cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gêxa de l'Asunta (Castrevegliu)
Storia
Sciben sta côsa chi, a situasiun a se mustra in sfavû pe' Castrevegliu in quantu u vescu arbenganese Cicada (1562) u sancisce a separasiun da gêxa de Santa Catarìna da chélla da 'Sunta a a quâle u resta u dirittu in sci batézzi. Du marsu 1578 ina segunda fàse di squèrni fra i dui paìxi ch'i se cuntendêan l'aministrasiun de San Martin, rangiâ da u vescu Lüca Fiéschi. Lê u l'axêa passau in moddu definitìvu u titulu de paròcchia a a gêxa növa. Ürtime a destacâse da a gêxa màre e parocchie de Santa Marìa Madaêna de Cirixöra (1594) e da Madònna da Neve de Veserxe (1647).
Da e funti recampàe du 1942 da don Ronco pâ che ina növa fàse de sti chi a fusse ligâ a u Cunciliu de Trentu, püre se nu se san i detagli specifici de l'interventu, vistu che a ducumentasiun a l'è andâ perdüa. Següru u l'è che a gêxa a l'è stâ trasfurmâ fin a divegnì in esempiu de architetüra baròcca e che e òpere se cunclüdden in tu 1663, cu'u cumpletamentu de l'afrescu in scia vôta de mézzu, dund'e veghemmu u mistéru da 'Sunta. Ancù da reurdà u rifassiméntu da pavimentasiun da gêxa, fra u 1841 e u 1842.
U de föra
Da a faciâ a intònacu, u de föra se presenta cu'n prufìlu interuttu a a lérca da a tûre campanària. A frunte se dröve fin'a 'n barcun a mèzza-lüna, surva a u purtun, mentre u purtâle in marmu giàncu u vén prutezüu da ina strutüra ciamâ "protiru". Stu li u l'è afrescàu e u marca l'annu 1763. De doppu a i travagli de restauri fàcci in ti àgni '70 l'è stàu purtàu a a lüxe in âtru purtâle picenìn, a a drìccia de chê d'ancöi, datàu du Trexentu, armenu dandu amentu a a tipulugìa de rapresentasiun presente.miniatura|A lugetta afrescâ In âtu, inseriu au de sutta de 'n archettu goticu, se tröva difatti a fegüra da Madonna cu'u Bambin e i santi a i làtti. Cun tütta prubabilitài u se tratâa de l'ünicu ingressu da strutüra uriginaria, primma di ingrandimenti du Sinquesentu. Duveràu fin a quellu periudu, u l'è stàu poi seràu, vistu che a u de drentu se tröva a funte pe' u batézzu. Aa drìccia du cumplessu se tröva a "Porte Sutàna", ricustruìa chi du 1953 grassie au prufesû Nino Lamboglia. A l'imprensipiu culucâ a l'ingressu du burgu, l'è stâ méssa chi a seguitu de demulisiui ch'e l'axéan curpìu u burgu de Castrevegliu e survatüttu a burgâ de Rocche.
U campanìn, tacàu aa gêxa, u svétta in scia lérca, curunàu da 'na strutüra a piràmide utagunàle. A sèlla campanària a l'è 'ncurnixâ da di archétti, méntre u relöiu intunacàu g'ha ai dui làtti in mutìvu a rìssi.
Âtâ mazû
L'âtâ mazû, de marmu giancu decuràu cun inserimenti cuûrài, l'è stàu adatàu ae regule du Cunciliu de Trentu. U l'ha ina strutüra a trapessiu, da a furma a cunca e, in scia bàse, dui pè laterâli. In tu frunte se vegghe u munugramma mariàn, mentre in sci làtti se mustran de decurasiui cumme s'i fussen de föglie. Âtru detagliu de rilievu e tèste angeriche au sentru e ai dui làtti, mentre in generâle i elementi marcan l'epuca de realisasiun: u seculu XVIII.
Capélle laterâli
E due capélle, ai làtti de l'âtâ mazû, sun dedicàe aa Madònna du Rusàriu e aa 'Sunta (aa lérca, dund'a se tröva a stàttua prucesciunâle de l'Utusentu cu'a Madònna). L'âtâ da Madònna du Rusàriu u g'ha ina strutüra tìpica du seculu XVIII, rembàu a a müragna de fundu in scia drìccia, presenta 'na furma a vasca, cun l'azunta de culònne de decurasiùn rezüe in sce di "plinti". Tütti i elementi portan a ina generâle dinamicitài, fin a a cunsciderasiùn du cumplessu cumme 'na quinta du teâtru. A lugetta a l'è cunturnâ da imaginette uvâli dund'i sun cuntegnüi i mistéri du Rusàriu e in tu mézzu se tröva a stattua da Madonna cu'u Bambin.
Sta lì, da l'esecusiùn rafinâ, a fa pensà aa pruveniensa da a bütea di Schiaffin, seducca a chélla di Benardu. A rapresentasiun a vegghe a Vergine ch'a rézze u matettu cu'a màn lérca, méntre a a drìccia a l'ha in man u rusariu e 'n scèttru. Tütt'i dui persunaggi in scia tésta l'han 'na curuna de legnu. Inte l'âtâ de lérca l'è inserìa a stàttua da Sunta, atribuìa a a bütéa du Zanne Batista Garavénta. Utusentesca, pe' a rigiditài di persunaggi, pusisiunai in mòddu snudàu ma cumunque dinamicu, se sente l'influensa da scöra du Maraglian, fin'a pe'a cüra di detagli.
Âtài laterâli
Cunclüdde i urnamenti da gêxa a parte di âtài laterali, séi in tüttu. miniatura|279x279px|L'âtâ di Santi Roccu e Bastian, cun in simma l'ex voto Incumensandu da l'intrâ, in scia drìccia gh'è chê de San Bastian e San Roccu, cu-u dipintu ch'i rafegüra. I dui santi sun rapresentài in moddu elegante, ma au stéssu mòddu mòrbide, tant'in ti panéggi quant'in te l'incarnàu, stîle ch'u mustra a datasiùn setesentesca de l'opera. Surva a l'âtâ a fegüra da Vergine incurunâ, inseria drentu a in trunettu cun angerétti in sce 'n ritàgliu de téra. In preghera, a Vergine a l'è adurnâ da diferenti "ex-voto".
De dòppu se riva a chê de San Zanne, dund'a gh'è a stàttua du santu, rafegüràu ch'u mìra drìcciu avanti a lê, tantu da parê sens'espresciùn da quantu u da 'n'idêa d'impurtasa retorica e idealizâ. L'âtâ u l'è tacàu a a müragna, fianchegiàu da dui angeri in marmu. u l'è fàcciu d'ina furma a vàsca, 'na mensa e 'n scarìn cumme basaméntu. A parte in sìmma a va a fa da curnixa a 'n barcùn e, in tu cumplessu, nunustante ch'i seccen stài duverài materiale pòveri, se vegghe ben a fuxun di elementi du seculu XVII cun chéi du XVIII. sinistra|miniatura|L'âtâ da Madonna du Carmine miniatura|E stattue da Madònna, de Sant'Antôniu e de San Giüxeppe U ciü avansàu in scia drìccia u l'è dedicàu aa Madònna du Carmine. In tu dipintu chi presente veghemmu a Vergine cu'u Bambin, ciü ai sö pèi Sant'Andrêa, San Carlu e San Lüccu, ciü âtre fegüre angeriche. L'âtâ véru e propiu u l'ha 'na strutüra a retanguru, decuràu cun quattru cherübin, dui ch'i sèrven cumme sustegnu. Ciü in derê in duggiu ùrdine de fundamenti in sci quâli i se bàsan due culònne a spirâle, parte de 'n âtâ du Setesentu, ch'u se vegghe da l'esternu a partì da u gàrbu pe'e relìquie.
