cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Real Madrid
De grote glorietied
In 1943 waerde veurmalig sjpeler en traener Santiago Bernabéu Yeste gekaoze toet nuje klubveurzitter. Hae zorgde veur de heropbouw van de klub nao de Sjpaanse Burgeroorlog. In oktober 1944 waerde gesjtart mit de bouw van ein nuuj sjtadion. Op 14 desember 1947 waerde 't Estadio Chamartín in gebroek genaome. Ut sjtadion zou later, vanaaf jannewarie 1955, de naam drage van Santiago Bernabéu es eerbetoon aan de suksesvolle veurzitter. Onger 't regime van Franco genaot Real de reputasie van besjermd te zin om 't regime van Franco oet te drage in Sjpanje en Europa. Onger leijing van Santiago Bernabéu brook in de jaore vieftig en sèstig van de twintjigste eew de glorietied van Real Madrid aan mit versjillende landjstitels en vief maol de Europa Cup I op riej van 1956 toet 1960. Memorabel woor de 7-3-euverwinning op Eintracht Frankfurt in de finale van 1960. Sjtersjpelers in dae tied biej de klub wore Alfredo Di Stéfano, Francisco Gento en Ferenc Puskás. In 1961 waas aartsrivaal FC Barcelona de eerste klub diej de Madrilenen wist te versjlaon in de Europa Cup. In 1966 volgde desondanks ein zèsde Europa Cup I veur Real Madrid ten koste van Partizan Belgrado.
De Galácticos
De eerste sjter dae kwaam waas in juli 2000 Luís Figo, hae verruulde FC Barcelona veur Real Madrid CF. Later volgde ouch Zinédine Zidane (2001) en Ronaldo (2002). De politiek van Pérez van ein èlftal mit sjterfoetballers en sjpelers oet de eige jeug, aangeduid es Zidanes y Pavónes nao Zidane en Francisco Pavón, waas aanvankelik suksesvol op zowaal sjportief gebied mit twee landjstitels (2001, 2003) en nog ein Champions League (2002) es op finansjeel gebied mit ein toegenaome marktwaarde in veural Oos-Azië. Ein sjportief deeptepuntj waas d'r echter ouch veur de klub.
Op 6 meert 2002 besjtong Real Madrid persies hóngerd jaor en ter gelaengeheid van det feit waerde de finale van de Copa del Rey op dae daag gesjpeeld in 't Estadio Santiago Bernabéu. Real haolde de finale, wo-in Deportivo La Coruña de taengesjtenjer waas, en ein groot aantal veuraansjtaonde miense oet de foetbalwerreld wore in 't sjtadion aanwezig. Waat ein sjoon verjäördigskado haaj motte waere, waerde ein drama: Real Madrid verlaor van ein oetsjtaekend foetballend Deportivo mit 2-1. In 2003 ging 't sjportief mis biej Real Madrid. Veteraan en aanveurder Fernando Hierro mos vertrèkke, net es suksestraener Vicente del Bosque. Del Bosque, om zien grote sjnor en korpulente oeterlik ouch waal De Walrus genumd, waerde vervange door de baeter oetzeende Portugees Carlos Queiroz.
Haop op nuje suksesse
Mit de rekaorbreaekende transfers zorgde de Madrilenen echter veur ein greuj van de sjulje. Veurzitter Florentino Pérez meldje in september 2009 det de sjuld 327 miljoen euro bedroog. Eerder ginge geruchte det sjprake woor van ein sjuld van 800 miljoen.
Duitsland
Historie
Zoe blijf 't tot 1806, wienie d'n Duitse keizer Frans II, dee al ieder in 1804 {d'n ierste) keizer vaan d'n Oostenriekse staot woort, oonder drök vaan de Franse keizer Napoleon I aftreet. Oonder Napoleon Bonaparte weurt 't aontal Duitse staote door sameveuging sterk verminderd en verlere väöl Rieksstei (boevaan 'rs in häör bleujtied mie es 80 waore) häör independentie. 't Congres vaan Wene drejde dees vereineging neet gaans trök, en oeteindelek stiechte 38 Duitse staote 'ne losse Duitse Boond oonder veurzittersjap vaan Oosteriek. Nederlands Limburg heet vaan 1839 tot 1866 tot dee boond gehuurd. Al snel nao de mislökde nationalistisch-liberale Miertrevolutie vaan 1848/1849 kaom 't tot e treffe tösse 't ummer sterker weurende Pruse en de Duitse groetmach Oosteriek euver de leijing vaan de Duitse Bond en in Europa; dit leide in 1866 tot d'n Duitsen Oorlog. Naotot Pruse deen oorlog gewonne had, woort de Duitse Bond verdeild en opgeheve, woorte de kleine stäötsjes in 't Noorde door Pruse geannexeerd en daodoor woort 't aontal Duitse staote nog kleiner.
De Bondsrippebliek Duitsland woort op 23 mei 1949 in de drei westeleke bezettingszaones opgeriech; de DDR op 7 oktober 1949 in de Sovjets-bezettingszaone. Daomèt waor Duitsland in twie nui staote opgedeild en groete gebeej aon de naoberstaote touwgedeild. D'n aonsloetende Kawwen Oorlog versjäörde Middel-Europa en de BRD en DDR door 't Iezere Gordien. De Wes-Duitse Hoege Raod (Bundesverfassungsgericht) stèlde evels in 1973 vas: "De BRD is gein erfgenaom vaan 't Duits Riek, meh es staot identiek mèt de staot 'Duits Riek'." Pas in de jaore tacheteg, wie in de Sovjetunie de mach door Michaïl Gorbatsjov woort euvergenome en 'n eupenheidspolletiek (glasnost) op gaank kaom, kaom 't tot (vreiege) revoluties en oeteindelek tot de val vaan de communistische regeringe in de DDR en ander staote vaan 't Warschaupact. Mèt de val vaan 't Iezere Gordien eupende in 1989 ouch de grèns tösse de Bondsrippebliek en de DDR. Op 3 oktober 1990 trad de DDR touw tot de Bondsrippebliek (Wiedervereinigung). De vergroete Bondsrippebliek Duutsland wensde daomèt ouch weer häör aw souvereiniteit vol trök te kriege, wat ouch gebäörde.
Bergerhof
Bergerhof (Duutsje naam) is e gehöch inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. 't Gehöch huuertj toet 't dörp Kleingladbach. 't Ligk tösse Brück nao 't naorde; Esjembrook (inne richting van Kleingladbach) nao 't wèste; de A46 inne richting van Hukkelhaove nao 't zuje en Houverather Heide nao 't oeaste.
