscia e o l'ariescì, scin a-o 1885, a mantegnî de fæto i boin rapporti fra e træ potençe. A stippula da Triplixe Alliança, into 1882, fra Germania, Italia e Aostria-Ungaia, a completava questo scistema, ch'o lasciava a França isoâ in Œüropa.
Ma a crixi bulgara do 1886, l'urto fito conseguione fra Ruscia e Aostria, menaççon a-a base tutto o scistema. O Bismarck o remediò, segge contraendo co-a Ruscia o trattao de "contrasseguaçion" (1887), segge dando mao valô a-a Triplixe Alleança e, con ço, rafforçando in lê a poxiçion de l'Italia (primmo rinnœuvo da Triplixe, 1887). In campo internaçionâ, dunque, graçie a-o Bismarck, a Germania a l'ariescì inte quelli anni a affermâ o proprio predominio politico e diplomatico in Œüropa (o Bismarck o se tègne sempre estranio a-o settô da politica coloniâ, se se eccettoa l'intervento african in fonçion antingreize do 1884) co-ina politica constantemente votta a-o mantegnimento da paxe. In politica interna, l'urtimo dexennio do cançelliægo bismarckian o l'è tutto dominao da-o contrasto tra o Bismarck e o Reichstag in sce-a costion do banço militâ (nov. 1886): fronte a l'opoxiçion de questo, o Bismarck o se decide' a desfâlo, arembandose no ciu a-o Centro ma a-i conservatoî e a-i liberæ naçionæ, e da-o nœuvo Reichstag o l'otègne anco-ina votta l'aprovaçion preliminâ pe 7 anni de speize militæ (o "settennato").
Into 1888, morto Ghigermo e trei meixi doppo Federigo III, o Bismarck o s'atrœuva davanti o Ghigermo II, ostî a-a so persoña e a-a so mæxima politica, sorvetutto inti motivi antiaostriachi, e, into campo interno, in sce-a legislaçion antisocialista, che-o Bismarck o l'aviæ vosciuo rende ciu aspia mentre l'imperatô o l'ea nettamente contraio. O conflito o no l'ofriva atra poscibilitæ de soluçion a-o de fœua de quella de dimiscioin, o che o l'avègne o 18 março 1890. I rimanenti anni da so vitta o Bismarck o i trascorse inta so villa de Friedrichsruh, no tralasciando ócaxon de criticâ aspiamente l'œuviao politico do sovran e di proppi successoî.
Fara Gera d'Adda
Fara Gera d'Adda o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Romano Magnaldi
Romano Magnaldi, numme de battaggia Sandokan (Sann-a, 3 zenâ 1928 - Moriaodo, 28 arvî 1945), o l'è stæto 'n partigian da rescistença italiaña.
Ido
250px|right Ido a l'è 'na lengua ouxiliaia internaçiunâ nasciüa da ün prugettu de rifurma de l'esperanto. A fü adutâ inte l'otubre 1907, a Parigi, da 'n cumitatu internaçiunâ de sciençiæ e lenguisti riünii inta Delegaçiun pe l'aduçiun de 'na lengua ouxiliaia internaçiunâ. Intu cumitatu ean prezenti i rapresentanti ofiçiæ di atre lengue artifiçiæ (esperanto, Idiom neutral, latino sine flexione, ecc.) e nümeruxi sciençiæ e lenguisti de nommina internaçiunâ. Tra i so prexi maggiuî, cumün a l'esperanto, gh'é e sempliçiscime cunstrüçiuin grammaticæ e a nuteive veluçitæ d'imprendimentu cunsentia da-a regularitæ de l'üzu di affisci e da l'üzu de poule cumün-e a-e varrie lengue eürupee (ingreize, françeize, tudescu, spagnollu, italian e rüsciu).
= Verbi = Invariàbili cómme e terminaçioìn gramaticâli i són ascì e divèrse dexinénse mòdâli e tenporâli do vèrbo, dexinénse ùniche pe tùtte e persónn-e, scingolâri ò plurâli (e dónca, a pàrte i vèrbi inpersonâli e a segónda persónn-a scingolâre de l’inperatîvo, no se dêve mâi òmétte i pronómmi personâli pe no creâ confuxón rigoàrdo a-o sogètto do vèrbo):
-os pe l’indicatîvo futûro: me skribos / mi scriviö
-us pe o condiçionâle: me skribus / mi scriviéiva
-ez pe vòlitîvo e inperatîvo: (tu) skribez! / scrîvi (ti)!
Se peu notâ che o pasòu o tradûe a-o mæximo mòddo pasòu pròscimo, inperfètto e trapasòu pròscimo (e ascì, faxéndo riferiménto a l’italiàn, o pasòu e trapasòu remöto, che òmâi in Zenéize i no se adêuvian);
Se tu venus hike, lore ni parolus / Se ti ti vegnìsci chîe, alantôa parliêscimo
che o vòlitîvo o tradûe o conzontîvo quànde vêgne esprèsso ‘n órdine, ‘na richièsta, ‘na voentæ, un dexidêio:
Me esperas ke tu helpos me / Mi spêro che ti ti me agiutiæ
In ciù, exìste o mòddo partiçipiâle in ti ténpi prezénte, pasòu e futûro, atîvo (dexinénse -ant, -int, -ont) e pascîvo (-at, -it, -ot); ògni dexinénsa a peu avéi unn-a de terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e coscì che o partiçìpio o l’asùmme fonçión sostantivâle, agetivâle ò averbiâle. E fórme verbâli partiçipiâli i són, con l’aoxiliâre esar (êse), i ùnici ténpi conpòsti de l’Ido.
Valle San Nicolao
Valle San Nicolao o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Franz Schubert
Vìtta
Composcitô e pianista oustriaco, ûn di sûccessoî do Romanticiximo mûxicâ inissiòu da Ludwig van Beethoven. O l'ha stæto 'n gran composcitô de lieder (brani cûrti pe voxe e pianoforte), e de mûxica da cámmia.
Bressana Bottarone
Bressana Bottarone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Vallio Terme
Vallio Terme o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bréscia.