Da l'âtra parte truvemmu l'âtâ de Sant'Antôniu, surmuntàu da 'n dipintu ch'u mustra u santu ch'u surézze u Bambìn, sircundàu da ina fìra d'angeretti e da a Madònna ch'a l'è lì da vixin. In stîle gòticu, rezülta in dipintu cianéllu, rigidu in ta cumpusisiùn tranne che pe' i angeri, dund'a se mustra 'na man ciü dûse. In simma a l'âtâ se pusisiunan tré stattue, dedicàe rispetivamente, aa Madònna, a San Giüxeppe cu'u Bambìn e au santu dedicatàriu. miniatura|272x272px|L'âtâ da Nunsiâ L'âtâ de l'Imaculâ, invece, u g'ha in simma in öriu 'n sce téra intitulàu a L'Imaculâ, San Benàrdu e San Benedettu, ch'i l'intervegnen in preghéra pe' e ànime di peccaûi, ch'i cumparìscen zü da bàssu. Finisce a série chê da Nunsiâ, du tüttu cuèrtu da marmi cuûrài e issàu de dui scarìn rispettu a l'aula. Caraterizàu da 'na furma a trapessiu, ch'u fenìsce cun due spirali, u g'ha in tabernacuru daa furma iregulâre, méntre ai làtti se trövan due finte culònne decuràe a festùi e sciùre. sinistra|miniatura|247x247px|L'âtâ de l'Imaculâ Fra l'âtru a curnixa a l'è furnìa de 'n cartigliu curunàu e decurâ cun a fegüra de 'na curumba, scimbulu du Spirtu Santu. A fenì e decurasiui dui cherübìn, quande, a surmuntâlu gh'è 'n dipintu (Anunciasiùn cun Diu Pàre): da fin du seculu XVII, chi se vegghen a Vergine inzenugiâ da vixìn a l'Arcàngeru Gabriêle. Stu lì u tegne cu'a màn de drìccia in gìgliu giancu, mentre u vùra in sìmma a 'na nìura. In âtu Diu Pàre, rapresentàu cu'u mundu in man e u scèttru.
I afreschi du presbitériu
Cumisciunài da Cesare Beffa, figliu de castreveglin migrài in Argentìna, in tu 1872 sun i afreschi ch'i se trövan in ta parte du presbitériu. Sti chi i sun stài fàcci da l'artista zenese Lüigi Saccu e i l'han cumme tematica e quattru vertü cardinàli ciü l'incurunasiun da Madònna fàccia da a Trinitài, méssa in tu medagliùn sentrâle. Fra l'âtru e decurasiun induràe sun òpera du Lüigi Agnese.
San Giorgio Monferrato
San Giorgio Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Proa
Pṛoa (Preallu in albenganese, Prale in italian) ṛê ina fṛâziun d’ Ulmèa, ch’ ṛô ‘ncù 12 abitonti (nüm’ṛi agiulnoi au 2019).
Geugṛâfia
A fṛâziun a s’ tṛöva a 900 (növ’zèntu) métṛi ‘ns’ u livellu d’l moa è ṛô divèlsè bulgoi, ’mbṛicoi ‘nsa muntô d’l Possu d’l Pṛoa (1260 m), ch’ l’è ‘nsl cṛinoa fṛa a vol Aroscia è a vol Tonno. A ciü’ gṛōssa ṛê qualla dî M’lî, ch’ a s’ tṛöva ‘ns’ in pöʒʒu ch’ u dà ‘ns’ ina guṛa š-cavô da l’èuva dû Rian dî P-ndoji, muntendu ‘d ‘n Contaroina ṛê a tèlza.
J’ oto bulgoi i sun: i Barotti (a Gollu), A Rōcca, i Bovi, i Luotti (Cà Suvṛone), i Licatti è a Caplatta (ch’ ṛê ‘nsa pṛuvincioa). I Batuu suvo i Bovi, lunde ch’ u j’eṛa ina vōta a ges̅c̅ịa paruchioa, è i Cöghi.
Èl cà i sun ‘n mèʒʒu ai pṛoi da š-cöa, lunde ch’è ina vōta i pultovo èl tonte vocche ch’ u j’ eṛa.
Štōṛia
Da dōppu a s’cunda guèra, èl gente j’han c’munzà a ‘ndosne dal fṛâziui è ascì èl Pṛoa l’ha c’munzà a špupulose. ‘Nt’ j’ ültimi oggni cōc cà ṛê štô arngịô è calcün l’è tulna muntà a vivo ‘n lù Pṛoa.
Pōšti d’ ‘nteṛesse
• Ges̅c̅ịa d’ Sen Zan: ṛê a parochia dî M’lî, polva, ma elegonte, èl campanin u s’vaghe ascì da j’ oto bulgoi.
• Caplatta dâ Madōnna del Colmine: rê al cà suvṛone È drentu u j’è j’opeṛe d’Geniu Alduin. ‘Nsâ vota dâ geịs̅cịa dâ Madōnna del Colmine u s’ tṛöva in a fṛašcu dâ Madōnna ch’ ṛô a u rundu dis̅c̅ịöccịu ongio ‘n s’ in šfundu cèlèšte.
S’cundu a tṛadiziun Alduin u s’ eṛa išpirà, p’l li muri, al mašnoi d’l padṛun dâ tèra lunde ch’ ṛê štô foccia a geịs̅cịa, cumme Geniu u fas̅c̅èva d’lungu, che suvenzi u piova špuntu  dal gente ch’ u j’eṛa ‘nsl’ poštu. Au a u dì d’ ʒô i miṛogni i sun ‘nfiltṛoi da l’ ümidità, ch’ è s’ ‘n’ s’ faṛà nènte i ṛa faṛan caṛoa
• J’olgi: divelsci e spantioi ‘n tütte èl bulgoi, ina vōta duvṛoi p’l lavoa a rōba, u i n’è ‘ncù divelsci: ai M’lî, ai Bovi, ai Luotti e ascì ai Licatti.
1296
thumb|300px|center|O Ténpio de Aogusto e o Palasso comunâle, costrûto into 1296 sôvia o Ténpio de Diana ([[Pola (Croaçia)]]
Miagia do Cento
A Miagia do Cento (in ebreo HaKotel HaMa'aravi, "Miagia Ócidentâ", ò solo Kotel; pe-i mussurmoen Ḥāʾiṭ al-Burāq saiv'à dî "Miagia do Buraq", da-o nomme da cavarcatua alâ do Maometto) a l'è 'na parte da miagia ócidentâ de contegnimento da sccianadda do Tempio de Geruzalemme scitoao into quartê ebreo da çitæ de Geruzalemme, construta into primmo seccolo durante i loei d'espanscion do segondo tempio començæ da re Erode o Grande ch'o transformò a coliña conosciua da Ebrei e crestien comme Monte do Tempio inte 'n gran terapin retengolâ.
A l'è dita coscì pe l'antiga tradiçion ebrea de vegnîseghe à arembâ pe cianze a destruçion do Tempio da parte do futuo imperao Tito inte l'anno 70 e a pèrdia da libertæ naçionâ. A santitæ da Miagia do Cento pe-i Ebrei a l'è dæta da-a so vexinança a-o Monte do Tempio ò sæ a-a "Pria Fondante", ch'a l'ea o sancta sanctorum do tempio (e ancœu a l'è a-o centro da Coppola da Pria), o scito ciu sacro da religion ebraica, donde començò a creaçion do mondo, donde Abrammo o ligò Izacco pe-o sacrifiççio e donde gh'ea custodio l'Arca de l'Aliança. Pe-i mussurmoen o l'è o ponto de donde o Maometto o l'asceize in çê.
