cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Locomotîva FS E.646
A trasformaçión in navétta
Za da-o 1967 e FS àivan misso in gîo 'na nêuva caròssa progetâ pe-i pendolâri, conosciûa comme "a cian ciù basso": sti trêni chi poéivan êse asæ pezanti e-e locomotîve ciù adatte êan pròpio e E.646. De ciù, pe no stragiâ do ténpo into cangio de direçión, a locomotîva a poéiva ascì sponciâ o trêno, controlâ da 'n telecomàndo. Sôlo E.646.187/210 êan za sciortîe da-a fàbrica co-i struménti aprêuvo, coscì e FS, da-a segonda meitæ di anni '70 scinn'a-i primmi anni '80, àn dovûo trasformâ e âtre ascì, dàndoghe in ciù, da-o 1981, 'na nêuva livrêa beige, viöla e cô de çetrón. Ste machine chi, però, nasciûe pe ràpidi e diretìscimi, n'êan pensæ pe di trêni che dovéivan fâ tante fermâte, e beséugna anche tegnî prezénte che quande sponciâvan o convòlio s'aciapâvan tùtta a pûa tiâ sciù da-i vagoìn davanti, a quæ a l'intrâva façilmente inte grixélle d'aeraçión. Pe ste raxoìn chi àn comensòu a ronpîse asæ ciù de primma, sorviatùtto inti ùrtimi anni da sò longa cariêra. Riçevûa da-a meitæ di anni '90 l'ùrtima livrêa (ciamâ XMPR), àn continuòu a êse adêuviæ pe-i trêni locâli, levòu quarchedùnn-a ch'a l'é stæta trasformâ in E.645 da-o 2004. O 2010 o l'é stæto l'ùrtimo anno de serviçio de questo fortonòu grùppo de locomotîve, ùn di ciù inportànti da stöia de FS.
Técnica
E.646 poéivan òfrî de prestaçioìn ben ben ciù mêgio de màchine de prìmma. Sciorbîvan 4320 kW a regîme pe 'na velocitæ màscima de 140 km/h, i-êan bónn-e de trainâ in ciàn 900 tonêi a 130 km/h, contra i 260 de E.428 a-a mæxima velocitæ. O telâio, comme inte E.636, o l'êa formòu da dôe parte coleghæ da 'n pèrno into mêzo, in mainêa chi-â locomotîva a poésse andâ sensa problêmi inte tùtte e lìnie italiánn-e, a ciù parte pìnn-a de cùrve. A diferénsa da-a numeraçión tradiçionâle, donde l'ùrtima cîfra a l'indicâva o nùmero di motôri, e E.646/645 ghe n'àivan ben dozze (ognidùn da 360 kW), a dimensción di quæ a l'àiva òbligòu a méttighe di carélli ciù cùrti. 'N'âtra novitæ l'é stæto l'ûzo da trasmisción a "anéllo ch'o balla", chi-â saiâ adêuviâ ascì pi-ê locomotîve dòppo. O péizo èrto (110t pi-ê E.646, 112t pi-ê E.645) o ghe dâva 'na grande aderénsa e fòrsa in traçión. L'inandiaménto o l'êa reostático manoâle, e s'àivan 20 livélli de màrcia econòmica (inta quæ o reòstato, ch'o s'adêuvia sôlo pi-â parténsa, o dêv'êse tùtto levòu).
1907
thumb|300px|center|[[Venessia Hotel Lido, 1907]]
Fæti
thumb|300px|right|Ofiçiâli da gendarmerîa ingléize in [[Maçedònia do Nòrd, 1907]] thumb|250px|right|[[Gerolamo Rovetta, Marco Praga, Giannino Antona Traversi, Augusto Novelli, Domenico Oliva, Renato Simoni, Sabatino Lopez, inmàgine scatâ a Zêna into 1907]]
Euröpa
31 agósto - San Peoburgo, (Russia). Firmòu l'acòrdio anglo-rùscio ch'o portiâ a-a Trìplice Intéiza.
América
6 dexénbre - Monongah, USA (Virginnia): inte unn-a minêa sucêde a desgràçia minerâia ciù grâve di Stati Unïi d'America. Meuan 956 òperâi, pe-a magiô pàrte (óltre 500) italiànn-i, inmigræ da-o Molîze, da-a Calàbria e da l'Abrùsso.
Letiatûa
Ungherîa - Publicòu o romànzo I figeu da via Pal.
Inovaçión
Robert Baden-Powell o fonda i scaut. 6 zenâ - Romma. Maria Montessori a l'arve a seu prìmma schêua.
Sport
- Canpionòu italiàn de balón 1907 (dòppo Serie A) - Milan - 10 agósto - L'equipàggio italiàn, goidòu da Scipione Borghese e da Ettore Guizzardi o goâgna o Raid Pechino-Pariggi. - Londra - Coppa Davis 1907. Vincitô: Australasia
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: Ernesto Teodoro Moneta, Louis Renault Prémio Nobel pe-a letiatûa: Rudyard Kipling Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Charles Louis Alphonse Laveran Prémio Nobel pe-a fìxica: Albert Abraham Michelson Prémio Nobel pe-a chìmica: Eduard Buchner
Zane d'Aostria
225px|miniatura|destra|Don Zane d'Aostria Zane d'Aostria (Ratisboña, 24 frevâ 1547 – Bouges, 1º ottobre 1578)
Figgio naturâ do Carlo V d'Aostria e da Bàrboa Blomberg, condutê militâ a-o serviççio do so frælastro re' Feipo II de Spagna, o l'è aregordao pi avei comandao a flotta da Liga Santa a-a bataggia de Leppanto.
Alevao in segretto da Loize de Quejada, o fu riconosciuo comme fræ da-o Feipo II into 1559. Insce-e primme destinao a-a carrea eclexastega, o rivelò de prononçiatiscime tendençe militæ, che indussan o monarca a afiâghe di incarreghi de fiduccia; e lê o finì pe vegnî o ciu avoxao, se non o ciu valente, armiraggio e generâ do so tempo, e un di moei conlaboatoî do sovran spagnollo into sviluppo da so polittica interna e estera.
Capitan generâ da flotta do Mediterannio into 1568, o combattè i barbareschi tra Oran, Argê e Mazalquivir. Da pœu, l'anno seguente, o fu nominao generaliscimo inta lotta contra i Moriscos do Mezogiorno da Spagna, diretti da Muley Mohamed Abenhumeya e da pœu da Abenaboo: into 1571 i Moriscos fun internæ e despersci inta Castiggia.
A lotta contra o mondo mussurman a fu continoâ into mæximo anno in sce 'n tiatro ciu vasto da-a liga contra o Turco, organizâ da pappa Pio V e formâ da-a Spagna, da Veneççia e da-a Santa Sede, a-e quæ s'azonse da pœu a Repubbrica de Zena, i Cavagêi de Mâta, o Granducato de Toscaña, o Ducato de Savoia, o Ducato d'Urbin, o Ducato de Parma, a Repubbrica de Lucca, o Ducato de Feræa e o Ducato de Mantoa: o Zane o l'ebbe o supremo comando da flotta di alliæ, e a vittoia a gh'arize a Leppanto o 7 d'ottobre do 1571.
Seguì, pe œuvia so, a sottomiscion de Tunnexi, ma o fu 'n trionfo de breve diata, ché do 1574 a Goletta a cheite inte moen di Turchi.
Ciu votte inte sti anni condutê da flotta spagnolla into Mediterannio e ascì lœugotenente generâ in Itallia, do 1576 o fu nominao governatô e capitan generâ inte Fiandre, donde fedele a-a Spagna no gh'ea arestao che-o Luscemburgo. O l'ótègne (17 frevâ 1577) a stipulaçion de l'editto perpettoo ò paçificaçion de Gand, ch'o restitoì a-i Asburgo a parte catollica do stato; da pœu o repigiò a guæra contra chi n'aiva vosciuo açetâ l'acordio e za a sciorte di arme a vózèiva favoeive a-i Spagnolli che comandæ da-o Lusciandro Farneize, vinçeivan a Gembloux (3 frevâ 1578) i insciorti, quandi a morte a corpiva improvizamente o Zane o 1° ottobre do 1578 a Bouges (Namur).