Çittæ de Cockburn
A Çittæ de Cockburn (in ingleize: Cockburn Town) a l'é a capitâle de îzoe Turks e Caicos. A gh'à 3.700 abitanti.
1978
thumb|350px|center|[[Romma, ciàssa do Gesù, ante 9 màzzo 1978]]
Fæti
thumb|250px|right|[[Giulio Andreotti e Francesco Cossiga, dòppo o 9 màzzo 1978]]
Mûxica
Festival de Sanremmo - Goâgna o Festival de Sanremmo 1978 a cansón ...e dirsi ciao, cantâ da-i Matia Bazar.
Sport
- Canpionòu de Serie A 1977-1978 - Juventus - Johan De Muynck o goâgna o Gîo d'Italia 1978. - Argentina - Campionòu Mondiâle de Balón 1978. Vincitô: Naçionâ de balon d'Argentina - Rancho Mirage (USA) - Coppa Davis 1978. Vincitô: Stati Unïi d'America - Formula 1 (1978) - Vincitô: Mario Andretti sôvia Lotus
Nus
Nus o l'è 'n comûne inta Valle d'Aosta.
Bene Lario
Bene Lario o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Pòsti de interèsse
thumb|250px|Bene Lario, a Valle di moìn|centro
Architetûe religiôze
thumb|300px|Bene Lario, Gêxa de Santi Vito e Modesto|centro
Sòfia
thumb|300px|right|O palàsso Largo a Sòfia Sòfia a l'é a capitâ da Bulgarîa. A çitæ a conta 1.238.438 abitanti segondo o censimento do 31 dexénbre do 2017.
Vauda Canavese
Vauda Canavese o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Architetûe religiôze
thumb|170px|Vauda Canavese|centro
Fransa
A Frànsa (France in françéize, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica Françéize (République française in françéize, prononçiòu ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa òcidentâle.
Giögrafîa
A Frànsa a l'é 'na naçión estéiza in sce ciù continénti, eséndo formâ da 'na pàrte de l'Eoröpa òcidentâle e da vàrri teritöi d'în gîo pe-o glöbo e, in particolâ, inte Amériche e inti òcéani Atlàntico, Pacìfico e Indiàn. A sò àrea metropolitànn-a a s'esténde tra o Rêno e l'Atlàntico e tra o Mâ Mediterànio e canâ da Mànega e Mâ do Nòrd. I sò teritöi de la da-o mâ pe cóntra són a Guyana Françéize, inte l'América do Sùd, e îzoe de Sàn Pê e Michelón inte l'Atlàntico do Nòrd, e Antìlle françéixi e numerôze âtre îzoe in Òceània e inte l'Òcéano Indiàn. Aprêuvo a-o gràn nùmero de posediménti marìtimi a naçión a l'à a ciù gròssa Zöna Econòmica Escluxîva do móndo.
A Frànsa a confìnn-a, in Eoröpa, con Bèlgio, Lusenbùrgo, Germanîa, Svìsera, Prinçipâto de Mónego, Itàlia, Andòrra e Spàgna e, inte Amériche, con Pàixi Bàsci, Suriname e Braxî ascì. Spartîa inte dixéutto regioìn, de quæ trézze són scitoæ inta sò pàrte metropolitànn-a, a l'à 'n'àrea de 643.801 km2 e, a-o màzzo do 2021, 'na popolaçión de ciù de 67 milioìn de persónn-e. A sò capitâle, óltre che çitæ ciù grànde da naçión e sò céntro econòmico e colturâle, a l'é Parìggi; e âtre çitæ ciù inportànti són Marséggia, Lìon, Tolôza, Lille, Bordeaux e Nìssa.
Stöia
O modèrno teritöio da Frànsa metropolitànn-a, frequentòu da l'òmmo scìnn-a da-o Paleolìtico, o l'é stæto colonizòu da tribù cèltiche conosciûe cómme Gàlli inte l'etæ do færo. A civiltæ romànn-a a l'à conquistòu a zöna inte l'ànno 51 prìmma de Crìsto, fæto ch'o l'à portòu a-a creaçión de 'na coltûa gàllo-romànn-a ch'a l'à mìsso e bâze da futûra léngoa françéize. Depoî a chéita de l'inpêro o pòpolo germànico di Frànchi o s'é stabilîo chi, creàndo o coscì dîto régno frànco, o quæ o diventiâ o céntro de l'inpêro carolìngio. O Tratâto de Verdun de l'843 o l'à spartîo l'inpêro inte træ pàrte, con quélla ciù a ponénte ch'a l'é diventâ, inte l'ànno 987, o Régno de Frànsa. Inte l'âta etæ do mêzo a Frànsa a l'êa 'n poténte régno feodâle ma ògètto de 'na fórte decentralizaçión. Co-o Féipo II o potêre do rè o s'é bén bén rinforsòu, radogiàndo l'estensción de tære da corónn-a françéize e portàndo a Frànsa, vèrso a fìn do sò régno, a diventâ o ciù poténte stâto d'Eoröpa. Tra e meitæ di sécoli XIV e XV a Frànsa a l'à conbatûo 'na série de conflìtti dinàstichi co-o Régno d'Inghiltæra, inte quélla ch'a l'é comuneménte conosciûa cómme a goæra di çént'ànni, a-a fìn da quæ a s'é incomensâ a svilupâ 'na distìnta identitæ naçionâle françéize. Inti ànni do coscì dîto rinasciménto françéize, óltre che o grànde svilùppo de àrte e da coltûa, gh'é stæto di fórti scóntri co-e naçioìn controlæ da-a cazàdda di Asbùrghi e o l'é stæto costitoîo 'n inpêro coloniâle globâle, o quæ a-o sécolo XX o l'êa o segóndo ciù grànde pe estensción. A segónda meitæ do sécolo XVI a l'é stæta caraterizâ da vàrie goære civîli de stànpo religiôzo tra i catòlichi e i ugonòtti, e quæ àn graveménte indebolîo o régno. A Frànsa a l'é diventâ tórna 'na grànde poténsa eoropêa into sécolo XVII, co-o régno do Loîgi XIV e a sò vitöia inta goæra di Trént'Ànni. A ògni mòddo de polìtiche econòmiche inadegoæ, de tàsce sbilanciæ e numerôze goære - in particolâ a batòsta patîa inta goæra di sètt'ànni e l'onerôza partecipaçión inta goæra d'indipendénsa americànn-a - àn pregiudicòu a stabilitæ econòmica do régno a-a fìn do sécolo XVIII. 'Sto fæto chi o l'à portòu a-o sccéuppo da rivoluçión françéize inte l'ànno 1789, co-a chéita de l'Ancien Régime e a stezûa da Diciaraçión di Dirìtti de l'Òmmo, a quæ a scinbolézza i prinçìppi in scî quæ a l'é bazâ a modèrna Repùbrica Françéize.