O 10 zugno 1967, doppo doemil'anni, a Miagia do Cento a tornò sotta a sovranitæ israeliaña e subbito, 48 oe aprœuv'a-a conquista, i Israelien se missan aprœuv'à demolî co-e ruspe e caze do quartê marochin (con quarche inquilin ancon drento), ch'ean a redosso da miagia, pi alargâ a ciaçça, ch'a passò coscì da 120 à 2400 metri quæi co' ina capiença ch'a montò da 12 mia à 400.000 pelegrin a-o giorno. A Miagia do Cento a l'è 'na seçion de 57 metri di 488 metri da miagia ócidentâ, a ciu gran parte ascoza da de construçioin medievæ che gh'en arembæ. A l'è erta 32 m. di quæ 13 en interæ e 19 vixibbili e a l'è formâ da 45 righe de prie de picamento (17 sotteræ e 28 vixibbile). I primmi sette sœu vixibbili remontan à l'eppoca d'Erode e son de pria carcæa de Geruzalemme dita "malaki" (saiv'à dî "reâ").
Uña de prattiche ritoæ ciu pubricizæ a l'è quella d'infiâ inte creñe tra-i magœu da miagia di bigetin con sciu scrito e preghee. Pâ ch'ogni anno te ghe lascian ciu che 'n mion de papelitti.
Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia
E Çittæ metropolitann-e d'Italia son 14: thumb|350px|right|Çitæ metropolitànn-e d'Itàlia 1. Çittæ metropolitann-a de Romma Capitâle (Romma 2.783.809 ab.) abitanti 4.227.588 - denscitæ 788 - comûni 121 2. Çittæ metropolitann-a de Milan (Milan 1.397.715 ab.) abitanti 3.249.821 - denscitæ 2.063 - comûni 133 3. Çittæ metropolitann-a de Nappoli (Napoli 940.940 ab.)	 abitanti 3.017.658 - denscitæ 2.560 - comûni 92 4. Çittæ metropolitann-a de Turin (Turin 848.196 ab.)	abitanti 2.212.996 - denscitæ 323 - comûni 312 5. Çittæ metropolitann-a de Bari (Bari 313.003 ab.) abitanti 1.222.818	- denscitæ 317 - comûni 41 6. Çittæ metropolitann-a de Palermo (Palermo 640.720 ab.) abitanti 1.214.291 - denscitæ 242 - comûni 82 7. Çittæ metropolitann-a de Catània (Catània 294.298 ab.) abitanti 1.066.765 - denscitæ 299 - comûni 58 8. Çittæ metropolitann-a de Bologna (Bologna 394.463 ab.) abitanti 1.019.539 - denscitæ 275 - comûni 55 9. Çittæ metropolitann-a de Firense (Firense 359.755 ab.) abitanti 986.000  - denscitæ 281 - comûni 41 10. Çittæ metropolitann-a de Venessia (Venessia 255.609 ab.) abitanti 842.942 - denscitæ 341 - comûni 44 11. Çittæ metropolitann-a de Zena (Zena 558.930 ab.) abitanti 816.916	- denscitæ 445 - comûni 67 12. Çittæ metropolitann-a de Mescìnn-a (Mescìnn-a 225.546 ab.) abitanti 609.223 - denscitæ 187 - comûni 108 13. Çittæ metropolitann-a de Reggio Calabbria (Reggio Calabbria 173.456 ab.) abitanti 526.586 - denscitæ 164 - comûni 97 14. Çittæ metropolitann-a de Càggiai (Cagliari 149.474 ab.) abitanti 420.117  - denscitæ 336 - comûni 17
- Çittæ metropolitann-e d'Italia: abitanti 21.433.261 - denscitæ 460 - comûni 1.268 - Italia: abitanti 59.257.566 - denscitæ 196 - comûni 7.904
Giustiniàn (famìggia zenéize)
miniatura|O stémma da famìggia Giustiniànn-a de Zêna. I Giustiniàn, de spésso ciàmæ Giustinién ascì (Iustinianis in latìn), són stæti 'n'inportànte famìggia da nobiltæ da Repùbrica de Zêna, creâ cómme Albèrgo di Nòbili a-i 14 de novénbre do 1362 da l'unión de dózze famìgge che stâvan inta colònia de Scîo. St'unión chi a l'é stæta costitoîa con l'òbietîvo de òtegnî l'aministraçión de quéllo teritöio pe mêzo da coscì dîta maónn-a de Scîo, raxón pi-â quæ i Giustinién són conscideræ cómme unn-a de prìmme "socjêtæ pe açioìn" da stöia.
Partìndo da Scîo se són difûxi sorviatùtto a Zêna e Rómma, con numerôxi di sò ménbri che àn òtegnûo inportànti càreghe: óltre a-i polìtichi, tra i quæ se pêuan aregordâ bén éutto dûxi da Repùbrica de Zêna, a-i Giustinién àn fæto pàrte cardinæ, studiôxi, mecenâti e capitànni.
Etimologîa
O cognómme "Giustiniàn" o vêgne fòscia da-o lêugo dónde gh'êa a sêde da maónn-a vêgia de Scîo, ö sæ o Palàçio Giustiniàn a Zêna, o quæ o l'êa stæto 'na rescidénsa da famìggia da-o mæximo nómme òriginâia de Venéçia, a quæ, into pasòu, a l'avéiva di stréiti ligàmmi comerciâli co-a Repùbrica.
O Palàçio, a-o céntro de quéllo ch'o l'êa o "quartê" di Giustinién, o l'à pigiòu a sò fàccia d'ancheu aprêuvo a-i travàggi vosciûi da-o Marcantönio Giustiniàn tra o XVII e o XVIII sécolo e o consèrva, mìsci in sciâ faciâta, vàrri stémmi e trofêi de goæra goâgnæ da-a famìggia.
Òrìgine
miniatura|Versción ciù antîga do stémma da famìggia Giustiniànn-a, dêuviâ prìmma do [[1413 .]] miniatura|O [[Palàçio Giustiniàn (Scîo)|Palàçio Giustiniàn into castéllo de Scîo, sêde de l'aministraçión zenéize de l'îzoa.]] Segóndo 'n'antîga tradiçión, l'òrìgine di Giustinién a remónta a-a gens romànn-a Anicia. Sta stöia chi, scibén ch'a l'é 'na lezénda popolâre sénsa nisciùnn-a bâze stòrica, a l'é stæta a ògni mòddo contâ da tùtti i cronìsti e storiogràfi ch'àggian studiòu a famìggia Giustiniànn-a. Segóndo quésta ricostruçión e dôe cazàdde di Giustinién de Zêna e de Venéçia són de dirètte discendénti de Màrco e de Àngiou, fìggi do Giustìn II (nêvo de l'inperatô bizantìn Giustiniàn I) e progenitoî de numerôze famìgge de lignêua cómme i Âsaieui, i Viscónti, e i Da Tôre. I doî nòbili bizantìn, visciûi vèrso l'ànno 720, saiéivan arivæ in Itàlia aprêuvo a 'na condànna a l'exìlio da Costantinòpoli vosciûa da l'inperatô Lìon III Isàorico pe rinforsâ o sò débole contròllo in sce l'Inpêro.
Segóndo sta lezénda chi gh'é 'n fòrte ligàmme tra e dôe famìgge de Giustiniàn ascì : defæti o vegnîva contòu che l'Àngiou o l'avésse spozòu a néssa do dûxe veneçiàn Marçéllo Tegaliàn, incomensàndo coscì a scciàtta di Giustinién de Venéçia, méntre o Màrco, arivòu a Zêna into 722, o l'aviéiva spozòu a Biâtrìce fìggia do Ludovîco Çìbbo-Seniz, goerezê a-o servìçio do rè di longobàrdi Liutpràndo. Da-o Màrco a l'é stæta dónca ricostroîa tùtta a sò discendénsa scìnn-a-a nàscita de l'Albèrgo Giustiniàn, ilustrâ inte 'n'òpera do prìnçipe Ònoròu Giustiniàn Aràngio ascì. A ògni mòddo lezénde de sto tîpo chi êan bén bén comùn tra o medioêvo e o rinasciménto inte famìgge, ànche de fortùnn-a ciù recénte, ch'avéivan into pròpio nómme de asonànse con de génte ilùstre de l'etæ antîga. A l'é pe cóntra acertâ a difuxón, tra o IX e o X sécolo, do cognómme Giustiniàn inte tùtto o Mâ Mediterànio.