No fun ni son provæ i acuze che ghe fun dirette d'avei pensao de rendise indipendente da-o fræ pe creâse un proppio dominnio.
L'aregugeita de rimme zeneixi do Zabata do 1575 a conten doi sunetti do Póo Fogetta dedicæ a don Zane d'Aostria.
Figùnni
I Figùnni (ò Figoìn, ò Figùn-i, ò Figoni, ò Figonn-i) êan 'na popolaçión òriginâia de l'estrêmo ponénte da Ligùria e emigrâ in Provénsa.
Arîvo di "Figoìn" in Frànsa
Sta paròlla chi, Figón, a l'ìndica dónca de persónn-e - ma o sò dialétto ascì - òriginâie de l'estrêmo ponénte da Ligùria, da teritöi de quélla ch'ancheu a l'é a provinsa de Inpeia, arivæ inta Provénsa inti sécoli XV e XVI, pe popolâ tórna i pàixi veuæ da-a pèsta e da-e goære civîli. I Figoìn (ò Figùnni) se són stabilîi inte dôe zöne: a Biot e a Vallauris (no distànte da Antibes) e a Mons (Mouns in provensâ, Munsu in lìgure figón. A popolaçión êa dîta Figueret; topònimo: Figaïrés) e a Escragnolles (a ponénte de Grasse).
Figón o l'êa ascì o sorvenómme di lìguri migrànti e di venditoî de fîghe ò de cöse de pöco valô. O l'é stæto deuviòu ascì in sénso de desprêxo pe indicâ i betoànti. In antîgo provèrbio o dîxe: Candu u figun u munta in sciu u figu, u se ne fute de l’amigu (Quànde o figón o mónta in sciô fîgo, o se fótte de l'amîgo).
In stùdio de l'eutoçénto do Paul Sénequier, mensonòu into 1901, o l'acénna de fæti chò-u dialétto Figón o l'êa parlòu inti comuìn françéixi de Biot, Vallauris, Escragnolles e Mons. O Frederic Mistral o l'êa in càngio do pài chò-u nómme o ne vegnìsse da-o teritöio de Figounia, 'na fraçión de Vintimìggia, inte quélla ch'ancheu a l'é a provìnsa de Inpêia (Inpéria). thumb|250px|right|Mons (Var), Chat (castéllo) Lubi thumb|250px|right|Mons (Var), Essecatô solâre tradiçionâle pe i fîghi (fr: Graissier)
O dialétto figón
L'abòu Jean-Pierre Papon o pàrla into 1780 de prìmme testimoniànse de sto dialétto chi:
« On croit que c'est l'idiome des Sarrasins: on se trompe, c'est l'ancien oasis de Gênes » (Se crédde ch'o l'é o parlâ di Sarasìns: no se peu sbaliâ, a l'é l'antîga zöna de Zêna).
Finlandia
A Finlàndia (Suomi in finlandéize, prononçiòu ), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Finlàndia (Suomen tasavalta in finlandéize ), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
Giögrafîa
A Finlàndia a confìnn-a co-a Svéçia a ponénte, co-a Rùscia a levànte e co-a Norvéggia a nòrd. A naçión a l'é afaciâ in sciô Mâ Bàltico e, in particolâ, in sciô Górfo de Bòtnia a ponénte e in sciô Górfo de Finlàndia vèrso sùd, o quæ a sepâra da l'Estònia. O sò clìmma o càngia in sciâ bâze da latitùdine, pasàndo da-o clìmma continentâle ùmido da pàrte ciù a sùd a quéllo boreâle ciù a nòrd. A naçión, ch'a l'à 'n'àrea de 338.455 km2 e 'na popolaçión de 5,5 milioìn de persónn-e, a l'é covèrta sorviatùtto da-a coscì dîta taiga e a l'à ciù de 180.000 lâghi.
A capitâle da Finlàndia, e çitæ ciù grànde do pàize ascì, a l'é Helsinki; e âtre çitæ ciù inportànti són Tampere, Turku e Oulu. A naçión a l'é ofiçialménte bilìngoe in quànto ségge o finlandéize che o svedéize són riconosciûe cómme ofiçiæ.
Stöia
E prìmme popolaçioìn són arivæ inte l'àrea ciù ò mêno into sécolo X prìmma de Crìsto, depoî a fìn de l'ùrtimo perîodo glaciâle, portàndo a-o sucesîvo svilùppo de vàrie coltûe e stîli de ceràmiche into córso de l'etæ da prîa. Inte l'etæ do brónzo e quélla do færo gh'é a testimoniànsa di inportànti scàngi co-e âtre coltûe da Fennoscàndia e da región bàltica. A partî da-o sécolo XIII a Finlàndia a l'é stæta progrescivaménte òcupâ da-a Svéçia into córso de croxæ nòrdiche, naçión ch'a l'à controlòu l'àrea pe vàrri sécoli. Inte l'ànno 1809, aprêuvo a-a vitöia rùscia inta goæra finlandéize a zöna a l'é diventâ pàrte de l'inpêro zarìsta cómme Granducâto de Finlàndia, dotòu de 'na sò pròpia outonomîa. Inte 'sto perîodo chi a coltûa finlandéize a l'à incomensòu a svilupâse, fæto ch'o l'à portòu fîto a-e prìmme idêe indipendentìste. Into 1906, a Finlàndia a l'é stæta a prìmma naçión eoropêa a garantî a tùtti i sò çitadìn o dirìtto de vôto e a poscibilitæ d'òtegnî de càreghe pùbliche.
O Nicòlla II, l'ùrtimo zar da Rùscia, o l'à tentòu de ruscificâ l'àrea, levàndo a sò outonomîa ascì, ma aprêuvo a-a rivoluçión rùscia do 1917 a Finlànda a l'é ariescîa a diciarâ a sò indipendénsa, goagnâ depoî 'na goæra civîle. Inta Segónda Goæra Mondiâle a Finlàndia a l'à dovûo conbàtte cóntra l'Unión Soviética, co-e coscì dîte goære d'invèrno e de continoaçión, e cóntra a Germanîa nazìsta inta goæra lapóne. Scibén ch'a l'à perdûo pàrte do sò teritöio a favô di rùsci, inclûza a çitæ asæ inportànte da-o pónto de vìsta stòrico e colturâle de Vyborg, a naçión a l'é ariescîa a mantegnî a sò indipendénsa scìnn'a-a giornâ d'ancheu.
Economîa e polìtica
A Finlàndia, stâto prinçipalménte agrìcolo scìnn-a-i ànni '50, depoî a Segónda Goæra Mondiâle a s'é fîto svilupâ inte 'n'economîa avansâ, méntre o vegnîva inplementòu 'n estéizo stâto sociâle bazòu in sciô coscì dîto modéllo nòrdico, portàndo dónca a 'n fortìscimo aoménto da richéssa e do rédito pro capite. A naçión a l'à 'n livéllo asæ âto de svilùppo segóndo vàrri ìndichi, da l'educaçión, a-e libertæ civîli, a-a conpetitivitæ econòmica, a-a qualitæ de vìtta e a-o svilùppo umâno in generâle. Inte l'ànno 2015 a l'é stæta a prìmma naçión pe libertæ de stànpa e pe capitâle umâno méntre, into perîodo 2011-2016, a l'êa quélla ciù stàbile pe-o Fragile States Index. Into mæximo perîodo a l'é stæta a segónda naçión ciù avansâ pe-o Global Gender Gap Report e, da-o 2018 a-a giornâ d'ancheu, a l'é consciderâ a naçión ciù felîçe a-o móndo segóndo o World Happiness Report.