A Frànsa, a l'inìçio do sécolo XIX, a l'é dónca arivâ a-o sò pónto de màscima poténsa polìtica e militâre co-e inpréize do Napolión Bonapàrte e a sò conquìsta da ciù pàrte de l'Eoröpa continentâle, creàndo coscì o Prìmmo Inpêro françéize. A chéita de l'inpêro a l'à portòu a 'n perîodo de declìn relatîvo, co-ina série de govèrni déboli scìnn-a-a fondaçión da Tèrsa Repùbrica depoî a goæra frànco-prusciànn-a do 1870. I decénni sucesîvi són stæti 'n moménto de grànde òtimìsmo e svilùppo scentìfico e colturâle, óltre che de gràn richéssa econòmica, tànto che quéllo perîodo o vêgne aregordòu co-o nómme de Belle Époque. A Frànsa a l'é stæta un di magioî atoî da Prìmma Goæra Mondiâle, da-a quæ a n'é sciortîa vitoiôza ma pagàndo 'n âto prêxo in vìtte umâne e in dànni a-a sò economîa. Inta Segónda Goæra Mondiâle a l'êa unn-a de naçioìn Alæe, ma a l'é stæta fîto òcupâ da-e poténse de l'Àsse inte l'ànno 1940. Co-a sò liberaçión into 1944, a l'é stæta creâ a coscì dîta Quàrta Repùbrica, a quæ a l'é però finîa pöco ténpo dòppo aprêuvo a-a crîxi caxonâ da goæra algerìnn-a. In quélli ànni a l'é stæta dónca institoîa, da-o Charles de Gaulle inte l'ànno 1958, l'atoâle Quìnta Repùbrica. Insémme a l'Algerîa, a ciù pàrte de colònie françéixi a l'à diciaròu a sò indipendénsa inti ànni '60, scibén che, in generâle, 'ste naçioìn chi àn di stréiti ligàmmi econòmichi e militâri co-a Frànsa ancón a-a giornâ d'ancheu.
Economîa e polìtica
A Frànsa a l'à 'na stöia secolâ de céntro globâle de àrte, da scénsa e da filozofîa. A l'é a quìnta naçión con ciù lêughi diciaræ patrimònio de l'umanitæ da l'UNESCO e, a-o 2018, a l'êa a ciù popolâre destinaçión turìstica do móndo, con l'arîvo de 89 milioìn de vixitatoî internaçionâli. A l'é 'n pàize svilupòu co-a sètima economîa ciù grànde pe PIL nominâle e a nöna pe PIL conscideròu a paritæ de potêre d'acàtto. Pe de ciù, a richéssa agregâ de sò famìgge a l'é a quàrta ciù âta in asolûto. A l'à 'n bón livéllo de educaçión, ascisténsa sanitâia, aspetatîva de vìtta e svilùppo umâno in generâle.
A Frànsa a l'é ancón 'na grànde poténsa da-o pónto de vìsta di afâri internaçionâli aprêuvo a-a sò poxiçión de un di çìnque ménbri permanénti do Conséggio de Seguéssa de Naçioìn Unîe e de pàize dotòu de àrme nucleâri. A l'é un di ménbri fondatoî, óltre che tra i ciù infloénti, de l'Unión Eoropêa e de l'Eorozöna, pe de ciù a fa pàrte do G7, da NATO, de l'OECD e de La Francophonie.
Nichi Vendola
Nichi Vendola (Nicola Vendola) (Bari, 26 Agosto 1958) o l'é un politico italian, segretaio de Sinistra Ecologia Libertà.
Barba
O barba o l'è o frè do poæ ò da moæ. A l'é 'na voxe antiga, fòscia di pòpoli celtichi.
Connecticut
Nomme offiçiâ: State of Connecticut. O Connecticut o l'ea unn-a de trezze colonie che se son rebellæ a a dominaçion ingleise e han inizioö a Rivoluçion Americann-a ch'ha portoö a a deciaraçion d'indipendença do 1776.
A so capitâ a l'è Hartford.
O Connecticut o g'ha o ciù äto reddito pro capite di Stati Unïi.
Agrate Brianza
Agrate Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Monsa e da Briànsa.
Faxolin
miniatura|300x300px|In platò (da-o [[Lengua françéise|françéize plateau) de faxolìn.]] miniatura|300x300px|De variêtæ de faxolìn. O faxolin (faxolìn segóndo a grafîa ofiçiâ, faxulìn in savoneize, faixörin in vintimigiôzo, it: fagiolino, tegolina ò cornetto) o l'è o frûto no ancón méuio de çèrtidùn cultivar da ciànta do faxeu (lat: phaseolus vulgaris).
Ponte Zena San Zorzo
thumb|Detàggio da canpâ do pónte. O Ponte Zena San Zorzo, o l'è o nêuvo viadòtto autostradàle sôvia o sciùmme Ponçéivia, a Zêna, ch'o l'é stæto inouguròu a-i 3 de agósto 2020. O l'é 'n progètto do Renzo Piano.
O viadòtto o l'é o tòcco iniçiâle de l'outostràdda A10, a quæ a l'arîva scìnn-a Vintimìggia, a-o confìn co-a Frànsa.
Descriçion e stöia
thumb|150px|Anònimo italiàn, San Zorzo (còpia da [[Raffaello Sanzio), XVI secolo (Museo Antônio Parreiras - Rio de Janeiro)]]
Anni 1290
thumb|250px|center|[[Marie Spartali Stillman, Beatrice Portinari (1266-1290), 1895 (Delaware Art Museum - Wilmington)]]
Beregazzo con Figliaro
Beregazzo con Figliaro o l'è 'n comûne inta Provinsa de Commo.