In realtæ l'òrìgine di Giustinién de Zêna a remónta ezataménte a-i 14 de novénbre do 1362, quànde a Zêna a l'é stæta costitoîa a Maónn-a "nêuva", socjêtæ comerciâle anònima pe-o sfrutaménto de çèrti posediménti zenéixi into Mâ Egêo, segóndo e dispoxiçioìn contegnûe inte 'n contràtto firmòu a-i 8 de màrso co-a Repùbrica, in lêugo da coscì dîta Maónn-a "vêgia", a quæ a no l'ariescîva ciù a controlâ i teritöi sótt'a-a sò aministraçión. In particolâ i prìmmi sòcci, ménbri de dózze famìgge da nobiltæ zenéize, êan Nichiôzo de Canétto de Lavàgna, Zâne Cànpo, Françésco Aràngio, Nichiôzo de Sàn Teodöo, Gabriælo Adórno, Pòulo Bànca, Tomâxo Lòngo, Andrieu Cànpo, Rafè De Fornêto, Luchìn Néigro, Pêo Oivê e Françésco Gaibâdo. Quésti se són dónca unîi inte 'n Albèrgo, tîpo de instituçión che a Zêna a diventiâ bén bén ciù inportànte inti sécoli sucesîvi, abandonàndo o pròpio cognómme ascì, con l'escluxón do Gabriælo Adórno. Denominæ "Consocii ac conductores et emptores insule Syi et Folie Nove et aliorum locorum dependencium", i dózze sòcci se spartîvan i réditi e-e càreghe de l'îzoa co-a qualìfica comùn de Iustiniani, a-a quæ o vegnîva azónto l'avèrbio "olim" e o nomen da famìggia òriginâia. Ànche i Adórni, i quæ into méntre avéivan cangiòu o pròpio cognómme in Pinélli, a partî da-a rifórma do scistêma di Albérghi do 1528 àn a-a fìn pigiòu quéllo de Giustiniàn ascì.
A diferénsa di prìmmi Maonéixi, i quæ stâvan squæxi tùtti a Zêna e a Scîo êan pe cóntra raprezentæ da di procuoéi, a ciù pàrte di Giustinién a stâva a Scîo, mandàndo, into câxo o foîse necesâio, de pròpie delegaçioìn a Zêna. Scibén che, de spésso, i nómmi "Maonéixi" e "Giustiniàn" êan dêuviæ cómme scinònimi, in realtæ gh'êa ségge di sòcci che no l'apartegnîvan a-i Giustinién che di ménbri de l'Albérgo che pe cóntra no faxéivan pàrte da Maónn-a.
Scìnn-a-o 1566
miniatura|[[Françésco Solimena, O Masâcro di Giustinién a Scîo, prìmma meitæ do XVIII sécolo .]]
A-i prìmmi dózze maonéixi se n'é fîto azónto 'n trezén, Pêo de Sàn Teodöo, e, za into 1362, dôe quöte són stæte acàtæ da Pêo Giustiniàn Recanéllo, sucesô do Scimón Vignôzo a-a regénsa de Scîo e diventòu un di ménbri ciù inportànti da Maónn-a. O Pêo Recanéllo, o quæ o l'avéiva spozòu a fìggia do dûxe Gabriælo Adórno, o l'êa unn-a de personalitæ ciù inportànti inta Zêna de l'época, tànto ch'o l'é vìsto cómme l'antenòu prinçipâ do ràmmo zenéize da famìggia Giustiniànn-a.
A-i Giustinién do 1364, ö sæ, pi-â ciù pàrte, ménbri de famìgge Adórno, Aràngio, Bànca, Cànpo, De Fornêto, Denéigro, Gaibâdo e Lòngo, se són unîe, in òrdine cronològico e in sciâ bâze de conpravéndie ò de cescioìn in ereditæ, e famìgge Bancalâro, De Càstro, De Pagànn-a, De Pàolo, De Ròcca, Marùffo e Recanéllo. Ànche dòppo quéllo moménto a Maónn-a a l'à però continoòu a crésce, arivàndo into 1566, ùrtimo ànno da sò ativitæ, a ciù de seiçénto sòcci.
O nùmero òriginâle de quöte o l'êa de 12 e 2/3, con ògni açión, dîta doòdêno, ch'a l'êa spartîa in tréi caràtti "gròsci" divîxi tórna in 24 pàrte dîte caràtti "picìn", pe 'n totâle, rispetivaménte, de 38 caràtti gròsci e 304 picìn, con tùtti sti tìtoli chi che se poéivan vénde o trasmétte in ereditæ. A ògni mòddo, depoî a véndia de 'na quöta (pratìca comùn sorviatùtto inti prìmmi ànni da Maónn-a), de spésso i maonéixi àn continoòu a dêuviâ o cognómme de "Giustiniàn", restàndo a fâ pàrte de l'Albérgo.
Dónca, méntre con altèrne vicénde o domìnio di Giustinién in sce Scîo o duiâ pe ciù de doî sécoli, a famìggia a l'avéiva incomensòu a stabilîse a Zêna ascì, diventàndo fîto unn-a de ciù rìcche e ciù inportànti da çitæ tànto che, inte l'avàia do 1466 a sò richéssa a l'êa a ciù grànde de tùtte. Tra e propiêtæ da famìggia da-arénte a-a capitâle da Repùbrica, se pêuan aregordâ vàrri palàççi into céntro da çitæ, spécce inte l'àrea conpréiza tra o carrubeus Crucis e a Platea Longa, vìlle a Arbâ, câze e giardìn inta Valàdda do Bezàgno e 'n fórte ligàmme co-e gêxe de Sànta Màia de Castéllo (consciderâ cómme a gêxa "de famìggia" ), de Sànta Têcla (dónde òua gh'é o fòrte da-o mæximo nómme) e de Sàn Françésco d'Arbâ. E asenblêe de l'Albérgo, a-o mêno quélle di nêuve governatoî che stâvan a Zêna, se tegnîvan de sòlito "inta sòlita vòtta", ö sæ into Palàçio Giustiniàn, òpû into ciòstro di canònichi de Sàn Loénso.
O l'é ciæo che a grànde richéssa econòmica a portâva a 'na fòrte infloénsa polìtica ascì e defæti, tra i Albérghi de òrìgine popolâre, i Giustinién êan quélli che, tra o 1400 e o 1528, són ariescîi a elêze o ciù âto nùmero di pròppi ménbri tra i ançién da Repùbrica e tra i consegê de Sàn Zòrzo, rispetivaménte, co-o 5,4 e o 6,1% do totâle. O l'é ciæo che-e perçentoâli êan pe cóntra bén bén ciù âte a Scîo, dónde a totalitæ de càreghe a l'êa in pràtica sótt'a-o contròllo di Giustinién.
Into méntre, depoî a chéita de Costantinòpoli (a-a quæ diféiza o l'avéiva parteçipòu un di ménbri ciù avoxæ da famìggia, o Zâne Giustiniàn Lòngo), a scitoaçión de Scîo a l'êa diventâ de lóngo ciù crìtica ànche se, gràçie a-a coràggio da sò goarnixón e a 'n'àbile polìtica diplomàtica, a Maónn-a a l'é ariêscîa a controlâla ancón pe 'n âtro sécolo, diventàndo coscì l'ùrtimo posediménto di latìn into Levànte. A-a fìn, tra i 14 e i 17 d'arvî do 1566, i tùrchi són arivæ a-a conquìsta definitîva de l'îzoa, atracàndo a tradiménto into pòrto da çitæ. A despæto da réiza pacìfica di maonéixi, tùtta Scîo a l'é stæta duaménte sachezâ, co-i sò governànti che són stæti amasæ ò torturæ. Tra de lô se pêuan aregordâ i dixéutto figeu, fìggi di maonéixi, màrtiri beatificæ a-i quæ a l'é dedicâ 'na stràdda a Pêgi e vàrri quàddri ascì.