A Finlàndia, intrâ inte Naçioìn Unîe inte l'ànno 1955, a l'à ofiçialménte adotòu 'na polìtica de neotralitæ scin'a-o 2022, quande a l'à domandòu de intrâ inta NATO dòppo l'invaxon de l'Ucraìnn-a da parte da Rùscia. A-i 4 d'arvì do 2023 a l'é intrâ inta NATO. A l'é un di ménbri de l'OECD da-o 1969, da PfP da-o 1994, de l'Unión Eoropêa da-o 1995, de l'EAPC da-o 1997 e de l'Eorozöna scìn da-a sò creaçión into 1999.
Tradate
Tradate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Valnegra
Valnegra o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Lessolo
Lessolo o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Introbio
Introbio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Filettino
Filettino o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Port Louis
Port Louis a l'é a capitâle de l'îzoa de Mauritius.
A gh'à 149.194 abitanti.
Borgocarbonara
Borgocarbonara o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
11 zûgno
O 11 zûgno o l'é o 162° giórno de l'ànno (163° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 203 giórni a-a fin de l'ànno.
Lengua Lango
O Lango (Lwo, Lwoo, ò Leb-Lango) o l'è unn-a lengua nilo-sahariann-a parlâ da circa un mion de personn-e, da unn-a de etnie ciù grosse de l'Uganda.
1531
Euröpa
Co 'na bòlla de pàppa Clemente VII o l'é fondòu o "Colegio Imperial de San Miguel de Granada" (Universcitæ de Granada)
Valtorta
Valtorta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Collobiano
Collobiano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
2 agosto
O 2 agosto o l'é o 214° giórno de l'ànno (215° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 151 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|200px|right|Schêua toscann-a, [[Sant'Alfonso Maria de' Liguori inta meditaçión, 1800-10 ca. (Gêxa de San Doménego-Pescia)]]
3 agosto
O 3 agosto o l'é o 215° giórno de l'ànno (216° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 150 giórni a-a fin de l'ànno.
Obbia
Obbia o Vóbbia, ascì dîta Veubbia, a se trêuva inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Pòsti de interesse
Vexìn a Obbia se trêuva o Castéllo da Prîa
Travedona-Monate
Travedona-Monate o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Fiuggi
Fiuggi o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Mbabane
Mbabane a l'é a capitâle do Swaziland.
A gh'à 'na popolaçion de 94.874 abitanti.
La Valletta Brianza
La Valletta Brianza o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Architetûe civîli
thumb|250px|'Na córte rûstica|centro
MacOS
macOS (pronónçia in ingleize [/mæk oʊ/]]), prìmma nòtto comme OS X e comme Mac OS X o l'é o scistêma òperativo svilupòu da Apple Inc. pe-i computer Macintosh. O l'é nasciûo do 2001 pe conbinâ l'interfaccia uténte de l'òriginâio Mac OS con l'architetûa de 'n scistêma òperativo de derivaçion UNIX da famiggia BSD.
O nomme adeuviòu scin a verscion 10.7.5 o l'êa Mac OS X, pöi o l'é cangiòu in MacOs, da no confóndise con Mac OS, quest'ùrtimo difæti o l'é nasciûo do 1984 co-i prìmmi computer Apple.
Lengua Nuer
O Nuer o l'è unn-a lengua nilo-sahariann-a parlâ da circa 800.000 personn-e da tribù di Nuer in to Sudan do Sud e in te l'Etiopia ocidentâ.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|300x300px|Difuxón de l'etnîa Nuer into Sudan do Sud.
Borgo Mantovano
Borgo Mantovano o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
Valeggio
Valeggio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Corea do Sud
thumb|A bandêa da Corea do Sud thumb|A poxiçión da Corea do Sud in sciâ càrta giögràfica right|150px Corea do Sud, nomme ofiçiâ: 대한민국 大韓民國 - Daehan Minguk (Repùbbrica de Corea), stato de l'Asia orientâ, a seu capitâ a l'é Seoul. A l'é divîza da-a Corea do Nord scin da-o 1953. O confìn o passa a-o 38° paralêlo e o l'é controlòu da-e Naçioìn Unîe.
Cusco
Cusco oppûre Cuzco (in quechua: Qusqu, Qosqo ), a l'è 'na çittæ do sûd-est do Perù, capitâ do departamento do mæximo nomme. thumb|250px|Cusco: A Via Hatun Rumiyuq 100px|thumb|A bandëa de l'UNESCO A g'ha çirca 300.000 abitanti, e a l'è stæta diciaräa Patrimònnio de l'Ûmanitæ into 1983 da l'UNESCO.
Ciammäa segondo a sêu etimologia "umbrissallo do mondo", perché da-a sêu ciassa çentrâ vegnivan marchæ i limiti de l'Impero Inca, do quæ a l'ëa a capitâ, anchêu a l'è conscideräa capitâ storica do Perù.
A l'è molto importante storica e tûristegamenti, e da chì se pêu rivâ scinn-a-e famose rovinn-e de Machu Pikchu.
Fontanegorda
Fontanegorda o l'è un comun de 294 abitanti da çitæ metropolitann-a de Zêna.
4 agosto
O 4 agosto o l'é o 216° giórno de l'ànno (217° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 149 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|400px|center|[[Firense, esplòde o pònte Santa Trinita, 4 agosto 1944]]
Levone
Levone o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Giappon
thumb|right|200px|A bandêa do Giappón thumb|right|200px|A poxiçión do Giappón in sciâ càrta giögràfica thumb|right|250px|E îzoe do Giappón Giappon (nomme ofiçiâ: 日本(国) - Nihon (koku) - Pàize dôve o sô o se lêva), stato de l'Asia orientâ, a seu capitâle a l'é Tòkyo.
Imperatô: Naruhito
Tegucigalpa
Tegucigalpa (prononçia: Teguçigàlpa) a l'è a capitâ e çittæ ciû grande da Repûbbrica de l'Honduras, in America Çentrâ.
Lengua Acholi
L'Acholi (Lwo) o l'è unn-a lengua nilo-sahariann-a parlâ da circa 800.000 personn-e in te l'Uganda e in to Sudan. O l'è molto scimile a o Lango.
Tegucigalpa
A s'attrêuva sott'a-o monte El Picacho (1.240 m.), in scio sciûmme Grande ò Choluteca, a çirca 990 metri in scio livello do mâ.
Lengua Acholi
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|329x329px|Difuxón do Acholi e de âtre léngoe Luo.
Tegucigalpa
O se stima c'a sêu popolassion a l'è de 1.157.509 abitanti (censimento do 2013).
E attivitæ indûstriâli ciû svilûppæ inte 'sta çittæ son o commerçio, a constrûssiôn, i serviçi, i tesciûi, o sûccou e o tabacco.
Paiscion
Paisción (Apparizione in italiàn) o l'é un quartê de Zêna.
Giögrafîa
O vêgio pàize o s'atreuva a-i pê do Monte Fasce, a l'altéssa de 200 mt. Vèrso o Levante gh'é o Monte Möo, e da lì se vedde tutto o Gorfo Paradizo finn-a Portofin.
Stöia
A-a giornâ d'ancheu Paisción a fá parte da Grande Zêna, ma finn-a a-o 1926 o l'êa comune outònomo e o l'aministrâva ascí e zöne de Premànego e San Déxidêio, co-i confìn co-a çitæ che pasâvan a valle de Nasche.
Coltûa
A gêxa a l'é a-o céntro do pàize, e da quæxi tutte e pàrti se peu gödî de 'na vista beliscima in sce Zêna e o mâ. O poêta Zeneize ciù avoxòu, o Doardo Firpo, o g'a dedicou 'na bella poêxîa, che a contégne o vèrso: "Paisción, tutto sospéizo in sce 'na riga d'âia". De d'âto a-o pàize, montando vèrso o monte Fasce, se peu amirâ o santoâio da Madonna de Fatima. 'Na vòtta Paisción o l'êa in centro da canpàgna e i ciù tanti abitanti êan agricoltoî, ma òua o l'é 'na zöna rescidensiâle. I èrboi d'öia son a magioransa e l'öiâ, drento a 'na galeria c'a l'êa un refùggio anti-aéreo a-o ténpo de goæra, o travaggia neutte e giorno. Ciù in èrto i bòschi de castàgne son scìmili a quelli che se peuan atrovâ inte tutta a Ligùria.