Malabo
Malabo a l'è a capitâle e ciû grande çitæ da Guinea Equatoriâ.
Geugrafia
A l'è 'n pòrto in sce l'Oçeano Atlantico, scituâ in sce 'n'izoa molto distante da-o resto do Stato. O se stimma ch'a gh'a 'na popolaçion de ciù ò meno 297.000 abitanti.
Paganico Sabino
Paganico Sabino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Rieti.
Francoforte in sce l'Oder
Francofòrte in sce l'Òder (in tedesco: Frankfurt an der Oder) a l'é 'na çitæ tedesca ch'a s'atrêuva inta región do Brandenbûrgo. O sciùmme Òder o a dividde da-a çitæ de Dammvorstadt, scinn'a-o 1945 in quartê de Francoforte, ch'a se ciamma ancheu Slubice e a l'é òua in tæritöio polacco.
Francofòrte in sce l'Oder a gh'à 57.751 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2019).
Fara Olivana con Sola
Fara Olivana con Sola o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Abejar
Abejar o l'è 'n comûne spagnòllo de 286 abitànti (a-o 2020) ch'o se trêuva inta comunitæ outònoma de Castìlia e León, inta provìnsa de Soria.
Giögrafîa
thumb|250px|Abejar, éremo da Vèrgine do Camìn|sinistra
Bielorùscia
A Bielorùscia ò Rùscia Giànca (Беларусь in bielorùscio, trasliteròu in Belarús, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Bielorùscia (Рэспубліка Беларусь in bielorùscio, trasliteròu in Respublika Belarús), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa de l'èst sénsa sbócco in sciô mâ.
Giögrafîa
A Bielorùscia a confìnn-a co-a Rùscia a nòrd-èst e a levànte, con l'Ucraìnn-a a sùd, co-a Polònia a ponénte e con Litoània e Letònia a nòrd-òvest. A sò superfìcce totâle a l'é de 207.600 km2 e a l'à 'na popolaçión de 9,3 milioìn de persónn-e, fæti pe-i quæ a l'é o trezén pàize ciù grànde e o vintêximo ciù popolôzo de l'Eoröpa. Da-o pónto de vìsta aministratîvo a Bielorùscia a l'é spartîa in sètte regioìn. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Minsk.
Stöia
Scìnn-a-o sécolo XX, vàrie naçioìn àn controlòu e tære che òua fan pàrte do modèrno stâto bielorùscio, inclûzo o Rus' de Kiev, o Prinçipâto de Polotsk, o Granducâto de Litoània, a Confederaçión polàcco-litoànn-a e l'Inpêro rùscio. Aprêuvo a-o sccéuppo da Rivoluçión rùscia into 1917, vàrri stâti se són contéixi o contròllo de l'àrea, co-a vitöia che a-a fìn a l'é anæta a-a Repùbrica Socialìsta Soviética Bielorùscia, a quæ a l'é stæta unn-a de repùbriche costitoénti a-a fondaçión de l'Unión Soviética into 1922. Depoî a goæra soviético-polàcca, a Bielorùscia a l'à perdûo squæxi a meitæ do sò teritöio in favô da Polònia. A naçión a l'é arivâ a-i sò confìn modèrni into 1939, quànde çerti teritöi da Segónda Repùbrica de Polònia són pasæ sótt'a-o sò contròllo aprêuvo a l'invaxón soviética da Polònia, confìn pöi rifinîi a-a fìn da segónda goæra mondiâle. Into córso de quéllo conflìtto e operaçioìn militâri àn devastòu a Bielorùscia, co-a pèrdia de ciù ò mêno 'n quàrto da sò popolaçión e da meitæ de vivàgne naturâli, co-o repìggio econòmico ch'o l'é arivòu into dòppo goæra. Into 1945, a RSS Bielorùscia a l'é stæta un di ménbri fondatoî de l'Òrganizaçión de Naçioìn Unîe, insémme a l'Unión Soviética.
O parlaménto da repùbrica o l'à proclamòu a sovranitæ da Bielorùscia a-i 27 de zùgno do 1990 e, into procèsso da chéita de l'Unión Soviética, a naçión a l'à diciaròu a sò indipendénsa a-i 25 de agósto do 1991. Depoî l'adoçión de 'na nêuva costituçión into 1994, Alexander Lukashenko o l'é stæto elezûo prescidénte da Bielorùscia inte prìmme e sôle eleçioìn lìbere depoî a diciaraçión de indipendénsa. O Lukashenko o goìdda 'n govèrno outoritâio ch'o l'à portòu a 'n scàrso rispètto di dirìtti umâni e a abûxi de potêre.
Economîa e polìtica
In Bielorùscia són stæte continoæ numerôze de polìtiche de l'etæ soviética, cómme prezénpio o contròllo statâle in sce gréndi setoî de l'economîa. Pe de ciù, a l'é a sôla naçión eoropêa inta quæ a l'é ancón in vigô a pénn-a de mòrte. Inte l'ànno 2000, a Bielorùscia e a Rùscia àn firmòu 'n tratâto pe 'na ciù stréita colaboraçión tra e dôe naçioìn, ciamòu Unión Rùscia-Bielorùscia.
A Bielorùscia a l'é 'na naçión in vîa de svilùppo ch'a se trêuva a-o 53° pòsto inta clasìfica de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe scìnn-a da-a sò fondaçión e a fa pàrte da Comunitæ di Stâti Indipendénti, de l'Òrganizaçión do tratâto de seguéssa comùn, de l'Unión Econòmica Éoro-aziàtica, de l'Òrganizaçión pi-â seguéssa e a coperaçión in Eoröpa e do Moviménto di stâti no aliniæ. A no l'à mostròu interèsse a intrâ inte l'Unión Eoropêa ma a ògni mòddo a l'à mantegnûo de relaçioìn bilaterâli co-o blòcco eoropêo, parteçipàndo a-i doî progètti UE de l'Iniçiatîva de Baku e de l'Eastern Partnership. A Bielorùscia a l'à sospéizo a sò partecipaçión a 'sti progètti chi a-i 28 de zùgno do 2021 aprêuvo a-e sançioìn decîze da l'Unión Eoropêa cóntra de lê.