Depoî a chéita de Scîo
miniatura|O [[Crìsto Portacrôxe di Giustinién òpera do Michelàngiou. Consciderâ 'na prìmma versción do Crìsto da Minèrva, a l'é stæta scartâ aprêuvo a-a conpàrsa de 'na vénn-a de màrmo néigro in corispondénsa da fàccia.]] Co-a fìn do domìnio da Maónn-a in sce l'îzoa de Scîo e a liberaçión di Giustinién sopravisciûi, i quæ êan stæti inprexonæ da-i tùrchi in Crimêa, fêua de quarchedùn ch'o l'à decîzo de ritornâ a Scîo a ciù pàrte di ménbri da famìggia se són trasferîi inta penîzoa italiànn-a e in Grêcia. In particolâ, i doî ràmmi di Bànca e di Denéigri se són fîto stabilîi a-a córte do Stâto Pontifìccio, dónde són ìntræ sorviatùtto gràçie a l'agiùtto do Vinçénso Giustiniàn Bànca, o quæ o stâva a Rómma za da divèrsci ànni e, da-o 1570, o l'êa diventòu cardinâ ascì. Lê o l'êa o cugnòu, in quànto fræ da sò mogê Gêuma, de Giöxèppe Giustiniàn Denéigro, arivòu a Rómma depoî a chéita de Scîo insémme a-i sò fìggi Vinçénso (o marchéize) e Benéito, âtro ménbro da famìggia ch'o saiâ nominòu cardinâ.
O Giöxèppe, aprêuvo a l'arénbo do cugnòu e a di maiézzi inmanegæ pe-e sò træ fìgge con di ménbri de cazàdde di Bandìn, di Monaldéschi e dì Màscimi, o l'à fîto òtegnûo de inportànti càreghe ch'àn permìsso d'aomentâ in mòddo consciderévole e richésse di Giustinién. Coscì, into 1590, o l'à acatòu o palàçio de Rómma che ancón a-a giornâ d'ancheu o pórta o nómme da famìggia, e dôe vìlle into céntro da çitæ. Pe de ciù, o l'à incomensòu a acatâ de tære d'in gîo a-o pàize de Basàn.
O fìggio magiô, o Benéito, depoî i stùddi a Perùggia, Pàdova e Zêna, a-i 17 de dexénbre do 1586 o l'é stæto nominòu cardinâ da-o Pàppa Scìsto V. L'âtro fìggio màsccio, o Vinçénso, o l'à in càngio ereditòu o féodo de Basàn, acatòu a-i 12 de zùgno do 1595 e elevòu, a-i 22 de novénbre do 1605, a-o tìtolo de Marchexâto da-o Pàppa Pòulo V. O Vinçénso, òmmo da-o fìn gùsto artìstico e gràn mecenâte, o l'à creòu e inandiòu a coleçión d'òpere d'àrte da pròpia famìggia, conosciûa co-o nómme de Coleçión Giustiniànn-a. Co-o Vinçénso o s'é però estìnto quéllo ràmmo di Giustinién olim Denéigro, co-a scciàtta romànn-a di Giustinién ch'a l'é stæta dónca continoâ da-i Giustinién olim Bànca, pe mêzo de l'Andrîa Giustiniàn Bànca, fìggio do Casàn scapòu da Scîo e ch'o stâva a Mescìnn-a. Gràçie a l'agiùtto de l'Òràçio Giustiniàn Lòngo, l'Andrîa o l'à spozòu Màia Flamìnia Pamphili, fìggia de Dònna Òlìnpia e néssa do futûro Pàppa Innocénço X, da-o quæ, a-i 21 de novénbre do 1645, o sò tìtolo o l'é stæto elevòu a quéllo de Prìnçipe.
Ciù ò mêno 'n sécolo dòppo, a grandéssa da famìggia Giustiniànn-a a l'é però arivâ progresivaménte a-a sò fìn co-i gréndi cangiaménti caxonæ da-e goære napoliòniche, co-ina prìmma requixiçión de rescidénse a Rómma da pàrte di françéixi inti ànni da Repùbrica Romànn-a. Pe de ciù o Vinçénso Giustiniàn Bànca, VI prìnçipe de Basàn, o l'é stæto ànche inprexonòu pe quàrche ténpo insémme a âtri prìnçipi romén scibén che, za a-a fìn de quéllo ànno, o se trovâva a Parìggi cómme Inviòu Straordenâio pi-â Repùbrica da-o minìstro Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord. A-a mórte do Vinçénso, a-i 13 de novénbre do 1826, sénsa erêdi e con pöche fortùnn-e conservæ, a s'é a-a fìn stragiâ l'intrêga Coleçión Giustiniànn-a, incomensâ da-o marchéize Vinçénso e o cardinâ Benéito into sò palàçio, o quæ o l'êa 'na tàppa òbligâ pe-i zoêni nòbili che conpîvan o Gran Tour .
A ògni mòddo, i Giustinién no se són difûxi sôlo a Zêna e Rómma. Quélli ch'êan arestæ a Scîo scìnn-a-o 1566, e dónca depoî a rifórma do scistêma di Albérghi vosciûa da l'Andrîa Döia into 1528, cómme són tornæ inta penîzoa italiànn-a òpû in Grêcia se són agregæ a-o "nêuvo" Albérgo Giustinién de Zêna, repigiàndo tórna o pròprio cognómme òriginâle; pe cóntra quélli a Scîo a continoòu a dêuviâ quéllo de Giustiniàn. In particolâ i Recanélli són anæti pi-â ciù pàrte a Zêna e a Rómma, méntre çèrti ràmmi da famìggia se pêuan trovâ a Smìrne e, scìnn-a-o XVIII sécolo, a Nàsso ascì. I âtri doî ràmmi ciù inportànti da famìggia, ö sæ i Cànpi e i Lònghi, se són trasferîi sorviatùtto a Zêna, dònde són arivæ pe bén çìnque vòtte a-o duxægo, e a Ancónn-a e Folìgno ascì.
Ménbri avoxæ
Chi de sótta gh'é 'na cùrta seleçión di ménbri ciù avoxæ (pe càrega ò pe âtre raxoìn) da famìggia Giustiniànn-a, spartîi tra e scciàtte ciù inportànti inte quæ o peu êse divîzo l'Albèrgo. Notâ cómme inta lìsta chi de sótta són minsonæ tùtti doî i cognómmi, sàiva a dî ségge quéllo de l'Albèrgo che quéllo da famìggia òriginâia, scibén che de sòlito inta storiografîa a ne vêgne dêuviòu sôlo un.
Giustiniàn olim Bànca
Pe de ciù, a-o ràmmo di Bànca a fa pàrte ànche a lìnia di Giustiniàn de Basàn, incomensâ con l'Andrîa Giustiniàn (1605-1676), erêde do marchéize Vinçénso Giustiniàn, e estìnta into 1826 co-a mórte de Vinçénso, VI° prìnçipe de quéllo féodo. A ògni mòddo, da quéllo ànno a lìnia di prìnçipi de Basàn a l'é continoâ scìnn-a-o 1941 co-in ràmmo da famìggia di Bandìn inparentòu con sti Giustinién chi, pe pöi estingoîse do tùtto.
Albèrgo Giustiniàn
Depoî a rifórma de l'Andrîa Döia do 1528, dîta do "Garibétto", i Giustinién són diventæ un di sôli 28 albèrghi di nòbili inti quæ se dovéivan arechéugge e famìgge da nobiltæ zenéize. Da-a ciæa òrìgine "popolâre", quéllo di Giustinién o l'êa un di albèrghi ciù gréndi, formòu da 'n gràn nùmero de famìgge che, co-o pasâ di ànni, se són asociæ a-e dózze òriginâli.