Baal (Hukkelhaove)
thumb|'t Waad vanne blaw blome tösse Baal en Doeëvere. Baal (mit sleiptoean, van 't Letiens palus "zómp") is e dörp inne Naordrien-Wèsfaalse gemèndje Hukkelhaove. t'n Naorde van Baal ligke Granterath en Hertzerath; t'n zuje ligk Rurich; t'n oeaste ligk Lovenich; t'n naordwèste 'n industrieterrein inne richting van Doeëvere; en t'n wèste 't Roerdaal inne richting van Helfet. Wiejer ligk Baal ane spaorlien dae richting 't zuudwèste op Brakelen aan trèk.
Op 30 juni 2014 haw Baal 3.757 inwoeaners.
Synthesizer
De Moog-Synthesizer
thumb|Tósjenis [[Keith Emerson vaan Emerson, Lake & Palmer mèt 'ne Moog-synthesizer. Lèt op de dräöj die de modules verbinde.]] Binne de tien jaor versjene zoe'n studio's in stei euver de ganse wereld. In weerwèl vaan de praktische probleme daobij perbeerde väöl avant-gardecomponiste de nui meugelekhede oet. Heibij oontstoont evels wel de vraog of me zoe'ne studio nao draagbaar formaot kós trökbringe. Al in 1959 lökden 't de Pruus Harald Bode versjèllende eleminte vaan de studio in 'n rillatief compacte installatie te integrere. Toch weurt de oetvinding vaan de synthesizer gemeinelek touwgesjreve aon d'n Amerikaon Robert Moog. Heer completeerde in 1964, op aonwiezinge vaan componis Herb Deutsch, 'n installatie boe-in de versjèllende instruminte oet 'n doorsneistudio - diverse oscillatore, roesjginneratore, verstèlbaar filters, ringmodulatore en instruminte veur te minge - mèt kabele te combinere waore. Gans nui waor de umhöllende-ginnerator - 'n moduul boe me effekte vaan aonslaag, verval, vashawwe en loslaote, die de toen vaan e natuurlek instrumint kinmerke, mèt kin simulere. 't ADSR-systeem (vaan attack, decay, sustain, release) zouw de standaard weure in later synthesizers.
Synthesizers veur de merret
Wie gezag kóste allein rieke en good oonderlagte popmuzikante 'ne Moog-synthesizer koupe en gebruke. Kleinder bands beperkde ziech lever tot de Mellotron, 't Optigan en 't Orchestron, wat evels gein synthesizers meh (analoge) samplers zien: ze gebruke veuraof opgenome klaanke op baand of optische sjief en kinne gein nui klaanke ginnerere. Um noe toch mèt get handzaoms te koume woort de Minimoog oontwikkeld. Dee had al-evel minder modules en mer de hèlf vaan de toenumvaank, meh had nog ummertouw groete klaankmeugelekhede. Dit woort d'n ierste synthesizer dee me in de winkel kós koupe, al waor 'r wel deur. E groet aontal artieste in de jaore zeventeg, loupende vaan Kraftwerk tot Stevie Wonder, maakde devaan gebruuk.
Types synthese
Golftaofelsynthese is de methode in de deurder modelle virtueel-analoge synthesizers. Hei weurt gemoduleerd tösse diverse ideaol golftypes op 'n meneer die rappeleert aon de analoge synthesizers, evels zoonder de filters: op de golftaofel weurt 'n golf gevraog die 't apparaot direk veur de bespeuler aonmaak.
Jekaterinaburg
De stad had in 2010 1.349.772 inwoeners en 'n bevolkingsdeechte vaan 2.727 lui de veerkante kilometer. Ze is 495 veerkante kilometers groet. 't Ligk in 'n tiedszone die doorgaons is verneump nao häör, de Jekaterinaburgse tiedzone, en 't is daomèt veer oor later in Jekaterinaburg es in Limbörg. De stad woort gestiech op 18 november 1723 door d'n Tsaar en verkraog häöre status es stad in 1796. Tösse 1924 en 1991 droog de stad de naom Sverdlovsk, umtot de Sovjet-Unie neet wow tot plaotse, veural groete stei, de lui rappeleerde aon de Tsaristischen tied.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2024
Grópsfaas
De 24 teams weure ingedeild in zès poules (A-F) vaan veer. Daovaan goon de bèste twie door, plus de veer bèste nommers drei. De matche loupe vaan 14 t/m 26 juni.
Aix-en-Pévèle
Aix-en-Pévèle is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59310. De gemeinte is 6,55 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 1 320 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 202 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
AZ
De rizzeltaote vaan de club höbbe door de jaore heer sterk gewisseld. Al kort nao zien opriechting kaom AZ in financieel probleme, en stapde de breurs Molenaar vaan 't bedrief Wasteco in de club in. Daankzij hun geld woort AZ roond 1980 'nen topclub. Nao de tröktrèkking vaan de Molenaars zakde de club weer eweg, oetindelek zelfs nao de Ierste Devisie. Begin jaore 1990 koch de bekinden investeerder Dirk Scheringa AZ op. Oonder zien leiing steeg de club bitteke bij bitteke tot op topniveau, mèt 't twiede kampioensjap es huugdepunt. Kort tenao góng Scheringa failliet. Dit had groete gevolge veur de club. 'ne Nuien hoofsponsor kós evels weure gevoonde en de club heel ziech vrij good in de Nederlandse subtop.
Zuid-Holland
Gemeintes
Zuug veur details de lies vaan geweze gemeintes in Zuid-Holland. Zuug veur e gans euverziech vaan alle stei en dörper in de provincie Lies vaan plaotse in Zuid-Holland.
Quenya
Allewel tot de kinnes vaan 't Quenya beperk is, wèt me tot Tolkien nog hiel väöl mie euver zien taole heet gesjreve wat nog neet gepubliceerd is. Zien erve bringe aoventouw get oet, boemèt de kinnes vaan 't Quenya laankzaom aongreujt.
Sjrif
Tolkien sjreef al zien taole gemeinelek in 't Latiens sjrif op, meh oontwikkelde ouch alfabette veur zien eige taole. Quenya weurt in Tolkien ziene wereld opgesjreve in 't tengwar, 't cirth of 't sarati. Vaan die drei is 't tengwar wiedoet 't bekindste. Dit sjrif weurt ouch väöl gebruuk door fans die ziech vaan de elvetaole bedene.
Arleux
De gemeinte is 11,1 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 3 177 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 286 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Anzin
De gemeinte is 3,64 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 13 329 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 3 662 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Anhiers
Anhiers is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59194.