12 zûgno
O 12 zûgno o l'é o 163° giórno de l'ànno (164° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 202 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|250px|center|Sarychev Volcano eruption on June 12, 2009. Sarychev is located on Matua Island in the Kuril Island group in Russia
Calendäio cinéize
I ànni
Tùtti i anni àn o nòmme conpòsto da dôe pàrte: a réixe celèste e o ràmmo terèstre. E paròlle che forman a prìmma pàrte do nòmme son dêxe:
E paròlle da segónda pàrte - o ràmmo terèstre - son dózze: co 'n animâ do zodìaco cinéize:
Vedeseta
Vedeseta o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Architetûe religiôze
thumb|200px|Vedeseta, panoràmma|centro
Fontana Liri
Fontana Liri o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Aorigo
Aorîgo o l'é 'n pàize ch'o se trêuva inta Provinsa de Imperia.
Léngoa aymara
A léngoa aymara (o vên scrîto Aimara ascì, nómme locâle Aymar aru) a l'é 'na léngoa ch'a fà pàrte da famìggia lengoìstica de léngoe aymara, da quæ a l'é a ciù difûza, parlâ da-o pòpolo Aymara inte Ànde centrâli. A l'é unn-a de pöche léngoe di pòpoli americhén con ciù de 'n milión de parlànti e, insémme a-o Spagnòllo e a-o Quechua, a l'é léngoa ofiçiâ da Bolìvia e do Perù. L'Aymara o l'é parlòu, scibén che in mezûa bén bén minô, inte di pàixi do Cîle do nòrd ascì, naçión inta quæ a l'é 'na léngoa minoritâia riconosciûa.
Segóndo çèrti lengoìsti, l'Aymara o l'é ligòu a-o Quechua, léngoa ciù difûza parlâ inte regioìn vixìnn-e, ma a ògni mòddo a l'é 'na teorîa contestâ. Defæti, scibén che gh'é de somegiànse cómme 'na fonologîa squæxi pægia, a teorîa ciù comûne a spiêga ste somegiànse chi con de caraterìstiche derivæ da 'na vixinànsa prolongâ, ciufîto che aprêuvo a di cangiaménti naturâli derivæ da 'na pröto-léngoa comûne.
L'Aymara o l'é 'na léngoa aglutinànte e, scìnn-a 'n çèrto pónto, pöliscintética. O sò órdine de pòule o l'é sogètto-ògètto-vèrbo e o l'à 'n scistêma lògico a tréi valoî. Coscì cómme o Quecha, o l'é de sòlito scrîto con l'arfabêto latìn ma, into 2015, l'é stæto svilupòu 'n scistêma de scritûa conplêto.
Stöia
thumb|200px|Ludovico Bertonio, Arte y grammatica muy copiosa de la lengua aymara, 1603|sinistraE sò òrìgine són inte Ànde centrâli (o coscì dîto Altiplano Boliviano), inta zöna do Lâgo Titicaca. A s'é pöi difûza vèrso o sùd cómme léngoa frànca, eséndo adotâ cómme léngoa moæ da-i grùppi étnichi ciamæ "aymara" e "wari". Ciù tàrdi a l'é stæta relegâ primma da-a léngoa quechua (con l'espansción de l'inpêro Inca) e dòppo da-o spagnòllo (inti ténpi do colonialìsmo).
Donald Trump
Donald John Trump Sr. ò The Donald (New York, 1946-) o l'é stæto o 45eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (2017-2021).
Lecco
Lecco a l'é 'na çitæ da Lonbardîa e capolêugo de l'omònima provinsa (Provinsa de Lecco).
Giögrafîa
thumb|350px|L'àrba a Lecco|centro
Tronzano Lago Maggiore
Tronzano Lago Maggiore o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Windows
Microsoft Windows (abreviaçioìn adeuviæ de spesso: "Windows" o "Win") o l'é 'na famiggia de anbienti òperativi e scistêmi òperativi pe-i personal computer, e workstation, i server e i telefonin. O scistema òperativo o se ciamma coscì pe l'ûzo de l'interfaccia de programaçion de l'aplicaçion a barcoìn (che in ingleize se ghe dîxe apónto "windows"), dîta File Explorer.
Descriçion e stöia
Microsoft Windows o nasce comme anbiente òperativo pe-i scistêmi òperatîvi MS-DOS e PC DOS (dedicæ a-i prìmmi home computer), e-o diventa 'n scistêma òperatìvo con Windows NT (dedicòu a-e workstation e a-i server) e Windows 95 (dedicòu a-i personal computer). O l'é software propietâio da Microsoft Corporation, che donca o-o dâ sôlo a pagamento.
5 agosto
O 5 agosto o l'é o 217° giórno de l'ànno (218° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 148 giórni a-a fin de l'ànno.
Bill Clinton
William Jefferson Blythe III Clinton ò Bill Clinton (1946-) o l'è stæto o 42eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1993-2001).
Costanzana
Costanzana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
Architetûe civîli
thumb|180px|Costanzana, o monicìpio|centro
LEGO
LEGO o l'é un produtô danéize de demôe, conosciûo a livéllo internaçionâle pe-a seu lìnia de moìn picìnn-i asenblàbili. L'aziénda, fondâ into 1916 da Ole Kirk Kristiansen, à iniçiòu a prodûe i famôxi moìn a partî da-o 1949, ma sôlo o 28 zenâ 1958 àn riçevûo a particolâre fórma che caraterizza ancón ancheu i asenblaggi.
Cabela
Cabela (Cabella Ligure in italiàn) a l'è 'n pàize de 533 abitanti ch'o se trêuva inta Provinsa de Lisciandria, inte l'äta val Borbëa.
Geògrafia
Cabela o gh'à e seguenti fraçión: Cabanne de Chêuxoa, Casela, Centrassi, Cornaieu, Chêuxoa, Cremonte, Dêuva, Duagné, Peubbio, Piûsso, Rozàn, Selvagnassi, Serasso, Teio.
Stöia
Questo comûne o l'è stæto ligòu a-a Repubbrica de Zena pe tanti sécoli. Da-o 1797 a-o 1805 o l'à fæto parte da Repûbbrica Ligûre, pöi scin-a a-o 1814 o l'êa parte de l'impero napoleònico e da-o 1815 parte do Regno de Sardegna inta Divixón de Zena e inta Provinsa de Nêuve. Da-o 1859 o fa parte da Provinsa de Lisciandria.
Germania
Nomme ofiçiâ: Bundesrepublik Deutschland, pàize de l'Euròpa çentrâ, pàize fondatô da Comunitæ Europea into 1957 (a-o tempo Germania Oççidentâ), a seu capitâ a l'é Berlin. A Germania a confinn-a a nòrd co-o mâ do Nòrd, a Danemarca e o mâ Baltego; a levante co-a Pòlònia e a Repubbrica Ceca; a sud co l'Austria e a Svissëa e a ponente co-a Fransa, o Luscemburgo, o Belgio e i Paixi Basci
Cabela
Pòsti de interesse
O Palasso Döia, costruîo into XVII sécolo inti coì zeneixi rosso e giâno, òua tûtto gianco. O dòmina da l'âto o céntro stòrico de Cabela.
Germania
A Germania a l'è unn-a repûbbrica federâ de sezze stati (dîti Bundesländer in tedesco). O pàize into passòu o l'êa formòu da diversci stati sovren co-a so coltùa, religión e stöia, l'unificaçión a l'è stæta compìa into 1871.