Nichiozo Guarco
Nichiozo Guarco (Zena 1325 - Lerxo 1385) (italiàn: Nicolò Guarco) o l'è stæto l'otten duxe do Comun de Zena da-o 17 zûgno 1378 a-o 7 arvî 1383. thumb|200px|right|[[Monæa, 1378-1383]]
1613
thumb|250px|center|[[Rubens, 0 Sultàn de Tùnixi Abû al-'Abbâs Ahmed III al-Hafsi, 1613-1614, (Museo de Fine Arts - Boston)]]
Veglio
Veglio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Biella.
Onfale
Onfale, Omfale in greco a l'è 'n personaggio da mitolôgia greca. Reginn-a da Lidia, a l'ea figgia do sciümme Iardane (o Iardano). Segundo a lezzenda Onfale a l'aveiva fæto scciavo Eracle (l'Ercole di Români), indossando a pelle de leon de l'eròe e döviando o sö bacco. A Eracle restava da fiä a lann-a e fä atri travaggi femminili. A scciavitü de Eracle a saieiva düä trei anni, in ti quali Onfale a generava con lê quattro figgi: Illo, Agelao, Lamo e Tirseno (quest'ürtimo segundo quarchedün o se saieva ciammòu Tirreno).
O personaggio de Onfale o l'ha ispiròu parecchi artisti: zà in epoca clàscica, greca e româna, se conosce de sö statue, de quæ unn-a bella a l'è de marmo, de epoca imperiale, e a se conserva in ti magazzin di Musei Vatichen. Successivamente ricordemmo i dipinti de Rubens, de Tischbein, de Andrea Casali, de François Lemoine, de Giovan Francesco Romanelli.
Fra i poeti che han trattòu o mito de Onfale ricordemmo Stazio e, successivamente, Angelo Poliziano e Torquato Tasso in ta sö celeberrima A Gerusalemme liberâ.
Gabibbo
O Gabibbo u l'é 'n mòddo, pe a maggiô parte de carattere schersôso, pöco despregiatîvu, de ciamâ 'na persunn-a ch'a l'è originaîa do Meridiùn de l'Italia (termine ch'o derîva da-o nómme de lengua àraba Habib, حَبيبْ, camalli de Massaua, Eritrea). O l'é ascì o nómme d'in personaggio televizîvo da trasmisión Striscia la notizia, Veline, Velone, Cultura Moderna e Paperissima Sprint in sce Canale 5, c'o parla co-a còccina zeneize. O l'é stæto animòu da-o mîmo Gero Caldarelli da-o 1990 a-o 2017 e pöi da-o Rocco Gaudimonte da-o 2017.
Léngoa emiliànn-a
L'Emilian (Emiliân, Emijan ò Emigliàn in emiliàn ) o l'é 'na léngoa romànza ch'a fà pàrte do coscì dîto grùppo de léngoe gàllo-itàliche    , formâ da 'n grùppo de variêtæ lengoìstiche locâle difûze sorviatùtto inta región stòrica de l'Emìlia, óltre che in de pàrte de regioìn vixìnn-e cómme Lonbardîa, Piemónte, Toscànn-a, Véneto e Ligùria. Insémme a-a léngoa romagnòlla a fórma o continuum emiliàn-romagnòllo.
Scibén che no gh'é 'na séncia koiné emiliànn-a, da-i stùddi ciù recénti s'é descovèrto l'existénsa de numerôze koiné picìnn-e, che se són svilupæ d'in gîo a-e çitæ ò inte çèrte àrie. No gh'é mànco 'na grafîa comùnn-a, co-i vàrri tèsti scrîti, a stànpa ò in sciâ Ræ, ch'adêuvian di scistêmi provinciâli pigiæ da vocabolâi ò âtre òpere di sécoli XVIII e XIX.
Difuxón
A léngoa emiliànn-a a no gh'à di confìn goæi ciæe co-e âtre léngoe gàllo-itàliche, spécce pi-â fonética e o léscico. Defæti, o contiuum dialetâle emiliàn o se spànde de la di confìn aministratîvi de l'Emìlia-Romàgna, mescciàndose co-i parlæ de regioìn da-arénte co-a creaçión de zöne tranxiçión dónde gh'é di caràteri pigiæ da ciù léngoe.
Óltre a-a regioìn stòrica de l'Emìlia, pægia ciù ò mêno a-e provìnse de Piaxénsa, Pàrma, Réggio Emìlia, Mòdena, Ferâra e a quélla de Bològna scìnn-a-o sciùmme Silâro (dónde coménsa a Romàgna), e variêtæ de tîpo emiliàn se trêuvan inte di pàixi a nòrd do Pò ascì. In sciâ zìnn-a de mancìnn-a do sciùmme són parlæ inta zöna da provìnsa de Rovîgo conosciûa into pasòu cómme a Transpadànn-a Feraréize (ligâ a l'Emìlia scìnn-a-o Congrèsso de Viénna), inta ciù pàrte da provìnsa de Màntova, inte l'estremitæ de sùd-èst de quélla de Cremónn-a (d'in gîo a-o Cazâ Magiô) e inta çitæ de Pavîa, pasàndo tórna o Pò inta regioìn de l'Otrapò Pavéize. A ògni mòddo a poxiçión lengoìstica do pavéize de çitæ a l'é ancón contestâ, vegnìndo de vòtte mìsso insémme a l'otrapadàn sott'a-o nómme de pavéize-vogheréize, fêua che pi-â pàrte ciù a nòrd da provìnsa de Pavîa, pasòu Beregoàrdo e Landriàn, dónde o parlâ o l'é de segûo lonbàrdo. Defæti, o pavéize parlòu a-a giornâ d'ancheu o l'é de lóngo ciù infloensòu da-o milanéize, vegnìndo da çèrti studiôxi agregòu a-o lonbàrdo de ponénte méntre, za inte l'Etæ de Mêzo e in de òpere clàsciche comm'o stùdio do Bernardino Biondelli , da âtri lengoìsti o l'é conscideròu cómme 'n parlâ de tîpo emiliàn. Prezénpio o Giovan Battista Pellegrini inta sò Carta dei dialetti d'Italia do 1977 o l'à indicòu o pavéize-vogheréize cómme 'na variànte emiliànn-a de tranxiçión. A ògni mòddo, scibén che mêno marcòu, o continuum emiliàn o s'esténde ancón ciù ponénte de l'Otrapò Pavéize, scìnn-a-a provìnsa de Lusciàndria , co-o tîpo piemontéize in sénso stréito ch'o doviéiva comensâ sôlo da-a zìnn-a de mancìnn-a do sciùmme Scréivia.