Armentières
De gemeinte is 6,28 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 24 909 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 3 966 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Armbouts-Cappel
De gemeinte is 10,15 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 2 200 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 217 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Anor
De gemeinte is 22,24 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 3 221 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 145 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
FC Barcelona
FC Barcelona in Europa
Barcelona sjpeelt sins 1955 onaafgebraoke in versjillende Europese kómpetisies. Hiejónger sjtaon de kómpetisies en in welke sezoene de klub deilnaom:
Arnèke
De gemeinte is 13,41 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 1 570 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 117 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
Boarnsterhim
Boornstrehem is in 1984 oontstande bij de ierste Friese herindeiling, en wel oet de gemeintes Idaarderadeel, Rauwerderhem en e groet deil vaan Utingeradeel. Al sinds 1985 hètde de gemeinte officieel op z'ch Fries. Door de versjèllende achtergrun vaan de dörper in de gemeinte kós gein einheid in 't bestuur oontstoon. Zoe kaom 't tot instabiliteit; daobij had de gemeinte 'n slechte financieel positie. Me besloot daorum de gemeinte op te lufte; op 1 jannewarie 2014 zien de kerne verdeild euver Leeuwarden, Heerenveen, Súdwest-Fryslân en De Friese Meren (welke gemeinte per 2014 nui oontstoont).
Joker (2019)
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan misdrieffilms, dramafilms, thriller.
Gisaengchung
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, thriller.
Emmeloord
Mitte druuegvalling vanne Naordoeaspolder koom 't eilandj Sjoklandj ouch druueg te ligken op 't vastelandj. Dit veurmaolig eilandj ligk tösse de dörper Ens en Nagele. Emmeloord woort juus wie Ens verneump nao ei vanne dörper die op dit veurmaolig eilandj loge.
Attiches
De gemeinte is 6,68 veerkante kilometer groet. Zie had 'n bevolkingsaontal vaan: 2 261 (2019). Daomèt had de gemeinte de veerkante kilometer 338 inwoeners. 't Departemint Nord huurde vreuger bij Vlaondere en Henegouwe, 't allewijl aongrenzend gebeed vaan 't Belsj.
The Lighthouse
De film woort geregisseerd door Robert Eggers en heet 'nen doer vaan 109 menute.
Capharnaüm
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms.
Little Women
De film weurt euver 't algemein gezeen es 'ne belaangrieke film binne de cinema vaan dramafilms, romantiek.
Aulnoye-Aymeries
Aulnoye-Aymeries is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59620.
Black Panther (film)
Black Panther is 'ne film oet 2018.
The Favourite
The Favourite is 'ne film oet 2018.
Awoingt
Awoingt is 'n gemeinte (commune) in de Nord (ofwel 't Noordelek Departemint) in de regio Hauts-de-France, in 't noorde vaan Fraankriek. Tot 2015 huurde de gemeinte bij de regio Nord-Pas-de-Calais. De gemeinte heet de poscode:	59400.
Groninge (provincie)
Gemeintes
In de provincie Groninge höbbe noe en daan herindeilinge plaotsgevoonde, minder dèks es in 't weste en zuide vaan 't land, meh dèkser es in Friesland en Drenthe. Groete herindeilinge waore dao in de jaore 1820, in 1969 (Stad Groninge en Stadskanaal), in 1990 (door de ganse provincie) en in 2010 (gemeinte Oldambt). In de loup vaan de jaore 2010 kaome evels nui discussies los: de provincie zouw, um koste te spaore, nog mer zès gemeintes mote umvatte. Oetindelek woorte de planne minder ambitieus. Verspreid euver 2018 ('t midde en ooste vaan de provincie), 2019 ('t noorde en weste) en 2021 (Delfzijl en umgeving) woort 't aontal gemeintes noe vaan 23 tot 10 trökgebrach.
Orgaan
Organe kónne same orgaanstèlsele vörme. Dees organen höbben einanger nuuedig van 'n kómplekser functie te kónnen oeteuve:
Amiens
De gemeinte haet 132.479 inweunersj (1 jannewarie 2014) op 'n oppervlaak van 49,46 km². Daodoor geuf 't 2.679 inweunersj per km². Amiens ligk op 'n hoeègte van 14 - 106 meter.
In 1977 woort de allewiele president van Frankriek, Emmanuel Macron, hie gebore. Hae greuide hie ouch op.
Krök (hölpmiddel)
Veure veurtbewaeging mit krökke guuef 't versjillige waeg. Bieje klassieke krökke mitten óngerermsteun waere de krökken ieës nao veur gezatj same mitte bein dae me neet maag broeke; hiebie verlègk de persoean zie gewich nao de krökken en zèt ziene gezónje voot den nao veur.
Waegbrei
Inkel saorte zeen tredplantje: ze greujen op 'n ónverheldj paad wiejer oppe midden aan es bao al de anger plantjen en graas, ómdet dees litste door regelmaesige vertraejing oetèntelik verzwinje. Det ze good bestandj zeen taenge betraejing kump ónger anger dore vleisjige blajer. Anger saorte zeen plantje van graaslenj. Ouch ómvatj dit geslech plantje die zich in ziltje (zaatechtige) vegetaasjes heim veule.
Conway Twitty
Jóngere kènne Conway Twitty döks dore hommages aan 'm die te zeen zeen inne animatieserie Family Guy. Inne aaflevering The Juice Is Loose kan me zoea 'n ganse liveregistraasje van 't nómmer I See The Want To In Your Eyes vanne begin toetanen ènj zeen.
Jeugjaore
Wayne Hause, de naober, stalj veur det Jenkins 't kós maken inne meziekindustrie. Kort naodet t'r 't leedje Mystery Train van Elvis Presley haw gehuuerdj, begós Jenkins mit 't sjrieve van rock-'n-rollnómmers. Hae góng nao de Sun Studios in Memphis, Tennessee en wirkdje same mit Sam Phillips, d'n eigenieër en stichter van daen studio, veure "richtige klank" te bekómme.
Countrymeziek
Wen me nao alle Amerikaanse, waekelikse hitlieste kiek, waerdje Twitty zie nómmer Don't Call Him a Cowboy in 1985 de fieftigste single van hem dao op plaats 1 wós te kómme. Toete jaore neugetig wós t'r nag vief anger nómmers op plaats 1 te bringe, womit t'r e totaal haet van 55 nómmer 1-hits. George Strait aevenaardje det stök door in 2002 mit ziene single She'll Leave You With a Smile ouch 50 nómmer 1-hits te kriege, wonao d'r in 2007 zien 56e nómmer 1-hit kreeg mitte single Wrapped.