Cabela
Pòsti de interesse
A Madònna di Duagné, scitoâ arente a-a fraçión de Duagné in sciâ stradda pe Dêuva.
Germania
A repûbbrica federâ de Germania a l'è parte de Nacioin Unïe, da NATO, do G8 e da Comunitæ Europea. A l'è a ciù popolôsa e economicamente fòrte naçión da Comunitæ Europea e a tèrsa naçion do móndo pe economia e pe esportaçión.
Cabela
Coltûa
Questo pàize o l'é fra i comuìn "lìguri" da Provìnsa de Lisciàndria pe-â léngoa e-e tradiçioìn gastronòmiche e culturâli.
Germania
Divixoìn e reunificaçión (1945-90)
Da-a fin da segonda guæra mondiâ a Germania e a seu capitâ son stæte spartïe in te quattro zöne de ocupaçion. I settoi ocupæ da Fransa, Regno Unïo e Stati Unïi d'America se son unîi o 23 de Mazzo do 1949 pe formâ a Repubbrica Federâ de Germania, o settô ocupòu da l'Union de Repubbriche Soçialiste Sovietiche o l'à formòu a Repubbrica Democratega Tedesca o 7 de otôbre do 1949. I doî stati ean dîti a-e cûrte: Germania Ovest e Germania Est respettivamente. A Germania a l'é stæta riunîa a-i 3 de otôbre do 1990 apreuvo a-a chéita da Miâgia de Berlin into 1989. thumbnail|200px|A Germania into mazzo do 1945 sotta l'ocupaçion di potense aleæ|centro
Divixioin Amministratïve
A Germania a l'è divîza inte 16 stati:
Nouméa
Nouméa a l'è a capitâ e prinçipâ porto da Neuva Caledonia, un tæritojo d'oltremâ françeise.
Descriçion e stöia
Into 2019 a g'aveiva 'na popolassion de ciù de 94.285 abitanti. A s'attrêuva vexinn-a a l'estremmo sûd de l'ìsoa prinçipâ, e a l'è a ciû grande çittæ de léngua françeise inte l'Oçeano Paçiffego.
Gh'é nûmeroxi alberghi pe tûristi in sce 'na penìsoa a-o sûd do çentro da çittæ, e inta zöna nòrd gh'é di fabbriche che proçessan o nichel da Neuva Caledonia.
Borgo Virgilio
Borgo Virgilio o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
13 zûgno
O 13 zûgno o l'é o 164° giórno de l'ànno (165° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 201 giórni a-a fin de l'ànno.
6 agosto
O 6 agosto o l'é o 218° giórno de l'ànno (219° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 147 giórni a-a fin de l'ànno.
Seoul
Seoul (in Hangul, a lengua coreann-a: 서울), a l'è a capitâ da Corea do Sud, e capitâ da Corea da ciû de 600 anni. thumb|300px|Seoul: A porta de Sungnyemun de nêutte
Descriçion e stöia
Con doî aeroporti (ûn naçionâ e l'âtro internaçionâ) e 'n scistema de metro molto svilûppòu, a g'ha çirca 10 millioin d'abitanti e a vegne attraverzaa da o sciûmme Han.
Taiwan
thumb|right|200px|A bandêa de Taiwàn thumb|right|200px|A poxiçión de Taiwàn in sciâ carta giögràfica Taivan ò Taiwàn, anche dîta into passòu Formôza (Nomme ofiçiâ: 中華民國 - Jhonghuá Mínguó - Repùbbrica da Cinn-a), o l'é in stâto de l'Asia orientâ, a sò capitâle de facto a l'é Taipei, quella de jure a saiæ Nanchin.
Lengua Fur
O Fur (bèle fòòr ò fòòraŋ bèle) o l'è unn-a lengua nilo-sahariann-a parlâ da circa 500.000 personn-e in ta region sudaneise do Darfur (in àrabo: "a ca' di Fur").
1903
thumb|350px|center|A famiggia reâle Romanov a [[Mosca (çitæ)|Mosca, 1903]]
Fæti
thumb|250px|right|Lord Curzon e Lady Curzon a Delhi Durbar, 1903 thumb|250px|right|Maurice Garin a-o Tour de Fransa, 1903
Euröpa
11 zùgno - Rivòlta militâre inta Serbia e amasaménto do re Lisciandro I e da seu famiggia. A dinastîa Obrenović a l'é sostitoîa da-a dinastîa Karađorđević. 4 agosto - Romma. Elezûo pàppa o cardinâ Giuseppe Melchiorre Sarto, patriàrca de Venessia, ch'o piggia o nomme de Pio X.
Àfrica
L'Italia a levâ de mêzo a scciavitù inta Somalia.
Mûxica
27 dexénbre: Giacomo Puccini o termina l'òpera Madama Butterfly. Richard Strauss o conpónn-e o poêma scinfònico "Symphonia Domestica" op. 53. Gustav Mahler o termina a Scinfonìa n. 5 e comensa a Scinfonia n. 6.
Inovaçión
23 marso - Stati Unïi d'America: i fræ Wright prezentan o brevétto (US821393, dapeu GB6732/1904) pe 'n arioplâno a motôre. 16 zùgno - Stati Unïi d'America: nàsce a bìbita Pepsi Cola. 17 dexénbre - Inta spiâgia de Kitty Hawk, Carolina do Nord i fræ Wright fàn o prìmmo xêuo sôvia 'n arioplàn (12 secòndi). thumb|300px|right|Prémio Nobel a Pierre e a Marie Curie, 1903
Sport
- Canpiònou italiàn de balón 1903 (dòppo Serie A) - Zêna CFC - 1° lùggio - 19 lùggio - A prìmma edizione do Tour de Fransa a l'é goâgnà da Maurice Garin. - Boston - Coppa Davis 1903. Vincitô: Regno Unïo
Prémmi Nobel 60px|border
Prémio Nobel pe-a pâxe: William Randal Cremer Prémio Nobel pe-a letiatûa: Bjørnstjerne Bjørnson Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Niels Ryberg Finsen Prémio Nobel pe-a fìxica: Antoine Henri Becquerel, Marie Curie, Pierre Curie Prémio Nobel pe-a chìmica: Svante Arrhenius
Lengue Songhay
O Songhay (Songhai ò Ayneha) o l'è 'n gruppo de lengue nilo-sahariann-e parlæ da circa 3.000.000 personn-e in ta region do Sciumme Niger in Mali e Borkinn-a Fäso. O dialetto prinçipâ o l'è parloö a Timbuktu, capitâ de l'antigo impeo Songhai.
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|350x350px|Inscriçión in léngoa Songhay antîga a Kidal, [[Mali.]]
Fontechiari
Fontechiari o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Lierna
Lierna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Giögrafîa
thumb|300px|O pòrto de Lierna|centro
George H. W. Bush
George Herbert Walker Bush (1924 - 2018) o l'è stæto o 41eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1989-1993).
Uboldo
Uboldo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Vareise.
Cravagliana
Cravagliana o l'è 'n comûne inta Provinsa de Verçelli.
7 agosto
O 7 agosto o l'é o 219° giórno de l'ànno (220° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 146 giórni a-a fin de l'ànno.
Cantalô
Pòsti de interesse
Fraçión interesanti son: Borgo Adorno (co-o castéllo medievâle), Prævxìn, Pertûso e Zebgassi. Âtre fraçión son: Arborelle, Besante, Campann-a, Còsta, Merlassìn, Colònne, Pessinâ, Prò, Sèmga, e Strapasêze.
Coltûa
A Cantalô se parla ancón a lengoa ligure inta variante noveize.
Locana
Locana o l'è 'n comûne inta Çittæ metropolitann-a de Turin.
Giögrafîa
thumb|280px|L'Orco a Locana|centro
Nöi
Nöi o l'è 'n comüne de 2.965 abitanti inta Provinsa de Sann-a
Giögrafîa
Nöi o l'è scituòu inta Provinsa de Sann-a, vixin a Spotorno e a-O Finâ. O dista 15 km da Sann-a.