Vèrso sùd, pasòu o setô ciù de ponénte dónde gh'é di pàixi de léngoa lìgure inte èrte valàdde de provìnse de Piaxénsa e de Pàrma, l'emiliàn o pàssa i Apenìn pe arivâ inta Lunigiànn-a, dond'o l'é parlàu scìnn-a-a çitæ de Caræa e a di pàixi de montàgna inte provìnse de Lùcca e de Pistöia. Gh'é scìnn-a di studiôxi ch'àn conscideròu o parlâ de Màssa cómme de tîpo emiliàn lê ascì, a despêto da sò fórte toscanizaçión.
Caràteri
I parlæ do grùppo emiliàn gh'àn di træti comùn co-e âtre léngoe de tîpo gàllo-itàlico, cómme prezénpio:
Nòtte
<references group="n." />
Archaea
Archaea (da-o grêgo antîgo ἀρχαῖα, "antîgo"), dîta Archaeobacteria ascì, a l'è 'na sóttodivixón da vìtta unicelolâre di Prokaryota, clasificâ ségge cómme 'n régno ò 'n domìnio, a segónda da convençión adotâ.
O fatô comùn di quésti òrganìsmi són de strutûe asæ sénplici scibén che, a despêto do sò nómme, no són e ciù antîghe fórme de vìtta da Tæra, dæto che i eubatéri són apàrsi ancón prìmma.
Taxonavigaçión
Régno: Archaea
Nêuvo York (stato)
thumb|right|200px|A bandëa di Stati Unïi thumb|right|200px|A bandëa do Neuvo York thumb|right|200px|A mappa do Neuvo York
O Neuvo York, ciamòu ascì da-i zeneixi Stâto de Niorche ò Stâto de Neyork (State of New York in ingleize) o l'êa unn-a de trezze colonie che se son rebellæ a-a dominaçion ingleize e han inçòu a Rivoluçion Americann-a ch'a l'ha portòu a-a deciaraçion d'indipendensa do 1776.
A sò capitâle a l'è Albany, a sò çittæ ciù famôza a l'è Niorche.
Téivie
O Teivie (it. Tevere) o l'è o sciümme prinçipâ de l'Italia peninsulâ, e o terso da nassion in lunghessa dòppo o Po e l'Adige. Pe superfiçie do baçin imbrifero o l'è segundo solo a-o Pò, mentre pe quante riguarda a portâ o l'è süperòu da-o Pò e da-o Ticin. O nasce a 1268 metri in scio livello do mâ, in scio Monte Fumairoeu in Romagna (Appennin Tosco-Emilian). O bagna Toscann-a, Umbria e Lassio e o sbocca into Mâ Tirreno a nòrd de Ostia, dòppo esise diviso pòco primma inte dui rammi: Sciumæa Grande a sud e Canä de Sciumexin a nòrd. Se ritegne che o rammo settentrionâ o segge artifiçiâ, fæto scavâ da-o Claudio ò da-o Traian. O regime do Teivie o l'è torrentissio fin a-a conflüensa co-a Nera ( o seu affluente prinçipâ) e dòppo de quella o diventa fluviâ. 300px|right|thumb|O percorso do Téivie
Affluenti
Chiascio, Paglia, Nera, Farfa, Aniene
O Teivie inta mitologia
O Teivie o l'ea anche veneròu comme divinitæ: l'arte a o rappresentava barbüo e accucciòu in sce un scianco.
Arnold Schönberg
right|thumb|190px|Arnold Schönberg Arnold Schönberg (Vienna, 13 Settembre 1874 - Los Angeles, 13 Lûggio 1951), o l'è stæto 'n compoxitô de mûxica clascica oustriaco d'origgine ebrea do periodo moderno.
Vitta
Ûn di ciû grandi mûxicisti do seccolo XX, o l'è, insemme a Igor Stravinsky e Béla Bartók, o compoxitô ciû importante e influente da primma meitæ do seccolo, 'na personalitæ importantiscima (con Monteverdi, Bach, Beethoven e Wagner) inte l'evolûssion da mûxica academmica oçidentâ.
O l'è reconosciûo comme ûn di primmi compoxitoî c'o s'ha dedicòu a l'atonalitæ, e speçialmente pe-a creassion da tecnica do dodecafoniximo basâ in grûppi de doze nòtte, poxibilitando o sûccescivo svilûppo do serialiximo inta segonda meitæ do seccolo XX. O l'ha ascì fondòu a Segonda Schêua de Vienna e o l'è stæto meistro da Stefanija Ivanivna Turkevyč-Lukijanovyč.
Acheroppito
miniatura|Re Abgar o riçeive o Mandillo
Broni
Broni o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Acheroppito
Acheroppito, (da-o grego ἀχειϱοποίητοϚ, ch'o scigniffica no fæto da man (umaña)), riferio êsençialmente a-e inmagine miacooze de Cristo, in particolâ a-a Santa Cea impressa insce di tesciui comme o mandillo de Kamuliaña e quello de Edessa (o termine "mandillo", in gr. τò μανδύλιον, o ven da l'arabo mandil ò mendil). Pe estenscion co-o termine acheroppito s'indica ascì i atre immaggine do Cristo e da Vergine Maria into senso de retræti aotentichi. Ço o se contrapoñe quindi a l'epitteto χειϱοποίητοϚ, ch'o se riferisce a-i idoli. Tæ inmaggine, de origine orientâ, g'han avúo un rollo conscidereive inte l'Ocidente ascì.