Depoî a sò creaçión into 1362, moménto into quæ ne faxéivan pàrte prinçipalménte e famìgge Aràngio, Adórno, Bànca, Cànpi, Denéigro, Fornêto, Gaibâdo e Lòngo, se són unîe âtre famìgge de lignêua manimàn che quéste diventâvan sòccie da maónn-a, acatàndo de quöte de parteçipaçión. In particolâ, depoî o 1528, ö sæ quànde tànte âtre cazàdde són intræ inte l'albèrgo, inti Giustinién êan inclûze e famìgge elenchæ chi de sótta :
Staçión de Villastellone
A staçión de Villastellone, (in italian Stazione di Villastellone) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a, averta a partì dao 1860, a l'e ao serviçio do comùn de Villastellone, inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
San Salvatore Monferrato
San Salvatore Monferrato o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Staçión de Villastellone
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
San Salvatore Monferrato
Architetûe religiôze
centro|miniatura|250x250px|A gêxa parochiâle de Sàn Martìn.
Zuvu de Tuiran
U zùvu de Tuiràn (Zù de Töran in bardenòllu, Zôvo de Toiàn in zenéze, Giogo o Giovo di Toirano in italiàn) u l'è in zùvu de Preàrpi Lìgüri ch'u lìa a vàlle du Varatèlla cu-a vàlle da Bùrmia e, in particulà, i dùi cumün da pruvìncia de Savùna de Tuiràn, ch'u gh'à dàu u nùmme, e de Bardenèi.
Descrisiùn
U zùvu de Tuiràn u l'è situàu a in'artéssa de 801 m in si cunfìn tra i cumün de Tuiràn e de Bardenèi e u fà pàrte du spartiâiva da cadéna arpìna principâle, marcàndu u pasàggiu da-i bacìn idrugràfici ch'i se càccia intu Mà Lìgüre a quélli lìgüri ch'i vàn intu Pò, p'a pàrte du sò aflüente da Bùrmia, du ràmmu de Miléximu. U zùvu u s'àrve tra i dùi masìcci du Mùnte Cârmu, ch'u l'è ciü a levànte, e da Ròcca Barbéna, ch'u-u sruàsta da punénte e, in particulà, d'atàccu a-a pàssu a gh'è l'antisìmma du Cârmu dìccia Brìccu Pajarìna (1213 m) e, sciü l'âtra rìva, u Mùnte Bâncu (985 m). Nu vâri luntàn, in sa rìva da-a pàrte du Cârmu, a gh'è pöi a prufùnda avertüra du Buràncu da Crùxe, da quâle se cùntan ancùa de bèlle fòre srua de lèi e u zùvu inta tradisiùn du pòstu.
Stòria
sinistra|miniatura|U zùvu miràu d'in Sàn Pêru e, in bâssu a-a senèstra, a sìmma da [[Rocca Berlöira|Ròcca Berlöira, dund'a gh'éra ina tùre de vàrdia |250x250px]] Inti séculi u zùvu de Tuiràn u l'è sémpre stàu in'impurtànte vìa de cumünicasiùn tra a Rivêa e l'entrutèra, cu-i culegaménti ch'i l'andaxêva aprövu a-u schéma de valàe perpendiculâri a-a còsta e méscie in paralélu, bén cumün inta Ligüria. In particulà a Vàlle du Varatèlla, lià a-a Bùrmia pròpriu da-u zùvu de Tuiràn, a l'è cumpréza tra a Vàlle du Néva, ciü a punénte e in cuntàttu cu-a Bùrmia p'a còlla du Scravajùn, e a Vàlle du Marémula, a levànte, ch'a mùnta fìna a-a còlla du Melògnu, de dùnde a se fenìsce tùrna inta Bùrmia.
A frequentasiùn du zùvu de Tuiràn, che a ògni mòddu a dev'ése bén ciü antìga, a l'è testimunià zà intu II séculu prìmma de Crìstu da-a prezénsa du picìn castelà di Lìgüri Antìghi in sa Ròcca Berlöria, mésciu srua ina sèlla d'atàccu a-u percùrsu da prìmma Stràdda da vàlle. Sta stràdda, infàtti, a muntâva vèrsu a Bùrmia pasàndu a mèzza còsta du valùn da Vàlle, artéssa dund'a l'è restà fìna inte l'Etàe de Mèzzu. A müratêa, aduerà ascì cùmme stràdda da sà, a l'éra vegnüa bén impurtànte cun l'avertüra de l'abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla, situà da vixìn a-u sò traciàu. Pe difénde sécce u zùvu che l'abasìa du XII-XIII séculu a l'è stàa tirà sciü ina tùre in sa vètta da Ròcca Berlöira, inte in scìtu panuramìcu ch'u dòmina l'intréu valùn da vàlle. Ciü avànti, sruatüttu aprövu a-a ruìna de Sàn Pêru cu-a realizasiùn da növa certùssa ciü a vàlle du 1495, a müratêa âta a l'è fenìa de manimàn abandunà, rimpiasà da-a variànte bâssa a-u fùndu du valùn da Vàlle.
Frequentasiùn spurtìva
miniatura|U ciasà du zùvu cu-i cartélli de escursciùi|250x250px U stradùn du zùvu u l'è in pasàggiu bén apresàu e frequentàu da-i ciclìsti, perché u sò muntà u l'è lüngu ma dùse e u l'atravèrsa di paizàggi sarvàiri, cun di bèlli panuràmmi in sa rivêa. Tra i pàssi da zòna u l'è ascì ün di ciü apresài da-i mutuciclìsti.
U zùvu de Tuiràn u l'è situàu a l'incrùxu de in sèrtu nümeru de senté e, in particulà, u ségna a fìn de üna de tàppe de l'Âta Vìa di Mùnti Lìgüri, a 12, ch'a rìva d'inta còlla du Scravajùn, e l'inprensìpiu da 13, ch'a riverà fìna a-u zùvu de Giüsténexi pasàndu p'u Mùnte Cârmu. Chi, a ghe rìva ancùa a Stràdda da Vàlle che, muntàndu sciü pe stu valùn, da séculi a và d'inta Rivêa fìna a-a Bùrmia e, vèrsu mùnte, de vìe ch'i chìna a Bardenèi.
Cultüra
Dàndu améntu a quéllu ch'u scrìve u Baccio Mainero tra e pàgine du sò La leggenda del Buranco, ancùa a-a fìn de l'Öttuséntu u l'éra praticàu da-i matétti tuiranìn in zögu, adueràu da l'autù pe cuntà üna de sò stòrie. O zögu u prevedéva de pijà ina grilöra o in'âtra bèstia du génere e de mettìsera intu pàrmu drìcciu e, tegnìndura fra e dìe, se ghe dixêva a filastròcca srua mensunà. A quéllu pùntu a grilöra a druvêa mescià e sànpe de davànti, girànduse pròpriu inta diresiùn du zùvu, e alùa u fànciu u ghe dixêva "a me l'à mustrà".
Tedua
Tedua, pseodònimo do Màrio Molinari (Zêna, 21 frevâ 1994), o l'é 'n rapper italiàn.
O l'é ûn di ménbri do Wild Bandana, in grùppo muxicâle da scêna zenéize formòu da Izi, Vaz Tè, Guesan e Ill Rave ascì.
Vìtta
Nasciûo à Zêna, o l'à avûo 'n'infànçia difìçile, da quæ o n'à pasòu a ciù pàrte a Milàn co-a sò madonâ. O l'é pöi tornòu à Coghêuo, intràndo ìn contàtto con quélli che diventiàn i ménbri do Wild Bandana. A l'etæ de 13 ànni o Màrio ó l'incòntra Vaz Té, graçie a-o quæ o l'à conosciûo u conpaizàn Izi. I tréi zoveni, a-i quæ se ghe azonziàn di âtri, i l'incomensan a dedicâse a l'ativitæ muxicâle, dandose ascì di stranommi: o Molinari, ch'o l'àiva çernûo iniçialmente o nomme Incubo, o divegne Tedua.
1298
thumb|300px|center|[[Senn-a, "Fonte nuova", 1298 ca.]]