O Çentro Stòico
O Çentro Stòico o presenta - ancheu in scia Aurelia, un tempo direttamente in scia spiaxa in sciô mâ - un fronte porticòu. Questo o l'ea originariamente o çentro marinaïo, ä stessa manëa co-a quæ o porticòu de Sotorîva o l'ea pë Zena.
Econumia
Nöi a se basa in scia pesca e agricoltûa. L'ativitæ agricola a se basa sorviatutto in scia produçión de vin e d'êuio d’oîva.
Autostradde
A l'è vïxinn-a a Spotorno e a O Finâ in provinsa de Sann-a. A gh'à de frasiün: Tosse e Vöze. A lè scituâ longo l'Aurelia e a gh'é a staçiun Spotorno-Nöi, inta linea da Ferovîa Zêna-Vintimìggia e l'autostradda A10 a Spotorno.
Ferovîa
Ä staçiun feroviaria ciù vixinn-a a l'è quella de Spotorno in scia linea feroviaria Ventimiggia – Zena into tratto locale che o l'è scituòu tra Ventimiggia e Sann-a.
Verdello
Verdello o l'è 'n comûne inta Provinsa de Bèrgamo.
Kinshasa
right|350px|thumb|O Boulevard 30 de Zûgno, into çentro de Kinshasa Kinshasa a l'è a capitâ e çittæ ciû grande da Repubbrica Democratica do Congo. Into passòu ciammâ Léopoldville e anche Leopoldstad, a g'ha anchêu 'na popolasion de çirca 7,5 millioin d'abitanti (2005).
Descriçion e stöia
A l'è in riva a-o sciûmme Congo, pròpio in fronte a-a çittæ de Brazzaville, capitâ da Repubbrica Do Congo, eséndo l'ûnico pòsto do mondo donde dôe capitæ de naçioin s'atrêuvan in scê rîve contrâie do mæximo sciûmme vedendose l'ûnn-a e l'âtra.
Lomagna
Lomagna o l'è 'n comûne inta Provinsa de Lecco.
Jimmy Carter
James "Jimmy" Earl Carter Jr. (1924 - ) o l'é stæto o 39eximo prescidénte di Stati Unîi d'America (1977-1981).
Bozzolo (Italia)
Bozzolo o l'è 'n comûne inta Provinsa de Mantova.
14 zûgno
O 14 zûgno o l'é o 165° giórno de l'ànno (166° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 200 giórni a-a fin de l'ànno.
8 agosto
O 8 agosto o l'é o 220° giórno de l'ànno (221° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 145 giórni a-a fin de l'ànno.
Valle Salimbene
Valle Salimbene o l'è 'n comûne inta Provinsa de Pavia.
Fumone
Fumone o l'è 'n comûne inta Provinsa de Froxinón.
Lengua giavaneise
Descriçion e stòia
sinistra|miniatura|500x500px|Alfabêto da léngoa giavanéize.
Monte Giaieu
O monte Giaieu (de vòtte scrîto ascì Giajeu, de vòtte prononçiòu Giaêu) o l'é 'n brìcco ch'o fa parte de l'Apenìn Lìgure, do tùtto conpréizo inta provìnsa de Lisciàndria.
Descriçión
miniatura|destra|A çimma vista da pöco ciù a-o de sotta O Giaieu o l'é l'ùrtimo monte do grùppo do monte Antoa vèrs'a-a Cianûa Padànn-a. Scibén ch'o l'é un di ciù bassi do grùppo (1473 m), a seu poxiçión a o rende ben ben vixìbile da-a cianûa e da-i monti do ponénte zenéize, agiutâ ascì da-a prominénsa da çimma e da-a prezénsa de ripetitoî da televixón. E seu còste, covèrte de bòschi de fò e abêto, chìnn-an zu dôçi dando forma a 'na bâze asæ spantegâ; a çimma, in cangio, a l'é tonda e azerbâ, co-a prezensa de ciante de cornagìn. O monte o divîde e valle Borbéia (comuín d'Arbêa e de Cantalòvvo) e Curón (comuìn de Montéigo e de Fàbrica), ch'én conosciûe ascì comme "tære do Giaieu" (anche a comunitæ montànn-a da zöna a gh'àiva sto nomme chi). In sciô ponto ciù èrto da çimma gh'é 'na grande stàtoa de bronzo do Cristo Redentô, missa lîe into 2001 in cangio de quella òriginâia, a quæ, tiâ sciù into 1901, a l'é òua conservâ into pàize de Giaieu (Montéigo). A stàtoa do Redentô a l'é o scìnbolo do monte Giaieu.
Òrìgine do nomme
O nomme Giaieu o gh'à òrìgine da-a pòula latìnn-a glaretum, ch'o l'ìndica 'na zöna caraterizâ da terén ch'o se sfregóggia. I teritöi in gîo a-o monte, defæti, son senpre stæti corpîi da lìgge, che de vòtte àn scancelòu di pàixi intrêghi (prezénpio l'antîgo paize de Bruxamónega), e ascì di cazaménti religiôzi comme l'antîga abaçîa de Vendèrsi. O prefìsso gla, comm'o l'acàpita inti dialétti lìguri, o l'é stæto palatizòu in gia. Anche a pòula giæa a gh'à a mæxima òrìgine.
Comme arivâghe
Ghe ben ben de stràdde e di sentê che dan a poscibilitæ d'arivâ in çimma, e ciù adêuviæ pàrtan da:
A fèsta do Redentô
Scin da-o 1901, in sciâ çimma do Giaieu, a-a primma doménega d'agósto s'òrganìzza a fèsta do Redentô. O giorno da fèsta, a unz'ôe, se dîxe 'na messa in çimma do monte, segoîa pöi da 'na scanpagnâta. In tenpo e gente di pàixi da-arénte partîvan a pê, mentre òua l'é ciù comùn montâ co-e jeep, co-i tratoî ò co-a segiovîa. Fra i ciù zoêni a gh'é òrmâi a tradiçión de montâ a séia primma pe dromî inte tende acanpæ in scî gréndi proéi da crenn-a ch'a va da-o Giaieu a-o monte Gropâ.
Spòrt
O pàize de Creidêua o l'êa 'n'avoxâ e antîga staçión de scî, e za into 1929 a gh'àiva 'n seu scî club. Inte questi ùrtimi tenpi, perö, co-a mancànsa de néive, scjâ o l'é diventòu ciù difìçile e sôlo o canpo schêua (servîo da 'n skilift picìn) o l'ariêsce a-arvî ciù de spesso. Quande no gh'é de néive (cösa ch'òua a l'acàpita de invèrno ascì) o l'é avèrto o bike park ciamòu Caldirock, ch'o l'à garantîo a sopravivénsa da segiovîa.
Pandemîa de COVID-19
A pandemîa de COVID-19, nòtta anche cómme premonîa de Wuhan, a l'é 'n'epidemîa identificâ iniçialménte intorno a-a fìn de dexénbre 2019 inta çitæ de Wuhan, capolêugo da provìnsa cineize de l'Hubei, in t'in grùppo de personn-e con scìntomi de 'na premonîa de cauza sconosciûa.
I prìmmi caxi àn coinvòlto prinçipalménte lavoratoî do mercòu do pescio çitadìn, into quæ êan in vendita anche animæ vîvi. Inte prìmme setemann-e de zenâ 2020 i scensiati àn izolòu in questi sogetti in nêuvo coronn-avirus, clascificòu 2019-nCoV (Nêuvo Coronn-avirus 2019), rizultâto êse simile almeno a-o 70% da sò sequensa genica a quella do SARS-CoV. A-a fìn do zenâ 2020 no êan ancora stæte ben definîe e carateristiche do virus, scibèn ch'a l'è stæta provâ a sò capaçitæ de trasméttise da òmmo a òmmo, e gh'êa o dùbbio in sciâ trasmisción e in sciâ sò patogeniçitæ (a capaçitæ de creâ danno).