L'icoña do Sancta Sanctorum
A partî da-o sec. VIII un'inmaggine acheroppita do Cristo a l'è documentâ a Romma into Sancta Sanctorum do Lateran. O Liber Pontiphicalis o riferisce, sença precizâne e caratteristeghe, che o pappa Stéva II (752-757) o-a portò in sce-e spalle pe e stradde de Romma menaççâ da-o longobardo Astorfo. Segondo a Cronega de Zorzo Moñego, o patriarca German I, sotta l'impiao iconoclasta Lion III l'Izaorico (717-741), o l'affiò l'inmaggine do Sarvatô a-o mâ co-ina cartapegoa, in sce-a quæ o l'aiva scrito: Segnô, sarva ti mæximo e sarva niatri ascì. L'icoña a saiæ stæta arecugeita da pœu a Romma da-o pappa e deposta inte 'na grande gexa. No l'è precizao de quæ imaggine se tratte: a poriæ êse o mandillo ò l'icoña do Cristo da Chalké (tipo do Pantocratô) ch'a l'ea in sce-a porta de bronzo de l'intrâ do Gran Palaççio de Costantinopoli, primma che l'imperatô o-a fesse levâ. Comunque, inte l'anno 817, a Costantinoppoli s'ea a-o corente de l'existença de l'acheroppita romaña, comme testimonia o patriarca Niceforo, segondo o quæ e çittæ de Edessa e de Romma poeivan vantâse de possede de immagine acheroppite do Sarvatô.
In quante a l'icoña do Sancta Sanctorum conservâ scin a ancœu nonostante o so stæto estremamente frammentaio, di ezammi han permisso de stabilî che se tratta de un Pantocratô, assettao in sce un trono gemmao, beneixente co-a drita e co-in libbro ò un rollo inta scinistra, co-i pê appoggiæ in sce un suppedannio, a cavelea co-a riga into mezo e a barba; l'aoreola a l'è marcâ de lengê da trei braççi de croxe, a veste a l'è porpúia, o cuscin rosso ciæo e o fondo azzuro. Cecchelli (1926-1927) o propoze de datâla a-o sec. V, ponendola in rapporto co-a pittua monumentâ italiaña; ma ancœu se pœu foscia indicâ un termine de paragon ciu vallido inte l'icoña do Pantocratô into monestê de Santa Cattæña a-o Scinai do sec. VI donde, benché o Cristo o segge raffigurao a meza figua, i coî e tutti i âtri particolæ son assæ scimmili, compreizo a forma streita do pannello de legno, a quelli de l'icoña romaña che, in definitiva, poemo ritegnî œuvia bizantiña do sec. VI ò VII, sciben che no se pœu pe aoa precizâ ni a dæta, ni e circostançe de l'arrivo a Romma. In ócaxon de un primmo restaoro sotta Zane X (914-928) in sce-o de rê fu depento una croxe gemmâ e un'inscriçion; mentre sotta Innoxenço III (1198-1216) a fu recoerta da una lammina de argento laoao ch'a lasciava vixibile solo ch'a testa, quella ascì perâtro coverta da un vello de sæa ch'o ne riproduxeiva i træti. Da alloa in ça a se presentò comme una inmaggine da Santa Cea, analloga a quella conservâ da-o sec. 1XIV a Zena inta Gexa de san Bærtomê di Ærminni.
L'inmaggine de Edessa
miniatura|O [[Santo Mandillo de Zena]] L'inmaggine acheroppita do Cristo ciu famoza l'è quella de Edessa, attuâ Urfa, in Turchia, ligâ a-a stoia de re Abgar, contâ za into sec. IV da Zœuggio de Cezarea. Segondo e primitive lezendie o sovran, maoto, o l'invitò Cristo into so regno, ma Gexo o ghe rispoze ch'o gh'aviæ mandao un di so apostoi, doppo a so morte. Succescivamente un racconto sciriaco, a dotriña de Haddai, o mençuña un retræto do Cristo eseguio da Anania e mandao a Abgar. A lezendia, ch'a preize corpo inta segonda meitæ do sec. VI, a conta che Abgar o scrisse a Cristo e o ghe mandò o pitô Anania, perché o ghe fesse o retræto, ma lê o no l'ariescì a fissâne i træti somatteghi; Cristo alloa o se lavò a cea e sciugandose o lasciò impressa a so inmaggine in sce-a teia; o dette quindi a Anania questo retræto e una lettia e, riçevendoli, Abgat o guarì. Into conto intervegnan ascì i apostoi San Tadê e San Tomaxo. A lettia do Cristo a l'è nota za a Procoppio, ma o l'è o storico Evagrio che, poco doppo o 593, o mençuña l'inmaggine acheroppita do Cristo, attribuindo a vittoia di Crestien in sce-i Perscien a-a preçioza reliquia, ch'a l'ea stæta miacoozamente ritrovâ miagiâ sorv'a-a porta da çittæ de Edessa. Questa a l'arestò oggetto de curto fin a-o 944, quand'a vègne trionfalmente portâ a Costantinoppoli sotta Roman I Lecapen e Costantin VII Porfirogenito. A quest'urtimo fu attribuio a verscion esteiza da stoia - ò Narratio - repigiâ inti menei e inti menologhi, comprendente l'arrivo da reliquia a Costantinopoli; mentre una verscion ch'a s'aferma a l'arrivo de Taddeo a Edessa a l'è notta sotta o nomme de Epistola Abgari. O Mandillo o vègne accugeito con gran pompa e collocao into crizotriclinnio, a saa de riçevimento di imperatoî, vegnindo coscì a crovî o rollo de palladium de l'inmaggine de Kamuliaña.
O Stato e a Gexa conscideravan o Mandillo comme a ciu preçioza de reliquie, a-a quæ l'ea consacrao de çeimonnie solenne. Carego de un profondo scignificao religiozo, o l'ea de fæto consciderao scimbolo do misteio de l'Incarnaçion e de l'Œücaistía - inte questo senso o l'ea stæto consciderao un elemento importante da-i iconodôli durante a lotta iconoclasta - ch'o s'azonzeiva a-o valô profilattico. Doppo a preiza de Costantinopoli da parte di Latin da quarta croxâ, into 1204, i tezoi da capitâ vègnan sacchezzæ e o Mandillo, portao in Ocidente, o l'andò perdúo.