Twitty City
Twitty wóndje gelangentied in Hendersonville, Tennesee, juus t'n naorde van Nashville, wo d'r 'n entertainmentkómpleks veure countrymeziek boedje det Twitty Citty hoot. Dit kompléks kosdje $3,5 miljoen. Twitty woor mit zien Twitty City ouch te zeen bieje tilleviesrits Lifestyles of the Rich and Famous en ouch bieje aaflieëvering euver Nashville bie BBC-serie Entertainment USA, prizzenteerdj door Jonathan King. 't Kómpleks woort geäöpendj in 1982 en waas 'n populair toeristische halte gedoerendje de jaore '80 en begin jaore '90. In 1994 woort 't toegedaon nao 'n hölj van e jaor geneump Final Touches, doe ouch fans en collega's oete meziekindustrie langskome. 't Kómpleks woort óngeren hammer verkoch en opgekoch door 't Trinity Broadcasting Network en woort ómgeduip toet Trinity Music City, USA en is aop veur pebliek mit gratis róndjleijinge.
Kroeanblaad
Kroeanblajer kónnen hieël versjillige vörm höbbe, wie bieje lupblomefemielje (Lamiaceae) enne orchideeje. Ouch kónne ze gans of deils zeen vergreudj en zoea 'n kroeanbuus of 'n biekroean vörme.
Hugo Luijten
Hugo Theodoor Agnes Matheus Luijten (Nuujsjtad, 11 november 1969) is eine Belsj-Nederlandse sjriever, columnis en historicus.
Bótterbloom
Bótterbloom, bótterstang of hanevoot (Ranunculus) is e geslech van plantje inne femielje Ranunculaceae. Aafhenkelik vanne taxonomische opvatting tèltj dit geslech tösse de 250 en 600 saorte. De meiste hievan zeen euverblievendje, kroedechtige plantje mit helder gael of witte blome. Wen de kroeanblajer wit zeen, is 't centrum waal gael. 'n Aantaal saorte zeen einjäörig of twieëjäörig en inkel saorte höbbe oranje of roeaj blome.
Austin (Texas)
Dur wielrenner Lance Armstrong, 't Sandro Bullock, dur acteur Matthew McConaughey en dur zanger/gitaris Stevie Ray Vaughan zunt bekènde luuj oet Austin.
Lies vaan composities vaan Ludwig van Beethoven
Bewèrkinge
Bewèrkinge vaan eige werk zien bove al aongegeve.
Luxembörg (land)
Taole
Vanaajds heet 't land twie cultuurtaole: Frans en Duits. Allewijl heet 't Luxemburgs 'ne officiële status, meh väöl kommunicatie in 't publiek leve geit nog op 't Frans of Duits. Zoe weure op sjaole de kleuters in 't Luxembörgs touwgesproke, de sjaolkinder in 't Duits en de awwer kinder in 't Frans.
Pappegejduker
Veurkoume
Vaan nature breujt de pappegejduker aon de ooskös vaan Canada, de kös vaan Maine (Vereinegde Staote), Greunland (veural de weskös), Spitsberg, Iesland, de Faeröer, Noorwege (inclusief Spitsberg), Nova Zembla, Kola (allebei Rusland), Ierland, 't noorde en weste vaan Groet-Brittannië en e stökske vaan Bretagne. Noe en daan kin me häöm daoboete aontreffe. Heer deit 't good op eilen mèt e kèl zieklimaot (Iesland en de Faeröer beveurbeeld), umtot dao koelek natuurleke vijande zien.
Luxembörg (land)
Aongrenzende regio's
Luxembörg grens aon veer Europese regio's:
Colla Bemelmans
Sjtäölke
Weg oet Nut
D’r waor ins e maedje van zieëvetieën jaor dat opins oet ’t dörp verdwieëne waor. De jónge wiste ’t nog good: ze waor gister nog op de hangplek gewaes in häör sjtrak zjwart laere pak, de haore geverfd wie ’ne volièrevoeëgel, hóng vol mit iezer. Ze waor wie ummer nogal bleik van hoed, neet zoeë zier ómdat Nut gein sjtrand haet, meh ómdat ze ummer lang moewe droog en van die hoeëg gesjlaote truitjes van dat Minor_greun. Opsporing verzocht: "Verdrónke in de Pletsjbaek?" "Nei, doer speed." "Toch neet in Nut!" ’ne Ouwere miensj oet ’t dörp houw häör gezieën: bie de Maas, taege dat de aovend vool. Ze zoot nao vlinders te kieke die van Kaardebol nao Teunisblome vloge. Gei miensj oet Nut geluifde häöm; hae drónk zich al ins gaer ènne. En ’t pasde neet in ’t rampscenario, vóng de politie. De luuj van Nut geluifde dat ze in de scene zoot, ’n hennepplantage houw, ingetrokke bie ’ne fundamentalist, dinkelik verkracht en zelf oetgelokt. Me huurt zoeëväöl op d’n daag van huuj. De ouwe miensj woert oetgelache. In Nut geluift jao nieëmes dat e maedje van zieëvetieën aan ’t water nao blome en vlinders kiek.
Sjildjwaterhanevoot
De plantj kump veur in zeut, stilstäöndj toet vrie snel-struimendj water.
L1
Nog miè radio en televisie in Limburg
L1 ies trouwes neet de enige regionale televisiezender in Limburg. D'r ies ouch TV Limburg. Deze zender haet, in tegesjtèlling tot L1, Limburg opgedeild in ach regio's mèt versjillende programma's. L1 gebruuk dezelfde programmering in gans Limburg, meh op televisie ies d'r regiosjpreijing veur reclame. Daonaeve besjteit ouch nog 't commercieel radiosjtation Star FM. Dat zendt sjuus wie L1 Radio oet via de kabel en de ether.
Europa volg L1
L1MBURG volgt L1 waor de sjlogan van L1, meh sinds 1 juli 2005 ies dat neet miè gans woar. Vanaaf daen daag kènt me in gans Europa kieke en loestere nao L1. L1 ies te zeen en te huère via de Astra 1H satelliet, transponder 112 (22000, 5/6) 12.6105 GHz / V 19.2°E
Wintjergreunwaterhanevoot
De deilvröchte zitten in köpkes. De dwaersjgerumpeldje deilvröch is 'n doepvröch. De snavel vanne doepvröch zitj get óngeren toep en ane doepvröch zitj ouch 'n elaiosoom. 't Zaod is 1,5 mm lank en 1 mm breid.
Spieënkroed
Spieënkroed kump algemein veur op vöchtige grunj, langs nate bósrenj en slaotkantje. 't Versprèdj zich zowaal door zaodvörming en verspreijing es door knul. Dees litste greuje neet allein inne gróndj, mer ouch es breujknul innen oksele vanne blaadstele. Innen haof is spieënkroed e gedeijig plentje, mer 't mót waal good inne handj waere gehaje, ómdet 't zich anges te snel versprèdj.