Tanti scensiâti son d'acòrdio che varri tîpi de coronn-avirus vegnan da dötréi animæ, prinçipalmente o pangolìn e o ratto penûgo.
Apia
Comme priçipâ çittæ e porto do Pàize, a g'ha 'na popolassion de 38.800 abitanti (2001).
1902
thumb|400px|center|Eruçión do vulcàn A Pelée, [[Martinica, 1902 ]]
Fæti
thumb|130px|right|[[Giulio Monteverde, Giuseppe Verdi, 1902, Galerîa d'Àrte Modérna de Zêna]]
Brazzaville
miniatura|350x350px|Vìsta aéria de Brazzaville Brazzaville a l'è a capitâ e ciû grande çittæ da Repubbrica Do Congo. A g'ha 1.326.975 abitanti (2006), a tersa pârte da popolasion do Pàize.
A l'è in riva a-o sciûmme Congo, pròpio de fronte a-a çittæ de Kinshasa, capitâ da Repubbrica Democratica do Congo, eséndo questo l'ûnico pòsto do mondo donde dôe capitæ de naçioin s'atrêuvan in scê rîve contrâie do mæximo sciûmme vedendose l'ûnn-a e l'âtra.
Conakry
Conakry a l'è a capitâ e ciû grande çitæ da Guinea.
A l'è 'n pòrto in sce l'Oçeano Atlantico e o se stimma ch'a gh'a 'na popolassion de 2.317.376 abitanti.
9 agosto
O 9 agosto o l'é o 221° giórno de l'ànno (222° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Màncan 144 giórni a-a fin de l'ànno. thumb|360px|center|Anton von Werner (1843-1915), O inperatô [[Ghigèrmo I ariva a  Saarbrücken o 9 agosto 1870, 1877 (Deutsches Historisches Museum - Berlin)]]
Lisciandria
Lisciàndria ò Lusciàndria (prononçiòu ; Lissändria into dialétto lisciandrìn, prononçiòu ; Lissandria in piemontéize, prononçiòu ; Alessandria in italiàn, prononçiòu ) a l'é 'na çitæ e comùn ch'a se trêuva inta región Piemónte, capolêugo da provìnsa co-o mæximo nómme. Co-i sò 91.071 abitànti (a-i 31 de màzzo do 2023) a l'é o tèrso comùn do Piemónte pe popolaçión, dòppo Torìn e Novâra, e o prìmmo pe superfìcce.
Clìmma
Lisciàndria a gh'à o clìmma tìpico da Cianûa Padànn-a, con di invèrni fréidi e pìn de néggia e de stæ câde e afôze. No ghe cêuve goæi (ciù ò mêno 600 mm d'ægoa a l'ànno), co-e precipitaçioìn ch'én concentræ d'ötùnno e de primavéia. A çitæ a se diferénsia da-o rèsto do Piemónte pò-u sò clìmma ciù continentâle. I invèrni, a caxón do gràn nùmero de giórni de néggia, són ciù fréidi (co-ina média a zenâ de +0.4 gràddi), méntre e stæ són afôze ma ciù sécche e con ciù giórni de Sô: lùggio, ch'o l'é o méize ciù câdo, o regìstra 'na tenperatûa média de +24 gràddi e sôlo 32 milìmetri d'ægoa, raxón pi-â quæ o l'é o ciù sécco de l'ànno ascì.
Etæ antîga
Prìmma da dominaçión romànn-a, a zöna a l'êa òcupâ da unn-a de popolaçioìn di Lìguri Antîghi, i Statiellates, ch'én stæti sotomìssi vèrso a fìn do sécolo III prìmma de Crìsto, co-a conquìsta da coscì dîta Gàllia Cizarpìnn-a, integrâ inte l'ànno 42 prìmma de Crìsto tra e provìnse centrâli da repùbrica e de manimàn romanizâ.
Khartum
Khartum (nomme nativo: الخرطوم), a l'é a capitâle do Sudan.
Lisciandria
Etæ antîga
Inti prìmmi ànni de l'inpêro gh'é fòscia stæto a fondaçión di doî pàixi de Roverêto e de Bergòggio. Co-a chéita de Rómma e pasòu o moménto da dominaçión ostrogöta, inte l'etæ di longobàrdi a región a l'êa aministrâ pe mêzo de "córte" e, in particolâ, da quélla de Maréngo. Chi, into sécolo VIII, l'é stæto tiòu sciù da-i longobàrdi a coscì dîta tôre de Teodolìnda.
Khartum
A g'ha ciû de 'n million d'abitanti.
Lisciandria
Etæ de Mêzo
Inte l'ànno 774, o contròllo in sciâ región o l'é pasòu a-o régno di Frànchi, moménto a-o quæ o doviéiva remontâ a fondaçión da córte de Roverêto, che ciù tàrdi a l'à avûo 'n ròllo centrâle inta fondaçión da çitæ. Into 962 o rè de Germània, l'Ötón I de Sasònia, o l'à conquistòu o régno d'Itàlia, creàndo o Sâcro Inpêro Romàn. A ògni mòddo, i lìberi comùn inta Cianûa Padànn-a àivan conservòu 'na grànde outonomîa, pagàndo de tàsce a l'inperatô sôlo quand'o l'êa in viâgio inta región. O Federîgo Barbaróssa, ch'o l'amiâva de cangiâ sta scitoaçión chi, o l'à dónca decîzo de creâ a diêta de Roncàggia e, inte l'ànno 1162, o l'à destrûto Milàn, un di comùn ciù inportànti. I âtri comùn àn coscì decîzo de métise insémme inte 'n'aleànsa, a Lîga Lonbàrda, con l'òbietîvo de sarvâ a sò outonomîa.
Lengua cham
O Cham o l'è a lengua do gruppo lengoistego indonexian oççidentâ parlâ da o popolo omonimo in Vietnam.
Lisciandria
Etæ de Mêzo
Pe poéise scontrâ co-o Barbaróssa, a Lîga a l'à decîzo de fondâ 'na nêuva civitas, conpìndo 'n àtto che a l'época o l'êa 'n privilêgio escluxîvo de l'inperatô. A región identificâ pe l'òcaxón a l'é stæta o teritöio de Roverêto, scitoòu da-arénte a-e tære do Marchexâto do Monferòu, aleòu stréito de l'inperatô, e in sciâ confloénsa tra o Tànaro e o Bórmia, poxiçión ch'a se poéiva difénde de lengê. A çitæ a l'é stæta popolâ con de génte da-i pàixi d'in gîo e fortificâ gràçie a de finànse concèsse do comùn de Zêna. A-i 3 de màzzo do 1168 i tréi cónsoi da Civitas Nova àn firmòu a Lödi l'adexón a-a Lîga Lonbàrda e, doî ànni dòppo, a çitæ a l'é stæta òfèrta a-o Pàppa Lisciàndro III, ch'o l'à pigiâ cómme un di sò féodi e, coscì, o l'à mostròu o sò arénbo a-a lòtta di comùn cóntra l'inpêro. O nómme da Civitas Nova o l'é stæto dónca cangiòu a Lisciàndria, pe métte in ciæo a sò apartenénsa a-o Stâto Pontifìccio.
Lengua cham
Descriçion e stöia
sinistra|miniatura|350x350px|Alfabêto cham, o prìmmo adêuviòu pe quésta léngoa.
