Haarlem
Historie
thumb|De Groete Mèrret mèt de Sint-Baafskèrk in de [[zevetiende iew, door Gerrit Adriaensz. Berckheyde]] Tijens de Tachtegjaoregen Oorlog woort de stad, die op 3 juli 1572 veur de prins gekoze had, in 1573 (op 13 juli) nao maondelaank belègk door de Spanjaarde, die daobij oongemein väöl soldate verlore, ingenome. Bereump is de heldhaftigheid vaan 't verzèt zoe es dat vaan Kenau Simonsdr. Hasselaer, de weduwevrow die alles wat ze had, inzat um de stad te verdeidege. In 1576 woort de stad getroffe door 'ne groete brand, dee begos bij de "Sleiperskop" aon 't Spaarne mer door de wind (noord-oos) alles verinneweerde riechting Veifhook (o.a. de St. Gangolfskerk oppe Bòtermèrret), de Doele en 't Aajd en Nuj Gashoes). Mer 't Akkoord vaan Veere oet 1577 zörgde in eeder geval deveur tot de Spanjaarde de stad verlete, die daonao neet mie in Spaonse hen kaom. De Bakenesserkèrrek waos de ierste kèrrek die door dit verdraag aon de Hervormde woort aofgestoon. Vaanaof dat momint mochte in Haarlem twie godsdienste oetgeoefend weure. Al gaw nao 't belègk woorte de walle en poorte hersteld. In deen tied (nao de val vaan Antwerpe in 1585) bleujde door de koms van väöl Vlaamse immigrante de textielindustrie obbenuits op. Had Haarlem tijdens 't belègk 18.000 inwoeners, in 1622 waore 'r us dat al 40.000. De zevetiende iew waos ouch veur Haarlem riechtig 'n gouwe iew. Hándel, nijverheid (beerbrouwerije, 70 in getal oeteindelek) en kuns bleuide wie noets teveure, veural de sjèlderkuns maakde Haarlem bereump. De bereumpste vaan al is Frans Hals gewoore. Mer ouch väöl vaan zien lierlinge höbbe 'ne gooie naom gekrege: Judith Leyster, de gebreurs Berckheyde, de gebreurs vaan Ostade, netuurlek ouch van Ruysdael en Saenredam, en neet te vergete Jan Steen, de sjeepssjèlder Cornelis Vroom en de pèrdssjèlder Wouwerman. Eine vaan de massa Vlaominge die hei nao tòw vlöchde, waos de bouwmeister Lieven de Key oet Gent. Vendaog den daag stoon zien meisterwèrreke nog eve sjoen in de stad es wienie ze gebowd woorte: de Vleishal, de Waog, d'n toren vaan de Nuij Kèrrek, e nuij stök aon 't Raodhoes en versjeiene particuleer hoezer. Jacob van Campen (vaan 't pelies oppe Dam) bòwde oppe plaots vaan 't vreuger Anna-kloester de ierste protestantse kèrrek vaan 't land (1648): de "Nuij Kèrrek". De rederiekers vaan Haarlem koume op en euveral woorte veur de aw luij "höfkes" gestiech. Um de opbleuiende economie te oondersteune graofde me trekvaarte nao Amsterdam (1631) en Leiden (1656). Sins 1656 woort in Haarlem door d'n drökker Abraham Casteleyn de ierste gezèt vaan Europa oetgegeve: de Opregter Haarlemsche Courant. Nao 1685 (Edict vaan Nantes) kreeg Haarlem hiel get Franse refugiés te verwèrreke. Dao stoont tegeneuver tot die Franse 'n groete bijdrage lieverde aon d'n oetbòw vaan de zijweverije. Oondertösse bleef de ruizing euver wat noe de bèste godsdeens waos, bestoon. Aon 't ind vaan de 'gouwe iew', wie 't al weer minder ging, woort 't onröstig in de stad: ruizing tösse oranjegezinde en die tege de Prins waore, en 't touwbaksopreur in 1690. De achttiende iew waos 'nen tied vaan verval. De nijverheid kaom lankzaam op zie gaat te ligke, en de welvaart naom zeenderouge aof. Dat gaof ooncontentegheid oonder de luij wat ziech in 1748 vertaolde in 't pachtersopreur. De twiede hellef vaan de achttiende iew woort gedommeneerd door gestiedege ruizing tösse patriotte en prinsgezinde. Toch waos 't ouch 'n iew vaan wetensjap en vaan weldaodegheid. Nuij höfkes woorte ingeriech (Noblet, Teyler, Staats, vaan Oorschot) en ouch wees- en ermhoezer verreze. In 1752 woort de Hollandse Maotsjappij der Wetensjappe opgeriech, e illuster genoetsjap boe oet later de groete natuurkundege en Nobelprieswinnaar Prof. Lorentz veurtkaom. In 1778 kaom in de Damstraot de steinrieke zijfabrikant Pieter Teyler van der Hulst te sterreve. Dee zörregde deveur tot zien wetensjappelekke verzamelimg printe, naturalia en mie vaan dat in e museum woort oondergebrach: het Teyler Museum, 't ajdste museum vaan Nederland. In 1795 begòs de Fransen Tied. Op 20 januari vaan dat jaar veele de Franse binne. Hiel väöl Haarlemmers voonte dat bès: oppe Groete Mèrret had 'ne grop vròwluij al 'ne vrijheidsboum geplant boerum zie dansde. D'r woort e nuij stadsbestuur opgeriech en väöl dinger veranderde, al oonder de läös Vrijheid, Geliekheid en Broedersjap. Zoe woorte bij veurbeeld de aw gilde opgeheve. In 1799 spande 't nog eve door d'n inval vaan de Ingelse en de Russe hoegerop in Noord-Holland, mer dat leep op niks oet. In 1808 kaom de Keuning vaan Holland, Lodewijk Napoleon, de broor vaan de keizer, in Haarlem woene (Paviljoen Welgelege). 'ne Fijne mins, mer zie verblief doorde neet lang, want in 1810 moos heer -op las vaan zie broor- al weer de stad oet. Revoluusie en oorlog dege de welvaart vaan Haarlem gei good. In 1811 brach de groete keizer, Napoleon zellef, e bezeuk aon de stad, mer väöl applaudissemint kreeg heer neet. In 1815, nao Waterloo, waos 't aofgeloupe mèt de Franse. De huzare vaan Wöllem Boreel trokke de stad binne en in de res vaan de negetiende iew heel Haarlem altied zie garnizoen. Veur de soldaote woort in Schoten in 1882 'n nuij cavvalerei-kazerne gebòwd: de Ripperda.