Bissau
Bissau a l'é a capitâle da Guinea Bissau.
Acheroppito
L'inmaggine de Edessa
L'arrivo do Mandillo a Costantinopoli into 944 o trovò eco inte doe rapprezentaçioin: a primma (sec. XII) a l'è una miniatua da Cronega de Zane Skilitze e a mostra Romman I ch'o baxa a testa do Cristo ch'a ghe vegne presentâ impressa in sce un tesciúo. L'âtra, de poco posteriô a l'avvegnimento, a l'è un'icoña do monestê de Santa Cattæña a-o Scinai e a mostra o re Abgar, co-i træti do Porfiozennio, che in trono o tegne in man o Mandillo, in forma de sarvietta co-e frange in sce-e quæ l'è impresso a cea do Cristo, co-a barba e o nimbo croxao. O pendant o l'è costituio da-a figua assettâ de Tadê; di atre figue de santi se dispoñan inta parte infeiô. Weitzmann (1971; 1976) o l'ha supposto che a parte centrâ a raprezentesse o mandillo izoao. Questa a l'è perçò a primma testimoniança figurâ ch'a se segge conservâ da preçioza inmaggine.
Doppo che e lezendie relative a-o mandillo vègnan acugeite inta liturgia, n'apparse de raprezentaçioin, into sec. XI, primma inti manoscriti e da pœu inte icoñe e inta pittua monumentâ. E ciu antighe son de immagine izoæ inte 'n menologio conservao a Lusciandria, into Vangê de Alavardi e inta Scaa do Paradizo de Zane Climmego. Inte miniatue de Lusciandria e do Vatican o tesciúo do mandillo o l'è recamao a lozanghe, decoræ da un motivo stilizzao, mentre into Vangeio de Alavardi o l'è ornao da di medaggioin doggi, che contegnan una croxe de Mâta, e o l'è orlao de læto da 'n'inscriçion psœüdo-cufica. Into codexo do Vatican compâ ascì, in sce-o mæximo fondo, in negativo, ma sença frange, una testa enantiomorfa: a l'è a replica che o tesciúo, ascozo inte 'na miagia a Ierapoli, o l'aiva lasciao impressa, durante o so trasporto a Edessa (ò inta mæxima Edessa), in sce un mon, o kerámion (ò kerámidion), atra reliquia venerâ.
O preçiozo mandillo, ch'o l'ea stæto fissao in sce un pannello, o l'ea diffiçilmente vixibile e e so rappresentaçioin risurtan assæ despæge tra lô, fæto dovúo ascì a-o mutâse di caratteri fixonommeghi tippichi da tradiçion iconograffega de l'arte bizantiña. Pe a segonda meitæ do sec. XII se conosce doe icoñe famoze: uña de Novgorod, l'âtra foscia bulgara, conservâ da-o sec. 13° into dommo de Laon. Tutte doe derivan da un modello bizantin into quæ o vizo, circondao da-a massa ondulâ di cavelli e da barba, o l'è modellao con un'esprescion doçe e grave. L'assença do collo a l'evoca a maschera apotropæga da Gorgoña antiga, comme za Zorzo Pixide o l'aiva notao into VII secolo.
E inmagine de Zena e de-a Gêxa de San Scirvestro a Romma, aroinæ da de redepentue, porieivan foscia remontâ a quest'eppoca, sciben che a reddenixe di cavelli e da barba a l'indica una dæta posteriô. E numeroze repliche slave, sorvettutto d'ambito ruscio, son caratterizzæ da-a barba bagnâ, a doggia ponta. Queste facce sante son tradiçionalmente composte in sce-o sfondo de un tesciúo scimulao, da-o quæ, tuttavia, sparì rapidamente e frange e inti œuvie ciu tarde a stofa a l'appâ aggroppâ a-i bordi. De inmaggine scimmile compan a partî da-o sec. XII inta pittua murâ; in Cappadocia se n'atrœuva quattro exempi inte gexe de Göreme, posti inta protexi ò into diaconico. A Saklı kilise l'è da segnalâ in particolâ o rapporto do Mandillo con Izaia e a Vergine da Nonçiâ, rapporto ch'o l'evoca a so importança inta dotriña de l'Incarnaçion. In Georgia se pœu trovâ o mandillo inte l'abscide, de d'ato a l'artâ. Inta Panagia Araku de Lagudea, a Çipro, o mandillo o l'è rappresentao insemme co-o kerámion ch'o sormonta l'inscriçion dedicatoia a-o de d'áto da porta; tâ collocaçion, ch'a sottolinnia o valô apotropaico de queste immagine, a se trœuva torna inti Barchen ascì. Sorvettutto, comme succede inte tante gexe rusce do sec. XII e ciu tardi inti Balchen ascì, a so poxiçion sorvelevâ - sotta a cuppoa ò in sce l'ærco trionfâ - a l'aquista ascì valô dogmatico.
Inte rappresentaçioin de Costantinopoli ascidiâ da-i Avai (626) ligæ a l'Inno acatisto, o mandillo o l'appâ inta so fonçion apotropaica. O so impiego in ambito militâ o no fu desmentegao in Ruscia manco ciu tardi, zacché Ivan o Teribbile (1530-1584) o s'impadroní da çitæ de Kazan combattendo sotta un stendardo ch'o ne recava l'inmaggine.
Do resto i racconti da Narratio e de l'Epistola Abgari inspiron ascì di cicli figurativi. Inte l'icoña do Scinai Taddê e o pedon presso o re rimandan a l'Epistola; da-a mæxima fonte dipende e miniatue do Vangê de Gelati, dove in nœuve miniatue l'è rappresentao unze scene che terminan co-o battezzo de Abgar da parte de Taddeo. O rollo 499 da Pep. Morgan Lib. de New York o comprende trezze miniatue che rappresentan i epizodi de Ierapoli - a colonna de fœugo e o mon incizo - ma tuttavia o l'omette di âtri epizodi importanti. A Narratio a l'ha inspiao quattro miniatue into Menologio de Mosca do 1063 e træ inte quello de Pariggi do XII secolo.