Lisciandria
Etæ de Mêzo
A provocaçión di comùn a l'é ariêscîa inte sò intençioìn, co-o Barbaróssa ch'o l'é defæti chinòu into Régno d'Itàlia inte l'ànno 1174 e, dòppo ch'o l'àiva destrûto Sûza e òtegnûo a réiza de Àsti, a-i 29 d'òtôbre o l'à comensòu o blòcco de Lisciàndria. A ògni mòddo, i lisciandrìn àn rexistîo a-i atàcchi inperiâli pe l'invèrno intrêgo, co-o Barbaróssa che, aprêuvo a l'inandiâse vèrso a çitæ de l'ezèrcito da Lîga Lonbàrda, a-i 12 d'arvî o l'à dispòsto de levâ o blòcco. E dôe armæ se són incontræ a Montebèllo, dónde no l'àn conbatûo ma s'é provòu a inandiâ de tratatîve de pâxe. Aprêuvo a-o faliménto do negoçiâto, gh'é stæto a gràn batàggia de Legnàn, co-a batòsta de l'ezèrcito de l'inpêro. A tùtte e mainêe o contròllo in sce Lisciàndria, co-e dispoxiçioìn do tratâto de pâxe de Costànsa, o l'é pasòu pròpio a l'inperatô, ch'o gh'à cangiòu o nómme a Cesarea (ò Kaiserstadt, in tedésco). sinistra|miniatura|300x300px|Raprezentaçión alegòrica da çitæ de Lisciàndria, in sciâ mancìnn-a, e [[Bergòggio (Lisciàndria)|Bergòggio, in sciâ drîta, con into mêzo o pónte de légno in sciô Tànaro. Miniatûa da-o Codex Astensis da fìn do sécolo XIV, conservòu inte l'Archìvio Stòrico do Comùn de Àsti.]] Inte l'ànno 1193 o féodo da çitæ o l'é pasòu a-o Bonifàçio I do Monferòu. A ògni mòddo, quàrche ànno dòppo, i lisciandrìn se són ribelæ a l'outoritæ inperiâle, abandonàndo o nómme Cesarea e aleàndose con Àsti e Verçèlli, co-a questión ch'a s'é destrigâ pe mêzo de l'arbìtrio di comùn de Milàn e de Piaxénsa. L'é dónca comensòu 'na trêgoa tra Lisciàndria e o Marchexâto do Monferòu, no sénsa de nêuve ratèlle e de âtre aleànse. Insémme a Verçèlli, a çitæ de Lisciàndria a l'à pigiòu pàrte a-a batàggia de Casei Gerola into 1213 e a-a destruçión do Cazâ into 1215. Inte st'òcaxón chi i sordàtti lisciandrìn àn pigiòu da-o dòmmo do Cazâ e relìche di Sànti Evâzio, Natâle e Proiétto, ciù dôe stàtoe de latón de 'n galétto e de 'n àngiou, mìsse in çìmma a-e pìsse da catedrâle liscindrìnn-a. A goæra co-o Monferòu a l'é tórna comensâ into 1228, quànde o Bonifàçio II o s'é aleòu con Àsti pe atacâ Lisciàndria. A ògni mòddo l'intervénto da segónda Lîga Lonbàrda, ch'a l'àiva blocòu Monbarùsso, o l'à fîto portòu a-a réiza do marchéize.
Inta segónda meitæ do sécolo XIII o panoràmma polìtico piemontéize o l'é cangiòu co-e amîe d'espansción di Angioìn. Insémme a bén bén d'âtri comùn, Lisciàndria a l'à decîzo de nominâ cómme capitànio da çitæ o Ghigèrmo VII do Monferòu. A tùtte e mainêe i çitén de Àsti, lô ascì sotomìssi a-o Ghigèrmo, into 1291 àn promìsso a-i lisciandrìn 'n tagión de 85.000 fiorìn d'öo in càngio da catûa do marchéize. Atræto a Àsti co-ina scûza, o Ghigèrmo o l'é stæto mìsso in prexón e fæto moî de fàmme quàrche méize dòppo. O sò fìggio, o Zâne I, o l'à atacòu Àsti pe repìcco, conquistàndola, ma o l'é mòrto sénsa erêdi into 1303. O Càrlo II d'Angiò o l'à profitòu da scitoaçión pe conquistâ e çitæ a sùd do Tànaro, creàndo a contêa de Piemónte.
Into 1345, dòppo a sò vitöia inta batàggia de Gamenâio, o Marchexâto do Monferòu e o comùn de Milàn se són spartîi e tære di Angioìn, con Lisciàndria ch'a l'é pasâ sott'a-a proteçión do Luchìn Viscónti. Into 1391, dòppo avéi goâgnòu a batàggia de Lisciàndria, o Giàn Galiàsso Viscónti o l'é ariêscîo a unî i sò teritöi into Ducâto de Milàn. A sò figûa con de lóngo ciù potêri a l'à portòu i lisciandrìn a ribelâse into 1403. A rivòlta a l'é stæta batûa da-o capitànio cazaléize Bonifàçio Càn, che into méntre o l'à restitoîo e relìche di sànti portæ vîa da-o Cazâ doî sécoli prìmma. O capitànio, ch'o l'amiâva de creâ a sò scignorîa, o s'êa fæto nominâ governatô de Lisciàndria ma o l'é mòrto into 1412 e a çitæ a l'é tornâ sott'a-o contròllo dirètto di Viscónti. Into 1417 o Féipo Màia Viscónti, pe métte fìn a-e ratèlle tra ranpìn e mascheræ, o l'à creòu o partîo da Câza Ducâle, fàndoghe intrâ di nòbili de tùtte dôe e façioìn, a-i quæ o consegnâva 'n stémma in comùn e 'na ciàssa dónde arecanpâse.
Etæ modèrna
sinistra|miniatura|300x300px|O pónte covèrto into [[XVII secolo|sécolo XVII, êuio in sce téia de anònimo]] Tra i sécoli XVI e XVII, con l'aministraçión do coscì dîto contâdo de Lisciàndria, a çitæ a l'é restâ inti domìnni de Milàn, andàndo aprêuvo a-i sò fæti stòrichi: a-o coménso i Sfòrsa àn mìsso tórna in pê o ducâto, che però o saiâ òcupòu ciù vòtte da-i françéixi, ch'àn sachezòu Lisciàndria ascì into seténbre do 1527, e che in sciâ fìn o l'é diventòu 'na provìnsa spagnòlla. Inti ànni da sotomisción a Milàn e, dòppo, a-a Spàgna, a çitæ a l'à pèrso l'outonomîa avûa scìnn-a da-a sò fondaçión; pe cóntra o moménto de stabilitæ o gh'à però permìsso de svilupâse cómme inportànte céntro comerciâle tra Zêna, co-o sò pòrto, e a Lonbardîa. A-o pónte in sciô Tànaro, inandiòu do 1455 pe voéi do Françésco Sfòrsa, gh'é stæto azónto into sécolo XVII 'na nêuva pavimentaçión e 'n téito de covertûa.
A çitæ a l'é stæta interesâ da-a goæra frànco-spagnòlla, co-o blòcco into 1657 di ezèrciti de Frànsa, goidòu de l'Armàndo de Borbón, e de Mòdena, sott'a-a goìdda do Françésco I d'Èste, che però o l'é falîo, con Lisciàndria ch'a l'é restâ spagnòlla.
Into 1707, co-a goæra de sucesción spagnòlla, Lisciàndria a l'é stæta òcupâ da l'ezèrcito inperiâle, comandòu da-o prìnçipe Eogénio. A-a fìn do conflìtto o tratâto de Utrecht o n'à decîzo l'anesción a-o ducâto de Savöia. A poxiçión stratégica da çitæ, a-i confìn co-a Lonbardîa oustriàca, a l'à portòu o Vitöio Medêo II a fâghe constroî bén bén de fortificaçioìn, co-ina grànde fortéssa da-a fórma a stélla ch'a l'àiva pigiòu o pòsto do pàize de Bergòggio. A batòsta inta batàggia de Basignànn-a e o sucescîvo blòcco françéize da nêuva çitadélla àivan mìsso in dificoltæ i piemontéixi inti ànni da goæra de sucesción oustrìaca, che però àn cangiòu l'éxito da canpàgna inta batàggia de Piaxénsa.