Poker
Weerdes
Twie kier twie kaarte vaan dezelfde weerde, beveurbeeld V♣ V♥ 3♥ 3♦ 6♠. Dit kin op diverse menere; kump 't twie kier veur daan weurt natuurlek weer nao de weerdes gekeke. Zouwe die nog bij die twie pare dezelfde zien, daan kin me nao de vijfde kaart loere (de zoegenaomde kicker, de kaart die neet bij de combinatie huurt en allein vaan belaank weurt bij wijer gelieke han).
Umgekierde en gedeilde weerdes
't Gief ouch variante vaan poker boe 't zjus de bedoeling is um de liegste hand te kriege. Hei-in weure de regele vaan 't speul dus gans op de kop gezat. Me neump dit lowballpoker. Soms weure gewoen poker en lowball in 'tzelfde speul gecombineerd. Me kin daan zoewel mèt de hoegste es mèt de liegste hand winne; de pot weurt daan nao aofloup gedeild. In dat geval sprik me vaan splitpoker. Lowball en split zien gein apaarte pokersoorte; me kin de regele in edere vörm vaan poker touwpasse.
Weerdes
Ouch wel two of a kind: twie kaarte vaan dezelfde weerde. Dit kump al väöl dèkser veur es de opties heibove; heidoor is weerdes vergelieke rillatief dèks nudeg. 't Is zier zeker meugelek tot twie speulers 'tzelfde paar höbbe; daan loert me nao de kickers. Wee dao de hoegste kaart heet, wint de runde.
Heinric van Veldeke
Sjtäölkes
Swer mir schade an mîner vrowen, Dem wünsche ich des rîses, Dar an die diebe nement ir ende. Swer mîn dar an schône mit trouwen, Dem wünsche ich des paradises Unde valte ime mîne hende. Vrâge iemen, wer si sî, Der bekenne sî dâ bî: Ez ist diu wolgetâne. Gnâde, vrowe, mir, Der sunnen gan ich dir, Sô schine mir der mâne. Swie mîn nôt gevüeger waere, Sô gewunne ich lieb nâch leide Unde vröide manicvalde, Wan ich weiz vil liebiu maere: Die bluomen springent an der heide Die vogel singent in dem walde. Dâ wilent lac der snê, Dâ stât nu grüener klê, Er touwet an dem morgen. Swer nu welle, der vröwe sich, Niemen noet es mich: Ich bin unledic von sorgen.
Poker
Miekamp
Veural in casino's späölt soms miejer variante achterein. Dit systeem weurt mèt 't acroniem HORSE beneump (Texas Hold 'em; Omaha hold'em mèt split; Razz [seven-card stud mèt lowball]; Seven-card stud; Seven-card stud mèt split [de E steit veur 'eight-or-better']) of mèt HOSE (daan weurt gei razz gespeuld). Dat vereis väöl ervaoring en flexibiliteit. 't Weurt veural door profspeulers gedoon, dèks mèt hoeg inzètte. Nog aander gemingde vörm bestoon, tot wel daartien versjèllende soorte achterein.
Mofert (stad)
Mofert (Nederlands: Montfort) is 'n klein stad mit zoeaget 3.133 inwoners in Nederlands Midde-Limburg, ten oeaste vanne Maas en ten zuje van Remunj aan de oevers van 't Vlaot.
De Hieërlikheid Mofert
thumb|Mofert róndj 1565
Trein
De kórsbiezeendje treinstaties vanoet Mofert zeen Remunj en Ech. Die zeen mitte bus (Lien 80) vanoet Mofert bereikbaar.
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Beejperces
In 2012 kaom de ganse kette vaan selectie op gaank. In 't vreugjaor vaan dat jaor tuinde sommege len al hun intrèsse, oonder wee Turkije. Op 30 juni spraok UEFA-veurzitter Michel Platini evels de wuns oet um, veur eine kier, 't WK vaan 2020 in gans Europa te organisere. Dit waor neet allein veur de aardegheid um 't 60-jaoreg bestoon te vere, meh ouch um de financieel crisis die 't continent in de greep heel. Op 6 december woort 't formaot officieel aongekundeg. In 't jaor wat volgde woorte de eise veur e bod te doen verfijnd. Me kós e standaardpakkèt indene (veur grópsmatche en eventueel achste finales en kwartfinales), zoewie e finalepakkèt.
Poule B
12 juni, 21.00 Belsj 3 – 0 Rusland Sint-Petersbörg, Krestovskistadion Sjeidsrechter: Antonio Mateu Lahoz
Poule C
21 juni, 18.00 Noord-Macedonië 0 – 3 Nederland Amsterdam, Johann Cruyff Arena Sjeidsrechter: István Kovács
Nommers drei
De bèste veer daardes oet de poulefaas goon door nao de achste finaal.
Poule A
11 juni, 21.00 Turkije 0 – 3 Italië Roeme, Olympisch Stadion Sjeidsrechter: Danny Makkelie
Mofert (stad)
Verblief
Veur te euvernachte haet Mofert 'n camping (Camping Reigershorst) en 'n boerderiecamping (Camping biej de Vogel).
Europees kampioensjap hierevoetbal 2021
Achste finales
26 juni, 18.00 Wales 0 – 4 Denemarke Amsterdam, Johann Cruyff Arena Sjeidsrechter: Daniel Siebert
Poule F
23 juni, 18.00 Duitsland 2 – 2 Hongarije München, Allianz Arena Sjeidsrechter: Sergej Karasev
Achste finales
28 juni, 21.00 Fraankriek 3 (4) – 3 (5) (3 – 3) Spaanje Boekares, Nationaolen Arena Sjeidsrechter: Fernando Rapallini
Lies van popacts
K
Harold K; De Kast; R. Kelly; The Kik; B.B. King; Kiss; Korn; Flip Kowlier; Kraftwerk; Lenny Kravitz; K's Choice
N
Nine Inch Nails; Nirvana; Noordkaap; Normaal; The Notorious B.I.G.
Q
Queen; Queens of the Stone Age
Y
Yes; Neil Young
J
Michael Jackson; Janse Bagge Bend; Jay-Z; Elton John; Norah Jones; Junkie XL
S
Santana; Sex Pistols; Shakira; Theo Sieben; Sigur Rós; Skik; Slayer; Anne Soldaat; Solex; Britney Spears; Spinvis; Bruce Springsteen; De Staat; Statue; Steely Dan; Sting; Sugababes; Supergrass; Jan Swerts; Loes Swinkels; System of a Down
Opera
Manslui
Falsètstumme - de zoegeneumde countertenor - weure ouch wel in de barokken opera gebruuk, meh neet hiel dèks: zjus wie d'n opera opkaom, raakde dees traditie in Italië in oonbruuk. Zoe neet in Ingeland. Purcell sjrijf, wie wel mier Ingelse, dees stum väölvöldeg veur, ouch in zie dramatisch werk (Mercurius in Dido and Aeneas). Mèt de koms vaan Händel en d'n opera seria in Londe waor dees traditie evels gaw vergete.