Staçión de Trofarello
A staçión de Trofarello, (in italian Stazione di Trofarello) a l'è inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se treuva in sciâ linia Turin-Sann-a e ascì in sciâ Trofarello-Chieri, averta a partì dao 1848, a l'e ao serviçio do comùn de Trofarello, inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Inpianti
• Segondo a clascìfica de RFI a staçión de  a l'è inn-a staçion de categorîa "argénto".
Dwight D. Eisenhower
Dwight David "Ike" Eisenhower (pr. /ˈaɪzənhaʊ.ər/) (14 otôbre 1890 – 28 marso 1969) o l'é stæto o 34eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1961-1963). Durante a Segonda Guæra Mondiâ o l'êa stæto o màscimo comandante de fòrse aleæ in Euröpa e o l'êa deventòu generâle a çinque stélle.
Stémma da Ligûria
Stöia
Pe sécoli o prinçipâle Stâto ligure, a Repùbrica de Zêna, o l'ha avûo comme scìnbolo a crôxe de San Zòrzo. Âtro Stâto lìgure, a Repùbrica de Nöi, o l'àiva comme stémma a crôxe gianca into canpo rosso. Into 1910 o l'êa stæto propòsto d'adeuviâ comme stémma da Ligûria a crôxe de San Zòrzo co, into riquaddro èrto de scinistra, un castello stilizzòu. O 15 zenâ do 1985, co-a lèzze regionâle n. 3, o l'é stæto introdûto o stémma atoâle.
San Sebastiano Curone
San Sebastiano Curone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Stémma da Ligûria
Descriçion
Comme o dîxe l'articolo 2 da lézze regionâle, o stémma o l’é formòu da ‘na caravèlla stilizzâ, co contorno neigro e colorâ d’argento, co-a véia gianca inquadrâ da crôxe rossa co stelle d’argento inti riquaddri.
Harry Truman
Harry S. Truman (8 Mazzo 1884 – 26 Dexénbre 1972) o l'é stæto o 33eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1945-1953).
Franklin Delano Roosevelt
Franklin Delano Roosevelt (pr. /ˈroʊzəvəlt/, /-vɛlt/) (30 Zenâ 1882 – 12 Arvì 1945) o l'é stæto o 32eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1933-1945).
338 a.C.
thumb|300px|center|Stêle pe Panchares, fòrse cadûto inta [[battàgga de Cheronea do 338 a.C., part. (Museo archiològîco do Pireo - Atene)]]
Serralunga di Crea
Serralunga di Crea o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
Sezzadio
Sezzadio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
336 a.C.
thumb|300px|center|Gorgòne d'öo da coràssa de [[Féipo II de Macedonia (IV secolo a.C.-336 a.C.), tòmba a Aigai (Macedonia) - Grecia]]
Solero (Italia)
Solero o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lisciandria.
1302
thumb|300px|center|A Batàggia de Courtrai, 1302
Lengua di Segni Azera
A lengua di segni azera (in azêro Azərbaycan işarət dili, AİD) a l'è unn-a lengua di segni parlâ inta Comunitæ Sorda in Azerbaijan. A l'è doeuviâ da çirca 31.000 de personn-e.
Castries
Castries (pr. IPA: ) a l'é a capitâle e çitæ ciù grande da Santa Luçia, ch'a l'é 'n'izoa di Caràibi. Into 2013 a gh'àiva 'na popolaçion de 20.000 abitanti.
Marmelin
O marmelin (da-o latin minimellinus ) ò dio marmello o l'è o quinto dio da man. Tegnindo a scheña de moen gjâ verso a proppia faccia i marmelin en e die ciu esterne.
O l'è o dio ciu picin. O l'è composto da træ falange. O l'è controlao da nœuve moscoli e o l'è in graddo de compî ampi e complesci movimenti.
Tanti ve contian ch'o se ciamma coscì percos'o serve à "marmelâ" fando di segni d'arescozo quande se zœuga a-a mora ò a-e carte.
Edizioni San Marco dei Giustiniani
L'Edizioni San Marco dei Giustiniani (Ediçioìn Sàn Màrco di Giustinién in zenéize) a l'é 'na câza editôa zenéize ch'a l'à a sò sêde inta Stràdda Nêuviscima, into sestê da Madænn-a, specializâ inta publicaçión de poêxîe e òpere scìmili, tra e quæ se pêuan aregordâ vàrri conponiménti in léngoa lìgure ascì.
Stöia
Co-o pasâ di ànni a colànn-a prinçipâ de Ediçioìn Sàn Màrco di Giustinién, ciamâ Quaderni di poesia, a l'à vìsto a publicaçión de numerôxi tèsti di ciù inportànti scritoî da segónda meitæ do Nêuveçénto, cómme o Gatto, za minsonòu, Sandro Penna, Giorgio Caproni, Camillo Sbarbaro, Giovanni Raboni, Alda Merini, Guido Ceronetti, Mario Luzi, Amelia Rosselli e Franco Fortini. De lóngo inte sta colànn-a chi, gh'é de poêxîe inte vàrie léngoe regionâli da penîzoa ascì, con outoî cómme i friolén Biagio Marin e Amedeo Giacomini, Franco Loi e Franca Grisoni, scritoî inta léngoa lonbàrda, o Paolo Bertolani, de Lèrze, e o Fìrpo, do quæ e-Ediçioìn Sàn Màrco n'àn publicòu l'intrêga òpera in zenéize.
L'é do 1998 a colànn-a Quaderni de musica, ch'a l'inclùdde 'n volùmme dedicòu a-o conpoxitô zenéize Scimón Moinâ, e Rime popolari genovesi de l'Edward Neill, gràn studiôzo de tradiçioìn muxicâli lìguri, e vàrie monografîe. Scìnn-a-o 2007 e-Ediçioìn Sàn Màrco àn publicòu a revìsta leterâia Trasparenze, ricuperâ 'na dêxénn-a d'ànni dòppo into formâto de nùmeri monogràfichi. Gh'é ancón a colànn-a La biblioteca ritrovata, dedicâ a raritæ e òpere do prinçìpio do sécolo XX e, da-o 2003, a colànn-a i Quaderni della Fondazione, co-a quæ se veu esplorâ e nêuve corénte da poêxîa e da letiatûa a partî da-i ànni Sciusciànta.
In sciâ fìn, pe-i quarant'ànni da câza editôa, che d'ancheu a l'à superòu e trexénto publicaçioìn, into 2017 l'é stæto inouguròu a colànn-a I Libri Possibili.
Francavilla Fontana
Geògrafia
thumb|250px|center|Olivêto
Ilà(r)ia Du Caréttu
Vìtta
Madaléna Ilà(r)ia a nàsce a Süccaellu intu 1379 dau marchese Zorzu I, (a partì dau 1397 capustipite du ràmmu lucale da famìa di Du Caréttu), e da so mujé, da quâle nu se cunusce u numme.
Quarche tempu dòppu u se sa che, u scignû de Lücca, Paulu Giunîgi, pé via de in scàngiu de léte(r)e cu-u dücca milanese Giàn Galeàssu Viscunti, a l'axéva dumandâ in spusa, doppu êsse restàu viddùu de Mà(r)ia Cata(r)ìna Antelminelli. Ina vôta acunsentìu da parte da cazâ, u 26 de zenâ du 1403, Ilà(r)ia, asèmme au sò seguitu, a cumpìsce u viàggiu versu a Tuscàna, rivandu öttu dì dòppu inta sitài de Lücca.
Ai 2 de frevâ du 1403, a vegne risevüa dau futüu ma(r)ìu au Punte de San Pé(r)u, a quarche chilometru dae müaje de sinta, ascì chi acumpagnâ da in impurtante curtéu. U matrimòniu vén selebràu u 3 frevâ du 1403, inta gêxa de San Rumàn. A l'epuca vélla a l'axéva apena vintiquattr'anni, mèntre u scignû lücchese ina trenténa.