Umtot de traditie vaan 't castrere is oetgestorve, moot me ziech behelpe bij 't invölle vaan de castraotrolle. Ein meugelekheid is 't gebruke vaan zengers die um medische reies móste gecastreerd weure of door 'n liefeleke aofwieking (wie 'n steuring in de hormoonhoeshelding) de stumbreuk neet höbbe oondergaange. Dat aontal is beperk en me moot mer zien of zoe'ne maan 'n gooj stum heet. Ouch kin me tenorzengers gebruke die hun kopstum höbbe gestimuleerd. Probleem is wel tot castraotpartije väöl hoeger toene vereise es de gemiddelde countertenor-partij, zoetot me wel 'n hoeg stum moot höbbe en hiel hel moot oefene um die note sjoen te doen klinke. 'n Daarde optie, de mies gebruukde, is um 'n vrouw te engagere; 'n mezzo-sopraon kump oongeveer euverein mèt 't bereik vaan 'n castraotpartij. Me moot wel bedinke tot vrouwestumme neet 't timbre of de krach vaan de oersprunkeleke castraotstumme benaodere.
Klassiek
D'n aandere groete naom oet de klassieken opera is Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791). Allewel tot heer ouch nog opere serie sjrijf (Idomeneo, La clemenza di Tito), ligk zien groetste belaankstèlling bij traditioneel minder hoeg aongesjreve genres. Same mèt librettis Lorenzo da Ponte sjrijf heer drei opere buffe (Le nozze di Figaro, Don Giovanni en Così fan tutte). Ouch zörg heer veur de emancipatie vaan 't Duitstaoleg Singspiel, mèt Die Entführung aus dem Serail meh veural Die Zauberflöte, stökker die repertoir höbbe gehawwe. Heimet had 'r bezunder groeten invlood op componiste nao häöm.
Italië
thumb|Gioacchino Rossini, componis vaan väöl populair opere buffe. Es 't typ vaan d'n opera seria laankzaamaon verwatert, koume ouch in Italië mingvörm aon de oppervlaakde. De bekinsten operacomponis vaan Italië weurt vaanaof zie debuut in 1810 Gioachino Rossini (1792-1868). Heer sjrijf zoewel komische es irnstege opera's, meh ziene stijl is veural dee vaan d'n opera buffa. Nog ummertouw dominere virtuoos aria's die de zengers in 't leech mote zètte, meh de vörmvereiste zien neet zoe streng mie. Koere en emsembles weure algemein touwgelaote. Rossini weurt ouch boete Italië hendeg populair; vaanaof 1824 vesteg heer ziech in Paries, boe zien opera's oonder dudeleke Fransen invlood koume.
Spaanje
Midde zeventienden iew kaom in Spaanje Pedro Calderón de la Barca (1600-1681) op, dee oet de comedia nueva (e speul boe-in soms gezoonge woort) e haaf gezoonge spektakel maakde. Nao e paar semi-opera's góng Calderón euver op gans gezoonge stökker. Dees Spaonse opera's weure zarzuela's geneump. De meziek vaan Calderon zien ierste zarzuela's is neet bewoerd, die vaan zienen tiedgenoet Juan Hidalgo (1614-1685) evels wel. Nao hunnen doed kaom de zarzuela sterker oonder Italiaansen invlood te stoon.
Relizjie
Klassiek theïsme
In de abrahamse relizjie weurt God gezeen wie mie es de wereld. Gods bestande geit wijer es de wereld, en daomèt meine de abrahamiste 't gaans universöm neet baar d'n Eerd, en God heet de wereld oets gesjaope. God is gans versjèllend vaan 't universöm. Heer is evels wel gans en al aonwezeg inne wereld. Dit geluif weurt 't klassiek theïsme genömp. Dees term weurt evels allewijl door väöl lui bekritiseerd umtot 't ziech eurocentrisch oriënteerd ('t Europese is 't klassieke).
Lies van gemeintes in Nord
P
Paillencourt - Pecquencourt - Pérenchies - Péronne-en-Mélantois - Petite-Forêt - Petit-Fayt - Phalempin - Pitgam - Poix-du-Nord - Pommereuil - Pont-à-Marcq - Pont-sur-Sambre - Potelle - Pradelles - Prémesques - Préseau - Preux-au-Bois - Preux-au-Sart - Prisches - Prouvy - Proville - Provin
Z
Zegerscappel - Zermezeele - Zuydcoote - Zuytpeene
N
Naves - Neuf-Berquin - Neuf-Mesnil - Neuville-en-Avesnois - Neuville-en-Ferrain - La Neuville - Neuville-Saint-Rémy - Neuville-sur-Escaut - Neuvilly - Nieppe - Niergnies - Nieurlet - Nivelle - Nomain - Noordpeene - Noyelles-lès-Seclin - Noyelles-sur-Escaut - Noyelles-sur-Sambre - Noyelles-sur-Selle
Nederland
Populaire meziek
thumb|Peter Koelewijn. De rock 'n roll voont in Nederland al snel naovolging, veural bij zoegenaomde indorockers. De beatmeziek sloog ouch aon (Golden Earring), zoe good wie de progressieve rock (Focus). In Volendam oontstoont de Palingpop (The Cats, BZN), die sterk op Europese amusemintsmeziek trökgreep. Al in 1960 begós Peter Koelewijn (*1940) popmeziek in 't Nederlands te make, meh 't zouw nog tot roond 1980 dore ietot dat algemeiner woort. Wel kaom ind jaore zesteg al zenger Boudewijn de Groot (*1944) op, dee geïnspireerd waor door 't chanson en Bob Dylan. Begin jaore 1980 waor Doe Maar mèt ska en reggae in de landstaol oongekind populair. Me begós toen ouch in 't dialek te zinge (Normaal, Janse Bagge Bend). Zoewel popmeziek in de standaardtaol (Bløf, Marco Borsato [*1966]) es in de streektaol (Rowwen Hèze, of in allebei, wie Skik en De Kast) raakde obbenuits populair midde jaore 1990. In dat decennium kreeg Nederland ouch 'n reputatie mèt dance: gabber, Eurohouse en later trance (DJ Tiësto [*1969], Armin van Buuren [*1976]). Hiphop, miestal in 't Nederlands, begós in de jaore tachteg (Osdorp Posse) en woort groet in de jaore 2000.
Meziek
thumb|Jan Pieterszoon Sweelinck.
Beeldhouwkuns
Romaanse beeldhouwkuns in Nederland beperk ziech gooddeils tot ornaminte in kèrkgebouwe. In Limbörg waor zoe eine Heimo (fl. 1170-1180) actief, nao wee me 'n Heimo-sjaol heet besjreve. Groete meisters oet de gotiek wie Claus Sluter (1350-1406) wèrkde veural boete de Nederlen, in Duitsland. Euver 't algemein steit de beeldhouwkuns in die daog nao Duitse, Franse of Vlaamse trends. In 't prèl begin vaan de renaissance waor in Limbörg Jan van Steffenswert (veur 1465-nao 1530) actief (veurbeelder in versjèllende kèrke in 't Maosland); ouch bekind woorte de koerbenk in Dordrech (Groete Kèrk). In de 'gouwen iew' haolde me dèks Vlaominge nao Nederland veur beeldhouwwerk (Jacob Colijns de Nole [1535-1601], Rombout Verhulst [1624-1698]). Daonao sleep de beeldhouwkuns in; pas in d'n twintegsten iew kaom ze weer op mèt figure wie Hildo Krop (1884-1970). 'n Belaankrieke patrones vaan de modern beeldhouwkuns is prinses Beatrix.
Ierste successe en opriechting vaan de Rippubliek
D'n Opstand kaom pas good op gaank in 1572, wie de Watergeuze vaanoet zie versjèllende stei innaome, te beginne mèt Brielle (op 1 aprèl). Al gaw koos de ein nao de aander stad de kant vaan Oranje en de Geuze, zoetot nog datzelfde jaor in Dordrech de ierste calvinistische Staote vaan Holland bijein kaome (al waor Amsterdam nog neet debij). De Spanjole gónge in d'n tegenaonval, meh kóste mer mèt väöl meujte Haarlem innumme (1573), en móste campagnes tege Alkmaar ('vaan Alkmaar de victorie') en Leiden (1574, 'Leids oontzèt') opgeve. Alva woort al gaw vervaange door Don Requenses en in 1576 slote alle geweste de Pacificatie vaan Gent. Dees vrei doort evels mer kort: Alessandro Farnese, hertog vaan Parma, de nuie landvoog, sloot es alternatief de Unie vaan Atrecht (1579), boe-in de zuieleke geweste ziech katheliek verklaorde, en datzelfde jaor slote de protestantse noordeleke geweste de Unie vaan Utrech. Dit beteikende 't begin vaan de splieting tösse de Noordeleke en Zuieleke Nederlen. De ierste opstandelinge waore neet op 'ne breuk mèt Spaanje oet, meh in 1581 zwore ze Filips II aof mèt 't Plakkaot vaan Verlaoting. Nao de maord op Wöllem vaan Oranje perbeerde de Nederlen nog oonder de (protestantse) Ingelse kroen te koume, meh vaanaof 1587 beneumde me geine nuie landvoog mie. Vaanaof toen waore de Nederlen 'n losse federatie die me de Rippubliek vaan de Zeve Vereinegde Nederlen is goon neume. Holland waor in deze staot 't dominant gewes.
Oonderwies en weitesjap
thumb|Academiegebouw in Leiden, hoofkerteer vaan de ajdste (1575) universiteit in Nederland. Nederland kint lierpliech vaan 't viefde tot 't zestiende jaor. Gemeinelek zoe vaan 't veerde tot 't twelfde jaor doorlöp 't keend de basissjaol, daonao volg 't voortgezat oonderwies, wat ziech vertek in vmbo (beroopsoonderwies), havo en vwo (wetensjappelek oonderwies). Vervolgopleiinge veur die drei zien respectievelek mbo (middelbaar beroopsoonderwies), hbo (hoeger beroopsoonderwies) en universiteit. Nederland tèlt veertien gesubsidieerde (twie in Amsterdam, wijer in Groninge, Enschede, Utrech, Wageningen, Nimwege, Delft, Leiden, Rotterdam, Tilburg, Eindhove en Mestreech en 'n Ope Universiteit) en vief erkinde universiteite (veur 't bedriefsleve: Nyenrode in Breukelen en Nimbas in Tilburg/Eindhove; of speciaal veur 'n levesvisie: theologische universiteite in Kampen, Apeldoorn en de Universiteit veur Humanistiek in Utrech). Nederland kint de zoegenaomde vrijheid vaan oonderwies, wat de ruimde gief veur veural basissjaole en middelbaar sjaole op confessionele of oonderwiesfilosofische groondslaag.
Bourgondisch-Habsbörgsen tied
In de late middeliewe woort d'n trend vaan sjaolverkleining weer umgekierd. Voorste perbeerde hun mach oet te breie door verstandshouweleke die hun personeel unies opleverde. Holland en Henegouwe waore sinds 1299 al vereineg; later kaome die euveregens in Beiers bezit. 't Waor Filips de Goje, hertog vaan Bourgondië, dee in 1430 Braobant erfde en in 1433 Holland en Henegouwe wis te pakke, dee de Nederlen (noord en zuid) begós te vereinege; heer had boete de geneumde geweste ouch Vlaondere, Luxembörg en 't Hertogdóm Limbörg. Poginge um ouch Gelder te oonderwerpe mislökde. De vereineging vaan de Nederlen woort gecompleteerd oonder Sjarel V, dee achterein Friesland (1524), 't Stiech (Utrech) en Euverstiech (Euverijssel, allebei 1528), Groninge mèt Drenthe (1536) en tot slot ouch Gelder (1543) inliefde. De vereinegde Nederlen oonder de hertoge vaan Bourgondië neump me de Bourgondische Staot; later, es Sjarel V de gebeje in han krijg, sprik me vaan de Bourgondische Kreits, dee in 1548 weurt opgeriech. De Nederlen woorte vaanaof deen tied bestuurd door 'ne landvoog, dee in naom vaan de keizer regeerde.
Hoeg en late middeliewe
thumb|Ridderzaol in Den Haag, gebouwd op las vaan d'n Hollandse graof Floris V. Wie in gans 't Duits Riek (en in zekere zin gans Wes-Europa) trèkke vaanaof dezen tied lienmaander ummer mie mach nao ziech touw, zoetot de Nederlen staotkundeg oetereinvalle. Aon 't begin is de mechtegste lienmaan nog de bisjop vaan Utrech, dee neve de kèrkeleke mach euver 't groetste deil vaan 't gebeed ouch groete deile vaan Midde- en Oos-Nederland wereldlek controleert. Aander plaotselieke lienmaander zien de graove vaan Holland (graofsjap gevörmp in d'n tienden en èlfden iew) en Zutphen. De graove vaan Vlaondere, de hertoge vaan Braobant en de graove, later hertoge vaan Gelder, die residentie hawwe boete wat me allewijl Nederland nump, höbbe ouch oetgebreide bezittinge; Zutphen kump in 1138 aon Gelder.