A seguitu de l'avenimentu i spusi decidden de vixità i teritòi du cuntàdu, rivandu a tucâ a Versìllia e a Garfagnâna, pe rientrà in sitài u 24 de dixembre.
Pòcu âtru u se cunusce da so vitta de curte, se nun ch'a da aa lüxe dui fiöi, u prìmmu Ladislàu, nasciüu du 24 de setembre du 1404, cuscì ciamàu in unùre du re napulitàn, mèntre a segunda (Ilà(r)ia Minor), partu(r)ìa intu nuvembru du 1405. U primmu u se(r)à poi cunusciüu pe cumbàtte inta guèra du Finâ (fra u 1447 e u 1448), mèntre l'âtra a l'ande(r)à in spusa a Batista Fregusu, düxe de Zena.
Propiu a càusa de cumplicanse duvüe au segundu partu Ilà(r)ia a mö(r)e, ai 8 de dixembre de quellu stessu annu. A vélla l'è stàu dedicàu in munumentu fünerà(r)iu, cumisciunàu da parte du ma(r)ìu a Jacopo della Quercia, aù culucàu inta catedrâle de San Martìn, a Lücca, mèntre, segundu quantu descuèrtu intu 2012, u sò còrpu se tröva inte üna de due ârche fünerà(r)ie da "capélla Giunigi", sempre a lücca, ma inta capélla de Santa Lusia.
Munumentu fünerà(r)iu
Realizàu in sce cumisciun du stessu Giunigi, dau scurtû pisàn Jacopo della Quercia, foscia tra u 1406 e u 1408, u munumentu l'è ancua aù cunscide(r)àu in scimbulu da transisiun fra u stîle gòticu e quéllu rinascimentâle. A càscia a l'è custituìa da quattru lastrùi de marmu, e due prinsipâli decu(r)àe. A fàccia de surva a mustra scurpìa u vurtu da nòbile, nu indealizàu, inte 'na tecnica tòstu "a tüttu tundu". E dimensciun da rapresentasiun se semejan a quélle reâli.
Staçión de Santena-Tetti Giro
A staçión de Santena-Tetti Giro, (in italian Stazione di Santena-Tetti Giro) a l'éa inn-a staçión feroviària italiann-a c'a se trovava in sciâ linia Turin-Sann-a.
A bella adormìa into bòsco
Gh’êa ’na vòtta ’n rè ch’o l’àiva ’na mogê bèlla, bónn-a e brâva inte tùtto: a savéiva, defæti, fiâ, recamâ, dipìnze e sunâ tànti struménti. Pe de ciù a-a regìnn-a gh’êa câo cantâ e a-o fâva coscì bén che i mæximi roscigneu vegnîva sott’a-i barcoìn pe stâla a sentî. O rè ascì o l’êa ’n òmmo de grénde virtù. O governâva o sò régno con grànde sæximo, o no l’àiva mâi fæto ’n tòrto a-i sò sùditi e o l’êa rispetòu da-i governànti vixìn. I sovrén stâvan inte ’n antighìscimo castéllo ch’ò l’êa in çìmma a ’na montàgna de dónde se gödîva ’na vìsta mâvegiô-za. In gîo gh’êa di bòschi con ògni ràzza de ciànte. O rè e a regìnn-a se voéivan in gràn bén e saiéivan stæti felîçi pe’n davéi s’avésan posciûo avéi di fìggi cómme dexiderâvan tànto. Àivan consultòu mêghi e strioìn, sapiénti e indovìn, ma sénsa sucèsso e, de manimàn chò-u ténpo o pasâva, comensâvan a pèrde a sperànsa e s’amagonâvan de lóngo de ciù. Figuæve dónca a sò feliçitæ quànde, in sciâ fìn, a-a regìnn-a gh’é nasciûo ’na figêua.
O rè e a regìnn-a pasâvan ôe e ôe dâ-arénte a-a chìnn-a da picìnn-a p’amiâsela con amô. O rè o l’à comandòu de preparâ ’na solénne çeimònia de batézzo a-a quæ o l’à invitòu ’n mùggio de parénti e amîxi. Dovéi savéi che into régno vivéivan sètte foæ - Doviêscimo invitâ lô ascì – à dîto o rè. - Segûo! – gh’à rispòsto a regìnn-a – aseguiàn ògni bên a-a picìnn-a. L’êa defæti tradiçión, da bén bén de ténpo, chi-a-e fèste de batæximo fîsan invitæ e foæ. Quarchedùnn-a de lô a diventâva adreitûa a moìnn-a d fìgêu da nasción. A töa da disnâta a l’êa stæta apægiâ con pozâte stupénde tùtte d’öo e piâti de porcelànn-a finìscima fæti apòsta pe-e foæ. Ma vò-u li, pròpio intànto chi-â disnâta a stâva pe comensâ intrâ into salón ’na foæ vegìscima ch’a no l’êa stæta invitâ perché da çinqu’ànni a se ne stâva serâ inta sò tôre sénsa mâi sciortî e adreitûa se pensâva ch’a fîse mòrta e asoterâ.
Apénn-a o l’à vìsta, o rè o l’à fæto apægiâ pe lê ascì. Ma e pozâte no êan d’öo cómme quélle de âtre foæ e coscì a vêgia a gh’à patîo tànto e a s’é asetâ aragiâ a-o sò pòsto, e a mogognâva a dénti stréiti. ’Na foæ zóvena ch’a gh’êa asetâ dâ-arénte a l’à sentîo e a l’à pensòu che, gràmma comm’a l’êa, a voêse vendicâse e fâ quàrche brùtto regàllo a-a prinçipéssa. A s’é sùbito alsâ e a l’é andæta a-ascóndise derê a ’na ténda; a l’aviæ parlòu pe ùrtima e, fòscia, a saiæ stæta bónn-a a-agiustâ o dànno fæto da-a vêgia. A fèsta a l’é andæta avànti con gràn sgoàsso e vèrso a-a fìn l’é stæto portòu a figêua pe êse prezentâ a-a córte e tùtti poêsan avixinâla e réndighe i önoî dovûi a ’na prinçipéssa de sàngoe reâle. L’é stæto alôa che-e foæ se són alsæ pe fâ ògnidùnn-a ’n regàllo a-a picìnn-a. A génte a taxéiva, dexiderôza de sentî e sò paròlle. - A saiâ a fìggia ciù bèlla do móndo – à dîto a prìmma foæ. - A saiâ tànto inteligénte – a continoòu a segónda. - A l’incantiâ tùtti co-a sò gràçia – à azónto a tèrsa. - A baliâ lêgia cómme ’n farfàlla – à dîto a quàrta. - A cantiâ cómme ’n roscigneu – à dîto a quìnta. - A saviâ sunâ qualónque struménto muxicâle – à azónta o sèsta. A sto pónto l’é vegnûo avànti a vêgia foæ ch’a l’à dîto con âia gràmma: - A sezz’ànni a prinçipéssa a se ponziâ con-in fûzo e a moiâ! A ste paròlle gh’é stæto ’n moménto de scilénçio e de smariménto, dòppo a-a regìnn-a gh’é vegnûo ’n scciupón de ciànze e âtretànto àn fæto tùtte e sò dàmme, intànto chò-u rè o caminâva in sciù e zu, sciâtòu, con aprêuvo i òmmi de córte e i cavagêi e nisciùn savéiva cöse fâ. Alôa a foæ zóvena, ch’a s’êa ascôza derê a-a ténda, a s’é prezentâ into mêzo de quélla confuxón e a l’à dîto: - Mi no gh’ò di potêri coscì gréndi da poéi anulâ o gràmmo regàllo da vêgia foæ: pòsso sôlo réndilo mêno terìbile. Vòstra Maestæ, quànde a prinçipéssa a se ponziâ co-o fûzo a no moiâ, ma a s’adormiâ inte ’n séunno lóngo çent’ànni, scìnn-a quànde vegniâ a-adesciâla o fìggio de ’n rè.