Liberalisering en modernisering
In d'n tössetied greujde de belaankstèlling vaan Nederland veur Indië. In vreuger iewe waore kolonies veural handelsposte gewees, noe begós me systemastisch 't gans gebeed te oonderwerpe. Deils kaom dit door touwgenome kinnes vaan groondstoffe, deils ouch door nationalisme en paternalistische gedachtes ('t bringe vaan besjaving bij 'oonderontwikkelde' volker). Op Java stèlde me 't Cultuurstèlsel in, boemèt de landadel en de Nederlanders de plaotseleke bevolking belastinge oplagte. Dit stèlsel bleek evels oongemein zwoer op de plaotseleke bevolking te duie, en ouch al oonder drök vaan 't book Max Havelaar sjafde me 't aof.
Katholicisme
't Roems-katholicisme is georganiseerd in de Nederlandse kèrkprovincie. Die is gecentreerd op 't aartsbisdóm Utrech; de aander bisdómme zien Groninge-Leeuwarden, Haarlem-Amsterdam, Rotterdam, Breda, 's-Hertogenbosch en Remunj. Aartsbisjop is op dit momint (2013) Wim Eijk. Heer en Ad Simonis, aartsbisjop-emeritus, drage es einege Nederlanders d'n titel vaan kardinaol. Caribisch Nederland vèlt oonder 't bisdóm Willemstad.
Primaire sector
thumb|Blommekweek bij [[Hillegom, Zuid-Holland. De tulp, die hei weurt verbouwd, gelt es de nationaol blom vaan Nederland.]] In de primaire sector wèrk 4% vaan de beroepsbevolking en geit 2% vaan 't BBP um. Landbouw weurt in versjèllende vörm bedreve: akkerbouw is algemein in de provincies Zieland, Groninge en Flevoland. Tuinbouw in de ope loch vint me in zuidelek Utrech en de Betuwe (provincie Gelderland); in Midde-Holland concentreert ziech de blommekweek. Glaastuinbouw is sterk geconcentreerd in 't Westland (provincie Zuid-Holland). Op alle aander plaotse is veehawwerij in bojemgebruuk de belaankriekste landbouw.
Zoogdiere
In Nederland leve good viefteg oersprunkeleke soorte zoogdiere, es me de gereïntroduceerde soorte mètrekent. 't Euvergroet deil besteit oet knaagdiere, vleermuis en spitsmuis. Groeter soorte dao-entege zien oonder mie de gewoene ziehoond (Phoca vitulina), de broenvès (Phocoena phocoena) en de fóks (Vulpes vulpes). 'n Oondersoort vaan de Noordse weulmoes (Microtus oeconomus arenicola) leef oonder mie in de Biesbos en is bezunder es endemisch zoogdier in Nederland. Algemein soorte wie de knien (Oryctolagus cuniculus), de brojn rat (Rattus norvegicus) en de zwarte rat (R. rattus) zien oetheims (meh ingebörgerd en daorum koelek nog es exote gezeen). Exote vaan lateren tied zien oonder mie de muskusrat (Ondatra zibethicus), de verwèlderde kat (Felis catus) en de wasbeer (Procyon lotor). Verdwene es inheims dier meh nog presint es daolgas zien d'n toemeleer (Tursiops truncatus), de gewoenen dolfien (Delphinus delphis) en sinds 2011 weer de wouf (Canis lupus). Gans verdwene is d'n Europese nerts (Mustela lutreola); vaan d'n Euraziatische lynx (Lynx lynx) is dat oonzeker. Weer ingeveurd zien d'n otter (Lutra lutra) en de bever (Castor fiber).
Erfgood en monuminte
thumb|Vief meules bij Kinderdijk, deil vaan de Werelderfgoodlies. Nederland is mèt tien insjrievinge vertegewoordeg op de Werelderfgoodlies vaan de UNESCO; de mieste vaan die insjrievinge zien cultureel. 't Betröf hei Schokland en umgeving (gemeinte Noordoostpolder), de Stèlling vaan Amsterdam (versjèllende locaties in Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrech), de binnestad vaan Willemstad (Curaçao), de Meules vaan Kinderdijk (gemeinte Nieuw-Lekkerland), 't Woudagemaal (gemeinte Lemsterland), de Beemsterpolder, 't Rietveld-Schröderhoes (gemeinte Utrech, zuug oonder veur 'ne foto), de Grachtegordel vaan Amsterdam en 't Van Nellefebrik in Rotterdam. 't Eineg natuurmonumint op de lies is de Waddezie.
Vleegverkier
Groetste vleegveld vaan Nederland is mèt aofstand Schiphol, in de gemeinte Haarlemmermeer. Aander commercieel vleegvelder zien Welschap (eigelek Vliegbasis Eindhove), Groningen Airport Eelde (gemeinte Tynaarlo), Mestreech Aoke Airport (gemeinte Baek), Zestienhoven (eigelek 'Rotterdam The Hague Airport', gemeinte Rotterdam); aander vleegbases zien allein veur militair gebruuk of veur sport.
Prehistorie
Oeraw voondste deeg me in Limbörg; 't Belvédèremets moot mesjiens zelfs aon d'n Heidelbergmins weure touwgesjreve. Oet Noord- en Oos-Nederland zien inkel voondste oet 't midde-paleolithicum bekind, geassocieerd mèt Neanderthalers. Nog versjèllende aander culture oet 't paleolithicum en mesolithicum zien oet 't land bekind. De ierste landbouwers op later Nederlandse groond waore 't volk vaan de bandkeramische cultuur (ca. 5000 v. Chr.), wat veural in Midde-Europa leefde meh ziech ouch in 't Heuvelland vestegde. Ouch nog oet 't neolithicum stamp de treisterbekercultuur (4350-2700 v. Chr.), die in Noordoos-Nederland leefde en in Drenthe de hunebèdder naoleet. Ze zien verdroonge door de touwbekercultuur, die algemein weurt geassocieerd mèt (d'n opmarsj vaan) de Indogermane, en in häör verspreiing de hölp zal höbbe gehad vaan 't raad en de domesticatie vaan 't peerd. De lèste vaan de neolithische bekerculture waor de klokbekercultuur (2700-2100 v. Chr.), die euver gans Wes- en Midde-Europa bekind is meh zoewoer zienen oersprunk in Oos-Nederland sjijnt te höbbe gehad.